Wijziging van de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998 (versterking werking gasmarkt, verbetering voorzieningszekerheid, voorrang voor duurzame elektriciteit); Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31904, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

24-06-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

31904 nr. 6

18-06-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31904Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 93 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 904Wijziging van de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998, tot versterking
van de werking van de gasmarkt, verbetering van de voorzieningszekerheid en
houdende regels met betrekking tot de voorrang voor duurzame elektriciteit,
alsmede enkele andere wijzigingen van deze wettennr. 6VERSLAGVastgesteld, 18 juni 2009De vaste commissie voor Economische Zaken1,
belast met het voorbereidend onderzoek van bovengenoemd wetsvoorstel, heeft
de eer als volgt verslag uit te brengen van haar bevindingen.Onder het voorbehoud dat de regering de vragen en opmerkingen in dit verslag
afdoende zal beantwoorden, acht de commissie hiermee de openbare behandeling
van het voorstel van wet voldoende voorbereid.Inhoudsopgave IALGEMEEN3   1.WETSVOORSTEL31.1 Inleiding31.2 Doel, aanleiding en inhoud4 1.3 Europees perspectief5    2.GASMARKTMAATREGELEN62.1 Integratie gaskwaliteiten6 2.2Balanceringsregime7    3.VERHANDELBAARHEID VAN GAS93.1 Algemeen9 3.2 Title Transfer Facility (TTF)9 3.3 Flexibiliteit11 3.4Programmaverantwoordelijkheid12   4.ENERGIE-INFRASTRUCTUUR154.1Algemeen15 4.2 Importcapaciteit17 4.3Tariefregulering energienetbeheer17 4.4Investeringen19 4.5 Beoordeling van nut en noodzaak20 4.6 Doorwerking in de tarieven21 4.7Doelmatigheidsbepaling door de NMa22 4.8 Kleine velden22 4.9 Kwaliteit van de netten22   5.VOORRANG VOOR DUURZAME ELEKTRICITEIT235.1 Europese regelgeving23 5.2 Definitie van duurzame elektriciteit23 5.3 Toegang van duurzame elektriciteit tot het
net24 5.4 Voorrang bij transport25 5.5 Systeem van congestiemanagement275.6 Tarieven31 5.7 Stroomlijning bezwaar- en beroepsprocedures31 5.8 Consultatie, uitvoering en handhaving31    IIARTIKELSGEWIJS32I ALGEMEEN1. WETSVOORSTEL1.1 InleidingDe leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen van
het wetsvoorstel tot wijziging van de Gaswet en de Elektriciteitswet.De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het wetsvoorstel. Deze leden hebben nog enkele nadere vragen en opmerkingen.De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het wetsvoorstel tot wijziging van de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998.
Deze leden ondersteunen de doelstellingen van het wetsvoorstel, het verbeteren
van de groothandelsmarkt voor gas en het verbeteren van de toegang van duurzame
energie tot de netwerken. Met deze positieve grondhouding zijn de leden van
de SP-fractie wel kritisch over een aantal aspecten van de uitwerking van
de wet.De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het voorstel tot wijziging van de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998 en onderkennen
de noodzaak hiertoe. Over de voorgestelde wijziging hebben de leden een aantal
vragen, waarbij de aantekening gemaakt dient te worden dat, tenzij anders
vermeldt of logischerwijs volgend uit de vraagstelling, alle vragen betrekking
hebben op zowel de Gas- als de Elektriciteitswet.De leden van de fractie van GroenLinks hebben met belangstelling kennisgenomen
van de voorgestelde wijzigingen. Deze leden onderschrijven het belang van
het creëren van voldoende en hoogwaardige capaciteit op gasen elektranetwerken.
Deze leden zijn groot voorstander van congestiemanagement waarbij voorrang
wordt gegeven aan duurzame energie. Wel hebben zij nog een aantal vragen.De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben kennisgenomen van de
wijziging van de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998. Zij zien uit naar het
moment dat duurzame elektriciteit voorrang zal krijgen op het net. De leden
van de fractie van de ChristenUnie stellen onder meer vragen over de uitwerking
van het principe van voorrang voor duurzaam in de Elektriciteitswet, over
de investeringen in netten en de verwerking van de kosten van congestiemanagement.
Voor deze leden is met name de nadruk op duurzaamheid en betrouwbaarheid van
belang, naast de betaalbaarheid van energie. De wijziging van de Gaswet heeft
een stimulering van Nederland als gasrotonde op het oog om de voorzieningszekerheid
te bevorderen en de afhankelijkheid van andere landen moeten verkleinen. Bovendien
zou de wetswijziging tot toegenomen concurrentie moeten leiden. De leden van
de fractie van de ChristenUnie hebben nog vragen bij het ontstaan van een
transparante handelsplaats.De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het voorliggende wetsvoorstel. Zij waarderen het positief dat voorrang voor
duurzaam geproduceerde stroom in het geval van congestie eindelijk bij wet
vastgelegd wordt. Zij hebben wel enkele vragen bij de uitwerking hiervan. 1.2 Doel, aanleiding en inhoudDe leden van de CDA-fractie kunnen instemmen met de hoofdlijnen zoals
die in het wetsvoorstel zijn opgenomen te weten; verbeteren van de werking
van de gasmarkt, verbetering van voorzieningszekerheid en voorrang voor duurzame
elektriciteit. Zij zien in dit voorstel ook wensen ingevuld waarvoor zij in
het verleden zelf het initiatief hebben genomen zoals de regeling voor voorrang
voor duurzaam. Dat neemt niet weg dat het wetsvoorstel op onderdelen slechts
de hoofdrichting bevat en veel onderwerpen nog nader ingevuld moeten worden
al dan niet via een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) of ministeriële
regeling. Juist deze invulling is cruciaal om uiteindelijk een eindoordeel
over het wetsvoorstel te kunnen geven. De leden van de CDA-fractie hechten
er dan ook aan dat deze uitwerking beschikbaar is op het moment dat het wetsvoorstel
verder wordt behandeld. Zonder deze uitwerking is een eindoordeel over het
wetsvoorstel naar het oordeel van deze leden niet mogelijk. Is de veronderstelling
juist dat een aantal van de in het wetsvoorstel aangekondigde AMvB’s
vastgesteld moet zijn en gelijktijdig met het wetsvoorstel in werking moet
treden? Is de regering bereid toe te zeggen dat de AMvB’s voorzien worden
van een voorhangbepaling?De leden van de CDA-fractie hebben een meer algemene vraag ten aanzien
van het wetsvoorstel. De regering heeft ervoor gekozen om een groot aantal
ingrijpende wijzigingen in een wetsvoorstel voor te leggen. Dit terwijl de
voorstellen die betrekking hebben op de gasmarkt in principe los staan van
de voorstellen die de voorrang voor duurzame elektriciteit moeten regelen.
Waarom is ervoor gekozen deze onderwerpen in één wetsvoorstel
op te nemen? Als zou blijken dat een onderdeel uit het wetsvoorstel relatief
veel discussie oproept en dat nog veel uitgewerkt moet worden is de regering
dan bereid te overwegen het wetsvoorstel te «knippen». Dit zou
het voordeel kunnen hebben dat de behandeling voortvarend ter hand genomen
kan worden en de verschillende onderdelen van het wetsvoorstel mogelijk niet
op elkaar hoeven te wachten? Is de regering bereid een eventuele splitsing
te overwegen en is dit wetgevingstechnisch ook haalbaar?Belanghebbenden bij besluiten in de energiesector, zoals consumenten,
producenten en grootverbruikers, ondervinden de komende jaren de financiële
gevolgen van een groot aantal besluiten, onder meer ten aanzien van de vraag
wie de kosten van de voorrang voor duurzame stroom en congestiemanagement
betaalt, alsmede bij de vormgeving van de prijsregulering van het transport
van energie. Daar komt nog eens de onzekerheid van de gevolgen van het Europese
systeem van emissiehandel en de veiling van emissierechten bij, zo merken
de leden van de CDA-fractie op. Ook is nog onduidelijk welke consequenties
een andere voeding van de Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE)
voor de diverse marktpartijen kan hebben. Deze leden willen die onderwerpen
in hun onderlinge samenhang bezien en vragen de regering om zo snel mogelijk
inzicht te geven in de financiële gevolgen van de verschillende besluiten.De regering stelt dat de werking van het marktmechanisme heeft geleid
tot de beoogde effecten, om die stelling vervolgens te nuanceren. In elk geval
is wat betreft de leden van de CDA-fractie duidelijk dat de consument en de
publieke opinie geen positief beeld hebben van het functioneren van de energiesector,
terwijl dat van bijvoorbeeld de telecommunicatiebedrijven wel het geval is.
De stijging van de prijzen en de administratieve problemen bij en slechte
service van de bedrijven lijken daarbij een bepalende rol te spelen. Het negatieve
beeld heeft consequenties voor de politieke mogelijkheden om in bijvoorbeeld
de zorgsector meer vraagsturing en marktwerking in te voeren en
speelt populistische politieke partijen in de kaart. Deelt de regering deze
analyse? Hoe wil de regering het negatieve beeld van de energiesector en marktwerking
verbeteren? Deelt de regering de mening van de leden van de CDA-fractie dat
de prestaties van de bedrijven, alsmede de overheid en de Nederlandse Mededingingsautoriteit
(NMa) als regelgever en toezichthouder bepalend zijn, maar dat ook betere
communicatie kan helpen?De leden van de CDA-fractie vragen ook hoe het wetsvoorstel zich verhoudt
tot de wijziging van de Mijnbouwwet.Treedt, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, de wetswijziging in werking
op 1 januari 2010 of in de loop van het jaar? Zullen wet en AMvB gelijktijdig
in werking treden? Zullen daarin de begrippen «redelijk» en «proportioneel»
uitgewerkt worden?De regering stelt drie centrale thema’s van het energiebeleid: betrouwbaar,
betaalbaar en schoon. De interpretatie van deze thema’s en de volgorde
waarin zij van belang zijn, zijn van vitaal belang voor het beleid. Een land
vol wind- en zonne-energie voldoet aan het criterium voor schoon, maar kan
de regering aangeven of zij de mening van de leden van de VVD-fractie deelt
dat dit op gespannen voet kan staan met de criteria betaalbaarheid en betrouwbaarheid?
Kan de regering aangeven hoe zij bijvoorbeeld het balanceren van het elektriciteitsnet
denkt vorm te geven als een aanzienlijk deel van de productie op deze wijze
tot stand komt? Kan de regering aangeven wat de volgorde van belang is van
de drie centrale thema’s en hoe zij hier in het wetsvoorstel uiting
aan geeft in de prioriteitsstelling van verschillende aangekondigde regelingen?De regering, zo vervolgen de aan het woord zijnde leden, geeft aan dat
de maatregelen die in het wetsvoorstel worden voorgesteld belangrijke stappen
zijn om de doelen binnen deze drie thema’s te bereiken, maar dat er
daarnaast nog veel zal moeten gebeuren. Kan de regering, met inachtneming
van haar antwoord op het bovenstaande, aangeven wat zij verwacht dat buiten
wetgeving de grootste aandachtspunten zijn om de beleidsdoelstellingen te
realiseren?1.3. Europees perspectiefDe regering geeft aan dat dit voorstel zowel beleidsmatig als juridisch
goed aansluit op ontwikkelingen op energiegebied in de Europese Unie. De leden
van de CDA-fractie zien graag een nadere onderbouwing op dit punt tegemoet.
Zij willen in elk geval graag meer helderheid over het beleid in de landen
die deel uitmaken van het Pentalaterale Energieforum dat beoogt verdere marktkoppeling
in Noordwest Europa te bewerkstelligen. Hebben deze landen ook een regeling
voor voorrang voor duurzaam en op welke wijze worden investeringen die noodzakelijk
zijn ten behoeve van de netwerkcapaciteit omgeslagen en betaald?Nederland heeft forse ambities om een relevante speler in de energiemarkt
te blijven. Om die reden wordt gewerkt aan een gasrotonde en een goed investeringsklimaat
voor investeringen in nieuwe elektriciteitsproductiebedrijven. Dat kan ertoe
leiden dat het Nederlandse net moet worden uitgebreid en aangepast omdat Nederland
netto exporteur wordt. De investeringen die nodig zijn in de netten om elektriciteit
en gas te kunnen exporteren worden nu omgeslagen over de Nederlandse afnemers.
Is denkbaar dat deze kosten in de toekomst ook aan buitenlandse afnemers kunnen
worden doorberekend, zo vragen de leden van de CDA-fractie. Kan dit bijvoorbeeld
indirect door kosten bij producenten in rekening te brengen? Gebeurt dit in
andere landen en welke aanvullende maatregelen zouden hiervoor noodzakelijk
zijn? Kan de regering met betrekking tot de bevordering van verdere marktkoppeling
in Noordwest Europa binnen het Pentalaterale Energieforum aangeven op welke
wijze het voorliggende wetsvoorstel daar invloed op heeft, zo vragen de leden
van de VVD-fractie.2. GASMARKTMAATREGELEN2.1 Integratie gaskwaliteitenWanneer zal het Groningenveld uitgeput zijn, zo vragen de leden van de
PvdA-fractie. Zal na uitputting L-gas nog steeds de norm zijn voor Nederland
voor gastoestellen en levering aan (klein)verbruikers? Welke technische en
economische consequenties zou overschakeling op H-gas hebben voor de diverse
segmenten in de Nederlandse gasmarkt?Is het juist dat de doelstelling van het Platform Groen Gas is dat in
2050 50% van het gas groen is? In hoeverre is dit haalbaar, zo vragen
deze leden verder.Deelt de regering de mening van de leden van de VVD-fractie dat fysieke
kwaliteitsconversie een economische activiteit is die aan de marktwerking
overgelaten zou kunnen worden? Kan de regering eveneens aangeven of de mogelijkheid
bestaat voor marktpartijen om fysieke kwaliteitsconversie aan te bieden? Indien
nee, is zij voornemens deze mogelijkheid te verzorgen? Zo nee, waarom niet?
Kan de regering in dat geval garanderen dat in de toekomst geen tekort aan
fysieke conversie ontstaat en hoe waarborgt zij deze garantie?Waarom kunnen partijen die, al dan niet acute, behoefte hebben aan (omgekeerde)
kwaliteitsconversie elkaar niet op de markt vinden? Heeft de regering gekozen
voor een systeem waarin dit niet mogelijk gemaakt wordt omdat naar haar mening
de markt niet transparant genoeg is? Zo ja, hoe kan het zijn dat de netbeheerder
wel over de benodigde informatie kan beschikken, maar de markt niet? Welke
argumenten hanteert de regering om dit tegen te houden en hoe stroken deze
argumenten met de Nederlandse ambitie om gasrotonde te worden?De leden van de fractie van de ChristenUnie erkennen dat de L-gasmarkt
moeilijk toegankelijk is voor aanbieders, behalve voor Gasterra, de vermarkter
van het Groningenveld. De netbeheerder krijgt daarom tot taak om in kwaliteitsconversie
te voorzien. Kunnen aanbieders op de groothandelsmarkt daadwerkelijk vertrouwen
op voldoende conversiecapaciteit? Welke gevolgen treden op wanneer de conversiecapaciteit
onvoldoende blijkt te zijn? Voorts vragen deze leden wat het socialiseren
van de kosten voor kwaliteitsconversie om eerlijke toegang te bereiken betekent
voor de transporttarieven. Kan de regering aangeven hoe groot de tariefkosten
zullen stijgen als gevolg van het integreren van kosten van kwaliteitsconversie
in de transporttarieven?De leden van de fractie van de ChristenUnie wijzen op het bestaan van
meerdere kwaliteitsaspecten aan gas. Ook voor gas uit alternatieve bronnen,
bijvoorbeeld LNG uit Algerije en Iran, syngas uit kolen en «groen gas»
is het onderwerp «gaskwaliteit» van belang voor eerlijke toetreding
op de markt. De netbeheerder kan verantwoordelijk worden voor de gaskwaliteit,
waarbij de kosten via de transporttarieven kunnen worden gesocialiseerd. Op
deze manier valt een drempel bij initiatiefnemers weg, bijvoorbeeld op het
gebied van kennis en financiering. Biedt het wetsvoorstel voldoende duidelijkheid
over de verschillende aspecten van gaskwaliteit, om concurrentievoordelen
weg te nemen? Is de gaskwaliteit ook op de genoemde aspecten de verantwoordelijkheid
van de netbeheerder, zo vragen deze leden tot slot op dit punt. 2.2 BalanceringsregimeDe leden van de CDA-fractie hebben een groot aantal vragen over het onderdeel
Gasmarktmaatregelen van het wetsvoorstel. Zo wordt gesteld dat het nieuwe
balanceringsregime veel vragen oproept bij marktpartijen. Kan de regering,
zo vragen deze leden, een nadere toelichting geven op de aard en de strekking
van de vragen waar de regering aan refereert? Leiden al deze vragen ook tot
kritische kanttekeningen of verminderd draagvlak voor het wetsvoorstel bij
deze partijen? Sommige partijen stellen nut en noodzaak van een nieuw balanceringsregime
ter discussie. Kan een nadere onderbouwing worden gegeven van nut en noodzaak?Deze leden delen, ook na de reactie van de regering, de mening van de
Raad van State dat onduidelijk blijft waar de regering in de reactie op de
Raad van State met «belangrijke onderdelen» en «gedragen
voorstellen» op doelt. Kan de regering dat nader toelichten?Welke mogelijkheden
ziet de regering om in de wet in formele zin de belangrijkste eisen vast te
leggen?Hoe ziet de regering de overgang naar een nieuw balanceringsregime voor
zich? Is voorzien in overgangsbepalingen en hoe zien die eruit? Wat is de
duur van deze overgangsperiode?Kan de regering gemotiveerd aangeven of het nieuwe balanceringsregime
voldoet aan de Europese regels voor de balancering van gas van ERGEG?Klopt de indruk van de leden van de CDA-fractie dat er slechts drie tot
vijf partijen mee kunnen doen op de biedladder?Kan de werking van het balanceringsregime verbeterd worden door ruimte
te creëren voor meer partijen?Hoe lang mag de overgang naar een nieuw balanceringregime duren, zo vragen
ook de leden van de PvdA-fractie. Wat is het evaluatiemoment?Aangezien Gas Transport Services (GTS) nog geen eindrapportage heeft opgeleverd,
bestaat er bij marktpartijen veel onduidelijkheid over de invulling van het
nieuwe balanceringsregime, zo stellen de leden van de PvdA-fractie. Kan de
regering aangeven wanneer GTS haar eindrapportage van het nieuwe balanceringsregime
zal presenteren aan de markt?GTS ontwikkelt op verzoek van de minister het nieuwe balanceringsregime,
maar is daarnaast ook één van de belanghebbende partijen. Kan
de regering aangeven of de eindrapportage van GTS, naast de minister van Economische
Zaken, ook door een onafhankelijke partij (adequaat) zal worden getoetst op
de vijf door de minister gestelde randvoorwaarden? Of keurt de slager in deze
zijn eigen vlees?Kan de regering gemotiveerd aangeven of, en in welke mate, het nieuwe
balanceringsregime voldoet aan de Europese regels voor gasbalancering van
ERGEG (Guidelines for Good Practice for Gas Balancing (GGPGB), zo vragen de
leden van de PvdA-fractie.Betekent ten aanzien van de vermelde «gelijke voorwaarden»
dat alle marktpartijen dezelfde rechten hebben op de markt, zo vragen de leden
van de VVD-fractie. Wat bedoelt de regering met het aangegeven tijdsbestek «geleidelijk»?De gasmarktmonitor toont aan, zo stellen deze leden, dat er te weinig
informatie binnenkomt bij marktpartijen om effectief aan een netbalans te
kunnen bijdragen. Wat gaat de regering hier concreet aan doen? Hoe denkt de
regering de kwaliteit van de stuurinformatie te waarborgen? Is zij bereid
om kwaliteitseisen voor stuurinformatie in de wet op te nemen? Kan de regering
aangeven welke stuurinformatie niet beschikbaar zal blijven, of later beschikbaar
gemaakt zal worden en waarom?De regering vermeldt dat het balanceringsregime wordt uitgewerkt door
de beheerder van GTS. Deelt de regering de mening van de leden van de VVD-fractie
dat dit een «conflict of interest» oplevert met de balansverantwoordelijkheid
van de netbeheerder? Zo nee, hoe waarborgt de regering dat de
netbeheerder niet voor de veiligste weg kiest om zo makkelijker aan haar eigen
balansverplichting te kunnen voldoen? Bestaat er ook een externe evaluatie
van het advies van GTS inzake het nieuwe balanceringsregime? Zo nee, waarom
niet? Zo ja, wie verwerkt deze informatie en wat wordt er mee gedaan?Kan de regering helder onderbouwen, zo vragen de leden van de VVD-fractie
verder, waarom niet is gekozen voor een systeem waarin de netbeheerder enkel
de verplichting heeft tot vervoer heeft van op een (intra day-)markt verhandeld
gas? Kan de regering tevens aangeven binnen welke termijn GTS met haar eindrapportage
over het nieuwe balanceringsregime komt? Kan zij verzekeren dat de wet niet
ter stemming komt voordat dit rapport is verschenen? Deelt de regering de
mening van de leden van de VVD-fractie dat de uitwerking door GTS te allen
tijde moet regelen dat het monopolie op flexibiliteit dat momenteel feitelijk
bij GasTerra ligt, daar wordt weggehaald? In hoeverre voldoet het nieuwe balanceringsregime
aan de EG-richtlijnen? Kan deze vraag eveneens worden meegenomen in het eindrapport
van GTS en een evaluatie daarop?Kan de regering aangeven waarom GTS de systeembalans niet kan herstellen
door in- en verkoop van gas op de TTF of een andere vrij toegankelijke markt?
Als hier al fysieke of administratieve belemmeringen voor bestaan, waarom
worden deze niet weggenomen in plaats van een geheel eigen systeem te creëren
dat los staat van de TTF? Hoe verhoudt dit zich tot omringende landen, de
liquiditeit van de TTF en de Nederlandse gasrotondeambitie?Als GTS geen programmaverantwoordelijkheid mag hebben omdat dit een commerciële
activiteit is, hoe verantwoordt de regering dan het voorgestelde balanceringsregime,
waarin GTS in haar eigen systeem gas inen verkoopt om de systeembalans te
behouden, zo vragen de leden van de VVD-fractie tot slot op dit punt.De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben kennisgenomen van de
nadere toelichting op het nieuwe balanceringssysteem, als gevolg van de opmerkingen
van de Raad van State. Zij vragen nog wel een nadere toelichting op de keuze
om de genoemde lijn richting een systeem van programmaverantwoordelijkheid
in de memorie van toelichting en niet in de wet op te nemen. Marktpartijen
geven bovendien aan dat zij onzekerheid ervaren over de detailuitwerking van
de Gaswet. Herkent de regering deze signalen? In hoeverre bestaat voor marktpartijen
op dit moment duidelijkheid, bijvoorbeeld met het oog op investeringszekerheid
en de invulling van programmaverantwoordelijkheid?De leden van de fractie van de ChristenUnie lezen dat de netbeheerder
overeenkomsten kan sluiten met marktpartijen voor het beschikbaar stellen
van noodvermogen. Het is begrijpelijk dat bij ernstige evenwichtsverstoring
op het net dit noodvermogen wordt aangesproken. De kosten van het contracteren
van noodvermogen worden in het transporttarief verwerkt. Hoe groot zijn de
verwachte kosten van het contracteren van noodvermogen en het herstellen van
de systeembalans?In het voorgestelde systeem komen alleen marktpartijen met voldoende opslagcapaciteit
en investeringen in bijvoorbeeld software in beeld voor een overeenkomst om
noodvermogen beschikbaar te stellen, zo constateren de leden van de ChristenUnie-fractie
verder. Hebben grote spelers op de markt, die voldoende noodvermogen achter
de hand hebben, niet een onevenredig voordeel ten opzichte van kleine spelers?
Is het denkbaar dat de netbeheerder in de toekomst zelf noodvermogen beschikbaar
heeft of is dat onnodig, gezien het beroep dat op marktpartijen zal worden
gedaan? Is het haalbaar om al in 2010 met het nieuwe balanceringsysteem te
gaan werken? 3. VERHANDELBAARHEID VAN GAS3.1 AlgemeenKan, zo vragen de leden van de CDA-fractie, een nadere omschrijving worden
gegeven van het begrip «invoeders»? Is het juist dat ook GasTerra
invoeder kan zijn van het gas?Veel marktpartijen zijn van mening dat de regering aan de «juiste
knoppen» draait om de werking van de gasmarkt te verbeteren, maar dat
het tempo omhoog kan. Hoe ziet de regering dit? Zijn de voorstellen voldoende
om de bestaande marktordening, met één dominante partij, te
doorbreken? Kan de regering puntsgewijs onderbouwen op welke wijze dit wetsvoorstel
de strekking en alle onderdelen van de moties van zowel het lid Crone (Kamerstuk
30 430, nr. 10) als het lid Zijlstra (Kamerstuk 30 212, nr. 59)
uitvoert? Kan de regering een overzicht geven van de maatregelen die zij gaat
nemen om alle in de Gasbrief (Kamerstuk 29 023, nr. 48) aangekondigde
maatregelen te realiseren?De leden van de PvdA-fractie vragen de regering eveneens om een overzicht,
inclusief planning, te geven van de maatregelen die nodig zijn voor de volledige
realisatie van de in de Gasbrief aangekondigde maatregelen? Deze leden verzoeken
de regering te onderbouwen waarom dit onvolledige wetsvoorstel, dat de aangekondigde
maatregelen niet volledig realiseert, toch een adequate uitvoering geeft aan
de motie van het lid Crone en de motie van het lid Zijlstra die de directe
aanleiding vormden voor de wijziging van de Gaswet.De leden van de SP-fractie zien dat het wetsvoorstel niet alle maatregelen
implementeert, die genoemd zijn in de Gasbrief en de moties van de leden Crone
en Zijlstra. Kan worden aangegeven hoe en wanneer de overige maatregelen gerealiseerd
worden, zo vragen deze leden.De regering geeft aan dat de aanscherping van de Gaswet ervoor moet zorgen
dat iedere koper van gas zelf kan bepalen wat hij met zijn gas doet en dat
iedere marktpartij zelf kan bijdragen aan het in balans houden van het gastransportnet.
Betekent dit dat de mogelijkheid bestaat voor een nieuwe toetreder in de markt
om te verkiezen alleen deel te nemen aan de onbalansmarkt, zo vragen de leden
van de VVD-fractie. Zo nee, waarom niet? Zo ja, kan de regering aangeven hoe
zij dit ingepast ziet in de voorgestelde werking van de TTF?3.2 Title Transfer Facility (TTF)De leden van de CDA-fractie vinden de aanwezigheid van een liquide en
goed functionerende gasmarkt van belang om Nederland tot gasrotonde uit laten
groeien. De NMa heeft aangegeven dat een trendbreuk in de hoeveelheid gas
(en flexibiliteit) die via TTF wordt geleverd nodig is. Deze leden zijn er
nog niet van overtuigd dat de voorstellen van de regering leiden tot de gewenste
toename van de liquiditeit. Welke indicatoren hanteert de regering om te bepalen
of de transparantie en liquiditeit op de gasmarkt voldoende is? Welke invloed
hebben de voorgestelde maatregelen op de liquiditeit? Hoe hebben de verhandelde
volumes en liquiditeit op de TTF zich de laatste jaren ontwikkeld? Is de TTF
aantrekkelijker dan de gasbeurzen van omringende landen zoals Duitsland, Engeland
en België? Klopt het dat in elk geval de Britse gasmarkt een hogere liquiditeit
kent?Welke indicatoren hanteert de regering om te bepalen of de transparantie
en liquiditeit op de Nederlandse gasmarkt (TTF) voldoende hoog is, zo vragen
de leden van de PvdA-fractie. Welke invloed hebben de voorgestelde
maatregelen volgens de regering op de liquiditeit? Welke indicatoren zullen
veranderen en hoe is de regering van plan om hierop te sturen?Een hoge «churn ratio» duidt op een hogere liquiditeit. Algemeen
wordt een «churn» van > 8 gezien als een teken van voldoende
liquiditeit. Hoe kan de regering verklaren dat de verhandelde volumes op het
TTF de afgelopen jaren zijn gestegen, maar dat de «churn rate»
tussen 2007 en 2008 laag bleef en zelfs is gedaald van 3.7 naar 3.2?Kan de regering uitleggen, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, waarom
het noodzakelijk is dat GTS gas koopt en verkoopt op de biedladder voor het
herstellen van de systeembalans en niet op de TTF, terwijl programmaverantwoordelijken
wel op de TTF zijn aangewezen om hun programma in balans te houden?Waarom kan GTS niet zoals in omringende landen gas kopen en verkopen op
de TTF markt en daarmee de ontwikkeling van de liquiditeit van de TTF helpen
bevorderen? Een biedladder en de intra-day markt wedijveren om dezelfde liquiditeit.
Kan de regering garanderen dat een nieuw balanceringsregime op basis van een
biedladder niet leidt tot een verlaging van de liquiditeit op de TTF?De Britse gasmarkt (NBP) kent met een «churn rate» van 15
een veel hogere liquiditeit dan de TTF. Daarnaast kan geconstateerd worden
dat «jongere» gasbeurzen in ons omringende landen (Duitsland,
België, Frankrijk) een zeer snelle groei doormaken. Hoe gaat de regering
ervoor zorgen, zo vragen de leden van zowel de SP- als de PvdA-fractie, dat
niet andere landen aanspraak maken op de rol van «gasrotonde»,
maar dat de TTF de meest aantrekkelijke handelsplaats in Noordwest Europa
wordt?Kan de regering toelichten, zo vragen de leden van de SP-fractie, hoe
op dit moment het toezicht is geregeld op de prijsvorming van aardgas in Nederland,
respectievelijk Noordwest Europa? Hoe is de rolverdeling tussen de Autoriteit
Financiële Markten (AFM) en NMa met betrekking tot het toezicht op handelsplaatsen
zoals APX en TTF? Welke rol heeft de Europese Commissie in deze? Welke ruimte,
in termen van takenpakket, capaciteit en geld, heeft de NMa om gedetailleerd
en frequent marktinformatie te verstrekken, zowel terugkijkend als met vooruitzichten?
Kan de regering ingaan op de oproep van het tuinbouwbedrijfsleven om het toezicht
op de prijsvorming bij aardgas te versterken en de transparantie te vergroten,
juist in deze nieuwe fase van de liberalisering waarin de TTF een centrale
positie heeft verworven die bovendien met de voorliggende wetswijziging nog
wordt versterkt? Is de regering het eens met de conclusie van de leden van
de SP-fractie dat in deze nieuwe fase van de liberalisering de NMa extra scherp
zou moeten zijn op de prijsvorming, in ieder geval de komende jaren? Welk
kader hanteert de NMa om te oordelen over het gedrag van marktpartijen? Hoe
kan de NMa bijdragen aan het uitsluiten van alle twijfel of de gasprijzen
op de diverse handelsplaatsen, bilaterale contracten en exportcontracten onder
alle omstandigheden een correcte afspiegeling zijn van vraag en aanbod op
de gasmarkt? Is een jaarlijkse marktmonitor in dit verband niet ontoereikend?
Zou een wettelijke verankering van TTF, artikel 10a Gaswet, de mogelijkheden
van de NMa kunnen vergroten om beschikbaarheid en kwaliteit van dit handelsplatform
te waarborgen?In de Monitor Energie Markt 2007 staat aangegeven dat 92 % van
het verhandelde gas niet via TTF wordt verhandeld. Deelt de regering de mening
van de leden van de VVD-fractie dat dit de liquiditeit van de gasmarkt ernstig
heeft belemmerd? Kan de regering tevens aangeven wat zij een gezonde churn
ratio voor de TTF acht? 3.3 FlexibiliteitIn Nederland kan alleen GasTerra, als verkoper van het Groningengas, grote
hoeveelheden flexibiliteit op de markt aanbieden. Daardoor zijn veel partijen
afhankelijk van het gas en de flexibiliteit van GasTerra. De NMa heeft geconcludeerd
dat GasTerra dominant is op de markt voor seizoensflexibiliteit. Voor een
goede werking van de Nederlandse gasmarkt is het van belang dat er voldoende
flexibiliteit beschikbaar is op de markt. Deze flexibiliteit kan naast het
Groningenveld onder meer door gasopslagen worden geleverd. De leden van de
CDA-fractie vinden dat de realisatie van voldoende opslagmogelijkheden in
Nederland aandacht behoeft, om de afhankelijkheid van GasTerra te verminderen
en uit te kunnen groeien tot gasrotonde. Is de regering op de hoogte van de
constatering van de NMa dat GasTerra dominant is op de markt voor flexibiliteit
en klopt het dat marktpartijen met een grote behoefte aan (seizoens-)flexibiliteit
op GasTerra aangewezen blijven? Op welke wijze zorgen de door de regering
voorgestelde wijzigingen van de Gaswet voor een toename van de voor de markt
beschikbare seizoensflexibiliteit? Welke aanvullende mogelijkheden ziet de
regering, zo vragen de leden van de CDA-fractie.Is de regering op de hoogte van het dictum van de NMa dat GasTerra dominant
is op de markt voor flexibiliteit en klopt het dat marktpartijen met een grote
behoefte aan (seizoens-) flexibiliteit, doorgaans tuinders of partijen met
een grote kleinverbruikers portfolio, op GasTerra aangewezen blijven, zo vragen
de leden van de PvdA-fractie.Zolang GasTerra dominant is op de flexibiliteitsmarkt, is het de wettelijke
taak van GTS om flexibiliteit aan afnemers aan te bieden, het zogenaamde «combiflex».
Op welke wijze zorgen de door de regering voorgestelde wijzigingen van de
Gaswet voor een toename van de voor de markt beschikbare seizoensflexibiliteit?De leden van de SP-fractie voorzien een gebrek aan (seizoens-)flexibiliteit
en voorzien onvoldoende handel via de TTF zonder doorverhandelmogelijkheden.
Welke indicatoren hanteert de regering om te bepalen of de transparantie en
liquiditeit op de Nederlandse gasmarkt (TTF) voldoende hoog is?Is de regering op de hoogte van het feit dat gasopslagen dubbele entry/exit
tarieven moeten betalen? Deelt de regering de constatering van de leden van
de PvdA-fractie dat hierdoor de kosten van flexibiliteit, anders dan welke
het Groningen gasveld kan leveren, onnodig hoog liggen en dat dit de concurrentie
op de markt voor flexibiliteit belemmert? Is de regering op de hoogte van
het feit dat de Britse overheid recentelijk heeft besloten om, ter stimulering
van de ontwikkeling van nieuwe gasopslagen, het afschrijven van kussengas
toe te staan? Ziet de minister een vergelijkbaar systeem van stimulering van
gasopslagen zoals voorgesteld in de motie van het lid Ten Hoopen (Kamerstuk
31 700 XIII, nr. 44) ook als mogelijkheid voor Nederland, zo vragen deze
leden verder. Een grotere beschikbaarheid van opslagcapaciteit zal de behoefte
aan investeringen in importcapaciteit doen afnemen, zo stellen de leden van
de SP-fractie. Is de beschikbaarheid van gasopslagen onderdeel van het afwegingskader
ten aanzien van investeringen in het gastransportnet?Deelt de regering de mening van de leden van de VVD-fractie dat de positie
die GasTerra inneemt in de seizoensflexibiliteitsmarkt onevenredig groot is?
Is het technisch en economisch mogelijk om een deel van deze flexibiliteitcapaciteit
op te vangen met fysieke kwaliteitsconversie op entrypoints van H-gas? Zo
ja, wordt deze mogelijkheid, met het oog op eventuele toekomstige toetreders
in de markt, voldoende opengelaten? Kan de regering de garantie geven dat
alle vormen van aangeboden flexibiliteitcapaciteit gelijk behandeld
worden in de Gaswet? Hoe beziet de regering in dit licht de dubbele entry/exit
tarieven die gasopslagen moeten betalen?Bij toenemende vraag naar seizoensflexibiliteitscapaciteit zal een toename
van gasopslagmogelijkheden de behoefte aan importcapaciteit, fysieke kwaliteitsconversiecapaciteit
en gasswap doen afnemen. Hoe speelt dit gegeven mee in de overweging, mede
bezien in het licht van de Nederlandse ambitie uit te groeien tot gasrotonde,
zo vragen de leden van de VVD-fractie.In het wetsvoorstel worden programma’s voor invoeding en onttrekking
ontkoppeld. De leden van de fractie van de ChristenUnie zien in het wegnemen
van dit knelpunt een belangrijke stap voorwaarts in de verhandelbaarheid van
gas. Het is wel de vraag in hoeverre dit wetsvoorstel op korte termijn een
eerlijke en open markt faciliteert. Met name voor nieuwe toetreders is het
lastig om een positie in de gasmarkt te verwerven. Kleine spelers zonder (grote)
opslagmogelijkheden kunnen nog onvoldoende de gasmarkt voor kleingebruikers
benutten. Deze toetreders hebben niet de flexibiliteitmiddelen die de beperkte
groep bestaande aanbieders wel heeft om adequaat in te spelen op de vraag.
De toetreders blijven sterk afhankelijk van inkoop bij Gasterra. Bovendien
wordt seizoensflexibiliteit niet afzonderlijk via TTF aangeboden. Het is ook
vanwege dit punt lastig voor toetreders om flexibel op de seizoensvraag in
te spelen, vanwege de beperkte mogelijkheden in het aanbod van Gasterra. Ook
kan het voor toetreders om deze reden lastig zijn om op piekmomenten in te
spelen. Wat is de visie van regering op deze constateringen, zowel op korte
als op lange termijn, zo vragen deze leden.3.4 ProgrammaverantwoordelijkheidWaarom, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, is er bij gas een verplichting
de programmaverantwoordelijkheid aan de leveranciers over te dragen terwijl
dit bij elektriciteit niet zo is? Waarom is het in een vrije markt met keuzevrijheid
voor de klant noodzakelijk om deze vrijheid deels in te perken door de verkoper
van gas de mogelijkheid te geven om de programmaverantwoordelijkheid op te
eisen? Waarom heeft de regering gekozen om deze uitzondering (artikel 66d,
lid 2) in de wet op te nemen, terwijl het wel of niet overdragen van programmaverantwoordelijkheid
onderdeel zou moeten zijn van een commerciële onderhandeling tussen de
koper en verkoper van gas?Wat is de reden dat de regering de wettelijke mogelijkheid biedt aan de
verkoper om gas te koppelen aan de programmaverantwoordelijkheid? Kan de regering
aangeven waarom het koppelen van gas en programmaverantwoordelijk niet schadelijk
is voor de mededinging? Zou er niet een verbod op een dergelijke koppelverkoop
moeten komen? Kan de regering onderbouwen dat artikel 66d, lid 2 niet strijdig
is met (Europese) mededingingsregels die koppelverkoop verbieden, zo vragen
deze leden.Het wetvoorstel is onvoldoende duidelijk over de programmaverantwoordelijkheid,
zo menen de leden van de PvdA-fractie. «Invoeders» en «onttrekkers»
hebben programmaverantwoordelijkheid, maar deze begrippen zijn niet nader
gedefinieerd. In veel gevallen stroomt aan de invoedende zijde bij een enkel
aansluitpunt gas van meerdere partijen in het landelijk gastransportnet. De
eigenaar van zo’n aansluitpunt heeft in veel gevallen geen directe controle
over de gasstromen van deze partijen. De aangeslotene kan niet in alle gevallen
invulling geven aan de programmaverantwoordelijkheid. Ook de verkopers van
het gas, de producenten, kunnen op het aansluitpunt in vele gevallen geen
invulling geven aan de programmaverantwoordelijkheid aangezien zij in opdracht
van hun kopers gas leveren. Is het denkbaar om de programmaverantwoordelijkheid
aan de invoedende zijde bij de koper(s) van het gas te leggen? Wat is de visie van de regering, zo vragen de leden van de PvdA-fractie
verder op de verwachte prijsvorming op de biedladder, waarop drie tot vijf
partijen zullen meedoen? In hoeverre is door de regering rekening gehouden
met interacties tussen de gas- en de stroommarkt? Het hebben van een gascentrale
heeft gevolgen voor de manier waarop de programmaverantwoordelijke partij
(PV-partij) gedurende de dag met zijn positie omgaat. Door het nieuwe balanceringsregime
loopt hij nu een verhoogd risico. Tegelijkertijd heeft de gasmarkt invloed
op de stroommarkt. Door een starre gasmarkt lopen de kosten van congestiemanagement
op, omdat het veelal de gascentrale is die afschakelt.Kan de regering dieper ingaan op de voorwaarden die een partij dwingen
op het PV-schap over te dragen? Hoe wordt in artikel 66d rekening gehouden
met de situatie aan de entry-kant, waar juist de verkopende partij zich meestal
in een zwakkere positie bevindt? Zijn producenten PV-partij? Volgens de wetswijziging
is dat wel zo, maar in de markt is hier nog discussie over ontstaan. Hoe zullen
de eisen aan de kredietwaardigheid van PV-partijen worden ingevuld? Zal dit
in lijn zijn met de eisen die in het buitenland worden gesteld aan de gebruikers
van het net?In de wet zijn geen kwaliteitseisen (betrouwbaarheid) voor het stuursignaal
vastgelegd. Is de regering van plan dit in de wet te regelen? Of is de regering
van plan dit in de codes te regelen? Kan de regering aangeven waarom zij de
aanbeveling van de NMa om marktpartijen meer inspraak te geven op de gascodes
niet in de voorgestelde wijzigingen van de Gaswet heeft opgenomen? Heeft de
regering andere maatregelen getroffen om dit probleem op te lossen?Hoe is de regering van plan er voor zorg te dragen dat marktpartijen kunnen
vertrouwen op een kwalitatief goed stuursignaal, aan de hand waarvan alle
marktpartijen hun positie goed kunnen bepalen en daarmee actief bij kunnen
dragen aan het handhaven van de balans?Is de regering van plan de werking van het stuursignaal in de praktijk
nauwlettend te monitoren na invoering, zodat indien nodig ingegrepen kan worden
om zo een goede werking van de markt te bewerkstelligen? Zo ja, waarom wel?
Zo nee, waarom niet?Mogen in de nieuwe wet evenveel PV-partijen actief zijn op een aansluiting
als nu geldt voor shippers? Indien niet, kan de regering aangeven wat hiervoor
de reden(en) is / zijn?Zijn dat de mogelijkheden voor het dragen van de balansverantwoordelijkheid
voor PV-partijen in het nieuwe wetsvoorstel minimaal even groot als de mogelijkheden
voor shippers in de huidige wetgeving?Indien slechts één PV-partij op een aansluiting aanwezig
mag zijn, zal dit dan niet een risicotoename betekenen voor marktpartijen
ten aanzien van de balansverantwoordelijkheid? In hoeverre zal deze extra
risicotoename voor de kleinere partijen de dominante positie van GasTerra
alleen nog maar versterken? Is het juist dat dit een goede werking van de
Nederlandse gasmarkt niet zal bevorderen?Kunnen in de uitwerking van de wet alle reeds afgesloten leveringscontracten
worden uitgevoerd zonder dat deze hoeven te worden opengebroken? Zo ja waarom
wel? Zo nee, waarom niet?Wat is de reden dat in de uitwerking van het balanceringsregime bij het
afroepen van de biedladder partijen verplicht hun positie moeten afstaan aan
degene die het landelijke onbalans hebben veroorzaakt? Waarom hebben partijen
geen keuzemogelijkheid?Kan de regering aangeven wie de PV-partijen zijn op entry?Kan de regering vervolgens aangeven in het geval de PV-partij op entry
een off-shore producent is die via een zeepijplijn verbonden is aan het landelijke
transportnet van GTS evenzoveel keuzevrijheid heeft in het bepalen van de
overdracht van zijn PV als dat ook geldt voor de ontrekkende PV partij aan
exit, zo vragen de leden van de PvdA-fractie tot slot op dit punt. Is het deze 92 % van de oude gasmarkt die de regering aanduidt
als de «veelvoorkomende praktijk», die behouden blijft middels
de optie om programmaverantwoordelijkheid en de inkoop van gas over te dragen
aan een ander, zo vragen de leden van de VVD-fractie. Zo nee, kan de regering
duidelijk aangeven waar zij wel op doelt? Hoe denkt de regering bij behoudt
van deze praktijk de liquiditeit van de gasmarkt nog te kunnen waarborgen?Kan de regering aangeven hoe zij denkt dat er een gezonde marktverhouding
blijft bestaan tussen leveranciers en programmaverantwoordelijken die op zoek
zijn naar flexibele inkoopcontracten, als de leveranciers de programmaverantwoordelijkheid
mogen opeisen? Deelt de regering de mening van deze leden dat door deze bepaling
in de wet de programmaverantwoordelijken die op zoek zijn naar flexibele inkoopcontracten
feitelijk worden gedwongen hun programmaverantwoordelijkheid uit handen te
geven? Is de regering het met de leden van de VVD-fractie eens dat het overhevelen
van programmaverantwoordelijkheid onderdeel zou moeten zijn van een commerciële
onderhandeling tussen de koper en de verkoper? Hoe ziet de regering deze overdracht
en de voortzetting van de huidige praktijk in het licht van de doelstelling
van de verbetering van de marktwerking, met name via verhandeling op de TTF?
Hoe kan een nieuwe toetreder tot de markt, die zich alleen op de handel in
onbalanscapaciteit wil toeleggen door bijvoorbeeld het beheer van een gasopslag,
programmaverantwoordelijk zijn?Is het ook mogelijk een deel van de programmaverantwoordelijkheid over
te dragen aan derden? Kan de regering duidelijk aangeven wie er programmaverantwoordelijk
zijn op entrypunten? Kan de regering de garantie geven dat partijen op entry
dezelfde keuzemogelijkheden geboden worden als die op exitpunten?De leden van de fractie van de ChristenUnie zijn het eens dat de huidige
onbalanseisen zwaar zijn voor marktpartijen. In het beoogde systeem van programmaverantwoordelijkheid
moet gas verhandelen wel eenvoudig zijn, zodat marktpartijen adequaat op stuursignalen
kunnen reageren. Bovendien moet het stuursignaal van voldoende kwaliteit zijn.
Hoe wordt die kwaliteit gewaarborgd, zo vragen deze leden.De leden van de fractie van de ChristenUnie zien dat de weg van aanbieden
via TTF enerzijds eenvoudiger wordt gemaakt, maar zij constateren anderzijds
dat levering van gas door Gasterra direct aan het afleverpunt nog open wordt
gehouden. Waarom is er een uitzondering opengehouden om het flexibel aanbieden
van gas via TTF te omzeilen? Hoe is dit in omringende landen geregeld? Via
artikel 66d, lid 2, kunnen de koper en de verkoper van gas een overeenkomst
sluiten over een directe feitelijke onttrekking. Biedt artikel 66d, lid 2,
voldoende inspraak voor de vragende partij ten opzichte van de verkoper van
gas? Ontstaat hierdoor daadwerkelijk een eerlijke en open gasmarkt? Staat
de bestaande mogelijkheid tot levering «aan de voordeur» niet
juist een breed aanbod van gasflexibiliteit via TTF in de weg? De wijziging
van de Gaswet zou een impuls moeten geven aan Nederland als gasrotonde in
Noordwest Europa. Zijn de genoemde uitzonderingen niet juist debet aan een
transparante en eerlijke handelsplaats in Nederland om het voor toetreders
aantrekkelijk te maken?4. ENERGIE-INFRASTRUCTUUR4.1 AlgemeenDeelt de regering de mening van de leden van de PvdA-fractie dat door
de inefficiënte benutting van transportcapaciteit, de behoefte aan meer
buizen in de grond kunstmatig wordt verhoogd, met hogere maatschappelijke
kosten als gevolg? Kan de regering ingaan op haar overwegingen om een efficiënter
gebruik van het gastransportnet niet in het wetsvoorstel te regelen, zo vragen
deze leden. Kan de regering tevens duidelijkheid verschaffen over de keuze
voor een ministeriële regeling voor het uitbreiden van de grensoverschrijdende
transportcapaciteit, in plaats van een wijziging van de Gaswet? De regering
stelt dat het wetsvoorstel een goede koppeling tussen de Europese gasnetten
mogelijk maakt. Kan zij dit toelichten? Zal dit wetsvoorstel effectieve concurrentie
tot stand brengen in de optiek van de regering? Biedt dit voorstel niet juist
een uitweg aan de dominante partij om gas af te leveren bij de klant, in plaats
van afzonderlijke producten aan te bieden op TTF?Kan de regering aangeven, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, welke
elementen in dit wetsvoorstel bedoeld worden die zorgen voor een goede koppeling
tussen de Europese gasnetten aangezien het onderdeel ter verbetering van de
beschikbaarheid van grensoverschrijdende transportcapaciteit niet is meegenomen
in dit wetsvoorstel?Wanneer kan de Kamer de beoogde aanpassing van de Regeling betreffende
tariefstructuren en voorwaarden gas verwachten?De leden van de SP-fractie constateren dat de investeringen in infrastructuur,
zowel voor gas als voor elektriciteit, voortdurend achter de ontwikkeling
van de energiemarkt aanlopen.Deze constatering heeft betrekking op een aantal aspecten van de energiemarkt:
de groei van het verbruik, verschuivingen van de binnenlandse productie naar
import (gas) versus van import naar export (elektriciteit), verschuivingen
van vestigingslocaties van grootschalige elektriciteitsproductiebedrijven
van het binnenland naar de kust en groei van decentrale productie die teruglevert
aan het regionale netwerk.De knelpunten met betrekking tot de toegang van duurzame energie tot het
net is in wezen een bijzondere vorm van het meer algemene probleem dat er
voortdurend knelpunten ontstaan door onvoorziene ontwikkelingen van de energiemarkt,
gekoppeld aan de lange doorlooptijd voor het ontwikkelen van infrastructuur.Deze leden vinden dat er verdergaande maatregelen nodig zijn om dit algemene
probleem op te lossen, dan geregeld worden met het onderhavige wetsvoorstel.Bij de liberalisering van de energiemarkt is gekozen voor maximale vrijheid
van producenten (ook bij grootschalig productievermogen) om waar hen dat rendabel
lijkt nieuwe centrales te openen. Ook op het onderliggend netwerk wordt die
vrijheid in hoge mate benut. Zo is in het Westland in een paar jaar tijd een
paar honderd megawatt aan elektrisch (WKK-)vermogen toegevoegd. Netbeheerders
kunnen dergelijke plotselinge verschuivingen alleen maar snel faciliteren
als ze een aanzienlijke reservecapaciteit aanhouden, zo menen de leden van
de SP-fractie, maar dan zal hun tarief zo hoog worden dat de Energiekamer
van de NMa zal ingrijpen. Hoe denkt de regering dit probleem binnen de kaders
van voorliggend wetsvoorstel op te lossen?De aan het woord zijnde leden hebben eerder betoogd dat de herinvoering
van het Elektriciteitsplan een flinke bijdrage kan leveren aan een gestructureerde
oplossing van knelpunten in het elektriciteitsnetwerk, met als bijkomend voordeel:
een goede afstemming van netwerk en productielocaties kan de totale kosten
beperken. Deze afstemming kan ook de randvoorwaarden creëren om een veel
hoger aandeel restwarmte van de elektriciteitsproductie nuttig af te zetten
dan nu gebeurt. Op dit moment is de tendens juist een concentratie van grootschalig
productievermogen op slechts drie locaties aan zee, waardoor de mogelijkheden
voor nuttig gebruik van restwarmte juist kleiner dreigen te worden. Deze leden
zien uit naar een reactie van de regering op dit punt.De leden van de SP-fractie erkennen dat daarmee enige beperkingen worden
opgelegd aan de producenten van elektriciteit, maar de afnemers van
elektriciteit zullen van deze meer planmatige aanpak profiteren. Daarnaast
zijn er een aantal maatschappelijke baten. Bij de herinvoering van het Elektriciteitsplan
zouden de locaties voor nieuwe grootschalige productie geveild kunnen worden,
waarbij de opbrengst gebruikt wordt voor investeringen in het netwerk, waardoor
de aan de afnemers in rekening gebrachte netwerkkosten kunnen dalen.Een tweede knelpunt bij de realisatie van nieuwe infrastructuur is de
beperkte vrijheid van de landelijk en regionale netbeheerders om tijdig in
te spelen op de behoeften van de afnemers. Het gebruik van de Open Season
als instrument om de harde vraag van afnemers te meten is naar de mening van
de leden van de SP-fractie nodeloos inflexibel. Een aantal afnemers zal immers
onvoldoende zekerheid hebben over hun behoefte op termijn, om zich te kunnen
binden aan een harde afnameverplichting.Deze leden vragen waarom niet de mogelijkheid geopend wordt voor Tennet
en GTS om een obligatielening uit te schrijven, waaraan verhandelbare transportrechten
gekoppeld zijn. Dat lijkt een flexibele manier om investeringen in uitbreidingen
van netwerken te financieren. De netbeheerder heeft een redelijke mate van
vrijheid om de uitbreidingen te plegen die het meest efficiënt zijn,
zonder deze op voorhand te hoeven benoemen. De afnemer heeft de zekerheid
dat hij de beschikking krijgt over de benodigde transportcapaciteit, waarbij
de verhandelbaarheid zorgt voor een optimale allocatie van de capaciteit bij
verschuivingen in de vraag.Hoe denkt de regering, zo vragen de leden van de VVD-fractie, gehoor te
kunnen geven aan een eventuele toenemende vraag naar capaciteit op de gasmarkt.
Op welke wijze houdt zij hierbij rekening met fysieke kwaliteitsconversiecapaciteit?
Hoe ziet de regering dit bestaan in de Nederlandse ambitie van de gasrotonde?Is de regering bereid om de NMa te voorzien van onafhankelijkheidscriteria
die voldoen aan de eisen van het «derde pakket» van de Europese
Commissie, zo vragen deze leden verder. Kan de regering ook aangeven of zij
de noodzaak voorziet tot verdere uitbreiding van de bevoegdheden van de NMa,
mede in het licht van toenemende marktkoppeling in Noordwest Europa en de
Nederlandse gasmarktambitie? Voorziet de wet in mogelijkheden om deze eventuele
uitbreiding van bevoegdheden toe te wijzen? Zo nee, is de regering voornemens
dit alsnog in de wet op te nemen? Hoe denkt de regering in dit licht te kunnen
waarborgen dat de NMa haar toezichtstaak op het kwaliteitsbeheer en de transportcapaciteit
van netbeheerders kan uitoefenen?De leden van de fractie van GroenLinks vragen op welke manier de benodigde
investering in de gasrotonde volgens de regering bekostigd zou moeten worden.
Zij zijn erg benieuw naar de «verdere invulling» hiervan door
de regering. Wanneer kan de Kamer de berichtgeving hierover verwachten?Vanuit marktpartijen bestaat de behoefte om de beschikbaarheid van grensoverschrijdende
transportcapaciteit te benutten. De leden van de fractie van de ChristenUnie
vragen waarom de Gaswet niet op deze capaciteit inspeelt.4.2 ImportcapaciteitWat vindt de regering, zo vragen de leden van de CDA-fractie, van de suggestie
om extra maatregelen voor connectoren bij gas te nemen, zoals het creëren
van een wettelijke taak voor de netbeheerder? Kan dat leiden tot een efficiënter
gebruikt van de importcapaciteit?Wat betreft de importcapaciteit voor gas heeft de NMa geconstateerd dat
het functioneren van de gasmarkt wordt belemmerd door een beperkte toegang
tot importleidingen. Veel capaciteit is «vooruit gecontracteerd».
De regering geeft in de Gasbrief aan dat niet gebruikte capaciteit tijdig
en marktconform moet worden herverdeeld. Waarom worden deze maatregelen pas
meegenomen in de Regeling tariefstructuren en voorwaarden gas? Wanneer kan
de Kamer deze Regeling, die van belang is om de gasrotonde verder te ontwikkelen,
tegemoet zien?Ook de grensoverschrijdende transportcapaciteit voor gas is een knelpunt,
zo merken de leden van de CDA-fractie op. Wat vindt de regering van de mogelijkheid
om de zorg voor voldoende internationale transportcapaciteit tot wettelijke
taak te maken van de netbeheerder, zodat er meer grensoverschrijdende transportcapaciteit
komt en de concurrentie toeneemt?Waarom wordt de betere benutting van de beschikbare importcapaciteit in
de voorgestelde wijzigingen helemaal niet ingevuld, zo vragen de leden van
de PvdA-fractie.Waarom wordt de grens van 400 MW importcapaciteit uit de wet gehaald,
zo vragen deze leden. Is deze grens, die bedoeld is om de marktmacht van producenten
te beperken, niet juist van belang, omdat door fusies en overnames energiebedrijven
aan beide zijden van de grens productiecapaciteit hebben, zo vragen deze leden.
Wat is er waar van de stelling dat de huidige verdeling van importcapaciteit
is gebaseerd op langjarige capaciteitscontracten, en alle beschikbare capaciteit
vooruit wordt gecontracteerd, waardoor nieuwkomers vrijwel geen toegang hebben
tot (niet-benutte) importcapaciteit? Klopt het dat de congestie op interconnectiepunten
daarmee voornamelijk van contractuele, en niet van fysieke aard is?De behoefte aan een betere benutting van de importcapaciteit is zeer groot,
zo merken de leden van de PvdA-fractie verder op. Op welke termijn zal de
regering alsnog maatregelen treffen om de beschikbaarheid van crossborder
importcapaciteit te verbeteren en wanneer zal de Kamer hiervan op de hoogte
worden gesteld? Onderschrijft de regering dat Nederland, als gevolg van het
uitstellen van maatregelen voor een betere benutting van de importcapaciteit, «op
slot« blijft voor buitenlandse gasstromen en dat de Nederlandse gashandel
(en de «gasrotonde») zich daarom niet optimaal kan ontwikkelen?Een grotere beschikbaarheid van opslagcapaciteit zal de behoefte aan investeringen
in importcapaciteit doen afnemen. Is de beschikbaarheid van gasopslagen onderdeel
van het afwegingskader ten aanzien van investeringen in het gastransportnet?4.3 Tariefregulering energienetbeheerDe leden van de CDA-fractie constateren dat de Algemene Rekenkamer in
het rapport «Tariefregulering energienetbeheer» kritiek heeft
op met name de rol van de minister van Economische Zaken bij de regulering
van de tarieven van de netbeheerders. De minister zou onvoldoende invulling
geven aan haar systeem- en beleidsverantwoordelijkheid, in strijd met EU-richtlijnen
over de onafhankelijkheid van de NMa ingegrepen hebben in de regulering en
de waardering van de netwerken zou niet objectief zijn met grote gevolgen
voor de tarieven voor afnemers. Onduidelijk is verder wat de tariefregulering
heeft opgeleverd, omdat de tariefdaling ook een gevolg kan zijn van onderinvesteringen
en tot slot zou de rolverdeling tussen de minister en de NMa onvoldoende scherp
zijn, waardoor de NMa haar rol niet goed kan vervullen.Deze leden hebben grote zorgen over mogelijke onderinvesteringen in reeds
bestaande netwerken. Als daar sprake van is, kunnen de gevolgen voor consumenten
en onze economie zeer groot zijn. Een probleem is dat kwaliteitsverlies in
de vorm van stroomstoringen pas jaren nadat er onvoldoende geïnvesteerd
is optreedt. Het duurt dus een tijd voordat onderinvesteringen zichtbaar worden.
Deze leden vinden het in elk geval goed dat de NMa een investeringsonderzoek
doet. Toch is dat niet voldoende. De leden van de CDA-fractie zijn van mening
dat het mogelijk moet zijn om, ongeacht de exacte feiten, een reguleringssysteem
te creëren dat voldoende prikkelt tot investeringen. Welke mogelijkheden
ziet de regering om het kwaliteitsbeleid aan te passen?Volgens de NMa is er dankzij de regulering een efficiëntiebesparing
van € 1,9 miljard geboekt. Vindt de regering die conclusie gerechtvaardigd
nu onduidelijk is of de besparing een gevolg van efficiëntiewinst of
het uitblijven van noodzakelijke investeringen is?De regering geeft aan dat zij nog geen beslissing heeft genomen of netbedrijven
verplicht moeten worden om een apart jaarverslag voor het netbedrijf op te
stellen. Een dergelijke plicht lijkt de leden van de CDA-fractie van belang
om de NMa in staat te stellen het tarieftoezicht effectief uit te oefenen.
Is de regering bereid om nog voor de plenaire behandeling de knoop door te
hakken en eventueel een nota van wijziging hiertoe op te stellen?Hoe kan er een verschil van mening met de Algemene Rekenkamer bestaan
of de uitkomsten van een winstenonderzoek gebruikt kunnen worden voor aanpassing
van de reguleringsmethode?De leden van de CDA-fractie constateren dat er een spanning is tussen
de maatschappelijke en politieke opvatting dat publiek eigendom ertoe leidt
dat de publieke belangen gediend worden en de feiten, die uitwijzen dat dit
niet het geval is. Bijvoorbeeld drinkwaterbedrijven, de netbeheerders en de
geïntegreerde energiebedrijven blijken in de praktijk te streven naar
maximale winst. Sterker nog, het streven van deze overheidsbedrijven naar
maximale winst is een van de aannames waarop de regulering van de netbedrijven
gebaseerd is. Deelt de regering die conclusie? Zo ja, wat zijn de consequenties?
Is de regering bereid de Kamer voor 1 september 2009 een visie op de
toekomst van de energienetwerken na splitsing te sturen? De leden van de CDA-fractie
merken op dat in de media is gespeculeerd over deelname van lange termijn
beleggers aan de financiering van de energienetwerken. Private lange termijn
beleggers zouden ten hoogste 49% van het economische eigendom mogen
verwerven. Vindt de regering dat wenselijk? Hoe verhoudt dit zich tot de nutsfunctie
van de netwerken? Het publieke belang van betaalbaar en betrouwbaar transport
staat wat betreft deze leden voorop. Dat was ook de achtergrond van het amendement
van het lid Hessels (Kamerstuk 30 212, nr. 45), waarin is vastgelegd
dat in elk geval het juridische eigendom voor 100% in overheidshanden
blijft.De leden van de CDA-fractie zijn kritisch over de «deal» tussen
de DTe en Gasunie in 2002/2003. De Energiekamer dient op basis van door de
politiek vastgestelde heldere wet- en regelgeving dergelijke keuzes zelf te
maken en zich niet in een onderhandelingssituatie met een belanghebbende te
begeven. De overheid en toezichthouders zoals de NMa zijn onafhankelijk, staan «boven
de partijen» en dienen zich te richten op het algemeen belang. Deze
leden zijn geschrokken van de conclusie van de Algemene Rekenkamer dat het
erop lijkt dat de minister in strijd met EU-richtlijnen over de onafhankelijkheid
van de NMa, ingegrepen heeft in de regulering. Deze leden zijn niet overtuigd
door het antwoord van de minister op de feitelijke vragen, gesteld door de
vaste commissie voor Economische Zaken. Hoe wil de minister deze gang van
zaken in de toekomst voorkomen? Volgens de Algemene Rekenkamer is de waardering
van de netwerken niet objectief. Dat heeft waarschijnlijk structureel negatieve
financiële consequenties voor de consument. De leden van de CDA-fractie
vinden het standpunt van de minister dat heroverweging van de waarde van netwerken
onwenselijk is, onbevredigend. Een dergelijke beslissing, met grote gevolgen
voor de consument en het bedrijfsleven, dient objectief tot stand te komen.
Is de minister bereid alsnog de aanbeveling van de Algemene Rekenkamer op
te volgen? Indien nee, welke andere mogelijkheden ziet de regering
om de waarde van de netwerken alsnog op objectieve wijze vast te stellen?De leden van de CDA-fractie zijn niet tevreden met het antwoord op de
vraag welke personen de overstap hebben gemaakt van het ministerie van Economische
Zaken en de DTe/ Energiekamer enerzijds naar één van de energiebedrijven
anderzijds Deze leden zijn van mening dat deze vraag relevant is in het licht
van de opmerkingen van de Algemene Rekenkamer. Zij ontvangen graag alsnog
een antwoord hierop.De NMa is slechts voor een deel een Zelfstandig Bestuursorgaan (ZBO).
Is het naar de mening van de minister wenselijk om de medewerkers van de NMa
in dienst van de toezichthouder in plaats van in dienst van de minister zelf
te laten komen? Wie benoemt de leden van de Raad van Bestuur van de NMa? Zou
het niet beter zijn om bijvoorbeeld de minister van Justitie, die inhoudelijk
niet of nauwelijks bij het energiebeleid betrokken is, hiermee te belasten?
De leden van de CDA-fractie stellen het op prijs als de antwoorden op deze
vragen onderdeel zijn van een bredere uiteenzetting van de bestaande waarborgen
voor de onafhankelijkheid van de NMa.Wat vindt de regering van de mogelijkheid om, net als bij de drinkwaterbedrijven,
de dividenduitkering van de netbedrijven te maximeren? Zou dat een goede manier
kunnen zijn om te voorkomen dat winstuitkeringen ten koste gaan van noodzakelijke
investeringen?De leden van de SP-fractie constateren dat het wetsvoorstel een uitbreiding
van het instrumentarium inhoudt om overwinsten van de netbeheerders te voorkomen.
Kan worden aangegeven wat het effect van het voorgestelde instrumentarium
zou zijn geweest op de overwinsten die de netbeheerders in de afgelopen jaren
gemaakt hebben?Kan de regering aangeven op welke wijze het wetsvoorstel gevolg geeft
aan de conclusies en aanbevelingen van het rapport Tariefregulering Energienetbeheer
van de Algemene Rekenkamer?Hoe wordt voorkomen dat door de concentratie van het toezicht op de tariefregulering
er door de netbeheerders beknibbeld wordt op onderhoud, waardoor op termijn
de kwaliteit van het netwerk achteruit gaat, zo vragen deze leden.4.4 InvesteringenGesteld wordt dat de investeringen in energie-infrastructuur zijn achtergebleven
bij de overige ontwikkelingen in de energiesector, zo merken de leden van
de CDA-fractie op. Forse investeringen zouden noodzakelijk zijn. Wat is de
reden van dit achterblijven en aan welke omvang van noodzakelijke investeringen
wordt gedacht? Binnen hoeveel jaren zou het netwerk naar het oordeel van de
regering weer op orde moeten zijn?Ongeremde uitbreiding van het netwerk heeft als positief effect dat van
congestie geen sprake zal zijn en dat maatregelen in de sfeer van congestiemanagement
niet getroffen hoeven te worden. Het is echter de vraag of een zeker risico
van congestie niet genomen moet worden in de kosten- en batenafweging bij
investeringen in het net. Kan worden aangegeven hoe deze afweging wordt gemaakt?
In hoeverre is een zeker risico van congestie tegen mogelijk geringere kosten
acceptabel? Is er op enig moment sprake van een omslagpunt waarbij investeringen
zeker wel of zeker niet gedaan moeten worden? Op een later moment spreekt
de regering, ten aanzien van voorrang bij transport van duurzame elektriciteit,
over het congestiemanagement dat redelijk en proportioneel moet zijn. Dit
kan in een AMvB met nadere regels worden uitgewerkt. Is de regering voornemens
een dergelijke AMvB op te stellen en wanneer kan deze dan tegemoet worden
gezien? Kan ook nu al een nadere afbakening worden gegeven van de begrippen
redelijk en proportioneel? De leden van de CDA-fractie hechten
er zeer aan dat dit soort «open einden» zo weinig mogelijk nog
aanwezig zijn bij de verdere behandeling van het wetsvoorstel.4.5 Beoordeling van nut en noodzaakMet de regering zijn de leden van de CDA-fractie van oordeel dat een te
grote onzekerheid over het kunnen terugverdienen van investeringen in uitbreiding
van de infrastructuur een belemmering kan zijn voor het doen van deze investeringen.
Waarom is het beoordelen van nut en noodzaak van uitbreidingsinvesteringen
van nationaal belang een afweging die door de minister wordt gemaakt? Waarom
is naast het vergroten van zekerheid gekozen voor het anders toedelen van
verantwoordelijkheden? Kennelijk is deze keuze mede op advies van de NMa gedaan.
Welke argumenten heeft de NMa daarvoor aangedragen?Kan de regering nader ingaan op het verschil dat wordt gemaakt bij de
kostenverrekening tussen de artikelen 20d en 20e van de Elektriciteitswet,
zo vragen de leden van de PvdA-fractie. Waarom worden uitbreidingsinvesteringen,
waarvoor een inpassingsplan is vastgesteld of een projectbesluit is genomen,
per definitie verrekend in de transportkosten, en andere uitbreidingsinvesteringen
niet per definitie? Betekent dit niet dat uitbreidingsinvesteringen in decentrale
netten niet per definitie gedekt zijn? En is het juist dat daardoor investeringen
ten behoeve van de aansluiting van decentraal vermogen, waaronder WKK en windparken,
ook niet gedekt zijn?Is de stelling van NWEA, verwoord in een brief van 5 mei 2009, juist
dat door het verschil in juridische positie, de bovengenoemde investeringen
in gevaar komen? Kan de regering ingaan op deze stelling? Hoe verhoudt zich
het verschil in juridische positie met de richtlijn 2001/77/EG? Is het juist
dat deze richtlijn in 2001 al verplicht stelde dat duurzame energie productie
voorrang moet krijgen? Waarom is deze richtlijn dan kennelijk nooit geïmplementeerd,
zo vragen deze leden.Onder de voorgestelde wijzigingen van de Gaswet beoordeelt de minister
nut en noodzaak voor alle investeringen in energienetwerken. Alleen investeringen
in het regionale net, die niet van nationaal belang zijn vallen buiten de
verantwoordelijkheid van de minister. Op basis van welke criteria heeft de
minister besloten dat alle andere investeringen in energienetwerken wel door
haar moeten worden beoordeeld, zo vragen de leden van de SP-fractie.Hoe verhouden de nieuwe artikelen 39f in de Gaswet en 20e in de Elektriciteitswet
zich tot de constatering van de Algemene Rekenkamer, dat de minister van Economische
Zaken geen onafhankelijke regelgevende instantie is als bedoeld in de Europese
Gasrichtlijn? Op basis van welke onafhankelijke, objectieve en van tevoren
bekende criteria zal de minister van Economische Zaken investeringen in nationale
energienetwerken beoordelen? Hoe ziet de minister de onafhankelijkheid van
de NMa gezien de mandaatverdeling tussen het ministerie van Economische Zaken
en de NMa, ook de gezien de onafhankelijkheidseisen in het «derde pakket»
van de Europese Commissie, zo vragen deze leden.Hoe heeft de regering, zo vragen de leden van de SP-fractie, voorzien
in de inspraakmogelijkheden van marktpartijen in de besluitvormingsprocedure
over nut en noodzaak van genoemde investeringen, daar de minister zelf voornemens
is om voortaan nut en noodzaak te beoordelen van investeringen van nationaal
belang én alle (uitbreidings-)investeringen van de landelijk netbeheerder
en de NMa slechts toeziet op de doelmatige uitwerking van de plannen en doorwerking
in de tarieven? Kan de regering garanderen dat marktpartijen betrokken zullen
worden bij de totstandkoming van de zogeheten Kwaliteits- en Capaciteitsdocumenten (KCD’s), bijvoorbeeld via het Gebruikersplatform Energienetten
(GEN)? Acht de regering dit niet van groot belang omdat in het wetsvoorstel
de KCD’s meer gewicht gaan krijgen?Op basis van welke informatie denkt de regering te kunnen oordelen over
nut en noodzaak van investeringen in netwerken, zo vragen de leden van de
VVD-fractie. Bij welke instanties haalt zij deze informatie vandaan? Deelt
de regering de mening van deze leden dat er sprake kan zijn van een «conflict
of interest» als de minister van Economische Zaken beslist over nut
en noodzaak van uitbreidingen van een netwerk waar ditzelfde ministerie aandeelhouder
is? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoe denkt zij dit te voorkomen?Hoe beziet de regering haar rol als arbiter over nut en noodzaak, rekening
houdend met de constatering van de Algemene Rekenkamer in haar rapport over
Tariefregulering energienetbeheer, dat het ministerie van Economische Zaken
geen onafhankelijke regelgevende instantie is als bedoeld in de Europese Richtlijn?De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat in het wetsvoorstel
een aantal zaken wordt geregeld over de bekostiging van investeringen. Deze
voorstellen maken nog geen deel uit van de «heroverweging van het reguleringskader»,
die is aangekondigd in het Energierapport en waarvan de resultaten in de tweede
helft van 2009 naar de Kamer worden gestuurd. Wat betekent het ontbreken van
de conclusies uit de fundamentele herbezinning voor de toekomstbestendigheid
van deze voorstellen?4.6 Doorwerking in de tarievenDe NMa krijgt in de gewijzigde Gaswet de mogelijkheid om aan het begin
van een reguleringsperiode eenmalig de nettarieven bij te stellen en op het
redelijk geachte kosten/rendementsniveau te brengen maar wordt daarmee, doordat
reeds behaalde overwinsten niet verdisconteerd worden, het gegeven gehandhaafd
dat netgebruikers teveel hebben betaald? Wat zijn de overwegingen van de regering
om in de wet niet te voorzien in de mogelijkheid om reeds behaalde overwinsten
ook te kunnen betrekken bij de tariefregulering, zo vragen de leden van de
SP-fractie.Hoe gaat de regering de balans herstellen tussen aan de ene kant rendement
voor de staat en aan de andere kant de onafhankelijke rol van de NMa, waar
het gaat om het vaststellen van hogere netwerktarieven in het kader van investeringen,
zo vragen de leden van de VVD-fractie. Dit mede bezien in het licht van de
opmerkingen die de Algemene Rekenkamer heeft gemaakt over de onnodigheid van
het verhogen van de netwerktarieven van GTS in het kader van de investeringen
voor de gasrotonde. Kan de regering aangeven waarom zij betreffende tariefverhoging
heeft doorgevoerd? Kan de regering tevens aangeven hoe zij dergelijke besluiten
in de toekomst wel op zorgvuldige wijze wil nemen?Waarom kan de regering geen code opstellen waarmee, eventueel met gebruik
van een boetebeding, op basis van een ex ante evaluatie bepaald kan worden
welk deel van een investering in de tarieven mag worden doorberekend, zo vragen
de leden van de VVD-fractie. Deelt de regering de mening van deze leden dat
een dergelijk systeem meer zekerheid biedt aan investeerders en derhalve noodzakelijke
uitbreidingsinvesteringen vereenvoudigd? Is in de overweging rekening gehouden
met de mogelijkheid van een dergelijke «code»? Zo nee, kan de
regering dit alsnog laten bestuderen? Zo ja, wat waren de argumenten om toch
te kiezen voor een doorberekingsbesluit op basis van een ex post evaluatie?
Als de samenwerking met het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer hierin de enige belemmering was, waarom wordt
deze niet weggenomen?4.7 Doelmatigheidsbepaling door de NMaDe NMa zal via een doelmatigheidstoets bepalen in hoeverre de investeringskosten
doelmatig zijn en dus doorberekend mogen worden in de tarieven. Om investeerders
vooraf enig houvast te geven zal de NMa hierover een beleidsregel opstellen.
Hoe komt deze tot stand, zo vragen de leden van de CDA-fractie.Het wetsvoorstel biedt mogelijkheden om vooraf meer zekerheid te krijgen
voor uitbreidingsinvesteringen. Dit zal via een beleidsregel nader worden
uitgewerkt. Is het juist dat deze beleidsregel een algemeen kader geeft en
geen richting geeft over de beoordeling van doelmatigheid van individuele
uitbreidingsinvesteringen, zo vragen deze leden verder. Waarom is hiervoor
gekozen?In het wetsvoorstel wordt nauwelijks ingegaan op grensoverschrijdende
transportcapaciteit. Moet de zorg voor grensoverschrijdende transportcapaciteit
worden toegevoegd als wettelijke taak voor de netbeheerder?Kan overwogen worden om in de beleidsregel zoals bedoeld in artikel 20f
vast te leggen, dat investeringen ten behoeve van duurzaam vermogen te allen
tijde geacht worden noodzakelijk te zijn, zo vragen de leden van de PvdA-fractie.
Zo nee, waarom niet?Kan de regering ingaan op het voorstel van TenneT, om in de beleidsregel
op te nemen dat voor TenneT door de NMa per individuele uitbreidingsinvestering
vooraf duidelijkheid gegeven wordt over welke criteria worden toegepast? Kan
een drempel ingebouwd worden, zodat relatief kleine uitbreidingsinvesteringen
niet eerst gemeld moeten worden? Is er met betrekking tot uitbreidingsinvesteringen
van TenneT sprake van een overgangsregeling, zo vragen deze leden?4.8 Kleine veldenDe voorgestelde wijzigingen van de Gaswet hebben mogelijk een negatieve
invloed op de mogelijkheden om kleine velden optimaal te produceren, het zogenaamde
kleineveldenbeleid. Producenten zullen mogelijk hogere kosten moeten maken,
en de bestaande reserves niet maximaal kunnen produceren. Dit valt niet te
rijmen met de intentie van de regering om de productie van economisch marginale
velden fiscaal te stimuleren (zie ook Wijziging van de Mijnbouwwet in verband
met het stimuleren van een actief gebruik van vergunningen voor opsporing,
winning en opslag, Kamerstuk 31 479, nr. 6). Veel kleine velden producenten
hebben aangegeven dat zij de programmaverantwoordelijkheid zien als een taak
van GasTerra. Is het denkbaar om de programmaverantwoordelijkheid voor gas
dat onder het kleineveldenbeleid wordt ingekocht bij GasTerra neer te leggen,
zo vragen de leden van de PvdA-fractie.4.9 Kwaliteit van de nettenIs het juist dat de netontwerpcriteria voor de netten van 110 en 150 kV
een verslechtering van het kwaliteitsniveau op termijn betekenen? De leden
van de CDA-fractie hebben begrepen dat nog overleg plaats vindt met partijen
om eventueel tot een betere formulering van artikel 31 lid 12 te komen. Dit
overleg zou erop gericht zijn de leveringszekerheid niet te laten verslechteren
ten opzichte van de huidige situatie. Wat is de stand van zaken?Waarom voorziet het wetsvoorstel, zo vragen ook de leden van de PvdA-fractie,
in afzwakking van de netwerkcriteria zoals voorgesteld in artikel 31 lid 12? Betekent dit niet een verslechtering van het kwaliteitsniveau
van het net?5. VOORRANG VOOR DUURZAME ELEKTRICITEIT5.1 Europese regelgevingDe regering verwijst naar een aanstaande wijziging van een Europese richtlijn
die de toegang tot en transport over het net van duurzame elektriciteit regelt.
De richtlijn spreekt van voorrang voor duurzame elektriciteit dan wel gewaarborgde
toegang tot het net. Kan precies worden aangegeven waar het verschil tussen
voorrang dan wel gewaarborgde toegang zit, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
Wat is de stand van zaken met betrekking tot de richtlijn? Wanneer moet deze
geïmplementeerd zijn? Bevat de richtlijn ook bepalingen ten aanzien van
het doorberekenen van kosten?De regering stelt meerdere malen dat het netbeheerders verboden is te
discrimineren bij het uitvoeren van hun taken. De leden van de CDA-fractie
vragen hoe deze opmerking zich verhoudt tot de Europese richtlijn waarin wordt
gesteld dat lidstaten mogen bepalen dat de netbeheerders de elektriciteit
van hernieuwbare bronnen bij voorrang transporteren?De regering spreekt van «dreigende congestie», zo merken de
leden van de VVD-fractie op. Hoe groot is de verwachte korte en lange termijn
toename van congestie, die niet met netwerkuitbreiding (fysiek) of met de
reeds bestaande markt (administratief) kunnen worden opgelost, zo vragen deze
leden. Hoe verhoudt dit zich tot de eventuele noodzaak voor een nieuw systeem
van congestiemanagement? Is hierbij voldoende rekening gehouden met de mogelijkheden
tot netwerkuitbreiding? Wordt de informatie die voortkomt uit het systeem
van congestiemanagement gebruikt in de besluitvorming rond investering in
het netwerk? Zo ja, hoe wordt erop toegezien dat ook in de toekomst congestiemanagement
zoveel mogelijk overbodig wordt door tijdige netwerkuitbreidingen?5.2 Definitie van duurzame elektriciteitDe leden van de CDA-fractie kunnen zich in belangrijke mate vinden in
de definitie van duurzame elektriciteit zoals de regering die voorstelt. Met
de regering zijn deze leden van oordeel dat alleen hoogrenderende warmtekrachtkoppeling
(WKK) installaties onder de definitie mogen vallen. Deze leden hebben net
als de regering aarzeling om ook hybride installaties onder de voorrangsregeling
te laten vallen. Daarbij zijn voor deze leden een aantal zaken van belang.
Volgens de regering heeft de Europese Commissie niet beoogd hybride installaties
onder de voorrangsregel te laten vallen. Kennelijk is dit allemaal vrij impliciet
verondersteld. Vanwaar deze aarzeling en kennelijk aanwezige interpretatieruimte?
De regering stelt dat bij AMvB zal worden bezien of het mogelijk en wenselijk
is ook de duurzame elektriciteit uit hybride installaties voorrang te geven.
Waarom wordt voor deze oplossing gekozen? Welke factoren zijn bepalend voor
de vraag of het mogelijk en wenselijk is duurzame elektriciteit uit hybride
installaties voorrang te verlenen? Waarom wordt dit niet in de wet zelf geregeld?De leden van de PvdA-fractie vragen of WKK ook onder de definitie van
duurzame elektriciteit valt. Waarom is een passage hierover in het oorspronkelijke
wetsontwerp, dat aangeboden is ter consultatie, in het latere wetsvoorstel
komen te vervallen? Krijgt de productie van hoogovengas, dat anders afgefakkeld
zou worden, ook voorrang? Kan de regering aangeven welk percentage van het
huidige WKK-productiepark op dit moment hoogrenderend is? Is
de regering van mening dat al deze WKK installaties duurzaam zijn, zoals de
definitie van Richtlijn 2004/8 EG stelt? Is de regering voornemens de deelname
van hoogrenderende WKK installaties uit te sluiten van het uiteindelijke CM-systeem,
conform het beoogde doel van de wet?Kan de regering aangeven welk percentage van het WKK-productiepark op
dit moment hoogrenderend is volgens de Europese normen en in welke mate de
regering voornemens is deze hoogrenderende WKK’s aan het systeem van
congestiemanagement te laten deelnemen, zo vragen de leden van de VVD-fractie.Volgens de leden van de fractie van de ChristenUnie wordt terecht gewezen
op het onderscheid dat te maken is binnen de categorie van duurzame opwekking.
Deze leden stemmen in met de voorrang die de echt duurzame opwekking, de niet-hybride
installaties, krijgt. Vervolgens is het de vraag of het wenselijk is om de
hybride installaties voorrang te geven op niet-duurzame opwekking. Of maakt
dit principe het systeem te complex? Wanneer is duidelijk welke volgorde van
voorrang bij transport ten tijde van congestie de regering beoogt en wordt
dit aan de Kamer voorgelegd? Wordt binnen de categorie elektriciteitsopwekking
uit biomassa ook een volgorde van voorrang bij transport bepaald? En volgt
de kleinschalige elektriciteitsopwekking uit biomassa bijvoorbeeld op hernieuwbare
energiebronnen die niet kunnen worden opgeslagen?De leden van de SGP-fractie vragen of het wetsvoorstel voldoende garandeert
dat elektriciteit uit hoogrenderende WKK-installaties gelijkgesteld wordt
met duurzaam opgewekte elektriciteit. Dit is volgens de leden van deze fractie
wel de bedoeling van de geldende Europese WKK-richtlijn, maar is niet expliciet
in het wetsvoorstel opgenomen.5.3 Toegang van duurzame elektriciteit tot het netDe regering stelt dat iedereen «in beginsel» direct wordt
aangesloten. Vanwaar dit voorbehoud, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
Een aansluitplicht betekent nog niet automatisch dat er inderdaad sprake is
van een feitelijke aansluiting. Ook is het transportrecht nog niet veilig
gesteld. Hoe is hierin voorzien? Welke sancties zijn beschikbaar op het moment
dat een netbeheerder niet aan de eisen voldoet?Gesteld wordt verder dat congestiemanagement niet wordt toegepast op geïmporteerde
elektriciteit. Dit mede onder verwijzing naar een Europese verordening. Betekent
dit dat de uiterste consequentie van de verordening kan zijn dat geïmporteerde
niet duurzame elektriciteit voorrang moet krijgen boven in Nederland geproduceerde
duurzame elektriciteit? Is dit te verdedigen? Is genoemde verordening dan
niet strijdig met de eerder aangeduide richtlijn? Is de Europese Commissie
zich hiervan bewust en bereid dit zo snel mogelijk aan te passen?Is het juist, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, dat het huidige
artikel 21c in de praktijk ontoereikend is gebleken om congestie tegen te
gaan? Zou het aanbeveling verdienen om capaciteitsplannen te laten onderbouwen
met verwijzingen naar structuur- en bestemmingsplannen en naar gevoerd overleg
met representatieve organisaties en hiertoe artikel 21 c aan te passen? Hoe
kijkt de regering aan tegen voorgenomen investeringen in grensoverschrijdende
verbindingen die de binnenlandse congestiesituatie zullen verergeren, zoals
de voorgenomen COBRA-kabel tussen Denemarken en Nederland?De leden van de SP-fractie vinden dat er een stevig eigen risico ingebouwd
moet worden bij de producenten van niet-duurzame elektriciteit, alvorens
er sprake kan zijn van socialisering. Daar moet tegenover staan dat producenten,
ook van niet-duurzame energie, méér zekerheid dienen te krijgen
over de termijn waarop het knelpunt waardoor zij beperkt worden in hun mogelijkheden
wordt opgelost.Buitenlandse invoer in het Nederlandse netwerk maakt geen deel uit van
het Nederlandse congestiemanagement systeem. Deelt de regering de mening dat
dit onrechtvaardig is ten opzichte van Nederlandse producenten van grijze
stroom, omdat zij benadeeld worden door buitenlandse invoer van grijze stroom,
zo vragen de leden van de VVD-fractie. Hoe denkt de regering dit probleem
op te lossen?Kan de regering aangeven of er in de toegang van duurzame elektriciteit
tot het net en de verplichting van de netbeheerder om deze toegang te bieden
rekening is gehouden met onevenredig grote aansluitkosten, zoals een stopcontact
op zee? Kan de regering een schatting geven van de additionele kosten die
dergelijke aansluitingen meebrengen, in vergelijking tot andere aansluitingen?
Hoe rechtvaardigt de regering eventuele socialisatie van deze kosten, zo vragen
deze leden.Klanten worden, analoog aan de elektriciteitsmarkt, tegen standaardcondities
aangesloten. De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren hierbij
wel dat klanten geen transporttarief betalen. Daarbij geldt dat (financiële)
problemen zullen ontstaan, omdat producerende klanten in de gasmarkt evenmin
direct zullen bijdragen aan de uitbreiding van het net. Als de toegang tot
het gasnet nu op vergelijkbare wijze wordt gereguleerd als die tot het elektriciteitsnet,
ontstaan er volgens de ChristenUnie bij de gewenste doorbraak van groen gas
dezelfde problemen als wij net achter de rug hebben bij het aansluiten van
tuinbouwgebieden. De leden van de fractie van de ChristenUnie willen graag
voorkomen dat een doorbraak van groen gas tot exact dezelfde (capaciteits-)problemen
leidt als toepassing van WKK bij tuinders. De Energiekamer heeft in het advies «Bespiegelingen
op de toekomst van de regulering van het netbeheer» uit maart 2009 dezelfde
conclusie getrokken. Welke lessen heeft de regering getrokken uit het verleden
van de elektriciteitsmarkt met betrekking tot decentrale netcapaciteitsproblemen?
Is de regering bereid bovengenoemd probleem aan te pakken?De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen aan de regering om
de effecten als gevolg van de wetswijziging voor investeringen in lagere netten
uiteen te zetten. Worden investeringen in middenspanningsnetten of regionale
netten net als investeringen in hoogspanningsnetten altijd verrekend in de
transporttarieven?In de praktijk levert de volgorde van aansluiten geen problemen op, zo
lezen de leden van de fractie van de ChristenUnie. Geldt dit ook op regionaal
niveau en is het principe van voorrang voor duurzaam bij toegang op het net
voldoende gegarandeerd voor aansluiting op regionaal niveau?5.4 Voorrang bij transportDe leden van de PvdA-fractie vragen of de regering kan voorzien in een
verzwaarde voorhangprocedure met betrekking tot de AMvB van artikel 24a, met
daarin zowel de voorrangsregels, als het congestiemanagement en de kostentoerekening
daarvan? Klopt het dat de oorspronkelijk opgenomen ministeriële regeling
wel voorzag in een voorhangprocedure? Waarom wordt in artikel 24a gesproken
van de «mate van voorrang»? Waarom wordt niet explicieter in de
wet zelf vastgelegd dat duurzaam opgewekte stroom altijd voorrang heeft? Waarom
stelt de regering niet voor om de artikelen 23 en 24, die respectievelijk
het recht op een aansluiting en recht op transport regelen, aan te passen?
Klopt het dat het daarin vastgelegde discriminatieverbod immers haaks staat
op het voornemen om duurzame stroom voorrang te geven? Erkent de regering, dit in tegenstelling tot het genoemde in paragraaf 4.1
van de memorie van toelichting, dat een nadere bestudering van de bindende
Europese «congestion management guidelines» tot de conclusie leidt
dat interconnectors juist mee zouden moeten doen in een systeem van congestiemanagement,
inclusief mogelijke systemen van redispatch en countertrading, met het doel
om het elektriciteitsnetwerk binnen de vereiste veiligheidslimieten te houden
wanneer dit het meest kostenefficiënte alternatief is, zo vragen deze
leden.Welke vorm van duurzame energie krijgt, zo vragen de leden van de VVD-fractie,
voorrang in een door de regering als uitzonderlijk bestempelde situatie waarin
er tijdelijk onvoldoende capaciteit beschikbaar is om alle duurzame elektriciteit
te transporteren?De leden van de fractie van GroenLinks hebben een aantal vragen over de
voorgestelde maatregelen tot de voorrang voor duurzame energie. Klopt het
dat de «run back» contracten voor grijze productie thans omgezet
kunnen worden in volwaardige contracten, met als gevolg dat bij gedwongen
terugregeling (congestiemanagement) de kosten worden omgeslagen via de elektriciteitstarieven
en niet langer voor rekening komen van de producent? Voor het bepalen welke
elektriciteit het eerst doorgang krijgt wordt een viertal criteria genoemd.
In hoeverre is er sprake van een rangorde bij deze criteria? Wanneer die er
is, wat is dan deze volgorde? Klopt het dat het wetsvoorstel niet alleen onderscheid
maakt tussen duurzame en niet-duurzame elektriciteit, maar ook binnen deze
twee soorten elektriciteit? Betekent dit dat duurzaam opgewekte elektriciteit
niet in alle gevallen voorrang krijgt op niet-duurzame elektriciteit? Deze
leden vragen in hoeverre het wetsvoorstel regelt dat de aansluiting van duurzame
elektriciteitsvoorzieningen onvoorwaardelijk voorrang krijgt op de aansluiting
van niet-duurzame voorzieningen. En hoe verhoudt zich dit tot de motie van
het lid Ten Hoopen die een ongewijzigd non-discriminatoir aansluitbeleid volgens
het principe «first come first serve» voorstaat ten koste van
aansluiting van nieuwe productie-eenheden voor groene energie? Is het noemen
van CO2-emissie als uitgangspunt voor externe effecten het enige
externe effect dat wordt meegenomen of worden ook andere vervuilende stoffen
zoals stikstofoxiden meegenomen in de beoordeling?In de gasmarkt kan onderscheid worden gemaakt naar soorten gas. De leden
van de fractie van de ChristenUnie zijn van mening dat ook bij het verzoek
van een netbeheerder om terug te schakelen bij onbalans rekening gehouden
kan worden met duurzame opwekking, bijvoorbeeld van decentraal opgewekt biogas.
Hoe kijkt het kabinet aan tegen voorrang voor «duurzaam gas» bij
onbalans?In het principe van voorrang bij transport wordt onder meer rekening gehouden
met de mate van uitstoot van schadelijke stoffen. Wegen deze en overig genoemde
criteria even zwaar, zo vragen de leden van de fractie van de ChristenUnie.
Is het wel uitgesloten dat producenten die CO2 ondergronds opslaan
in de duurzame categorie terechtkomen? Wat is de status van kolencentrales
die biomassa bijstoken? Weegt hierbij de mate van uitstoot van broeikasgassen
zwaarder dan het gebruik van hernieuwbare energiebronnen? Vanuit een ruimhartige
voorrang voor hybride installaties kan een ongewenste investeringsprikkel
uitgaan, omdat het investeren in bijvoorbeeld zon of wind voorkeur verdient.
Hoe kijkt de regering deze stelling aan?Aangezien de mate van uitstoot van broeikasgassen één van
de criteria vormt voor de bepaling van voorrang op het net, vragen de leden
van de fractie van de ChristenUnie verder welke definitie de regering hanteert
voor uitstoot. Acht de regering het ook wenselijk om bijvoorbeeld de uitstoot
van fijnstof of productie van radioactief afval mee te wegen? 5.5 Systeem van congestiemanagementEr loopt op dit moment nog een onderzoek naar het meest geschikte systeem
van congestiemanagement. Hoewel de regering een zekere duiding geeft van aspecten
die betrokken zullen worden vinden de leden van de CDA-fractie het van groot
belang dat ook op dit punt helderheid ontstaat. Deze leden zijn benieuwd naar
de stand van zaken met betrekking tot het onderzoek en het draagvlak dat voor
mogelijke varianten bij marktpartijen bestaat. Deze leden gaan ervan uit dat
deze informatie ruim voor de plenaire behandeling van dit wetsvoorstel beschikbaar
is. Anders is plenaire afronding naar het oordeel van de leden van de CDA-fractie
niet mogelijk.Datzelfde geldt voor de wijze waarop de eventuele kosten die voortvloeien
uit de regeling voorrang voor duurzaam worden gesocialiseerd. De regering
gaat op dit punt al verder dan gevraagd in de motie van het lid Spies (Kamerstuk
28 982, nr. 76). De leden van de CDA-fractie zien graag een uitgewerkt
voorstel tegemoet op dit punt. Dit voorstel zou meer moeten bevatten dan een
aantal uitgangspunten of principes. Deze leden willen inzicht in de verschillende
effecten, inclusief de financiële effecten, van de systemen waaruit gekozen
zou kunnen worden.Sommige producenten van duurzame elektriciteit willen graag de keuze hebben
om bij eventueel noodzakelijk congestiemanagement mee te kunnen doen als productiebeperking
aan de orde komt. De regering kiest hier niet voor omdat het strijdig is met
de basisgedachte achter het wetsvoorstel. Hoezeer wellicht ook te verdedigen
zien de leden van de CDA-fractie dit punt toch graag nader gemotiveerd. Er
zijn immers omstandigheden denkbaar waarbij producenten van duurzame elektriciteit
een hogere prijs kunnen ontvangen als zij in geval van congestiemanagement
bereid zijn minder te leveren, ook andere kostenoverwegingen kunnen aan de
orde zijn. Welke termijn is nodig om tot een goed werkend systeem van congestiemanagement
te komen? Waarom wordt congestiemanagement niet toegepast op geïmporteerde
elektriciteit?Kan de regering ingaan, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, op de
vraag of het eigenlijk wel zo logisch is dat congestiemanagement slechts een
tijdelijke oplossing is, en dat TenneT zo snel mogelijk weer voldoende aansluitingen
en transportcapaciteit dient aan te leggen? Is het niet denkbaar dat ook de
elektriciteitsproducenten een verantwoordelijkheid toekomt om lokale overbelasting
van het net te voorkomen, door bij de locatiekeuze voor nieuwe centrales rekening
te houden met de beschikbare transportcapaciteit? Is het denkbaar dat congestiemanagement
een permanent karakter krijgt, omdat daarmee overbelasting van het net een
transparante prijs krijgt en in de investeringsbeslissing moet worden meegenomen?
Is daarvoor een wijziging van de artikelen 16, 23 en 24 noodzakelijk, of kan
het permanent maken van congestiemanagement ook zonder wijziging van deze
artikelen, zo vragen deze leden. In hoeverre is het Derde Structuurschema
Elektriciteitsvoorziening (SEV III) geschikt als sturingsmiddel om congestie
en overbelasting bij voorbaat te voorkomen?Wat gebeurt er als, zo vragen deze leden verder, in geval van congestie,
niemand een bieding doet, dan wel er slechts biedingen zijn van € 0
of hele lage biedingen? Is rekening gehouden met de mogelijkheid van kartelvorming,
oligopolie of monopolie als het gaat om de biedingen? Kunnen dezelfde vragen
beantwoord worden voor het geval dat aan de opregel kant van de markt er een
kartel, oligopolie of monopolie aanwezig is dat slechts tegen zeer hoge tarieven
wil opregelen? Op welke manier zullen dan de kosten verdeeld worden? Hoe kunnen
de kosten teruggeleid worden naar de veroorzakers van de congestie, dan wel
naar degenen die de kosten onnodig opdrijven? Hoe verhoudt de non-discriminatoire toepassing van het congestiemanagement,
op basis van artikel 31, zich tot het uitgangspunt van voorrang voor duurzaam,
zo vragen de leden van de PvdA-fractie. Hoe verhoudt zich de AMvB van artikel
24a tot de in te voeren ministeriële regeling «Betere benutting
transportcapaciteit»? Zal deze weer ingetrokken worden als de AMvB in
werking treedt?Hoe kan voorkomen worden dat als gevolg van congestiemanagement met name
kolencentrales niet zullen willen afregelen en door zullen gaan met produceren?De AMvB is in de wet opgenomen als een kan-bepaling. Bestaat de mogelijkheid
dat de regering geen gebruik maakt van deze AMvB? Onder welke omstandigheden
zal dit het geval zijn? Wanneer is het onderzoek van D-Cision en Brattle naar
het meest geschikte systeem om congestie te beheersen gereed? Wat is de planning
met betrekking tot de AMvB en hoe wordt een uniforme uitvoering van «voorrang
voor duurzaam» door netbeheerders tot die tijd verzekerd? Welke rol
speelt de onlangs van kracht geworden ministeriële regeling «Betere
benutting transportcapaciteit» hierbij?Hoe waarborgt de regering dan in een eventueel nieuw systeem van congestiemanagement,
dat transportbeperkingen worden opgelost dor middel van een voldoende liquide
bron van vermogen (biedingen) en dat het systeem niet uitmondt in een onwerkbare
intraday markt voor elektriciteit? En waarom zijn interconnectoren uitgesloten
van het systeem van congestiemanagement? Op welke spanningsniveaus zal congestiemanagement
toegepast kunnen worden? Wat zijn de gevolgen van instabiliteit van het netwerk
in het geval dat meer stroom op het net gezet wordt dan er transportcapaciteit
is?De regering stelt dat de gevolgen van het toepassen van congestiemanagement
redelijk en proportioneel moeten zijn. Wat is, in de visie van de regering,
de definitie van redelijk en proportioneel, zo vragen de leden van de PvdA-fractie
tenslotte op dit punt?De leden van de SP-fractie zijn er een voorstander van dat bij congestie
op het elektriciteitsnet duurzame energie voorrang krijgt op niet duurzame
energie. Dat zou moeten gebeuren op volgorde van duurzaamheid: eerst zon,
wind, water en biomassa; daarna WKK; daarna STEG-gas en daarna kolen. Deze
leden verbazen zich er dan ook over dat elektriciteit die wordt geproduceerd
met hoogrenderende WKK volgens artikel 24a lid 3 van dit wetsvoorstel geen
voorrang krijgt boven centrales die restwarmte niet nuttig gebruiken. Is de
regering bereid om dit alsnog te regelen?De regering geeft aan dat de mogelijkheid bestaat om bij de verdeling
van de kosten van het systeem van congestiemanagement onderscheid te maken
tussen producenten van duurzame en niet-duurzame elektriciteit. Kan de regering,
gelet op het feit dat producenten van niet-duurzame energie al voldoende hinder
ondervinden in hun bedrijfsproces door het systeem van congestiemanagement,
de garantie geven dat dit nooit zal kunnen betekenen dat producenten van niet-duurzame
elektriciteit meer moeten betalen dan producenten van duurzame elektriciteit
en daarmee in wezen dubbel worden belast? Zo nee, waarom niet en hoe rechtvaardigt
zij dit, zo vragen de leden van de VVD-fractie. Hoe wordt gewaarborgd dat
een investering ten behoeve van congestiemanagement niet verward wordt met
een investering ten behoeve van noodzakelijke capaciteit of reservecapaciteit?
Krijgt deze tweede variant desgewenst voorrang, gelet op de noodzaak van leveringszekerheid,
zo vragen deze leden.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen wat de huidige verwachtingen
zijn van toekomstige congestie in Nederland en op welke locaties
dit wordt verwacht. Wat zijn de hoofdoorzaken van de verwachte congestie,
specifiek op deze locaties?Op geïmporteerde elektriciteit wordt geen congestiemanagement toegepast.
Beschikbare capaciteit moet in het geval van congestie op een interconnector
via een marktconforme methode worden verdeeld. De leden van de fractie van
de ChristenUnie vragen wat dit betekent voor het principe van voorrang voor
duurzaam. Verandert het in werking treden van de Europese richtlijn die voorrang
voor duurzaam eist iets aan deze regel? Hoe groot is de kans dat congestie
op interconnectoren optreedt?In het schriftelijk overleg naar aanleiding van de ministeriële regeling «Betere
benutting transportcapaciteit» stelde de ChristenUnie-fractie vragen
over de noodzaak van scherp toezicht en controle voor een goed werkend systeem
van congestiemanagement. Deze leden vragen of er al meer duidelijkheid op
dit punt is. Zij wijzen op de kosten die gemoeid zijn met congestiemanagement.
Kan het kabinet inzichtelijk maken wat de kosten van congestiemanagement zijn,
tegenover de verwachte baten van toegenomen concurrentie door bredere mogelijkheid
tot toetreding?Essentieel voor deze leden is de vraag waar deze kosten worden neergelegd.
Dit wordt niet in het wetsvoorstel geregeld, maar in de AMvB. De leden van
de fractie van de ChristenUnie vragen hierbij wel wat de inzet van de regering
is, omdat in de memorie van toelichting alleen de mogelijkheden worden geschetst.
Is de regering met deze leden van mening dat de kosten niet via het transporttarief
gesocialiseerd moeten worden? Is de regering met de deze leden van mening
dat ook producenten van duurzame elektriciteit niet met deze kosten mogen
worden belast, omdat zij dan in feite hun eigen voorrang zouden moeten bekostigen?
Aangezien de discussie op dit onderwerp al enige tijd voortduurt, zou het
wenselijk zijn om het kader over de kosten wettelijk vast te leggen. Wat is
het standpunt van de regering?De leden van de fractie van de ChristenUnie wijzen op het scenario dat
duurzame energie een piek in productie beleeft, bijvoorbeeld door een sterk
toegenomen windkracht. In dit scenario zouden niet-duurzame producenten volledig
moeten terugschakelen. Wat betekent in dit scenario de schommeling in duurzame
energieproductie voor de leveringszekerheid op korte termijn? Is er in de
toekomst mogelijk een ondergrens denkbaar in het aandeel hernieuwbare energie
van de totale energieproductie om de leveringszekerheid te waarborgen?De leden van de fractie van de ChristenUnie willen graag helder krijgen
wat de status is van de eerder genoemde ministeriële regeling. Bovendien
stellen zij de vraag wat de verhouding tot het voorliggende wetsvoorstel is.
Kiest de regering voor snelle behandeling van het voorliggende wetsvoorstel,
zodat met inzet op de ministeriële regeling niet dubbel werk wordt verzet?
Is de regering het met deze leden eens dat het wenselijk is om urgentie op
het voorliggende wetsvoorstel te houden, omdat bij het ontwerp van de ministeriële
regeling ook duurzame bronnen betrokken worden?De regering merkt op dat netbeheerders beter moeten afstemmen om capaciteitsproblemen
te voorkomen. De leden van de fractie van de ChristenUnie wijzen op het reeds
bestaan van deze verplichting van netbeheerders vanuit de Netcode, waar de
Energiekamer al toezicht op hoort te houden. De Energiekamer heeft echter
in de audits van afgelopen jaren niet geconcludeerd dat er niet adequaat wordt
afgestemd. Kan de regering onderbouwen dat de capaciteitsproblemen niet worden
veroorzaakt door onvoldoende onderlinge afstemming tussen netbeheerders? Welke
problemen vormen daadwerkelijk de grondslag voor capaciteitsproblemen? Welke
rol speelt het reguleringskader bij dit probleem? Hoe kan het verschil in
doorlooptijd tussen de aanleg van infrastructuur en het bouwen van productiemiddelen
worden verklaard? Vormt het gegeven dat ook netbeheerders de toekomst niet
kunnen voorspellen niet een zich voortslepend probleem in de komende jaren?
In hoeverre kan een netbeheerder inspelen op verwachte congestie,
aangezien netbeheerders meestal onverwacht worden geconfronteerd met een toename
in aanvragen om aan te sluiten?Niet-duurzame elektriciteitsproducenten moeten in het congestiegebied
investeringen doen in de aanpassing van ICT-systemen om in het systeem van
congestiemanagement te participeren. De leden van de fractie van de ChristenUnie
vragen waarom deze investeringen volgens de regering voor een deel verrekend
horen te worden in de tarieven. Op deze manier komen de kosten uiteindelijk
bij de eindgebruiker terecht. Welk deel van de investeringen worden verrekend
in de tarieven? Behoort het aansluiten in een (mogelijk) congestiegebied niet
tot het bedrijfsrisico van de producent? Waarom wordt de eindgebruiker met
dit risico geconfronteerd? In hoeverre weegt het verrekenen van deze kosten
in de tarieven op tegen de voordelen van het prijsdrukkend effect door concurrentie?In het wetsvoorstel is opgenomen dat de voorrang voor duurzame elektriciteit
geregeld kan worden bij AMvB (artikel 24a). De leden van de SGP-fractie zijn
in de eerste plaats benieuwd naar de procedurele invulling. Onder welke omstandigheden
zal geen gebruik worden gemaakt van deze AMvB? Wanneer is het onderzoek van
D-Cision en Brattle naar het meest geschikte systeem om congestie te beheersen
gereed? Wat is de verdere planning met betrekking tot deze AMvB? Wat is de
status van de onlangs ingevoerde ministeriële regeling «Betere
benutting transportcapaciteit» ten opzichte van het wetsvoorstel en
deze AMvB? Blijft die ministeriële regeling van kracht totdat de AMvB
van kracht is?In de tweede plaats willen deze leden hun bezwaren bij de voorgestelde
werkwijze kenbaar maken. Gelet op de in de artikelen 23 en 24 vastgelegde
non-discriminatie regels, komt het erop neer dat voorrang voor duurzame elektriciteit
alleen gegarandeerd wordt als in het geval van congestie én een systeem
van congestiemanagement wordt toegepast én in dit systeem van congestiemanagement
de voorrang voor duurzame elektriciteit op juiste wijze is uitgewerkt. De
leden van de SGP-fractie vinden dat deze voorwaarden te grote barrières
vormen voor de daadwerkelijke uitvoering van het gewenste «voorrang
voor duurzaam». Enkele redenen hiervoor zijn ten eerste dat het voor
producenten van duurzame elektriciteit moeilijk is om aan congestiemanagement
deel te nemen, omdat ze onvoldoende mogelijkheden hebben om de productie te
regelen en te plannen, vanwege de afhankelijkheid van bijvoorbeeld wind of
de warmtevraag, ten tweede is het nog onduidelijk hoe het systeem van congestiemanagement
er uit komt te zien en het kan nog jaren duren voordat een goedwerkend systeem
beschikbaar is, ten derde is congestiemanagement complex en vraagt kennis,
capaciteit, materiaal en budget van de betrokken producenten, waardoor de
kleine, duurzame producenten op een ongewenste achterstand gezet worden ten
opzichte van grote, niet duurzame producenten, ten vierde koppelen de betreffende
Europese richtlijnen de gewenste voorrang voor duurzame elektriciteit niet
aan congestiemanagement. De aan het woord zijnde leden vragen daarom of het
mogelijk is de duurzame elektriciteitsproducenten uit te zonderen van verplichte
deelname aan congestiemanagement.Het lijkt de leden van de SGP-fractie, gezien het voorgaande, in ieder
geval gerechtvaardigd dat de kosten voor congestiemanagement neerslaan bij
de producenten van niet duurzame elektriciteit of de netbeheerders en niet
bij de producenten van duurzame elektriciteit. Is de regering bereid dit in
het wetsvoorstel op te nemen? Bij AMvB, zo merken de leden van de SGP-fractie
tot slot op, zal in belangrijke mate invulling worden gegeven aan de gewenste
voorrang voor duurzame elektriciteit. Waarom is dan niet gekozen voor een
voorhangbepaling? Is de regering hiertoe bereid? 5.6 TarievenDe leden van de CDA-fractie kunnen zich vinden in het voorstel om het
aansluiten van kleinverbruikers tot een wettelijke en exclusieve taak van
de netbeheerder te maken. Dit is in feite een bevestiging van een al in de
praktijk bestaande situatie die ook in het belang van de veiligheid nu een
wettelijke verankering krijgt. Een discussie die mogelijk in dit verband nog
wel aandacht verdient is de vraag hoe nu de verantwoordelijkheid ligt vanaf
het aansluitpunt tot de feitelijke meter in veelal de woning van de kleinverbruiker.
Om te voorkomen dat bij een incident deze verantwoordelijkheid niet helder
is toegedeeld, ontvangen deze leden graag een helder antwoord van de regering.Wat bedoelt de regering met overmatige winsten van netbeheerders, zo vragen
de leden van de VVD-fractie. Deelt de regering de mening van deze leden dat,
indien overmatige winsten die winsten zijn die bovenop de wenselijk geachte
winsten vallen, bij voldoende gegevens en heldere voorwaarden vanuit toezichtinstanties,
dergelijke overwinsten een gevolg zijn van mismanagement? Kan de regering
aangeven waarom het niet mogelijk en wenselijk wordt geacht om overmatige
winsten van netbeheerders met terugwerkende kracht terug te nemen? Kan de
regering uitleggen waarom het terugnemen van deze winsten altijd op gespannen
voet staat met de bevordering van efficiency?5.7 Stroomlijning bezwaar- en beroepsproceduresIs de regering niet bang voor een toename van procedures als gevolg van
de voorgestelde verplichting van de NMa om op onjuiste methode gebaseerde
uitvoeringsbesluiten dienovereenkomstig aan te passen, zo vragen de leden
van de VVD-fractie. Indien ja, wat gaat zij hier aan doen?5.8 Consultatie, uitvoering en handhavingDe leden van de CDA-fractie hebben waardering voor het feit dat dit wetsvoorstel
in overleg met veel belanghebbende partijen tot stand is gekomen. Zij horen
dat op hoofdlijnen ook terug in reacties die hen bereiken. Wel hebben deze
leden grote vragen bij de naar hun oordeel optimistische inschatting van de
administratieve lasten die voortvloeien uit dit wetsvoorstel. Deze leden ontvangen
graag een nadere onderbouwing van deze aannames. Met name het verplichte kwaliteits-
en capaciteitsdocument zou een bron van extra administratieve lasten kunnen
zijn. Het bevreemdt deze leden dan ook dat Actal desgevraagd het dossier niet
heeft geselecteerd voor een toets. Wat is de reden hiervan, zo vragen zij.Kan de regering ingaan op de klacht van onder andere LTO/PT, zo vragen
de leden van de SP-fractie, dat wetswijzigingen, codewijzigingen en besluiten
van de NMa aangaande gas en elektriciteit te pas en te onpas in werking treden,
waarbij lang niet altijd rekening is gehouden met gevolgen (kosten), belangen
en implementatietijd voor marktpartijen? Zou de regering kunnen reageren op
het idee om dit te ondervangen door een heldere toets bij implementatie van
nieuwe regelgeving in te voeren die er voor zorgt, dat bij ieder voorstel
de gevolgen voor betrokkenen zijn aangegeven en daar waar de gevolgen onredelijk
zijn deze worden gecompenseerd en dat bij ieder voorstel de minimale implementatietijd
voor betrokkenen wordt aangegeven, waarbij de datum voor inwerkingtreding
daarmee rekening houdt en dat inwerkingtreding in beginsel op 1 januari
in enig jaar plaatsvindt en dat daar slechts beargumenteerd van kan worden
afgeweken? De administratieve lasten nemen door dit wetsvoorstel toe met circa € 300 000
euro, zo lezen de leden van de fractie van de ChristenUnie. Zowel bij partijen
op het terrein van gas als van elektriciteit gaat het met name om netbeheerders.
Wat zijn de gevolgen voor netbeheerders door deze toename van administratieve
lasten?II ARTIKELSGEWIJSArtikel 10Wat vindt de regering van de suggestie, zo vragen de leden van de CDA-fractie,
om kwaliteitsconversie een wettelijke taak voor de netbeheerder te maken,
zodat de capaciteit voor kwaliteitsconversie niet langer van tevoren gecontracteerd
hoeft te worden? Kan dit leiden tot een gemakkelijkere toetreding tot de markt
voor laagcalorisch gas, zodat er meer concurrentie komt? Hoe is gewaarborgd
dat de kwaliteit van het stuursignaal voldoende is?Kan ervan uitgegaan worden dat artikel 10 Gaswet, zo vragen de leden van
de PvdA-fractie, niet inhoudt dat het recht ontstaat op een aansluiting op
het hoge druknet? Is het juist dat dit gevaarlijk zou kunnen zijn? Moet in
artikel 10, lid 6 voor de duidelijkheid «netbeheerder» niet vervangen
worden door «regionale netbeheerder»? Artikel 24aDe regering stelt, zo merken de leden van de CDA-fractie op, dat hoogrenderende
WKK gelijk wordt gesteld aan duurzame elektriciteit. Waarom is dit niet in
de wettekst opgenomen? Waarom is in lid 3 expliciet opgenomen dat voorrang
wordt gegeven aan in het congestiegebied opgewekte duurzame elektriciteit?
Is de beperking tot in het congestie gebied opgewekte elektriciteit niet in
strijd met Europese richtlijnen?Artikel 31In artikel 31 wordt de verzekering van transport van elektriciteit gewaarborgd.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of er een toegenomen risico
is voor de betrouwbaarheid van de netten, door de opgenomen uitzondering ten
tijde van onderhoud.Artikel 66GasTerra houdt de keuze om gas af te leveren bij de aansluiting en TTF
te mijden. Is het beter voor de marktwerking als GasTerra, zo vragen de leden
van de CDA-fractie, meer dan nu gedwongen wordt om flexibiliteit op TTF aan
te bieden? Klopt de indruk dat GasTerra bij de aansluiting lijkt te willen
blijven leveren? Is de regering voornemens om ter uitvoering van de motie
van het lid Ten Hoopen het afschrijven van kussengas toe te staan?Artikel 66dTen aanzien van artikel 66d, vragen de leden van de CDA-fractie, wat bedoeld
wordt met feitelijke onttrekking, is dit alle onttrekking van het gas door
de afnemer? Of kan de afnemer nog een extra blok gas kopen op TTF?De leden van zowel de CDA-fractie als de SP-fractie vragen wat de reden
is dat de regering de wettelijke mogelijkheid biedt aan de verkoper om gas
te koppelen aan de programmaverantwoordelijkheid? Kan de regering aangeven
waarom het koppelen van gas en programmaverantwoordelijk wel
of niet schadelijk is voor de mededinging? Kan de regering onderbouwen dat
artikel 66d, lid 2 niet strijdig is met (Europese) mededingingsregels die
koppelverkoop verbieden, zo vragen de leden van beide fracties.Kan de regering bevestigen, zo vragen de leden van de PvdA-fractie, dat
artikel 66d zo is bedoeld dat voor kopers de mogelijkheid wordt geboden om
de programmaverantwoordelijkheid te nemen, maar niet de verplichting?Wat wordt er bedoeld met feitelijke onttrekking in artikel 66d, lid 2,
zo vragen de leden van de PvdA-fractie. Heeft de afnemer de mogelijkheid om
extra blokken gas op TTF te kopen of wordt hiermee alle gas bedoeld die de
afnemer verbruikt? Kan de regering aangeven of een virtueel punt op het gastransportnet
afwijkt van TTF? Zo ja, hoe?Waarom is er, zo vragen de leden van de SP-fractie, bij gas een verplichting
de programmaverantwoordelijkheid aan de leveranciers over te dragen terwijl
dit bij elektriciteit niet zo is? Waarom heeft de regering gekozen om deze
uitzondering (lid 66d, lid2) in de wet op te nemen in plaats van het overdragen
van de programmaverantwoordelijkheid over te laten aan afspraken tussen koper
en verkoper van gas?De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,TimmerDe griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,FrankeXNoot1Samenstelling:Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik (CDA), Vendrik (GL), Ten
Hoopen (CDA), Spies (CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Aptroot (VVD),
Smeets (PvdA), Samsom (PvdA), Timmer (PvdA), Voorzitter, Irrgang (SP), Jansen
(SP), Biskop (CDA), Ortega-Martijn (CU), Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van
der Burg (VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD), Besselink (PvdA), Gesthuizen
(SP), Ouwehand (PvdD), Vos (PvdA), De Rouwe (CDA) en Elias (VVD).Plv. leden: Van der Staaij (SGP), van Dijk (CDA), Sap (GL), Van Vroonhoven-Kok
(CDA), Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA), Koşer Kaya (D66), Ulenbelt
(SP), Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma (PvdA), Kraneveldt-van der Veen
(PvdA), Karabulut (SP), Luijben (SP), De Nerée tot Babberich (CDA),
Wiegman-van Meppelen Scheppink (CU), Atsma (CDA), Dezentjé Hamming-Bluemink
(VVD), Madlener (PVV), Nicolaï (VVD), Van Dam (PvdA), Gerkens (SP), Thieme
(PvdD), Heerts (PvdA), Uitslag (CDA) en Weekers (VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31904-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl