Homo-emancipatiebeleid; Nota over het homo-emancipatiebeleid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27017, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

19-02-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27017 nr. 2

13-02-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamNOTA HOMO-EMANCIPATIEBELEID InleidingVoorgeschiedenisNISSO-onderzoekOpzet notaGebruik van het begrip seksuele voorkeurDEEL 1 NIEUW BELEID1. Beleid blijft noodzakelijk2. Gelijke-behandelingswetgeving: de AWGB en artikel 13
van het Verdrag van de Europese Gemeenschap3. Uitgangspunten nieuw homo-emancipatiebeleid4 Beleidsvoornemens4.1 Onderzoek en monitoringBevolkingsonderzoekOnderzoek oorzaken slechtere geestelijke gezondheidLongitudinaal onderzoek kinderen van ouders van hetzelfde
geslachtEvaluatie-onderzoekOnderzoek in het kader van rechtsherstel WOII4.2 DiversiteitsbeleidInterdepartementale coördinatie in kader van diversiteitsbeleidDiversiteitsbeleid in het onderwijsDiversiteitsbeleid op het werkDiversiteitsbeleid in gezondheidszorg en ziektepreventie4.3 Concentratie van kennis: expertisecentrum, documentatiecentrum
en expositieruimteExpertisecentrumInformatie- en documentatiecentrum (IHLIA) annex tentoonstellingsruimteHomo/lesbisch/biseksueel toegangsportaal op Internet4.4.1 Homospecifiek beleid: kwetsbare groepenHomo-vrijwilligersorganisatiesAllochtonenOuderen4.4.2 Homospecifiek beleid: hulpverlening en sportHulp- en dienstverleningSport4.5. InternationaalInternationaal algemeenBe Equal Be DifferentCommunautair programma EQUALEuropean Gay and Lesbian Sport Federation (EGLSF)5 Samenvatting voornemens en begroting DEEL 2 VOORTGANGSRAPPORTAGE BELEIDSIMPLEMENTATIE1. Wet- en regelgeving1.1 RelatiewetgevingAlgemeenOpenstelling huwelijk1.2 Adoptie door lesbisch of homoseksueel paar1.3 Gezamenlijk gezag van rechtswege1.4 Erfrecht1.5 Fiscale wet- en regelgeving1.6 Pensioenrechten1.7 Vreemdelingenrecht1.7.1 Toelating in het kader van het asielbeleid1.7.2 Reguliere toelating2. Internationaal homo- en diversiteitsbeleid2.1 Algemeen: mensenrechten centraal2.2 Europese Unie activiteiten in het kader van art. 13
Verdrag EG2.3 EU Kaderprogramma voor de Volksgezondheid2.4 Raad van Europa2.5 Overig multilateraal beleid2.6 Midden- en Oost-Europa2.7 Ontwikkelingssamenwerking2.8 Inzet voor gelijkberechtiging van personeelsleden
van internationale organisaties3 Jeugd en onderwijs4. Arbeid4.1 Bevordering verdraagzaamheid op de werkvloer4.2 Politie4.3 Defensie4.4 Homobeleid in asielzoekerscentra4.5 Homobeleid in penitentiaire inrichtingen5. Gezondheidszorg en ziektepreventie6. Sport
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27017Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 117 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 017Homo-emancipatiebeleidnr. 2BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORTAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 13 februari 2001Hierbij bied ik u, namens het kabinet en in mijn hoedanigheid van coördinerend
bewindspersoon voor het homo- en lesbisch emancipatiebeleid, de nota Homo-emancipatiebeleid
aan. Aan deze nota is een bijlage gehecht met de antwoorden op de 99 kamervragen
die de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport mij heeft gesteld
naar aanleiding van de notitie homo-emancipatiebeleid d.d. 8 februari 2000
(zie 27 017, nr. 3).Zowel uit de aard en het aantal van deze vragen als uit informele gesprekken
met de vaste commissie voor VWS heb ik geconcludeerd dat de wens uitging naar
een integrale voortgangsnota over het homo-emancipatiebeleid.In mijn brief aan de vaste commissie van 23 mei 2000 (DBO/CB-U-2074248)
heb ik deze conclusie bevestigd en een nota toegezegd met een beschrijving
van het gevoerde en voorgenomen kabinetsbeleid met betrekking tot de homo/lesbische
emancipatie.Met bijgaande nota wordt deze toezegging nagekomen.De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,A. M. Vliegenthart NOTA HOMO-EMANCIPATIEBELEID Inhoudsopgave    Inleiding3   Deel 1  Nieuw beleid51.Beleid blijft noodzakelijk52.Gelijke-behandelingswetgeving: de
AWGB en artikel 13 van het Verdrag van de Europese Gemeenschap6 3.Uitgangspunten nieuw homo-emancipatiebeleid7 4Beleidsvoornemens94.1Onderzoek en monitoring94.2Diversiteitsbeleid11 4.3Concentratie van kennis: expertisecentrum,
documentatiecentrum en expositieruimte144.4.1Homospecifiek beleid: kwetsbare
groepen164.4.2Homospecifiek beleid: hulpverlening
en sport184.5Internationaal20 5Samenvatting voornemens en begroting22    Deel 2 Voortgangsrapportage
beleidsimplementatie24 1.Wet- en regelgeving241.1Relatiewetgeving24 1.2Adoptie door lesbisch of homoseksueel
paar25 1.3Gezamenlijk gezag van rechtswege25 1.4Erfrecht25 1.5Fiscale wet- en regelgeving26 1.6Pensioenrechten261.7Vreemdelingenrecht27 1.7.1Toelating in het kader van het
asielbeleid27 1.7.2Reguliere toelating282.Internationaal homo- en diversiteitsbeleid292.1Algemeen: mensenrechten centraal29 2.2.Europese Unie activiteiten
in het kader van artikel 13 Verdrag EG292.3EU Kaderprogramma voor de Volksgezondheid292.4Raad van Europa29 2.5Overig multilateraal beleid30 2.6Midden- en Oost-Europa302.7Ontwikkelingssamenwerking31 2.8Inzet voor gelijkberechtiging van
personeelsleden van internationale organisaties31 3.Jeugd en onderwijs324.Arbeid34 4.1Bevordering verdraagzaamheid op
de werkvloer34 4.2Politie35 4.3Defensie354.4Homobeleid in asielzoekerscentra36 4.5Homobeleid in penitentiaire inrichtingen36 5.Gezondheidszorg en ziektepreventie36 6.Sport37InleidingVoorgeschiedenisDe laatste kabinetsnota over het homoseksueel en lesbisch emancipatiebeleid
was de beleidsbrief Overheidsbeleid en Homosexualiteit uit 1988 (TK, 1987–1988,
19 504, nr. 11). Daarna zijn voortgangsrapportages gevolgd. In 1991 is
een brede voortgangsrapportage gepubliceerd (TK, 1991–1992, 19 504,
nr 19) en in 1993 een voortgangsverslag van VWS («Nader bericht over
het homo-/lesbisch emancipatiebeleid in de jaren negentig in relatie tot «Samen
werken langs nieuwe wegen» WVC, maart 1993). Tenslotte is in februari
2000 de notitie verschenen over de voortgang van het homo-emancipatiebeleid
op het gebied van ouderen, jongeren, onderwijs en allochtonen (TK, 1999–2000,
27 017, nr. 1).In reactie op de vele vragen die zijn gesteld naar aanleiding van deze
notitie heeft de Staatssecretaris van VWS als coördinerend bewindspersoon
voor het homo-emancipatiebeleid een integrale nota inzake het homo-emancipatiebeleid
toegezegd. Met deze nota wordt de toezegging nagekomen.De nota is voorbereid door de Interdepartementale Werkgroep Overheidsbeleid
en Homoseksualiteit (IWOH) en totstandgekomen na overleg met betrokken organisaties
in het veld. Op 8 september 2000 heeft de IWOH daartoe een werkconferentie
georganiseerd waar organisaties en deskundigen onder leiding van de Directeur-Generaal
Welzijn & Sport hun suggesties en wensen kenbaar konden maken.NISSO-onderzoekIn de nota is veel gebruik gemaakt van de resultaten van een inventariserend
onderzoek door het Nederlands Instituut voor Sociaal Sexuologisch Onderzoek
(NISSO).Om te kunnen beoordelen welke problemen zich (nog) voordoen ten aanzien
van de homo-emancipatie en -participatie en in welke omvang, had VWS in 1999
aan het NISSO opdracht gegeven alle onderzoeksrapporten te inventariseren
en te analyseren die de afgelopen tien jaar op het terrein van homoseksualiteit
zijn verschenen.In die periode blijkt een groot aantal sociaal-wetenschappelijke studies
te zijn verricht. Veel onderzoek is klein van omvang en onder selectieve groepen
respondenten uitgevoerd. Maar er zijn ook onderzoeken gedaan die wel voldoende
omvangrijk en representatief zijn of voldoende kwalitatief en diepgaand om
daarop besluiten tot beleidsontwikkeling en verder onderzoek te kunnen baseren.
In het vervolg van de tekst zal regelmatig aan de resultaten van dit NISSO-onderzoek
worden gerefereerd, waarbij in de voetnoten de oorspronkelijke onderzoeksrapporten
staan vermeld.Het rapport van het NISSO-onderzoek wordt in februari 2001 gepubliceerd
en wordt ook aan de Tweede Kamer aangeboden.Opzet notaDeze nota heeft een tweeledig karakter: die van beleidsbrief, met voornemens
voor de toekomst, en die van voortgangsrapportage waarin wordt teruggeblikt
op het verleden.In het eerste deel wordt uiteengezet waarom
het kabinet aandacht voor het homo-emancipatiebeleid nodig blijft vinden,
daarna volgt een beschrijving van de uitgangspunten voor de wijze waarop het
kabinet dit beleid wil aanpakken en tenslotte wordt de inhoud van de nieuwe
beleidsvoornemens gepresenteerd. In het tweede deel wordt verslag gedaan van
de activiteiten die door het rijk in de afgelopen twee jaar zijn uitgevoerd
op het terrein van het homo-emancipatiebeleid, voorzover ze niet reeds in
de homonotitie van februari 2000 aan de orde zijn gekomen.In de bijlage bij deze nota tenslotte staan
de antwoorden op de 99 kamervragen die zijn gesteld naar aanleiding van de
notitie homo-emancipatiebeleid van februari 2000. In de antwoorden is, waar
mogelijk, gerefereerd aan de nota.Gebruik van het begrip seksuele voorkeurIn de wet- en regelgeving en in de literatuur worden de begrippen homoseksuele
voorkeur, gerichtheid of geaardheid door elkaar gebruikt.In de Nederlandse wet- en regelgeving, waarvan de Algemene wet gelijke
behandeling (AWGB) in dit verband vooral relevant is, is sprake van gerichtheid.De in de Europese regelgeving gehanteerde term sexual orientation is tot
nu toe vertaald in geaardheid. Bij de implementatie van artikel 13 van het
EG-Verdrag in de Nederlandse regelgeving zal de term gerichtheid worden gebruikt.Homoseksuele mannen en lesbische vrouwen gebruiken zelf het liefst voorkeur,
omdat daarmee, beter dan met geaardheid of gerichtheid, wordt weergegeven
dat homoseksualiteit een individuele keuze en een leefstijl is en niet een
aangeboren, statische identiteit. Daardoor is dit begrip ook toepasbaar op
mensen die zichzelf, ondanks hun gevoelens van aantrekking, niet als homoseksueel
of lesbisch beschouwen.De keuze voor het ene of andere begrip heeft geen juridische consequenties.Hier is gekozen voor het begrip voorkeur. Alleen in teksten met betrekking
tot de AWGB en Europese wetgeving wordt de in dat verband gebruikelijke terminologie
gehanteerd. DEEL 1 NIEUW BELEID1. Beleid blijft noodzakelijkDe doelstelling van het homo-/lesbisch emancipatiebeleid in de afgelopen
jaren was het bereiken van een situatie waarin mensen, ongeacht hun seksuele
voorkeur, op voet van gelijkheid aan alle facetten van het maatschappelijk
leven kunnen deelnemen.Dit beleid is succesvol geweest. De maatschappelijke tolerantie ten aanzien
van homoseksualiteit is in het laatste decennium steeds verder toegenomen.
Nederlanders vinden tegenwoordig in overgrote meerderheid dat homoseksuelen
zoveel mogelijk hun leven op hun eigen manier moeten kunnen leiden en ook
dezelfde rechten zouden moeten hebben zoals bij het verkrijgen van woonruimte
en het van elkaar erven.1 In dit maatschappelijk
klimaat richtte het homo-emancipatiebeleid zich op het bereiken van juridische
gelijkberechtiging. In de in 1994 ingevoerde Algemene wet gelijke behandeling
is het verbod op het maken van onderscheid ook betrokken op homoseksuele gerichtheid.
De openstelling van het burgerlijk huwelijk en de mogelijkheid van adoptie
en gezamenlijk ouderlijk gezag voor partners van hetzelfde geslacht vormen
een wezenlijke bijdrage aan de homo-emancipatie.Volgens Duyvendak2 komen in tijden van tolerantie
twee vergelijkbare opstellingen voor van voorheen gediscrimineerde groepen.
De ene attitude is die van aanpassing en van relativering van de eigen identiteit
nu deze minder wordt gediscrimineerd. De andere opstelling is dat de nieuw
verworven ruimte met beide handen wordt aangegrepen om zichzelf te manifesteren.
Door de geslaagde emancipatie is homoseksualiteit gewoon geworden en als reactie
daarop zowel zichtbaar als onzichtbaar.Uiteraard is in het maatschappelijk verkeer de seksuele voorkeur dikwijls
niet relevant. Veel homoseksuele mannen en lesbische vrouwen willen er trouwens
ook voor kunnen kiezen om niet voor hun seksuele voorkeur uit te komen. Het
risico van onzichtbaarheid is echter dat de heteronorm vanzelfsprekend blijft.
Er wordt dan in situaties dat het er wel toe doet, geen recht gedaan aan de
gevoelens van de persoon met homoseksuele, biseksuele of lesbische voorkeur.
Ook een tolerante hetero is zich vaak onbewust van de impliciete vooringenomenheid
van zijn houding en gedrag. Bovendien glijdt tolerantie gemakkelijk af naar
onverschilligheid, zeker in een klimaat van sterke individualisering.In Nederland hebben homoseksuelen veel ruimte om hun eigen identiteit
«trots» te manifesteren. Roze zaterdag en Gay games zijn even
gewoon als bloemencorso en Sinterklaasintocht. De Gay Pride met zijn exuberant
geëtaleerde homoseksualiteit is een vrolijk festival voor de hele stad
geworden. Maar de grotere zichtbaarheid van homoseksualiteit heeft ook een
keerzijde, vooral door het extreme beeld dat door sommige subgroepen wordt
opgeroepen en in de media gepresenteerd. Er zijn negatieve reacties, uiteenlopend
van een zekere «homomoeheid» tot aperte homovijandigheid. Actie
roept nu eenmaal reactie op, waarbij latent aanwezige vooroordelen de kop
op kunnen steken. Zo kan bijna iedere homoseksuele man of lesbische vrouw
uit eigen ervaring of uit die van de naaste omgeving voorbeelden geven van
anti-homoseksueel gedrag. Uit een onderzoek, in 1998 uitgevoerd door het Steunpunt
Anti Discriminatie Utrecht onder COC-leden3, blijkt
dat 2/3 van de respondenten wel eens is uitgescholden. Vooral homoseksuele
en lesbische stellen die in het openbaar tonen dat ze een stel zijn, worden
uitgescholden. Ook buurtbewoners maakten zich hieraan schuldig. Achtendertig
procent van de mannen en 26% van de vrouwen heeft te maken gehad met geweld
in het openbaar, zoals slaan en mishandeling. Voor het grootste
deel van deze groep waren deze ervaringen nietéénmalig.Gevolg is dat velen het weer minder vanzelfsprekend gaan vinden om voor
hun homoseksualiteit uit te komen, uit angst voor afwijzende reacties uit
hun directe omgeving en voor nadelen voor hun maatschappelijke positie.Daarbij komt dat de Nederlandse bevolking van samenstelling is veranderd
en met de instroom van mensen uit allochtone culturen en religies zijn ook
gedrag en houding ten aanzien van homoseksualiteit diverser geworden. De tolerantie
ten aanzien van homoseksualiteit is in niet-westerse culturen over het algemeen
geringer dan die in de Nederlandse cultuur. Hoewel er geen onderzoek is waarin
de houding van autochtone Nederlanders wordt vergeleken met die van verschillende
allochtone groepen, suggereert de beperkte informatie uit voornamelijk kwalitatief
onderzoek onder Surinaamse, Turkse en Marokkaanse mannen, dat deze houding
onder allochtonen minder positief is.1 Grootschalig
onderzoek onder scholieren laat eveneens zien dat de houding van allochtone
leerlingen minder positief is dan die van autochtone leerlingen.2Volwaardige acceptatie van de homoseksuele, lesbische en biseksuele leefstijl
is derhalve geen stabiele toestand. De maatschappelijke waardering van homoseksualiteit
is onderhevig aan een continu proces van dominantie en aanpassing, van onderdrukking
en emancipatie, van tolerantie en onverdraagzaamheid. De opgaande lijn naar
grotere acceptatie is geen gegeven, terugval is mogelijk. Vergeleken met de
wijdverbreide homodiscriminatie in het buitenland zijn de maatschappelijke
tolerantie en gelijkberechtiging van homoseksuelen in Nederland uniek. Het
kabinet realiseert zich dat deze relatief recente verworvenheden niet vanzelfsprekend
zijn en met de nodige waakzaamheid dienen te worden behoed. Ook in Nederland
kan homovijandigheid weer de kop opsteken.2. Gelijke-behandelingswetgeving: de AWGB en artikel 13
van het Verdrag van de Europese GemeenschapVoor de wijze waarop het kabinet het homo-emancipatiebeleid wil vormgeven
zijn de resultaten van de homo-emancipatie en de aard en omvang van de nog
bestaande problematiek twee bepalende factoren. Een derde factor van belang
is de nationale en internationale wet- en regelgeving op het terrein van gelijke
behandeling.In de AWGB is de gelijke behandeling op een aantal terreinen en met betrekking
tot een aantal kenmerken van personen – waaronder de seksuele gerichtheid –
wettelijk geregeld.Met het op 1 mei 1999 inwerking getreden Verdrag van Amsterdam is een
nieuw artikel 13 in het EG-Verdrag opgenomen. Dit artikel geeft de Raad de
bevoegdheid op voorstel van de Commissie en na raadpleging van het Europese
parlement, maatregelen te nemen om discriminatie tegen te gaan, niet alleen
op grond van geslacht, ras, godsdienst, leeftijd en handicap, maar ook op
grond van seksuele geaardheid. Nederland acht het van groot belang dat op
EU-niveau gelijke behandelingsnormen tot stand komen voor de genoemde discriminatiegronden,
ook met het oog op de toekomstige uitbreiding van de Europese Unie. Immers,
gelijke behandeling betreft een fundamentele waarde die door alle lidstaten
en burgers gerespecteerd dient te worden. Nederland is daarom verheugd dat
de EU inmiddels twee richtlijnen en een programma ter uitwerking van artikel
13 heeft aangenomen. De eerste richtlijn betreft een richtlijn die discriminatie
op het werk verbiedt. Het gaat om toegang tot arbeid, promotiekansen, arbeidsvoorwaarden,
beroepsopleidingen, beloning en ontslag. De tweede betreft een richtlijn voor
de tenuitvoerlegging van gelijke behandeling van personen ongeacht
ras of etnische afstamming en het communautair actieprogramma is een programma
gericht op de bestrijding van discriminatie (2001–2006). In de brief
van 1 mei 2000 aan de Tweede Kamer is uitgebreid ingegaan op de voorstellen
van de Commissie (TK, 1999–2000, 22 112, nr. 155).Implementatiewetgeving van beide richtlijnen zal voor een belangrijk deel
worden opgenomen in de AWGB. De AWGB bevat voor een aantal non-discriminatiegronden
regels die vergelijkbaar zijn met de bepalingen uit de beide Europese richtlijnen.
Consequenties voor de Nederlandse regelgeving zijn daarom met name te verwachten
voor de niet in de AWGB opgenomen discriminatiegronden leeftijd en handicap.
Voor deze twee non-discriminatiegronden zijn aparte wetgevingstrajecten in
gang gezet.De belangrijkste uitbreiding van de AWGB op grond van de richtlijnen betreft:
de definitiebepaling (direct en indirect onderscheid), de verschuiving van
de bewijslast, de civiel- en administratiefrechtelijke sanctiebepalingen en
de victimisatie-bepaling. Deze laatste bepaling dient ter bescherming van
werknemers tegen ontslag of andere benadeling door de werkgever als reactie
op een klacht of een gerechtelijke procedure over ongelijke behandeling. In
de AWGB is de bescherming tegen victimisatie-ontslag geregeld in artikel 8,
eerste lid. Deze bepaling heeft uitsluitend betrekking op de werknemer, die
een beroep doet op gelijke behandeling en vervolgens wordt ontslagen en niet
op andere werknemers die voor de gediscrimineerde werknemer optreden als getuige
en daarom worden achtergesteld. Bovendien heeft artikel 8 AWGB uitsluitend
betrekking op ontslagbescherming. De richtlijn gaat dus verder.In de definitiebepaling is ook een voorziening opgenomen waardoor intimidatie
(«harassment») verband houdend met een van de discriminatiegronden,
tevens onder het begrip discriminatie valt. In de Nederlandse gelijke-behandelingsregelgeving
ontbreekt tot nu toe een dergelijke bepaling. Wel is het een vaste lijn van
oordelen van de Commissie gelijke behandeling om discriminerende bejegening
en seksuele intimidatie op de werkplek onder verboden onderscheid bij de arbeidsvoorwaarden
(artikel 5 lid 1 sub d AWGB) te rekenen.De richtlijnen staan niet in de weg aan de bevoegdheid van Lidstaten om
positieve actie te voeren op basis van de genoemde discriminatiegronden.Op dit moment wordt het kabinetsstandpunt omtrent de evaluatie van de
AWGB interdepartementaal voorbereid. Het is de bedoeling om de implementatie
van de genoemde Europese gelijke-behandelingsrichtlijnen en de wijzigingen
die zullen voortvloeien uit de evaluatie van de AWGB zoveel mogelijk in een
gezamenlijk wetgevingstraject te behandelen.3. Uitgangspunten nieuw homo-emancipatiebeleidSamengevat gaat het nieuwe homobeleid uit van de volgende situatie:• Seksuele voorkeur is onderdeel van de discriminatiegronden waarop
de nationale en internationale gelijke-behandelingswetgeving is gericht.• In het kielzog van deze brede gelijke-behandelingswetgeving wordt
het beleid om gelijke behandeling in de praktijk te implementeren breder van
aanpak. Er wordt diversiteitsbeleid ontwikkeld dat zich richt op meerdere
discriminatiegronden tegelijk, in aanvulling op beleid dat specifiek is gericht
op de gelijke behandeling van vrouwen, allochtonen, ouderen, homoseksuele
mannen en vrouwen of gehandicapten; homobeleid is onderdeel van dit diversiteitsbeleid.• Er is specifieke wetgeving tot stand gekomen die alleen is gericht
op de gelijke behandeling van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen. • De maatschappelijke tolerantie is thans groot, maar blijft een
voortdurend punt van aandacht.• Wetenschappelijk onderzoek laat nog een achterstelling zien van
homoseksuele mannen, lesbische vrouwen en biseksuele mannen en vrouwen, vooral
als ze minder zelfredzaam zijn. Het gaat hierbij met name om jongeren, ouderen
en personen die afhankelijk zijn van zorg- en welzijnsvoorzieningen. Ook komt
homodiscriminatie voor in organisaties met een sterke heterocultuur, zoals
in sommige werkorganisaties en sportverenigingen.• Ook al is er in de EU en in de Raad van Europa veel aandacht voor
non-discriminatie en gelijke behandeling, toch blijft homoseksualiteit in
veel landen een reden voor discriminatie en zelfs voor strafrechtelijke vervolging.
Nederland kan op het terrein van de homo-emancipatie een voortrekkersrol vervullen.Tegen deze complexe achtergrond van bepalende factoren hecht het kabinet
aan een genuanceerde benadering van het homo-emancipatiebeleid.Het doel blijft bescherming van de menselijke waardigheid en deelname
aan het maatschappelijk leven op voet van gelijkheid, ongeacht seksuele voorkeur.Het kabinet kiest voor de volgende uitgangspunten:1) Het behoud van de resultaten die op dit terrein zijn behaald en –
daarmee nauw samenhangend – het instandhouden van een permanente waakzaamheid
op signalen van afnemende tolerantie. Het verbod op discriminatie van homoseksule
mannen en lesbische vrouwen behoort tot de niet-onderhandelbare normen in
de Nederlandse samenleving. Dit betekent structurele monitoring van gedrag
en houding van bevolking en maatschappelijke instellingen op intolerantie
en achterstelling en onderzoek van verschillen in maatschappelijke positie
tussen homo- en heteroseksuele personen.2) De benadering van het homobeleid als aspect van diversiteitsbeleid;
hierin wordt beleid gericht op gelijke behandeling en voorkoming van discriminatie
op verschillende discriminatiegronden gecoördineerd ontwikkeld.3) De concentratie en versterking van de expertise op het terrein van
homoseksualiteit zowel ten behoeve van de inbreng van het homoseksuele aspect
in het diversiteitsbeleid als ten behoeve van de ontwikkeling en implementatie
van homospecifiek beleid op landelijk en lokaal niveau.4) Het ontwikkelen van specifiek homobeleid op die terreinen die inherent
zijn aan de homoseksuele leefstijl of waar onderzoek de wenselijkheid daartoe
heeft aangetoond.5) Het continueren van de internationale voortrekkersrol van Nederland
op het terrein van de homo-emancipatie.Het kabinet heeft deze uitgangspunten geoperationaliseerd in een aantal
beleidsvoornemens. De staatssecretaris van VWS zal, in haar hoedanigheid van
coördinerend bewindspersoon voor dit beleidsterrein, zorgdragen voor
de bewaking van genoemde uitgangspunten en voor het stimuleren en coördineren
van de uitvoering van de beleidsvoornemens.De voorgenomen activiteiten zijn hieronder zoveel mogelijk gegroepeerd
in de bovengenoemde volgorde. Maar soms is die groepering arbitrair. Dat is
het geval als op één voornemen meerdere uitgangspunten van toepassing
zijn. 4 Beleidsvoornemens4.1 Onderzoek en monitoringVoor een adequate ontwikkeling van homo-emancipatiebeleid is het nodig
om over de nodige informatie te beschikken met betrekking tot:• veranderingen in de houding van de Nederlandse bevolking ten aanzien
van homoseksualiteit,• de maatschappelijke positie van homoseksuele personen (m/v) in
vergelijking met heteroseksuele personen,• nieuwe ontwikkelingen in de homoseksuele en lesbische leefwereld,• de resultaten van gevoerd homo-emancipatie- en diversiteitsbeleid.BevolkingsonderzoekHet inventariserend onderzoek van het NISSO heeft duidelijk gemaakt dat
in de afgelopen jaren op het gebied van homoseksualiteit het nodige onderzoek
is verricht. De meeste onderzoeken zijn echter kleinschalig, niet-representatief
en beschrijvend van aard. Dientengevolge is de beleidsrelevantie vaak gering,
omdat op deze wijze problemen wel worden vastgesteld, maar onvoldoende zicht
wordt gegeven op een effectieve en efficiënte oplossing. Deze inventarisatie
heeft ook duidelijk gemaakt hoe vruchtbaar het is om bij grootschalig, niet
op homoseksualiteit gericht onderzoek, een vraag naar seksuele voorkeur en
gedrag op te nemen. Voorbeelden zijn het NEMESIS- en het AbvaKabo-onderzoek.
De gegevens van één onderzoek hebben relevantie voor twee populaties.
Het zou dus efficiënt zijn om vragen over seksuele voorkeur en gedrag
systematisch op te nemen in door de rijksoverheid gefinancierde onderzoeken
op het gebied van welzijn en gezondheid, waarbij met omvangrijke steekproeven
wordt gewerkt en waar uiteenlopende demografische variabelen worden gemeten.
De analyse van de aldus verkregen gegevens vanuit het perspectief van homoseksualiteit
en de rapportage daarover zouden dan onafhankelijk kunnen plaatsvinden. Met
het SCP en het CBS is inmiddels overleg gestart om deze aanbeveling over te
nemen.Onderzoek oorzaken slechtere geestelijke gezondheidOver de psychische gezondheid van homoseksuele personen in vergelijking
met die van heteroseksuele personen bestonden in Nederland tot voor kort geen
betrouwbare gegevens. Het door het Trimbos Instituut uitgevoerde NEMESIS-onderzoek,
gericht op het vaststellen van het vóórkomen en de verspreiding
van psychiatrische stoornissen in de Nederlandse bevolking, heeft daar verandering
in gebracht. In dat onderzoek zaten voldoende homoseksuele mannen en lesbische
vrouwen om hun gezondheidssituatie met die van heteroseksuele mannen en vrouwen
te vergelijken.1 Deze vergelijking laat een aantal
opvallende verschillen zien ten nadele van homoseksuele personen. Een aantal
psychiatrische stoornissen blijkt bij homoseksuele personen significant vaker
voor te komen, zowel wat het hele leven betreft als het voorafgaande jaar.
Tijdens het leven van lesbische vrouwen komen in het bijzonder depressie en
afhankelijkheid van alcohol of drugs, twee tot drie keer vaker voor dan tijdens
het leven van heteroseksuele vrouwen. Bij homoseksuele mannen komen angst-
en stemmingsstoornissen twee tot zeven keer vaker voor dan bij heteroseksuele
mannen. In het verlengde hiervan maken homoseksuele mannen en vrouwen vaker
gebruik van enigerlei psychosociale zorg. Het onderzoek kan geen uitsluitsel
geven over de oorzaak van eventuele verschillen. Wel blijkt dat homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen in hun jeugd vaker emotioneel zijn verwaarloosd,
fysiek mishandeld en seksueel misbruikt. Verder is het aannemelijk dat problemen
een sociale achtergrond hebben en direct of indirect voortkomen uit het gebrek
aan maatschappelijke acceptatie van homoseksualiteit.De resultaten van dit onderzoek maken duidelijk dat die stoornissen niet alleen vergaande consequenties hebben voor de betrokkenen zelf, maar
ook voor de gezondheidszorg. Daarnaast zijn er maatschappelijke en economische
gevolgen die meer zicht op de gevonden resultaten vereisen. Daarom is VWS
voornemens aan de Raad voor Gezondheidsonderzoek voor te leggen positief te
adviseren over vervolgonderzoek naar de risicofactoren binnen de groep homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen en naar de wijze waarop die risicofactoren te
maken hebben met homoseksualiteit. Op basis van de resultaten kan gericht
nieuw beleid worden ontwikkeld, bijvoorbeeld ter verbetering van de reguliere
zorg- en dienstverlening.Longitudinaal onderzoek kinderen van ouders van hetzelfde
geslachtEen nieuw verschijnsel is het homoseksueel en lesbisch ouderschap. Landelijk
zijn er 2000 samenwonende stellen van gelijk geslacht met een of meer (eigen)
kinderen.1 Hoeveel alleenstaande lesbische moeders
er zijn, is onbekend. Volgens Warmerdam2 zouden
nu al zo'n 20 000 kinderen worden opgevoed door lesbische en homoseksuele
ouders, terwijl tot niet zo lang geleden de homoseksuele leefstijl een leven
zonder kinderen betekende. Het ligt voor de hand dat het aantal kinderen met
lesbische moeders of homoseksuele vaders nog sterker zal toenemen, nu allerlei
juridische belemmeringen worden weggenomen door de openstelling van het burgerlijk
huwelijk en de mogelijkheid van adoptie en gezamenlijk ouderlijk gezag voor
paren van hetzelfde geslacht.Tot nu toe zijn er geen signalen die wijzen op problemen in de ontwikkeling
van deze kinderen die «meer dan gewenst» zijn, integendeel, maar
degelijk wetenschappelijk onderzoek is er nooit naar gedaan. De drie kleine
en voor een deel oudere onderzoeken onder lesbische moeders en homoseksuele
vaders laten zien dat zij te maken krijgen met uiteenlopende reacties uit
de omgeving op het ouderschap.3 Sommige homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen die kinderen krijgen, noemen dit een tweede «coming
out». Zij krijgen vaak opnieuw te maken met ouders en familie die aanvankelijk
negatief reageren. Daarnaast krijgen zij soms afwijzende reacties uit de homoscene.
In de woonomgeving wordt in de regel neutraal of positief gereageerd. Enkele
lesbische moeders hebben ervaring met verwijten uit de omgeving dat zij het
kind een vader onthouden. De geïnterviewde homoseksuele ouders hebben
nauwelijks meegemaakt dat hun kinderen op school worden gepest. De kinderen
krijgen vaak wel veel vragen van andere kinderen.Het kabinet vindt het belangrijk de ontwikkeling van dit nieuwe fenomeen
goed te volgen, temeer omdat de tolerantie ten aanzien van homoseksualiteit
een stuk kleiner is als het gaat om het adopteren en opvoeden van kinderen.
Volgens onderzoek van het SCP van begin jaren negentig vindt iets meer dan
de helft van de Nederlanders dat homoseksuele paren niet dezelfde rechten
moeten hebben als heteroseksuele paren als het gaat om het adopteren van kinderen.
Bevindingen uit een onderzoek van de Nederlandse Gezinsraad onder heteroseksuele
paren sluiten hierbij aan.4 Zesenzestig procent
van de respondenten bleek twee ouders van tegengesteld geslacht te prefereren
boven twee ouders van hetzelfde geslacht voor de ontwikkeling van een kind.VWS is daarom voornemens om een (longitudinaal) onderzoek te laten uitvoeren
om in deze leemte te voorzien en om, indien de onderzoeksresultaten daartoe
aanleiding geven, tijdig beleid te kunnen ontwikkelen. De precieze vorm van
het onderzoek is nog niet vastgesteld. Te denken valt aan een onderzoek dat
om de drie jaar wordt herhaald. Na drie keer wordt bezien of voortzetting
zinvol is. VWS is bereid per onderzoeksfase f 120 000,– beschikbaar
te stellen.Het NISSO wordt structureel door VWS gesubsidieerd. Een van de programmalijnen
is «Diversiteit, leefstijlen en gezondheid». Hierbinnen wordt
aandacht besteed aan homoseksuele en lesbische leefstijlen. Bezien wordt
of het onderzoek naar het ouderschap kan worden uitgevoerd door het NISSO.Evaluatie-onderzoekVWS heeft aan FORUM f 75 000,– beschikbaar gesteld om
het lespakket Burger inn (voorlichtingsvideo en docentenhandleiding) te laten
evalueren. De video is gericht op gedragsverbetering ten aanzien van homoseksualiteit
bij jongeren van 13 tot 17 jaar. Er zal een onderzoek worden uitgevoerd naar
het bereik van en de waardering voor Burger inn. Zo mogelijk zal worden vastgesteld
of het lespakket daadwerkelijk heeft geleid tot gedragsverbetering. Het rapport
wordt eind 2001 verwacht.De toekomstige evaluatie van beleid dat nu nog bij de verschillende departementen
in ontwikkeling of uitvoering is, zal in de IWOH aan de orde komen.Onderzoek in het kader van rechtsherstel WOIIApart vermelding verdient het onderzoek dat zal plaatsvinden in het kader
van het rechtsherstel van homoseksuele vervolgingsslachtoffers gedurende de
Tweede Wereldoorlog.In de brief van 21 maart 2000 aan de Tweede Kamer (TK, 1999–2000,
25 839, nr. 13) heeft de regering gereageerd op de rapporten van
verschillende onderzoekscommissies over het lot van vervolgingsslachtoffers
en de rol van de Nederlandse regering na de Tweede Wereldoorlog. Erkend werd
dat het rechtsherstel, bezien met de ogen van nu, formalistisch, bureaucratisch
en kil is uitgevoerd. Ten aanzien van de homoseksuelen, één
van de overige groepen vervolgingsslachtoffers, werd opgemerkt dat de regering
in overleg met de betrokken groepering zal nagaan in hoeverre nadere geschiedschrijving
noodzakelijk en mogelijk is.Eind 2000 en begin 2001 heeft overleg plaatsgehad tussen ambtelijk VWS
en vertegenwoordigers van homoseksuelen in Nederland. Dit heeft geresulteerd
in voorstellen voor nader onderzoek naar de positie van homoseksuelen in de
periode rond de Tweede Wereldoorlog, het toegankelijk maken van de onderzoeksresultaten
en de reconstructie van verloren gegaan gemeenschappelijk erfgoed. Er zal
een onafhankelijke adviescommissie worden geïnstalleerd die voorstellen
terzake zal uitwerken.Het kabinet heeft besloten hiervoor 3,5 miljoen beschikbaar te stellen. 4.2 DiversiteitsbeleidInterdepartementale coördinatie in kader van diversiteitsbeleidDe AWGB en artikel 13 EG-Verdrag bieden een goede basis om homobeleid
te ontwikkelen in samenhang met beleid op andere discriminatiegronden. Voor
de overeenkomsten in de problematiek is een gecoördineerde aanpak door
middel van diversiteitsbeleid vaak niet alleen efficiënter dan een aanpak
op grond van afzonderlijke discriminatiegronden, maar ook meer renderend.
Voor de verschillen in de problematiek blijft specifiek beleid vooralsnog
noodzakelijk. Voor de coördinatie van het homobeleid blijft de IWOH het
aangewezen overlegorgaan. Overigens is zowel in geval van gecoördineerd
diversiteitsbeleid als in geval van specifiek beleid expertise op het terrein
van de afzonderlijke discriminatiegronden nodig, bij voorkeur ook gevoed vanuit
daartoe speciaal geëquipeerde kenniscentra.Vanuit deze opvatting geeft het kabinet er de voorkeur aan om vanuit de
expertise van de verschillende discriminatiegronden departementale beleidsvoornemens
gericht op gelijke behandeling, vooraf op elkaar af te stemmen, om te bezien
waar een gezamenlijke of gecoördineerde aanpak nuttig en zinvol kan zijn.
Uitgangspunt blijft daarbij de eigen verantwoordelijkheid van de betrokken
departementen voor de hen regarderende beleidsterreinen. Ten behoeve van de
mainstreaming van het beleid op de discriminatiegronden geslacht en seksuele
voorkeur zal afstemming plaatsvinden tussen de IWOH en de ICE,
c.q. de ministeries van VWS en SZW. Dat zal in voorkomende gevallen ook gebeuren
met de voorbereiding van CSCB-stukken terzake. De bewindspersonen van VWS
zijn voornemens om regelmatig overleg te voeren met de bewindspersonen van
BZK, GSI, SZW en Justitie om het beleid ten aanzien van homoseksualiteit,
leeftijd, handicap, vrouwen, en etnische minderheden zoveel mogelijk op elkaar
af te stemmen. Ook zal tijdens het periodiek overleg tussen de Staatssecretarissen
van VWS en OCenW het onderwerp jeugd en homoseksualiteit in het onderwijs
vast agendapunt worden.Diversiteitsbeleid in het onderwijsOCenW zal de benadering van het homobeleid via de brede invalshoek van
het veiligheidsbeleid op scholen continueren en verder expliciteren. OCenW
is voornemens om het Algemeen Pedagogisch Studiecentrum (APS) opdracht te
geven om via het Transferpunt Jongeren, School en Veiligheid expliciet aandacht
te geven aan het voorkomen van homovijandig gedrag. Het Transferpunt heeft
reeds als taak het bestrijden van discriminatie, pesten en seksuele intimidatie
op school.Hetzelfde geldt voor het Platform Veiligheid en Geweld in de BVE-sector
dat verantwoordelijk is voor de veiligheid op ROC's. OCenW zal ook aan dit
Platform vragen de homo/lesbische doelgroep een plek te geven in hun activiteiten.Diversiteitsbeleid op het werkHet ministerie van SZW zal naar aanleiding van de AbvaKabo-onderzoeken
(zie deel 2, paragraaf 4.1) en van de uitkomsten van de «Evaluatie
Arbowet over seksuele intimidatie, agressie en geweld en pesten op het werk»,
nieuw voorlichtingsmateriaal laten ontwikkelen en breed laten verspreiden
over de verbetering van de omgangsvormen op het werk. Werkgevers, werknemers
en arbodiensten zullen hierin worden gewezen op het belang van het instellen
van vertrouwenspersonen en een klachtencommissie. Tevens zal onder meer worden
gewezen op de mogelijke rol van arbodiensten inzake ongewenste omgangsvormen,
de noodzaak ongewenste omgangsvormen uitdrukkelijk in de Risico-inventarisatie
en -evaluatie en het plan van aanpak mee te nemen en op het instellen van
een registratiesysteem als basis voor actieve en snelle interventie. In 2001
wordt een inventarisatie gestart naar goede voorbeelden voor preventie en
aanpak van ongewenste omgangsvormen. De resultaten hiervan zullen actief worden
verspreid.Gelet op het belang van terugdringing van ongewenste omgangsvormen op
de werkplek zal in 2005 wederom een wetsevaluatie worden uitgevoerd.Het ministerie van SZW heeft verschillende brochures – voor werkgevers
en voor werknemers – over gelijke behandeling bij werving en selectie
en over gelijke behandeling op het werk. De gelijke behandeling heeft betrekking
op alle doelgroepen die onder de AWGB vallen.Op 24 april 2001 organiseert SZW in samenwerking met de Commissie gelijke
behandeling een themadag over gelijke behandeling bij werving en selectie
en op de werkvloer. Doel van deze dag is het vergroten van kennis en inzicht
in het thema en de deelnemers aan de themadag te laten kennismaken met de
Commissie gelijke behandeling.Het ministerie van BZK heeft onlangs het werkplan Diversiteit gepresenteerd
waarin een aantal aanbevelingen is opgenomen gericht op de werving en het
behoud van minderheidsgroepen. De verbetering van de korpscultuur bij de politie,
ondermeer met betrekking tot positie van homoseksueel politiepersoneel, maakt
daar onderdeel van uit. Afgezien van een aantal algemene aanbevelingen zijn
er in het werkplan diverse specifieke aanbevelingen met betrekking tot homoseksualiteit
opgenomen, bijvoorbeeld: • korpsen dienen in hun beleidsplannen en jaarverslagen op te nemen
welk beleid men heeft ontwikkeld ten aanzien van homoseksualiteit;• het onderwerp homoseksualiteit moet binnen de diverse opleidingen
een structurele en volwaardige plaats krijgen;• vertrouwenspersonen en bedrijfsmaatschappelijke werkers dienen
(zonodig) te worden bijgeschoold op het gebied van homoseksualiteit;• in de opleiding van leidinggevenden en personeelswerkers moet structureel
aandacht worden besteed aan mechanismen rond homoseksualiteit;• ten behoeve van selectiegesprekken moet de houding van de selecteurs
ten aanzien van homoseksualiteit worden getoetst.Met ingang van 1 maart 2001 wordt door BZK een centraal expertisecentrum
Diversiteit ingericht. Het centrum zal de politiekorpsen stimuleren en faciliteren
in de uitvoering van het diversiteitsbeleid; homoseksualiteit maakt hier onderdeel
van uit. De minister van BZK heeft de korpsen in 2000, 2001 en 2002 f 5,2
miljoen extra toegezegd voor de werving en het behoud van minderheidsgroepen,
waaronder homoseksueel personeel.Het NISSO heeft in 2000 een grootschalig onderzoek uitgevoerd naar de
omgangsvormen, de werkbeleving en diversiteit bij de politie1. Dit onderzoek betreft ook homoseksuele en lesbische politiemedewerkers.
De rapportage hiervan is aangeboden aan de voorzitter van de Raad van Hoofdcommissarissen.
De aanbevelingen in het rapport, met name gericht op de rol en positie van
vertrouwenspersonen en op de verbetering van de omgangsvormen en het werkklimaat
voor minderheidsgroepen, hebben het diversiteitsbeleid bij de politie weer
nadrukkelijk op de agenda geplaatst van de eerstverantwoordelijken in deze
sector.Het ministerie van Defensie voert al jaren een actief beleid dat is gericht
op acceptatie en integratie van homoseksuelen binnen de defensie-organisatie.
Dit beleid is onlangs geëvalueerd2. De uitkomsten
waren positief en gaven voldoende aanleiding om dit beleid – in geactualiseerde
en verbeterde vorm – voort te zetten.In alle opleidingen van Defensie, zowel in de initiële opleidingen
als in de vervolg-opleidingen en de leiderschapstrainingen, wordt aandacht
geschonken aan acceptatie van diversiteit, waarbij ook wordt ingegaan op de
positie van homoseksuelen. Verder krijgen alle hulpverleners een cursus deskundigheidsbevordering,
waardoor zij beter in staat zijn te constateren of een hulpvraag voortvloeit
uit problemen die met de seksuele voorkeur samenhangen. In het kader van de
hulpverlening vervult het instituut vertrouwenspersonen bij Defensie een belangrijke
rol. Voor homoseksuelen is de toegankelijkheid van vertrouwenspersonen van
groot belang. Om de toegankelijkheid van deze functie te verbeteren worden
binnen de gehele defensie-organisatie op decentraal niveau vertrouwenspersonen
aangesteld. Per krijgsmachtdeel vormen deze vertrouwenspersonen een netwerk,
waarvan de coördinatie in handen is van de centrale vertrouwenspersoon
die per krijgsmachtdeel is aangewezen.Tenslotte wordt in de interne en externe defensievoorlichting uitgedragen
dat de seksuele voorkeur van het defensiepersoneel geen enkele grond van onderscheid
mag zijn. De Stichting Homoseksualiteit en Defensie, die in deze communicatie
een belangrijke rol vervult, ontvangt van het ministerie een jaarlijkse subsidie
van f 55 000.Diversiteitsbeleid in gezondheidszorg en ziektepreventieHet ministerie van VWS zal het staand beleid in gezondheidszorg en ziektepreventie
de komende jaren voortzetten. Het beleid wordt uitgevoerd middels de structurele
subsidiëring van de Stichting SOA-bestrijding, NISSO, NIGZ en de financiering
van Rutgers Consult, GGD Nederland en het Aidsfonds. Via Zorgonderzoek Nederland (ZON) financiert VWS het programma «seksualiteits-hulpverlening».
Dit is een breed programma waaronder ook homo/lesbisch-specifieke hulpverlening
valt. Het programma is gestart in 1998 en loopt tot 2004. Voor de periode
2001–2004 is in totaal f 4 miljoen beschikbaar.In een eerdere fase is door middel van een inventarisatieonderzoek door
het NISSO gekeken naar vraag en aanbod op het gebied van seksualiteitshulpverlening
en preventie in de belangrijkste sectoren van de gezondheidszorg. Hieronder
valt ook homo/lesbisch-specifieke hulpverlening. De komende jaren zullen op
basis hiervan een aantal experimenten met seksualiteitshulpverlening worden
uitgezet waarna landelijke implementatie volgt van de belangrijkste bevindingen.Het NISSO, onderzoeksinstituut op het gebied van seksuele gezondheid,
ontvangt jaarlijks van VWS een basissubsidie van ruim f 2 miljoen, waarvan
f 1 miljoen voor ontwikkelingsprojecten.4.3 Concentratie van kennis: expertisecentrum, documentatiecentrum
en expositieruimteExpertisecentrumZowel bij de uitgangspunten voor de aanpak van het homo-emancipatiebeleid
als hierboven heeft de staatssecretaris van VWS aangegeven de expertise op
het terrein van homo- en biseksualiteit te willen concentreren en versterken.
Dit om een effectieve inbreng mogelijk te maken ten behoeve van het specifieke
homobeleid en van het homo- en biseksualiteitsaspect in het diversiteitsbeleid.
Een kennis- of expertisecentrum bestaat al wel op de terreinen van antiracisme,
vrouwenemancipatie en leeftijds-discriminatie, maar niet op het terrein van
de homo-emancipatie.Het COC en het Homocluster hebben enige tijd een functie vervuld die in
die richting ging, maar deze was meer gebaseerd op belangenbehartiging en
niet meer productief. In de huidige maatschappelijke cultuur, waarin invloed
meer wordt ontleend aan kennis en deskundigheid dan aan actie voeren, is deze
aanpak achterhaald. VWS heeft de instellingssubsidie aan het Homocluster met
ingang van 1999 stopgezet. Het COC en andere homo-organisaties ontvangen vanaf
die tijd projectsubsidies voor activiteiten die bijdragen aan het homo-emancipatiebeleid
van VWS. Uw Kamer is hierover geïnformeerd bij brief van 7 december 1998,
kenmerk DSB/IN-985909.Het gemis aan een expertisecentrum op het terrein van homo-emancipatie
doet zich echter steeds meer gevoelen. Er is nu geen instantie verantwoordelijk
die ten behoeve van de doelgroep en de organisaties die zich met homoseksualiteit
bezighouden, de ontwikkelingen in beleid en regelgeving volgen op hun betekenis
voor de homo-emancipatie. Gemeenten en uitvoerende organisaties kunnen nergens
terecht met vragen over de aanpak van hun activiteiten op dit terrein. Nieuwe
kennis wordt niet verspreid. Telkens opnieuw wordt het wiel uitgevonden. Er
is behoefte aan een instelling die de bestaande kennis bundelt en verspreidt
en ook zorgdraagt voor het ontwikkelen en toegankelijk maken van nieuwe kennis.De Schorerstichting heeft zich recentelijk ontwikkeld als kenniscentrum
gespecialiseerd in gezondheid en welzijn van homoseksuele mannen en lesbische
vrouwen. VWS zal in aanvulling hierop een kenniscentrum faciliteren voor de
homo-emancipatie en -integratie op de overige terreinen en hiervoor gedurende
vier jaar f 300 000,– op jaarbasis beschikbaar stellen. Hoe
deze functie zal worden geïmplementeerd, zal nog nader worden bestudeerd.
Voorop staat dat nauw dient te worden samengewerkt met de Schorerstichting
en met de instellingen die actief zijn in het diversiteitsbeleid. Overigens
leert de ervaring dat het eigen initiatief van deze instellingen leidt tot
vruchtbare samenwerking en dat het derhalve niet nodig is om deze van boven
af verplichtend op te leggen. Na afloop zal op basis van een
evaluatie van bereik, resultaten en klanttevredenheid worden besloten over
continuering.Informatie- en documentatiecentrum (IHLIA) annex tentoonstellingsruimteHet Homodok hield zich tot voor kort staande met behulp van kleine structurele
subsidies, incidentele projectsubsidies, giften, eigen inkomsten, vrijwilligers
en banenpoolers. Hetzelfde gold voor het Anna Blamanhuis en het Lesbisch Archief
Amsterdam. Dit was niet meer vol te houden. Zij zijn in Nederland de enige
organisaties op het terrein van homoseksuele documentatie en informatievoorziening.
Zij beschikken over belangrijke collecties en hebben een, ook internationaal,
toonaangevende positie verworven. De Universiteitsbibliotheek van Amsterdam
bijvoorbeeld laat haar nieuwe aanschaf op het terrein van homoseksualiteit
over aan Homodok. Aan de grote vraag van het publiek was bijna niet meer te
voldoen waardoor Homodok, Blamanhuis en Lesbisch archief aan hun eigen succes
ten onder dreigden te gaan. De drie organisaties hebben ter verhoging van
de doelmatigheid de krachten gebundeld en zijn een fusie aangegaan waarbij
één organisatie met twee filialen tot stand is gekomen: het
Internationaal Homo/Lesbisch Informatiecentrum en Archief, IHLIA. Het ene
filiaal is gevestigd in Amsterdam (het voormalige Homodok en Lesbisch Archief),
het andere blijft gevestigd in Leeuwarden (het voormalige Anna Blamanhuis).Ter instandhouding van deze unieke voorziening die een belangrijke rol
speelt in de informatievoorziening over homoseksualiteit en als archief van
het homoseksuele erfgoed, heeft VWS besloten tot het verlenen van een instellingssubsidie
van f 75 000,– aan IHLIA. OCenW heeft conform het advies van
de Raad voor Cultuur voor vier jaar (2001–2004) een projectsubsidie
van f 100 000,– per jaar toegezegd, met name voor de archieftaak
en een deel van de bibliotheektaak en voor de conservering van de collectie.Mede op advies van de Raad voor Cultuur zal tussen IHLIA en de subsidiënten
(behalve OCenW en VWS ook de gemeenten Amsterdam en Leeuwarden en de Universiteit
van Amsterdam) worden overlegd over de gezamenlijke financiering van de meest
noodzakelijke activiteiten in de komende periode.Belangrijk is dat de historie van de homo-emancipatiestrijd goed wordt
gedocumenteerd en voor belangstellenden inzichtelijk gepresenteerd. De vervolging
van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen mag zich nooit herhalen. De kennis
van hun lot wordt echter niet van ouder op kind overgedragen. Tentoonstellingen
over de geschiedenis van de onderdrukking van homoseksuelen en over cultuuruitingen
die met de homoseksuele leefstijl zijn verbonden, dienen nieuwe generaties
tolerantie en historisch besef bij te brengen.Het kabinet heeft besloten om in het kader van de regeringsreactie Tegoeden
Tweede Wereldoorlog eenmalig 3,5 miljoen beschikbaar te stellen o.a. voor
het toegankelijk maken van de resultaten van het onderzoek naar de positie
van homoseksuelen rond de Tweede Wereldoorlog en voor de reconstructie van
verloren gegaan gemeenschappelijk erfgoed. De in te stellen adviescommissie
zal in dit kader bezien hoe de huisvesting van het documentatiecentrum annex
tentoonstellingsruimte hierin kan worden meegenomen.Homo/lesbisch/biseksueel toegangsportaal op InternetHet doel van het gebruiksvriendelijke toegangsportaal is het huidige versnipperde
aanbod van homo/lesbische informatie op Internet te stroomlijnen en beter
toegankelijk te maken. Dit is vooral belangrijk voor gebruikers die voor het
eerst te maken krijgen met homoseksualiteit, zoals jongeren die worstelen
met hun coming out, ouders met homoseksuele kinderen, allochtonen, heteroseksuelen
die een homoseksuele partner blijken te hebben, en verder voor
al diegenen die liever vanuit de beschermende anonimiteit het (nog onbekende)
terrein van de homoseksualiteit verkennen. Daarnaast komt nuttige informatie
makkelijker beschikbaar voor allerlei zorg- en dienstverlenende organisaties,
die te maken krijgen met cliënten met aan homoseksualiteit gerelateerde
problematiek. En last but not least is een gebruiksvriendelijk toegangsportaal
ook welkom bij alle homoseksuele, lesbische en biseksuele mannen en vrouwen
die zoeken naar algemene of specifieke informatie over homoseksualiteit of
naar de websites van de organisaties van hun keuze.Het toegangsportaal geeft algemene informatie over homoseksualiteit en
over speciale onderwerpen, zoals partnerschap en huwelijk, pensioenen en anti-discriminatie.
Bovendien worden de databases van IHLIA opengesteld. De websites waarnaar
wordt verwezen zijn de sites van organisaties die actief zijn in de homo-emancipatie.
In een latere fase van het project zullen ook commerciële organisaties
die goederen en diensten aanbieden, worden betrokken. Deze organisaties zijn
nodig, omdat het toegangsportaal na afloop van de projectperiode (mei 2000-mei
2002) selfsupporting dient te zijn. VWS heeft voor de projectperiode f 326 000,–
beschikbaar gesteld aan IHLIA.4.4.1 Homospecifiek beleid: kwetsbare groepenHomo-vrijwilligersorganisatiesZoals al eerder opgemerkt heeft VWS de instellingssubsidie aan het Homocluster
met ingang van 1999 beëindigd. Vanaf dat jaar wordt alleen nog subsidie
verstrekt voor projecten die bijdragen aan het homo-emancipatiebeleid van
VWS. In de praktijk kwam dit erop neer dat alleen het COC hiervoor in aanmerking
kwam. De kleine clusterpartners – de vrijwilligersorganisaties De Kringen,
SLOW, Orpheus, Groep 7152 en LNBi – hebben in 1999 ter vergemakkelijking
van de overgang naar een niet-gesubsidieerd bestaan nog een klein eenmalig
subsidie ontvangen. Naar nu blijkt is het negatieve effect van dit besluit
voor deze organisaties groter dan verwacht. De contributies blijken toch onvoldoende
om de steeds terugkerende kosten van informatie, voorlichting en deskundigheidsbevordering
van nieuw kader te bekostigen. En als landelijke organisaties komen zij niet
in aanmerking voor provinciale of gemeentelijke subsidies.Tegelijkertijd hebben deze organisaties in hun lange bestaan bewezen in
een behoefte te voorzien. De Kringen biedt een veilige omgeving voor de coming
out van jong en oud, SLOW voorziet in onderlinge hulp van ouders die moeite
hebben met de homoseksualiteit van zoon of dochter, binnen Orpheus helpen
getrouwde stellen elkaar waarvan één van beide partners homoseksueel
of lesbisch blijkt te zijn, in Groep 7252 hebben oudere lesbische vrouwen
elkaar gevonden en LNBi is de enige landelijke thuishaven van biseksuelen.
In deze zin hebben zij een preventief effect: de onderlinge steun maakt in
veel gevallen de gang naar de professionele hulverlening niet nodig.Bovendien richten deze organisaties hun activiteiten steeds meer op allochtonen.
Bij SLOW bijvoorbeeld kunnen allochtone ouders op het invoelende begrip rekenen
van Nederlandse ouders die ook moeite hebben (gehad) met de seksuele voorkeur
van hun kind. Veel organisaties tenslotte stellen hun ervaring en deskundigheid
middels folders, lezingen, websites en dergelijke ook beschikbaar aan scholen
en de professionele hulp- en dienstverlening.Zonder subsidie van VWS dreigt een einde te komen aan deze zinvolle activiteiten.Daarom is VWS bereid om deze organisaties in aanmerking te laten komen
voor een tweejaarlijks projectsubsidie van maximaal f 25 000,–
per jaar per organisatie (in het kader van de Welzijnswet 1994). Dit op basis
van een projectplan met activiteiten op het terrein van voorlichting, informatie en kadervorming. IPOTH, een jonge allochtone homo-organisatie,
die tot op heden geen subsidie heeft ontvangen, maar inmiddels wel een voldoende
achterban en activiteitenprogramma heeft opgebouwd, zal eveneens voor deze
subsidie in aanmerking komen.Na elke tweejaarlijkse periode wordt het subsidiebeleid geëvalueerd.
Op basis daarvan kan worden besloten tot continuering dan wel aanpassing van
zowel het gemiddelde subsidiebedrag als de organisaties die in aanmerking
komen.AllochtonenEerder is in deze nota opgemerkt dat de houding van allochtonen ten aanzien
van homoseksualiteit in het algemeen minder positief is dan die van autochtone
Nederlanders. Dit geldt niet voor alle allochtonen. Zo is sinds 1996 de stuurgroep
Islam en Burgerschap actief, een initiatief van diverse moslimgroeperingen
in Nederland. Zij zijn een project gestart dat als doel heeft het normen-
en waardendebat over de invulling van het begrip burgerschap binnen de moslimgemeenschap
te stimuleren. Daarbij wordt het accent gelegd op gedeelde normen en waarden.
Er worden diverse activiteiten georganiseerd, zoals conferenties, discussiebijeenkomsten
en essay- en preekwedstrijden. Alle relevante onderwerpen komen aan bod: van
het burgerschap van de moslimvrouw en de partnerkeuze van moslimjongeren,
via Islam en het Nederlands recht en islamitische maatschappelijke activering,
tot Islam en homoseksualiteit. Het project wordt financieel ondersteund door
het ministerie van Justitie.Zoals al vermeld in de homonotitie van februari 2000 verleent VWS aan
de islamitische homo-organisatie Yoesuf een driejarig projectsubsidie van
totaal f 350 000,– voor de bevordering van emancipatie van
islamitische homo's en lesbo's en van tolerantie jegens homoseksualiteit in
de islamitische gemeenschap. Ook Yoesuf probeert een brug te slaan tussen
Nederlandse en islamitische normen en waarden. Yoesuf doet onderzoek naar
de leer van de Islam over homoseksualiteit, naar opvattingen over homoseksualiteit
in de islamitische gemeenschap in Nederland en in de landen van herkomst en
naar een voor islamieten acceptabele wijze waarop kan worden omgegaan met
homoseksualiteit in een Nederlandse omgeving. Tegelijkertijd worden lezingen,
cursussen en workshops georganiseerd waar de opgedane expertise wordt uitgedragen
en nieuwe expertise wordt opgedaan. Uiteindelijk moeten alle inspanningen
hun neerslag vinden in een handboek Islam en homoseksualiteit. Het boek zal
in 2001 worden gepubliceerd.De doelgroep bestaat uit moskeeën en islamitische organisaties, (islamitische)
beleidsmedewerkers in de non-profitsector en bij gemeenten, organisaties van
en voor allochtonen, homo-organisaties en de hulpverlening.Na afloop van het project, ultimo 2001, zal worden bezien hoe de resultaten
kunnen worden geïmplementeerd en welke vervolgactiviteiten wenselijk
zijn.Coming out is voor veel jongeren nog steeds een moeilijk proces. Het beperkte
onderzoek dat recent onder homoseksuele jongeren is uitgevoerd1, suggereert dat veel homoseksuele en lesbische jongeren te maken krijgen
met een periode van isolement en eenzaamheid. Met leeftijdsgenoten zijn de
gevoelens rondom homoseksualiteit onbespreekbaar. Deze reageren afstandelijk,
denigrerend of ronduit agressief. Daarnaast is het voor jongeren moeilijk
om aan de ouders te vertellen dat ze homoseksueel of lesbisch zijn. Ouders
accepteren de seksuele voorkeur van hun kind vrijwel nooit meteen als vanzelfsprekend.Dit geldt eens te meer voor allochtone homojongeren die door de sterk
afwijzende houding van hun familie en leeftijdgenoten helemaal op zichzelf
worden teruggeworpen. Zij hebben behoefte aan identificatie. Een boek met
foto's en geschreven portretten van islamitische meiden en jongens
met homoseksuele gevoelens kan in deze behoefte voorzien. VWS heeft aan de
Schorerstichting een projectsubsidie van f 83 000,– verleend
voor het samenstellen van zo'n boek. Het zal medio 2002 worden gepubliceerd.
Het boek is ook bruikbaar als lesmateriaal in het onderwijs.OuderenUit onderzoek gericht op verzorgingstehuizen1
komt naar voren dat er volgens directies, hoofden verzorging, bewonerscommissies
en personeel, nauwelijks (openlijk) homoseksuele of lesbische bewoners in
tehuizen aanwezig zijn. Heteroseksuele medebewoners zouden naar verwachting
negatief op homoseksualiteit reageren. Bij de verzorgingstehuizen blijkt vrijwel
geen bereidheid te bestaan om iets aan de problemen van homoseksuele en lesbische
bewoners te doen. Het stimuleren van openheid wordt niet wenselijk gevonden.
Homoseksuele en lesbische ouderen zelf zouden graag voor de seksuele voorkeur
uit kunnen (blijven) komen, als zij in de laatste fase van hun leven in het
verzorgingstehuis verblijven. Ook zouden zij willen dat er meer gevoelsgenoten
in het tehuis zouden wonen. Dit is nog niet het geval.De vooruitzichten op een prettige oude dag zijn voor deze groep blijkbaar
over het algemeen geringer dan voor heteroseksuelen. VWS is daarom voornemens
om voor de periode 2001 t/m 2003 f 600 000,– beschikbaar te
stellen voor een gezamenlijk project van de Schorerstichting, de ANBO, het
COC en IMCO dat is gericht op de bevordering van een open en tolerante houding
van de aanbieders van intra- en extramurale ouderenzorg jegens de homoseksuele
levenssfeer van hun cliënten. Het project zal naar verwachting binnenkort
van start gaan en ultimo 2003 worden afgerond. Het bestaat uit een inventarisatie
van de behoeften van homoseksuele ouderen en een onderzoek naar de mogelijkheden
en beperkingen bij de zorgaanbieders om verbeteringen ten behoeve van de doelgroep
door te voeren. Op basis van de onderzoeksresultaten zal in een aantal pilots
worden geëxperimenteerd met methoden om te komen tot een cultuur die
recht doet aan de levenssfeer van homoseksuele en lesbische cliënten.
Vervolgens dient het nieuwe beleid te worden overgedragen aan de koepels en
instellingen en landelijk te worden geïmplementeerd.VWS stelt gedurende de jaren 2000 tot en met 2002 aan het COC een subsidie
van in totaal f 380 000,– beschikbaar voor de opbouw van sociale
netwerken onder lesbische vrouwen vanaf 55 jaar en bejaarde homoseksuele
mannen vanaf 75 jaar. Dit project, getiteld «Rimpels in de regenboog»,
is tevens gericht op het vergroten van de toegankelijkheid van lokale welzijnsvoorzieningen
en van de politiek-maatschappelijke invloed van oudere lesbische vrouwen en
homoseksuele mannen in de lokale gemeenschap. Het is een breed gedragen project
waarin behalve het COC ook de ANBO, het LBL, de Kringen, Groep 7152 en de
Schorerstichting participeren. Op basis van de ervaringen in vier pilotgemeenten
worden in een handboek de methoden beschreven die welzijnsorganisaties, lokale
bestuurders en homo/lesbische groepen elders in het land kunnen toepassen
voor netwerkvorming en vergroting van toegankelijkheid en politiek-maatschappelijke
invloed van deze groep ouderen.Beide bovengenoemde projecten zijn complementair en beogen op het terrein
van zorg, welzijn en zelforganisatie de mogelijkheden te verbeteren voor een
waardige homoseksuele of lesbische levensavond.4.4.2 Homospecifiek beleid: hulpverlening en sportHulp- en dienstverleningUitgangspunt van het kabinet is uiteraard dat de algemene gezondheidszorg
ook toegankelijk is voor homoseksuele mannen en lesbische vrouwen en aan hen
een kwalitatief goede zorg aanbiedt. Hiervoor is het nodig dat
enerzijds kennis en expertise op het terrein van homo/lesbisch-specifieke
hulpverlening worden ontwikkeld en anderzijds dat deze overgedragen worden
aan de algemene gezondheidszorg.VWS verleent hiertoe aan de Schorerstichting een structureel subsidie
van ruim f 1 miljoen voor de psychosociale hulpverlening aan homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen (naast een subsidie van ruim f 3 miljoen
voor HIV/AIDS-preventie, zorgverlening en voor internationale activiteiten).
De activiteiten van de Schorerstichting richten zich ook op specifieke groepen
als jongeren, allochtonen en ouderen.De Schorerstichting is van oudsher een belangrijke organisatie op het
terrein van de homo/lesbisch-specifieke gezondheidshulpverlening. Mede op
basis van een externe evaluatie is de stichting ingrijpend veranderd. De stichting
is gestopt met eigen uitvoerende taken en heeft zich ontwikkeld als centrum
voor kennisoverdracht op het terrein van psychosociale hulpverlening aan homoseksuelen.In samenwerking met haar partners in de regio zal de Schorerstichting
systematischer analyse gaan maken van de kansen en belemmeringen voor homo/lesbisch-specifieke
zorg binnen het bestaande aanbod. Voorts is er een telefonische helpdesk gestart
voor homo/lesbisch-specifieke gezondheidsvragen, waar naar verwachting eind
2001 honderd vragen per week zullen worden behandeld. De antwoorden op de
meest gestelde vragen komen op de website. Er wordt een gids ontwikkeld met
een landelijk overzicht van psychosociale hulpverleners die gespecialiseerd
zijn in homo/lesbische hulpverlening. De reguliere psychosociale hulpverlening
wordt ondersteund door middel van cursussen en consultancy.Deze activiteiten beogen de leemte te vullen die in verschillende, overigens
kleinschalige studies naar de hulpverlening is aangetoond1. Er blijkt in de reguliere instellingen nauwelijks aandacht te bestaan
voor homo/lesbisch-specifieke problematiek. Een aantal hulpverleners vindt
ook dat het er niet toe doet of de cliënt homo- of heteroseksueel is.
Patiënten zelf vinden dat dit wel iets uitmaakt en willen meer aandacht
voor het homoseksueel of lesbisch zijn. Vijfendertig procent van de homoseksuele
mannen en 41% van de lesbische vrouwen zegt problemen te hebben die samenhangen
met hun seksuele voorkeur en die niet bespreekbaar zijn met de huisarts. Een
kleinere groep zegt hetzelfde over de psychosociale hulpverlening.Gay & Lesbian Switchboard is al 25 jaar operationeel met het verzorgen
van een telefoondienst waar iedereen terecht kan voor informatie, hulp of
advies. Switchboard beschikt over een uitgebreide data-base met betrekking
tot alle van belang zijnde onderwerpen. Vrijwilligers staan 7 dagen per week
van 10.00 tot 22.00 uur de bellers te woord, ruim 9000 gesprekken per jaar.
COC verwijst door naar deze organisatie en de Schorerstichting doet dat eveneens
buiten kantooruren. Afgezien van kleine subsidies worden de activiteiten geheel
gesponsord door particulieren, bedrijven en instellingen. Het wordt steeds
moeilijker om op deze basis de continuïteit te garanderen. VWS is in
gesprek met Gay & Lesbian Switchboard om de mogelijkheid te bezien van
een (bescheiden) structureel subsidie.SportSportbeoefening is zowel onderzocht bij homoseksuele als bij heteroseksuele
(bestuurs)-leden van reguliere clubs en sportbonden2.Uit wat homoseksuele en lesbische sporters zelf vertellen blijkt dat men
te maken kan krijgen met uiteenlopende negatieve reacties zoals schelden,
treiteren, vermeden worden in douche en/of kleedruimtes, intimidatie of openlijke
discriminatie. Veel homoseksuele sporters spreken over een vervelende machosfeer
op de reguliere vereniging. Dit laatste geldt sterker voor mannen dan voor
vrouwen. Hoe vaak dergelijke negatieve reacties echter voorkomen en hoeveel
sporters er mee geconfronteerd worden is niet duidelijk. Bestuursleden
van de verenigingen daarentegen zien nauwelijks problemen, voorzover ze al
bekend zijn met de aanwezigheid van homoseksuele en lesbische sporters binnen
hun vereniging. Het zou kunnen dat homoseksuelen in een vereniging sporten
zonder voor de seksuele voorkeur uit te komen of kiezen voor een sportaanbod
in een alternatief verband. De fysieke aspecten van sport en ook de dikwijls
hechte sociale verbanden van de vereniging zullen hiermee te maken hebben.Systematische registratie van sporters naar seksuele voorkeur vindt niet
plaats. Het gebrek aan gegevens hierover stimuleert landelijke sportorganisaties
niet om een actief homo-emancipatiebeleid te voeren. In het algemeen hebben
bonden en verenigingen de opvatting dat iedereen die bij hen wil sporten,
welkom is. Vaak realiseert men zich onvoldoende dat de heersende cultuur binnen
een vereniging een belemmering kan betekenen voor toetreding van homoseksuele
of lesbische leden. Sommige sportbonden zijn wel op de hoogte van de negatieve
houding ten aanzien van homoseksuelen binnen hun tak van sport, maar ondernemen
niets om deze houding te veranderen.De behoefte om als homoseksuele mannen en vrouwen een «eigen»
vereniging te hebben waar men zichzelf kan zijn, wordt door heteroseksuele
sporters vaak niet begrepen. Een door VWS gefinancierd pilotproject om homo-sportverenigingen
een plaats te geven in de reguliere sport is gestrand, omdat de bonden de
problematiek zelfs niet herkenden. De onderzoekers kwamen tot de conclusie
dat er klaarblijkelijk eerst een stadium van agendasetting nodig was om het
probleem duidelijk te maken.Om beleidsontwikkeling op het vlak van homo-emancipatie in de sport richting
te geven en te stimuleren, is meer kwantitatieve informatie over de sportdeelname
van homoseksuelen noodzakelijk. VWS is bereid een vergelijkend onderzoek naar
de participatie van homoseksuelen in de sport te laten uitvoeren. Een kwantitatief
onderzoek zal moeten uitwijzen of er sprake is van minder sport en beweging
onder homoseksuelen en van welk sportaanbod zij al dan niet gebruik maken
(georganiseerd in sportverenigingen, anders georganiseerd waaronder commercieel
of via zelforganisaties, ongebonden).Als op basis van het kwantitatieve onderzoek blijkt dat er daadwerkelijk
een achterstand in de sportdeelname onder homoseksuelen is en dat deze achterstand
mede aan de belemmeringen van de kant van de sportaanbieders te wijten is,
zal actie ondernomen worden om deze achterstand in te lopen. Vervolgonderzoek
(naar beleving, belemmeringen en uitsluitingen) kan daarbij aan de orde zijn,
evenals voorlichting en andere activiteiten die erop zijn gericht de aanwezige
drempels voor homoseksuele sporters onder de aandacht te brengen.Homoseksuelen zijn niet de enige minderheidsgroepering die kampt met discriminatie
en onverdraagzaamheid en achterblijft in sportdeelname. Hernieuwde en blijvende
aandacht voor antidiscriminatiebeleid in de sport is wenselijk. Homo-emancipatie
in de sport zal waar mogelijk in een breder kader van diversiteit worden geplaatst.4.5. InternationaalInternationaal algemeenDe internationale aspecten van het homo-emancipatiebeleid worden behartigd
door de Minister van Buitenlandse Zaken en de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking.
Bestrijding van discriminatie, ook van homodiscriminatie, vormt een wezenlijk
onderdeel van het mensenrechtenbeleid. Staten hebben de verplichting er actief
op toe te zien dat eenieder op hun grondgebied verzekerd is van mensenrechtenbescherming
en om zich in te zetten voor de bestrijding van discriminatie en
intolerantie. Zowel politiek als door middel van projectmatige ondersteuning
wordt uitvoering aan dit beleid gegeven, ook op het gebied van discriminatie
wegens seksuele voorkeur. De Nederlandse Ambassades vormen daarbij een belangrijke
schakel. Hoofdlijnen daarbij zijn het tegengaan van discriminatie vanuit de
optiek van de mensenrechtensituatie en ondersteuning van capaciteitsopbouw
van organisaties die opkomen voor een gelijkwaardige positie in de samenleving.De Nederlandse inzet met betrekking tot non-discriminatie wegens seksuele
voorkeur bij internationale verdragen is erop gericht zeker te stellen dat
dergelijke non-discriminatie impliciet of expliciet is inbegrepen in de desbetreffende
bepalingen.Boven beschreven beleid is staand beleid (zie deel 2, paragraaf 2
van deze nota) en zal worden gecontinueerd.Op 21 maart 2000 is de nieuwe functie van Mensenrechtenambassadeur ingesteld
die tot taak heeft de «mainstreaming» van mensenrechten binnen
het buitenlands beleid te bevorderen. Deze functionaris zet zich, waar daartoe
aanleiding bestaat, ook in voor non-discriminatie wegens seksuele voorkeur.Be Equal Be DifferentVWS en SZW hebben samen voor de jaren 2000 en 2001 een subsidie van in
totaal f 180 000,– toegekend voor twee opeenvolgende projecten
met de titel «Be equal be different». Dit is 20% van de kosten;
de Europese Commissie heeft de overige 80% gefinancierd. Het zijn internationale
samenwerkingsprojecten gericht op discriminatiebestrijding. Hierin werken
Nederlandse niet-gouvernementele organisaties op het gebied van sekse, seksuele
voorkeur, leeftijd en etniciteit (E-Quality, COC, LBL en LBR) samen met verwante
organisaties in Ierland, Italië en Finland. In november 2000 zijn in
de vier landen de gezamenlijke eindproducten gepresenteerd, een reizende fototentoonstelling
en een praktisch handboek dat aan ambtenaren, personeels-functionarissen,
onderwijskrachten en sleutelfiguren in het bedrijfsleven handvatten aanreikt
om discriminatie tegen te gaan. In 2001 zal het gebruik van het handboek in
gemeenten en instellingen worden ondersteund. De implementatie wordt door
VWS, SZW en BZK gezamenlijk financieel mogelijk gemaakt (f 78 000,–).Ook in 2001 wordt het vervolgproject ontwikkeld. Dit richt zich op de
implementatie van de in het handboek omschreven methodieken door het uitvoeren
van trainingen bij organisaties in de betrokken landen. Het project wordt
afgesloten met een internationale conferentie.Deze projecten worden tegelijkertijd in Nederland en in het buitenland
uitgevoerd en zijn een goed voorbeeld van de internationale aanpak van diversiteitsbeleid.Communautair programma EQUALHet Communautair actieprogramma EQUAL ter bestrijding van discriminatie
(2001–2006) is een programma ter ondersteuning van de Europese richtlijnen
en heeft betrekking op alle daarin genoemde discriminatiegronden, dus ook
seksuele geaardheid. Het actieprogramma EQUAL beoogt het via internationale
samenwerking stimuleren van nieuwe benaderingen voor de bestrijding van discriminatie
en ongelijkheid van welke aard dan ook op de arbeidsmarkt. Op basis van het
actieprogramma kunnen maatschappelijke organisaties subsidies aanvragen voor
activiteiten gericht op bewustwording, deskundigheidsbevordering en een maatschappelijke
dialoog in de lidstaten.EQUAL vergt de inzet van nationale middelen omdat co-financiering een
vereiste is. Voor EQUAL is door de Europese Commissie circa 440 miljoen gulden
voor de gehele periode beschikbaar gesteld.Nieuw in EQUAL (ten opzichte van de programma's ADAPT en Employment) is
dat er grootschalige projecten zullen worden gefinancierd die gebaseerd
zijn op «ontwikkelingspartnerschappen». De ontwikkelingspartnerschappen
kunnen de lidstaten zelf invullen. Nederland wil onder andere gemeenten, sociale
partners, bedrijven, ondernemingsraden, arbeidsvoorzieningsorganisaties, de
Commissie gelijke behandeling en belangenorganisaties van vrouwen, homoseksuelen,
gehandicapten en ouderen (NGO's) betrekken bij de uitvoering.De Europese Commissie heeft de nadruk gelegd op de component «mainstreaming».
De positieve resultaten van de EQUAL-projecten moeten worden geïmplementeerd
in het Nederlandse arbeidsmarktbeleid.Het ministerie van SZW wil actief in EQUAL deelnemen. In het kader van
EQUAL zullen, in samenwerking met (in ieder geval) het COC, activiteiten worden
opgezet gericht op het tegengaan van discriminatie op grond van seksuele voorkeur
en het vergroten van acceptatie van homoseksualiteit.European Gay and Lesbian Sport Federation (EGLSF)Om te bevorderen dat homoparticipatie en -emancipatie op de agenda komen
van de reguliere Europese sportorganisaties en van bestuurlijk Europa heeft
VWS tot en met 2001 een meerjarig projectsubsidie van f 90 000,–
verleend aan de EGLSF. Doel is het ontwikkelen van een meerjarenbeleidsplan,
de versterking van de EGLSF-infrastructuur in met name Zuidoost-Europa, het
verwerven van subsidies uit de Europese fondsen en het verkrijgen van de lidmaatschapstatus
bij de Europese koepel van niet-gouvernementele organisaties en van de consultatieve
status bij de Raad van Europa.Onderstaand volgt een overzicht van de beleidsvoornemens en begroting.
Waar homo-emancipatiebeleid onderdeel is van diversiteitsbeleid, kan in de
begroting geen onderscheid worden gemaakt naar de doelgroepen waaraan dit
diversiteitsbeleid ten goede komt. Daarom staan hier geen bedragen vermeld.5 Samenvatting voornemens en begroting VoornemensMinisterie(s)BudgetUitvoerende instantie Onderzoek1Monitoring d.m.v. aandacht
voor mannelijke en vrouwelijke homoseksualiteit en biseksualiteit in bevolkings-onderzoekenVWSBekostiging vindt
plaats vanuit de door VWS aangestuurde onderzoeks-programmeringSCP, CBS, NISSO 2Onderzoek oorzaken slechtere
geestelijke gezondheid lesbische vrouwen en homoseksuele mannenVWSIdemPm3Longitudinaal onderzoek
kinderen van ouders van hetzelfde geslachtVWSf 120 000 per onderzoeksfaseNISSO4Evaluatie-onderzoeken
(w.o. Burger inn)IWOHAfhankelijk van nog te nemen IWOH-besluitenPm
(w.o. f 75 000 voor Burger inn)5Onderzoek in het kader
van rechtsherstel WO II/toegankelijk maken onderzoeksresultaten (zie ook 14)Financiën/VWS3,5 mln.Pm      Diversiteitsbeleid6Versterking coördinatie
homo-emancipatiebeleid in kader van diversiteitsbeleidVWS, OCenW, BZK, GSI, SZW, Justitie  7Verbreding veiligheidsbeleid
met homoseksualiteitOCenW  8Voorlichting over gewenste
omgangsvormen op het werkSZW Arbodiensten 9Personeelsbeleid en
Expertisecentrum diversiteitsbeleid politieBZK  10Personeelsbeleid homo-emancipatie
DefensieDefensie   11Diversiteitsbeleid
in gezondheidszorg en ziektepreventieVWS Stichting SOA-bestrijding,
NIGZ, NISSO, GGD, Aidsfonds ZON, Rutgers Consult 12Internationaal beleid
homo-emancipatie als onderdeel van internationaal mensenrechtenbeleidBuiZa, Ontwikkelingssamenwerking       Concentratie
van kennis13Oprichting expertisecentrum
homoseksualiteit (m/v/bi)VWSProjectsubsidie t/m 2004 f 300 000 p.j.pm 14Informatie- en documentatiecentrum
annex tentoonstellingsruimte (in samenhang met 5)VWS, OCenW, FinanciënStructureel
subsidie f 75 000 Projectsubsidie 2001 t/m 2004; Pm eenmalig subsidieIHLIA15Homo-lesbisch toegangsportaal
op internetVWSProjectsubsidie
t/m 2002 f 326 000IHLIA, COCHomospecifiek
beleid16Kleine homo-vrijwilligers-organisatiesVWSf 150 000
p.j. Orpheus, 7152, De Kringen, IPOTH, SLOW, LNBi 17Islam en homoseksualiteitVWSProjectsubsidie
t/m 2001 f 350 000Yoesuf 18Boek voor allochtone
homoseksuele jongerenVWSProjectsubsidie 2001 f 83 000Schorerstichting19Kwaliteitsverbetering
aanbod thuiszorg en verzorgings- en verpleeghuizen aan lesbische en homoseksuele
bejaardenVWSProjectsubsidie
t/m 2003 f 600 000Schorerstichting ANBO,
COC, IMCO 20Rimpels in de Regenboog
project t.b.v.netwerkvorming en verbeterde toegankelijkheid welzijnsvoorzieningen
oudere homo's en lesbische vrouwenVWSProjectsubsidie t/m 2002 f 380 000COC, ANBO, Platform ouderen e.a. 21Verbetering hulp- en
dienstverlening aan homo's en lesbische vrouwenVWSStructureel subsidie (resp. f 1 mln. en
pm)SchorerstichtingGay and Lesbian Switchboard22Bevordering homoparticipatie
en bestrijding homodiscriminatie in de sportVWSProjectsubsidie 2001–2002 f 100 000
p.j.      Internationaal23Europees diversiteitsproject
Be equal be differentVWS, SZW, BZK (Europese Commissie)Projectsubsidie t/m 2001 f 258 000COC, LBL, LBR E-Quality 24Internationale activiteiten
in kader van EQUAL bevordering acceptatie homoseksualiteit op arbeidsmarktSZW, Europese CommissiePmCOC 25Bevordering homo-emancipatie
Europese sportorganisatiesVWSProjectsubsidie t/m 2001 f 90 000EGLSFDEEL 2 VOORTGANGSRAPPORTAGE BELEIDSIMPLEMENTATIE1. Wet- en regelgeving1.1 RelatiewetgevingAlgemeenWie zijn relatie met een levenspartner van hetzelfde geslacht formeel
wil regelen, zal hiervoor binnenkort drie mogelijkheden hebben: het burgerlijk
huwelijk, het geregistreerd partnerschap en een samenlevingscontract.Het geregistreerd partnerschap is gelijkwaardig aan het huwelijk en de
gevolgen zijn vrijwel gelijk. Alleen in de rechtsbetrekkingen met kinderen
is er een belangrijk verschil.Het samenlevingscontract is iets heel anders dan het geregistreerd partnerschap
en het huwelijk. Een dergelijk contract regelt uitsluitend wat de twee partijen
zelf afspreken.Bij het geregistreerd partnerschap en het huwelijk liggen de rechten en
plichten voor een groot deel vast in de wet. De onderhoudsplicht is hiervan
een goed voorbeeld. Deze geldt wel automatisch bij het geregistreerd partnerschap
en het huwelijk. Bij een samenlevingscontract beslissen de twee partijen zelf
of zij hierover iets willen afspreken.Een ander belangrijk verschil heeft te maken met de gevolgen. Het geregistreerde
partnerschap en het huwelijk hebben juridische gevolgen voor de partners onderling
èn in de verhouding tot anderen. Een voorbeeld van een gevolg in de
verhouding tot anderen is onder meer dat een geregistreerde partner van een
procespartij niet kan worden verplicht een getuigenverklaring af te leggen.
Ook valt te denken aan de gevolgen op het gebied van het huwelijksvermogensrecht
en het erfrecht (zie hierna).Het samenlevingscontract heeft uitsluitend juridische gevolgen voor de
twee partijen die de overeenkomst sluiten. Het contract kan door anderen wel
als bewijs van samenleving worden geaccepteerd, bijvoorbeeld door een pensioenfonds.Openstelling huwelijkHet wetsvoorstel voor de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor
paren van gelijk geslacht (TK, 1999–2000, 26 672, nr. 2) is
onlangs door de Eerste Kamer aangenomen.Het uitgangspunt van gelijke behandeling van homo- en heteroseksuele paren
heeft ertoe geleid dat zoveel mogelijk de regels omtrent het aangaan, de sluiting,
de nietigverklaring en de gevolgen van het huidige huwelijk van toepassing
zijn op een huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht. De verschillen
tussen het huwelijk voor personen van verschillend geslacht en personen van
hetzelfde geslacht liggen in de gevolgen. Het betreft een tweetal aspecten,
te weten de verhouding tot kinderen en de internationale component. Met betrekking
tot de positie van kinderen is op te merken dat aan een huwelijk van twee
personen van hetzelfde geslacht geen afstammingsrechtelijke gevolgen zijn
verbonden. Het ging naar de mening van het kabinet te ver om aan te nemen
dat een kind dat geboren wordt binnen een huwelijk van twee vrouwen, in juridisch
opzicht automatisch afstamt van beide vrouwen. Daarmee wordt de werkelijkheid
geweld aangedaan. De afstand tussen werkelijkheid en recht zou te groot worden.
Dit neemt niet weg dat de relatie van het kind met de beide vrouwen of de
beide mannen die het verzorgen en opvoeden, beschermd dient te worden, ook
in juridisch opzicht. Deze bescherming is deels gerealiseerd door de in de
wet opgenomen mogelijkheid van gezamenlijk gezag van een ouder en diens partner
(art. 253t e.v. BW). Verder zijn bij de Kamer voorstellen ingediend tot invoering
van de adoptie door personen van hetzelfde geslacht, alsmede tot aanpassing
van voornoemde regeling van het gezamenlijk gezag (zie hierna). Nederland loopt internationaal voorop als het gaat om relatiewetgeving
met betrekking tot personen van hetzelfde geslacht. Een huwelijk van personen
van hetzelfde geslacht zal slechts in enkele landen als zodanig worden erkend.
Wellicht kunnen gehuwden van hetzelfde geslacht in het buitenland met diverse
praktische problemen te maken krijgen. Overigens speelt het probleem ook bij
het geregistreerd partnerschap en ondervinden samenlevende personen die geen
huwelijk of geregistreerd partnerschap zijn aangegaan, eveneens praktische
en juridische problemen. Opgemerkt zij nog dat thans twee zaken in hoger beroep
aanhangig zijn bij het Europese Hof te Luxemburg waarin de vraag is gesteld
in hoeverre (homoseksuele) geregistreerde partners recht hebben op toekenning
van bepaalde, volgens het Ambtenarenstatuut van de Commissie aan echtgenoten
toegekende voordelen. De Eerste Kamer is over de Nederlandse interventie in
dezen bericht bij brieven van 8 maart 1999 en 2 juli 1999 (EK, vergaderjaar
1998–1999, Aanhangsel, nr. 12 respectievelijk 21). Hoewel het hier ambtenarenzaken
betreft, kan een uitspraak van het Hof richtinggevend zijn voor de wijze waarop
in andere delen van het communautaire recht met deze vraag zou kunnen worden
omgegaan. Naar het zich nu laat aanzien, is een uitspraak in deze twee zaken
niet op korte termijn te verwachten.1.2 Adoptie door lesbisch of homoseksueel paarIn september 2000 is eveneens aangenomen het wetsvoorstel tot wijziging
van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (adoptie door personen van hetzelfde
geslacht, TK, 1999–2000, 26 673, nr. 1). De achtergrond daarvan
is dat een kind dat in een duurzame relatie van twee personen wordt verzorgd
en opgevoed, recht heeft op bescherming van die relatie, ook in juridische
zin, en dat dit geldt ongeacht of het gaat om personen van verschillend of
van hetzelfde geslacht. Het voorgaande geldt ook voor de situatie dat een
kind met zijn (verzorgende) ouder en diens partner een gezin vormt. In het
wetsvoorstel is voor adoptie een nieuwe voorwaarde opgenomen, te weten dat
vaststaat dat het kind van zijn ouder niets meer te verwachten heeft. Het
criterium wordt voorgesteld ongeacht of het gaat om adoptie door personen
van hetzelfde geslacht of om adoptie van personen van verschillend geslacht.
Waar het om gaat is dat de familieband met de natuurlijke ouders in zoveel
mogelijk gevallen blijft bestaan.1.3 Gezamenlijk gezag van rechtswegeIn maart 2000 is ingediend het Wetsvoorstel tot wijziging van Boek 1 van
het Burgerlijk Wetboek in verband met het gezamenlijk gezag van rechtswege
bij geboorte tijdens een geregistreerd partnerschap. Wanneer het wetsvoorstel
wet wordt en in werking treedt, zullen de ouder en diens partner die niet
de (juridische) ouder is, bij geboorte van het kind binnen een geregistreerd
partnerschap in die gevallen dat er geen andere ouder is, automatisch van
rechtswege gezamenlijk het gezag verkrijgen. Dit geldt voor heteroseksuele
paren, maar ook voor lesbische paren.1.4 ErfrechtSinds 1 januari 1996 is de legitieme portie van de ascendenten (ouders
en grootouders van het kind) vervallen. Sedertdien is het niet mogelijk meer,
dat de onterfde ouders van een erflater, die zich wellicht niet met de relatie
van hun kind hebben kunnen verenigen, om die reden de legitieme portie inroepen.Sedert 1 januari 1998 wordt voor het erfrecht de geregistreerde partner
gelijk gesteld met de echtgenoot (artikel 4:879a
BW). Dit betekent dat de geregistreerde partner dezelfde versterferfrechtelijke
aanspraken heeft als een echtgenoot. Het geregistreerde partnerschap
staat open ook voor personen van hetzelfde geslacht.Sedert 1 januari 1998 is een ouderlijke boedelverdeling ook mogelijk tussen
de kinderen van de erflater en diens geregistreerde partner. Voor het (eventuele)
kind van de erflater betekent zulks, dat zijn vordering wegens onderbedeling
eerst opeisbaar zal zijn in geval van overlijden van de langstlevende partner.In geval het kind zou zijn onterfd en het een beroep op zijn legitieme
portie zou doen, geldt dat de legitieme portie op nihil kan uitkomen, indien
en voorzover met het aan de langstlevende partner vermaakte, inderdaad wordt
voldaan aan een natuurlijke verbintenis.Blijkens het nieuwe erfrecht gelden de afdelingen 4.2A.1 én 4.2A.2
BW van het nieuwe erfrecht (over het erfrecht bij versterf) niet alleen voor
echtgenoten, maar ook in geval van geregistreerd partnerschap.De erflater met legitimarissen kan de langstlevende tegen aanspraken van
eerstbedoelde personen beschermen door toepassing van artikel 4.3.3.11b BW
(door aan een uiterste wilsbeschikking ten behoeve van de geregistreerde partner
de voorwaarde te verbinden dat de vordering van een legitimaris, voorzover
deze ten laste zou komen van de langstlevende geregistreerde partner, eerst
opeisbaar is na het overlijden van de langstlevende).Een dergelijke clausule kan ook worden gemaakt door personen die anders
dan als echtgenoot of geregistreerde partner elkanders levensgezel zijn, mits
een gemeenschappelijke huishouding werd gevoerd en een notarieel verleden
samenlevingsovereenkomst is aangegaan.1.5 Fiscale wet- en regelgevingZoals gezegd zijn met ingang van 1 januari 1998 in Boek 1 van het Burgerlijk
Wetboek de bepalingen met betrekking tot het geregistreerd partnerschap in
werking getreden. Op diezelfde datum zijn in de Algemene wet inzake rijksbelastingen
en de Invorderingswet 1990 bepalingen in werking getreden op grond waarvan
voor de heffing en invordering van rijksbelastingen het geregistreerd partnerschap
in alle opzichten wordt gelijkgesteld met een huwelijk. Tevens geldt binnen
de fiscaliteit een kind van de ene partner ook als kind van de andere partner.Door de invoering van het geregistreerd partnerschap en de hiervoor bedoelde
bepalingen in de fiscale wetgeving staat het fiscale regime dat geldt voor
gehuwden ook open voor partners van gelijk geslacht zodat op dit punt geen
onderscheid bestaat.1.6 PensioenrechtenOp het terrein van de aanvullende pensioenen is in het kader van het nabestaandenpensioen
de Wet van 25 mei 2000 van belang tot wijziging van de Pensioen- en spaarfondsenwet
met betrekking tot de medezeggenschap van gepensioneerden en de gelijkstelling
in pensioenregelingen van geregistreerde partners met gehuwden (Stb. 256).Door deze wetswijziging is geregeld dat personen die ten tijde van de
inwerkingtreding van deze wetswijziging deelnemer zijn in een pensioenregeling
en een geregistreerd partnerschap zijn aangegaan met betrekking tot het nabestaandenpensioen,
gelijk behandeld worden als gehuwde deelnemers. Het nabestaandenpensioen moet
voor hen op dezelfde wijze worden vastgesteld. Het is niet meer mogelijk de
hoogte van hun nabestaandenpensioen te beperken door alleen rekening te houden
met de jaren na 1 januari 1998. Dit betekent dat een verbetering in de
positie van geregistreerde partners is gerealiseerd, en daarmee in het bijzonder
in de positie van de homoseksuele relaties. Aanleiding tot deze wijziging
was de op 16 april 1998 door de Tweede Kamer aangenomen motie van de
leden Dittrich, Van der Burg, Sipkes en Van der Stoel (Kamerstukken II 1997/98,
22 700, nr. 30).Voorts is in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging
PSW (Pensioen- en Spaarfondsenwet, PSW) en enige andere wetten (recht van
keuze voor ouderdomspensioen in plaats van nabestaandenpensioen en gelijke
behandeling van mannen en vrouwen) (26 711) de motie Schimmel/Van Zijl
aangenomen (26 711, nr. 25). Deze motie houdt in dat ongehuwd samenwonenden
daar waar mogelijk gelijk behandeld moeten worden met gehuwde en geregistreerde
partners. In de nieuwe PSW zal invulling gegeven gaan worden aan deze motie.
Ook deze wijziging betekent een verbetering van de positie van de homoseksuele
relatie op het terrein van de aanvullende pensioenen.1.7 VreemdelingenrechtBinnen het Nederlandse vreemdelingenbeleid kunnen twee verschillende beleidsterreinen
worden onderscheiden, het asielbeleid en het zogenaamde reguliere vreemdelingen-beleid.1.7.1 Toelating in het kader van het asielbeleidHet asielbeleid heeft betrekking op de toelating, de opvang en de eventuele
terugkeer van asielzoekers. Een belangrijk uitgangspunt van het Nederlandse
asielbeleid is dat het toelatingsbeleid restrictief is, waarbij overigens
wel volledig in overeenstemming met internationale verplichtingen wordt gehandeld,
zoals het Vluchtelingenverdrag en andere mensenrechtenverdragen. De begrippen
streng maar rechtvaardig zijn hier richtinggevend.Het is staand beleid en vaste jurisprudentie dat vervolging wegens seksuele
voorkeur is inbegrepen in vervolging wegens het behoren tot een sociale groep
als bedoeld in artikel 1A van het Vluchtelingenverdrag.Een asielaanvraag waarin een beroep wordt gedaan op problemen vanwege
de seksuele voorkeur van de vreemdeling, moet worden beoordeeld met bijzondere
aandacht voor de positie van homoseksuelen in het land van herkomst. Per land
van herkomst verschilt de invloed van de overheid op het maatschappelijk leven.
De omstandigheid dat betrokkene in het land van herkomst zijn/haar leven niet
kan leiden op dezelfde wijze als in Nederland, betekent niet dat ten aanzien
van betrokkene sprake is van een situatie van vervolging in vluchtelingenrechtelijke
zin. Volgens vaste rechtspraak wordt niet iedere beperking van de mensenrechten
per definitie als een daad van vervolging in de zin van het Vluchtelingenverdrag
beschouwd. Er zal sprake moeten zijn van een bepaalde intensiteit van de schending
van het betreffende mensenrecht. Betrokkene moet aannemelijk maken dat hij
of zij op grond van persoonlijke, individuele omstandigheden een gegronde
reden heeft te vrezen voor vervolging in de zin van het Verdrag.In de volgende gevallen zal tot vluchtelingschap worden geconcludeerd:• Indien er sprake is van een bestraffing op basis van een strafbepaling
die alleen betrekking heeft op homoseksuelen, is deze discriminatoire bejegening
van de homoseksueel aan te merken als een daad van vervolging door de overheid.
Voor de conclusie dat er sprake is van vluchtelingenschap moet het wel om
een onevenredig zware bestraffing gaan. Zo is een enkele geldboete onvoldoende
om te concluderen dat er terecht een beroep op het vluchtelingschap is gedaan.• Indien een homoseksueel wordt bestraft wegens het plegen van een
commuun delict of op grond van algemene openbare-ordebepalingen. In die gevallen
moet worden onderzocht of er sprake is van onevenredige of discriminatoire
bestraffing vanwege de homoseksualiteit. Hiervan is sprake indien homoseksuelen
voor hetzelfde feit zwaarder worden bestraft dan heteroseksuelen, of indien
een, op zichzelf algemene, openbare-ordebepaling alleen wordt toegepast ten
aanzien van homoseksuelen. Daarnaast moet de vreemdeling aannemelijk maken
dat hij of zij persoonlijk een gegronde reden heeft voor vervolging.• Indien de homoseksuele asielzoeker zich beroept op discriminatie
door de overheid of door derden. Discriminatie door de autoriteiten en/of
medeburgers kan onder omstandigheden als daad van vervolging worden aangemerkt.
Hiervan is sprake indien de ondervonden discriminatie een dusdanige ernstige
beperking van de bestaansmogelijkheden oplevert dat het onmogelijk is op maatschappelijk
en sociaal gebied te kunnen functioneren. Een asielzoeker komt voor toelating
in aanmerking indien hij aannemelijk maakt dat discriminatie van hem persoonlijk
heeft geleid tot ernstige beperkingen en aannemelijk is dat de autoriteiten
hem niet hebben kunnen of willen beschermen tegen deze vorm van discriminatie.1.7.2 Reguliere toelatingHet reguliere vreemdelingenbeleid regelt het verblijf van mensen die naar
Nederland komen voor een regulier verblijfsdoel, bijvoorbeeld werk of studie.
Ook gezinsvorming of -hereniging, met daaronder begrepen verblijf bij een
partner, de zogenoemde afhankelijke vormen van verblijf, vallen onder deze
noemer. Toelating tot Nederland voor een regulier verblijfsdoel is bijvoorbeeld
mogelijk op grond van verplichtingen die voortvloeien uit internationale overeenkomsten.
Hierbij valt te denken aan het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Daarnaast is toelating mogelijk op grond van klemmende redenen van humanitaire
aard.Gezinsvorming en gezinshereniging zijn veel voorkomende redenen voor verblijf
in Nederland. Het gaat hier om een afhankelijke vorm van verblijf. De vergunning
kan worden verleend voor verblijf bij ouder, echtgenoot, of partner (van gelijk
geslacht). Aan vreemdelingen die in het kader van gezinshereniging of gezinsvorming
naar Nederland komen worden in beginsel geen nadere voorwaarden gesteld. Hij
of zij hoeft niet zelfstandig te beschikken over werk, inkomen of huisvesting.
Daar dient de reeds in Nederland verblijvende partner, waarbij verblijf wordt
beoogd, voor zorg te dragen. Dit om te voorkomen dat een beroep op de openbare
kas wordt gedaan. Tevens is vereist dat de vreemdeling geen gevaar voor de
openbare orde, openbare rust of nationale veiligheid vormt. Indien aan alle
terzake geldende voorwaarden wordt voldaan, wordt een verblijfsvergunning
afgegeven voor verblijf bij echtgenoot of partner.Op dit moment geldt ten aanzien van partnerschapsregistratie nog de voorwaarde
dat een vreemdeling die een registratie wil aangaan over een geldige verblijfstitel
dient te beschikken alvorens hij dit kan doen. Binnenkort zal dit wijzigen.
De Eerste Kamer heeft hiertoe ingestemd met een wijziging in Boek I van het
BW. Na inwerkingtreding zal er geen verschil meer zijn tussen de voorwaarden
die overeenkomstig de wetgeving ter voorkoming van schijnhuwelijken worden
gesteld aan huwelijkspartners en aan geregistreerde partners. Dat wil zeggen
dat, in het geval de vreemdeling niet reeds in het bezit is van een permanent
verblijfsrecht in Nederland, hij, teneinde een partnerschapsregistratie te
kunnen aangaan, een Verklaring van de Vreemdelingendienst nodig heeft (een
zogenoemde D79-verklaring) en niet langer een geldige titel tot verblijf.De categorie partners (van gelijk geslacht) die aantoonbaar, buiten hun
toedoen, nooit aan het middelenvereiste kunnen voldoen maar overigens wel
aan alle andere voorwaarden, nemen een bijzondere positie in. Zij kunnen
zich, in tegenstelling tot partners van verschillend geslacht, niet in een
gunstiger positie brengen door voorafgaand aan de toelating te huwen. Nu met
de mogelijkheid tot formele registratie mede is beoogd partners van gelijk
geslacht zowel in hun onderlinge verhouding als in hun verhouding tot anderen
juridisch vrijwel geheel als gehuwden te beschouwen, is besloten (zie TBV
1998/24) om uitsluitend de categorieën blijvend volledig arbeidsongeschikten
en personen van 57,5 jaar en ouder wegens klemmende redenen van humanitaire
aard te ontheffen van het middelenvereiste.2. Internationaal homo- en diversiteitsbeleid2.1 Algemeen: mensenrechten centraalHet beleid inzake homo-emancipatie vormt een onderdeel van het mensenrechtenbeleid
en past in het ruimere kader van non-discriminatie.Naast relevante artikelen in VN mensenrechtenverdragen wordt de internationaal-juridische
context met name gevormd door artikel 13 van het Verdrag van Amsterdam van
de EG en door het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) van
de Raad van Europa. Bij het recente 12e Protocol bij het EVRM is non-discriminatie
wegens seksuele gerichtheid inbegrepen.2.2 Europese Unie activiteiten in het kader van art. 13
Verdrag EGIn het Sociale Actieprogramma (1998–2000) heeft de Europese Commissie
voorgesteld een brede discussie te voeren over de doorwerking van artikel
13 in de lidstaten. Hiertoe is een «Call for proposals» uitgegaan,
waarbij in de periode van maart 2000 tot en met december 2001 subsidie van
de Europese Commissie kan worden verkregen voor internationale projecten die
zijn gericht op het bestrijden en voorkomen van discriminatie. Naast de subsidie
van de Commissie moeten ook derden een subsidie toekennen.2.3 EU Kaderprogramma voor de VolksgezondheidBinnen het EU kaderprogramma voor de Volksgezondheid is een actieprogramma
opgezet ter preventie van Aids en andere besmettelijke ziekten. Met dit actieprogramma
worden op programmatische wijze onderzoek en uitvoeringsprojecten gefinancierd.
Binnen het programma wordt aandacht besteed aan a) monitoring van en toezicht
op besmettelijke ziekten, b) bestrijding van overdracht, c) voorlichting,
educatie en opleiding en d) begeleiding van HIV-geïnfecteerden of mensen
met aids en bestrijding van discriminatie.Hoewel het kaderprogramma voor de Volksgezondheid momenteel wordt herzien,
heeft de Europese Commissie besloten dit specifieke actieprogramma te continueren
tot er een nieuw kaderprogramma van kracht is.2.4 Raad van EuropaMedio 2000 is er in de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa
aandacht besteed aan de situatie van homoseksuelen
aan de hand van twee rapporten1.Hieruit blijkt dat de rechten per land aanzienlijk variëren en ook
dat er nog steeds lidstaten zijn waar discriminatie in de wetgeving voorkomt.
In de meeste lidstaten worden homoseksuelen en homoseksuele paren gediscrimineerd
op het gebied van asiel, toelating en verblijfsrecht.Beide rapporten zijn in juni en september 2000 in de Assemblee besproken.
Tegenstand was er vooral van Italiaanse en Poolse zijde, maar ook
vertegenwoordigers van andere landen stemden tegen het rapport. De debatten
mondden uit in een aantal aanbevelingen aan het Comité van Ministers
en een oproep aan de lidstaten van de Raad van Europa om«sexuele gerichtheid»
op te nemen in de verbodsbepalingen voor discriminatie in de nationale wetgeving.Bij de verdere implementatie van deze aanbevelingen in de daartoe in aanmerking
komende commissies en werkgroepen van de Raad, zal Nederland een actieve rol
spelen.2.5 Overig multilateraal beleidWaar zich in internationaal verband de gelegenheid voordoet, vraagt Nederland
in het kader van non-discriminatie ook aandacht voor problemen van discriminatie
wegens seksuele voorkeur. Onder meer gebeurt dit tijdens de jaarlijkse sessies
van de VN-Mensenrechtencommissie en de Derde Commissie van de Algemene Vergadering
van de VN. Op de jaarlijkse implementatiebijeenkomsten van de Menselijke Dimensie
van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa is Nederland
penvoerder van de EU voor het onderwerp non-discriminatie.Nederland heeft zich tijdens de VN-vrouwenconferentie in juni 2000 in
New York sterk gemaakt om non-discriminatie op grond van seksuele voorkeur
conform artikel 13 EG-Verdrag expliciet vastgelegd te krijgen in het slotdocument.
Dit bleek helaas niet mogelijk. Tijdens een plenair debat dreigden enkele
landen zich uit de onderhandelingen terug te trekken als met name Westerse
landen zouden blijven aandringen op opname van seksuele voorkeur in het slotdocument.
Evenals in Beijing hebben sommige landen reserveringen gemaakt vanwege religieuze,
ethische en culturele waarden. Alle landen hebben uiteindelijk ingestemd met
reeds in 1995 gemaakte afspraken op het terrein van seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten.De Europese Unie had al in Beijing in een «interpretatieve verklaring»
gesteld, dat volgens haar interpretatie de seksuele rechten, waaronder seksuele
voorkeur, impliciet zijn verwoord in het Platform voor Actie en onderdeel
zijn van de mensenrechten van vrouwen. De EU heeft dit standpunt herhaald
bij het aannemen van de slotverklaring in juni in New York.2.6 Midden- en Oost-EuropaSinds een aantal jaren kunnen maatschappelijke en niet-gouvernementele
organisaties uit Midden- en Oost-Europa een beroep doen op het Matra-programma
(Maatschappelijke Transformatie), zo ook homo-organisaties. Zij dienen een
Nederlandse organisatie te vinden die bereid en in staat is ondersteuning
te leveren. Subsidiëring kan plaatsvinden op het terrein van lobby- en
PR-activiteiten en institutionele versterking van de organisatie. De steun
wordt toegekend op basis van onderlinge kwalitatieve vergelijking.Zo heeft het Matra-programma gedurende drie jaar in Roemenië een
project gefinancierd dat gericht was op de ondersteuning van een Roemeense
homo-organisatie. Dit project werd begeleid door het COC. Momenteel oriënteert
de Schorerstichting – in joint venture met het COC – zich op het
aangaan van een partnerschapsrelatie met deze Roemeense homo-organisatie en
met homo-organisaties in Bulgarije en Moldavië. Tijdens de conferentie
van de International Lesbian and Gay Association (ILGA) die in 2000 in Boekarest
werd gehouden, zijn voorbereidingen getroffen voor dit zogenoemde pink triangle
project.Tenslotte financieren verschillende ambassades in Midden- en Oost-Europa
activiteiten van lokale homogroepen via het Matra-Kleine Ambassade Projecten-programma. 2.7 OntwikkelingssamenwerkingBinnen de internationale samenwerking is het Nederlandse homo-emancipatiebeleid
gericht op de bevordering van organisatievorming en capaciteitsopbouw van
lokale non-gouvernementele organisaties (NGO's). Algemeen uitgangspunt voor
het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid is dat de aanvraag tot steun geformuleerd
dient te worden door een NGO in een ontwikkelingsland. Die NGO's kunnen dan
eventueel samenwerking zoeken met Nederlandse medefinancieringsorganisaties.
Lokale organisaties kunnen door de Nederlandse ambassades geïnformeerd
worden over de mogelijkheden van financiële ondersteuning. Ambassades
kunnen gebruik maken van fondsen van het Programma Kleine Projecten (PKP)
en de sinds 1 april 2000 gedelegeerde fondsen ter bescherming en bevordering
van de mensenrechten in de GMV-themalanden. De landen op de GMV-lijst (Albanië,
Armenië, Bosnië-Herzegovina, Cambodja, China, Colombia, Georgië,
Guatemala, Guinee-Bissau, Honduras, Kenia, Moldavië, Namibië, Nepal,
Pakistan, Rwanda, El Salvador en Zimbabwe) komen in aanmerking voor ondersteuning
van activiteiten op het gebied van mensenrechten, vredesopbouw en goed bestuur
(ref. Brief aan de Tweede Kamer van 10 november 1999 (26 433, nr. 18)).Zo zijn bijvoorbeeld een documentaire over de positie van homoseksuelen
in China en diverse projecten in Midden-Amerika met Nederlandse steun gefinancierd.
De Schorerstichting werkt sinds 1997, in samenwerking o.a. met HIVOS en Icco,
succesvol aan de overdracht van de buddyformule in Midden- en Zuid-Amerika.
Het buddyproject in Rio de Janeiro wordt omschreven als een van de succesvolste
vrijwilligersprojecten van Brazilië en zal nu zelf voor overdracht gaan
zorgen binnen Brazilië. Het aantal landen waar dit overdrachtsprogramma
wordt uitgevoerd, zal in de komende jaren nog verder worden uitgebreid.Tenslotte ondersteunen de HIVOS en Novib vanuit hun mensenrechtenprogramma
diverse homo-emancipatie-activiteiten in Kenia, Namibië, Uganda, Zambia
en Zimbabwe, waar initiatieven worden ondersteund op het gebied van bewustwording,
gelijke rechten en antidiscriminatie. In 1999 werd de wereldconferentie van
de ILGA in Johannesburg gefinancierd.2.8 Inzet voor gelijkberechtiging van personeelsleden
van internationale organisatiesWat betreft de gelijkberechtiging van homoseksuele medewerkers van internationale
organisaties zijn twee aspecten van belang, het personeelsbeleid van de betrokken
organisatie en de opstelling van het gastland waar de medewerker te werk is
gesteld.In het personeelsbeleid van internationale organisaties wordt over het
algemeen geen onderscheid gemaakt tussen medewerkers naar seksuele voorkeur.
Wel zijn er praktische aspecten, waardoor in feite homoseksuele medewerkers
toch in sommige gevallen anders worden behandeld dan hun heteroseksuele collega's.
Zo bepalen bijvoorbeeld de Staff Rules van de Verenigde Naties dat voor eventuele
partnervergoedingen slechts een echtgeno(o)t(e) in aanmerking komt.De Nederlandse regering hecht zeer aan de gelijkberechtiging van homoseksuele
medewerkers van internationale organisaties, maar dikwijls wordt door nationale
regelgeving in het land van vestiging, bijvoorbeeld inzake pensioenrechten
van partners, toch onderscheid gemaakt. Een ander praktisch knelpunt kan bestaan
op het gebied van de verblijfsrechten. Hierbij is de afgesloten gaststaatovereenkomst
van belang evenals de interpretatie daarvan door zowel de gaststaat als de
betrokken internationale organisatie. In het algemeen is het buitengewoon
moeilijk om, gezien de opvattingen van het merendeel der lidstaten, aanpassingen in eventuele praktische belemmeringen te bewerkstelligen. Voor medewerkers
van in Nederland gevestigde internationale organisaties wordt door Nederland
voor het verblijfsrecht uiteraard een geregistreerd partnerschap erkend.3 Jeugd en onderwijsIn de homonotitie van februari 2000 is al een aantal zaken genoemd op
dit terrein.In aanvulling daarop kan nog het volgende worden gemeld.Uit de verschillende onderzoeken die op het gebied van onderwijs zijn
gedaan1 komt vooral de onzichtbaarheid van homoseksualiteit
naar voren. Tijdens de lessen wordt nauwelijks aandacht besteed aan homoseksualiteit,
kennis over homoseksualiteit bij de docenten is beperkt en er zijn maar weinig
openlijk homoseksuele of lesbische docenten. Homoseksualiteit vormt onder
leerlingen geen onderwerp van gesprek, ze nemen van elkaar aan dat ze op iemand
van de andere sekse vallen. Als er al over homoseksualiteit wordt gepraat,
gebeurt dit op een denigrerende manier en blijken leerlingen steeds te moeten
benadrukken dat zij zelf heteroseksueel zijn. In een van de onderzoeken onder
een grote groep scholieren2 is 55% van mening
dat je het in hun klas maar beter kunt verzwijgen als je homoseksueel of lesbisch
bent. In hetzelfde onderzoek geeft 47% aan geneigd te zijn om homoseksuele
medescholieren van dezelfde sekse min of meer op afstand te houden. Tolerantie
voor homoseksualiteit is in de regel onder allochtone leerlingen lager dan
onder autochtone leerlingen.3 Jongens met homoseksuele
gevoelens blijken het moeilijker te hebben dan meisjes. Zowel door leerlingbegeleiders
als homoseksuele leerlingen wordt melding gemaakt van voorvallen van pesten,
buitensluiten, bedreiging, vernieling van eigendommen en zelfs van fysiek
geweld door medeleerlingen bij (vermeende) homoseksualiteit. Ook zijn beide
groepen bekend met homonegatieve opmerkingen van docenten. Voor leerlingen
met homoseksuele gevoelens betekent dit dat de schoolperiode een moeilijke
tijd is, met onzekerheid en eenzaamheid. Van de onderzochte scholieren blijken
degenen die op de één of andere manier bezig zijn met de seksuele
identiteit significant meer lichamelijke en psychosociale klachten te hebben
dan degenen die hier niet mee bezig zijn.4Het jeugdbeleid van VWS is erop gericht kansen van kinderen en jongeren
te vergroten, uitval van kinderen en jongeren tegen te gaan en de maatschappelijke
positie van jeugdigen te versterken. Vanuit die hoofddoelstellingen zijn prioriteiten
geformuleerd: een goede, en goed bereikbare hulp voor kinderen, jongeren en
ouders die dat nodig hebben; voldoende kinderopvang van goede kwaliteit; het
betrekken van kinderen en jongeren bij zaken die hen aangaan en het bevorderen
van samenhang in het jeugdbeleid. Binnen het jeugdbeleid is homobeleid of
de bestrijding van homodiscriminatie geen expliciet thema. Niettemin is er
in verschillende onderdelen van het jeugdbeleid aandacht voor het probleem
van discriminatie en de uitvalrisico's van homoseksuele jongeren.In juli 2000 is in de sector Jeugdhulpverlening op initiatief van de werkgevers
en de werknemers een gedragscode ontwikkeld. De gedragscode geldt voor alle
instellingen in de sector en verbiedt onder meer discriminatie op grond van
seksuele voorkeur. De gedragscode geldt voor medewerkers, bestuursleden, stagiaires
en vrijwilligers in de jeugdhulpverlening.Opkomende discriminatie door jongeren uit etnische minderheidsgroepen
werd onder meer bestreden door een actief integratiebeleid. Een aantal landelijke
jeugdorganisaties streefde expliciet de ontwikkeling van een multiculturele
organisatie na. Enkele landelijke jeugdorganisaties hebben specifieke activiteiten
ter bevordering van de integratie van allochtone jongeren. Zo werkt bijvoorbeeld
Scouting Nederland met moslimgroepen, als eerste stap, om islamitische jongens
en meisjes vertrouwd te maken met Scouting en met het georganiseerd jeugd-
en jongerenwerk. Het is niet bekend of deze activiteiten een effect hebben
op discriminatiegedrag door allochtone jongeren.In maart 2000 hebben de Europese Commissie, het Europees Parlement en
de Europese Raad ingestemd met het Europees jeugdprogramma. In de komende
zeven jaar kunnen jongeren uit de lidstaten en een aantal «derde landen»
deelnemen aan kortdurende groepsuitwisselingen, ze kunnen zich aanmelden voor
vrijwilligerswerk in het buitenland, zij kunnen transnationale groepsinitiatieven
realiseren, er zijn trainingen en uitwisselingen van jeugdwerkers. Het programma
heeft mede tot doel: de mobiliteit en participatie van jongeren te bevorderen,
en discriminatie en vreemdelingenhaat tegen te gaan. Op aandringen van Nederland
vormt ook bestrijding van discriminatie op andere gronden – zoals seksuele
voorkeur – een expliciet doel van het EU-jeugdprogramma. In het Jeugdprogramma
zijn diverse projecten uitgevoerd waarin het expliciet ging om bestrijding
van homodiscriminatie.In het OCenW-beleid is gekozen voor een brede invalshoek voor homo-emancipatie.
Het onderwerp is ondergebracht bij het thema «Veilige school»
. In de visie van OCenW hangt de situatie van homoseksuele en lesbische leraren
en leerlingen nauw samen met het klimaat op school. De campagne «Veilige
school» is erop gericht de school tot een veilige omgeving te maken
waarin ook plek is voor homoseksuele docenten en scholieren. Onderdeel van
de Veilige school is een verplichte klachtenregeling over seksuele intimidatie
die in 1998 is ingesteld. De evaluatie van deze regeling zal in het voorjaar
van 2001 gereed zijn. Op basis hiervan zal OCenW beslissen of verder onderzoek
naar homodiscriminatie op scholen nodig is.In april 2000 is het Transferpunt Jongeren, School en Veiligheid bij het
Algemeen Pedagogisch Studiecentrum van start gegaan. Het Transferpunt heeft
als taken de bevordering van tolerantie op scholen, het bestrijden van pesten
en discriminatie en de preventie van seksuele intimidatie.Aanvullend worden er op BVE-instellingen door het Platform Veiligheid
en Geweld in de BVE-sector gerichte activiteiten ontplooid ten behoeve van
veiligheid. Het Platform wordt bekostigd door OCenW en het secretariaat wordt
gevoerd door de Bve-Raad. Het wordt aangestuurd door ROC-besturen, Politie
en de Jongerenorganisatie Beroepsonderwijs. Dit Platform is primair verantwoordelijk
voor het ontwikkelen van een infrastructuur voor veiligheid binnen de BVE-sector,
waarbij kennisoverdracht, probleemsignalering en monitoring van veiligheid
en geweld binnen de instellingen de aandachtsgebieden vormen.Ook in het toetsingskader van de Onderwijsinspectie is aandacht voor het
pedagogisch klimaat en een veilige omgeving op de scholen goed vertegenwoordigd. 4. Arbeid4.1 Bevordering verdraagzaamheid op de werkvloerVerschillende onderzoeken laten zien dat het hebben van een homoseksuele
voorkeur in werksituaties wel degelijk een negatieve invloed heeft op werksatisfactie,
werkbelasting en gezondheid1.Volgens het onderzoek dat in opdracht van SZW is uitgevoerd onder vertrouwenspersonen,
zijn de meeste van hen van mening dat homoseksuelen in hun arbeidssituatie
vanwege hun seksuele voorkeur geen problemen (meer) ondervinden.2 Toch kan 44% van hen voorbeelden geven van homoseksuele mannen (meestal)
en vrouwen (minder vaak) die de laatste jaren met problemen bij hen kwamen.
De meeste van deze problemen bestaan uit conflicten met collega's, chefs,
werknemers of leerlingen. Opvallend is dat bij dergelijke problemen de oorzaak
en daarmee ook de oplossing vaak bij homoseksuelen zelf wordt gelegd. Zo zouden
conflicten verdwijnen als de homoseksuele man of vrouw zich heeft«aangepast».
Andere keren wordt een homoseksuele werknemer overgeplaatst, wordt hij of
zij geadviseerd ontslag te nemen, zoekt men uit zichzelf een andere baan,
of wordt iemand (langdurig) ziek.Belangrijk onderzoek naar de verschillen in werkbeleving tussen homo-
en heteroseksuele personen is in 1998 en 1999 in opdracht van AbvaKabo verricht3. In het eerste onderzoek, uitgevoerd binnen het ziekenhuiswezen
en de lagere overheid, is de werkbeleving van homoseksuele personen in uiteenlopende
opzichten vergeleken met die van heteroseksuele personen. Deze blijkt in verschillende
opzichten negatiever te zijn, bijvoorbeeld op het gebied van de relaties met
collega's en chefs, het gevoel zichzelf te kunnen zijn op het werk, werkstress
en ziekteverzuim. Het gemiddeld aantal ziektedagen per jaar ligt zowel bij
de lagere overheid als in het ziekenhuiswezen hoger voor homoseksuelen dan
voor het totaal. In het onderzoek is niet nagegaan of dit hogere verzuim ook
leidt tot meer WAO-instroom.Als het gaat om ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheidsrisico, wordt door
de overheid momenteel geen specifiek beleid gevoerd ten aanzien van de categorieën
homoseksuele verzekerden.Wel voert SZW specifiek beleid met prikkels en instrumenten op het niveau
van sectoren (bedrijfstakken) en bedrijven. Ook heeft SZW, mede naar aanleiding
van deze onderzoeken, beleid ontwikkeld ter bevordering van een goed klimaat
binnen ondernemingen. In dit kader kan onder andere worden gewezen op de verschillende
Arbo-convenanten die tot doel hebben de werkdruk en psychische overbelasting
van werknemers tegen te gaan. Werkdruk wordt veroorzaakt door een groot aantal
factoren, waaronder een negatieve werksfeer, conflicten op het werk en te
weinig sociale ondersteuning van collega's. Werkgevers zijn er in eerste instantie
verantwoordelijk voor dat werknemers zich veilig voelen op het werk.Op grond van het in 1994 ingevoerde artikel 4 lid 2 van de Arbowet is
de werkgever verplicht een beleid te voeren ter bescherming van werknemers
tegen seksuele intimidatie en tegen agressie en geweld.Dit beleid is in opdracht van het ministerie van SZW geëvalueerd.
In mei 2000 is het rapport «Evaluatie Arbowet over seksuele intimidatie,
agressie en geweld en pesten op het werk» verschenen. Hierin is aandacht
besteed aan de aard en omvang van agressie en geweld, seksuele intimidatie
en pesten op het werk. Ook is aandacht besteed aan de gevolgen daarvan, het
beleid dat gevoerd wordt ter bescherming van werknemers, de invloed van de
Arbowet op het gevoerde beleid en eventuele knelpunten in praktijk en wetgeving.
Het onderzoek leert dat de wijziging van de Arbowet wel effect
heeft gehad, maar nog onvoldoende. Weliswaar zijn er meer werkgevers die maatregelen
hebben genomen om werknemers te beschermen tegen seksuele intimidatie en die
het gevoerde beleid hebben geformaliseerd door dit bijvoorbeeld vast te leggen
in een handboek. Daar staat tegenover dat 16% van alle werknemers nog blijkt
te worden gepest. Hierdoor bleef 22% van deze groep enige tijd ziek thuis.
Men wordt met name door collega's gepest, maar pesten door leidinggevenden
komt ook voor. De door de werkgevers genomen maatregelen en de betreffende
Arbowet-artikelen blijken in veel gevallen dus niet tot het gewenste resultaat
te leiden. Bovendien is er nog steeds een groot aantal werkgevers dat onvoldoende
maatregelen neemt en te weinig inspeelt op signalen over ongewenste omgangsvormen.
SZW is voornemens een nieuwe impuls geven aan de voorlichting hieromtrent
(zie deel 1, paragraaf 4.2).4.2 PolitieIn 1996 heeft de minister van Binnenlandse Zaken het beleidsplan «Politie
en Diversiteit» doen verschijnen. Dit plan geeft de politiekorpsen een
kader voor het vormgeven van hun beleid ten aanzien van de verschillende doelgroepen
en daarmee een aanzet tot een pluriform samengestelde politieorganisatie.
Nadat in vervolg hierop het beleidsplan «Een Kleurrijk Korps»
ten behoeve van het allochtonenbeleid in de korpsen was verschenen, volgde
in 1998 het beleidsplan «Roze in Blauw». Met dit plan werd beoogd
problemen en belemmeringen die homoseksuelen binnen de organisatie ondervinden,
weg te nemen. Uitgangspunt bij dit beleid is dat iedereen, ongeacht seksuele
voorkeur, gelijkwaardig moet kunnen functioneren en participeren in de organisatie.Naar aanleiding van dit beleidsplan zijn in het politieveld projecten
gestart. Een van die projecten betreft Roze in Blauw, vormgegeven in de Kast
(uit de kast komen). Deze kast maakte in de jaren 1999 en 2000 een rondje
langs alle korpsen. De kast diende als aanleiding om het onderwerp homoseksualiteit
in de korpsen bespreekbaar te maken. Daarbij konden korpsen zelf voorstellen
indienen om de positie van homoseksuelen te verbeteren en het taboe omtrent
dit onderwerp te doorbreken.4.3 DefensieHet ministerie van Defensie voert al een groot aantal jaren een actief
beleid gericht op acceptatie en integratie van homoseksuelen binnen de defensie-organisatie.Uit recent onderzoek1 is gebleken dat de
acceptatie van homoseksuelen binnen de defensie-organisatie de afgelopen jaren
aanzienlijk is toegenomen. De Staatssecretaris van Defensie heeft op 1 juni
1999 de resultaten van dit onderzoek aan de Tweede Kamer aangeboden (nr. P/99003301).
Het rapport ging vergezeld van beleidsaanbevelingen van een begeleidingscommissie
onder onafhankelijk voorzitterschap van prof. dr. P. Schnabel. In zijn brief
van 18 november 1999 (Kamerstuk 26 800 X, nr 14) is de Staatssecretaris
van Defensie nader ingegaan op het rapport en de beleidsaanbevelingen.Het onderzoek wees uit dat van een sociaal isolement van homoseksuelen
binnen de defensie-organisatie geen sprake meer is. De resultaten van het
onderzoek konden worden vergeleken met een soortgelijk onderzoek uit 19922. Voor veruit de meeste defensiemedewerkers bleek de
sociale afstand tot homoseksuelen drastisch te zijn verminderd. Desalniettemin
kon van een volledige integratie nog niet worden gesproken. Het defensiebeleid,
gericht op het bevorderen van een onbevooroordeelde omgang met homoseksuelen
en het vermijden van ongewenste gedragingen jegens hen, is dan ook onverminderd
voortgezet. In alle opleidingen van Defensie is aandacht geschonken aan de acceptatie
van diversiteit, waaronder homoseksualiteit. Verder kregen de hulpverleners
een cursus deskundigheidsbevordering, waardoor zij beter in staat zijn te
constateren of een hulpvraag voortvloeit uit problemen die met de seksuele
voorkeur samenhangen. Er is een klachtenprocedure ontwikkeld voor het afdoen
van klachten over seksuele intimidatie. Sinds 1994 is er bij de Inspecteur
Generaal der krijgsmacht een vertrouwenspersoon homoseksualiteit aanwezig.
Er is een gratis telefoonnummer ingesteld voor het melden van gewelds- en
discriminatiegevallen. Tenslotte is in brochures en in krijgsmachtdeelbladen
regelmatig aandacht besteed aan de positie van homoseksuelen.4.4 Homobeleid in asielzoekerscentraHet Centraal orgaan Opvang Asielzoekers (COA) kent geen categoriaal plaatsingsbeleid
en heeft dus ook geen specifiek plaatsingsbeleid ten aanzien van homoseksuele
asielzoekers. Er wordt voorts geen onderscheid gemaakt in het sanctioneren
van ontoelaatbaar gedrag, of dat nu jegens een hetero- of homoseksuele asielzoeker
plaatsvindt.Er zijn bij het COA tot nu toe geen gevallen van discriminatie gemeld.4.5 Homobeleid in penitentiaire inrichtingenEr bestaat geen specifiek homo-emancipatiebeleid in penitentiaire inrichtingen.
Noch bij het personeel, noch bij de gedetineerden wordt gevraagd naar de seksuele
voorkeur. Dat behoort tot de privacy van de betrokken persoon.Voor het personeel in dienst van penitentiaire inrichtingen gelden algemene
gedragsregels. Zo is het een personeelslid niet toegestaan een relatie aan
te gaan met een gedetineerde. Dit geldt zowel voor heteroseksuelen als homoseksuelen.
In voorkomende gevallen worden maatregelen genomen opdat beide personen niet
in eenzelfde inrichting werkzaam zijn respectievelijk gedetineerd zijn.Ook voor gedetineerden geldt geen specifiek homo-emancipatiebeleid. Wel
ontvangen de gedetineerden in de penitentiaire inrichtingen voorlichting over
infectieziektes, waaronder ook seksueel overdraagbare ziektes. Het beleid
dat ten aanzien van AIDS wordt gevoerd is neergelegd in een circulaire van
24 januari 1996, nr. 532656/96/DJI (Nederlandse wetgeving, editie
Schuurman & Jordens, deel 100, p. 515 e.v.). Onderlinge seksuele contacten
in penitentiaire inrichtingen tussen mensen van hetzelfde geslacht komen voor,
maar dit wil niet zeggen dat het telkens om homoseksuele mannen dan wel lesbische
vrouwen gaat. Dergelijke contacten vloeien vaak voort uit een gebrek aan seksueel
contact met een persoon van het andere geslacht. In bepaalde situaties kunnen
gedetineerden aanspraak maken op bezoek zonder toezicht in de penitentiaire
inrichting of kan verlof worden verleend. Hierbij wordt geen onderscheid gemaakt
tussen heteroseksuele en homoseksuele relaties. De eis die aan een dergelijk
bezoek c.q. verlof wordt gesteld is dat er sprake is van een duurzame relatie
tussen beide personen.5. Gezondheidszorg en ziektepreventieHomoseksuele mannen met veel wisselende seksuele contacten vormen –
in tegenstelling tot lesbische vrouwen – een risicogroep voor seksueel
overdraagbare aandoeningen (SOA). Binnen de programma's ter voorkoming van
HIV-infecties en andere SOA wordt derhalve specifiek aandacht besteed aan
homoseksuele mannen. Er zijn verschillende partijen bij de preventie van HIV
en SOA betrokken. De Wet Collectieve Preventie Volksgezondheid legt de verantwoordelijkheid
voor de bevordering van gezondheid, waaronder preventie van SOA, neer bij
de gemeenten. In de praktijk zijn de GGD's hiermee belast. De activiteiten
richten zich zowel op preventie van HIV en SOA als op de bevordering van seksuele
gezondheid (het bespreekbaar maken van homoseksualiteit maakt hier deel van
uit) en vindt plaats in het kader van de infectieziektebestrijding, de technische
hygiënezorg (bijvoorbeeld in de prostitutie), de gezondheidsvoorlichting
en -opvoeding en de jeugdgezondheidszorg voor 4–19-jarigen.De Stichting SOA-bestrijding geeft voorlichting over SOA-preventie en
veilig vrijen aan het algemene publiek en specifieke groepen, waaronder mannen
met homoseksuele contacten. Daarnaast zijn, behalve de Schorerstichting, ook
organisaties als het NIGZ, het NISSO, Rutgers Consult, GGD Nederland en het
Aidsfonds belangrijke partners in dit veld. De meeste van deze organisaties
worden door VWS financieel ondersteund, rechtstreeks of via ZON en/of het
Aidsfonds. Zij richten zich – net als de gemeenten en GGD's –
zowel op ziektepreventie als op de bevordering van een gezonde seksualiteit.
De activiteiten beperken zich niet tot (massamediale) voorlichtingscampagnes
maar omvatten ook implementatie van lespakketten, ondersteuning van intermediairen
en ontwikkeling van regionale en doelgroepspecifieke projecten. Daarnaast
houdt de overheid laagdrempelige SOA-poliklinieken in stand.Binnen bovengenoemde preventieactiviteiten wordt specifiek aandacht besteed
aan allochtone groepen. Er is onder meer voorlichtingsmateriaal in de eigen
taal (bijvoorbeeld anonieme telefonische informatielijnen in verschillende
talen) en er is aandacht voor andere culturen bij seksuele voorlichting op
scholen. Momenteel wordt verder onderzoek verricht naar de mogelijkheid de
HIV- en SOA-preventie nog beter aan te laten sluiten bij allochtone risicogroepen.Bovengenoemde preventie-activiteiten worden geregeld herzien aan de hand
van nieuwe informatie over epidemiologie, gedrag van doelgroepen of nieuwe
voorlichtingstechnieken. Een belangrijk signaal is bijvoorbeeld de bevinding
van de Amsterdamse drempelvrije SOA-polikliniek dat het aantal syfilis- en
gonorroe-infecties onder homoseksuele mannen in 1999 flink is toegenomen.
Dit wijst op een afname in het veilig vrijgedrag. Nader onderzoek moet uitwijzen
of dit vooral het gevolg is van een nieuwe instroom van jonge homomannen die
niet veilig vrijen, of dat het vooral de oudere homomannen zijn, die na jaren
van veilig vrijen «condoom-moe» zijn geworden. De bevindingen
zullen uitermate belangrijk zijn voor toekomstig voorlichtingsbeleid. Overigens
kan aan de voorlichtingsboodschap zelf (veilig vrijen) weinig worden veranderd.
Het blijft dus de vraag hoeveel effect nieuwe technieken en campagnes zullen
hebben.Tenslotte is aan de Gezondheidsraad gevraagd om VWS – in vervolg
op het rapport over HIV-testbeleid bij zwangere vrouwen – te adviseren
over de wenselijkheid van een actiever HIV-testbeleid voor andere risicogroepen.
Een actiever HIV-testbeleid wil echter ook zeggen dat de overheid nadrukkelijk
aandacht schenkt aan de maatschappelijke consequenties daarvan voor HIV-geïnfecteerden,
zoals de toegang tot verzekeringen.6. SportIn de afgelopen jaren is binnen het sportbeleid van de rijksoverheid op
diverse manieren getracht de aandacht voor de sportbeoefening door homoseksuele
sporters te vergroten.Zo werd het pilot-project van de Nederlandse sportorganisatie Gay Integration through Sports & Activities Holland (GISAH), dat in samenwerking
met de Nederlandse Culturele Sportbond (NCS) en NOC*NSF is uitgevoerd, gesubsidieerd.
Dit project was erop gericht ervaring op te doen met verschillende vormen
van integratie van sportbeoefening door homoseksuelen in de sport.In het project Sport, Tolerantie en Fair Play, dat eind 2000 wordt afgesloten,
kreeg het thema sportbeoefening door homoseksuele sporters een plaats in het
landelijk actieplan. Incidenteel is in dit verband een bijdrage verstrekt
aan voorlichtings- en kennismakingsinitiatieven op lokaal niveau.Incidenteel zijn beperkte financiële bijdragen geleverd aan evenementen
en congressen op het gebied van homosport, o.a. Gay Games, Euro Games en het
congres Building Bridges van de European Gay and Lesbian Sport Federation
(EGLSF). Voor de jaren 1999 tot 2001 is aan de EGLSF, waarin ook GISAH vertegenwoordigd
is, een subsidie verleend met als doel versterking van de organisatie, verbreiding
van de aandacht voor homosport in Zuid- en Oost-Europese landen en agendasetting
in Europees verband.Een onderzoek, uitgevoerd door het Nederlands Instituut voor Sport en
Bewegen (NISB) naar de behoefte aan ondersteuning bij homosportverenigingen,
wees uit dat de bestaande verenigingen zichzelf redelijk goed kunnen redden
en geen extra ondersteuningsvoorzieningen wensen. XNoot1SCP. Sociaal en Cultureel rapport, '92 en '96. Rijswijk/Den Haag: SCP/VUGA;
Wildmer, E.D., Treas, J. & Newcomb, R. (1998). Attitudes
Toward Nonmarital Sex in 24 Countries. The Journal of Sex Research,
35, 349–358.XNoot2Sunier, T., Duyvendak, J.W., e.a. (2000). Emancipatie
en subcultuur, Sociale bewegingen in België en Nederland. Amsterdam,
Instituut voor Publiek en Politiek.XNoot3Braven, B. den, Dijkman, P, & Rubio, M. (1998). «Niet ernstig genoeg?» Utrecht: Steunpunt Anti Discriminatie
Utrecht.XNoot1Abrahams, R. (1997). Seksuele relaties en beschermgedrag
onder Surinaams-Hindoestaanse mannen. Delft: Eburon; Everaert, H.A.,
& Lamur, H.E. (1993). Alles wat geheim is is lekker:
seksuele relaties en beschermingsgedrag van Turkse mannen. Amsterdam:
Het Spinhuis; Gelder, P. van, & Lamur, H.E. (1993). Tussen schaamte en mannelijkheid: seksualiteit en beschermingsgedrag van Marokkaanse
mannen. Amsterdam: Het Spinhuis; Vries, J. de (1998). Verschillen verkend. Utrecht: Forum.XNoot2Brugman, E.; Goedhart, H.; Vogels, T.; Zessen, G. van (1995). Jeugd en Seks 95. Utrecht: SWP.XNoot1Sandfort, Th.G.M., Graaf, R. de, Bijl, R.V. & Schnabel, P. (2000). Same-sex sexual behavior and psychiatric disorders. Archives
of General Psychiatry, 58, 85–91.XNoot1Croes, M.M. (1995). Samenwoners van gelijk geslacht. Maandstatistiek van
de bevolking, 44, 24–26.XNoot2Warmerdam, H. & Gort, A. (1996). Meer dan gewenst:
handboek voor lesbische en homoseksuele ouders. Amsterdam: Schorerstichting.XNoot3Geerlings, J. (1989). Lesbisch moederschap: praktijk
en theorie. Utrecht: Interfacultaire Werkgroep Homostudies; Dijke,
A. van, & Terpstra, L. (1991). Wel kinderen, geen man;
lesbisch en «alleenstaand» moederschap. Den Haag: Migrantenuitgeverij
Warray; Warmerdam, H., & Gort, A. (1996). Meer dan
gewenst: handboek voor lesbische en homoseksuele ouders. Amsterdam:
SAD-Schorerstichting.XNoot4SCP. Sociaal en cultureel rapport, '92 en '96. Rijswijk/Den
Haag: SCP/VUGA; Avort, A. van der; Cuyvers, P.; Hoog, K. de (1996). Het Nederlandse gezinsleven aan het einde van de twintigste eeuw. Den Haag: Nederlandse Gezinsraad.XNoot1Sandfort, Th. & Vanwezenbeeck, I. (2000). Omgangsvormen,
werkbeleving en diversiteit bij de Nederlandse politie. Delft/Utrecht:
NISSO/Eburon.XNoot2Stoppelenburg, P.A. & Feenstra, G.J. (1999). De positie van homoseksuelen
bij Defensie: een vervolgonderzoek naar de positie van homoseksuelen binnen
de Defensieorganisatie. Tilburg: IVA.XNoot1Expreszo (1998). Lezersonderzoek Expreszo. Expreszo, 11, (3), 21–24; Kersten J., & Sandfort, Th. (1994). Lesbische en homoseksuele adolescenten in de schoolsituatie: een
inventarisatie van knelpunten, problemen en oplossingen. Utrecht:
Interfacultaire Werkgroep Homostudies; Picavet, C. (1999). De politieke consequenties van deproblematiseren door lesbische en homoseksuele
jongeren. Nijmegen: Wetenschapswinkel.XNoot1Batelaan, H., & Boas, M. (1994). Het komt hier
niet voor: een onderzoek naar de homo(on)vriendelijkheid van verzorgingstehuizen. Amsterdam: Wetenschapswinkel UvA; Bressers, L. (1990). De laatste hooiberg.Wageningen: Landbouw Universiteit; Janssen, W.
(1991). Gerimpeld gevrij gedoogd? Rijksuniversiteit
Limburg.XNoot1Dietz, I., Oudheusden, M., & Bos, H. (1998). Homoseksualiteit
en gezondheidszorg in Utrecht. Utrecht: Wetenschapswinkel Sociale
Wetenschappen; Drogt, A. (1995). Daders van antihomoseksueel
geweld in contact met hulpverlening en politie.Delft: Eburon; Gaal,
E., & Vaarwerk, M. te (1993). Alsof het niet bestaat. Utrecht: NcGv; Joode, S. de (1995). Lesbische
vrouwen en meisjes, die zoeken het toch zelf uit? Tilburg: Brabants
Ondersteuningsinstituut Zorg; Nieuwets, P.F.M. (1993). Antihomoseksueel en antilesbisch geweld in Amsterdam.Utrecht en Amsterdam:
Nisso en SAD-Schorerstichting; Zwart, O. de (1990). Een
relevante factor voor de hulpverlening. Rotterdam: GGD Rotterdam.XNoot2Andel, A. van (1999). Buitenspel? Zaandam:
Anti Discriminatie Bureau Zaanstreek; Elling, A. & Knop, P. de (1998). Waarden en normen in de sport. Arnhem: NOC-NSF; Hekma,
G., Crul, C., Stokvis, R., & Verboeket, J. (1994). Als ze maar niet provoceren. Discriminatie in de georganiseerde sport. Amsterdam:
het Spinhuis; Stöpler, L., & Schuyf, J. (1997). Seksueel onbekend. Utrecht: Interfacultaire Werkgroep Homostudies.XNoot1Situation of gays and lesbians and their partners in respect to asylum
and immigration in member states of the Council of Europe, rapporteur mrs.
R. Vermot-Mangold (Zwitserland, Soc) van de Commissie voor Migratie, Vluchtelingen
en Demografie, document 8655 van 25 februari 2000; Situation of lesbians and
gays in Council of Europe member states, rapporteur mr. C. Tabajdi (Hongarije,
Soc) van de Commissie voor Juridische Aangelegenheden, document 755 van 6
juni 2000.XNoot1Akker, A. van den (1996). Een hoorn des overvloeds
zonder exotische vruchten. Utrecht: GG&GD; Dankmeijer, P. (1994). Vies niet, homo wel. Utrecht: Interfacultaire Werkgroep
Homostudies; Derriks, M., & Kat, E. de (1999). Mij
maakt het niets uit. Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut; Kersten
J.; Sandfort, Th. (1994). Lesbische en homoseksuele adolescenten
in de schoolsituatie: een inventarisatie van knelpunten, problemen en oplossingen. Utrecht: Interfacultaire Werkgroep Homostudies; Pelkmans, T. (1992). Ervaringen van homoseksuele studenten en universitaire medewerkers. Nijmegen: KUN; Tielman, R., Kersten, A., & Ploeg, D. van der
(1990). Homoseksualiteit in het onderwijs. Utrecht:
Interfacultaire Werkgroep Homostudies.XNoot2Kersten J., & Sandfort, Th. (1994). Lesbische en
homoseksuele adolescenten in de schoolsituatie: een inventarisatie van knelpunten,
problemen en oplossingen. Utrecht: Interfacultaire Werkgroep Homostudies.XNoot3Brugman, E., Goedhart, H., Vogels, T., & Zessen, G. van (1995). Jeugd en Seks 95. Utrecht: SWP. De Vries, J. (1998). Verschillen verkend. Utrecht: Forum.XNoot4Kersten J., & Sandfort, Th. (1994). Lesbische en
homoseksuele adolescenten in de schoolsituatie: een inventarisatie van knelpunten,
problemen en oplossingen. Utrecht: Interfacultaire Werkgroep Homostudies.XNoot1Bonfrère, L. (1992). Homoseksualiteit en bedrijfscultuur. Den Haag: VUGA; Meerendonk, B, van de (1995). Zo (on)zichtbaar. Amsterdam: Industriebond FNV; Odijk, F. van (1988). Tolerantie tot een bepaalde grens: homoseksuele vrouwen en mannen
bij de gemeente. Utrecht: Interfacultaire Werkgroep Homostudies;
Vennix, P. & Delft, M. van (1993). Een kwestie van
kijken. Utrecht: NISSO.XNoot2Dercksen, A. (1992). Vertrouwenspersonen en homoseksualiteit in arbeidssituaties.
Den Haag: VUGA.XNoot3Bos, H. & Sandfort, Th. (1998). Seksuele voorkeur
en werk: een vergelijking tussen homo- en heteroseksuele personen. Zoetermeer:
ABVAKABO. Bos, H. & Sandfort, Th. 1999). De prijs die
ik betaal.Zoetermeer: ABVAKABOXNoot1Stoppelenburg, P.A. & Feenstra, G.J. (1999). De
positie van homoseksuelen bij Defensie: een vervolgonderzoek naar de positie
van homoseksuelen binnen de Defensieorganisatie.Tilburg: IVA.XNoot2Ketting, E., Soesbeek, K. (red.) (1992). Homoseksualiteit
en krijgsmacht.Delft/Utrecht: Eburon/NISSO/IWH. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27017-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl