Wijz. o.a. Gemeentewet m.b.t. de werktuigenvrijstelling (Wet wijziging werktuigenvrijstelling); Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25736, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

15-07-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25736 nr. 5

10-07-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAlgemeenFinanciële consequentiesDe gehanteerde begrippenHet EPON-arrestOverige vragenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25736Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 47 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 736Wijziging van de Gemeentewet, de Waterschapswet en de Invoeringswet
Financiële-verhoudingswet met betrekking tot de werktuigenvrijstelling
(Wet wijziging werktuigenvrijstelling)nr. 5NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 10 juli 1998 AlgemeenWij danken de leden van de fracties die inbreng voor het verslag hebben
geleverd voor hun betrokkenheid bij dit complexe en weerbarstige onderwerp.
De werktuigenvrijstelling in de onroerende-zaakbelastingen (OZB) is een vrijstelling
die reeds vele jaren de gemoederen bezig houdt. De met de werktuigenvrijstelling
gemoeide waardebedragen zijn in individuele gevallen over het algemeen groot
en de belangen worden door de gestaag in omvang toenemende onroerende-zaakbelastingen
(OZB) en waterschapsomslagen alleen maar groter.De Gemeentewet geeft in het huidige artikel 305a voor de toepassing van
de werktuigenvrijstelling een aantal beoordelingscriteria die in de loop der
jaren door de belastingrechter zijn ingevuld. De jurisprudentie heeft op dit
gebied de laatste jaren wel enige handvatten voor de beoordeling van de werktuigenvrijstelling
opgeleverd, doch er heeft geen volledige uitkristallisering plaatsgevonden.
Daardoor blijft de werktuigenvrijstelling vanwege zijn casuïstische karakter
in de praktijk een lastig onderdeel van de waardebepaling.Voor de ondertekenaars van het onderhavige wetsvoorstel is de werktuigenvrijstelling
eveneens een lastig onderdeel van de constellatie rond de waardebepaling.
Een aspect dat elke discussie over de werktuigenvrijstelling lastig maakt
is het ontbreken van (goede) informatie over de financiële omvang van
de werktuigenvrijstelling. Daardoor is het beschrijven van financiële
effecten vrijwel onmogelijk, hetgeen de discussie over voorgenomen wijzigingen
in de regelgeving nogal bemoeilijkt. Bij de beantwoording van de door de leden
gestelde vragen zullen wij duidelijk maken waarom de financiële informatie
hieromtrent ontbreekt en waarom wij het niet opportuun achten om deze informatie
alsnog te vergaren.Zoals opgemerkt is de huidige juridische situatie inzake de werktuigenvrijstelling
nog niet geheel uitgekristalliseerd en het ziet ernaar uit dat dit –
mede door het eerdergenoemde casuïstische karakter – de eerste
jaren ook nog niet zal gebeuren. In het licht van het ontbreken van een juist referentiepunt is het dan ook zeker in kwantitatieve zin moeilijk aan
te geven of en zo ja in welke mate de jurisprudentie zoals het in de memorie
van toelichting genoemde EPON-arrest (gemeente Nijmegen) een lastenverschuiving
teweeg zal brengen. Wel is er veelal een indicatie te geven van de richting
waarin de jurisprudentie zich ontwikkelt. Wij zijn van mening dat het EPON-arrest
zoals dat er thans ligt (en dat zoals bekend tot een verwijzingsprocedure
heeft geleid) geen uitbreiding van de vrijstelling heeft opgeleverd, zodat
er ook geen sprake is van lastenverschuiving op dit punt. Deze mening wordt
bevestigd door de Hoge Raad. In het vervolg van deze nota gaan wij verder
in op dit punt.Uniformering en aansluiting bij het BW is een belangrijke doelstelling
van het onderhavige wetsvoorstel. Het ontbreken van duidelijkheid over de
financiële en de juridische omvang van de werktuigenvrijstelling maken
het voor alle partijen moeilijk om de doelstelling en effecten van het voorliggende
wetsvoorstel goed te kunnen doorzien. Dat zou echter naar onze mening niet
mogen leiden tot ernstige vertraging van de herformulering van de bepalingen
van de werktuigenvrijstelling. Wij beogen met dit wetsvoorstel immers geen
wijziging in de lastendruk tot stand te brengen. De gekozen begrippen leiden
daar naar onze mening ook niet toe. Het gaat om een modernisering van de bepalingen
van de werktuigenvrijstelling. Dat is nodig omdat de huidige terminologie
van artikel 305a van de Gemeentewet nog is gebaseerd op het oud BW, dat met
ingang van 1 januari 1992 is gewijzigd. Thans zijn de geldende artikelen over
de begrippen roerend en onroerend te vinden in de artikelen 3:3 en 3:4 BW.
Wij zijn van mening dat wij met het onderhavige voorstel voldoende tegemoetkomen
aan die doelstelling.Met het voorstel van wet wordt voorts de wetstechnische constellatie van
artikel 305a en artikel 220d van de Gemeentewet op korte termijn door een
nieuwe regeling te vervangen. Artikel 305a, dat artikel 220d, tweede en derde
lid, van de Gemeentewet buiten toepassing stelt, was zoals in de memorie van
toelichting beschreven als tijdelijke maatregel in de Gemeentewet opgenomen.
Bij de inwerkingtreding van het onderhavige wetsvoorstel krijgt de werktuigenvrijstelling
wederom een permanente juridische basis in hoofdstuk XV van de Gemeentewet.Belangrijke randvoorwaarde van dit voorstel van wet is deze terminologische
aanpassing te doen geschieden zonder substantiële lastenverschuiving
tussen de verschillende categorieën belastingplichtigen (woningen en
niet-woningen). Wij zijn van mening dat de nieuwe aan het BW ontleende terminologie
voor de werktuigenvrijstelling vrijwel synoniem is aan de oude terminologie,
zodat naar verwachting geen substantiële lastenverschuiving zal optreden.
Op de gehanteerde terminologie zullen wij hieronder nog nader ingaan.Over de voorstellen is uitgebreid ambtelijk contact geweest met de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten (VNG), VNO/NCW, de Waarderingskamer en de ministeries
van Justitie, van Economische Zaken en van Financiën. Alle betrokkenen
konden zich vinden in de technische uitwerking van de begrippen en men deelde
onze mening dat er geen substantiële lastenverschuiving valt te verwachten,
omdat de gehanteerde begrippen vrijwel synoniem zijn aan elkaar. Ons hebben
geen commentaren bereikt die overtuigend in een andere richting wijzen. Gezien
de grondige voorbereiding hebben wij vertrouwen in de door ons gekozen terminologie.Uiteraard zullen wij de jurisprudentie volgen op de effecten van de nieuwe
terminologie. Mocht onverhoopt blijken dat de belastingrechter de nieuwe begrippen
van de werktuigenvrijstelling anders uitlegt, dan zijn wij bereid om in overleg
te treden met VNG en VNO/NCW om gezamenlijk te bezien op welke
wijze de wettekst inzake de werktuigenvrijstelling kan worden aangepast.Wij vinden het belangrijk dat het wetsvoorstel nog voor de eerstvolgende
waardepeildatum van het nieuwe WOZ-tijdvak, 1 januari 1999, wordt ingevoerd.
Wij hebben dat in de memorie van toelichting reeds beschreven. Mocht het niet
lukken het wetsvoorstel per 1 januari 1999 in werking te doen treden, dan
zal de eerstvolgende gelegenheid voor een wijziging van de werktuigenvrijstelling
zich eerst voordoen met ingang van 1 januari 2003, zijnde de waardepeildatum
voor het derde WOZ-tijdvak.De leden van de CDA-fractie vragen welk deel van het parlement met het
voorstel van wet wordt bediend, de Tweede of de Eerste Kamer.Voor het kabinet is de vraag aan wiens wens tegemoet wordt gekomen geen
richtsnoer geweest. Er is op zakelijke gronden bekeken hoe in deze kabinetsperiode
om te gaan met de werktuigenvrijstelling. Het kabinet wil een wetstechnische
aanpassing zonder dat er lastenverschuiving optreedt. Aldus is het oorspronkelijke
wetsvoorstel ingetrokken en een nieuw wetsvoorstel opgesteld, dat aan die
wens voldoet.In procedureel opzicht is er bij elke stap openheid geweest, zodat de
Tweede en Eerste Kamer steeds geïnformeerd zijn geweest over de stand
van zaken en de globale inhoud van de plannen van het kabinet. Voorts is met
alle betrokken partijen uitvoerig overleg gepleegd. Het kabinet heeft de Tweede
Kamer in september 1996 (Kamerstukken II 1996/97, 25 600C, nr. 3, bijlage
8) meegedeeld dat het oorspronkelijke wetsvoorstel buiten behandeling werd
gesteld en dat er een nieuw wetsvoorstel zou worden ingediend waarmee geen
lastenverschuiving in de OZB werd beoogd. Dit heeft toen niet geleid tot kanttekeningen
of kritiek uit het parlement.De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre er bij het onderhavige
wetsvoorstel in feite sprake is van een verkapt recht op amendement voor de
Eerste Kamer en in hoeverre een dergelijk verkapt recht past in ons staatsbestel.Wij roepen in herinnering dat de thans ontstane situatie in overleg met
zowel Eerste als de Tweede Kamer tot stand is gekomen. Bij de parlementaire
behandeling van het voorstel van wet tot wijziging van de Gemeentewet met
betrekking tot de materiële belastingbepalingen (wet van 27 april 1994,
Stb. 1994, 419) bleek de Eerste Kamer bezwaren te hebben tegen de destijds
voorgestelde wijziging van de werktuigenvrijstelling. Om uit de impasse te
komen die door het verschil van inzicht tussen beide Kamers was ontstaan –
de voorgestelde wijziging van de werktuigenvrijstelling was bij amendement
ingebracht – is door middel van een nieuw artikel 305a in de Gemeentewet
bepaald dat de «oude» werktuigenvrijstelling van toepassing blijft.
Met het ontkoppelen van de problematiek van de werktuigenvrijstelling van
het gehele wetsvoorstel hoopte de toenmalige regering te bereiken dat de invoering
van het wetsvoorstel inzake de materiële belastingbepalingen geen verdere
vertraging behoefde te ondergaan. Zowel de Tweede Kamer als de Eerste Kamer
heeft met deze procedure ingestemd, hetgeen heeft geresulteerd in het huidige
artikel 305a van de Gemeentewet dat bij de Invoeringswet van de wet tot wijziging
van de Gemeentewet met betrekking tot de materiële belastingbepalingen
(wet van 27 april 1994, Stb. 1994, 420) in de Gemeentewet is opgenomen. Daarbij
was het voor regering en parlement van aanvang duidelijk dat dit artikel een
in opzet tijdelijke regeling zou betreffen. Door het toenmalige kabinet is
toegezegd dat een nieuwe regeling in procedure zou worden gebracht. Het voorliggende
voorstel van wet, dat in feite een uitvloeisel is van die toezegging, bevat
de nieuwe tekst van de werktuigenvrijstelling. Deze voorgestelde tekst staat
thans qua inhoud en reikwijdte volledig ter beoordeling van de
Tweede en Eerste Kamer.De leden van de VVD-fractie vroegen naar onze afwegingen bij het niet
indienen van het oorspronkelijke wetsvoorstel. Uitvoerbaarheid van de regeling
speelde daarbij een rol. Een van de aspecten van het oorspronkelijke voorstel
van wet hield in dat de werktuigenvrijstelling niet meer zou gaan gelden met
betrekking tot leidingen, kabels en buizen, zulks overigens in navolging van
het amendement dat in de Tweede Kamer was aangenomen. Uit overleg met de VNG
bleek daarna dat de VNG dit aspect van de regeling niet goed uitvoerbaar (meer)
achtte. Daarbij gaf men aan dat met name de waardering van ondergrondse leidingen,
kabels en buizen uitvoeringstechnisch relatief kostbaar zou zijn. Mede omdat
dit onderdeel van het oorspronkelijke wetsvoorstel een groot deel van de lastendrukverschuiving
zou veroorzaken, hebben wij deze bepaling niet laten terugkomen in het thans
voorliggende wetsvoorstel. Financiële consequentiesDe leden van de fracties van D66, CDA, VVD, PvdA en SGP willen meer inzicht
in de financiële gevolgen van de werktuigenvrijstelling. Daarbij gaat
het vooral om de financiële consequenties van het zogenoemde EPON-arrest
van de Hoge Raad van 8 juli 1997. De leden van de CDA-fractie vragen bovendien
waarom de lastenverschuiving die werd gesignaleerd bij het niet ingediende
wetsvoorstel niet is gekwantificeerd.Wij kunnen ons goed voorstellen dat de leden van de genoemde fracties
meer inzicht willen in de omvang van de werktuigenvrijstelling. Daarom hebben
wij getracht een helder beeld te krijgen van de financiële omvang van
de werktuigenvrijstelling. In overleg met de VNG, enkele gemeenten, de Waarderingskamer
en VNO/NCW is bezien hoe een onderzoek naar de omvang van de werktuigenvrijstelling
zou moeten worden opgezet om een betrouwbaar landelijk beeld te kunnen geven.
Wij hebben overwogen een onderzoek te starten onder alle (niet-fictie)gemeenten
die objecten in hun gemeenten hebben met een WOZ-waarde boven de 50 miljoen
gulden. Dit betreft volgens informatie van de Waarderingskamer 61 herwaarderingsgemeenten.
Deze gemeenten zouden tevens worden geënqueteerd voor objecten met een
WOZ-waarde tussen de 10 en 50 miljoen gulden (als steekproef 61 van totaal
213 herwaarderingsgemeenten).Wij hebben overwogen deze gemeenten te vragen wat de WOZ-waarde per object
is (gemeten op 1 januari 1997, naar de peildatum 1 januari 1995) en een schatting
van de waarde (volgens dezelfde WOZ-normen) van het object dat op grond van
de werktuigenvrijstelling buiten aanmerking blijft. Daarbij zou tevens gevraagd
moeten worden of er met betrekking tot een van deze objecten een geschil loopt
of recent heeft gelopen met belanghebbende over de toepassing van de werktuigenvrijstelling,
zodat ook de met het geschil gemoeide WOZ-waarde zou kunnen worden opgegeven. De hierna volgende kanttekeningen die bij een dergelijk onderzoek kunnen
worden geplaatst, hebben ons echter ervan weerhouden om dit onderzoek daadwerkelijk
te starten.– Van werktuigen die niet zijn getaxeerd (en waarschijnlijk ook
niet systematisch geïnventariseerd), kan geen goede schatting worden
gemaakt.– Om inzicht in de actuele stand van zaken te verkrijgen, zouden
alleen de herwaarderingsgemeenten in het onderzoek moeten worden betrokken.
Het nadeel daarvan is echter dat er dan een scheef beeld van de landelijke
situatie ontstaat.– De marges tussen de gemeentelijke waarde en die van belanghebbende lopen als de werktuigenvrijstelling in het geding is soms tot
90/95% van de totale waarde uiteen. Dat betreft veelal een strategische kwestie,
waarbij partijen zich mede laten leiden door hun procespositie. Dat zegt echter
niets over de werkelijke waarde.– De waarde van complexen en installaties wordt in sommige gevallen
in overleg met belanghebbende vastgesteld. Een dergelijke vaststelling geeft
geen goed beeld van de werkelijke waarde van werktuigen, omdat ook andere
overwegingen, zoals procesrisico's, een rol spelen.Daarnaast zullen uitkomsten die zijn gebaseerd op niet-controleerbare
schattingen van gemeenten niet door iedereen acceptabel worden geacht. Voor
een goede acceptatie van de onderzoeksresultaten houdt dit in dat de onderzoeksgegevens
moeten worden gecontroleerd, dan wel onder toezicht van bijvoorbeeld de Waarderingskamer
zullen moeten worden vastgesteld. Een degelijk onderzoek zal tijdrovend en
kostbaar zijn en er zijn (grote) twijfels bij de representativiteit.De eerste kanttekening verdient wellicht nog een verdere uitwerking. De
leden van de VVD-fractie willen ook een nadere uitleg omtrent de stelling
dat de effecten van de voorgestelde wijzigingen in de werktuigenvrijstelling
niet goed kwantificeerbaar zouden zijn. Voorts vragen de leden van de VVD-fractie
hoe er op basis van een regeling in de praktijk belasting kan worden geheven,
wanneer het niet mogelijk is het belastingpotentieel bij een bepaalde regeling
vast te stellen. Hierover merken wij op dat het er bij de discussies rond
de werktuigenvrijstelling niet zozeer om gaat vast te stellen wat de omvang
is van het belastbare deel van de onroerende zaak, doch om vast te stellen
wat de omvang is van het vrij te stellen deel van de onroerende zaak. Daar
vrijgestelde werktuigen nooit zijn gewaardeerd, is er geen nulpuntmeting te
maken. Daardoor is een eventuele toe- of afname van de waarde van onroerende
zaken als gevolg van regelgeving of jurisprudentie omtrent de werktuigenvrijstelling
niet in een exacte kwantitatieve vorm te verstrekken. De hierboven aangekondigde
monitoring van jurisprudentie zal dan ook een kwalitatief karakter hebben.De oorzaak van het ontbreken van kwantitatieve gegevens ligt in het karakter
van de werktuigenvrijstelling. Voor de omvang van de werktuigenvrijstelling
is de waarde van de onroerende zaak zelve niet belangrijk. De waarden van
werktuig en onroerende zaak waar deze toe behoort, zijn niet aan elkaar gerelateerd.
Als het erom gaat vast te stellen wat de omvang is van het vrij te stellen
deel van de onroerende zaak, zal het werktuig zelf eerst gewaardeerd moeten
worden. Daar het bij werktuigen vaak gaat om complexe machines en installaties
is het waarderen daarvan geen eenvoudige zaak. Het gaat om een kostbaar proces
dat de facto nutteloos is omdat ter zake van het vaststellen van de waarde
geen belastingopbrengst wordt gegenereerd. Het is doelmatiger om datgene wat
toch buiten de heffingsgrondslag wordt gehouden ook niet te waarderen. De
Uitvoeringsregeling uitgezonderde objecten Wet waardering onroerende zaken
(wet WOZ) regelt dan ook dat bij het bepalen van de waarde buiten aanmerking
wordt gelaten de waarde van tot de onroerende zaak behorende, daaraan al dan
niet aard- of nagelvast verbonden werktuigen, welke verwijderd kunnen worden
met behoud van hun waarde als zodanig en niet op zichzelf als gebouwde eigendommen
zijn aan te merken (conform de huidige tekst van 305a van de Gemeentewet).
Deze regeling maakt het mogelijk dat gemeenten zich op kwalitatieve gronden
een oordeel vormen over het werktuig, waarbij het oordeel dat het werktuig
onder de werktuigenvrijstelling valt, er voor de waardebepaling toe leidt
dat er geen taxatie van de waarde van het werktuig hoeft plaats te vinden. Deze doelmatige handelwijze heeft als keerzijde dat er geen (goede) schatting
is te maken van de waarde van werktuigen die onder de vrijstelling vallen.
De waarde van de werktuigen is immers nooit bepaald. In dat licht moet ook
de uitspraak worden beoordeeld dat het erg moeilijk is vast te stellen wat
de financiële gevolgen zijn van jurisprudentie op dit gebied. Daarbij
dient voorts te worden bedacht dat de omvang van de werktuigenvrijstelling
onder het huidige recht in de jurisprudentie nog niet is uitgekristalliseerd.
Het arrest van de EPON-electriciteitscentrale is immers uitgemond in een verwijzing
naar het gerechtshof 's-Hertogenbosch. Dit gerechtshof staat voor de taak
om de feiten en omstandigheden aan een nader onderzoek te onderwerpen. Het
is zeer wel denkbaar dat tegen de uitspraak van het Hof 's-Hertogenbosch wederom
cassatieberoep bij de HR wordt ingesteld, zodat niet is te verwachten dat
de omvang van de werktuigenvrijstelling in de nabije toekomst reeds volledig
helder zal zijn. Voor het onderhavige wetsvoorstel betekent dit dat het niet
zonder kostbaar en tijdrovend onderzoek zal lukken om een beeld te schetsen
van de omvang van de werktuigenvrijstelling. Voorts is het realistisch te
veronderstellen dat de inwerkingtreding per 1 januari 1999 (noodzakelijk in
verband met inwerkingtreding voor het tweede tijdvak van de wet WOZ) door
een dergelijk onderzoek in het gedrang komt.Daarnaast speelt dat de beschikbare taxatiecapaciteit in de nasleep van
de eerste WOZ-taxatieronde en aan de vooravond van het tweede WOZ-tijdvak
naar onze mening beter kan worden ingezet om de nog liggende waardetechnische
bezwaren af te handelen. Al met al zien wij voldoende redenen om af te zien
van deze kostbare, tijdrovende en in feite niet relevante (her)waarderingsronde.De leden van de CDA-fractie vragen waarop wij de veronderstelling baseren
dat de nu voorgestelde wijziging geen lastenverschuiving met zich brengt.Die veronderstelling is gebaseerd op onze taxatie van de gevolgen die
de tekstuele wijzigingen van de nieuwe tekst ten opzichte van de oude tekst
heeft. Naar onze mening zijn de tekstuele wijzigingen zodanig gelijkwaardig
dat er geen substantiële lastenverschuivingen zullen optreden. Zoals
wij echter thans kunnen inschatten zijn de financiële effecten van het
wetsvoorstel minimaal. Omdat het echter nooit helemaal uit te sluiten is dat
er enige wijziging in de waardering van onroerende zaken zal optreden hebben
wij gemeend deze wijziging te moeten laten samenvallen met een nieuw tijdvak
van de Wet WOZ, zodat eventuele verschuivingen – ook al zijn die marginaal –
niet behoeven te leiden tot afgifte van nieuwe WOZ-beschikkingen in de loop
van een WOZ-tijdvak. De gehanteerde begrippenDe leden van de fracties van PvdA, CDA, VVD en D66 vragen zich af of door
het wetsvoorstel de werkingsfeer van de werktuigenvrijstelling wordt gewijzigd
in vergelijking met de thans bestaande wettekst. Het gaat er met name om of
de voorgestelde formulering (afscheiding zonder beschadiging van betekenis)
synoniem is aan de huidige terminologie (verwijdering met behoud van waarde
als zodanig).In het algemeen kan worden opgemerkt dat is geprobeerd om de tekst van
de werktuigenvrijstelling waar mogelijk aan te passen aan de terminologie
van het Burgerlijk Wetboek. Wij hebben de categorie zaken waarop de werktuigenvrijstelling
van toepassing is, niet op voorhand willen beperken en daarom ervoor gekozen
om het begrip «werktuig» – dat in de jurisprudentie inmiddels
wel redelijk is uitgekristalliseerd – uit de huidige wettekst
over te nemen. Het spreekt vanzelf dat de werktuigenvrijstelling alleen ziet
op onroerende werktuigen. Of een werktuig onroerend is op grond van artikel
3:3, dan wel onroerend is geworden op grond van artikel 3:4, eerste lid, of
artikel 3:4, tweede lid, van het Burgerlijk Wetboek doet op zich niet terzake.
Door de criteria van het voorgestelde artikel 220d, eerste lid, onderdeel
j, van de Gemeentewet, kunnen alleen onder de vrijstelling vallen werktuigen,
die zonder beschadiging van betekenis van de onroerende zaak kunnen worden
afgescheiden en die niet op zichzelf gebouwde eigendommen zijn aan te merken.De modernisering van de wettekst brengt per definitie met zich mee dat
er andere begrippen gebezigd kunnen worden dan in de huidige wettelijke bepaling.
In de memorie van toelichting is benadrukt dat daarmee geen wijziging in de
belastingdruk ter zake van woningen en niet-woningen is beoogd. Naar onze
bedoeling is de aanpassing uitsluitend redactioneel van aard.De zinsnede «zonder dat beschadiging van betekenis aan die werktuigen
wordt toegebracht» is gebaseerd op artikel 3:4, tweede lid, van het
Burgerlijk Wetboek. In artikel 3:4, tweede lid, wordt gesproken over «beschadiging
van betekenis aan een der zaken».Als een zaak zodanig hecht met de hoofdzaak wordt verbonden dat bij afscheiding
òf de hoofdzaak òf de zaak zelf schade van betekenis oploopt,
dan vormt de zaak bestanddeel van de hoofdzaak. Bestanddeelvorming –
zowel op grond van artikel 3:4, eerste lid, als op grond van artikel 3:4,
tweede lid – heeft verschillende civielrechtelijke gevolgen. Zo is de
eigenaar van een zaak eigenaar van al haar bestanddelen (artikel 5:3 van het
Burgerlijk Wetboek) en zijn goederenrechtelijke rechtshandelingen met betrekking
tot een afzonderlijk bestanddeel niet mogelijk zonder beëindiging van
de onzelfstandigheid. In die context moet de gehanteerde terminologie ook
worden beoordeeld.Artikel 3:4, tweede lid, gaat alleen over zaken die door een zeer hechte
fysieke verbinding bestanddeel van een hoofdzaak zijn geworden. Door die verbinding
verliest de zaak zijn zelfstandigheid en gaat deze juridisch op in de hoofdzaak.
Afscheiden zonder beschadiging van betekenis in deze juridische context houdt
naar onze mening meer in dan het loskoppelen van het werktuig en het verplaatsen
op korte afstand binnen het gebouw. Wij denken dat aan afscheiding in deze
zin eerst is voldaan als het werktuig wederom zijn juridische zelfstandigheid
heeft terugverkregen, waarvoor over het algemeen meer nodig is dan een verplaatsing
binnen het gebouw.Naast de context waarin het criterium ook voor de werktuigenvrijstelling
moet worden beoordeeld ligt het voor de hand om na te gaan wat het woord «afscheiden»
in het normale taalgebruik betekent. Het begrip «afscheiden» in
de zin van artikel 3:4, tweede lid, van het BW is namelijk noch in de parlementaire
geschiedenis, noch in de literatuur toegelicht.Volgens het woordenboek Van Dale (1995) heeft «afscheiden»
onder meer de betekenis van: (voorwerpen die aan andere vastzitten of ermee
verbonden zijn) daarvan losmaken en afnemen, zodat zij ervan gescheiden raken.
En ook: afzonderen, (dingen of personen die zich onder of temidden van andere(n)
bevinden) van die andere(n) verwijderen.Bij «verwijderen» geeft hetzelfde woordenboek aan: op een
afstand, verder plaatsen, afzonderen, wegnemen.Het criterium «met behoud van waarde als zodanig» is vervangen
door het criterium «zonder beschadiging van betekenis» –
eveneens een term uit artikel 3:4, tweede lid, van het Burgerlijk Wetboek.
In 1980 heeft de Hoge Raad beslist dat aan het vereiste dat het werktuig met
behoud van zijn waarde als zodanig verwijderd kan worden, is voldaan «indien
het werktuig na verwijdering zijn waarde als werktuig behoudt
ook al wordt die waarde doordat het werktuig niet meer met het onroerend goed
is verbonden, lager.» (16 april 1980, BNB 1980/183). Met andere woorden:
het werktuig moet na verwijdering (afscheiding) nog als werktuig kunnen functioneren.
Een werktuig zal na afscheiding alleen zijn functie als werktuig kunnen behouden
wanneer het mogelijk is om het zonder beschadiging van betekenis af te scheiden.
Volgens de parlementaire geschiedenis bij het Burgerlijk Wetboek (boek 3,
pagina 75) is met de term «beschadiging van betekenis» tot uitdrukking
gebracht dat méér nodig is dan dat de hoofdzaak of het bestanddeel
(in casu: het werktuig) niet geheel gaaf meer zou zijn. Wanneer een werktuig
door middel van een zeer hechte fysieke verbinding aan de onroerende zaak
is verbonden, zal de kans op beschadiging van betekenis bij het afscheiden
groot zijn. Een dergelijk werktuig zal dan niet onder de werktuigenvrijstelling
vallen, omdat het na afscheiding zijn functie niet kan behouden.Naar onze opvatting is de betekenis van beide begrippen in hun context
niet zodanig verschillend dat door het hanteren van de term «afscheiden
zonder beschadiging van betekenis» in plaats van «verwijderen
met behoud van waarde als zodanig» een lastenverschuiving wordt veroorzaakt.De leden van de PvdA-fractie stellen de vraag welke soort werktuigen uit
de vrijstellingsbepaling zouden wegvallen indien artikel 3:4, tweede lid,
van het Burgerlijk Wetboek zou worden gehanteerd.Het is niet op voorhand te zeggen welk soort werktuigen uit de werktuigenvrijstelling
zou wegvallen. Indien artikel 3:4, tweede lid, van het Burgerlijk Wetboek
in zijn geheel als uitgangspunt voor de werktuigenvrijstelling zou worden
gehanteerd, zou er mogelijk wel een lastenverschuiving optreden.De criteria van 3:4, tweede lid, BW zouden voor de werktuigenvrijstelling
immers inhouden dat er geen beschadiging van betekenis zou mogen optreden
voor zowel het werktuig als de hoofdzaak. Dat er geen beschadiging van betekenis
mag optreden bij het werktuig is onder de huidige tekst van de werktuigenvrijstelling
ook al een criterium. In artikel 305a Gemeentewet staat dat vereiste voor
de vrijstelling is dat werktuigen moeten kunnen worden verwijderd met behoud
van hun waarde als zodanig. Er is in de huidige wettekst geen bepaling opgenomen
over de gevolgen van verwijdering van het werktuig voor de onroerende hoofdzaak.
Wij hebben in de voorgestelde wettekst de wettelijke criteria van het huidige
artikel 305a van de Gemeentewet als zodanig vertaald naar BW-begrippen. Ook
in de nieuwe wettekst is derhalve geen bepaling opgenomen over de beoordeling
van de hoofdzaak bij de fictieve verwijdering/afscheiding van het werktuig
van de onroerende hoofdzaak.Overigens zijn wij van mening dat het niet de bedoeling van de werktuigenvrijstelling
is dat – bij wijze van spreken – de gehele hoofdzaak zou moeten
worden gesloopt om het werktuig zonder beschadiging van betekenis te kunnen
verwijderen. In alle redelijkheid kan naar onze mening in een dergelijke situatie
niet worden geoordeeld dat het werktuig dan is afgescheiden. Dan is eerder
sprake van het slopen dan wel demonteren van het gebouw waarvan het werktuig
deel uitmaakt. Aanwijzing dat dit uitgangspunt reeds in de huidige situatie
geldt, kan worden gevonden in de uitspraak van het gerechtshof 's-Hertogenbosch
van 29 december 1978, BNB 1980/35.De leden van de VVD-fractie vragen naar de relatie tussen het begrip werktuigen
in de onroerend-zaakbelastingen en het begrip werktuigen in het Burgerlijk
Wetboek. In het Burgerlijk Wetboek komt het begrip werktuigen voor in artikel 3:254,
dat gaat over pandrechten op roerende zaken die onroerende zaken dienen.1 Dat is een geheel andere context dan die van de werktuigenvrijstelling.
Over de precieze betekenis van het begrip «werktuigen» in de zin
van 3:254 van het Burgerlijk Wetboek is ons geen jurisprudentie of toelichting
bekend. Omdat het begrip «werktuigen» zoals dat ook in de huidige
tekst van de werktuigenvrijstelling in de onroerende-zaakbelastingen voorkomt,
wel inhoud heeft gekregen in de jurisprudentie, is ervoor gekozen om het begrip
in die betekenis te handhaven. Het is immers niet zeker dat de betekenis in
3:254 van het Burgerlijk Wetboek dezelfde is. Wij zijn van mening dat de beide
invullingen gezien de verschillende context van de bepalingen goed naast elkaar
kunnen bestaan. Voor de werktuigenvrijstelling in de OZB is het zoals wij
ook hebben aangegeven in de memorie van toelichting volstrekt duidelijk dat
wij het begrip werktuigen en de uitleg daarvan in het kader van de OZB conform
onze bedoelingen hebben gehandhaafd.De leden van de PvdA-fractie vragen verder wanneer er in het kader van
de werktuigenvrijstelling sprake is van een «gebouw». Is elke
vorm van omhulsel een gebouw zoals de wetgever en de Hoge Raad dat bedoeld
hebben? De fractieleden brengen dit naar voren in relatie tot genoemde uitspraak
van de Hoge Raad in het EPON-arrest dat binnen een gebouw geen gebouwd eigendom
kan bestaan.Wij zijn van mening dat zeker niet ieder omhulsel een gebouw is. Omhullen
houdt in van alle kanten bedekken. Als een werktuig in de open lucht wordt
omhuld c.q. bedekt, zal dit omhulsel onderdeel kunnen (gaan) uitmaken van
het werktuig/de installatie dat het omhult.Daarmee is het niet op zichzelf een gebouw. Zelfstandigheid van het bouwsel
is naar onze mening een vereiste alvorens deze uitspraak van de Hoge Raad
er op van toepassing is. Of een bouwsel een gebouw is of een werk, of onderdeel
daarvan, zal mede afhankelijk zijn van de verkeersopvattingen daaromtrent
of de verbinding met de hoofdzaak. Het betreft hier een beoordeling van de
in de artikelen 3:3 en 3:4 van het BW gegeven regels. Voor de beantwoording
van de vraag of iets een gebouw is, is in elk geval van belang dat er een
duurzame vereniging met de grond bestaat, in de zin van artikel 3:3 van het
Burgerlijk Wetboek. Volgens de parlementaire geschiedenis bij dit artikel
(boek 3, pagina 70; en ook boek 6, pagina 760) gaat het erom dat het bouwsel
naar aard en inrichting bestemd is om duurzaam ter plaatse te blijven. Bij
de beantwoording van de vraag of een gebouw bestemd is om duurzaam ter plaatse
te blijven, kan worden gelet op de bedoeling van de bouwer (of degene in wiens
opdracht het bouwwerk wordt aangebracht) voor zover deze naar buiten kenbaar
is. De bestemming van een gebouw om duurzaam ter plaatse te blijven dient
naar buiten kenbaar te zijn (boek 3, pagina 69).De leden van de VVD-fractie vragen waarom de wetgever geen oordeel geeft
over de vraag welke onroerende zaken belast zijn. Zij willen weten hoe de
keuze van de regering om dat oordeel aan de rechter over te laten, zich verhoudt
tot de discussie omtrent het herstel van het primaat van de politiek.De regering is van mening dat zij met deze keuze het primaat van de politiek
niet tekort doet. In ons staatsrechtelijk bestel is het uiteindelijk de rechter
die oordeelt over de interpretatie van wetten in het concrete geval. Dat betekent
niet dat de rechter de plaats van de wetgever inneemt.Op de vraag welke onroerende zaken belast of vrijgesteld zijn, kunnen
wet en toelichting geen uitputtend antwoord geven. Daarvoor is de praktijk
van de werktuigenvrijstelling te divers en ook te dynamisch. Het wetsvoorstel
bevat daarom algemene criteria voor de toepassing van de werktuigenvrijstelling.
Wanneer in een concreet geval verschil van inzicht1bestaat over de vraag of een bepaald deel van een onroerende zaak belast
of vrijgesteld is, dient uiteindelijk de rechter daarover te beslissen. De
rechter beoordeelt dan of de criteria in het concrete geval juist zijn toegepast.Hierbij aansluitend merken wij op dat het niet mogelijk is om aan te geven
welke leidingen, kabels en buizen onder de werktuigenvrijstelling vallen.
De leden van de CDA-fractie hebben op dit punt gevraagd naar duidelijkheid
voor de praktijk. De regering kan niet meer zeggen dan dat zij ook in de memorie
van toelichting al heeft gedaan: leidingen, kabels en buizen vallen onder
de werktuigenvrijstelling indien zij voldoen aan de criteria die de wet stelt.
Dat zal, net als bij andere werktuigen, per geval moeten worden beoordeeld.
Wat dat betreft is de voorgestelde toekomstige situatie niet anders dan de
huidige.De leden van de VVD-fractie vragen of een roltrap of een lift onder de
voorgestelde regeling zouden vallen, of dat voor de beantwoording van die
vraag het oordeel van de rechterlijke macht moet worden afgewacht.Zoals ook in de memorie van toelichting is opgemerkt, is er alleen sprake
van een werktuig in de zin van de werktuigenvrijstelling als het werktuig
in hoofdzaak dienstbaar is aan het produktieproces. Zaken die in hoofdzaak
het gebouw dienen – in de zin van: beter geschikt maken voor gebruik –
vallen niet onder de werktuigenvrijstelling. Dit heeft de Hoge Raad onder
meer bepaald in zijn arrest van 2 maart 1994 (Belastingblad 1994, blz. 303
en BNB 1994/113). Op grond van die redenering zullen roltrappen en liften
in principe niet onder de werktuigenvrijstelling vallen. Wellicht zijn er
situaties denkbaar waarbij bijvoorbeeld een lift in hoofdzaak dienstbaar is
aan het produktieproces. In die gevallen kan er wel sprake zijn van een werktuig
in de zin van de werktuigenvrijstelling. Het EPON-arrestNaar aanleiding van de vraag van de leden van de PvdA-fractie over de
consequenties die het zogenoemde EPON-arrest zou hebben voor het onderhavige
wetsvoorstel het volgende.In juni 1996 is er in het kabinet uitgebreid gesproken over de reikwijdte
van de werktuigenvrijstelling. Men heeft er toen bewust voor gekozen om geen
wijziging aan te brengen in de lastendruk zoals die onder de werktuigenvrijstelling
gold. Dit wordt bedoeld met «de status quo handhaven».Deze juridische status quo is niet de stand van zaken zoals die was ten
tijde van de hofuitspraak EPON. Het is niet juist om uit te gaan van de status
quo van een zaak die nog onder de rechter is. De hofuitspraak is niet in kracht
van gewijsde gegaan en was daardoor zeker op dat moment slechts een tussenstap
in een procedure die op dat moment bij de Hoge Raad lag. Het kabinet heeft
met de uitsluitend redactionele wijziging beoogd geen wijziging aan te brengen
in de omvang van de werktuigenvrijstelling zoals deze vaststond; dus vóór
de EPON-zaak. Daarbij is bewust de ontwikkeling van de begrippen aan de belastingrechter
overgelaten.Voorts merken wij op dat het er eigenlijk niet om gaat welke status quo
er is geweest. We hebben de formulering van de wettekst bewust zodanig gekozen
dat de belastingrechter zou kunnen oordelen over de in geding zijnde aspecten
van de werktuigenvrijstelling. Daarom hebben we de begrippen als «werktuig»
en «gebouwd eigendom» als typische OZB-begrippen gehandhaafd.
Deze begrippen zijn ook bij de EPON in het geding (geweest). De zaak is door
de Hoge Raad verwezen naar het gerechtshof 's-Hertogenbosch.
Naar onze informatie is er nog geen uitspraak in die zaak gedaan.De VNG is van mening dat de uitspraak van de Hoge Raad heeft geleid tot
een uitbreiding van de werktuigenvrijstelling. Wij kunnen dat standpunt niet
onderschrijven. Wel zijn wij met de VNG van mening dat het arrest zelve een
ruimere uitleg geeft van de werktuigenvrijstelling dan de uitspraak van het
gerechtshof Arnhem. Naar onze mening gaat het echter niet zozeer om een uitbreiding
van de thans geldende jurisprudentie, doch om het voorkomen dat de door het
Gerechtshof Arnhem ingezette inperking van het geldende recht rond de werktuigenvrijstelling
zich zou voordoen. De Hoge Raad is ook deze opvatting toegedaan. In zijn rechtsoverweging
3.5 geeft de Raad het volgende aan: «Tekst van noch toelichting op de
betrokken bepalingen geeft aanleiding voor de veronderstelling dat, toen bij
de vervanging van de grondbelasting door de gemeentelijke onroerend-goedbelastingen
de vrijstelling – die tevoren ook grote werktuigen binnen gebouwen betrof –
werd overgenomen, is beoogd de werkingssfeer van de vrijstelling in die mate
te beperken, ook niet in verband met de sindsdien geboden ruimere uitleg van
het begrip «gebouwd eigendom» (Hoge Raad 10 december 1980, nr.
19 869, BNB 1981/45). Derhalve moet worden aangenomen dat alleen buiten
gebouwen opgestelde werktuigen als gebouwde eigendommen in de zin van voormelde
bepalingen kunnen worden aangemerkt.» (Hoge Raad 8 juli 1997, nr. 31 274,
BNB 1997/294). Overige vragenDe leden van de CDA-fractie vragen naar de verwachte herverdeeleffecten
in de algemene uitkering uit het gemeentefonds. De belastingcapaciteit van
de onroerende-zaakbelastingen wordt gehanteerd als inkomstenmaatstaf voor
de verdeling van de algemene uitkering uit het gemeentefonds. De inkomstenmaatstaf
in het systeem van de financiële verhouding bewerkstelligt dat de verdeling
van de algemene uitkering over de gemeenten rekening houdt met de verschillen
tussen gemeenten in het vermogen tot het voorzien in eigen inkomsten (artikel
7 van de Financiële-verhoudingswet). Dat werkt als volgt uit.De vastgestelde waarden op grond van artikel 22 van de Wet WOZ van de
woningen en de niet-woningen in de gemeente worden als uitgangspunt genomen
voor de berekening van de maatstaf ozb-capaciteit. De maatstaf is de optelsom
van 70% van de WOZ-waarden van niet-woningen en 80% van de waarden van woningen
in de gemeente. Daarbij maken de waarden die op grond van een wettelijk voorgeschreven
vrijstellingen buiten de heffing van OZB blijven, geen deel uit van de belastingcapaciteit
voor de Financiële-verhoudingswet.De maatstaf belastingcapaciteit wordt berekend door de totale OZB-waarden
(waarin in voorkomende gevallen de invloed van de vrijstellingen is verwerkt)
te vermenigvuldigen met het rekentarief van 15,63 per 5 000,– waarde.Op grond van artikel 220d, tweede en derde lid, juncto artikel 305a van
de Gemeentewet is de werktuigenvrijstelling een van de wettelijk verplichte
vrijstellingen. De waarden die dientengevolge buiten de heffing van OZB blijven
worden in het bovenbeschreven systeem niet meegenomen bij de berekening van
de belastingcapaciteit van gemeenten. De hoogte van de totale landelijke belastingcapaciteit
is niettemin van rechtstreekse invloed op de hoogte van de algemene uitkering
van alle gemeenten tezamen, zodat wijzigingen in de omvang van werktuigenvrijstelling
ook herverdeeleffecten zullen meebrengen. Zoals wij eerder hebben aangegeven
is het niet ons oogmerk om met dit wetsvoorstel een substantieel effect op
de lasten te bewerkstelligen. Dat er enige lastenverschuiving zal ontstaan
is wellicht onontkoombaar. Daar de lastenverschuiving als gevolg
van het huidige wetsvoorstel naar ons oordeel niet substantieel is, zijn naar
onze verwachting ook geen herverdeeleffecten van betekenis te verwachten.De leden van de CDA-fractie vragen naar de mogelijke herverdeeleffecten
die zullen optreden bij gemeenten als gevolg van de wijziging van de werktuigenvrijstelling.Daarover is het volgende te melden.Een eventuele uitbreiding van de werktuigenvrijstelling leidt tot lagere
WOZ-waarden en tot een lagere OZB-belastingcapaciteit. Een lagere OZB-belastingcapaciteit
als negatieve maatstaf voor de algemene uitkering leidt naar zijn aard tot
een lager te verdelen bedrag via de uitgavenmaatstaven van die uitkering.
Voor gemeenten met veel industrie en bedrijvigheid waar verhoudingsgewijs
veel verlaging van de belastingcapaciteit optreedt betekent dit per saldo
een hogere algemene uitkering, omdat de verlaging van de uitgavenmaatstaven
minder zal zijn dan de verlaging van de inkomstenmaatstaf. Gemeenten waar
de belastingcapaciteit nauwelijks daalt als gevolg van een veronderstelde
uitbreiding van de werktuigenvrijstelling, zullen per saldo een (kleinere
dan wel grotere) achteruitgang van de algemene uitkering ondervinden. Het
algemene beeld is dat onder die omstandigheden de industriële gemeenten
er qua verdeling van de algemene uitkering op vooruit zouden gaan ten koste
van de niet-industriële gemeenten.Naar aanleiding van de vraag daaromtrent van de leden van de PvdA-fractie
merken wij op dat wij geen voornemens hebben de OZB-grondslag verplicht voor
te schrijven als heffingsmaatstaf voor andere belastingen zoals de precariobelasting.
Wij merken evenwel op dat gemeenten desgewenst zelf de mogelijkheid hebben
om binnen het raamwerk van artikel 219 van de Gemeentewet die heffingsmaatstaven
te kiezen die zich het beste verstaan met het beleid en de gemeentelijke praktijk.De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken,A. G. M. van de VondervoortXNoot1Artikel 3:254, eerste lid, van het Burgerlijk Wetboek luidt: Wanneer op
roerende zaken die volgens verkeersopvatting bestemd zijn om een bepaalde
onroerende zaak duurzaam te dienen en door hun vorm als zodanig zijn te herkennen,
of op machinerieën of werktuigen die bestemd zijn om daarmede een bedrijf
in een bepaalde hiertoe ingerichte fabriek of werkplaats uit te oefenen, overeenkomstig
artikel 237 een pandrecht is gevestigd voor een vordering waarvoor ook hypotheek
gevestigd is op die onroerende zaak, fabriek of werkplaats of op een daarop
rustend beperkt recht, kan worden bedongen dat de schuldeiser bevoegd is de
verpande en verhypothekeerde goederen tezamen volgens de voor hypotheek geldende
regels te executeren. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25736-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl