Jaarverslag en slotwet ministerie van Defensie 2008; Jaarverslag van het Ministerie van Defensie (X)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31924-X, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

15-05-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

31924-X nr. 1

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31924-XToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 395 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 924 XJaarverslag en slotwet Ministerie van Defensie 2008nr. 1JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN DEFENSIE (X)Aangeboden 20 mei 2009Ontvangsten (bedragen x € 1 000 000)Uitgaven (bedragen x € 1 000 000)INHOUDSOPGAVE blz.A.Algemeen61.Aanbieding van het jaarverslag en
verzoek tot dechargeverlening62.Leeswijzer9   B.Beleidsverslag113.Beleidsprioriteiten114.Beleidsartikelen264.1.Beleidsartikel 20 Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties264.2.Beleidsartikel 21 Commando zeestrijdkrachten344.3.Beleidsartikel 22 Commando landstrijdkrachten414.4.Beleidsartikel 23 Commando luchtstrijdkrachten504.5.Beleidsartikel 24 Commando Koninklijke
marechaussee564.6.Beleidsartikel 25 Defensie Materieelorganisatie644.7.Beleidsartikel 26 Commando Dienstencentra775.Niet-beleidsartikelen845.1.Niet-beleidsartikel 70 Geheime
uitgaven845.2.Niet-beleidsartikel 80 Nominaal
en onvoorzien855.3.Niet-beleidsartikel 90 Algemeen866.Bedrijfsvoeringparagraaf91   C.Jaarrekening987.De departementale verantwoordingsstaat988.De saldibalans999.Topinkomens105    Baten-lastendiensten10610.De samenvattende verantwoordingsstaat
baten-lastendiensten10611.Baten-lastendienst Defensie Telematica
Organisatie (balans, staat van baten en lasten en kasstroomoverzicht)10712.Baten-lastendienst Dienst Vastgoed
Defensie (balans, staat van baten en lasten en kasstroomoverzicht)11213.Baten-lastendienst Paresto (balans,
staat van baten en lasten en kasstroomoverzicht)119   D.Bijlagen126Bijlage 1:Toezichtrelaties en ZBO’s/RWT’s126Bijlage 2:Aanbevelingen Algemene Rekenkamer127Bijlage 3:Overzicht niet-financiële
informatie over inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel129Bijlage 4:Overzicht personele en materiële
inzet bij crisisbeheersingsoperaties130Bijlage 5:Overzicht uitgaven Koninklijk
Huis132Bijlage 6:Milieu133Bijlage 7:Lijst met afkortingen156A. ALGEMEEN1. AANBIEDING EN DECHARGEVERLENINGAan de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer
van de Staten-Generaal.Hierbij bied ik, mede namens de staatssecretaris van Defensie, het departementale
jaarverslag van het Ministerie van Defensie over het jaar 2008 aan.Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de
Comptabiliteitswet 2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal
de Minister van Defensie decharge te verlenen over het in het jaar 2008 gevoerde
financiële beheer.Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek
tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als externe controleur
op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001 een rapport opgesteld.
Dit rapport wordt separaat door de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal
aangeboden. Het rapport bevat de bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer
met betrekking tot:a. het gevoerde financieel beheer en materieelbeheer;b. de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;c. de financiële informatie in het jaarverslag;d. de betrokken saldibalans;e. de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;f. de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken te worden betrokken:a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2008;b. het voorstel van de slotwet over het jaar 2008 die met het onderhavige
jaarverslag samenhangt;c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het jaar 2008 met betrekking
tot het onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks schatkist
en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met betrekking
tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2008 opgenomen rekening
van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over 2008, alsmede met betrekking
tot de Saldibalans van het Rijk over 2008 (de verklaring van goedkeuring,
bedoeld in artikel 83, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001).Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van
de Algemene Rekenkamer is ontvangen.De Minister van Defensie,E. van MiddelkoopDechargeverlening door de Tweede KamerOnder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart
de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer
aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen
door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering vanDe Voorzitter van de Tweede Kamer,Handtekening:Datum:Op grond van artikel 64, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening
van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de
voorzitter van de Eerste Kamer.Dechargeverlening door de Eerste KamerOnder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart
de voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer
aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen
door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering vanDe Voorzitter van de Eerste Kamer,Handtekening:Datum:Op grond van artikel 64, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening
van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën.2. LEESWIJZEROpzet jaarverslagHet jaarverslag bestaat uit «de aanbieding en dechargeverlening»,
de leeswijzer, het beleidsverslag, de jaarrekening en een aantal bijlagen.In het jaarverslag wordt onderscheid gemaakt tussen financiële en
niet-financiële informatie.– De financiële informatie valt onder de reikwijdte van de
door de Audit Dienst Defensie afgegeven accountantsverklaring.– De niet-financiële informatie moet informatie bevatten, die
geënt is op zogenoemde beleidsthema’s. De begroting en het jaarverslag
van het ministerie van Defensie zijn echter, op verzoek van de Tweede Kamer,
niet ingericht naar beleidsthema’s, maar naar defensieonderdelen. In
dit jaarverslag is getracht het gewenste inzicht zo goed mogelijk te benaderen.In de bedrijfsvoeringparagraaf wordt ingegaan op de voortgang van het
bezwaaronderzoek door de Algemene Rekenkamer. In die paragraaf wordt eveneens
gerapporteerd over de vermindering van de regeldruk binnen Defensie (motie
Knops, Eijsink en Voordewind,Kamerstuk 31 700X, nr. 42), de extra veiligheidsmaatregelen
(motie Van Velzen,Kamerstuk 31 700X, nr. 40) en de stand van zaken
met betrekking tot de beperkte verificatie van facturen onder € 1 250,-.BeleidsprioriteitenDe kern van het jaarverslag wordt gevormd door het beleidsverslag (deel
B). De opbouw is gebaseerd op de afspraken die gemaakt zijn in het kabinet,
waardoor deze afwijkt van de beleidsagenda in de begroting 2008.BeleidsevaluatiesDe gerealiseerde beleidsevaluaties zijn niet opgenomen bij de afzonderlijke
beleidsartikelen, maar zijn voor een overzichtelijk totaalbeeld in één
tabel gepresenteerd aan het eind van het beleidsverslag.BeleidsartikelenBudgettaire gevolgen van beleidBij de beleidsartikelen zijn algemene doelstellingen geformuleerd en de
financiële gevolgen daarvan worden voor wat betreft de opmerkelijke verschillen
(grensbedrag van € 5 miljoen) per defensieonderdeel toegelicht bij
de tabellen «budgettaire gevolgen van beleid».Bij beleidsartikel 20 «Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties»
zijn de verschillen toegelicht van meer dan € 2,5 miljoen. De presentatie
van het beleidsartikel wijkt enigszins af van de tabel in de begroting 2008,
omdat gekozen is voor de volgorde van de toelichting; dit bevordert de leesbaarheid
van het beleidsartikel.Operationele doelstellingenIn de begroting 2008 zijn bij de operationele commando’s operationele
doelstellingenmatrices opgenomen, waarin het totale aantal operationeel gerede
eenheden en het voortzettingsvermogen zijn weergegeven. De aantallen eenheden
die als gerealiseerde inzet/gereedheid zijn weergegeven, zijn het rekenkundig
gemiddelde van de maandelijks gerapporteerde inzet/gereedheid.
Bij de tabel wordt een nadere toelichting gegeven op de gerealiseerde inzet
en behaalde operationele gereedheid.InvesteringsprojectenBij de investeringsprojecten is een toelichting opgenomen bij die projecten
in realisatie die inhoudelijk zijn gewijzigd of waarvan het projectvolume
(niet als gevolg van de reguliere prijsbijstelling) is aangepast. Indien zich
grote wijzigingen (meer dan € 10 miljoen) hebben voorgedaan, dan
worden deze toegelicht. Bij de investeringsprojecten in planning wordt een
korte toelichting opgenomen indien de voorgenomen DMP-documenten niet zijn
gerealiseerd.Niet-beleidsartikelenDit betreft een toelichting op de artikelen «geheime uitgaven», «nominaal
en onvoorzien» en «algemeen».BedrijfsvoeringparagraafDe bedrijfsvoeringparagraaf bestaat uit vier onderdelen: de rechtmatigheid,
financieel beheer en materieelbeheer, niet-financiële beleidsinformatie
en andere opvallende bedrijfsvoeringaspecten. aspecten van de bedrijfsvoering.
De bedrijfsvoeringparagraaf heeft betrekking op alle defensieonderdelen, inclusief
de baten-lastendiensten.JaarrekeningIn dit hoofdstuk zijn de verantwoordingsstaten, de saldibalans en een
opgave van topinkomens van het ministerie van Defensie opgenomen. Ook is de
verantwoording van de baten-lastendiensten opgenomen.BijlagenOverzicht uitgaven Koninklijk HuisIn het extracomptabele overzicht is een berekening van de kosten opgenomen
die samenhangen met het Koninklijk Huis. Er is dus geen directe relatie met
de uitgavenbegroting.B. BELEIDSVERSLAG3. BELEIDSPRIORITEITENInleidingDit beleidsverslag blikt terug op de beleidsagenda van Defensie voor 2008
en op doelstelling 4 van het kabinet Balkenende IV, die ingaat op de krijgsmacht.
De kabinetsdoelstelling 4 wordt in dit verslag voor het eerst als toetssteen
gebruikt. De indicatoren om het behalen van deze doelstelling te meten, komen
overeen met prioriteiten uit de beleidsvisie «Wereldwijd Dienstbaar»
(Kamerstuknummer 31 243, nr. 1) en de beleidsagenda
2008. Het project verkenningen en de defensiebijdrage aan het geïntegreerd
buitenlands veiligheidsbeleid kunnen niet worden ondergebracht onder de indicatoren.
Deze prioriteiten worden derhalve separaat behandeld aan het einde van dit
verslag. De resultaten bij de prioriteit «de verbetering van de sturing
en de beheersing van de bedrijfsvoering» treft u aan in de bedrijfsvoeringparagraaf.
De nadruk in dit stuk ligt op onderwerpen waarbij de uitvoering afweek van
de planning en op ontwikkelingen die bij het uitkomen van de beleidsagenda
2008 nog niet waren voorzien.Pijler I: een actieve internationale en Europese rolBinnen Pijler I van het kabinetsbeleidsprogramma is Defensie primair verantwoordelijk
voor doelstelling 4 die luidt:«Een moderne krijgsmacht die wereldwijd maatwerk
kan leveren in grote en kleinere crisisbeheersingsoperaties en bij het opbouwen
van veiligheidsorganisaties in landen die we daarin willen ondersteunen.»Aan deze veelomvattende doelstellingen is met de beleidsbrief «Wereldwijd
Dienstbaar» uit 2007 vorm gegeven voor deze kabinetsperiode. Een moderne
krijgsmacht is een betaalbare krijgsmacht die in staat is de uitdagingen en
ontwikkelingen in huidige missiegebieden wereldwijd het hoofd te bieden en
daarop in te spelen. Nederland beschikt over een moderne krijgsmacht, die
ook in 2008 is ingezet in missiegebieden in verschillende landen. Dit vereist
onafgebroken innovatie en investering, in zowel personeel als materieel.Om te kunnen bepalen of Defensie heeft voldaan aan de doelstelling zijn
de volgende indicatoren opgesteld:– Investeren in personeel– Verbeteren van de operationele inzetbaarheid– InzetDeze onderverdeling sluit nauw aan bij twee van de beleidsprioriteiten
in de beleidsagenda 2008; te weten: «het vergroten van de operationele
inzetbaarheid» en «investeren in personeel».Investeren in personeelVoldoende, kwalitatief goed en gemotiveerd personeel is essentieel voor
het goed functioneren van de krijgsmacht. Defensie beschikte over het personeel
om haar taken in 2008 te kunnen uitvoeren. Wel kampte de organisatie in 2008
met een groeiend aantal vacatures waardoor de werkdruk op het zittende personeel
toenam en de gereedstelling en bedrijfsvoering onder druk stonden. Het aantal
militaire vacatures is in 2008 opgelopen tot ruim 7 600. De totale personele
sterkte – militair en burgerpersoneel – bedraagt ongeveer 93 procent
van de formatieve omvang van de defensieorganisatie (exclusief
de baten-lastendiensten). Het doel blijft een volledig gevulde organisatie.
Het personeelsbeleid is daarom gericht op verhoging van de instroom, het bevorderen
van de doorstroom en het voorkomen van de uitstroom van personeel.Werving en BehoudDe voornemens op het gebied van werving en behoud zoals aangekondigd in
de beleidsagenda hebben geleid tot een omvangrijk actieplan Werving en Behoud
(Kamerstuk 31 243, nr. 8), dat in april 2008 naar
de Kamer is gezonden. De uitwerking van dit actieplan volgde in oktober (Kamerstuk 31 243, nr. 10). Het actieplan kent veel maatregelen
die de instroom, de doorstroom en het behoud van personeel moeten bevorderen.
Een groot aantal van de aangekondigde maatregelen is inmiddels in werking
getreden. Op het gebied van werving gaat het ondermeer om de invoering van
de wervingsbonus(kaart), de inzet van parttime wervers, intensivering van
wervingsactiviteiten gericht op specifieke doelgroepen, train-them-in pilots en de instroom van mensen met eerder opgedane
werkervaring.Op het gebied van behoud zijn maatregelen in uitvoering om werk en privé
in evenwicht te brengen, waaronder de vrijstelling van uitzending voor vaders
van jonge kinderen, het in kaart brengen van het aantal nachten van huis en
het voorkomen van uitval van leerlingen in de initiële opleidingen. Daarnaast
zijn loopbaangesprekken met het personeel gestart en worden bindingspremies
en functioneringstoelagen toegekend.De maatregelen zullen naar verwachting pas in 2009 tot aansprekende resultaten
leiden. Hoewel de uitstroom eind 2008 de instroom nog overtrof, was dit verschil
aan het einde van het jaar kleiner dan begin 2008 werd verwacht. Het aantal
deelnemers aan instroomopleidingen is gestegen naar ruim 2 200 voor het
schooljaar 2008–2009, ten opzichte van ongeveer 1 700 leerlingen
in het schooljaar 2007–2008. De train-them-in pilot, waarbij personeel via extra inspanningen alsnog geschikt wordt
gemaakt voor de initiële opleiding, was een succes met de instroom van
zeventien van de oorspronkelijk gestarte twintig leerlingen. Als gevolg van
de inspanningen om de horizontale instroom te bevorderen hebben bijna 3 300
mensen met eerder opgedane werkervaring belangstelling getoond. Daarvan zijn
ongeveer 250 mensen aangesteld, zijn 1 450 mensen definitief afgewezen
en zijn nog ongeveer 1 600 sollicitaties in behandeling. Om personeel
in vooral schaarse categorieën te behouden zijn in 2008 nadere afspraken
gemaakt over aanspraken voor bindingspremies en is met vrijwel al het personeel
dat behoort tot een schaarse categorie een loopbaangesprek gevoerd.Het actieplan Werving en Behoud bevat vijf kwantitatieve doelstellingen
(Kamerstuk 31 243, nr. 13) die inzicht geven in
de voortgang van de implementatie en effecten van de maatregelen. Hieronder
wordt de voortgang in 2008 per doelstelling geschetst.Invoering van de WervingsbonusDe wervingsbonus is per 1 december 2008 ingevoerd om defensiemedewerkers
te stimuleren als ambassadeurs van Defensie anderen te interesseren voor een
baan bij Defensie. De eerste maand zijn 68 van de 1 074 sollicitanten
met een wervingsbonuskaart aangemeld. Voor 2009 is het doel om 2 000
nieuwe defensiemedewerkers op deze wijze te werven.Uitbreiding van het aantal parttime werversDe inzet van ervaren militairen tijdens voorlichtingen heeft een positief
effect op de instroom. Parttime wervers kunnen een goed en actueel beeld schetsen
van de organisatie en de werkzaamheden. De doelstelling voor 2008, de aanwijzing
en opleiding van 50 parttime wervers, is gehaald. De doelstelling voor 2011
is een stapsgewijze uitbreiding van het bestand tot 150.Vermindering van de uitval bij keuring en selectieGedurende de periode van psychologische, geneeskundige en veiligheidsonderzoeken
viel in 2008 41 procent van de sollicitanten af. Dit is lager dan de geraamde
45 procent die in de brieven aan de Kamer over Werving & Behoud was opgenomen.
De doelstelling voor 2010 is het terugdringen van deze uitval tot maximaal
40 procent.Terugdringen van het opleidingsverloopHet verloop tijdens de initiële opleiding was bijna 34 procent in
2008, wat een groot deel van de irreguliere uitstroom was. De doelstelling
voor 2010 is het terugdringen van het opleidingsverloop tot 30 procent.Uitbreiding van het aantal loopbaanbegeleidersLoopbaanbegeleiders moeten militairen ondersteunen bij vormgeving van
hun loopbaan bij Defensie. Aan het eind van 2008 waren er 67 loopbaanbegeleiders
werkzaam bij Defensie. Dit aantal zal stapsgewijs groeien tot 200 in 2010.De tijdelijke maatregel van de wervingsbonus is betaald uit de vrijval
als gevolg van de ondervulling. De structurele maatregelen zijn betaald uit
het budget dat in de begroting was vrijgemaakt voor het investeren in personeel.FPS en LevensfasebeleidDe invoering van het Flexibel Personeelssysteem (FPS) is belangrijke om
modern werkgeverschap vorm te geven en de loopbaanperspectieven en de motivatie
van personeel te ondersteunen. Het project behelst een groot aantal deelmaatregelen,
waaronder de eerder genoemde loopbaanbegeleiding en de ontwikkeling van een
personeelsontwikkelingsplan. Ook speelt het levensfasebeleid in op de specifieke
mogelijkheden en behoeften van het personeel.In 2008 is FPS ingevoerd. De eerste producten en diensten zijn inmiddels
actief. Zo is begonnen met de invoering van het Elektronisch Portfolio, dat
tot doel heeft om de persoonlijke ontwikkeling van de individuele medewerker
beter zichtbaar te maken binnen en buiten Defensie. Ook is het Persoonlijk
Ontwikkelingsplan (POP) ingevoerd, waarin afspraken worden opgenomen die in
het loopbaangesprek worden gemaakt. Tevens is in 2008 de Externe Bemiddelingsorganisatie
Defensie opgericht, die tot doel heeft werknemers die Defensie verlaten te
begeleiden naar een nieuwe baan.Om tot een betere benutting van de instrumenten voor levensfasebeleid
te komen zijn in 2008 – als uitvloeisel van een convenant dat in het
kader van het Arbeidsvoorwaardenakkoord 2007–2009 hierover is gesloten –
onder andere twee pilots begonnen en is een defensiebreed onderzoek onder
het personeel gedaan naar de instrumenten van het levensfasebeleid. Daarbij
is duidelijk geworden dat uitbreiding van het instrumentarium niet nodig is,
maar dat verder moet worden gewerkt aan de bekendheid met de
voorzieningen en de meer frequente toepassing van het instrumentarium.Diversiteitsbeleid DefensieIn 2008 is een begin gemaakt met de uitvoering van het Diversiteitsbeleid
Defensie zoals vastgelegd in de brief van 14 december 2007 (Kamerstuk
31 200X, nr. 78). In die brief zijn niet alleen de beleidsdoelstellingen
van het beleid geformuleerd, maar is tevens een palet van maatregelen gepresenteerd,
onder meer gericht op de instroom, de doorstroom en het behoud van groepen
die nog onvoldoende in de organisatie vertegenwoordigd zijn, zoals vrouwen
en etnisch-culturele minderheden. In 2008 is de expertisepool diversiteit
ingericht binnen de Hoofddirectie Personeel. Hiermee is extra capaciteit beschikbaar
gekomen voor de ontwikkeling van deskundigheid over diversiteit en zijn de
regie op en de coördinatie van de uitvoering van het beleid binnen Defensie
verder versterkt.De aandacht voor de extra instroom van vrouwen was in 2008 onveranderd
groot. Toch blijft het moeilijk de streefcijfers te halen. Voor een aantal
specifieke groepen – onder andere bij het Commando zeestrijdkrachten
(algemeen) en het Commando landstrijdkrachten (logistiek) – was de instroom
van vrouwen succesvol. Voor het bevorderen van de instroom van etnisch-culturele
minderheden zijn dit jaar concrete initiatieven genomen, zoals een contactdag
voor vertegenwoordigers van allochtone studentenverenigingen. Met het oog
op de doorstroom is een mentorproject uitgevoerd voor vrouwelijke burgermedewerkers
en is een begin gemaakt met een mentorproject voor defensiepersoneel met een
etnisch-culturele achtergrond.In 2008 is het thema Gender belegd in alle initiële en loopbaanopleidingen.
Daarnaast is begonnen met de belegging van andere personeelsonderwerpen, zoals
diversiteit, in deze opleidingen. Het Nationaal Actieplan 1325 voor de uitvoering
van de VN-resolutie 1325 over de rol van gender in vredesoperaties, heeft
onder meer geleid tot een minisymposium over dit onderwerp. De bijeenkomst
is samen met het ministerie van Buitenlandse Zaken georganiseerd op 9 december
2008 en er is een aantal concrete afspraken gemaakt voor de toekomst.MedezeggenschapOp 1 september 2008 is het nieuwe Besluit Medezeggenschap Defensie (BMD)
2008 in werking getreden. Dit BMD bevat verbeteringen naar aanleiding van
de bij de evaluatie onderkende knelpunten van de medezeggenschap. Eén
van de verbeteringen betrof het organiseren van medezeggenschap op een hoger
niveau in de defensieorganisatie. De medezeggenschap op het niveau van de
defensieonderdelen wordt belegd in de defensieonderdeel medezeggenschapscommissies
(DMC’s). Deze behandelen aangelegenheden die het hele (of een groot
gedeelte van het) defensieonderdeel aangaan. Op het niveau van de gehele defensieorganisatie
wordt de centrale medezeggenschapscommissie (CMC) ingevoerd. De CMC wordt
binnen Defensie het centrale platform om het defensiepersoneel op hoofdlijnen
te informeren en te betrekken bij defensiebrede bedrijfsvoeringaangelegenheden,
maar is ook gesprekspartner over visie, beleid en inrichting van de organisatie.
De DMC’s zijn met ingang van 1 september 2008 formeel ingesteld. Over
het moment van invoering van de CMC wordt op dit moment nog overleg gevoerd
met de centrale van overheidsperoneel in het Sectoroverleg Defensie.Veteranen en zorgDe capaciteit voor het veteranenbeleid is uitgebreid. Het bureau Veteranenbeleid
is met twee functies uitgebreid tot vier functies.In het kader van het verbeteren van de materiële en immateriële
zorg voor militaire oorlogs- en dienstslachtoffers is de capaciteit voor de
zorgcoördinatie uitgebreid. Er zijn nu negen zorgcoördinatoren en casemanagers werkzaam bij het zorgloket voor militaire
oorlogs- en dienstslachtoffers. Met ingang van 1 juli 2008 zijn de protocollen
voor de verzekeringsgeneeskundige beoordeling van Post Traumatisch Stress
Syndroom (PTSS) en lichamelijk onverklaarbare klachten (LOK) in werking getreden.
De mate van invaliditeit van militaire oorlogs- en dienstslachtoffers met
een dergelijke aandoening kan daardoor nu beter worden beoordeeld. Er is intensief
overleg gevoerd met de centrales van overheidspersoneel over de wijze waarop
de vergoeding van restschade bij invaliditeit met dienstverband kan worden
vormgegeven. Dat heeft in 2008 echter niet geleid tot overeenstemming. Op
13 september 2008 is in Den Haag de landelijke dag voor de militaire oorlogs-
en dienstslachtoffers gehouden.Met betrekking tot de hulpverlening aan veteranen door het Landelijk Zorgsysteem
Veteranen (LZV) geldt dat in 2008 de convenanten tussen Defensie en de deelnemende
civiele zorginstellingen zijn getekend. Waar eerst werd gewerkt aan het tot
stand brengen van het LZV, zijn de inspanningen nu gericht op het functioneren
van het LZV en de verbeteringen die daarin mogelijk zijn. In dat kader zijn
in 2008 onder meer afspraken gemaakt over het verbeteren van de acute opvang
van veteranen. In 2008 heeft de Raad voor Zorg en Onderzoek (RZO) op verzoek
van Defensie een advies uitgebracht over de wijze waarop kan worden gewaarborgd
dat de richting van het wetenschappelijk onderzoek op het gebied van aandoeningen
gerelateerd aan uitzending, aansluit bij de vraagstukken die spelen bij de
zorg voor zowel actief dienende militairen als veteranen.Bij de zorg voor veteranen zijn militaire en civiele zorginstellingen
op het gebied van maatschappelijk werk en geestelijke gezondheidszorg betrokken.
Deze partijen voeren sinds 2008 periodiek overleg over de ontwikkelingen op
het gebied van de zorg voor veteranen en ieders verantwoordelijkheden daarbij.Maatregelen Commissie StaalEen van de belangrijkste projecten op het gebied van werk- en leefomstandigheden
is draadloos internet op vrijwel alle legeringkamers (IOL) in Nederland en
in het Caribische gebied. In het eerste halfjaar van 2008 zijn het Commando
landstrijdkrachten (CLAS) en het Commando zeestrijdkrachten (CZSK) voorzien
van internet op legeringkamers (IOL). De invoering bij de overige defensieonderdelen
is in volle gang.Het onderzoek naar het straftucht- en militair ambtenarenrecht heeft eind
2008 geresulteerd in het rapport De Commandant en zijn sancties. Het rapport
zal worden beoordeeld en bezien op mogelijk gewenste aanpassingen. De aanbevelingen
in het rapport van de commissie-Staal zijn inmiddels grotendeels uitgevoerd
en in de organisatie ingebed. De projectorganisatie is in 2008 opgeheven.
Sindsdien zijn de commandanten van de defensieonderdelen verantwoordelijk
voor de verdere uitvoering van de aanbevelingen.Alle initiële en loopbaanopleidingen zijn in 2008 zodanig aangepast
dat de sociale aspecten van leidinggeven ruimschoots aan bod komen. Voor de
groep leidinggevende militairen en burgers (ongeveer 10 000 personen)
die niet de aangepaste initiële opleiding hebben gevolgd en op korte
termijn geen loopbaanopleiding volgen is een afzonderlijke training «sociale
aspecten voor leidinggevenden» ontwikkeld. In december is een serie pilottrainingen verzorgd bij de HRM Academie om de effectiviteit
van de nieuwe training te optimaliseren.In augustus 2008 is het stafbureau Leiderschap opgericht. Dit stafbureau
coördineert alle projecten op het gebied van leiderschap. Het bureau
besteedt structureel aandacht aan onder andere coaching door leidinggevenden,
de verdere ontwikkeling van de leiderschapsvisie, het volgen van de training «sociale
aspecten voor leidinggevenden» en het ondersteunen op het niveau van
de defensieonderdelen. Om deze activiteiten te kunnen uitvoeren zijn in 2008
40 vte’n toegevoegd aan de defensieonderdelen.Beleidsconclusie: Het overgrote deel van de gestelde
beleidsprioriteiten op het gebied van investeren in personeel is in 2008 behaald.
Desondanks is de vulling in 2008 verder teruggelopen. De uitvoering van het
Actieplan Werving en Behoud en de uitvoering van het FPS zijn belangrijke
mijlpalen op weg naar de werving en het behoud van personeel.Verbeteren van de operationele inzetbaarheidOm een moderne krijgsmacht te behouden zijn onafgebroken innovatie en
investering nodig. De investeringsquote van ten minste 20 procent garandeert
dat er voldoende investeringsbudget is om op al deze terreinen te blijven
innoveren en investeren. Daarmee blijft Nederland in de NAVO en de EU behoren
tot de landen die op een geloofwaardige manier werken aan de inzetbaarheid
en de professionaliteit van hun krijgsmacht. In 2008 is 20,9 procent van de
defensiebegroting geïnvesteerd om de operationele inzetbaarheid van Defensie
te verbeteren.In 2008 maakten ruim 350 materieel-, infrastructuur- en informatievoorzienings(IV)-plannen
deel uit van de investeringsplannen van Defensie. Drie aansprekende voorbeelden
van modernisering en innovatie op diverse essentiële operationele capaciteiten
zijn:Vervanging F-16 (project loopt tot na 2025)Het meest in het oog springende investeringsproject bij Defensie gedurende
deze kabinetsperiode is zonder twijfel de vervanging van het F-16 jachtvliegtuig.
Het project Vervanging F-16 heeft als doel tijdig te voorzien in de vervanging
van de F-16 jachtvliegtuigen van de Nederlandse krijgsmacht en bij te dragen
tot de verbetering van de operationele inzetbaarheid van de krijgsmacht. Het
project past in het streven om de effectiviteit van de hoofdwapensystemen
verder te vergroten.Het kabinet heeft in 2008 besloten tot ondertekening van het MoU over
de Initiële Operationele Test- en Evaluatiefase (IOT&E) van de JSF
in de Verenigde Staten. In het kader daarvan heeft Defensie achtereenvolgens
in mei en november 2008 opdracht gegeven tot de verwerving van onderdelen
met een lange levertijd (long lead items) voor
twee JSF-toestellen. In december 2008 is de Kamer geïnformeerd over de
resultaten van de actualisering van de vergelijking van kandidaten voor de
vervanging van de F-16.Defensiebrede vervanging wielvoertuigen (project loopt
tot en met 2018)Op 18 augustus 2008 heeft de Staatssecretaris van Defensie de Kamer geïnformeerd
over de behoeftestelling van het project «Defensiebrede vervanging operationele
wielvoertuigen» (A-brief, Kamerstuk 26 396 en 31 243, nr.
72). In de behoeftestelling is extra ballistische bescherming van de voertuigen
opgenomen. Hiervoor is aan het projectbudget € 29,4 miljoen toegevoegd
uit het programma «Veiligheid en bescherming». In 2009 zal de
Kamer worden geïnformeerd over de resultaten van de (voor)studiefase.Patrouilleschepen (project loopt tot en met 2013)Defensie heeft in 2008 contracten gesloten voor onder andere de wapensystemen
en de communicatiesystemen. Met het ontwerpen en de bouw van de eerste producten
is begonnen. In december 2008 is de kiel van het eerste schip gelegd. Naast
het werk aan de schepen en deelsystemen is in 2008 ook begonnen met de studies
naar onderhoud en het uitwerken van de bedrijfsvoering.In de beleidsagenda 2008 waren verder de volgende beleidsvoornemens voor
de vergroting van de operationele doelmatigheid opgenomen:Versterken van de inlichtingenketenAfgelopen jaar is de organisatie van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(MIVD) verder versterkt en is binnen de Directie Operaties van de Commandant
der Strijdkrachten een eigen operationele inlichtingencapaciteit opgericht.
De bundeling van de bestaande capaciteiten van operationele inlichtingen in één
krijgsmachtbrede eenheid-het Joint Intelligence Surveillace
Target Acquistion en Reconnaissance Command (JISTARC) – zal
in 2009 een feit zijn.Oprichting van een permanent gezamenlijk hoofdkwartierIn 2008 is begonnen met het project «Oprichting Permanent Gezamenlijk
Hoofdkwartier». Er is een projectorganisatie opgericht en een plan van
aanpak opgesteld. Onderdeel van dit plan van aanpak is een studie naar de
inrichting van het gezamenlijk hoofdkwartier. De studie wordt in 2009 voltooid.Verbetering van het voortzettingsvermogen van de Apache-gevechtshelikoptersHelikopters vormen een essentieel onderdeel van de krijgsmacht in crisisbeheersingsoperaties.
De Apache-gevechtshelikopters worden intensief ingezet in de huidige crisisbeheersingsoperaties.
De verbeteringen hebben als doel het voortzettingsvermogen van helikopters
te vergroten en de uitzenddruk van vooral het vliegend en onderhoudspersoneel
te verminderen. Gedurende 2008 zijn daartoe twee extra vliegers en negen technici
aangenomen. Ook is een aantal projecten in gang gezet die operationele verbeteringen
behelzen. Hierbij gaat het vooral om zelfbeschermingsmaatregelen van de Apache-gevechtshelikopter,
nieuwe radio’s en een modificatieproject om de situational
awareness van de vliegers te verbeteren. De vijf reserve-Apache-gevechtshelikopters
zullen dezelfde operationele verbeteringen krijgen.Verbetering van de veiligheid en bescherming van uitgezonden
personeelVoor de verbetering van de veiligheid en bescherming van uitgezonden personeel
zijn in 2008 in het project «Counter Improvised Explosive
Devices» (CIED) structureel achttien extra functionarissen
aangesteld. Zij zijn vooral verantwoordelijk voor het opleiden van defensiepersoneel. Daarnaast zijn vier functionarissen specifiek voor de missie in Uruzgan
aangesteld. Ook zijn in 2008 diverse middelen voor het opsporen van Improvised Explosive Devices (IED’s) aangeschaft.
In 2009 volgen meer middelen, waaronder een robotarm gemonteerd op de Bushmaster
die het op afstand onderzoeken van IED’s mogelijk zal maken.Uitbreiding CIMIC-capaciteitIn 2008 is begonnen met de versterking van de capaciteit voor Civiel-Militaire
Samenwerking (CIMIC). In 2011 moet de operationele CIMIC-capaciteit zijn uitgebreid
met 45 functies. In 2008 is deze capaciteit met zes functies uitgebreid waarvan
tot op heden drie zijn gevuld.Versterking Network Enabled Capabilities (NEC)De ontwikkelingen in netwerkend optreden hebben zich in 2008 onder andere
gericht op het verkrijgen van een nationaal gezamenlijk (tussen de krijgsmachtdelen)
gedeeld situatiebeeld (common operational picture).
Tevens zijn in 2008 projecten begonnen voor de verbetering van de interconnectiviteit
(spraak- en data-interoperabiliteit) en de verbetering van de integratie,
exploitatie en distributie van Information Storage and
Retrieval(ISR)-data. Ook zijn diverse NEC-experimenten uitgevoerd
die vooral zijn gericht op de verbetering van de communicatiemogelijkheden.
Als onderdeel van de intensivering van de civiel-militaire samenwerking (ICMS)
zijn verbeteringen tot stand gebracht in de interoperabiliteit tussen Defensie
en de civiele diensten voor Openbare Orde en Veiligheidstaken. Naast de investeringsprojecten
is in 2008 begonnen met de doctrineontwikkeling voor commandovoering en inlichtingen
en de versterking van de operationele IV-architectuur.Versterking van de informatievoorziening (IV)In 2008 is gewerkt aan de verdere verbetering van de IV-ondersteuning
in het bestuurlijke en operationele domein. Onder beleidsartikel 26 treft
u de resultaten aan van de projecten die hiervan deel uitmaken. Zo heeft het
project Financiële Administratie (FINAD), dat deel uitmaakt van het Programma Strategic Process and Enterprise Resource Planning Enabled Reengineering (SPEER), geresulteerd in de volledige invoering van het financieel-economische Enterprise Resource Planning (ERP)-systeem SAP bij Defensie.
Alle defensieonderdelen maken, ter ondersteuning van het financiële proces,
gebruik van dit systeem. Technisch functioneert het systeem, maar de inbedding
in de bedrijfsvoering vergt nog verdere aandacht. Door de voltooiing van het
project FINAD kan nu de volgende stap worden gezet; de invoering van het ERP-systeem
in het materieellogistieke domein. Met uitvoering van de drie ketenprojecten
in het materieellogistieke domein (keten grondgebonden optreden, de maritieme
en de luchtketen) moet ook het materieellogistieke proces bij Defensie worden
verbeterd. De Kamer wordt halfjaarlijks geïnformeerd over de voortgang
van de projecten van het Programma SPEER.Europees Defensie Agentschap (EDA)Op 8 juli 2008 hebben de lidstaten binnen het Europees Defensie Agentschap
het Capability Development Plan (CDP) vastgesteld.
Op basis van dit capaciteitenplan zijn twaalf prioriteitsgebieden vastgesteld
die leidend zijn voor de ontwikkeling van gedetailleerde projectvoorstellen
voor verdere Europese samenwerking. Hierover is de Kamer op 19 september 2008
geïnformeerd (Kamerstuk 21 501, nr. 46). Nederland onderzoekt de
mogelijkheden van samenwerking met Europese partners. Deelneming aan een project
op het gebied van mijnenbestrijdingsvaartuigen en van Network Enabled Capabilities is voorzien. Onder het Franse EU-voorzitterschap zijn nog twee nieuwe capaciteiteninitiatieven gelanceerd –
het European Air Transport Fleet project en het European Carrier Group Interoperability Initiative –
waaraan Nederland zal deelnemen.In 2008 zijn op basis van een Europese strategie voor defensie-onderzoek
en ontwikkeling tevens technologische prioriteiten vastgesteld door het EDA.
Die prioriteiten zijn gekoppeld aan de capaciteitendoelstellingen, wat zal
leiden tot studies op het gebied van onder andere CBRN en mijnenbestrijding.
Het driejarig gezamenlijk investeringsprogramma op het gebied van bescherming
van troepen, materieel en infrastructuur (force protection) verloopt voorspoedig. In 2008 is door internationale consortia
gewerkt aan de projecten die door de deelnemende landen zijn geselecteerd.
Ook Nederlandse partijen hebben in drie aanbestedingsrondes contracten verworven
die een waarde vertegenwoordigen van zeventig procent van de totale Nederlandse
bijdrage aan het programma (€ 4 miljoen).Ten slotte is in 2008 door de lidstaten van het EDA de Armaments Strategy vastgesteld. Deze strategie beoogt de internationale
samenwerking op materieelgebied te structureren en de totstandkoming van concrete
materieelprojecten makkelijker, sneller en effectiever te laten verlopen.Implementatie Defensie Industrie StrategieDefensie heeft samen met het ministerie van Economische Zaken (EZ) en
in overleg met de defensiegerelateerde industrie een Defensie Industrie Strategie
(DIS) opgesteld. De DIS is een integrale strategische visie op de Nederlandse
defensie-industrie en de rol van de overheid daarbij. De Tweede Kamer is op
27 juni 2008 (Kamerstuk 31 125, nr. 7) geïnformeerd over
de DIS. In 2008 zijn onder andere de volgende activiteiten ontplooid:– De afstemming DR&D-instrumenten op de prioritaire technologiegebieden;– De start van de eerste projecten van de Maatschappelijke Innovatie
Agenda Veiligheid;– De intensivering van overleg over mogelijkheden voor de Nederlandse
industrie in relatie tot (toekomstige) verwervingstrajecten;– De organisatie van contactdagen en responsemiddagen;– De instelling van een expertfunctie bij de NAVO gericht op de
versterking van de internationale positie van de Nederlandse defensiegerelateerde
industrie;– De ontwikkeling van nieuwe samenwerkingsvormen op het gebied van
instandhouding.Beleidsconclusie: Defensie heeft in 2008 de operationele
doelmatigheid bevorderd door middel van innovatie en investeringen. Het uiteindelijke
investeringspercentage bedroeg in 2008 20,9 procent.InzetDe Nederlandse krijgsmacht heeft in 2008 op uiteenlopende plaatsen in
de wereld deelgenomen aan diverse grote en kleinere crisisbeheersingsoperaties
en bijdragen geleverd aan de opbouw van veiligheidsorganisaties. In het kader
van de Intensivering Civiel-Militaire Samenwerking (ICMS) heeft Defensie voorts
tot 4 600 militairen beschikbaar voor de ondersteuning van civiele autoriteiten
in Nederland. Daarmee voldoet Defensie wat de inzetmogelijkheden betreft aan
kabinetsdoelstelling 4.De operationele doelstellingen voor 2008 in het kader van crisisbeheersingsoperaties
waren: Vrede en Stabiliteit in Europa, Vrede en Stabiliteit in Afghanistan,
Vrede en Stabiliteit in het Midden-Oosten en Vrede en Stabiliteit in Afrika
en de uitvoering van of deelneming aan overige operaties. Bij beleidsartikel
20 treft u een overzicht aan van alle operaties in 2008. De meest aansprekende
en grootste missie was ook in 2008 de deelname aan ISAF. De meeste mensen
en middelen werden ingezet in de provincie Uruzgan, maar Nederland was ook
in Kandahar actief met F-16 jachtvliegtuigen en helikopters en ons land werd
op het hoogste niveau in de staf van ISAF in Kabul vertegenwoordigd. In 2008
werden permanent ongeveer 1 650 militairen ingezet. Vanaf november 2008
voert Nederland voor de tweede keer en voor een periode van een jaar het commando
over het Regional Command South. De Nederlandse
krijgsmacht levert grote inspanningen om haar bijdrage aan de ISAF-operatie
te kunnen volbrengen. In 2008 is bij Voorjaarsnota tweemaal € 30
miljoen aan de begroting toegevoegd om de in Nederland achtergebleven eenheden
gereed te stellen. De uitgezonden eenheden zijn telkens toereikend getraind
en uitgerust. Over de bereikte resultaten in ISAF-verband en op het gebied
van ontwikkelingssamenwerking wordt met regelmaat gerapporteerd in brieven
aan het parlement.In Europa heeft Nederland in geheel 2008 een bijdrage geleverd aan de
missie EUFOR/Althea en de politietrainingsmissie EUPM in Bosnië. In 2008
is ook de missie EULEX in Kosovo begonnen. De Nederlandse bijdrage aan deze
missie bedroeg eind 2008 25 personen.De grootste Nederlandse missie in Afrika was in 2008 de bijdrage aan EUFOR
in Tsjaad. Nederland heeft sinds november 2007 in totaal zeven augmentees ter beschikking gesteld van het Operational
Headquarters (OHQ) en het Field Headquarters
(FHQ). Het doel van de augmentees is het ondersteunen
van de planning en uitvoering van de EVDB-missie in Tsjaad. In mei 2008 is
de EUFOR-missie voor de Nederlandse mariniersverkenningseenheid van zestig
militairen begonnen. Daarnaast heeft de krijgsmacht in de Democratische Republiek
Congo, Soedan en Burundi een bijdrage geleverd aan de opbouw van veiligheidsorganisaties.
In 2008 heeft Nederland op verzoek van het World Food Programme (WFP) tweemaal gedurende een periode van ongeveer drie maanden een
fregat ter beschikking gesteld voor de bescherming van humanitaire hulptransporten
aan Somalië tegen piraten. In de eerste periode zijn dertien WFP-escortes
uitgevoerd, waarbij ruim 42 000 ton hulpgoederen is afgeleverd in Mogadishu,
Somalië. In de tweede periode zijn acht WFP-escortes uitgevoerd waarbij
ruim 60 000 ton hulpgoederen is afgeleverd.Het totale bedrag voor beleidsartikel 20 «Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties»
is in 2008 verhoogd. Naast de al in de begroting 2008 opgenomen toevoeging
van € 25 miljoen uit Pijler 1 is van het ministerie van Buitenlandse
Zaken een bedrag van € 114,9 miljoen ontvangen.Om een indicatie te kunnen geven van de inzetbaarheid van krijgsmachten
hanteert de NAVO een zogenoemde usability-index,
die het percentage inzetbare en ingezette grondeenheden van de krijgsmachten
weergeeft. De NAVO hanteert een norm van 40 procent inzetbaarheid van grondeenheden.
In 2008 stond Nederland wat betreft inzetbaarheid met 59 procent op een vijfde
plaats. Tien procent van de eenheden was werkelijk ontplooid. De top tien
is hieronder gevoegd:  Inzetbare grondeenheden (in %)Ingezette grondeenheden (in %)Percentage ingezet ten opzichte van inzetbaar1USA7515202GBR7528373FRA7516214CAN6910155NLD5910176ESP558157CZE529178DNK509189GRC4771510TUR461022Intensivering Civiel Militaire SamenwerkingIn 2008 heeft ook de samenwerking met civiele autoriteiten verder gestalte
gekregen. De operationalisering van afspraken in het kader van ICMS heeft
in 2008 vervolg gekregen. In 2008 zijn diverse activiteiten ontplooid, waarbij
de samenwerking tussen defensieonderdelen en civiele partners op alle niveaus
beoefend is. Een goed voorbeeld daarvan is de oefening «Waterproef»
in november 2008, waarbij de inzet van militaire stafcapaciteit van toegevoegde
waarde bleek. Daarnaast hebben diverse nationale operaties aangetoond dat
defensiecapaciteiten een goede aanvulling kunnen zijn op die van de civiele
veiligheidspartners. Hierbij kan het ook gaan om nog niet gegarandeerde specifieke
defensiecapaciteiten. Defensie heeft in 2008 onder meer een blushelikopter
ingezet ter assistentie van de brandweer bij een grote brand in Limburg, medisch
materieel en middelen ter ondersteuning van de ontruiming van het Medisch
Centrum Twente en specialisten van het CZSK ten behoeve van de reconstructie
van een duikongeval.Mede als gevolg van de intensieve en succesvolle samenwerking zijn in
2008 eerste verkennende besprekingen gevoerd over de verdere ontwikkeling
van de civiel-militaire samenwerking. Daarbij zal onder andere worden bezien
of de huidige gegarandeerde capaciteiten volstaan.Beleidsconclusie: De Nederlandse krijgsmacht heeft in
2008 aan diverse grotere en kleinere internationale crisisbeheersingsoperaties
deelgenomen. Daarnaast zijn bijdragen geleverd aan de opbouw van veiligheidsorganisaties.
Aan drie van de vier operationele doelstellingen is voldaan. Door omstandigheden
was de bijdrage aan de Vrede en Stabiliteit in het Midden-Oosten in 2008 beperkt.Project VerkenningenZoals het kabinet in de brief «Wereldwijd Dienstbaar» heeft
aangekondigd, worden er interdepartementale verkenningen uitgevoerd. Deze
verkenningen dienen, op grond van de op langere termijn te verwachten ontwikkelingen
en mogelijke scenario’s, zonder beperkingen beleidsopties te formuleren
voor de toekomstige ambities voor de Nederlandse defensie-inspanning, de daaruit
voortvloeiende samenstelling en toerusting van de krijgsmacht en het daarbij
behorende niveau van de defensiebestedingen. Terwijl de krijgsmacht haar verplichtingen
blijft vervullen en daarmee uitvoering geeft aan het regeringsbeleid, wordt
dus tegelijk bezien welke trends en ontwikkelingen op de middellange
termijn van invloed kunnen zijn op de ambities, de samenstelling en de omvang
van Defensie.De verkenningen zijn op 1 maart 2008 begonnen. Er is gekozen voor een
interdepartementale projectstructuur, met betrokkenheid van Defensie, Buitenlandse
Zaken, Ontwikkelingssamenwerking, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
Justitie en Financiën. De oriëntatiefase van het project is in juli
2008 voltooid. De verkenningen monden begin 2010 uit in een door het kabinet
vast te stellen eindrapport. De verkenningen moeten houvast en structuur bieden
ten behoeve van een goed gefundeerde discussie binnen en tussen politieke
partijen over de Nederlandse defensie-inspanning na deze kabinetsperiode.Bijdrage aan het geïntegreerd buitenlands veiligheidsbeleidMet de geïntegreerde benadering is in de Afghaanse provincie Uruzgan
in 2008 vooruitgang geboekt. Vanaf augustus 2008 is de inbreng van civiele
deskundigheid in de missie, in het bijzonder ontwikkelingsadviseurs en tribale
adviseurs, verder toegenomen en wordt nauw samengewerkt met andere departementen,
internationale organisaties, non-gouvernementele organisaties en de Afghaanse
autoriteiten. Zo is de Duitse ontwikkelingsorganisatie GTZ in juni 2008 begonnen
met een ontwikkelingsprogramma dat zich vooral richt op rurale ontwikkeling,
infrastructuur en de ondersteuning van het provinciale bestuur. Verder hebben
Nederlandse militairen het afgelopen jaar eenheden van het Afghaanse leger
(ANA) getraind en begeleid. Eind 2008 waren er ongeveer 2 300 militairen
aangesteld in de vierde ANA-brigade in Uruzgan. Deze militairen slagen er
steeds beter in operaties tot een goed einde te brengen, daarin ondersteund
door Operational Mentoring and Liaison Teams (OMLT’s)
van Nederlandse militairen en die van partnerlanden in Uruzgan.Defensie levert ook bijdragen aan de geïntegreerde benadering in
een aantal fragiele staten in Afrika, te weten Burundi, Soedan en de Democratische
Republiek Congo. In 2008 zijn voorbereidingen getroffen voor een intensivering
van het programma in Burundi op het gebied van de hervorming van de krijgsmacht
en de politie. Dit programma wordt momenteel alleen door de ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie ondersteund. Wel is Buitenlandse Zaken in gesprek
met het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de inzet
van civiele politiefunctionarissen in Burundi.Via de defensieattaché bij de Afrikaanse Unie worden de mogelijkheden
verkend voor verdere, gerichte ondersteuning van de opbouw van vredeshandhavingscapaciteiten
in Afrika, onder andere ter versterking van de Oost-Afrikaanse Standby Brigade
(EASBRIG). In dit kader is thans één Nederlandse militair uitgezonden
naar het International Peace Support and Training Centre in Kenia en één naar de École de Maintien de
Paix in Mali.Defensie stelt personeel beschikbaar om hervormingen van de veiligheidssector, Security Sector Reform (SSR), te ondersteunen. De oorspronkelijke
pool van negentig functionarissen met SSR als nevenfunctie is teruggebracht
naar zestig functionarissen die beschikbaar zijn voor uitzendingen van korte
duur. Daarnaast zijn tien functies gereserveerd voor langdurige (strategische)
inzet in het kader van SSR-programma’s.Overzicht verloop begroting 2008TOTAAL
DEFENSIEBedragen x € 1000Standen ingediende ontwerp 2008 (inclusief
Nota van Wijziging)8 144 743Beleidsmatige mutaties Doorwerking eindejaarsmarge uit 2007– 35 527Overheveling van het ministerie van Buitenlandse Zaken114 900Bijstelling diverse ontvangsten– 17 836Overheveling van/naar andere departementen3 446Toekenning operationele gereedstelling30 000Ontwikkeling dollarkoers– 12 000Toekenning nieuwbouwkosten Officiershotel42 000Verwerving C-17 transportcapaciteit20 000Ontvangsten verkoopopbrengsten Domeinen– 23 048Herfasering verkoopopbrengsten Domeinen– 22 000Totaal beleidsmatige mutaties99 935Autonome mutaties Loonbijstelling164 051Prijsbijstelling72 732Bijstelling diverse ontvangsten14 822Overheveling van/naar andere departementen– 18 103Eindejaarsmarge 200810 146Totaal autonome mutaties243 648Totaal jaarrekening 20088 488 326Toelichting mutatiesBeleidsmatige mutaties voor 2008Definitieve eindejaarsmarge 2007Het defensiebudget wordt verlaagd met een bedrag van € 35,5
miljoen. Dit betreft de doorwerking van de budgettaire overschrijding in 2007.
Dit bedrag is inclusief het HGIS-deel.Overheveling van het ministerie van Buitenlandse ZakenVan het ministerie van Buitenlandse Zaken is € 114,9 miljoen
ontvangen voor de uitvoering van crisisbeheersingsoperaties.Bijstelling diverse ontvangstenAls gevolg van het budgettair verrekenen van de 100 procent controle op
Schiphol en het wegvallen van ontvangsten van de dienstverlening aan het ministerie
van Buitenlandse Zaken is de ontvangstenraming met € 2,2 miljoen
verlaagd. Daarnaast is een verlaging met € 38,3 miljoen het gevolg
van een nieuwe verrekenmethodiek van FMS-contracten en lagere BTW-ontvangsten.
Hiertegenover staan hogere ontvangsten voor een bedrag van € 22,7
miljoen als gevolg van het verrekenen van derdecontracten, hetgeen betrekking
heeft op materieelopbrengsten. Daarnaast is er een vergoeding ontvangen van
de Verenigde Naties voor de Nederlandse inzet van personeel en materieel bij
de UNIFIL-missie. Tot slot zijn ontvangsten verantwoord van partnerlanden
bij de ISAF-missie in Uruzgan als verrekening van Nederlandse uitgaven.Overheveling van/naar departementenVoor de uitvoering van de Kustwacht Nederland nieuwe stijl is in totaal
een bedrag van € 14,6 miljoen overgeheveld vanuit andere departementen.
In de uitvoering hiervan is vertraging opgetreden waardoor een bedrag van € 11,2
miljoen naar de betrokken departementen is teruggeboekt.Toekenning operationele gereedstellingVoor het herstel van de operationele gereedheid bij de operationele commando’s
is het noodzakelijk dat de voorraden voor onder meer munitie, reservedelen
en kleding op peil worden gebracht.Ontwikkeling dollarkoersDoor de gunstige ontwikkeling van de dollarkoers treden bij Defensie meevallers
op. Conform de regeling dollarcompensatie valt € 12,0 miljoen van
het voordeel vrij voor het generale beeld.Toekenning nieuwbouwkosten OfficiershotelVan het ministerie van Buitenlandse Zaken is een tegemoetkoming ontvangen
van € 42,0 miljoen voor de nieuwbouwkosten van een Officiershotel
in Den Haag, dit in verband met de vestiging van het Internationaal Strafhof
op de huidige locatie van het Officiershotel op de Alexanderkazerne.Verwerving C-17 transportcapaciteitDit betreft de investeringsbijdrage van het ministerie van Buitenlandse
Zaken voor de Nederlandse deelname aan het C-17 initiatief van de NAVO om
de strategische luchttransportcapaciteit te vergroten.Ontvangsten verkoopopbrengsten DomeinenDe ontvangstenbegroting wordt enerzijds bijgesteld door hogere verkoopopbrengsten
door de verkoop van materieel als gevolg van de extensiveringsmaatregelen
uit de brief «Wereldwijd Dienstbaar». Anderzijds zijn er tegenvallende
ontvangsten door vertraging van de termijnbetaling van de verkoop van M-fregatten
aan Portugal en verschuivingen naar een later moment van de verkoop van onroerende
goederen.Herfasering verkoopopbrengsten DomeinenDoor vertraging van verkoop van materieel is de uitgavenbegroting neerwaarts
bijgesteld met € 22,0 miljoen.Autonome mutaties voor 2008Loon- en prijsbijstellingDe met de Voorjaarsnota toegekende loon- en prijsbijstelling 2008 is aangewend
voor de financiering van de arbeidsvoorwaarden en de aanpassing van het loon-
en prijsniveau.Bijstelling diverse ontvangstenDe bijstelling betreft een reguliere terugstorting naar het moederdepartement
van het saldo van de baten-lastendiensten DTO en Paresto en de eindafrekening
van de leenfaciliteit vaste activa Gilze-Rijen. Daarnaast zijn hogere ontvangsten
dan verwacht gerealiseerd bij de Bedrijfsgroep Gezondheidszorg. Verder is
sprake van tegenvallende ontvangsten van terug te vorderen BTW en zijn er
diverse minderontvangsten van uiteenlopende aard.Overheveling van/naar departementenDoor actualisering van de ramingen van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds
(ABP) is de in 2008 aan het ABP te verstrekken lening neerwaarts bijgesteld
met een bedrag van € 14,9 miljoen, conform de overeenkomst ABP-Defensie
betreffende de opbouw van kapitaaldekking voor de militaire pensioenen. Dit
bedrag heeft een niet-relevant karakter en wordt verrekend via het generale
beeld. Daarnaast is een bedrag van € 3,4 miljoen overgeheveld naar
het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voor de bijdrage
van Defensie in de exploitatiekosten van het project C2000.Doorwerking eindejaarsmarge 2008Deze mutatie is het resultaat van de definitieve realisatie 2008. Het
betreft een saldo van de meer- en minderuitgaven bij de defensieonderdelen.Overzichtstabel beleidsverslagNr.
kabinetsdoelstelling/projectOmschrijvingBeleidsartikel/Operationele
doelstelling (OD)Relevante
beleidsnota’s4Een moderne
krijgsmacht die wereldwijd maatwerk kan leveren in grote en kleinere crisisbeheersingsoperaties
en bij het opbouwen van veiligheidsorganisaties in landen die we daarin willen
ondersteunen.1.1 Alle beleidsartikelen
zijn betrokken bij het uitvoeren van de crisisbeheersingsoperaties.1.2
De operationele doelstellingen betreffen het inzetten, het gereedstellen en
het voortzettingsvermogen van eenheden.1.3 Het voorzien
in materieel, het onderhoud daarvan en de afstoting van overtollig materieel.1.4
Het ondersteunen van de krijgsmacht met het leveren van diensten.Brief «Wereldwijd Dienstbaar»
(Kamerstuk 31 243, nr. 1)Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid
van beleid Soort
onderzoekOnderwerpStartAfgerondBeleidsdoorlichting van aspecten ambitieniveauBeschikbaarstelling van militaire deskundigen
voor de training en advisering van veiligheidsorganisaties in andere landen
*)juni 2008maart/april 2009* Deze doorlichting is in de plaats gekomen van de in de begroting 2008
aangekondigde beleidsevaluaties. In de begroting 2009 is dit al aangegeven.4. BELEIDSARTIKELEN4.1. Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties –
beleidsartikel 20Algemene doelstellingDuurzame internationale rechtsorde en stabiliteit.DoelbereikingNederland heeft onverminderd bijgedragen aan de handhaving en bevordering
van de internationale rechtsorde. Nederland voerde daartoe een actief veiligheidsbeleid,
dat zich niet heeft beperkt tot de zorg voor de veiligheid van het eigen land
en die van de bondgenoten, maar zich uitstrekte tot breed opgezette conflictpreventie,
crisisbeheersing en vredesopbouw, zowel in Europa als daarbuiten.EvaluatieNa afloop van elke inzet wordt in de eindevaluatie, die de Kamer wordt
aangeboden, (waar mogelijk) ingegaan op het resultaat van de operatie (wat
was beoogd en wat uiteindelijk met welke inspanning is bereikt). Bij operaties
die meer jaren duren, wordt de Kamer tussentijds geïnformeerd door middel
van tussentijdse evaluaties.Budgettaire gevolgen van beleidTen laste van beleidsartikel 20 zijn de additionele uitgaven voor crisisbeheersingsoperaties
gebracht, als onderdeel van de Homogene Groep Internationale Samenwerking
(HGIS). Voor de diverse operaties zijn dit de uitgaven geweest die een direct
verband hebben met de operatie en niet gemaakt zouden zijn bij een reguliere
bedrijfsvoering. De niet-additionele uitgaven van de eenheden die zijn ingezet
voor een operatie zijn ten laste van het leverende organisatieonderdeel gebracht.Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 20
Uitvoeren crisisbeheersingsoperatiesBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilVerplichtingen245 144213 799317 885318 362359 927220 500139 427Uitgaven       1. Vrede en stabiliteit in Europa       1.1 EUFOR/Althea34 99329 23630 84314 2297 9053 4004 5051.2 EUPM1 158 547182194 1941.3 KFOR 23117177285 2851.4 EULEX    279 2791.5 EUMM Georgië    16 162. Vrede en stabiliteit in Afghanistan       2.1 ISAF (algemeen)5 3991 296751   0  ISAF PRT8 04014 18711 3061 346  0  ISAF/F16-detachement18 99725 80721 39614 245 15 700– 15 700  ISAF Stage III  143 943232 566285 600181 940103 6602.2 EUPOL    42 42  Operatie SRF 16 7716 0303 030  0  Stabilisatiemacht Irak (SFIR)79 86741 7647 7941 984  0  Operatie Enduring Freedom79216 8138 0851 297  0  Enduring Freedom/CTF-150 8137 27730  02.3 NTM-I 4261 160708383 383  CFMCC    139 139  NLTC    66 663. Vrede en stabiliteit in Israël en Libanon       3.1 UNIFIL Libanon   9 0191 8282 200– 3723.2 UNTSO    380 3803.3 EUBAM Rafah    60 604. Vrede en stabiliteit in Afrika       4.1 UNMIS    1 169 1 1694.2 EUSEC (FIN)    135 1354.3 EUFOR Tchad/RCA    3 792 3 7924.4 BINUB    45 455. Overige operaties en kleine missies         Overige operaties en kleine missies8 1704 9828 2085 328 7 200– 7 2006. Contributies en bijdragen         NAVO CRO/EU-contributies7 6085 4425 26311 54717 4758 8008 675  VN-contributies65 35452 96356 854   0  Bijdrage aan politiemissies    1 120 1 120  Afdracht premie/koopsom pensioenen12 8184 5816 7958 1407 1107 000110Subtotaal243 196215 104316 369303 828328 023226 240101 783Voorziening HGIS     – 5 7405 740Totaal uitgaven243 196215 104316 369303 828328 023220 500107 523Ontvangsten       Ontvangsten VN/NAVO/EU (contributies)13 07110 6434 0803 7888901 407– 517Ontvangsten ISAF Stage III    6 330 6 330Ontvangsten UNIFIL    4 706 4 706Overige ontvangsten    514 490Totaal ontvangsten13 07110 6434 0803 78812 4401 40711 033VerplichtingenDe hogere verplichtingen worden bij de uitgaven toegelicht.UitgavenDe daadwerkelijke uitgaven in 2008 bedroegen € 328,0 miljoen.
De begroting voor 2008 was vastgesteld op € 220,5 miljoen. Het verschil
van € 107,5 miljoen wordt voornamelijk veroorzaakt door de verlenging
van de missie ISAF-stage III van 1 augustus 2008 tot 1 augustus 2010. Van
de operaties waarbij de realisatie meer dan € 2,5 miljoen afwijkt
van de begroting zal hieronder een toelichting worden gegeven.1. EUFOR/AltheaDeze missie was oorspronkelijk gepland tot juni 2008 en begroot op € 3,4
miljoen. De missie is met een jaar verlengd tot juni 2009 (Kamerstuk
29 521, nr. 70). Hierdoor is de begroting van deze missie voor
2008 met € 5,0 miljoen verhoogd tot € 8,4 miljoen. De
uitgaven in 2008 van € 7,9 miljoen vallen binnen deze begroting.2. ISAF/Stage III (inclusief F-16)De missie was oorspronkelijk gepland tot 1 augustus 2008 en voor dit jaar
begroot op € 197,6 miljoen (inclusief F-16). De missie is met twee
jaar verlengd tot 1 augustus 2010 (Kamerstuk 27 925, nr.
279). Hierdoor is de missiebegroting met de eerste suppletoire wet
2008 opgehoogd tot € 270 miljoen (inclusief F-16). In 2008 is in
totaal € 285,6 miljoen gerealiseerd voor ISAF Stage III. De toename
van € 88,0 miljoen wordt grotendeels veroorzaakt door de verlenging,
waarbij de additionele uitgaven voor onder andere vergoedingen en toelagen,
voeding, transport, brandstof, huisvestingskosten en munitie zijn gestegen.
Voor de ondersteuning van partnerlanden heeft Nederland extra uitgaven gedaan;
hier staan ontvangsten (€ 6,3 miljoen) tegenover, die zijn verantwoord
in de ontvangstenbegroting.4. EUFOR Tsjaad/RCADe regering heeft met een artikel 100 brief van 29 februari 2008 (Kamerstuk 29 521, nr. 54) besloten om deel te nemen aan de missie
in EUFOR Tsjaad/RCA. In 2008 is in totaal € 3,8 miljoen gerealiseerd.
In 2008 was hiervoor € 8,5 miljoen geraamd. De onderrealisatie in
2008 had drie oorzaken. Ten eerste is de Nederlandse deelname aan de missie
door het latere ontplooiingstijdstip met twee maanden verkort: van twaalf
naar tien maanden. Ten tweede is er in de deployment-fase
gebruik gemaakt van (goedkoper) zee- en landtransport in plaats van luchttransport.
Ten derde heeft in 2008 geen verrekening met Ierland plaatsgevonden voor de
logistieke inbedding.5. Overige operaties en kleine missiesIn de begroting voor 2008 is voor overige operaties en kleine missies
een bedrag begroot van € 7,2 miljoen. Doordat alle kleine missies
vanaf 2008 apart zijn opgenomen in de begroting heeft geen realisatie plaatsgevonden
op de post overige operaties en kleine missies.6. NAVO CRO/EU-contributiesNederland draagt bij in de gemeenschappelijke uitgaven van de NAVO (NATO Crisis Response Operations (CRO)) en de Europese Unie (Althea). De totale NAVO-contributie voor CRO
bedroeg door het toegenomen aantal operaties in 2008 € 9,8 miljoen.
Tevens is de eerste Assesment Call voor
2009 van € 3,6 miljoen in 2008 betaald. De EU-contributie is in
2008 mede door de missie EUFOR TCHAD/RCA opgelopen naar € 4,1 miljoen.OntvangstenOntvangsten ISAF/Stage IIIIn 2008 zijn met diverse partnerlanden MoU’s afgesloten voor ondersteuning
die Nederland levert en de financiële vergoeding die hier tegenover staat.
In totaal is € 6,3 miljoen aan uitgaven voor ondersteuning gedaan
en is eenzelfde bedrag aan ontvangsten binnengekomen.Ontvangsten UNIFILIn 2008 is in totaal € 4,7 miljoen ontvangen van de VN voor
de inzet van Nederlandse schepen in het kader van de operatie UNIFIL.Beleidsmatige informatie (uitgevoerde operaties)In het kader van het leveren van een bijdrage aan een duurzame internationale
rechtsorde en stabiliteit heeft Nederland deelgenomen aan diverse operaties.
Hieronder worden de betreffende operaties beschreven.Operationele doelstellingen:Operationele doelstelling 1 – Vrede en stabiliteit
in Europa1.1 European Force (EUFOR)/AltheaHet kabinet heeft in april 2008 besloten om de Nederlandse militaire deelname
aan de EU-geleide troepenmacht EUFOR tot juni 2009 voort te zetten. De kern
van de huidige Nederlandse bijdrage bestaat thans uit personeel voor het Regional Coordination Center van Regio-1, een viertal Liaison and Observation Teams (LOT) gehuisvest tussen
de lokale bevolking in diverse huizen in Bosnië-Herzegovina, een detachement
van EUFOR/Integrated Police Unit, een National Support Element (NSE) en personeel op HQ EUFOR
en NATO. De bijdrage van Nederland aan EUFOR is momenteel 85 militairen.1.2 European Union Police Mission (EUPM)Doel van de EUPM is het coachen van het Bosnische midden- en hoger politiekader
in het uitoefenen van politietaken naar Europees model. De EUPM heeft geen
executieve taken en verricht haar taken ongewapend. De Nederlandse bijdrage
bestaat uit vier militairen van het Commando Koninklijke marechaussee (CKmar)
en zes civiele politieagenten. Het Nederlandse en EU-mandaat lopen vooralsnog
tot 31 december 2009.1.3 Kosovo Force (KFOR)Doel van de missie is het leveren van een bijdrage aan een veilige en
stabiele (leef)omgeving in Kosovo. De KFOR-troepenmacht ziet toe op de naleving
van het Military Technical Agreement van 3 juni
1999 en levert assistentie aan de VN-missie United Nations
Interim Administration Missionin Kosovo (UNMIK)
en de EU-missie EULEX. In 2008 is KFOR tevens belast met de opbouw van de Kosovo Security Forces en de standdown van het Kosovo Protection Corps. Nederland
levert sinds oktober 2005 permanent vier militairen aan het KFOR-hoofdkwartier
te Pristina. In 2008 zijn tevens twee militairen ontplooid voor een National Support Element (NSE) ter ondersteuning van de
KFOR en EULEX-missie. Tevens is er in Pristina een National
Intelligence Cell ingericht, bemand met twee militairen.1.4 EULEXEULEX Kosovo heeft tot doel een bijdrage te leveren aan de bestendiging
van de regionale vrede, veiligheid en stabiliteit en aan de ontwikkeling van
duurzame, democratische lokale instellingen. De missie zal de Kosovaarse autoriteiten,
het justitiële systeem en de rechtshandhavinginstellingen bijstaan hun
taken op verantwoorde wijze uit te oefenen.De Nederlandse bijdrage aan EULEX Kosovo bestaat maximaal uit veertig
tot zestig personen vanuit het CKmar, politie, justitie en enkele civiele
experts. Functionarissen van het CKmar zijn in Kosovo op verschillende politieterreinen
actief. Ze voeren taken uit op het gebied van monitoren, mentoren en adviseren
van de Kosovo Police Service (KPS) en voeren in
voorkomend geval ook executieve taken uit. Aan het eind van 2008 waren 25
personen ontplooid, waaronder 14 militairen van het CKmar.1.5 EU Monitoring Mission Georgie (EUMM)Deze missie heeft als doelstelling om toe te zien op de naleving van het
zogenoemde zespuntenplan tussen de Russische Federatie en Georgië. Naast
de civiele waarnemers wordt aan deze missie door twee militairen bijgedragen.Operationele doelstelling 2 – Vrede en stabiliteit
in Afghanistan2.1 International Security Assistance Force (ISAF)De ISAF heeft een VN-mandaat om de Afghaanse regering in geheel Afghanistan
te assisteren bij het handhaven van de veiligheid. De totale Nederlandse bijdrage
aan de ISAF bestaat uit de volgende eenheden:Regional Command South (RCS)Behalve de bijdragen aan ISAF in het algemeen en Uruzgan in het bijzonder,
leverde Nederland een personele bijdrage aan het hoofdkwartier van ISAF in
RCS en de Kandahar Airfield (KAF) organisatie. Vanaf november 2008 is het
commando over RCS voor de periode van één jaar overgedragen
aan Nederland. Hierdoor is de Nederlandse bijdrage in Afghanistan tijdelijk
met 75 militairen opgehoogd.1 NLD Task Force Uruzgan (TFU)Nederland heeft vanaf 1 augustus 2006 de leiding over de wederopbouwmissie
in de provincie Uruzgan. Deelname aan deze missie was oorspronkelijk gepland
voor twee jaar. Eind december 2007 heeft het parlement het kabinetsbesluit
bekrachtigd de missie te verlengen tot 1 augustus 2010. De kern van de eenheid
wordt gevormd door eenProvincial Reconstruction Team
(PRT) en een geïntegreerde Australische genie-eenheid. Daarnaast beschikt
de TFU over diverse subeenheden waaronder een eigen Battle
Group (BG) en logistieke en stafelementen.1 NLD Air Task Force (ATF)De ATF is opgericht ter ondersteuning van de Task Force
Uruzgan (TFU). De ATF omvat alle vliegtuigen en helikopters die permanent
voor ISAF in Afghanistan zijn gestationeerd. De ATF beschikt voor het leveren
van gevechtssteun over vijf Apache-helikopters en zes F-16 jachtvliegtuigen.
Vanaf september 2008 is het aantal F-16 jachtvliegtuigen naar vier teruggebracht.
Daarnaast beschikt de ATF afwisselend over drie Chinook-helikopters en vijf
Cougar-helikopters voor luchttransporttaken.Bijdrage HQ ISAF KabulNederland heeft naast een bijdrage aan de ISAF-eenheden in RCS ook een
personele bijdrage geleverd aan het hoofdkwartier van ISAF in Kabul.Overige eenheden in AfghanistanVoor de ondersteuning van alle voornoemde eenheden zijn op verschillende
locaties kleine eenheden aanwezig. Voorbeelden hiervan zijn het Nederlands
Contingentscommando, CKmar-eenheden, CSTC-A en inlichtingencapaciteit. Tevens
zijn twee functionarissen opgenomen in het Combined Force
Maritime Component Command (CFMCC) in Bahrein en zijn vier functionarissen
werkzaam bij het Netherlands Liaison Team CENTCOM (NLTC)
in Tampa, USA.Civiel-Militaire samenwerking (CIMIC)CIMIC-eenheden en -functionarissen hebben in 2008 een bijdrage geleverd
aan de Task Force Uruzgan. In totaal zijn 29 CIMIC-opgeleide
functionarissen ingezet, waarvan 16 binnen missieteams, de overige in de staven
van PRT en TFU. In totaal zijn ongeveer 289 projecten uitgevoerd ter ondersteuning
van de missie in Uruzgan.2.2 EUPOL AfghanistanIn 2008 is officieel gestart met de EUPOL-missie in het zuiden van Afghanistan.
Eerder werd al informatie betrokken van double hatted-functionarissen, maar vanaf maart 2008 zijn drie CKmar-functionarissen
overgeheveld naar de EUPOL-missie. De taken van EUPOL in Uruzgan zijn het
ondersteunen van projecten en het mentoren van Afghanistan
National Police (ANP)-stafmedewerkers op provinciaal niveau. Dit
resulteerde in een computercursus voor de medewerkers van het Criminal Investigations Department, het dagelijks mentoren van het Operational Coordination Centre van de provincie Uruzgan
en het dagelijks mentoren van de organisatie van het Provincial
Police Training Centre. Tevens heeft Nederland in 2008 met twee functionarissen
een bijdrage geleverd aan het HQ-EUPOL in Kabul. In 2009 zullen zes extra
civiele politieagenten worden ontplooid.2.3 NATO Training Mission Irak (NTM-I)Nederland levert zeven militairen voor administratieve ondersteuning en
training van Irakese staven. In juni 2008 heeft het kabinet besloten de bijdrage
aan NTM-I tot medio augustus 2009 te verlengen.Operationele doelstelling 3 – Vrede en stabiliteit
in het Midden-Oosten3.1 United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL)Israël heeft het militair optreden in Zuid-Libanon beëindigd
na het besluit in de zomer van 2006 van de VN-Veiligheidsraad tot de ontplooiing
van een versterkte UNIFIL-missie, inclusief maritieme component. Het kabinet
heeft op verzoek van de Libanese regering op 22 september 2006 ingestemd met
de bijdrage van een fregat/bevoorradingsschip aan de maritieme taakgroep van
UNIFIL. De Nederlandse bijdrage aan deze missie is op 15 december 2006 begonnen
en is op 1 maart 2008 afgelopen.3.2 UN Truce Supervision Organisation (UNTSO)Nederland heeft in 2008 twaalf militairen geleverd voor verschillende
waarnemersgroepen in Syrië, Israël, Egypte en Libanon. Deze waarnemers
hebben als taak het toezien op de naleving van de bestaande vredes- en bestandsafspraken.3.3 European Union Border Assistance Mission Rafah (Gaza)Nederland leverde drie militairen van CKmar aan deze missie, die toezicht
houdt bij het Rafah Crossing Point om het vertrouwen
tussen de Israëlische regering en de Palestijnse Autoriteit op te bouwen.
In verband met de machtsovername in de Gazastrook door Hamas en de daarmee
samenhangende sluiting van het Rafah Crossing
Point in juni 2007, is de Nederlandse bijdrage teruggetrokken. Wel
zijn de militairen op afroep beschikbaar.Operationele doelstelling 4 – Vrede en stabiliteit
in Afrika en overige operaties4.1 United Nations Mission Sudan (UNMIS) te SoedanNederland heeft in principe voor een periode van één jaar
een bijdrage van vijftien politiefunctionarissen (UNPOL) en vijftien militaire
waarnemers (UNMO) toegezegd aan deze VN-missie. De eerste groep militairen
is op 22 april 2006 ontplooid. Het takenpakket van de waarnemers (vijftien
militairen) bestaat uit het toezien op de goede uitvoering van de Comprehensive Peace Agreement van 9 januari 2005, die zowel door
het noorden als door het zuiden van Soedan is geaccordeerd. De Nederlandse
bijdrage aan UNPOL bestaat uit het begeleiden en opleiden van de lokale politiemacht
in het zuiden van Soedan en wordt jaarlijks beschouwd. In Khartoem en Juba
zijn drie militairen ter ondersteuning geplaatst.4.2 European Security (EUSEC) Kinshasa en BuniaEUSEC is een kleinschalige, van oorsprong civiele, Security Sector Reform-missie die adviseert en assisteert bij het
hervormen van de veiligheidssector in de Democratische Republiek Congo (DRC).
De militaire invloed in deze missie wordt echter steeds groter. De Nederlandse
bijdrage omvat het ondersteunen van de totstandkoming en het vergroten van
de betrouwbaarheid van het nieuwe geïntegreerde Congolese leger. Hierbij
wordt aandacht besteed aan onderwerpen als mensenrechten, goed bestuur, transparantie
en respect voor de rechtsstaat. De EUSEC-missie is 2 mei 2005 begonnen. Het
mandaat is verlengd tot 30 juni 2009. Nederland draagt in Kinshasa met één
functionaris bij aan de EUSEC-missie. Onder de paraplu van EUSEC wordt tevens
in het oosten van de DRC het project EUSEC Financial Mission (FIN) uitgevoerd, dat de betaling van soldij aan de soldaten stroomlijnt
en transparant maakt. Nederland draagt sinds mei 2006 met twee functionarissen
bij aan EUSEC FIN.4.3 EUFOR-missie in TsjaadNederland heeft sinds november 2007 in totaal zeven augmentees ter beschikking gesteld voor het Operational
Headquarters (OHQ) en het Field Headquarters
(FHQ). Het doel van de augmentees is het ondersteunen
van de planning en uitvoering van de EVDB-missie in Tsjaad. In mei 2008 is
de EUFOR-missie voor de Nederlandse mariniersverkenningseenheid gestart. Het
peloton, bestaande uit zestig militairen, opereert vanuit Goz Beida in het
zuidoosten van Tsjaad. De Nederlandse bijdrage aan EUFOR is gedurende de missie
uitgebreid met een National Support Element (NSE),
een National Intelligence Cell (NIC) en een Aero Medical Evacuation Team (AMET).4.4 Bureau Intégré des Nations Unies au
Burundi (BINUB) en bilaterale Sector Security Reform (SSR)-missie in BurundiEind 2006 is besloten tot ondersteuning door Nederland van de fragiele
staat Burundi in het Afrikaanse «Grote Meren-gebied» op het gebied
van Disarmament, Demobilisation and Reintegration
(DDR) en SSR-activiteiten. Hiertoe is bij de VN-organisatie BINUB in Bujumbura
(Burundi) een Nederlandse militair geplaatst. Het mandaat van de missie eindigt
op 1 januari 2010. Tevens is besloten bilateraal SSR-projecten te ondersteunen
voor de Burundese strijdkrachten en politie. Nederland zet hiervoor twee militairen
in. Eind 2008 is besloten de Nederlandse bijdrage uit te breiden
en de samenwerking met Burundi te gaan structureren in een (begin 2009) af
te sluiten MoU.5. United Nations /African Union Mission in Darfur
(UNAMID)In 2007 is besloten dat de Verenigde Naties een vredesmissie zal uitvoeren
in Darfur (Soedan) en daarmee de African Mission
in Soedan zal aanvullen. Ter voorbereiding op UNAMID is in 2007 een Light Support Missie ontplooid in El Fasher/Darfur/Soedan.
Deze missie ondersteunde de planning en de beoogde uitvoering van UNAMID.
De Nederlandse bijdrage concentreert zich nu enerzijds op de coördinatie
van de logistieke planning en anderzijds op het «cease firing committee». De Nederlandse bijdrage bestaat sinds
augustus 2007 uit twee functionarissen en is jaarlijks verlengd.5. World Food Programme Somalië (WFP Somalië)In 2008 heeft Nederland op verzoek van het WFP tweemaal gedurende een
periode van ongeveer drie maanden een fregat met een team van de Unit Interventie
Mariniers ter beschikking gesteld voor het beschermen van humanitaire hulptransporten
naar Somalië. In de eerste periode zijn dertien WFP-escortes uitgevoerd,
waarbij ruim 42 000 ton aan hulpgoederen is afgeleverd in Mogadishu,
Somalië. In de tweede periode zijn acht WFP-escortes uitgevoerd waarbij
ruim 60 000 ton aan hulpgoederen is afgeleverd. Op de terugreis van het
fregat na de tweede periode is tevens een Nederlands koopvaardijschip geëscorteerd.5. EU Naval Force/ Operation Atalanta (EUNAVFOR)Op 13 december 2008 heeft de EU besloten om een taakgroep uit te zenden
voor de bestrijding van piraterij in de nabijheid van Somalië en de bescherming
van WFP-transporten. Nederland draagt met drie militairen bij aan de staf
van deze taakgroep.4.2. Commando zeestrijdkrachten – beleidsartikel
21Algemene doelstellingOperationeel gerede maritieme expeditionaire capaciteit voor nationale
en internationale operaties.DoelbereikingHet Commando zeestrijdkrachten (CZSK) heeft een bijdrage geleverd aan
de hoofdtaken van de krijgsmacht en daarmee aan het halen van het Nederlandse
ambitieniveau. In september 2007 is het ambitieniveau voor de nieuwe kabinetsperiode
verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd Dienstbaar». De beleidsbrief
geeft een beschrijving van de taken die eenheden van het CZSK moeten kunnen
uitvoeren. Om het ambitieniveau te kunnen waarmaken en de inzetbaarheid op
peil te houden, dienen de operationele eenheden van het CZSK voldoende opgeleid,
geoefend en gemotiveerd personeel te hebben, voldoende materieel dat voldoet
aan alle operationele vereisten, en de mogelijkheden hier realistisch mee
op te leiden en te oefenen.Externe factorenDe mate van geoefendheid van het personeel en de personele consequenties
van de achterblijvende vulling van de organisatie wordt weergegeven in het
overzicht operationele doelstellingen per operationeel commando en de toelichtingen
daarop. De voortgang met betrekking tot de instroom en verwerving van gewenst
materieel voor de operationele commando’s is opgenomen bij de tabellen «projecten
in realisatie» en de toelichtingen daarop bij beleidsartikel 25 Defensie
Materieelorganisatie.Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 21
Commando zeestrijdkrachtenBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilVerplichtingen695 049503 909621 299568 909610 707548 76861 939Uitgaven       Programma-uitgaven       Commando ZSK Nederland512 342502 214554 279536 296507 713486 78420 929Commando ZSK Caribisch Gebied55 40554 12553 15348 69851 11656 813– 5 697Kustwacht Nederland5 6994 6074 5975 8648 3157 575740Kustwacht voor de Nederlandse Antillen en Aruba18 03812 9255 8727 1662 5383 664– 1 126Totaal programma-uitgaven591 484573 871617 901598 024569 682554 83614 846Apparaatsuitgaven       Staf Commando ZSK16 32024 73436 02633 39719 99116 8863 105Bijdrage aan baten-lastendiensten10 58813 3139 9297 9316 0238 056– 2 033Totaal apparaatsuitgaven26 90838 04745 95541 32826 01424 9421 072Totaal uitgaven618 392611 918663 856639 352595 696579 77815 918Ontvangsten       Totaal ontvangsten24 74141 37323 60314 58714 00222 309– 8 307Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.VerplichtingenDe toename van het verplichtingenniveau is onder meer een gevolg van de
bijdrage van € 14,8 miljoen aan de Kustwacht Nieuwe Stijl en een
herfasering van het project luchtverkenningscapaciteit van € 10,2
miljoen. Door wijzigingen in de tarieven voor werkplekdiensten is het verplichtingenbudget
met € 9,2 miljoen verhoogd. Daarnaast is de toename veroorzaakt
door de loon- en prijsbijstelling van € 18,4 miljoen en de herijking
van de middensom met € 5,6 miljoen. De personele onderschrijding
heeft geleid tot een verlaging van het verplichtingenbudget met € 13,4
miljoen. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.UitgavenProgramma-uitgavenHet verschil is onder meer een gevolg van de toerekening loon- en prijsbijstelling
2008 met € 18,4 miljoen en de herijking van de middensommen met € 5,6
miljoen. De tarieven voor de werkplekdiensten in 2008 zijn ten opzichte van
2007 gedaald. In de begroting 2008 is geraamd met een tarief voor de werkplekdiensten
dat lager lag dan het uiteindelijk vastgestelde tarief. In de realisatiefase
is daarom het benodigde IV-budget met € 1,2 miljoen verhoogd. De
betaling voor het onderhoud van de infrastructuur over het vierde kwartaal
2008 van € 3,6 miljoen is in tegenstelling tot voorgaande jaren
geheel conform de gewenste budgettaire cyclus uitgevoerd. Bij het Commando
ZSK Caribisch gebied hebben de lagere uitgaven grotendeels betrekking
op de reductie en concentratie van de Marinierseenheden. De personele onderschrijding
heeft geleid tot een verlaging van de personele budgetten met € 13,4
miljoen.Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.ApparaatsuitgavenDe verschillen betreffen diverse kleine mutaties.OntvangstenDe ontvangsten van het CZSK worden neerwaarts bijgesteld met € 8,3
miljoen. Deze mutatie heeft betrekking op minder BTW-teruggaven.Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)De operationele doelstellingen waaraan het CZSK moest voldoen, zijn gekwantificeerd
en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede eenheden. Uit onderstaande
doelstellingen/realisatiematrix blijkt hoeveel eenheden voor de operationele
doelstellingen beschikbaar moesten zijn respectievelijk waren.Operationele doelstellingenOperationele doelstelling 1: Operationeel gerede maritieme
expeditionaire eenheden voor geplande internationale en nationale inzet.Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale
en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de drie hoofdtaken
van Defensie.Operationele doelstelling 2: Beschikbare operationeel
gerede maritieme expeditionaire eenheden.Om met maritieme eenheden direct te kunnen bijdragen aan de drie hoofdtaken
van Defensie, is een gedeelte van de maritieme eenheden operationeel gereed.
Deze eenheden zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend.Operationele doelstelling 3: Voortzettingsvermogen bij
de maritieme eenheden.Om een aantal operationeel gerede maritieme eenheden gereed te hebben
en in aflossing te kunnen voorzien, is een groter aantal eenheden noodzakelijk.
Hierdoor is het mogelijk om gepland groot onderhoud te kunnen uitvoeren en
personeel opleidingen te laten volgen. Eenheden die uit onderhoud komen, doorlopen
een opwerkprogramma tot het niveau «operationeel gereed» is bereikt.In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele doelstellingen
weergegeven en toegelicht.Realisatie
operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando zeestrijdkrachten 2008GroepOrganieke eenheidTotaal aantal eenhedenTotaal aantal operationeel gerede eenhedenVoortzettingsvermogen    Inzet OD1 Operationeel gereedOD2 OD3  DoelstellingRealisatieDoelstellingRealisatieDoelstellingRealisatieDoelstellingRealisatieStafNLMARFOR11––11––Schepen en onderzeebotenFregatten8833––55Bevoorradingsschepen2211––11 Landing Platform Docks22––1111 Onderzeeboten441–11,522,5 Ondersteuningsvaartuig11––11–– Mijnenbestrijdingsvaartuigen101010,534,565 Hydrografische opnemingsvaartuigen22––1111 Ondersteuningsvaartuig
CARIB11––11––Korps MariniersMariniersbataljons22–0,31110,7 Ondersteunende mariniersbataljons33––33–– Unit Interventie Mariniers11––11–– Marinierspelotons
Caribische gebied66––64,7–1,3Overige eenhedenDuik-
en Demonteergroep (inclusief EOD-unit maritiem)11––11––ToelichtingAlgemeenGedurende het jaar is door eenheden van het CZSK deelgenomen aan diverse
reeds lopende en nieuwe crisisbeheersings- en humanitaire operaties. Over
het algemeen heeft het CZSK kunnen voldoen aan de opdrachten uit de doelstellingenmatrix.
Er heeft alleen op het gebied van onderzeeboten, mijnenbestrijdingsvaartuigen
en marinierseenheden in het Caribisch gebied een onderrealisatie plaatsgevonden
op de geplande inzet en gereedheid.Internationale inzetNLMARFORDe Netherlands Maritime Force (NLMARFOR)-staf
is sinds 1 juli 2008 Fully Operational Capable.
Tijdens de oefening Joint Warrior 08 is het geheel
van staf, schepen en marinierseenheden als amfibische taakgroep door Strike Force NATO gecertificeerd voor NRF12 in de eerste
helft van 2009, waarin Nederland als Amphibious Core Nation zal optreden. In december zijn drie stafleden van NLMARFOR geïntegreerd
in de internationale staf aan boord van het Griekse fregat HS
Psara, het vlaggenschip van de antipiraterij-operatie Atalanta voor de kust
van Somalië.FregattenGedurende het jaar zijn in totaal vier fregatten ingezet voor drie verschillende
operaties.Begin 2008 heeft het Luchtverdedigings- en Commando(LC)-fregat Hr.Ms.
De Ruyter met geëmbarkeerde Lynx-helikopter haar deelname aan de maritieme
taakgroep van de United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL) voor de kust van Libanon afgerond.Van eind maart tot eind juni is het LC-fregat Hr.Ms. Evertsen met geëmbarkeerde
Lynx-helikopter op verzoek van de Executive Director
van het World Food Programme (WFP) ingezet, om
zeetransporten van humanitaire hulpgoederen naar Somalië te beschermen
tegen piraterij in het verlengde van VN-resolutie 1772 van 20 augustus 2007
en 1801 van 20 februari 2008. In het najaar werd Hr.Ms. De Ruyter teruggetrokken
uit de Standing NRF Maritime Group 1 (SNMG1) voor
inzet in het kader van diezelfde missie van 23 oktober tot medio december.De M-fregatten Hr.Ms. Van Galen en Hr.Ms. Van Speijk zijn achtereenvolgend
met een geëmbarkeerde Lynx-helikopter ingezet als stationsschip in het
Caribisch gebied.Hr.Ms. Van Nes is in december 2007 uit dienst gesteld en in 2008 gereed
gemaakt voor verkoop aan Portugal.BevoorradingsschepenHr.Ms. Amsterdam heeft met geëmbarkeerde Lynx-helikopter Hr.Ms.
De Ruyter afgelost in de maritieme taakgroep van UNIFIL. De deelname door
Nederland aan deze operatie werd per 1 maart beëindigd. Aansluitend heeft
zij twee maanden geparticipeerd in de Standing NRF Maritime
Group 2 (SNMG2). Ten slotte is nog vier weken geparticipeerd in de counter-drugs operaties in het Caribisch gebied.Landing Platform Docks (Amfibische schepen)Beide transportschepen maken deel uit van de taakgroep, die in oktober
door Strike Force NATO is gecertificeerd voor
NRF12.OnderzeebotenIn de eerste helft van 2008 is geen inzet geweest wegens gebrek aan opgewerkt
personeel. Tenslotte is door uitloop van het onderhoud van Hr.Ms. Dolfijn
in de eerste helft van 2008 ondergerealiseerd op het aantal operationeel gerede
eenheden. Hr.Ms. Dolfijn was in de tweede helft van 2008 beschikbaar voor
NRF11, maar is in dit kader niet ingezet.MijnenbestrijdingsvaartuigenDe gereedstelling van operationeel gerede mijnenjagers kende door uiteenlopende
oorzaken beperkingen. In de eerste helft van 2008 is niet voldaan aan de opdracht
tot het leveren van een AMBV aan de Standing NRF Mine Counter
Measures Group 1 (SNMCMG1). Dit werd veroorzaakt door uitloop van
de evaluatie van de resultaten van het PAM-programma aan boord van de voor
SNMCMG1 geplande eenheid. In de tweede helft van 2008 zijn Hr.Ms. Urk en Hr.Ms.
Hellevoetsluis achtereenvolgend ingezet in SNMCMG1.De AMBV’s hebben uitvoering gegeven aan operatie Beneficial Cooperation, waarbij op de Noordzee in samenwerking met
Belgische MBV’s en de Duik- en Demonteergroep (DDG) 154 explosieven
werden geruimd. Verder hebben AMBV’s en het ondersteuningsschip Hr.Ms.
Mercuur gevaren ter ondersteuning van de Kustwacht Nederland. Wegens veelvuldige verschuivingen in de planning van het PAM-project en de hieruit voortvloeiende
afstemmingsproblemen met controlerende instanties, in combinatie met slecht
weer, uitloop onderhoud, het ontbreken van opstappers, een noodzakelijke spoeddokking
en het herbeleggen van taken binnen de kustwachtorganisatie, zijn uiteindelijk
slechts 71 van de 140 vaardagen voor de Kustwacht Nederland gerealiseerd.MarinierseenhedenMet ingang van juni zijn ongeveer zestig mariniers van het eerste mariniersbataljon
(1MARNSBAT) ingezet in de operatie EUFOR/Tsjaad en EUFOR/Tchad/RCA als verkenningseenheid
van een Iers bataljon. Verder zijn enkele functionarissen geplaatst bij het
operationeel hoofdkwartier in Parijs en het veldhoofdkwartier in Abéché.In 2008 zijn verschillende eenheden van de mariniers naar Afghanistan
uitgezonden als Operational Mentoring and Leadership Teams(OMLT). Ook is geparticipeerd in ISAF met Marine
Joint Effect Oberserver Groups (MJEOG’s).Aan boord van de LC-fregatten was tijdens de WFP-missie voor de kust van
Somalië een team van de Unit Interventie Mariniers (UIM) geëmbarkeerd
om aan boord van de te escorteren schepen te fungeren als beveiligingsteam.In oktober is door de mariniers in het Caribisch gebied militaire bijstand
verleend op de Bovenwindse eilanden na passage van de orkaan Omar. Hierbij
werd nauw samengewerkt met de Kustwacht voor de Nederlandse Antillen en Aruba.
Door gebrek aan kaderpersoneel waren gedurende acht maanden op zowel Curaçao
als op Aruba slechts twee van de drie pelotons operationeel gereed.Vanaf augustus is het eerste van de twee mariniersbataljons in versterkte
vorm operationeel gereed. Verder zijn de ondersteunende bataljons vanaf april
gereorganiseerd en teruggebracht van drie (het logistiek bataljon, het amfibisch
ondersteuningsbataljon en het gevechtssteunbataljon) naar twee bataljons (het
amfibisch ondersteuningsbataljon en het amfibisch gevechtssteunbataljon).
Gedurende het jaar waren de bataljons in de oude samenstelling operationeel
gereed.Duik- en DemonteergroepDe Duik- en Demonteer Groep (DDG) heeft gedurende het jaar verschillende
explosieven onschadelijk gemaakt. Vooral aan het eind van het jaar werd een
groot aantal verschillende explosieven gevonden en vernietigd bij zandzuigwerkzaamheden
voor de Nederlandse kust.Nationale inzetNaast de hierboven genoemde nationale inzet van AMBV’s (voor de
mijnenbestrijdingsoperatie Beneficial Cooperation en
kustwacht Nederland) en de DDG, heeft het CZSK gedurende het gehele jaar voldaan
aan de gereedstellingsopdrachten die voortvloeien uit het convenant Intensivering
Civiel-Militaire Samenwerking (ICMS). Hiervoor had het CZSK in totaal 900
militairen op afroep beschikbaar.Door de DDG is diverse malen gedurende het gehele jaar steun verleend
op duikgebied, zoals duiktechnische assistentie aan de Inspectie Openbare
Orde en Veiligheid en de Onderzoeksraad voor Veiligheid naar aanleiding van
een civiel duikongeval bij de brandweer van Terneuzen.Verdere voorbeelden van steunverlening door het CZSK zijn het faciliteren
van de Tall Ships Races te Den Helder en het na
een bommelding accommoderen van de Ronde Tafel Conferentie over staatkundige
vernieuwingen van de Nederlandse Antillen en Aruba op de Marinebasis Parera.In- en uitdiensttreding eenhedenM-fregattenNa het instemmen met de Marinestudie tijdens de begrotingsbehandeling
van 2006, is in 2007 begonnen met het uitvoeren van deze studie die bestaat
uit een aantal materieelprojecten en diverse reorganisatietrajecten. Op 28
november is het laatste te verkopen M-fregat, Hr.Ms. Van Galen, uit dienst
gesteld om gereed te worden gemaakt voor verkoop. Het M-fregat Hr.Ms. Van
Nes is op 16 januari 2009 overgedragen aan Portugal en de overdracht van Hr.Ms
Van Galen zal uiterlijk 1 november 2009 plaatsvinden.4.3. Commando landstrijdkrachten –
beleidsartikel 22Algemene doelstellingOperationeel gerede grondgebonden expeditionaire capaciteit voor nationale
en internationale operaties.DoelbereikingHet Commando landstrijdkrachten (CLAS) heeft een bijdrage geleverd aan
de hoofdtaken van de krijgsmacht en daarmee aan het halen van het Nederlandse
ambitieniveau, zoals verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd Dienstbaar»
uit september 2007. Om het ambitieniveau te kunnen waarmaken en de gereedheid
op peil te houden, dienen de operationele eenheden van het CLAS voldoende
opgeleid, geoefend en gemotiveerd personeel te hebben, voldoende materieel
dat voldoet aan alle operationele vereisten, en de mogelijkheden hier realistisch
mee op te leiden en te oefenen.Externe factorenDe mate van geoefendheid van het personeel en de personele consequenties
van de achterblijvende vulling van de organisatie wordt weergegeven in het
overzicht operationele doelstellingen per operationeel commando en de toelichtingen
daarop. De voortgang met betrekking tot de instroom en verwerving van gewenst
materieel voor de operationele commando’s is opgenomen bij de tabellen «projecten
in realisatie» en de toelichtingen daarop bij beleidsartikel 25 Defensie
Materieelorganisatie.Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 22
Commando landstrijdkrachtenBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilVerplichtingen1 497 7991 306 7771 320 5151 159 9641 336 8051 314 03122 774Uitgaven       Programma-uitgaven       Operationeel Commando1 145 3141 193 0891 058 076987 6311 010 1831 068 087– 57 904Totaal programma-uitgaven1 145 3141 193 0891 058 076987 6311 010 1831 068 087– 57 904Apparaatsuitgaven       Staf Operationeel Commando308 228288 707315 862315 262292 155264 09628 059Bijdragen aan baten-lastendiensten36 35236 75035 80030 88128 54728 990– 443Totaal apparaatsuitgaven344 580325 457351 662346 143320 702293 08627 616Totaal uitgaven1 489 8941 518 5461 409 7381 333 7741 330 8851 361 173– 30 288Ontvangsten       Totaal ontvangsten105 37452 83738 84232 65119 14418 215929Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.VerplichtingenHet verplichtingenniveau is toegenomen door de loon- en prijsbijstelling
(€ 41,7 miljoen), een bijstelling van de raming voor onderhoud van
de infrastructuur door de DVD (€ 17,0 miljoen) en de toekenning
van Staal-maatregelen (€ 6,8 miljoen). Een afname van het verplichtingenniveau
wordt veroorzaakt door de personele onderschrijding (€ 28,4 miljoen)
en de herijking van de middensommen (€ 22,8 miljoen). Het resterende
verschil betreft diverse kleine mutaties.UitgavenProgramma-uitgavenHet verschil is onder meer een gevolg van de toerekening van de loon-
en prijsbijstelling 2008 met € 35,7 miljoen en de herijking van
de middensommen met – € 20,2 miljoen. De personele onderbezetting
heeft geleid tot lagere salarisuitgaven van ongeveer € 50,0 miljoen
en tot lagere uitgaven voor oefeningen van € 21 miljoen. Voorts
heeft er een herschikking plaatsgevonden van materiële exploitatie-uitgaven
naar de DMO van € 10 miljoen. Het resterende verschil betreft diverse
kleine mutaties.ApparaatsuitgavenDe toerekening prijs- en loonbijstelling 2008 bedraagt € 6,1
miljoen. De tarieven voor de werkplekdiensten in 2008 zijn ten opzichte van
2007 gedaald. In de begroting 2008 is geraamd met een tarief voor de werkplekdiensten,
dat lager lag dan het uiteindelijk vastgestelde tarief. In de realisatiefase
is daarom het benodigde IV-budget met € 3,9 miljoen verhoogd. De
betaling voor het onderhoud van de infrastructuur over het vierde kwartaal
2008 van € 17,5 miljoen is in tegenstelling tot voorgaande jaren
geheel conform de gewenste budgettaire cyclus uitgevoerd. Het resterende verschil
betreft diverse kleine mutaties.OntvangstenHet verschil betreft diverse kleine mutaties.Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)De operationele doelstellingen waaraan het CLAS moest voldoen, zijn gekwantificeerd
en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede eenheden. Uit onderstaande
doelstellingen/realisatiematrix blijkt hoeveel eenheden voor de operationele
doelstellingen beschikbaar moesten zijn respectievelijk waren.Operationele doelstellingen:Operationele doelstelling 1: Operationele grondgebonden
expeditionaire eenheden voor geplande internationale en nationale inzet.Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale
en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de drie hoofdtaken
van Defensie.Operationele doelstelling 2: Beschikbare operationeel
gerede grondgebonden expeditionaire eenheden.Om met grondgebonden eenheden direct te kunnen bijdragen aan de drie hoofdtaken
van Defensie, is een gedeelte van de eenheden operationeel gereed. Deze eenheden
zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend.Operationele doelstelling 3: Voortzettingsvermogen bij
de grondgebonden eenheden.Om een aantal typen grondgebonden eenheden gereed te hebben gedurende
een langere periode, is een groter aantal van dat type eenheden noodzakelijk.
Hierdoor is het mogelijk om eenheden te laten recupereren, reorganisaties
door te voeren, nieuw materieel in te voeren en het personeel opleidingen
te laten volgen. Grondgebonden eenheden doorlopen een opwerkprogramma tot
het niveau «operationeel gereed» is bereikt.In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele doelstellingen
weergegeven en toegelicht.Realisatie
operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando landstrijdkrachten 2008GroepOrganieke eenheidTotaal aantal eenhedenTotaal aantal operationeel gerede eenhedenVoortzettingsvermogen    Inzet OD1 Operationeel gereedOD2 OD3  BegrootRealisatieBegrootRealisatieBegrootRealisatieBegrootRealisatieHRF (L)HQNL deel staf
HRF HQ111001–– CIS battalion111001–– Staff support battalion111001––Korps CommandotroepenCommandotroepen-compagnie44102410Air Manoeuvre BrigadeBrigadestaf + Stafstafcompagnie1111–––– Infanteriebataljon Luchtmobiel33122–01 Gevechtssteun eenheden33122001 Logistieke eenheden33023001Gemechaniseerde Brigades (13 en 43 Mechbrig)Brigadestaf + Stafstafcompagnie221110,500,5Pantserinfanterie/tankbataljon66331023 Brigade verkenningseskadron22011011 Afdeling Veldartillerie221110,500,5 Pantsergeniebataljon2211––11 Logistieke eenheden44212102101 Gevechtssteun BrigadeKernstaf Geniebrigade11––11––Geniebataljon11––10,500,5 ISTAR bataljon/ISTAR
compagnie36111213 Commando luchtdoelartillerie1100,210,300,5 CIS-bataljon111/30,31/30,21/30,5 CIMIC-bataljon/CIMIC support elements661121031 Logistieke BrigadeKernstaf Logistieke brigade11––11–– Bevoorradings- en Transportbataljon2221,400,6–– Geneeskundig bataljon/Geneeskundige
compagnie77225401 Herstelcompagnie3330,202,300,5Regionaal Militair CommandoNationale Reserve Bataljon55––55––Explosieven OpruimingsdienstNationale Operaties ploegen16101610––––Expeditionaire Operaties ploegen241843,5204010,5ToelichtingAlgemeenEind 2007 is besloten om de missie ISAF Stage III met twee jaar te verlengen
tot 1 augustus 2010. Dit houdt in dat in tegenstelling tot het gestelde in
de begroting 2008 een aantal eenheden ook gedurende de tweede helft van 2008
een bijdrage heeft geleverd aan de missie ISAF Stage III. Bijna alle CLAS-eenheden
hebben bijgedragen aan de bovengenoemde missie in Afghanistan. Door de verlenging
is de planning voor inzet en generieke operationele gereedstelling substantieel
aangepast.Het behalen van de doelstellingen heeft tevens onder druk gestaan door
een achterblijvende instroom van personeel. Er was gedurende het gehele jaar
sprake van een ondervulling bij specifieke categorieën personeel waardoor
de operationele gereedstelling van eenheden werd bemoeilijkt. Door het beschikbare
personeel te herschikken over die eenheden die gepland waren voor inzet, is
gewaarborgd dat de missies konden worden uitgevoerd. Deze herschikking is
wel ten koste gegaan van de reguliere operationele gereedstelling.Ook de hoge belasting van het materieel door de inzet in Afghanistan was
van invloed op het gereedstellingsproces. Defect en niet meer inzetbaar te
maken materieel in het inzetgebied is vervangen door het onttrekken van materieel
aan opwerkende eenheden in Nederland.Door defensiebreed en bij CLAS-eenheden prioriteiten te stellen kon grotendeels
aan de opgedragen doelstelling worden voldaan. Hierbij is er bewust voor gekozen
om eenheden die zich opwerkten voor ISAF Stage III op te leiden tot dat niveau «operationeel
gereed» wat vereist was voor de missie. Door bovendien de prioriteit
qua personeel, materieel en opleiding & training te leggen bij die eenheden
die zich gereed stelden voor inzet, is er daarnaast voor gekozen om die eenheden
die niet voor inzet waren gepland, tot een lager
niveau van «operationeel gereed» op te werken. Overigens is het
daardoor wel mogelijk gebleken om delen van eenheden die als geheel als voortzettingsvermogen
zijn opgenomen in de begroting als «alternatief» daadwerkelijk
in te zetten in ISAF Stage III (voorbeelden zijn wachtpelotons en psyops-elementen).Bovenstaande oorzaken verklaren voor een groot deel de verschillen tussen
begroting en realisatie zoals weergegeven in de tabel. In de begroting is
bij de meeste typen eenheden uitgegaan van het aantal dat achtereenvolgend
ingezet of operationeel gereed was. Bij sommige typen eenheden is echter gekozen
voor het aantal dat gedurende het jaar gemiddeld is ingezet of operationeel
gereed was. In de tabel is voor wat betreft de realisatie per type eenheid
aansluiting gezocht bij het uitgangspunt van de begroting. Bij de eenheden
waarbij het uitgangspunt van de achtereenvolgend ingezette of gereedgestelde
eenheden is gehanteerd, staat dit specifiek vermeld. In de hierna volgende
paragrafen zullen per type eenheid de eventuele verschillen tussen begroting
en realisatie nader worden toegelicht.In 2008 is de in 2007 voorbereide extensivering van het operationeel vermogen
van het CLAS uitgevoerd. Het betreft twee tankeskadrons van respectievelijk
11 Tankbataljon en 42 Tankbataljon en twee batterijen veldartillerie van respectievelijk
11 Afdeling Rijdende Artillerie en 14 Afdeling Veldartillerie. Deze eenheden
waren al per 1 oktober 2007 onttrokken aan het operationeel vermogen van het
CLAS. De reducties zijn in 2008 daadwerkelijk geëffectueerd.Eén van de beleidsprioriteiten voor 2008 was het verbeteren van
de veiligheid en de bescherming van uitgezonden personeel. Hier wordt invulling
aan gegeven door de Joint Task Force Counter – Improvised
Explosive Devices (JTF C-IED) waarvoor
het CLAS als Single Service Manager (SSM) optreedt.
Hieraan is in 2008 onder andere invulling gegeven door het verbeteren van
opleiding & training van uit te zenden personeel, het uitbreiden van de
TFU met personeel voor advanced search en Weapons Intellingence Teams en het aanschaffen van materiaal
voor dit personeel. Tevens zijn voorbereidingen getroffen om in 2009 nog meer
middelen in te laten stromen, zoals onder andere Bushmasters met een van een
sensor voorziene grijparm, en opsporingshonden gespecialiseerd op IED’s.
Ten slotte is in samenwerking met TNO verder onderzoek uitgevoerd op het gebied
van counter-IED, waardoor de JTF C-IED inmiddels geldt als nationaal en internationaal
kenniscentrum op het gebied van C-IED.Internationale inzetBij de missies (voornamelijk bij ISAF Stage III) worden samengestelde
eenheden ingezet. Om vanuit de begroting toch een verband te kunnen leggen
met ingezette eenheden, worden in de onderstaande paragrafen de organieke
eenheden specifiek genoemd die zijn samengesteld voor de missies.HRFHQHRFHQ heeft standby gestaan voor NRF-10. Deze standby-missie is in de
begroting nog als geplande inzet opgenomen, maar
in de realisatie is dit weergegeven als operationeel gereed. Dit verklaart
het verschil in de tabel. Na afloop van de standby-periode is het HRFHQ gestart
met de voorbereiding op de geplande inzet in 2009 als substantieel deel van
HQ ISAF in Kabul.Korps CommandotroepenIn tegenstelling tot de begroting zijn in 2008 geen eenheden van het Korps
Commandotroepen ingezet als Special Forces Task Force Uruzgan
(SF TFU). Wel heeft gedurende het gehele jaar één compagnie
op NTM (notice to move) gestaan als «over the horizon force» om, indien noodzakelijk,
te worden ingevlogen.Air Manoeuvre Brigade (AMB)Begroting en realisatie geven bij deze typen
eenheden het totaal aantal eenheden weer dat achtereenvolgend is ingezet tijdens
ISAF Stage III.Personeel van de Brigadestaf Luchtmobiel is ingezet als staf van de Task Force Uruzgan ISAF in de maanden januari en februari
2008 en opnieuw vanaf augustus 2008.11 Infanteriebataljon Luchtmobiel is grotendeels als kerneenheid ingezet
van de battlegroup (BG) van TFU-7, ISAF (augustus
tot en met november 2008). Delen van 11 Infanteriebataljon Luchtmobiel zijn
daarnaast als element ingezet van de battlegroups van
zowel TFU BG-5 (december 2007 tot en met maart 2008) als TFU BG-6 (april tot
en met juli 2008).12 Infanteriebataljon Luchtmobiel is grotendeels als kerneenheid ingezet
van de battlegroup van TFU-8 (december 2008 tot
en met maart 2009). Door de hierboven genoemde prioriteitsstelling voor eenheden
voor ISAF heeft 13 Infanteriebataljon niet zoals gepland de status operationeel
gereed behaald per 1 augustus 2008.Voor wat betreft de inzet van de gevechtssteuneenheden in 2008 zijn de
volgende opmerkingen te maken:– Gedurende het gehele jaar 2008 zijn delen van 11 Luchtverdedigingscompagnie
ingezet tijdens de missie ISAF Stage III, zowel bij de TFU als bij de ATF
(in de functie van «doorgunner» en
als force protection). Bij elkaar opgeteld is
ruim de helft van de eenheid in 2008 ingezet.– Pelotons van 11 Mortiercompagnie zijn (omgeschoold van 120 mm
naar 80 mm mortieren) ingezet tijdens TFU BG-5 en TFU BG-8. Bij elkaar is
ruim de helft van de eenheid in 2008 ingezet. Door deze inzet (inclusief de
benodigde omscholing) in combinatie met ondervulling en een gebrek aan opleidingscapaciteit
is 11 Mortiercompagnie niet in staat gebleken om haar beoogde OG-status op
de 120 mm mortier te behalen.– 11 Geniecompagnie is grotendeels ingezet tijdens TFU BG-8. Eén
peloton is ingezet tijdens TFU BG-7. Groepen zijn ingezet tijdens TFU BG-5
en 6. Bij elkaar opgeteld is de gehele eenheid in 2008 ingezet.Delen van de logistieke eenheden zijn vooral ingezet tijdens TFU BG-7
en TFU BG-8. Bij het inzetten van een infanteriebataljon wordt het gerelateerde
deel van 11 Bevoorradingscompagnie en 11 Herstelcompagnie ingezet ter ondersteuning.
Daarnaast zijn achtereenvolgend delen van 11 Geneeskundige compagnie ingezet
tijdens TFU BG-5, BG-6, BG-7 en BG-8. Deze inzet was grotendeels niet gepland
maar is voortgekomen uit de herziene planning naar aanleiding van het besluit
tot verlenging. Van elk van de logistieke eenheden is daarmee gedurende dit
jaar ongeveer ⅔ ingezet tijdens ISAF.Gemechaniseerde Brigades (13, 43 Mechbrig)Begroting en realisatie geven bij deze typen
eenheden het totaal aantal eenheden weer dat achtereenvolgend is ingezet tijdens
ISAF Stage III.De brigadestaf van 43 Mechbrig is in de eerste helft van 2008 ingezet
als staf van de Task Force Uruzgan. Daarnaast
heeft staf 43 Mechbrig een belangrijke personele bijdrage geleverd aan de
staf van de Command Nation-periode van Regional Command South (RCS). In tegenstelling tot de
begroting is staf 13 Mechbrig niet gedurende het gehele jaar operationeel
gereed geweest, terwijl staf 43 Mechbrig in de tweede helft van 2008 een periode
van recuperatie en opwerken heeft gehad.De beide pantserinfanteriebataljons van 43 Mechbrig (44 en 45 Pantserinfanteriebataljon)
hebben achtereenvolgend opgetreden als kerneenheid van de battlegroups TFU-5 en TFU-6. Daarnaast heeft 45 Pantserinfanteriebataljon
een compagnie geleverd voor TFU BG-7 en 42 Pantserinfanteriebataljon een compagnie
voor TFU BG-8.Elementen van 42 Tankbataljon zijn ingezet ter ondersteuning van de TFU
BG-5 (wachtsteun), TFU BG-7 (Verkenningseenheid) en Regional
Command South.11 Tankbataljon heeft een groot gedeelte van één tankeskadron
ingezet als wachtsteun in Uruzgan in het begin van 2008.43 Brigadeverkenningseskadron heeft taken vervuld als Observer Mentoring Liaison Team in de eerste helft van 2008. 42 Brigadeverkenningseskadron
is in de TFU BG-8 met één verkenningspeloton vertegenwoordigd.De staf van 14 Afdeling Veldartillerie is ingezet als Provincial Reconstruction Team tijdens PRT-4, ISAF (oktober 2007
tot en met maart 2008). Eén van de twee batterijen is
begin van het jaar ingezet als Force protection
in Uruzgan. Tijdens TFU BG-8 is één vuurmondpeloton van de andere
batterij ingezet.11 Afdeling rijdende artillerie is ingezet met vuurmondpelotons tijdens
TFU BG-5, BG-6 en BG-7. Tot juli 2008 zijn daarnaast delen van de twee genoemde
afdelingen (11 en 14), ondersteund door logistieke eenheden van de brigades,
standby geweest voor NRF-10. Deze standby missie is in de begroting nog opgenomen
als geplande inzet, echter in de realisatie zijn
deze eenheden gemeld als operationeel gereed.11 Pantsergeniebataljon van 43 Mechbrig is ingezet met een compagnie als
ondersteuning van de battlegroup tijdens TFU-5
en TFU-6 alsmede de staf als Provincial Reconstruction Team tijdens PRT-5 van ISAF (april tot en met september 2008). 41
Pantsergeniebataljon van 13 Mechbrig is ingezet met een compagnie als ondersteuning
van de battlegroup tijdens TFU-7.Ten slotte hebben logistieke elementen van 43 Mechbrig een bijdrage geleverd
aan TFU BG-5 en TFU BG-6.101 Gevechtssteun BrigadeDiverse subeenheden van de Gevechtssteun Brigade zijn ingezet voor ISAF
en EUFOR. Daarnaast zijn subeenheden (vooral van 101 Geniebataljon en 103
ISTAR-bataljon) standby geweest voor NRF-10 gedurende de eerste helft van
2008. Deze standby-missie is in de begroting opgenomen als geplande inzet, echter in de realisatie zijn deze eenheden gemeld
als operationeel gereed.In het bijzonder 103 ISTAR-bataljon en het CIMIC-bataljon hebben bijgedragen
aan ISAF. Bij het ISTAR-bataljon is in de begroting nog uitgegaan van drie
aanwezige compagnieën. Het bataljon heeft in 2008 echter gewerkt en gerapporteerd
in samengestelde modules (totaal aanwezig zes). De cijfers bij realisatie
hebben dan ook betrekking op deze modules. Bij elke TFU BG is een module ingezet
voor de duur van vier maanden. Voor NRF-10 heeft één module
standby gestaan.Bij het CIMIC-bataljon is het aantal Cimic Support
Elements (CSE) gedurende het jaar uitgebreid van drie op 1 januari
naar vier op 1 april tot zes op 1 juli 2008. Bij elk PRT is een CSE ingezet
gedurende 2008.Delen van het CIS-bataljon zijn ingezet voor TFU en EUFOR. De staf is
ingezet als Provincial Reconstruction Team in
PRT-6 (oktober 2008 tot en met maart 2009) in
Afghanistan.Commando Luchtdoelartillerie heeft in het begin van 2008 twee subeenheden
alternatief ingezet als Force Protection in Uruzgan.
Daarnaast is gedurende het gehele jaar een aanzienlijke bijdrage geleverd
aan de Psyops-elementen van ISAF.1 Logistieke BrigadeAlle eenheden van 1 Logistieke Brigade hebben een grotere of kleinere
bijdrage geleverd aan de missie ISAF Stage III. Bovendien zijn diverse subeenheden
gedurende de eerste helft van 2008 standby geweest voor NRF-10. Deze standby-missie
is in de begroting opgenomen als geplande inzet,
echter in de realisatie zijn deze eenheden gemeld als operationeel gereed.1 Logistieke Brigade zou daarnaast een dragende rol hebben tijdens de redeployment van ISAF Stage III, zoals gepland in de
begroting. Door het besluit tot verlenging is voornamelijk de daadwerkelijke
inzet van hersteleenheden van 1 Logistieke Brigade aanzienlijker lager uitgevallen.400 Geneeskundig bataljon heeft een structuur van 7 clusters. Voor de
ondersteuning van TFU BG-5, BG-6, BG-7 en BG-8 is iedere keer een cluster
ingezet.Explosieven OpruimingsdienstIn de planning is uitgegaan van in totaal veertig ploegen van de conform
planning opgerichte Defensiebrede Explosieven Opruimingsdienst Defensie. Omdat
deze reorganisatie pas halverwege 2009 zal plaatsvinden, is in de realisatie
uitgegaan van de ploegen van het Explosieven Opruimingscommando Koninklijke
Landmacht (EOCKL). Daarbij is het aantal expeditionaire ploegen van het EOCKL
per 1 juli 2008 uitgebreid van 16 naar 18. Door gebrek aan gekwalificeerd
personeel is het aantal operationeel gerede ploegen lager uitgevallen. Wel
is hierbij aan de wettelijke normen voldaan. Het aantal ingezette ploegen
tijdens ISAF Stage III is in november 2008 verhoogd van drie naar vier. Daarbij
levert het EOCKL vanaf eind 2008 Weapon Intelligence Teams (WIT) die een belangrijke rol spelen bij de bestrijding van IED-dreiging.Nationale inzetMilitaire bijstand en ondersteuningHet CLAS had in 2008 in het kader van ondersteuning van civiele autoriteiten
in totaal 3 400 militairen op afroep gegarandeerd beschikbaar:• 2 000 militairen voor ICMS gerelateerde algemene steun;• 1 400 militairen voor specifieke taken conform het gestelde
in de ICMS afspraken.Deze militairen waren op afroep beschikbaar uit alle organieke eenheden
van het CLAS, ook van eenheden die als voortzettingsvermogen zijn opgenomen
in begroting en realisatie.Ter voorbereiding op een succesvolle inzet voor bijstand en ondersteuning,
hebben eenheden van het CLAS in 2008 aan diverse oefeningen deelgenomen. Voorbeelden
hiervan zijn:• Een multidisciplinaire oefening voor hoogwaterbestrijding in januari
met civiele hulpverleners en militairen van 13 Mechbrig en RMC Zuid in VeiligheidsRegio
(VR) Brabant-Noord.• Een oefening in mei in VR Hollands-Midden waarbij onder andere
de back-upvoorziening ICT (Basismodule) is gedemonstreerd.• De grote landelijke rampenoefening «Waterproef» in
november. Staf 101 Gevechtssteunbrigade heeft, aangevuld met personeel van
1 Logistieke Brigade, tijdens deze oefening de Staf Grootschalige Evacuaties
(SGE) uitgebracht. Daarbij is de Landelijke Operationele Staf geadviseerd
over mogelijke evacuatiestrategieën en is ook de aansturing van evacuatieprocessen
beoefend.Voorbeelden van verleende militaire bijstand en ondersteuning:• In januari heeft 400 Geneeskundig Bataljon, ter ondersteuning van
de ontruiming, een mobiel hospitaal metintensive care-unit en operatiekamer gebouwd op het parkeerterrein van het Medisch Centrum
Twente in Enschede. Het militaire hospitaal heeft tot begin april dienst gedaan.• In april heeft het EOCKL steun verleend aan de viering van Koninginnedag
in Friesland evenals diverse reguliere steunverleningen op EOD-gebied gedurende
het gehele jaar.• In juni is steun verleend aan de politie Noord-Limburg voor het
op heterdaad betrappen van een valkuilengraver in de bossen van Helden.4.4. Commando luchtstrijdkrachten –
beleidsartikel 23Algemene doelstellingOperationeel gerede lucht- en grondgebonden expeditionaire capaciteit
voor nationale en internationale operaties.DoelbereikingHet Commando luchtstrijdkrachten (CLSK) heeft een bijdrage geleverd aan
de hoofdtaken van de krijgsmacht en daarmee aan het halen van het Nederlandse
ambitieniveau. In september 2007 is het ambitieniveau voor de nieuwe kabinetsperiode
verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd Dienstbaar». De beleidsbrief
geeft een beschrijving van de taken die eenheden van het CLSK moeten kunnen
uitvoeren. Om het ambitieniveau te kunnen waarmaken en de gereedheid op peil
te houden, dienen de operationele eenheden van het CLSK voldoende opgeleid,
geoefend en gemotiveerd personeel te hebben, voldoende materieel dat voldoet
aan alle operationele vereisten, en de mogelijkheden hier realistisch mee
op te leiden en te oefenen.Externe factorenDe mate van geoefendheid van het personeel en de personele consequenties
van de achterblijvende vulling van de organisatie wordt weergegeven in het
overzicht operationele doelstellingen per operationeel commando en de toelichtingen
daarop. De voortgang met betrekking tot de instroom en verwerving van gewenst
materieel voor de operationele commando’s is opgenomen bij de tabellen «projecten
in realisatie» en de toelichtingen daarop bij het beleidsartikel 25
Defensie Materieelorganisatie.Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 23
Commando luchtstrijdkrachtenBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilVerplichtingen993 092608 856714 728713 180648 171662 22121 950Uitgaven       Programma-uitgaven       Commando luchtstrijdkrachten520 636500 285506 687546 938642 101623 63718 464Kustwacht voor de Nederlandse Antillen en Aruba01 35415 3033 901000Totaal programma-uitgaven520 636501 639521 990550 839642 101623 63718 464Apparaatsuitgaven       Staf Commando Luchtstrijdkrachten176 104139 983126 117129 39374 81662 52412 292Bijdrage aan baten-lastendiensten9 40811 62812 72814 33312 56612 634– 68Totaal apparaatsuitgaven185 512151 611138 845143 72687 38275 15812 224Totaal uitgaven706 148653 250660 835694 565729 483698 79530 688Ontvangsten       Totaal ontvangsten42 71626 83417 59216 82910 8778 6712 206Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.VerplichtingenDe toename van het verplichtingenniveau is onder meer een gevolg van wijzigingen
in de tarieven voor werkplekdiensten (€ 11,4 miljoen). Tevens zijn
de verplichtingen verhoogd (€ 10,8 miljoen) voor onderhoud van de
infrastructuur over het vierde kwartaal 2008, die in tegenstelling tot voorgaande
jaren geheel conform de gewenste budgettaire cyclus uitgevoerd. Daarnaast
is de toename veroorzaakt door de loon- en prijsbijstelling van € 18,9
miljoen en de herijking van de middensommen met € 9,1 miljoen. De
personele onderschrijding heeft geleid tot een verlaging van het verplichtingenbudget
met € 17,7 miljoen. Ook het verplichtingenbudget voor FMS-cases
is € 5,4 miljoen verlaagd. Het resterende verschil betreft diverse
kleine mutaties.UitgavenProgramma-uitgavenHet verschil is onder meer een gevolg van de toerekening van de loon-
en prijsbijstelling 2008 van € 16,8 miljoen en de herijking van
de middensommen met € 9,1 miljoen. De betaling voor het onderhoud
van de infrastructuur van € 10,8 miljoen over het vierde kwartaal
2008 is in tegenstelling tot voorgaande jaren geheel conform de gewenste budgettaire
cyclus uitgevoerd. De personele ondervulling heeft geleid tot een budgetverlaging
van € 11,5 miljoen. De verlaging van het budget als gevolg van de
ontwikkeling van de dollarkoers bedraagt € 3,0 miljoen. Verder is
het budget verlaagd met € 5,6 miljoen door de vertraagde oprichting
van het DHC. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.ApparaatsuitgavenHet verschil is onder meer een gevolg van de toerekening van de loon-
en prijsbijstelling 2008 met € 2,1 miljoen. De personele ondervulling
heeft geleid tot een budgetverlaging van € 6,1 miljoen. De tarieven
voor de werkplekdiensten in 2008 zijn ten opzichte van 2007 gedaald. In de
begroting 2008 is geraamd met een tarief voor de werkplekdiensten, dat lager
lag dan het uiteindelijk vastgestelde tarief. In de realisatiefase is daarom
het benodigde IV-budget met € 14,7 miljoen verhoogd. Het resterende
verschil betreft diverse kleine mutaties.OntvangstenHet verschil betreft diverse kleine mutaties.Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)De operationele doelstellingen waaraan het CLSK moest voldoen, zijn gekwantificeerd
en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede eenheden. Uit onderstaande
doelstellingen/realisatiematrix blijkt hoeveel eenheden voor de operationele
doelstellingen beschikbaar moesten zijn respectievelijk waren.Operationele doelstellingenOperationele doelstelling 1: Operationeel gerede expeditionaire
eenheden voor geplande internationale en nationale inzet.Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale
en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de drie hoofdtaken
van Defensie.Operationele doelstelling 2: Beschikbare operationeel
gerede expeditionaire luchtstrijdkrachten.Om met luchtstrijdkrachten direct te kunnen bijdragen aan de drie hoofdtaken
van Defensie zijn eenheden van de luchtstrijdkrachten operationeel gereed.
Deze eenheden zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend.Operationele doelstelling 3: Voortzettingsvermogen bij
de luchtstrijdkrachten.Om expeditionaire eenheden gereed te houden is een groter aantal middelen
noodzakelijk dan direct operationeel nodig is. Hierdoor is het mogelijk te
recupereren, gepland onderhoud uit te voeren en personeelsleden opleidingen
te laten volgen. Tevens wordt hiermee het voortzettingsvermogen bij expeditionair
optreden gegarandeerd.In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele doelstellingen
weergegeven en toegelicht.Realisatie
operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando luchtstrijdkrachten 2008GroepOrganieke eenheidTotaal aantal eenhedenTotaal aantal operationeel gerede eenhedenVoortzettingsvermogen    Inzet OD1 Operationeel gereedOD2 OD3  BegrootRealisatieBegrootRealisatieBegrootRealisatieBegrootRealisatieJachtvliegtuigenSquadron550,50,44,54,6––GevechtshelikoptersSquadron110,40,30,60,7––TransporthelikoptersSquadron220,50,30,50,411,3SAR-helikoptersSquadron11–0,30,30,6–0,1Maritieme helikoptersSquadron220,50,50,80,70,80,8Luchttransport en tankers         (K)DC-10Squadron11–0,50,50,40,50,1C-130Squadron11–0,30,50,30,50,4Geleide wapensFire platoon44––42,401,6Air Operations Control StationSquadron11––11––Overige eenhedenOGRV-pelotons3310,722,3––Dorniers (kustwacht)Eenheid110,50,50,50,5––ToelichtingAlgemeenEind 2007 is besloten om de missie ISAF Stage III met twee jaar te verlengen
tot 1 augustus 2010.Gedurende het jaar is door eenheden van het CLSK deelgenomen aan diverse
crisisbeheersings- en humanitaire operaties. De hoge belasting van het materieel
door de inzet in operaties was van invloed op het gereedstellingsproces. In
onderstaande paragrafen is de tabel verder toegelicht.Internationale inzetJachtvliegtuigenZes F-16 jachtvliegtuigen zijn ingezet van januari tot oktober voor de
ISAF-operatie in Afghanistan. Vanaf oktober is ten gevolge van de verlenging
het aantal F-16 jachtvliegtuigen teruggebracht tot vier. Om deze reden is
er dan ook een klein verschil tussen de geplande en gerealiseerde inzet.In 2008 zijn negen F-16’s standby geweest voor NRF/EUBG.Voor jachtvliegtuigen is het voortzettingsvermogen belegd in de squadrons.
Om die reden is dit niet afzonderlijk zichtbaar gemaakt in de tabel.GevechtshelikoptersVijf Apache-gevechtshelikopters zijn ingezet voor de operatie ISAF in
Afghanistan. In de oorspronkelijke planning was uitgegaan van zes Apaches
voor inzet voor ISAF. In verband met het voortzettingsvermogen is dit in 2007
teruggebracht naar vijf Apache-gevechtshelikopters. Om deze reden is er dan
ook een klein verschil tussen de geplande en gerealiseerde inzet.Voor gevechtshelikopters is het voortzettingsvermogen belegd in de squadrons.
Om die reden is dit niet afzonderlijk zichtbaar gemaakt in de tabelHelikoptersAlle helikopters van Defensie zijn vanaf juli 2008 ondergebracht bij het
Defensie Helikopter Commando (DHC) van het Commando luchtstrijdkrachten. De
transporthelikopters van vliegbasis Soesterberg zijn naar de vliegbasis Gilze-Rijen
verplaatst. Ook de maritieme helikopters welke gestationeerd zijn op Marinevliegkamp
De Kooij maken deel uit van het DHC.TransporthelikoptersDrie Chinook-helikopters en vijf Cougar-helikopters zijn achtereenvolgend
ingezet voor de operatie ISAF in Afghanistan. Het verschil tussen planning
en realisatie bij de inzet is te verklaren doordat bij het opstellen van de
begroting is uitgegaan van Cougar-helikopters, terwijl bij de realisatie zowel
Cougar- als Chinook-helikopters zijn ingezet. Voor eenzelfde transportcapaciteit
zijn minder Chinook-helikopters dan Cougar-helikopters nodig. De gevraagde
transportcapaciteit is echter volledig ingevuld.Maritieme helikoptersBegin 2008 heeft één Lynx-helikopter aan boord van de Hr.Ms.
De Ruyter deelgenomen aan de maritieme taakgroep van de United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL).Van eind maart tot eind juni heeft één Lynx-helikopter aan
boord van het LC-fregat Hr.Ms. Evertsen deelgenomen aan de bescherming tegen
piraterij van zeetransporten van humanitaire hulpgoederen naar Somalië
in het verlengde van VN-resoluties 1772 en 1801. Eén Lynx-helikopter
is ingezet in het Caribisch gebied aan boord van het stationsschip.LuchttransportIn de begroting is een squadron luchttransport en tankers opgenomen. In
2008 is dit opgedeeld in twee squadrons, één squadron met C-130
en één squadron met daarin de (K)DC-10, de F-50 en de Gulfstream
IV. Van dit squadron wordt de (K)DC-10 gebruikt voor militaire operationele
inzet. In dit jaarverslag is de opsplitsing van één naar twee
squadrons in de tabel verwerkt. In de eerder opgestelde begroting is voor
deze squadrons geen inzet gepland. De C-130 is ingezet als cargo- en transportvliegtuig
voor de operatie ISAF in Afghanistan en voor de operatie in Tsjaad. De (K)DC-10’s
zijn ingezet voor de ISAF-missie in Afghanistan.Geleide wapensDoor technische problemen met de radar- en afvuursystemen is er een onderrealisatie
bij de operationele gereedheid. Daarnaast zijn veel van de individuele uitzendingen
belegd bij één van de Fire Platoons.OGRV-pelotonsEén OGRV-peloton is gedurende negen maanden ingezet voor de operatie
ISAF in Afghanistan.Nationale inzetSAR-helikoptersDe Agusta Bell-helikopters van het Search and Rescue Squadron hebben in 2008 een recordaantal patiënten vervoerd.
In totaal is de SAR het afgelopen jaar 198 keer ingezet. Hiervan werden 187
patiëntenvluchten gevlogen en 11 overige acties uitgevoerd waaronder
enkele zoekacties, zoals de vermiste schaatser in de Rypsterksterpolder en
het speedbootongeval in het Prinses Margrietkanaal in Grouw.Dorniers (kustwacht)Het jaar 2008 heeft in het teken gestaan van het opwerken/samenstellen
van de kustwacht.Voor de Dorniers is het voortzettingsvermogen belegd in het squadron.
Om die reden is dit niet afzonderlijk zichtbaar gemaakt in de tabelAir Operations Control Station (AOCS NM)Het AOCS NM is ingezet (vierentwintig uur per dag en zeven dagen per week)
voor de bewaking van de integriteit van het nationale luchtruim en voor de
uitvoering van gebieds- en naderingsverkeersleiding en ondersteuning van de
verdediging van het nationale luchtruim.Militaire bijstand en ondersteuningNaast de realisatie van twee Quick Reaction Alert
F-16’s en andere nationale taken (bijvoorbeeld gedeeltelijke back-up
capaciteit van Schiphol door AOCS NM, brandbluscapaciteit met transporthelikopters),
had het CLSK in het kader van ondersteuning van civiele autoriteiten in totaal
50 militairen op 24 uur notice en 250 militairen
op 48 uur notice beschikbaar.4.5. Commando Koninklijke marechaussee –
beleidsartikel 24Algemene doelstellingZorgdragen voor het opgedragen aandeel in de daadwerkelijke handhaving
van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan hen die deze behoeven, alsmede
het leveren van een bijdrage aan de effectiviteit van de krijgsmacht.DoelbereikingHet Commando Koninklijke marechaussee (CKMar) heeft een bijdrage geleverd
aan een veilige samenleving, door handhaving van de rechtsorde en de verlening
van hulp aan hen die dat behoeven, zowel in binnen- als buitenland. Het CKmar
is een politieorganisatie met militaire status, die verantwoordelijk is voor
een breed takenpakket.Het CKmar is als onderdeel van de krijgsmacht belast met de drie hoofdtaken
die in de Grondwet in algemene zin zijn opgedragen aan de krijgsmacht. Daarnaast
staan in de Politiewet 1993, artikel 6, de specifieke taken van het CKmar
limitatief opgesomd. De Politiewet 1993 vormt bovendien de grondslag voor
de samenwerking met en bijstand aan de politie. De (opsporings)bevoegdheden
van de ambtenaren van het CKmar zijn onder meer geregeld in het strafrecht
en in de vreemdelingenwet en -regelgeving.Het CKmar heeft haar taak uitgevoerd in ondergeschiktheid aan het bevoegd
gezag en in overeenstemming met de geldende rechtsregels. Het takenpakket
van het CKmar heeft zich ontwikkeld tot een veelzijdig en samenhangend geheel.
Het CKmar heeft snel en flexibel ingespeeld op wijzigende omstandigheden door
accenten te leggen binnen taakvelden of tussen taakvelden, waar nodig na toestemming
van de betreffende gezagsdragers.Externe factorenHet behalen van de algemene doelstelling hangt af van het hebben van voldoende
opgeleid, geoefend en gemotiveerd personeel, voldoende materieel dat voldoet
aan de operationele vereisten en de mogelijkheden hier realistisch mee te
oefenen. De personele vulling wordt mede bepaald door niet-beïnvloedbare
factoren als demografische ontwikkeling en economische situatie. Het kunnen
beschikken over het gewenste materieel wordt mede bepaald door niet-beïnvloedbare
factoren als de stand van de techniek en de mogelijkheden/beperkingen van
de industrie. De geoefendheid van de eenheden van het CKmar is afhankelijk
van voldoende oefen- en trainingsmogelijkheden. Deze externe factoren hebben
in 2008 niet geleid tot noemenswaardige problemen bij de uitvoering van de
taken.Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 24
Commando Koninklijke marechausseeBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilVerplichtingen334 297358 066355 987311 429381 054393 960– 12 906Uitgaven       Programma-uitgaven       Operationele taakvelden280 486292 901327 112335 548344 723331 24713 476Totaal programma-uitgaven280 486292 901327 112335 548344 723331 24713 476Apparaatsuitgaven       Staf Koninklijke Marechaussee46 96350 49735 58532 84331 35530 0571 298Bijdrage aan baten-lastendiensten1 7011 8532 8384 7224 3574 34116Totaal apparaatsuitgaven48 66452 35038 42337 56535 71234 3981 314Totaal uitgaven329 150345 251365 535373 113380 435365 64514 790Ontvangsten       Totaal ontvangsten7 74312 4195 5464 9404 8397 254– 2 415Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.VerplichtingenDe verlaging van het totale verplichtingenniveau is een gevolg van de
saldering van enerzijds een latere facturering door leveranciers dan verwacht
(– € 17,4 miljoen) en anderzijds door wijzigingen in de tarieven
voor werkplekdiensten en door de loon- en prijsbijstelling (€ 10,4
miljoen). Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.UitgavenProgramma-uitgavenHet verschil is onder meer een gevolg van de toerekening van de loon-
en prijsbijstelling 2008 van € 9,4 miljoen en de herijking van de
middensommen met € 3,3 miljoen. De betaling voor het onderhoud van
de infrastructuur van € 4,0 miljoen over het vierde kwartaal 2008
is in tegenstelling tot voorgaande jaren geheel conform de gewenste budgettaire
cyclus uitgevoerd. De personele ondervulling heeft geleid tot een budgetverlaging
van € 4,3 miljoen. De tarieven voor de werkplekdiensten in 2008
zijn ten opzichte van 2007 gedaald. In de begroting 2008 is geraamd met een
tarief voor de werkplekdiensten, dat lager lag dan het uiteindelijk vastgestelde
tarief. In de realisatiefase is daarom het benodigde IV-budget met € 9,1
miljoen verhoogd. Voorts is een aantal verrekeningen
niet uitgevoerd hetgeen heeft geleid tot een budgetverlaging van € 5,8
miljoen. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.ApparaatsuitgavenHet verschil betreft diverse kleine mutaties.OntvangstenHet verschil betreft diverse kleine mutaties.Operationele doelstellingenOperationele doelstelling 1: Handhaving veiligheidsniveau
in overeenstemming met de geldende veiligheidsconcepten.IndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008Het percentage onderkenningen van mogelijke illegale
betredingen van het beveiligde gebied100%100%100%0Aantal illegale betredingen van het object0000Het percentage uitgevoerde opdrachten persoonsbeveiliging100%100%100%0Het percentage uitvoering productieprogramma Beveiliging
Burgerluchtvaart (BBLV)*>100%100%>100%0Aantal beveiligde waardetransporten16818377–/- 111* «Productieprogramma» heeft begin 2008 – in overleg
met NCTb – een naamsverandering ondergaan in een «toezichtsprogramma».Toelichting tabel– In 2008 zijn in het kader van het productieprogramma Beveiliging
Burgerluchtvaart (BBLV) meer activiteiten uitgevoerd dan gepland als gevolg
van de ontwikkeling van het Toezichtplan BBLV. Deze activiteiten zijn in overleg
met de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb) uitgevoerd.– Door de Nederlandsche Bank zijn minder transporten uitgevraagd
dan voorzien. Het servicepercentage was 100%.Operationele doelstelling 2: Beheersing van de vreemdelingenstroom
in overeenstemming met de geldende wet- en regelgeving.Controle conform bepalingen Schengengrenscode omrent de verschillende
vervoerssegmenten en, voor wat betreft Schiphol, binnen de met Amsterdam Airport
Schiphol overeengekomen normen voor de doorlooptijden bij de persoonscontroles
aan de paspoortbalies.IndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008Burgerluchtvaart:    – administratieve en fysieke controle op in- en uitreis100%100%100%0     Cruiseschepen:    – administratieve controle van bemanning en passagiers100%100%100%0– fysieke controle van passagiers die van boord gaan (afhankelijk
van risicoanalyse)      • inreis62%100%75%–/– 25%  • uitreis54%100%81%–/– 19%Vrachtferry’s:    – administratieve controle op in- en uitreis van bemanning
conform wijze van controle van zeelieden.100%100%100%0– fysieke controle op in- en uitreis van bemanning conform
wijze van controle van zeelieden      • inreis92%100%71%–/– 29%  • uitreis88%100%63%–/– 37%     Personenferry’s    – administratieve controle op in- en uitreis van bemanning
conform wijze van controle van zeelieden100%100%100%0– fysieke controle op in- en uitreis van bemanning conform
wijze van controle van zeelieden      • inreis98%100%96%–/– 4%  • uitreis98%100%96%–/– 4%     Pleziervaart:    – administratieve en fysieke controle van opvarenden en
ten minste 3 landelijke projectdagen, welke geselecteerd zijn op basis van
een risicoanalyse, waarop een 100% fysieke persoonscontrole plaatsvindt5 projectdagen3 projectdagen3 projectdagen0     Vissersschepen:    – administratieve en fysieke controle van opvarenden en
tenminste 3 projectdagen, welke geselecteerd zijn op basis van een risicoanalyse,
waarop een 100% fysieke persoonscontrole plaatsvindt3 projectdagen3 projectdagen3 projectdagen0     Vrachtvaart:    – administratieve controle van bemanning en passagiers.100%100%100%0– fysieke controle van passagiers die van boord gaan (afhankelijk
van risicoanalyse)      • inreisGemiddeld 40%100%Gemiddeld 31%–/–
69%  • uitreisGemiddeld 24%100%Gemiddeld 20%–/– 80%Voor de beheersing van de vreemdelingenstroom in de maritieme grensbewaking
is in 2008 risicogestuurd opgetreden. Met deze methode wordt een hogere effectiviteit
met minder controles beoogd aangezien de controles gerichter plaatsvinden.
In de segmenten ferry’s en cruises zijn als gevolg van deze risicoanalyses
en prioriteitstelling niet alle controles volgens de streefwaarde uitgevoerd.
In het segment vrachtvaart heeft in 2008 een overgang plaatsgevonden naar
een controlesystematiek op basis van risicoprofielen en controleopdrachten,
gebaseerd op de werkwijze van de Zeehavenpolitie Rotterdam. De verdere (technische)
implementatie vindt plaats in 2009.Wachtrij op de luchthaven SchipholIndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008– Percentage van de passagiers dat bij aankomst
maximaal 10 minuten moet wachten voorafgaand aan de paspoortcontrole98%95%99%+ 4%– Percentage van de vertrekkende of transfererende passagiers
dat maximaal 6 minuten moet wachten voorafgaand aan de paspoortcontrole86%95%       Vertrek*      • Vertrekhallen 2 en 3 95%93%–/– 2%  • Schengen – Niet Schengen 95%91%–/– 4%  • Niet Schengen – Schengen** 95%83%–/– 12%* Percentages zijn gebaseerd op de conceptrapportage 2008.** In 2009 zal flexibeler worden omgegaan met de norm (meer conform «aankomst»).Uitvoering geven aan Mobiel Toezicht VreemdelingenIndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008Aantal vaststellingen van illegalen in het grensgebiedInzet vindt
plaats in overleg met het bevoegd gezag8 189Realisatie is afhankelijk van het aanbod4 051–** Aangezien de realisatie afhankelijk is van het aanbod wordt geen toelichting
gegeven op het verschil tussen streefwaarde en realisatie.Identiteit in het AC-procesIndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008Vaststelling van identiteit in het AC-proces100%100%100%0Uitvoering geven aan uitzettingen van vreemdelingen uit
NederlandIndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008Aantal uitzettingen van vreemdelingen uit Nederland.6 171Realisatie is afhankelijk van het aanbod4 389–** Aangezien de realisatie afhankelijk is van het aanbod wordt geen toelichting
gegeven op het verschil tussen streefwaarde en realisatie.In 2008 had het CKmar bij de grensbewaking te kampen met problemen in
de personele bezetting op Schiphol. Om dit probleem aan te pakken zijn maatregelen
genomen door de brigade Grensbewaking te faciliteren met ondersteuning vanuit
het land. Hierdoor heeft het CKmar de zomerpiek goed het hoofd kunnen bieden.
De wachttijd bij aankomst is in 2008 voor 99% van de passagiers beperkt
gebleven tot de norm van maximaal 10 minuten. Bij zowel Vertrek 2 als Vertrek
3 had 93% van de passagiers een wachttijd van maximaal 6 minuten. Bij
de doorlaatposten «Schengen-Niet-Schengen» en «Niet-Schengen-Schengen»
was dit percentage respectievelijk 91% en 83%. Tevens zal in
2009 op de doorlaatpost«Niet-Schengen-Schengen»flexibeler worden
omgegaan met de norm (behandeling als «aankomst»).Daarnaast blijkt uit metingen naar de perceptie van de passagiers dat
ongeveer 95% van de passagiers de doorlooptijd van de paspoortcontrole
goed of acceptabel vindt.Mobiel Toezicht Vreemdelingen: In 2008 heeft steunverlening aan de brigade
Grensbewaking van het district Schiphol plaatsgevonden. Dit heeft geleid tot
minder capaciteit bij MTV-controles.Operationele doelstelling 3: Handhaving van de openbare
orde en strafrechtelijke rechtsorde binnen de krijgsmacht en jegens militaire
justitiabelen.IndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008Beschikbaarheid/bereikbaarheid    Percentage van de meldingen waarbij het CKmar binnen 30 minuten
ter plaatse moet zijn99%90%100%0     Aantal misdrijfdossiers1 3751 5001 363–/– 137     Percentage processen-verbaal «lik op stuk»47%50%43%–/– 7%Er zijn in 2008 1 363 misdrijfverbalen aangeboden aan het Openbaar
Ministerie (OM) Arnhem. Het verschil tussen de streefwaarde en de realisatie
wordt grotendeels veroorzaakt door het achterblijven van het aanbod. Alle
door het CKmar opgemaakte (en voor het OM Arnhem bestemde) misdrijfverbalen
zijn aangeboden; de «werkvoorraad» met betrekking tot de misdrijfdossiers
was ultimo 2008 nihil. Daarnaast heeft het CKmar 92 misdrijfverbalen aangeboden
aan andere OM’s dan het OM Arnhem.Er is geen eenduidige oorzaak voor de daling van het percentage processen-verbaal «lik
op stuk». In 2009 vindt nader onderzoek naar de oorzaak plaats.Operationele doelstelling 4: Handhaving van de openbare
orde en de strafrechtelijke rechtsorde op de aangewezen nationale luchtvaartterreinen.IndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008Beschikbaarheid/bereikbaarheid         Percentage van de prioriteit 1 meldingen in
de Terminal en het desbetreffende luchtvaartterrein waarbij het CKMar binnen
5 minuten ter plaatse moet zijn.92%90%94%+ 4%     Percentage van de prioriteit 2 meldingen in
de Terminal en het desbetreffende luchtvaartterrein waarbij het CKMar binnen
10 minuten ter plaatse moet zijn.90%90%92%+ 2%     Percentage van de prioriteit 3 meldingen in
de Terminal en het desbetreffende luchtvaartterrein waarbij het CKMar binnen
15 minuten ter plaatse moet zijn.96%90%95%+ 5%Operationele doelstelling 5: Beschikbare operationeel
gerede eenheden voor samenwerking, bijstand en assistentieverleningIndicatorenRealisatie 2007Streefwaarde 2008Realisatie
2008Verschil 2008Aantal beschikbare eenheden    • 4 ME-pelotons (Mobiele Eenheden)4440• 4 BE-pelotons (Bijstandseenheden)4440• 1 AE (Aanhoudingseenheid)1110De vier BE-pelotons waren in 2008 gereed voor de uitvoering van het grootste
gedeelte van de aan hen toegekende rollen.Operationele doelstelling 6: Beschikbare operationele
eenheden voor internationale crisis- en humanitaire operatiesBeschikbare
operationele eenheden voor internationale crisis- en humanitaire operaties
CKmar 2008–2012  Totaal aantal eenhedenRealisatie 2008   Totaal aantal operationeel
gerede eenhedenVoortzettingsvermogenGeplande inzetOperationeel
gereedCKmarPersoneel voor civiele
politiemissies459 Mil153153153CKmarBE-peloton voor
Crowd Riot Control1010CKmarPersoneel voor het
samenstellen van Close Protection Teams ter begeleiding van VIPS in het buitenland60 Mil202020CKmarEskadron MP voor
inzet voor NAVO-opdrachten; reactietermijn van 180 dagen½0½0Het Eskadron Military Police (MP) was in 2008
niet voor alle taken inzetgereed vanwege het ontbreken van het benodigde materiaal
voor deze taken. De nadere uitwerking van de taakstelling op basis van de
huidige behoefte en het middelenpakket is nog niet afgerond.4.6. Defensie Materieelorganisatie –
beleidsartikel 25Algemene doelstellingModern, robuust, kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar materieel.DoelbereikingDe Defensie Materieelorganisatie (DMO) heeft een bijdrage geleverd aan
de hoofddoelstellingen van de krijgsmacht door levering van modern, robuust,
kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar materieel.De DMO heeft daarvoor materieellogistieke ondersteuning geleverd op het
gebied van aanschaf, instandhouding en afstoting voor de gehele krijgsmacht
en was beleidsverantwoordelijk voor het defensiebrede materieellogistieke
beleid en het beleid met betrekking tot wetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling.
In 2008 was het opleveren van de beleidskaders High Level
Design Matlog voor SPEER een belangrijke ontwikkeling.SPEER – Opstellen High Level DesignIn 2008 is het High Level Design (HLD) Materieellogistiek
(Matlog) in twee delen ter besluitvorming aangeboden. Over het eerste deel
van het High Level Design (HLD) Materieellogistiek
(Matlog) heeft besluitvorming plaatsgevonden. Hiermee is de eerste invulling
gegeven aan de Matlog-component van het nieuwe besturingsmodel Defensie. Het
HLD-Matlog deel 1 omvat beleidskaders waarmee defensiebreed de gewenste en
haalbare Matlog-eindsituatie wordt vastgelegd voor de inrichting en besturing
van de Matlog-processen. Besluitvorming betreffende het tweede deel heeft
begin 2009 plaatsgevonden, zodat de uitkomsten van de deelstudie van het Operationeel
Logistiek Concept (OLC) 2013, Besturen en Beheersen van inzet, worden meegenomen.
Met de twee HLD-delen samen wordt op materieellogistiek gebied vorm gegeven
aan het nieuwe besturingsmodel Defensie. Het HLD-Matlog deel 2 omvat de organieke
belegging van de besturende Matlog-processen op het niveau van de defensieonderdelen
en de drie uitvoeringsdirecties binnen de DMO.Externe factorenHet verwerven van modern, robuust, kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar
materieel is mede afhankelijk van de door de klant gestelde eisen en de productiecapaciteit
van de leveranciers. De beschikbaarheid van capabel geschoold personeel, de
toepasbaarheid van ontwikkelingen in het wetenschappelijk onderzoek en de
stand van de techniek bepalen in grote mate het behalen van de algemene doelstelling.
Deze externe factoren hebben in 2008 niet geleid tot noemenswaardige problemen
bij de realisatie van de projecten.Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 25
Defensie MaterieelorganisatieBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilVerplichtingen3 174 1121 910 4772 807 2092 379 7181 933 3232 316 320– 382 997Uitgaven       Programma-uitgaven       Voorzien in nieuw materieel       Investeringen zeestrijdkrachten350 167287 270329 359266 637240 177293 329– 53 152Investeringen landstrijdkrachten446 183393 778520 900649 360637 886624 11013 776Investeringen luchtstrijdkrachten263 282387 036280 824438 244426 739322 472104 267Investeringen Koninlijke marechaussee33 93720 45424 14416 82810 45212 000– 1 548Investeringen overig84 33057 37420 81126 27736 29856 478– 20 180Instandhouding van materieel       Logistieke ondersteuning zeestrijdkrachten194 731211 113178 696261 991246 017157 08788 930Logistieke ondersteuning landstrijdkrachten324 902296 716273 868277 105263 339214 11649 223Logistieke ondersteuning luchtstrijdkrachten143 950151 777159 045259 161298 196225 33172 865Totaal programma-uitgaven1 841 4821 805 5181 787 6472 195 6032 159 1041 904 923254 181Apparaatsuitgaven       Staf Defensie Materieelorganisatie353 103383 882466 816253 505256 823323 848– 67 025Bijdrage aan baten-lastendiensten001 5023 0532 5902 717– 127Totaal apparaatsuitgaven353 103383 882468 318256 558259 413326 565– 67 152Totaal uitgaven2 194 5852 189 4002 255 9652 452 1612 418 5172 231 488187 029Ontvangsten       Totaal ontvangsten23 83919 60466 93744 71749 62373 698– 24 075Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.VerplichtingenDe in 2008 geraamde aan te gane verplichtingen is met € 382,997
miljoen onderschreden. Voor het ophogen van de voorraadniveaus van diverse
uitrustingsstukken, kleding en laarzen en munitie (€ 180 miljoen)
zijn de verwervingstrajecten in 2008 begonnen, maar hebben niet tot een verplichting
geleid in 2008. De contractonderhandelingen en de productie van de NH-90 zijn
vertraagd. Hierdoor is een bedrag van € 144 miljoen niet verplicht
in 2008. Dit betreffen de verplichtingen voor de contractaanpassing, aircraft ground equipment, initiële voorraad reservedelen, repair and overhaul in house support en virtual maintenance trainer. Voor het onderhoud van de (K)DC-10 is
minder verplicht voor het intermediate level maintenance en voor het motorenonderhoud (€ 23 miljoen). Een aantal
verplichtingen voor het jachtvliegtuig F-16 zijn in 2008 niet gerealiseerd.
Dit betreffen de verplichtingen voor F-16 ASE en voor de verbetering van de
lucht-grondbewapening (€ 150 miljoen).De verwerving van de C-17 Globemaster voor het luchttransport heeft geleid
tot een niet voorziene verplichting van € 145 miljoen in 2008. Het
resterende verschil in de verplichtingen betreft een aantal kleine mutaties.UitgavenProgramma-uitgavenInvesteringenDe toelichting op de verschillen bij de uitgaven van de investeringen
is opgenomen bij de betreffende tabellen.Logistieke ondersteuningDe belangrijkste mutatie (€ 180,0 miljoen) betreft de verantwoording
van de salarisuitgaven van de logistieke bedrijven. De raming van deze uitgaven
was opgenomen in de apparaatsuitgaven van de Staf en worden nu verantwoord
als programma-uitgaven bij het desbetreffende logistieke bedrijf.Voorts heeft er een herschikking plaatsgevonden van materiële exploitatie-uitgaven
van het CLAS ter grootte van € 31,0 miljoen. Het resterende verschil
betreft diverse kleinere mutaties.ApparaatsuitgavenDe belangrijkste mutatie (– € 180,0 miljoen) betreft
de verantwoording van de salarisuitgaven van de logistieke bedrijven. Deze
uitgaven waren geraamd bij de Staf DMO, maar worden nu verantwoord als programma-uitgaven
bij het desbetreffende logistieke bedrijf. Andere grote mutaties zijn de toerekening
van de loon- en prijsbijstelling (€ 8,9 miljoen) en de herijking
van de middensommen (€ 8,8 miljoen). Voorts zijn de tarieven voor
de werkplekdiensten in 2008 ten opzichte van 2007 gedaald. In de begroting
2008 is geraamd met een tarief voor de werkplekdiensten, dat lager lag dan
het uiteindelijk vastgestelde tarief. In de realisatiefase is daarom het benodigde
IV-budget met € 12,3 miljoen verhoogd. Verder is de betaling voor
het onderhoud van de infrastructuur over het vierde kwartaal 2008 uitgevoerd
(€ 4,0 miljoen). In tegenstelling tot voorgaande jaren is deze termijnbetaling
geheel conform de gewenste budgettaire cyclus uitgevoerd. Voorts hebben budgetverhogingen
plaatsgevonden als gevolg van een herschikking tussen de defensieonderdelen
(€ 35,7 miljoen), voor de onderhoudsbudgetten (€ 7,4 miljoen)
en voor een correctie van de uitgaven voor infrastructuur (€ 17,0
miljoen). Extra uitgaven zijn gedaan voor energie (van ongeveer € 14,0
miljoen). Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.OntvangstenDe belangrijkste mutaties betreffen de verlaging van de ontvangsten als
gevolg van de special billing arrangement voor
FMS-cases en minder teruggevorderde BTW. Het resterende verschil betreft diverse
kleine mutaties.De opbrengsten van het verkochte materieel zijn verantwoord bij het niet-beleidsartikel
90 Algemeen. Met ingang van de begroting 2009 worden deze ontvangsten geraamd
en verantwoord op dit beleidsartikel.Operationele doelstellingenOperationele doelstelling 1 – Voorzien in nieuw
materieelDe DMO heeft in het kader van haar defensiebrede materieellogistieke beleidsverantwoordelijkheid
invulling gegeven op het vlak «voorzien in». In 2008 hebben zich
op dit gebied onder andere de volgende ontwikkelingen voorgedaan.Implementatie Sourcingbeleid DefensieBegin 2008 is het Sourcingbeleid Defensie vastgesteld en is een begin
gemaakt met de implementatie daarvan. Het sourcingbeleid omvat het defensiebrede
beleid over de keuze tussen zelf doen, uitbesteden en samenwerken. Het bestaat
uit enerzijds de defensiebrede sourcingstrategie, die ruimte biedt voor vormen
van zelfdoen, samenwerken en uitbesteden, en anderzijds een voorgeschreven
toe te passen sourcingtoets, die de afweging tussen alle vormen van zelfdoen,
samenwerken en uitbesteden hanteerbaar en inzichtelijk maakt.Conform dit beleid zijn de sourcingstrategie en -toets nu ingepast in
het defensiematerieelproces. Voorts is in 2008 een sourcing-agenda opgesteld,
waarop bestaande interne diensten staan die de sourcingtoets zullen doorlopen.
Het voornemen is uiteindelijk alle interne dienstverlening op deze wijze periodiek
te bezien.Kwalitatieve trendanalyse materieelprojectenIn het Jaarverslag over 2007 is toegezegd dat in het Jaarverslag 2008
een invulling zou worden gegeven aan een kwalitatieve analyse over de projecten
in het voorgaande begrotingsjaar (Kamerstuk 27 830, nr.
39). In dit jaarverslag wordt hieraan invulling gegeven. Referentiepunt
vormt het Materieel Projectenoverzicht (MPO) dat met de begroting 2008 is
meegestuurd.Ingegaan wordt op ontwikkelingen die zich hebben voorgedaan in materieelprojecten
in zowel het afgelopen begrotingsjaar als op een aantal trends die op basis
van een aantal achtereenvolgende jaren kunnen worden geïdentificeerd.Ontwikkelingen in 2008Het gebruik van materieel in de diverse uitzendgebieden gaat gepaard met
extreme klimatologische en terreinomstandigheden. In 2008 was één
van de belangrijkste ontwikkelingen op materieelgebied de verbetering van
de veiligheid en bescherming van uitgezonden personeel. De op dit gebied opgedane
ervaringen in uitzendoperaties worden vertaald naar verbeteringen in zowel
huidig als toekomstig materieel. Het programma Counter
Improvised Explosive Devices (C-IED) richt zich op drie pijlers:
netwerk (offensief), IED-gericht (defensief) en opleiden en trainen.Trends op de langetermijnLangetermijntrends doen zich voor op het gebied van internationale samenwerking,
betrokkenheid van de Nederlandse defensiegerelateerde industrie en de wijze
van behoeftestelling en aanschaf van nieuw materieel. Deze trends worden hierna
toegelicht. Op het gebied van internationale samenwerking is een aantal lessons learned geïdentificeerd.Nederland geeft actief en structureel aandacht aan internationale samenwerking. Internationale materieelsamenwerking
neemt in belang toe vanwege de complexer wordende wapensystemen, de druk op
de budgetten en de behoefte aan interoperabiliteit. De meerwaarde van de internationale
samenwerking, naast interoperabiliteit, wordt daarom vooral ingegeven door
de noodzaak van het reduceren van kosten door schaalvergroting. In de regel
kunnen zo de ontwikkelingskosten (non-recurring costs)
gezamenlijk worden gedragen door de partners. Dit voordeel kan verder worden
uitgebreid indien de samenwerking ook de exploitatie of delen
van de exploitatie omvat. Voorbeelden van (gedeeltelijk) internationale projecten
zijn Fennek, Boxer, LCF, NH-90 en MILSATCOM.Internationale materieelsamenwerking brengt echter extra coördinatie
van de beheersing van de planning en de kosten met zich mee. Internationale
samenwerkingsprojecten blijken vaak langer te duren dan gepland. Eén
van de oorzaken is gelegen in de langere en meer complexe besluitvormingslijnen.
Een voorbeeld hiervan is het Sirius-infrarood detectiesysteem dat als onderdeel
van het project LCF wordt ontwikkeld en opgeleverd in een samenwerkingsverband
met Canada. De planning van het project werd in belangrijke mate beïnvloed
door de noodzakelijke coördinatie van de verwervingsvoorbereiding met
Canada. De samenwerking maakte het echter mogelijk een systeem te laten ontwikkelen
en produceren dat nationaal alleen tegen aanzienlijk hogere kosten mogelijk
was geweest.Om de voordelen van internationale materieelsamenwerking zoveel mogelijk
te onderkennen en te benutten en de risico’s te beperken, is het wenselijk
dat de behoeften, eisen en planning van de deelnemende landen zoveel mogelijk
vooraf op elkaar worden afgestemd. Daarbij is het de uitdaging de nationaal
specifieke eisen die leiden tot extra kosten bij zowel de ontwikkeling als
bij de productie en instandhouding, zoveel mogelijk te beperken. Een universele
versie van het systeem moet het uitgangspunt zijn. Voor afwijkingen moet gelden pay to be different, zoals momenteel geldt bij de deelneming
aan de JSF-SDD.Daarnaast is een goede projectorganisatie van belang met een heldere doelstelling
en duidelijke (financiële) kaders. Tijdige besluitvorming, politiek en
organisatorisch draagvlak zijn van groot belang voor een goede projectrealisatie.
Een lead nation, maar ook de aanwezigheid van
een lead industry kan zorgen voor een slagvaardige
projectorganisatie ter voorkoming van vertraging en het realiseren van de
substantiële schaalvoordelen in economische en operationele zin. Bij
het helikopterproject NH-90 ontbraken zowel een lead nation als een lead industry, wat mede heeft
geleid tot onvoorziene vertragingen van het project. Bij het project Fennek
waren wel een lead nation en lead industry aanwezig, wat heeft bijgedragen tot een meer voorspoedige
projectrealisatie.De Nederlandse defensiegerelateerde industrie
wordt op steeds intensievere wijze betrokken bij materieelprojecten. Defensie
heeft samen met het ministerie van Economische Zaken (EZ) en in overleg met
de defensiegerelateerde industrie een Defensie Industrie Strategie (DIS) opgesteld.
De DIS is een integrale strategische visie op de Nederlandse defensie-industrie
en de rol van de overheid daarbij. In het licht van een voorzichtige Europese
ontwikkeling in de richting van meer marktwerking binnen een gelijk speelveld,
worden bestaande en nieuwe beleidsinstrumenten van zowel Defensie als EZ offensief
en proactief ingezet om de Nederlandse industrie internationaal beter te positioneren.
Eén van deze instrumenten is het launching customership. Tevens is in 2008 het beleid vastgesteld met betrekking tot Publiek
Private Samenwerking (PPS) als onderdeel van het sourcingbeleid. Dat beleid
wordt in de komende jaren in materieelprojecten toegepast.Ten slotte zijn er duidelijke trends te herkennen in de wijze van behoeftestelling en aanschaf van nieuw materieel. Mede
door de «verpaarsing» van Defensie is er meer nadruk komen te
liggen op multi-inzetbaar materieel dat defensiebreed kan worden ingezet.
Voorbeelden van defensiebrede projecten zijn onder andere VOSS, TITAAN en
MILSATCOM.Intensievere samenwerking tussen de defensieonderdelen en met andere landen
vergroot de noodzaak om op te treden in netwerken (Network
Enabled Capabilities, NEC). In projecten als TITAAN en BMS speelt
de ontwikkeling van NEC een grote rol.Door de diversiteit van de verschillende missies moet materieel steeds
meer multifunctioneel kunnen worden ingezet of relatief eenvoudig kunnen worden
aangepast. Een goed voorbeeld hiervan is de Boxer; die is gebaseerd op een
modulair concept. Het basisvoertuig heeft voor meerdere toepassingen dezelfde
configuratie. Door de toenemende vraag naar multifunctionaliteit van materieel
wordt het materieel in toenemende mate technisch complexer.Defensie maakt steeds meer gebruik van Commercial/Military
Off the Shelf (COTS/MOTS)-materieel en materieel met COTS/MOTS-componenten.
In de meeste gevallen is COTS voordeliger dan eigen ontwikkelingen en is de
flexibiliteit gediend met mogelijkheden om van de plank te kopen. In geval
van Fast Track Procurement (FTP) wordt vrijwel
altijd MOTS aangeschaft. Enkele voorbeelden van MOTS-projecten zijn onder
andere de Pantserhouwitser en de MRAT. COTS wordt vaak gebruikt voor IT-componenten;
voorbeelden hiervan zijn TITAAN en BMS.In dringende, onvoorziene materieelbehoeften wordt voorzien met gebruikmaking
van Fast Track Procurement. Een voorbeeld hiervan
is de aanschaf van de Bushmaster.Uitgaven investeringenIndien zich grote wijzigingen (meer dan € 10 miljoen) hebben
voorgedaan dan worden deze, evenals een wijziging in de DMP-planning, toegelicht.Investeringen zeestrijdkrachtenBedragen
x € 1 miljoenOmschrijving projectProjectvolume (2009)Fasering tot*Gerealiseerde uitgaven t/m 2007Verwachte
uitgaven in 2008Gerealiseerde uitgaven in 2008Verschil uitgaven 2008LC-fregatten1 560,32011 (2010)1 481,838,712,1– 26,6LCF Walreserve37,52010 (2008)29,65,02,3– 2,7LCF Munitie359,92016 (2016)273,82,315,613,3LPD2273,52009 (2008)259,514,37,1– 7,2NH-901 098,62014 (2014)388,9140,660,9– 79,7PAM186,32012 (2010)142,817,020,23,2MILSATCOM lange termijn132,92012
(2012)53,426,115,5– 10,6NIMCIS97,12009 (2008)90,86,32,1– 4,2All Terrain Vehicle81,82008 (2009)75,92,35,93,6Modernisering Navigatiesystemen53,22013 (2013)1,46,01,7– 4,3* tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008
opgenomenLC-FregattenBij dit project is vertraging opgelopen bij het afhandelen van de restpunten.
Dit betreft onder andere het Sirius infrarood detectiesysteem, het geïntegreerd Electronic Countermeasures-systeem en de levering van
twee trainingssystemen die aan de wal worden opgesteld.LCF MunitieAls gevolg van een versnelde bestelling van een aantal Evolved Seasparrow Missile is in 2008 meer betaald dan was geprognosticeerd.NH-90De levering van de helikopter is vertraagd, waardoor bepaalde mijlpalen
niet zijn behaald. Als gevolg daarvan is in 2008 minder betaald dan begroot.
In augustus 2008 is met NH-Industries een nieuwe overeenkomst gesloten waarin
nieuwe mijlpalen zijn opgenomen. Aan de overeenkomst is een nieuw betaalschema
gekoppeld.Onderzocht wordt of eind 2009/begin 2010, een tijdelijke configuratie,
de zogenaamde Meaningful Operational Configuration
(MOC) kan worden geaccepteerd, zodat een aanvang kan worden gemaakt met de
training, opleiding en de overname van de waltaken van de Lynx.Daarnaast zijn voorziene deelbetalingen inzake het FMFT-project naar achteren
geschoven, als gevolg van vertraging in de contractafsluiting.MILSATCOM lange termijnBij dit project is enige vertraging opgetreden. De productie van landterminals
loopt achter. Daarnaast is er bij de scheepsterminals vertraging in de ontwikkeling
ontstaan.Tabel
projecten in planningInvesteringen zeestrijdkrachtenPlanning DMP-proces*200720082009Verwerving Joint Logistiek Ondersteuningschip (B-D)B-DInstandhouding Hr. Ms. Amsterdam(A)  Nieuwe generatie identificatiesystemen (IFF mode 5/Mode S) (A)AVerbetering MK 48 torpedo (A)AInstandhouding Goalkeeper (A)AVervanging MK 46 torpedo (A)A* tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008
opgenomenDe projecten waarvan de A-fase een jaar is verschoven zijn in de meeste
gevallen geherfaseerd door planaanpassingen. Projecten die om andere redenen
zijn verschoven worden hieronder nader gespecifeerd.Verwerving Joint Logistiek OndersteuningschipHet opstellen van ontwerp en bestekseisen in de (voor)studiefase en de
noodzakelijke afstemming hierover met de beoogde leverancier hebben er toe
geleid dat niet eerder dan december 2008 een offerte is ontvangen op basis
waarvan de verwervingsvoorbereiding in 2009 kan worden voltooid.Instandhouding Hr. Ms. AmsterdamDoor aanpassingen van de behoeftestelling is het budget verlaagd tot beneden
de financiële grens van € 25 miljoen, waardoor over dit project
conform de DMP-procedure niet meer wordt gerapporteerd aan de Tweede Kamer.Instandhouding GoalkeeperDe A-fase is een jaar verschoven vanwege het wachten op de resultaten
van de studie.Investeringen landstrijdkrachtenBedragen
x € 1 miljoenOmschrijving projectProjectvolume 2009Fasering tot*Gerealiseerde uitgaven t/m 2007Verwachte
uitgaven in 2008Gerealiseerde uitgaven in 2008Verschil uitgaven 2008Verbetering mobiliteit Stingerplatform43,22014 (2008)33,421,321,50,2Fennek (LVB) (2008)245,415,918,22,8Fennek (MRAT- en AD-versie)194,32009 (2008)122,787,064,0– 23,0Groot pantserwielvoertuig (ontwerp)113,02013 (2009)106,04,00– 4,0IGV1 104,22012 (2012)439,4225,2236,911,7MRAT202,22010 (2010)198,94,20,2– 4,0TACTIS84,12009 (2008)67,515,63,4– 12,2Pantserhouwitser477,32010 (2010)273,0113,679,8– 33,9SRAT66,62008 (2009)65,50,21,10,9TITAAN130,02009 (2009)107,915,617,11,5Groot pantserwielvoertuig (productie)624,02016 (2016)15,915,918,22,3FGBADS126,02010 (2010)52,421,338,917,6Richtkijker lange afstand28,62012
(2012)8,86,70,3– 6,3* tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008
opgenomenFennek MRAT/ADAls gevolg van de ontwikkelingen bij de leverancier is de levering van
twintig voertuigen vertraagd naar 2009.IGVWijzigingen in de leverings- en betalingscondities van het hoofdcontract
voor de levering van IGV-voertuigen hebben geleid tot een hogere realisatie
bij dit project. Dit is voornamelijk het gevolg van in 2007 geconstateerde
aanloopproblemen bij de leverancier, waardoor de voor 2007 geraamde betalingen
in 2008 werden uitgevoerd.TACTISDit project heeft in 2008 € 12,2 miljoen minder gerealiseerd
dan in de begroting 2008 was voorzien. Door herfasering en herijking is de
opleverdatum van de voor TACTIS benodigde infrastructuur op de Prins Bernardkazerne
in overleg met de leverancier aangepast naar medio 2009.PantserhouwitserEr is een aantal vertragingen opgetreden, te weten de levering van Munitie
Lange Dracht, één houwitser en de levering van de Trainer Error
Simulator PzH.Tabel
projecten in planning Investeringen landstrijdkrachtenPlanning DMP-proces*200720082009Verhoging grondmobiliteit 11 AMB/ Vervanging LSV(A)A Vervanging deelsystemen TITAAN(A) AVerbeterd Zicht (deel II)(A) AVervanging Mortier Opsporingsradar (MOR)(A) ACE-pakketen IGV(A) ACombat Identification (Combat ID) (A)ACUP EOV (A)AVerwerving precision guided ammunition(A)A Leopard II Airco’s(A)A Defensiebrede vervanging wielvoertuigen(A)A Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS)(A)A * tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008
opgenomenDe projecten waarvan de A-fase een jaar is verschoven zijn in de meeste
gevallen geherfaseerd door planaanpassingen. Projecten die om andere redenen
zijn verschoven worden hieronder nader gespecifeerd.Verhoging grondmobiliteit 11 AMB/ Vervanging LSVDit project is gekoppeld aan het project Defensiebrede vervanging wielvoertuigen.Vervanging deelsystemen TITAANDe A-fase is met een jaar verschoven door de complexe materie en het in
lijn brengen met diverse gerelateerde projecten.CE-pakketten IGVDe A-fase is met een jaar verschoven doordat de benodigde informatie niet
tijdig beschikbaar was.Combat Identification (Combat ID)De A-fase is met een jaar verschoven door de afhankelijkheid van internationale
ontwikkelingen.CUP EOVDe A-fase is met een jaar verschoven door de krijgsmachtbrede aanloop
en de afhankelijkheid van de ontwikkeling van internationale standaarden.Verwerving precision guided ammunitionDe A-brief is op 7 april 2008 verstuurd aan de Tweede Kamer. Het project
is nu in de B-fase.Defensiebrede vervanging wielvoertuigenDe A-brief is medio 2008 naar de Tweede Kamer gestuurd. Het project is
gekoppeld met het project Verhoging grondmobiliteit 11 AMB/ Vervanging LSV.Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS)De A-brief is april 2008 naar de Tweede Kamer gestuurd. Parlementaire
instemming volgde in oktober 2008 en het project is in december 2008 overgedragen
aan de DMO.Investeringen luchtstrijdkrachtenBedragen
x € 1 miljoenOmschrijving projectProjectvolume 2009Fasering tot*Gereali-seerde uitgaven t/m 2007Verwachte uitgaven in 2008Gereali-seerde uitgaven
in 2008Verschil uitgaven 2008F-16 Link 16120,62012 (2011)85,815,68,8– 6,8F-16 Verbetering Lucht-grondbew. 61,92016 (2010)31,310,717,87,1F-16 Vervanging – SDD790,62012 (2011)651,779,555,5– 24,0F-16 Luchtverkenningsysteem41,72009 (2009)26,35,21,0– 4,2AH-64D MTADS89,72011 (2009)59,117,90,7– 17,2Patriot-update PAC III117,22010
(2009)72,27,919,711,83e DC-1045,32010 (2008)35,79,60,5– 9,1Aanschaf 3e en 4e C-13065,62009
(2008)37,921,25,8– 15,4F-16 M5 modificatie52,32012 (2011)12,08,010,52,5F-16 Vervanging – NL projecten48,82011 (2010)13,95,21,0– 4,2F-16 Targetting Pods37,92009 (2009)25,210,717,87,1Chinook 4 + 2379,62011 (2011)114,0110,2112,62,4SAC C-17100 – 2502009 (-)00104,2104,2* tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008
opgenomen.F-16 VervangingSDDEen in januari 2008 geplande termijnbetaling voor de JSF SDD-fase is in
december 2007 voldaan. Dit leidde per saldo tot lagere uitgaven in 2008.NL projectenEr zijn vorderingen gemaakt voor de Nederlandse projecten in het project
vervanging F-16. In 2008 zijn twee projecten bij de Nederlandse industrie
aanbesteed voor een waarde van ongeveer US$ 34 miljoen.AH-64D MTADSEr heeft een herijking van de behoefte plaatsgehad. Midden 2008 is besloten
om de vijf reserve-Apache-gevechtshelikopters op dezelfde standaard te brengen
als de andere toestellen. Daardoor zijn vijf extra MTADS-modificatiepakketten
nodig. Door de aanvulling wordt de planning voor het uitvoeren van de modificaties
verlengd naar 2011.De onderrealisatie wordt veroorzaakt door een vertraging van de levering
van reservedelen, het Improved Helmet and Display Sight
System, en van de aanpassing van de vluchtsimulator, de Longbow Crew Trainer.Patriot-update PAC IIIBij dit project, dat wordt uitgevoerd door Foreign
Military Sales bij het Amerikaanse ministerie van Defensie, bleek
de disbursement stand (de stand onderhanden werk)
af te wijken van de geplande financiële raming, waardoor meer is gerealiseerd.Aanschaf 3e en 4e C-130De levering van de vliegtuigen is vertraagd naar midden 2009.SAC C-17In 2006 startte de NAVO het multinationale Strategic
Airlift Capability (SAC)-initiatief. Dit initiatief was bedoeld om
de mogelijkheid te onderzoeken een pool van C-17 transportvliegtuigen op te
zetten om te voorzien in het gebrek aan transportvliegtuigcapaciteit. De deelnemende
landen kunnen een vooraf aangegeven hoeveelheid vlieguren afnemen.Eind 2007 is bij de begrotingsbehandeling de motie Knops/Eijsink aangenomen
die het ministerie van Defensie de opdracht geeft te onderzoeken of daadwerkelijk
gebruik kan worden gemaakt van dit SAC-initiatief.In 2008 hebben het ministerie van Defensie en het ministerie van Buitenlandse
Zaken een afspraak gemaakt over de financiering van het Nederlandse aandeel
van dit project, waarna door Nederland de MoU is ondertekend.Tabel
projecten in planning Investeringen luchtstrijdkrachtenPlanning DMP-proces*200720082009F-16 Verbetering lucht-grondbewapening (fase II)  (B/C/D)AH-64D Zelfbescherming (ASE)(A)A AH-64D Upgrade(A)A * tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008
opgenomenDe projecten waarvan de A-fase een jaar is verschoven zijn in de meeste
gevallen geherfaseerd door planaanpassingen. Projecten die om andere redenen
zijn verschoven worden hieronder nader gespecifeerd.F-16 Verbetering lucht-grond bewapening (fase II)De behoefte van dit project is aangepast. Op grond van financiële
overwegingen wordt de behoefte aan gebiedsdekkende wapens vooralsnog niet
vervuld.Operationele doelstelling 2 – Instandhouding van
materieelDe DMO heeft in 2008 in het kader van haar defensiebrede materieellogistieke
beleidsverantwoordelijkheid op het gebied van instandhouding invulling gegeven
aan onder andere de volgende onderwerpen.Alternatieve inrichtingsvormen Wapensysteemmanagement
(WSM)In 2008 is de beleidsstudie WSM uitgevoerd. Met de beleidsstudie worden
alternatieven voor de inrichting van WSM voorgesteld die een effectieve beïnvloeding
van beschikbaarheid en life cycle costs van wapensystemen
mogelijk maakt.Logistieke ondersteuningHet afgelopen jaar is binnen de DMO gewerkt aan het ontwikkelen van een
set Kritische Succes Factoren (KSF’s) en daarbij behorende meetbare
prestatie-indicatoren (PI’s). Het doel hiervan is, om op basis van het
INK-managementmodel, zowel interne processen van de DMO, als haar prestaties
(output) inzichtelijk en meetbaar te maken. Op deze wijze wordt voor het management
van de DMO prestatiesturing mogelijk.Prestatie-indicatoren betreffende de output geven kwantitatieve informatie
over de prestaties van de DMO op gebied van «voorzien-in», «wapensysteemmanagement», «onderhoud en modificaties»
en«bevoorrading».Vooral over de prestaties over de bevoorrading («servicegraad»)
werd door de logistieke bedrijven tot eind 2008 volgens verschillende definities
gerapporteerd. Met de ontwikkeling en goedkeuring van een nieuwe PI «leverbetrouwbaarheid
bevoorrading» wordt binnen de DMO een eenduidige definitie gehanteerd.
Met de PI wordt vanaf nu inzicht verkregen in welke mate de gewenste en de
daadwerkelijke aflevermomenten overeenkomen en daarmee in welke mate de DMO
invulling geeft aan de dienstverleningsovereenkomsten.Tegelijk is gedurende 2008 een PI ontwikkeld die aangeeft hoe de leverbetrouwbaarheid
is van gepland onderhoud en modificaties, waarmee de onderhoudsprestaties
van de logistieke bedrijven in kaart worden gebracht.Logistieke ondersteuning door het Marinebedrijf (MB)De gemiddelde servicegraad door het MB bedraagt over geheel 2008 86 %
tegen een norm van 80 %.Logistieke ondersteuning door het Landelijk Bevoorrading
Bedrijf (LBB)De servicegraden van het LBB zijn over 2008 onder de norm gebleven. Tegen
een norm van 95 % is een gemiddelde servicegraad gerealiseerd van 93 %.Bij het Algemeen Goederen Bedrijf was vanaf medio 2006 tot de eerste helft
van 2008 een dalende servicegraad waarneembaar. De gemiddelde servicegraad
over geheel 2008 bedraagt 86 %.Opgemerkt kan worden dat het laatste half jaar de daling gekeerd is in
een positieve trend. De positieve stijging is het directe gevolg van de prioritering
die medio 2007 in overleg met het CLAS is opgesteld voor het aanvullen van
de voorraden. In het jaarverslag over 2007 werd opgemerkt dat, als gevolg
van de lange lever- en verwervingstijden, de resultaten van een verbeterde
servicegraad pas medio 2008 merkbaar zouden worden, wat nu is bevestigd.De prestaties over de bevoorrading («servicegraad») worden
bij het KPU uitgedrukt in een voorraadbeschikbaarheidspercentage. Doordat
bij het aanvullen van de voorraden prioriteit wordt gegeven aan artikelen
voor uitzendingen, initiële opkomsten en initiële opleidingen is
er een voorraadbeschikbaarheidspercentage over 2008 gerealiseerd van 94%
tegen een norm van 95%.Tot slot blijft de situatie rond de munitiebevoorrading zorgelijk. Het
munitiebedrijf is eind 2008 geconfronteerd met een fors gestegen munitiebehoefte
voor 2009 voor de Task Force Uruzgan. Doordat
de vraag naar munitie mondiaal toeneemt, heeft dit gevolgen voor de levertijden.
Van alle munitietypen die bij de missies worden gebruikt, is de (her)bevoorrading
in 2008 – op drie munitiesoorten na – goed verlopen. Hierbij moet
nog worden opgemerkt dat in deze gevallen voldoende alternatieven voor handen
waren om het gemis aan deze munitiesoorten op te vangen.Logistieke ondersteuning door het Logistiek Centrum Woensdrecht
(LCW)De inzetbaarheid van de afzonderlijke wapensystemen was in 2008 gewaarborgd.
Het LCW realiseert over 2008 een gemiddelde servicegraad van 90% tegen
een norm van 80%. Hierbij is voor elk wapensysteem afzonderlijk de
servicegraad gevolgd en gerapporteerd.Operationele doelstelling 3 – Afstoten overtollig
materieelBij het afstoten van roerende zaken wordt onderscheid gemaakt tussen niet-strategische
en strategische zaken. Overtollige niet-strategische zaken worden aan de dienst
Domeinen van het ministerie van Financiën overgedragen. Deze goederen
worden door Domeinen in de regel openbaar verkocht. De opbrengsten uit verkoop
van dit materieel bedroegen in 2008 bijna € 4 miljoen.Voor de afstoting van overtollig strategisch defensiematerieel zijn aanvullende
regelingen vastgesteld. Zo wordt strategisch materieel niet openbaar, maar
op basis van onderhandelingen verkocht en in beginsel alleen aan andere overheden
(zogenoemde government-to-government verkoop).
Verkoop via een bedrijf met militaire productie is onder bepaalde voorwaarden
ook mogelijk. Vanwege de materiedeskundigheid vindt verkoop in nauwe samenwerking
tussen Domeinen en Defensie plaats.De verkoop wordt altijd getoetst aan het Nederlandse Wapenexportbeleid.
Voorts wordt het eindgebruik van het materieel contractueel vastgelegd. Een
exportvergunning is eveneens vereist. Iedere voorgenomen verkooptransactie
wordt vooraf in de commissie «Verkoop defensiematerieel» behandeld.
De departementen van Financiën, Buitenlandse Zaken, Economische Zaken
en Defensie zijn hierin vertegenwoordigd.De totale waarde van de in 2008 gesloten verkoopcontracten bedroeg € 91
miljoen, nagenoeg gelijk aan het jaar ervoor. Het grootste contract is de
verkoop van 37 Leopard-2A6 tanks aan Portugal. Verder zijn relatief kleine
voertuigcontracten gesloten met onder andere Estland, Rwanda, Uruguay en Chili.De totale verkoopopbrengsten (ontvangsten) bedroegen in 2008 ongeveer € 371
miljoen. Een groot deel hiervan betreft termijnbetalingen van in eerdere jaren
gesloten verkoopcontracten. Deze ontvangsten zijn verantwoord bij het niet-beleidsartikel
90 Algemeen. Met ingang van de begroting 2009 worden deze ontvangsten geraamd
en verantwoord op dit beleidsartikel.In 2008 bedroegen de kosten voor de gereedstelling voor levering van eerder
verkocht materieel ongeveer € 14 miljoen. Dit betrof onder andere
2 mijnenvegers, 1 M-fregat, ongeveer 500 voertuigen, 50 tanks en 18 pantservoertuigen.
Deze uitgaven zijn verantwoord ten laste van de artikelonderdelen Logistieke
Ondersteuning.Er zijn redelijk goede vooruitzichten op de verkoop van het resterende
overtollige materieel, waaronder het materieel dat op grond van de beleidsbrief «Wereldwijd
Dienstbaar» moet worden verkocht. Dit laatste betreft 28 Leopard-2A6
tanks, twaalf PzH-2000 en achttien F-16-jachtvliegtuigen. Voor de 28 tanks
hebben diverse gegadigden enige belangstelling getoond en met de PzH-2000
is ingeschreven op een door Australië uitgeschreven tender. In de eerste
helft van 2009 zal hierover meer duidelijkheid komen. Medio 2009 zal naar
verwachting een contract kunnen worden gesloten voor de verkoop van de achttien
F-16’s.4.7. Commando Dienstencentra – beleidsartikel
26Algemene doelstellingDoelmatige en doeltreffende ondersteuning van de krijgsmachtDoelbereikingHet Commando Dienstencentra (CDC) heeft zich in 2008 verder ontwikkeld
als klantgerichte en kostenbewuste shared-service
organisatie. Er bestaat een goed inzicht in producten en diensten. Het maken
en nakomen van duidelijke afspraken met de klant en constructief overleg met
klanten dragen bij tot een steeds grotere klanttevredenheid, die periodiek
bij een steeds breder deel van het CDC wordt gemeten.Het verbeteren van de klantgerichtheid is een continu proces. Binnen de
strategische doelstelling «implementatie van geïntegreerde dienstverlening»
is in 2008 het project geïntegreerde dienstverlening en ontbureaucratisering
(PGD&O) van start gegaan. Doelstelling van het project is de klant in
staat te stellen om op de meest effectieve manier (geïntegreerde) diensten
af te nemen, onder gelijktijdige terugdringing van de administratieve overlast
voor de klant binnen de klant-leverancierrelatie. In 2009 wordt dit project
voortgezet.Ook het verbeteren van kostenbewustzijn is een continu proces. Naast de
reguliere bewaking en sturing van de prestaties van de bedrijfsgroepen zijn
er in 2008 ook weer benchmarks (onder andere bij
de DVD) met de markt of vergelijkbare overheidsdiensten uitgevoerd, waaruit
belangrijke lessen worden getrokken en de mate van marktconformiteit is gebleken.In 2008 is het project kostensturing van start gegaan. Doelstelling van
het project is het creëren van de voorwaarden voor het CDC om op een
systematische manier te kunnen sturen op de kosten van de dienstverlening
aan klanten. Dit project heeft een sterke relatie met de bovengenoemde ontwikkeling
van geïntegreerde dienstverlening. De kosten van de «bouwstenen»
van een geïntegreerde dienst leiden immers tot de uiteindelijke prijsstelling
richting de klant.Externe factorenHet behalen van de algemene doelstelling hangt af van onder meer het beschikken
over voldoende opgeleid en gemotiveerd personeel. De personele vulling wordt
mede bepaald door niet-beïnvloedbare factoren als demografische ontwikkeling,
de economische situatie, de ontwikkeling van de markt en de mogelijke uitbesteding
van diensten.Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 26
Commando DienstencentraBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilVerplichtingen589 611749 357942 294688 4591 552 006969 202582 804Uitgaven       Programma-uitgaven       Bedrijfsgroep Informatievoorziening23 14626 47540 51635 68040 27539 562713Bedrijfsgroep Transport51 96365 26971 29090 08893 25371 68621 567Bedrijfsgroep Informatie en Communicatie Techniek9 30218 0798 32913 28314 00515 053– 1 048Bedrijfsgroep Gezondheidszorg59 14659 90962 69076 90088 94483 2595 685Bedrijfsgroep Facility Services20 55624 49426 20956 233188 034136 91051 124Bedrijfsgroep Personele Diensten12 71029 29160 94169 83288 72389 108– 385Nederlandse Defensie Academie20 29311 70450 90853 66664 24953 43210 817Attachés16 80716 77917 46817 14616 70020 688– 3 988Investeringen Infrastructuur154 957182 445250 040184 356197 896212 181– 14 285Investeringen Informatievoorziening47 501101 706151 393124 50993 355108 000– 14 645Exploitatie Informatievoorziening13 45815 66246 89097 253124 57492 18932 385Totaal programma-uitgaven429 839551 813786 674818 9461 010 008922 06887 940Apparaatsuitgaven       Staf Commando Dienstencentra18 23022 28153 33961 83467 17933 18733 992Bijdrage aan baten-lastendiensten5 3193 5834 8807 25911 4546 6354 819Totaal apparaatsuitgaven23 54925 86458 21969 09378 63339 82238 811Totaal uitgaven453 388577 677844 893888 0391 088 641961 890126 751Ontvangsten       Totaal ontvangsten31 22931 37943 76658 63958 66742 65516 012Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.VerplichtingenEen nieuwe verplichting betreft de afsluiting van een MoU voor het gebruik
van de C-17 transportcapaciteit voor een periode van 26 jaar. De aangegane
verplichting voor deze periode bedraagt € 450 miljoen.De overname van de facilitaire taken van de Bestuursstaf leidt tot een
toename van de verplichtingen met ongeveer € 45 miljoen door overheveling
vanuit andere defensieonderdelen. Verdere mutaties in het verplichtingenniveau
betreffen de loon– en prijsbijstelling (€ 35,4 miljoen), de
toename van transport (€ 18,8 miljoen), herschikking van onderhoudsbudgetten
(€ 13,9 miljoen) en de bijstelling voor het vierde kwartaal van
de DVD (€ 10,2 miljoen). De personele onderschrijding leidt tot
een verplichtingenmutatie van € 14,0 miljoen. Het resterende verschil
betreft diverse kleine mutaties.UitgavenProgramma-uitgavenBedrijfsgroep TransportDe uitgaven voor deze bedrijfsgroep zijn hoger dan begroot door de hogere
klantvraag en de hoge brandstofprijzen.Bedrijfsgroep Facility Services (Voorheen: Overige Diensten)Met ingang van het jaar 2008 coördineert deze bedrijfsgroep de beveiliging
en instandhouding van het vastgoed en de catering (Paresto) voor het Plein-Kalvermarkt-complex.
De benodigde budgetten hiervoor waren geraamd bij het niet-beleidsartikel
90 Algemeen. Verder zijn hogere uitgaven gedaan voor doorbelaste koersverschillen
en kosten van het betalingsverkeer.Nederlandse Defensie AcademieDe belangrijkste mutatie betreft de doorbelasting van de salarisuitgaven
voor de leerlingen aan het NLDA.Exploitatie informatievoorzieningEen verhoging van de uitgaven voor de defensiebrede IV-exploitatie is
noodzakelijk doordat de afbouw van legacy-systemen minder snel verloopt dan
verwacht en door hogere instandhoudingskosten van nieuwe IV-systemen.InvesteringenDe toelichting op de verschillen bij de uitgaven van de investeringen
is opgenomen bij de betreffende projecttabellen.ApparaatsuitgavenDe uitgaven voor de Staf zijn gewijzigd als gevolg van de toerekening
van de loon- en prijsbijstelling (€ 1,2 miljoen). Door herschikking
van de IV-budgetten is in de realisatiefase het IV-budget met € 11,6
miljoen verhoogd. Verder is de betaling voor het onderhoud van de infrastructuur
over het vierde kwartaal 2008 uitgevoerd (€ 5,7 miljoen); in tegenstelling
tot voorgaande jaren is deze termijn geheel conform de gewenste budgettaire
cyclus uitgevoerd. Ook heeft er een herschikking plaatsgevonden van de onderhoudsbudgetten
van € 13,9 miljoen door het groeiend aantal defensielocaties waarvan
het CDC hoofdgebruiker is geworden. Het budget is met € 4,7 miljoen
verhoogd door de overname van de facilitaire dienstverlening van de Bestuursstaf.
Tot slot is een aantal verrekeningen met de baten-lastendiensten vertraagd
(€ 8,7 miljoen) en is de doorwerking van de hogere ontvangsten verwerkt
(€ 3,6 miljoen). Daartegenover heeft een verlaging van de uitgaven
plaatsgevonden. Voor een betere aansluiting van de activiteiten van de staf
(apparaatsitgaven) en de bedrijfsgroepen (programma-uitgaven) is een aantal
herschikkingen binnen het CDC uitgevoerd. Het resterende verschil betreft
diverse kleinere mutaties.OntvangstenDe belangrijkste mutaties betreffen de hogere ontvangsten voor verrekenbare
zorgverlening en de reguliere aanpassing van het eigen vermogen van de baten-lastendiensten
DTO en Paresto. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.Investeringen InfrastructuurDe realisatie van de in de begroting 2008 opgenomen tabel wordt onderstaand
weergegeven.Grote infrastructuurprojectenProjecten
in uitvoering (bedragen x € 1 miljoen)Investeringen InfrastructuurProject-volume* (2009)Fasering
tot**Gerealiseerde uitgaven t/m 2007Verwachte uitgaven in 2008Gerealiseerde
uitgaven in 2008Verschil uitgaven 2008Nieuwbouw Schiphol136,22010(2009)63,732,91,0– 31,9Herbelegging infrastructuur vliegbases Soesterberg en Gilze-Rijen212,22009(2009)102,379,675,3– 4,3Joint Air Defence Centre (JADC) De Peel32,72009(2009)26,93,27,13,9Infrastructuur voorziening KMA39,12012(2010)11,89,52,1– 7,4Aanpassing / renovatie Plein/Kalvermarkt-complex26,92009(2009)5,813,61,2– 12,4Hoger Onderhoud Woensdrecht–2011––––* De projectvolumina zijn opgenomen exclusief honorarium** Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008
opgenomenToelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoenPPS KromhoutkazerneDe verwerving van 2 000 werkplekken op de Kromhout Kazerne (KHK)
te Utrecht was voor Defensie een PPS-pilotproject, waarmee zowel het ontwerp
als de bouw, financiering en exploitatie van de KHK integraal is uitbesteed
aan één partij. Bijzonder aan het project is dat de uitgebreide
dienstencomponent – de volledige facilitaire dienstverlening op het
kazernecomplex – onderdeel uitmaakt van de opdracht. De opdracht is
afgesloten voor een periode van 25 jaar (2010–2035) en het contract
is op 4 juli 2008 getekend. De jaarlijkse beschikbaarheidvergoeding bedraagt € 37,06
miljoen; de totale waarde van het contract bedraagt € 926,5 miljoen
(beide bedragen in prijspeil januari 2007). Het contract voorziet in de mogelijkheid
van een jaarlijkse prijspeilaanpassing. Deze verplichting is niet in de administratie
vastgelegd. Dit in afwachting van nadere regelgeving van het ministerie van
Financiën op het gebied van PPS.Nieuwbouw SchipholEind 2007 is een verhoging van de projectomvang doorgevoerd tot € 134
miljoen. Verdere verhogingen van dit bedrag is het gevolg van indexering van
het projectbudget. Het niet tijdig aanleveren van het bestek door de architect
heeft geleid tot enige vertraging.Infrastructuurvoorziening KMAHet besluit om de locatie van het IDL te handhaven in Rijswijk en het
niet-participeren van Defensie in de «Spoorzone» Breda, heeft
geleid tot een update van de behoefte. De realisatie is hierdoor verschoven
van het jaar 2010 naar 2012.Aanpassing/renovatie Plein/Kalvermarkt-complex (PKC)Het totaal aantal te realiseren werkplekken en het perscentrum moeten
nog worden ingepast. Voorts is het integraal uitvoeringsontwerp nog niet aangeleverd waardoor de oplevering verschuift. De verwachting is dat
de eindoplevering door de genoemde vertragingen medio 2011 zal zijn.Hoger onderhoud WoensdrechtHet project betreft de totale behoefte aan infrastructuur om de nieuwe
organisatie voor Hoger Onderhoud op Woensdrecht te kunnen huisvesten. Vanwege
voortschrijdend inzicht in de relatie tussen het project en de bedrijfsvoering
van het LCW is afgeweken van de planning. De einddatum van het bouwproject
is verschoven van medio 2010 naar medio 2012.Investeringen InformatievoorzieningBedragen
x € 1 miljoen Projectvolume(2009)Fasering tot*Betaald t/m 2007Begroting 2008Realisatie
2008VerschilSPEER (ERP/M&F)241,02013 (2013)89,660,943,7– 17,2Implementatie DIV-online59,52013 (2012)16,81,90,5– 1,4Herinrichting personele functiegebied36,92010 (2009)18,38,49,51,1* Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008
opgenomen.Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.SPEER (ERP/M&F)Het programma ERP/M&F heeft de volgende doelstellingen:– ondersteuning joint bedrijfsvoering en joint optreden;– ondersteuning van het besturingsmodel;– doelmatigheidswinst door inkrimping van het aantal financiële
en logistieke functies;– doelmatigheidswinst en betere beheersbaarheid door saneren IV-landschap.Defensie geeft een hoge prioriteit aan de ondersteuning van de defensiebrede
materieellogistieke en financiële informatievoorziening, en de daaraan
gerelateerde verbetering van de besturing, de bedrijfsvoering en de werkwijze.
In 2007 is gekozen voor een migratiescenario waarbij de nadruk ligt op het
zo snel mogelijk verbeteren van de ondersteuning van de ingezette eenheden.
Dit betekent dat besloten is om eerst de logistieke processen bij de operationele
commando’s (OPCO’s) in een ERP-concept onder te brengen, en pas
daarna de logistieke processen bij het CDC (bijvoorbeeld transport) en de
DMO (bijvoorbeeld bevoorrading van depots, centrale verwerving). Daarnaast
is er gekozen voor het principe «prudentie boven snelheid». Deze
keuze krijgt gestalte in de vorm van het toepassen van het «Madurodam»-principe
(eerst op kleine schaal representatieve pilots organiseren en pas na het aantonen
van successen overgaan tot grootschalige uitrol in het migratieproces). Door
dit principe kunnen de meeste programmadoelstellingen pas in een laat stadium
gerealiseerd worden. Door op deze wijze ruimte te bieden aan leerprocessen
kan de uitrol echter beheerst verlopen. Het doel voor 2008 was om de al gestarte
activiteiten geheel in lijn te brengen met deze herijkte migratiestrategie.
Vanuit deze herschikking waren voor 2008 de volgende doelstellingen gepland:– defensiebrede migratie van de financiële
processen naar SAP (FINAD);– afronding bouw van de logistieke processen
voor de uitrol bij de OPCO’s (kernel 1 SAP);– voorbereiding migratie van logistieke
processen naar SAP bij pilot eenheden OPCO’s;– aanvang ontwerp van de logistieke
processen bij CDC en DMO (kernel 2 SAP).Ultimo 2008 zijn alle financiële processen ondergebracht in SAP en
werkt iedere planner en financieel medewerker met SAP. Met de invoering van
SAP is de technische mogelijkheid aanwezig voor het koppelen van de financiële
en logistieke processen in één softwareapplicatie. Hiermee is
een eerste fundament gelegd voor het sturen op de relatie tussen activiteiten,
middelen en output.In 2008 is het High Level Design (HLD) Materieellogistiek
(MATLOG) opgesteld. Aan de hand van deze beleidskaders worden de inrichting
en besturing van processen vastgelegd, en ook de organieke inrichting en de
fysieke belegging.De voorbereiding van de migratie in de maritieme keten, de luchtketen
en het dataproject is intussen van start gegaan. In juni 2009 zal het eerste
materieel logistieke project daardoor «live» kunnen gaan.Voor 2008 was een programmabudget van € 60,9 miljoen beschikbaar.
Uiteindelijk is hiervan € 43,7 miljoen uitgegeven. Deze onderrealisatie
is veroorzaakt door vertragingen in de programmaplanning, onder andere door
het later aanbesteden van het Grondgebonden Optreden en de personele onderbezetting
bij Detailontwerp & Bouw.IV-EXPLOITATIEDe IV-exploitatie is opgebouwd uit twee categorieën: werkplekdienstverlening
en beheer en onderhoud van IV-systemen.De defensieonderdelen ramen de uitgaven die verband houden met de categorie
werkplekdienstverlening in hun begrotingen als onderdeel van het budget voor
materiële exploitatie. De afname van deze dienst wordt verrekend met
de Bedrijfsgroep ICT. Eind 2007 is, in het kader de extensiveringmaatregel «Reductie
werkplekdiensten DTO», gestart met het uitwerken van maatregelen om
de kosten van de werkplekdienstverlening substantieel te verlagen. Deze kostprijsverlaging
van de werkplekdienstverlening zal zijn effecten hebben in 2009.De tweede categorie van IV-exploitatie betreft het beheer en onderhoud
van alle IV-systemen, die door de Bedrijfsgroep Informatievoorziening operationeel
gehouden worden.Eind 2008 zijn de bedrijfsgroepen Informatie- en Communicatietechnologie
(ICT) en Informatievoorziening (IV) samengevoegd tot de bedrijfsgroep IVENT.PrestatiegegevensDe dienstverlening van het CDC aan de defensieonderdelen vindt plaats
op basis van dienstverleningsovereenkomsten. De prestaties van de acht bedrijfsgroepen
worden periodiek beoordeeld aan de hand van bedrijfsrapportages. Hierin wordt
gerapporteerd over de vier resultaatgebieden van het INK-model en de daarbinnen
afgesproken prestatie-indicatoren. Op deze wijze krijgt het CDC
goed inzicht in de mate waarin de afspraken in de dienstverleningsovereenkomsten
worden nagekomen, de klantenwaardering, personele vulling en operationele
en financiële resultaten. In samenspraak met de bedrijfsgroepen wordt
jaarlijks beoordeeld of de afgesproken prestatie-indicatoren aanpassing behoeven
om de dienstverlening naar de defensieonderdelen te verbeteren.5. NIET-BELEIDSARTIKELEN5.1. Niet-beleidsartikel 70 Geheime uitgavenGrondslag van het artikelOvereenkomstig artikel 6 van de Comptabiliteitswet 2001 en de regeling
Rijksbegrotingvoorschriften, is dit artikel bij het ministerie van Defensie
aangewezen als het artikel waarop de geheime uitgaven worden verantwoord.Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 70 Geheime uitgavenBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilUitgaven en verplichtingen9251 7602 7364 7712 1061 778328Geheime uitgaven9251 7602 7364 7712 1061 778328Totaal uitgaven9251 7602 7364 7712 1061 778328De geheime uitgaven worden jaarlijks door de president van de Algemene
Rekenkamer gecontroleerd.5.2. Niet-beleidsartikel 80 Nominaal en onvoorzienGrondslag van het artikelIn dit begrotingsartikel worden de door het ministerie van Financiën
toegekende bedragen voor de loonbijstelling, de incidentele looncomponent
en de prijsbijstelling, als nieuwe mutaties opgenomen. Vervolgens worden deze
bedragen over de begrotingsartikelen verdeeld.Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 80 Nominaal en
onvoorzienBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilUitgaven en verplichtingen  00031 862– 31 862Loonbijstelling  00000Prijsbijstelling  00000Onvoorzien  0007 443– 7 443Nader te verdelen  00024 419– 24 419Totaal uitgaven  00031 862– 31 862OnvoorzienHet ultimo 2008 resterende bedrag wordt via de regels van de eindejaarsmarge
meegenomen naar 2009. In dit bedrag is € 1,8 miljoen bestemd voor
het nog uit te voeren convenant ICMS.Nader te verdelenHet ultimo 2008 resterende bedrag wordt via de regels van de eindejaarsmarge
meegenomen naar 2009.5.3. Niet-beleidsartikel 90 AlgemeenAlgemene doelstellingBeheerste uitvoering van het beleidsproces en de bedrijfsvoering van het
ministerie van Defensie.Operationele doelstellingenOperationele doelstelling 1 – Ondersteunen bewindslieden
bij het besturen van de defensieorganisatie.De bewindslieden zijn adequaat ondersteund in de uitvoering van hun taken.
Zij zijn dagelijks geïnformeerd over alle relevante ontwikkelingen.Operationele doelstelling 2 – Ontwikkeling van departementaal
beleid en regelgeving.In 2008 is departementaal beleid en regelgeving ontwikkeld voor onder
andere het investeren in personeel, verbetering van de operationele inzetbaarheid,
de uitvoering van de operatie vernieuwing Rijksdienst en de noodzakelijke
bijstelling van de exploitatie-uitgaven. Dit beleid is verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd
Dienstbaar», waarin een groot aantal intensiveringen en extensiveringen
is opgenomen. Daarnaast is beleid en regelgeving ontwikkeld voor de verbetering
van de sturing en de beheersing van de bedrijfsvoering; dit is verder uitgewerkt
in de bedrijfsvoeringparagraaf.Operationele doelstelling 3 – Beheersing en ontwikkeling
van departementsbrede programma’s.De resultaten van deze doelstelling worden toegelicht onder de tabel «budgettaire
gevolgen».Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 90 AlgemeenBedragen
x € 1 000Realisatie
2004Realisatie 2005Realisatie 2006Realisatie
2007Realisatie 2008Begroting 2008VerschilVerplichtingen1 502 2781 566 3071 710 1471 625 8111 610 8841 718 434– 107 550Apparaatsuitgaven       Bestuursstaf94 172123 215153 784133 587107 722136 528– 28 806Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst48 64752 58654 79460 78664 67972 053– 7 374Bijdragen aan baten-lastendiensten1833 9804 9704 7242734 765– 4 492Totaal apparaatsuitgaven143 002179 781213 548199 097172 674213 346– 40 672Programma-uitgaven       Pensioenen en uitkeringen*1 007 0001 040 7231 059 1401 076 4101 103 3711 084 84718 524Wachtgelden, inactiviteitswedden en SBK-gelden133 806120 877130 976129 342123 669150 823– 27 154Ziektekostenvoorziening32 71935 12113 66714 72815 55313 3232 230Milieu-uitgaven6 1235 4578 0346 3705 23018 579– 13 349Subsidies en bijdragen20 04118 14418 16516 59020 54215 7944 748Bijdragen aan de NAVO71 75078 88266 86494 41864 11383 612– 19 499Internationale samenwerking1 3412 7761 9873 2844 0743 548526Wetenschappelijk onderzoek63 40762 13378 15980 87978 62780 457– 1 830Overige uitgaven36 64936 57234 93576 79426 68727 505– 818Totaal programma-uitgaven*1 372 8361 400 6851 411 9271 498 8151 441 8661 478 488– 36 622Totaal uitgaven1 515 8381 580 4661 625 4751 697 9121 614 5401 691 834– 77 294Ontvangsten       Totaal ontvangsten129 851232 661289 539428 201409 224452 668– 43 444* waarvan niet relevant 59 13024 09031 46520 65244 548– 23 896Toelichting bij de verschillen groter dan € 5
miljoen.VerplichtingenHet verplichtingenniveau is verlaagd door de verdeling van het budget
voor de Staal-maatregelen (€ 11,9 miljoen), de bijstelling van de
wachtgeldraming (€ 35,7 miljoen), de oprichting van de bedrijfsgroep
Facilitaire Diensten bij het CDC (€ 21,9 miljoen), de personele
onderschrijding (€ 12,7 miljoen), lagere lening voor de kapitaaldekking
van de militaire pensioenen (€ 8,7 miljoen), bijstelling milieuraming
(€ 11,8 miljoen), bijstelling van de raming van de afdracht aan
de belastingdienst voor de lumpsum huisvesting en voeding (€ 7,1
miljoen) en de doorwerking van de lagere ontvangsten (€ 43,4 miljoen).
Een verhoging van het verplichtingenniveau betreft de loon- en prijsbijstelling
2008 met € 61,4 miljoen. Het resterend verschil betreft een groot
aantal kleinere mutaties.UitgavenApparaatsuitgavenBestuursstafMet ingang van het jaar 2008 coördineert het Commando Dienstencentra
(Bedrijfsgroep Facility Services) de beveiliging
en instandhouding van het vastgoed en de catering (Paresto) voor het Plein/Kalvermarkt-complex.
De benodigde budgetten hiervoor zijn overgedragen aan het beleidsartikel 26
Commando Dienstencentra. Het resterende verschil betreft diverse kleinere
mutaties.Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD)De belangrijkste mutatie betreft de budgetverlaging van het project NEC
met € 5,0 miljoen naar de IV-investeringen van het CDC. Het resterende
verschil betreft diverse kleinere mutaties.Programma-uitgavenPensioenen en uitkeringenDe grootste mutatie betreft de toerekening van de loon- en prijsbijstelling
over 2008. Daarnaast heeft een neerwaartse bijstelling plaatsgevonden van
de uitgaven voor het niet-relevante deel van de kapitaaldekking van de pensioenen
van het militaire personeel bij het ABP. Het resterende verschil betreft diverse
kleinere mutaties.Wachtgelden, inactiviteitswedden en SBK-geldenDe mutaties betreffen de toerekening van de loon- en prijsbijstelling
2008, lagere uitgaven voor de loondoorbetaling aan overtollig personeel en
lagere uitgaven voor de wachtgeld/ww-regeling als gevolg van de krappe arbeidsmarkt.
Het resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.Milieu-uitgavenDe vertraging bij de uitvoering van het windmolenpark bij Coevorden heeft
geleid tot een neerwaartse bijstelling van het uitgavenniveau. Een geplande
verrekening van een overeenkomst met de DVD is niet gerealiseerd in 2008.
Het resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.Bijdragen aan de NAVOEr zijn vertragingen opgetreden in de uitvoering van NAVO-projecten, onder
andere bij de vernieuwing van de brandstofpijpleiding tussen Nederland en
België.OntvangstenIn 2008 zijn nieuwe contracten afgesloten voor de verkoop van overtollig
materieel ter waarde van € 91 miljoen; de totale verkoopopbrengsten
in 2008 bedragen € 371 miljoen. De geraamde verkoopopbrengsten zijn
negatief beïnvloed door een latere termijnbetaling door Portugal voor
de verkochte M-fregatten en een vertraging in de verkoop van overtollig materieel
en van onroerende goederen. Hiermee is een bedrag van € 45 miljoen
gemoeid. Het resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.Nadere
toelichting Wetenschappelijk Onderzoek DefensieOmschrijving (bedragen x € 1 000,–)Verwachte uitgaven in 2008Gerealiseerde uitgaven in
2008VerschilDoelfinanciering49 30951 7972 488Basisonderzoek51252816Onderzoek en technologie14 40117 1282 727Small Business Innovation Research (EZ-financiering)400139– 261EDA (Force Protection)2 0000– 2 000Enveloppe innovatie, kennis en onderzoek000Deel investeringen66 62269 5922 970Kennisgebruik13 8359 432– 4 403Deel materiële exploitatie13 8359 432– 4 403Totaal-generaal80 45779 024– 1 433Vanuit het investeringsdeel van de begroting voor wetenschappelijk onderzoek
heeft Defensie Research and Development (DR&D)
conform haar missie en doelstelling in 2008 kennis en kunde laten opbouwen
bij onder andere de kennisinstituten TNO, NLR en MARIN. Dit vond plaats door
middel van 38 al lopende en 23 nieuw gestarte programma’s. Daarnaast
liepen er ongeveer zeventig Nationale Technologie Projecten (NTP’n).
In een groot deel van deze programma’s en projecten zijn kennis en technologie
ontwikkeld door middel van internationale samenwerking. Daarnaast heeft interdepartementale
afstemming, verbreding en verdieping plaatsgevonden. Dit gebeurde onder andere
via de kennisarena’s, de betrokkenheid bij het opstellen van de maatschappelijke
innovatie-agenda «Veiligheid» en het namens een aantal ministeries
indienen van het project STARS voor de FES-ronde 2009.In 2008 is onder andere geïnvesteerd in nieuw wetenschappelijk onderzoek
naar geavanceerde maritieme zelfbeschermingsmiddelen en mijnenbestrijding,
informatiebeveiliging, NEC-transformatie, (doseerbare) niet-dodelijke wapens,
vergroting overlevingsvermogen compounds en optimalisering
van nazorg. De in 2008 aflopende onderzoeksprogramma’s hebben geresulteerd
in vooral kennisopbouw op gebieden als sensoren, genetwerkt optreden, munitieveiligheid
en munitie uitwerking, integrale opleidings- en trainingscapaciteiten, simulatie
en personele veiligheid.Van de in 2008 gestarte Nationale Technologie Projecten (NTP) kan er een
aantal worden aangemerkt als kansrijk voor doorontwikkeling door de Defensiegerelateerde
Industrie (DGI). Dit betreft onder andere:• Virtual Infantry Trainer (VIT). Dit
behelst onderzoek naar de toepassing van geavanceerde Virtual Reality technologie binnen het Opleiding & Trainingproces.• Composiet scheepsschroef. Dit gaat
om onderzoek naar scheepsschroeven van composiet. Het gebruik van composiet
in plaats van metaal reduceert de onderwatersignatuur van schepen en elimineert/vermindert
nadelige effecten als corrosie en cavitatie. Toepassing wordt voorzien op
mijnenbestrijdingsvaartuigen.• Colour the insight. Het gaat bij dit
NTP om de ontwikkeling van technologie om te kunnen beschikken
over een universeel en altijd (dag en nacht) gebruiksgereed richtmiddel voor
kleinkaliber wapens.• Counter-IED robot. Dit NTP behelst
de ontwikkeling van een robothelikopter die vanuit de lucht bijdraagt aan
een adequaat omgevingsbeeld om onder andere IED’s te detecteren tijdens
patrouilles en verkenningen.• Self desinfecting bandages. Dit NTP
heeft betrekking op verbandmiddelen die zelfdesinfecterend zijn, zodat minder
vaak verband verwisseld hoeft te worden en secundaire infecties worden voorkomen.Indien de in de voornoemde NTP’n ontwikkelde technologie ook daadwerkelijk
door de DGI wordt doorontwikkeld in materieel, dan dragen deze NTP’n
daarmee bij aan het implementeren van de DIS.Ook is ervaring opgedaan met het specifiek inschakelen van het Midden-
en Kleinbedrijf door middel van het Small Business Innovation
Research (SBIR)-instrument. In 2008 zijn drie SBIR fase 1-projecten
opgeleverd in het kader van het thema «Maritiem opereren onder zware
weersomstandigheden». Hiervan is een project doorgegaan naar fase 2.
Dit betreft de demonstratiefase van het project «Scheepsbeweging-predictie».Daarnaast heeft in 2008 utilisatie van de opgebouwde kennis en technologie
plaatsgevonden vanuit het materiële exploitatiedeel van de begroting
voor wetenschappelijk onderzoek. Hieruit zijn ongeveer zestig kennisgebruikprojecten/opdrachten
gestart in 2008. Het behelsde onder andere: technology
watch – een studie naar alternatieve brandstoffen, Effect of Aging Composiet Constructies, ondersteuning onderzoek
clusterwapens, aanpassing van het mission debrief-system en terugdringen opleidingsverloop
bij het CZSK.Onder andere vanwege problemen bij het verwervingsproces van deze opdrachten
is het materiële exploitatiedeel van de begroting voor wetenschappelijk
onderzoek niet volledig tot realisatie gekomen. Wel is in 2008 een aantal
verbetertrajecten gestart en de resultaten ervan zijn deels geïmplementeerd
(onder andere aanpassing Handboek Verwerving Defensie voor opdrachten voor
R&D, kennisinstituten en onderzoeksinstellingen en raamcontract voor kennisgebruik
opdrachten bij TNO en NLR).6. BEDRIJFSVOERINGPARAGRAAFReikwijdte en totstandkomingIn de bedrijfsvoeringparagraaf 2008 wordt ingegaan op:– de comptabele rechtmatigheid en de getrouwe weergave van de uitkomsten
van de begrotingsuitvoering over 2008;– financieel beheer en materieelbeheer (waaronder het bezwaaronderzoek);– niet-financiële beleidsinformatie;– andere opvallende bedrijfsvoeringaspecten.Het oordeel over de bedrijfsvoering komt tot stand op basis van een analyse
van de bedrijfsvoering van de defensieonderdelen en de uitkomsten van onderzoeken
door de Audit Dienst Defensie en de afdelingen Onderzoeken Interne Beheersing.Rapportage over de comptabele rechtmatigheid en de getrouwe
weergave van de uitkomsten van de begrotingsuitvoering over 2008De verantwoording in het departementale jaarverslag is in overeenstemming
met de begrotingswetten en met de Europese regelgeving, Nederlandse wetten,
algemene maatregelen van bestuur en in ministeriële regelingen opgenomen
bepalingen. Voor de bepaling van fouten en onzekerheden is de normering toegepast
die is opgenomen in de rijksbrede methodiek.Uit informatie van de departementale auditdienst blijkt, dat de uiteindelijk
in de verantwoording voorkomende fouten en onzekerheden in de verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten binnen de defensiebrede toleranties zijn gebleven.
In de verplichtingen is in eerste instantie een groot aantal getrouwheidsfouten
geconstateerd, mede als gevolg van de implementatie van de financiële
modules in SAP (FINAD), die ook hun effect hadden op de saldibalans. Deze
fouten zijn in de jaarrekening gecorrigeerd. Hierdoor blijven de fouten in
de verplichtingen en in de saldibalans binnen de daarvoor gestelde tolerantiegrenzen.Ook de fouten in de uitgaven, ontvangsten en verplichtingen per beleidsartikel
zijn binnen de daarvoor door het ministerie van Financiën gestelde tolerantiegrenzen
gebleven. Volgens de methodiek die door de Algemene Rekenkamer wordt gehanteerd,
heeft het Commando Dienstencentra bij de verplichtingen de tolerantiegrens
van 3% overschreden (fouten en onzekerheden € 64,9 miljoen).
Deze overschrijding is nagenoeg geheel toe te schrijven aan het onjuist toepassen
van Europese aanbestedingsrichtlijnen.De tolerantiegrens voor fouten van de baten-lastendiensten binnen Defensie
is wel overschreden. Dit is voornamelijk toe te schrijven aan het onjuist
toepassen van Europese aanbestedingsrichtlijnen door DTO/IVENT (fouten € 54,7
miljoen en onzekerheden € 13 miljoen) en Paresto (fouten € 3,3
miljoen)Financieel beheer en materieelbeheer (waaronder bezwaaronderzoek)AlgemeenDe Algemene Rekenkamer heeft in 2007 een bezwaaronderzoek ingesteld. Dit
onderzoek richt zich op de vraag waarom Defensie ondanks alle verbetermaatregelen
niet in staat was het beheer blijvend op orde te krijgen. Teneinde deze problematiek
aan te pakken heeft Defensie een Taskforce «Beter
Verbeteren» ingesteld. De doelstelling van deze Taskforce is het structureel op orde brengen van het beheer.Hoewel de Algemene Rekenkamer geen strak genormeerd toetsingskader heeft
voor een bezwaaronderzoek, zijn in het Rijksjaarverslag 2007 de te behalen
resultaten concreet gemaakt. Defensie dient in maart 2009 een duidelijk zichtbare
en werkende verbetersystematiek te hebben neergezet, de aandacht voor beheer
te hebben vergroot en meerjarige verbeterplannen voor zowel financieel beheer
als materieelbeheer te hebben opgesteld. Tevens moeten per genoemde datum
de eerste verbeteringen in het financieel beheer zijn gerealiseerd. Op de
in 2008 behaalde resultaten wordt in de volgende alinea’s ingegaan.VerbetersystematiekDefensie heeft in 2008 een nieuwe verbetersystematiek ontwikkeld en ingevoerd.
Hierin zijn de handreikingen van de Algemene Rekenkamer verwerkt. Dit houdt
in dat:– Door opname van de verbeteractiviteiten in de defensiebrede planning
en controlcyclus wordt de capaciteitstoedeling voor het verbeteren van het
beheer integraal afgewogen met andere (operationele) doelstellingen.– Een gestructureerde probleem-oorzaakanalyse wordt gehanteerd,
waarmee Defensie de soms gehanteerde ad-hocsymptoombestrijding heeft vervangen
door het structureel wegnemen van de oorzaken van de problemen.– Het defensiebrede verbeterproces is geüniformeerd en de verantwoordelijkheid
van het lijnmanagement voor de bedrijfsvoering en de verbeterprocessen is
versterkt.Aandacht voor beheerIn 2008 is het beheer nadrukkelijk op de agenda van commandanten en medewerkers
gezet en heeft het de aandacht gekregen die het verdient. De uitdaging voor
de komende jaren is om de aandacht voor beheer verder te vergroten en te borgen;
dit uit de overtuiging dat beheer alleen structureel op orde blijft indien
het blijvend de aandacht houdt van het lijnmanagement. De uitkomsten van twee
onderzoeken naar de factoren die de aandacht voor beheer bepalen, worden gebruikt
bij het opzetten en uitvoeren van een gericht programma voor het vergroten
en borgen van de aandacht voor beheer.Financieel beheerDefensie heeft in 2008 een meerjarig verbeterplan financieel beheer opgesteld
dat voorziet in een structureel en geborgd ordelijk financieel beheer vanaf
2012. Het meerjarige verbeterplan is gebaseerd op de probleem-oorzaakanalyses
die zijn uitgevoerd door de Taskforce «Beter
Verbeteren» in overleg met medewerkers van defensieonderdelen en de
staven.In 2008 zijn zichtbare verbeteringen bereikt bij de volgende aspecten
van het financieel beheer.Directe doorbelastingDe verantwoording van de financiële transacties in het kader van
directe doorbelasting is in 2008 goed verlopen. Er werd alleen direct doorbelast
op basis van de productadministraties indien de kwaliteit daarvan voldoende
was. Het bedrag aan direct doorbelaste producten is gestegen ten opzichte
van 2007. Lumpsum-verrekening wordt nog wel toegepast
bij onder meer de facturering van werkplekdiensten IVENT. In 2009 wordt gewerkt
aan een nieuwe verrekenwijze, zodat ook de werkplekdiensten in 2010 met directe
doorbelasting verrekend kunnen worden.Beperkte verificatieHet proces van beperkte verificatie is in 2008 op een aantal deelaspecten
verbeterd. De inrichting van het proces en de bijbehorende regelgeving zijn
nu op orde. De kwaliteit van het aspect e-mailreply ter bevestiging van de
betrouwbaarheid van de decentrale controle op levering en prijs is nog ontoereikend.
Beperkte verificatie was daardoor eind 2008 nog niet op orde en dient in 2009
verder verbeterd te worden.Europese aanbestedingDe complexiteit van de Europese aanbestedingsregels en het grote aantal
Europese aanbestedingen bij Defensie maakt dat het op orde krijgen van dit
proces tot aan het einde van het meerjarig verbetertraject in 2011 waarschijnlijk
een belangrijk aandachtspunt zal blijven. In de loop van 2008 is het toezicht
op het Europese aanbestedingproces bij de organisatiedelen verscherpt, mede
door de introductie van zogenaamde eerstelijns-materiedeskundigen. Hierdoor
is onjuiste interpretatie van de uitzonderingsregels binnen deze regelgeving
verminderd. Het totaal aantal geconstateerde Europese aanbestedingfouten ligt
op vergelijkbaar niveau met 2007. De aandacht voor de Europese aanbestedingsproblematiek
is echter sterk toegenomen. Vele acties op dit terrein zijn dan ook in gang
gezet. Defensie verwacht daarvan in 2009 de eerste concrete resultaten te
zien. De trend was eind 2008 al positief.BetaalprocesHet betaalproces was door de invoering van een nieuwe financiële
administratie (FINAD) tijdelijk verstoord, waardoor een betalingsachterstand
is ontstaan. Inmiddels is een groot aantal verbeteringen doorgevoerd in het
betaalproces, wat ertoe heeft geleid dat de achterstand aan het einde van
het jaar was ingelopen.Departementale steekproefHet aantal tekortkomingen als gevolg van het niet naleven van interne
regelgeving op het gebied van uitgaven en aangegane verplichtingen is gedaald
ten opzichte van 2007. Als geabstraheerd wordt van de tijdelijke betalingsachterstanden
door de invoering van SAP (FINAD) is het aantal overtredingen nog lager. Dit
geeft aan dat op het gebied van de uitgaven het beheer in 2008 is verbeterd.Invoering van de financiële administratie in SAP
(FINAD)Defensie is bezig met de implementatie van het ERP-pakket SAP in de financieel-economische
en materieel-logistieke processen. Medio 2008 zijn de financiële modules
hiervan ingevoerd. Op langere termijn draagt SAP bij aan een betere bedrijfsvoering
bij Defensie. Zoals door Defensie reeds vooraf is aangekondigd, heeft de invoering
van SAP in 2008 echter geleid tot aanloopproblemen (onder meer betalingsachterstanden
en problemen bij de opstelling en controle van de jaarrekening). In eerste
instantie leidde dit bij enkele defensieonderdelen tot onjuiste budgetstanden
als gevolg van de conversie en defensiebreed tot achterstand in betalingen.
Met gerichte maatregelen zijn deze problemen eind 2008 opgelost.JaarrekeningHet opstellen van de jaarrekening is dit jaar zoals verwacht eveneens
moeizaam verlopen. Als gevolg van de invoering van SAP bleken met name geen
betrouwbare openstaande verplichtingenstand en openstaande voorschottenstand
uit het SAP op te halen. Defensie heeft uitstel gevraagd en gekregen voor
het aanleveren van haar jaarrekening. De jaarrekening is uiteindelijk op 8
april 2009 bij het ministerie van Financiën aangeleverd. Alleen door
een grote inspanning, waaronder het uitvoeren van veel additionele
controles en het aanbrengen van correcties in de jaarrekening buiten SAP om,
heeft Defensie een goedkeurende verklaring bij de jaarrekening 2008 kunnen
realiseren. Om herhaling te voorkomen worden in 2009 de oorzaken hiervoor
weggenomen en herstelactiviteiten in de financiële administratie uitgevoerd.MaterieelbeheerDefensie heeft in 2008 een meerjarig verbeterplan opgesteld dat voorziet
in een blijvend ordelijk materieelbeheer vanaf 2014. Het meerjarige verbeterplan
is gebaseerd op gesprekken met materiedeskundigen en op probleem-oorzaakanalyses,
waarbij alle lagen van de organisatie worden betrokken.Het munitiebeheer was in 2007 aangemerkt als een ernstige onvolkomenheid.
In 2008 is het munitiebeheer verbeterd door meer controles, gevolgd door herstelmaatregelen
en afloopcontroles. Van een structurele verbetering is nog geen sprake. Het
wapenbeheer laat een positieve ontwikkeling zien, waarbij de registratie van
wapens in het Centraal Wapen Registratiesysteem nog verdere aandacht behoeft.
Binnen het cryptobeheer is het cryptosleutelbeheer verbeterd. In 2009 zal
extra aandacht worden besteed aan het beheer van de crypto-apparatuur.Het materieelbeheer bij crisisbeheersingsoperaties is verbeterd. Dit blijkt
uit onderzoeken van de Auditdienst in samenwerking met de afdelingen Onderzoeken
Interne Beheersing van de defensieonderdelen.Niet-financiële beleidsinformatieDe niet-financiële beleidsinformatie in het jaarverslag komt tot
stand op basis van de informatie in de maandrapportages Defensie in 2008.
Het totstandkomingproces vanuit de maandrapportages van de operationele eenheden
naar het jaarverslag heeft over het algemeen ordelijk, controleerbaar en deugdelijk
plaatsgevonden.Net als in voorgaande jaren voldoet de bedrijfsvoeringparagraaf 2008 aan
de formele vereisten zoals gesteld in de Regeling Rijksbegrotingvoorschriften
van het ministerie van Financiën.In het samenvattend rapport 2006 heeft de Auditdienst knelpunten in het
totstandkomingproces van de bedrijfsvoeringparagraaf geconstateerd. In 2008
zijn de voornaamste knelpunten in het totstandkomingproces in opzet weggenomen
door het vaststellen van de SG aanwijzing A/951 «Bedrijfsvoeringparagraaf».
Het totstandkomingproces voldoet in werking echter nog niet volledig aan de
vernieuwde opzet. Dit wordt veroorzaakt door het niet beschikken over:– inzichtelijk vastgelegde appreciaties van de beleidsverantwoordelijken
over de deelmededelingen van de defensieonderdelen;– een inzichtelijke vastlegging van de afweging welke «zaken
in de bedrijfsvoering» voldoende belangrijk zijn om in de bedrijfsvoeringparagraaf
op te nemen en welke niet.Andere opvallende bedrijfsvoeringaspectenDe volgende opvallende bedrijfsvoeringaspecten zijn te melden.PersoneelbeheerIn 2008 zijn de administratieve personele processen ondergebracht bij
het Dienstencentrum Human Resources (DC HR). Personele
mutaties die in het verleden door decentrale personeelsdiensten werden gesteld,
worden nu door het DC HR dan wel via selfservice-modules
door de individuele werknemer gesteld. Een honderdprocentcontrole is uitgevoerd
inzake mutaties van een viertal reeds ingevoerde selfservices. Voorts is een control framework voor
het personele functiegebied ontwikkeld, waarin een set van beheersmaatregelen
is opgenomen. Op basis van beide uitkomsten worden in 2009 verbeteringen gerealiseerd.
In de steekproefsgewijze controle van de Auditdienst op de bezoldiging zijn
in 2008 weinig rechtmatigheidfouten geconstateerd.MilieuDe milieubelasting door Defensie is ook in 2008 op de meeste fronten gedaald.
Het waterverbruik en de hoeveelheid afval zijn verminderd en het percentage
groene stroom is wederom toegenomen. Het energieverbruik en de CO2-uitstoot
zijn het afgelopen jaar echter gestegen als gevolg van een hogere operationele
inzet van het materieel. Het jaar 2008 was het laatste van de beleidsperiode
van de Defensie Milieubeleidsnota 2004 (DMB2004). Van de 26 doelstellingen
van de DMB2004 is 85% geheel en 15% deels gerealiseerd. Opvallend
is dat de «harde» doelstellingen met betrekking tot vermindering
van de milieubelasting over het algemeen zijn behaald en de «zachte»
doelstellingen op organisatorisch gebied voor verbetering vatbaar zijn. In
de bijlage Milieu is nadere informatie over de milieuprestaties en over de
realisatie van de milieudoelstellingen opgenomen.VeiligheidsmanagementIn 2008 is begonnen met het invoeren van het Veiligheidsmanagementsysteem
(VMS) in de bedrijfsvoering van Defensie. Er is een projectteam ingesteld
dat de coördinatie van het invoeren van het VMS Defensie bewaakt en begeleidt.
Het onderwerp veiligheid is opgenomen in het Defensieplan 2010–2019.
Ter ondersteuning van het VMS wordt gewerkt aan de ontwikkeling van IV-applicaties.Beveiliging en Multi-Functionele Smart Card-Defensiepas
(Motie Van Velzen 31 700 X, nr. 40).Voor defensieobjecten en –materieel, waarbij enig risico onaanvaardbaar
is, wordt het gebruik van de nieuwe Defensiepas op dit moment gecombineerd
met beveiligingsmaatregelen die los staan van het gekraakte chipsysteem. Op
diverse militaire complexen zijn aanvullende maatregelen genomen, zoals de
plaatsing van pinpads en de inzet van extra beveiligingsmedewerkers.
Daarnaast zijn de programma’s voor het verhogen van het beveiligingsbewustzijn
van medewerkers geïntensiveerd en zijn onaangekondigde evaluatiebezoeken
afgelegd. Bij deze bezoeken zijn de plaatselijke beveiligingsmaatregelen bezien
en indien nodig aangepast. Het gebruik van «anti-skim»-passen
als extra beveiligingsmaatregel was in 2008 nog in studie.Parallel aan de invoering van de extra beveiligingsmaatregelen is in samenwerking
met TNO een onderzoek gestart naar de mogelijkheden om de beveiliging van
defensielocaties verder te optimaliseren. Tevens zullen tijdens dit onderzoek
de consequenties als gevolg van de implementatie van de Rijkspas inzichtelijk
worden gemaakt. Hierbij zal onder andere een tijdsplanning en migratiescenario
worden vastgesteld, rekening houdende met de chiptechnologie in de Rijkspas,
de functionele en technische eigenschappen van de Defensiepas en de diverse
soorten gekoppelde Elektronische Toegangssystemen.Vermindering bureaucratie en aanpak overbodige en onduidelijke
regelgeving (Motie Knops, Eysink en Voordewind 31 700 X, nr. 42)Eind 2008 is onderzoek gedaan in hoeverre de gemaakte afspraken om te
komen tot vermindering van bureaucratie en een aanpak van overbodige en onduidelijke
regelgeving, zijn nageleefd. Geconcludeerd wordt dat de meeste acties uit
het rapport «Orde in regels; regels in orde» zijn opgepakt en
een aantal inmiddels is afgerond. Wel is onderkend dat nog hernieuwde aandacht
nodig is voor belemmerende regelgeving in het operationele taakveld.Onderstaand een overzicht van de aanwijzingen die de laatste jaren zijn
aangepast of ingetrokken:Inrichting bedrijfsadministratieIngetrokken 7 oktober 2008Besluit gevoelig materieel 2005Opgenomen in Voorschrift Materieelbeheer en wordt op 1 juli 2009
ingetrokkenBegrotingsuitvoeringWordt samengevoegd met aanwijzing 58 BegrotingsverantwoordingFlexibiliteitIngetrokken 28 april 2006Regelgeving werken voor derdenIngetrokken 26 november 2007Vermindering afdracht loonbelastingOp 25 juli ingetrokken, opgenomen in aanwijzing
35 BelastingenWettelijke rente bij handelstransactiesVervallen per 20 juni 2007Interne ControleVervallen met nieuwe SG aanwijzing OIB d.d. 14 augustus 2006BegrotingsverantwoordingWordt samengevoegd met aanwijzing 5 BegrotingsuitvoeringProcedure IBO bij DefensieIngetrokken 9 augustus 2006Auditfunctie DefensieBuiten werking; herziening na reorganisatie controletoren DefensieEvaluatiefunctie DefensieIngetrokken 20 november 2006Omrekening comptabele grensbedragenVervallen per 25 februari 2008Tevens is decentraal op het niveau van de Operationele Commando’s
veel regelgeving aangepast of ingetrokken.C. JAARREKENING7. VERANTWOORDINGSSTAAT7.1. Departementale verantwoordingsstaat 2008 van het
ministerie van Defensie (X)De financiële en niet-financiële toelichting op de departementale
verantwoordingsstaat is opgenomen in het beleidsverslag.Bedragen
in EUR1000  (1)(2)(3)=(2)-(1)OmschrijvingOorspronkelijk
vastgestelde begroting (incl. Nota van wijziging)RealisatieVerschil realisatie oorspronkelijk vastgestelde
begroting  VerplichtingenUitgavenOntvangstenVerplichtingen1Uitgaven1OntvangstenVerplichtingenUitgavenOntvangstenTOTAAL 8 144 743626 877 8 488 326578 816 343 583– 48 061           Beleidsartikelen 6 419 269174 209 6 871 680169 592 452 411– 4 617           20Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties220 500220 5001 407359 927328 02312 440139 427107 52311 03321Commando zeestrijdkrachten548 768579 77822 309610 707595 69614 00261 93915 918– 8 30722Commando landstrijdkrachten1 314 0311 361 17318 2151 336 8051 330 88519 14422 774– 30 28892923Commando luchtstrijdkrachten662 221698 7958 671684 171729 48310 87721 95030 6882 20624Commando Koninklijke
marechaussee393 960365 6457 254381 054380 4354 839– 12 90614 790– 2 41525Defensie Materieelorganisatie2 316 3202 231 48873 6981 933 3232 418 51749 623– 382 997187 029– 24 07526Commando Dienstencentra969 202961 89042 6551 552 0061 088 64158 667582 804126 75116 012           Niet-beleidsartikelen 1 725 474452 668 1 616 646409 224 – 108 828– 43 444           70Geheime uitgaven1 7781 778 2 1062 1060328328080Nominaal en onvoorzien31 86231 862 000– 31 862– 31 862090Algemeen1 718 4341 691 834452 6681 610 8841 614 540409 224– 107 550– 77 294– 43 4441 De bedragen zijn steeds afgerond naar boven (op € 1 000)8. DE SALDIBALANSSaldibalans
per 31 december 2008 (bedragen x € 1 000)1)Uitgaven ten laste van de begroting8 488 321 2)Ontvangsten ten gunste van de begroting578 8153)Liquide middelen42 466 4a)Rekening-courant RHB7 857 3654)Rekening-courant RHB0 6)Ontvangsten buiten begrotingsverband175 0295)Uitgaven buiten begrotingsverband80 422    7)Openstaande rechten0 7a)Tegenrekening openstaande rechten08)Extra-comptabele vorderingen 930 370  8a) Tegenrekening extra-comptabele vorderingen930 3709a)Tegenrekening extra-comptabele
schulden0 9) Extra-comptabele schulden 0 10)Voorschotten2 533 155 10a)Tegenrekening voorschotten2 533 15511a)Tegenrekening garantieverplichtingen0 11)Garantieverplichtingen012a)Tegenrekening openstaande
verplichtingen5 902 986 12)Openstaande
verplichtingen5 902 98613)Deelnemingen0 13a)Tegenrekening deelnemingen0 Totaal17 977 720  Totaal17 977 720Toelichting behorende bij de saldibalans van het ministerie
van Defensie per 31 december 2008 (alle bedragen x € 1 000).ad 3. Liquide middelen.Het saldo op de saldibalans bedraagt € 42 466 en bestaat
uit de volgende saldi:Kasbeheerders31 515Concernrekeningen0Valutarekeningen10 951Totaal42 466De verdeling is als volgt:Kas8 860Bank33 606Totaal42 466ad 5. Uitgaven buiten begrotingsverband (Derdenrekeningen
vordering).Het saldo op de saldibalans bedraagt € 80 422.Als criterium voor de toelichting van vorderingen geldt
een grensbedrag van € 10 000 (alle bedragen x € 1 000).Commando DienstencentraDit betreft een contract met de bedrijfsgroep IVENT inzake salariskosten,
waar € 24 770 van te ontvangen was per 31-12-2008. Intussen
is in 2009 € 10 000 ontvangen is. Het restant van de vordering
is in februari 2009 gepland.Uitgaven buiten begrotingsverband, groter dan € 2 000,
gedaan in 2007 of eerder en die in 2008 nog niet werden terugontvangen (alle
bedragen x € 1 000).Commando landstrijdkrachtenEen contract van € 2 900 betreft de verrekening van de
maandelijkse salariskosten van het Nederlands Defensiepersoneel werkzaam bij
het USA Garrisson Schinnen te Schinnen in Limburg. Er is achterstand ontstaan
in het vorderingsproces als gevolg van onderbezetting. Het betreft de maanden
juli tot en met december 2007. De achterstand in het vorderingsproces is inmiddels
ingelopen en de ontvangst wordt in de eerste helft van 2009 verwacht.ad 6. Ontvangsten buiten begrotingsverband (Derdenrekeningen
schuld).Het saldo op de saldibalans bedraagt € 175 029.Dit bedrag bestaat grotendeels uit af te dragen loonheffing en sociale
lasten (€ 139 718), voor € 24 115 uit vooruitontvangen
gelden van derden voor nog te maken uitgaven (de zogenaamde negatieve derdenrekeningen
vorderingen) en het restant (€ 17 179) betreft gelden die aangehouden
worden (bij onze kassiers) voor derden.ad 7. Openstaande rechten.Het saldo op de saldibalans
is nihil.Voor zover aanwezig zijn deze posten opgenomen onder het bedrag van extra-comptabele
vorderingen. Er wordt hiervoor geen aparte administratie gevoerd.ad 8. Extra-comptabele vorderingen.Het saldo op de saldibalans bedraagt € 930 370 (alle bedragen
x € 1 000).Aard van de vorderingBedragActief personeel12 747Baten-lastendiensten Defensie20 062Belastingdienst teruggaaf BTW6 451CMH/MRC4 905Diversen40 344Buitenlandse mogendheden15 672Koninklijke Schelde Groep lening20 420Verkoop overtollige goederen827 999Crisisbeheersingsoperaties3 528Subtotaal952 128Af: openstaand op rekeningen buiten begrotingsverband,
derdenrekeningen21 758Balanssaldo extra-comptabele vorderingen 31–12–2008930 370Als criterium voor de toelichting van vorderingen geldt
een grensbedrag van € 10 000 (alle bedragen x € 1 000).BestuursstafUit hoofde van bestaande verkoopcontracten inzake de verkoop van strategische
goederen aan buitenlandse overheden heeft Defensie in de periode 2009 tot
en met 2015 via de Dienst Domeinen (ministerie van Financiën) nog een
bedrag van € 819 631 tegoed. De Dienst Domeinen draagt
zorg voor incasso en verrekent de ontvangen bedragen met Defensie.Defensie MaterieelorganisatieDit betreft een vordering, ingesteld in 2004, op de Koninklijke Schelde
Groep B.V. (KSG) van € 20 420 voor een aan de KSG verstrekt
krediet. Dit krediet dient ter (gedeeltelijke) financiering van de investeringen
(herinrichting/verhuizing) die noodzakelijk zijn voor een nieuwe bouwplaats
voor marineactiviteiten op de Locatie Sloegebied te Vlissingen. Dit krediet
dient te worden terugbetaald in tien jaarlijkse termijnen, waarvan de eerste
termijn vervalt per 31–07–2009.Verdeling vorderingen naar ouderdomDe verdeling van de extra-comptabele vorderingen naar ouderdom is hieronder
in een grafiek weergegeven, waarbij de verkoop van overtollige goederen voor
een bedrag van € 819 631 buiten beschouwing is gelaten.Ouderdom vorderingen in miljoenen euro’s (ultimo
2008: € 110 739).Vorderingen groter dan € 2 000 die zijn
ingesteld vóór 2007 (alle bedragen x € 1 000).BestuursstafEen vordering op de belastingdienst van € 3 591. Het betreft
teruggaaf betaalde BTW op NAVO-investeringsprojecten. De Staatssecretarissen
van Defensie en Financiën beraden zich over de zaak.Een vordering op de Stichting Koninklijk Militair-historisch Museum van € 2 750
betreffende de financiering van de aankoop van de zogenaamde Collectie Visser.
De aflossing van de vordering geschiedt conform jaarlijks aflossingschema
waarvan de eerste termijn in 2009 vervalt.ad 9. Extra-comptabele schulden.Het saldo op de saldibalans is nihil.ad 10. Voorschotten.Het saldo op de saldibalans bedraagt € 2 533 155.De verdeling van de voorschotten naar ouderdom is vermeld in onderstaande
tabel.De overgang naar de SAP-administratie heeft een verandering van waardering
van de openstaande voorschotten in vreemde valuta van voor 2008 tot gevolg
gehad. Hierdoor is de stand openstaande voorschotten verlaagd met € 149 000.
Alle voorschotten van voor 2008 staan tegen de maandkoers van december 2007
gewaardeerd en de voorschotten vanaf 2008 zijn gewaardeerd tegen de op het
moment van verstrekking geldende maandkoers.Jaar van ontstaanBedragen
x € 1 000≤ 2004218 1712005168 8352006146 7422007314 72520081 684 682Totaal2 533 155Van de verstrekte voorschotten van voor 1-1-2008 is in 2008 een bedrag
verrekend van € 1 696 700 (inclusief de verlaging als
gevolg van veranderende waarderingsgrondslag). In 2008 zijn voorschotten verstrekt
voor totaal € 1 735 495, waarvan in 2008 reeds € 50 812
werd verrekend. De totale mutatie in de voorschottenstand ten opzichte van
2007 komt daardoor op – € 12 013.Als criterium voor de toelichting van voorschotten geldt
een grensbedrag van € 100 000 (alle bedragen x € 1 000).De declaraties van het ABP met betrekking tot de post-actieven zijn in
2008 voor een bedrag van € 988 075 betaald en in de financiële
verantwoording 2008 als extra-comptabele voorschotten opgenomen.Een voorschot van € 237 475 is verstrekt voor de productie
en levering van NH-90 helikopters. Levering en verrekening van het verstrekte
voorschot vindt plaats in de periode 2009 t/m 2013.Een voorschot van € 130 716 betreft de aanschaf van 184
Infanterie-gevechtsvoertuigen (IGV). Levering en verrekening van het verstrekte
voorschot vindt plaats in de periode 2007 t/m 2010.Een voorschot van € 117 901 betreft de aanschaf van 6 Chinooks
helikopters. Levering en verrekening van het verstrekte voorschot vindt plaats
in de periode 2009 t/m 2010.ad 11. Garantieverplichtingen.Het saldo op de saldibalans is nihil.Voor de garantieverplichtingen wordt geen gescheiden administratie gevoerd.
Aanwezige garantieverplichtingen worden opgenomen onder de balanspost «openstaande
verplichtingen».Per 31 december 2008 is er één openstaande garantie. Het
betreft een overeenkomst met de Vereniging Verbond van Verzekeraars betreffende
verzekerbaarheid personeel. De looptijd is onbepaald en er is geen gegarandeerd
bedrag vastgesteld. De overeenkomst regelt de verhouding tussen Defensie en
de Vereniging met als doel om de belemmeringen die Defensieambtenaren in het
maatschappelijk verkeer ondervinden als gevolg van uitsluitingsclausules bij
levensverzekeringen, gekoppeld aan de financiering van een woning, weg te
nemen. In 2008 zijn er aanspraken gemaakt ten bedrage van € 230.ad 12. Openstaande verplichtingen (alle bedragen x € 1 000).Het saldo op de saldibalans bedraagt € 5 902 986.
De met termijncontracten afgedekte verplichtingen zijn opgenomen tegen de
betreffende termijnkoers.De niet op termijn afgedekte US$-verplichtingen zijn gewaardeerd tegen
een koers van € 0,83.Bij de nieuw aangegane verplichtingen is uitgegaan van de methode van
het opnemen in de rekening van zowel de positieve als negatieve bijstellingen
van oude verplichtingen.Verplichtingen 1/1/20085 933 017Aangegane verplichtingen in verslagjaar8 824 233Subtotaal14 757 250Tot betaling gekomen in verslagjaar8 854 263Openstaande verplichtingen per 31/12/20085 902 986Als criterium voor de toelichting van openstaande verplichtingen
geldt een grensbedrag van € 100 000 (alle bedragen x € 1 000).Openstaande verplichtingen van € 432 800 betreffende het
opstarten van de productielijn en de verwerving van twintig NH-90 helikopters.
De hoofdleverancier is NAHEMA en de levering vindt plaats in 2009 tot en met
2013.Openstaande verplichtingen van € 508 100 betreft de levering
van 184 stuks Infanterie-gevechtsvoertuigen (IGV) inclusief munitie. De hoofdleverancier
is Lands Systems Hägglunds AB uit Zweden; levering vindt plaats tot en
met 2011.Openstaande verplichtingen van € 141 800 betreft de levering
van 57 stuks Pantserhouwitser (PzH-2000), inclusief munitie. De hoofdleverancier
is Krauss Maffei Wegmann. Levering vindt plaats tot en met 2010.JSF, MoU PSFD. Met de MoU Production Sustainment &
Follow-on Development wordt de samenwerking tussen Nederland en de
USA voortgezet. Deze MoU bezit een geldigheid van 45 jaar en heeft tot doel
de operationele inzetbaarheid van het toestel gedurende de gehele levensduur
op doeltreffende en doelmatige wijze te garanderen. Daarnaast bevat het afspraken over het management van het PSFD-programma en over de financiële,
contractuele en industriële verplichtingen. De openstaande verplichting
ad € 167 500 wordt in de periode 2009 tot en met 2046 betaald.Openstaande verplichtingen van € 584 700 betreft de aanschaf
van 200 stuks groot pantserwielvoertuig (Boxer) in diverse uitvoeringen inclusief
toebehoren, documentatie voor training en reservedelen. Leveringen vinden
plaats vanaf 2e kwartaal 2011 tot en met 2016.Openstaande verplichtingen van € 159 000 betreft de aanschaf
van 6 stuks CH-47F(NL) Chinook Transporthelikopters. Leveringen en betalingen
vinden plaats in 2010.Openstaande verplichtingen van € 335 100 betreft de aanschaf
van 4 patrouilleschepen en ILS door Schelde Marinebouw BV. Leveringen en betalingen
vinden plaats vanaf 2010 tot en met 2012.Een openstaande verplichting van € 455 600 betreft de MoU
inzake de exploitatie van de C-17, inhoudende de contractuele verplichting
tot afname van 500 vlieguren per jaar vanaf 2009 tot en met 2034.ad 13. Deelnemingen.Het saldo op de saldibalans bedraagt nihil.9. TOPINKOMENSOp grond van artikel 6 van de Wet openbaarmaking uit publieke middelen
gefinancierde topinkomens (Stb. 2006, 95) is een overzicht opgenomen van medewerkers
die in het verslagjaar meer verdiend hebben dan het gemiddelde belastbare
loon van de ministers. Dit gemiddelde belastbare jaarloon is voor 2008 vastgesteld
op € 181 000,–. Voor dit departement heeft de publicatieplicht
betrekking op de navolgende functionarissen.Bedragen
in euro’s.FunctieBelastbaar jaarloon
2007Pensioenafdrachten en overige voorzieningen
betaalbaar op termijn 2007Totaal 2007Belastbaar jaarloon 2008Pensioen-afdrachten
en overige voorzieningen betaalbaar op termijn 2008Totaal 2008MotiveringOpmerkingenEen jachtvlieger78 4198 30786 726176 27811 745188 02340-urige werkweek en gedeeltelijke uitkering van een meerjarige bindingspremieInkomsten betreffen niet alleen salaris:
gedeeltelijke bindingspremie jachtvlieger € 79 865, vliegtoelage € 19 661,
40-urige werkweek € 2 959 en overwerkvergoeding € 11 261.Een officier medisch specialist151 27524 428175 703154 17027 609181 779Bij functie passende emolumentenInkomsten betreffen niet alleen salaris: toelage officieren-arts € 9 317,
(aanvullende) toelage officieren-medisch specialist € 32 964,
bindingspremie € 16 522 en functioneringstoelage € 8 316.BATEN-LASTENDIENSTEN10. DE SAMENVATTENDE VERANTWOORDINGSSTAAT
BATEN-LASTENDIENSTENBedragen
in € 1000  123=2–1 OmschrijvingOorspronkelijk
vastgestelde begrotingRealisatieVerschil realisatie en oorspronkelijk vastgestelde
begroting01Baten-lastendienst Defensie Telematica Organisatie    Totale baten346 200380 48634 286 Totale lasten346 200385 03438 834 Saldo van baten en lasten0– 4 548– 4 548      Totale kapitaalontvangsten60 24331 706– 28 537 Totale kapitaaluitgaven110 30683 803– 26 503     02Baten-lastendienst Dienst Vastgoed Defensie    Totale baten242 813257 26514 452 Totale lasten240 200262 21622 016 Saldo van baten en lasten2 613– 4 951– 7 564      Totale kapitaalontvangsten111 05050 835– 60 215 Totale kapitaaluitgaven115 20550 161– 65 044     03Baten-lastendienst Paresto    Totale baten133 356131 132– 2 224 Totale lasten132 106124 617– 7 489 Saldo van baten en lasten1 2506 5155 265      Totale kapitaalontvangsten700842142 Totale kapitaaluitgaven1 8454 9903 14511. BATEN-LASTENDIENST DEFENSIE TELEMATICA
ORGANISATIEBalans per 31 december 2008Bedragen
x € 1 000OmschrijvingStand 31-12-2008Stand
31-12-2007Activa  Immateriële activa5 3077 833Materiële activa  – gebouwen en terreinen21 80722 608– machines en installaties12 43912 176– computerapparatuur83 048122 939– overige bedrijfsmiddelen3 7552 733Voorraden3 5519 768Debiteuren31 35216 445Nog te ontvangen/overlopende activa27 81116 868Liquide middelen38 26546 874Totaal activa227 335258 244Passiva  Eigen vermogen  – exploitatiereserve16 612–– verplichte reserves––– onverdeeld resultaat– 4 54826 312Subtotaal eigen vermogen12 06426 312   Leningen bij het ministerie van Financiën80 718119 933Voorzieningen4 7485 855Crediteuren19 70324 469Nog te betalen/overlopende passiva110 10281 675Totaal passiva227 335258 244Leningen bij het ministerie van Financiën (langlopend)Bedragen
x € 1000 Balans 31-12-2008Balans 31-12-2007Vermogensconversielening14 00639 164Investeringsleningen66 71280 769Totaal leningen (lange termijn)80 718119 933Per 31 december 1999 zijn de vaste activa van de baten-lastendiensten
geconverteerd naar een zogenaamde vermogensconversielening bij het ministerie
van Financiën. Verder zijn leningen opgenomen voor het financieren van
investeringen.Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008Bedragen
x € 1 000Omschrijving(1)(2)(3)=(2)-(1) Oorspronkelijk vastgestelde begrotingRealisatieVerschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begrotingBaten   Opbrengst moederdepartement312 916343 53830 622Opbrengst overige departementen33 24934 7801 531Opbrengst derden35170135Rentebaten–1 9981 998Bijzondere baten–––Totaal baten346 200380 48634 286    Lasten   Apparaatskosten   – personele kosten183 435186 5433 108– materiële kosten106 687120 38613 699Rentelasten7 1286 473– 655Afschrijvingskosten   – materieel46 09868 87522 777– immaterieel2 8522 470– 382Dotaties voorzieningen–287287Bijzondere lasten–––Totaal lasten346 200385 03438 834Saldo van baten en lasten–– 4 548– 4 548Opbrengst overige departementenDe «opbrengst overige departementen» betreft de IV-ondersteuning
van ketenpartners van Defensie. Dit zijn onder andere de ministeries van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (Crisisbeheersing en Algemene Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst (AIVD)), Justitie (Terrorismebestrijding, Vreemdelingenketen
en Politie), Buitenlandse Zaken (Internationale Veiligheid), Algemene Zaken
en de Veiligheidsregio’s. De ketenpartners laten een bestendige groei
in afgenomen dienstverlening zien. Over 2008 is een stijging in de opbrengsten
bij het ministerie van Justitie waar te nemen.RentebatenDeze rentebaten zijn ontvangen in de rekening-courantverhouding met het
ministerie van Financiën en op het deposito.Afschrijvingskosten materieelUit onderzoek is gebleken dat het NAFIN-glasvezelnetwerk technologisch
verouderd is zodat het bestaande netwerk niet meer de totaal geschatte levensduur
heeft. In de loop van 2008 hebben zich in toenemende mate extra kosten gemanifesteerd
voor het NAFIN-glasvezelnetwerk. Daarop is eind 2008 besloten tot een bedrijfseconomische
levensduurverkorting, die heeft geleid tot een schattingswijziging van € 25,4
miljoen.Eigen vermogenHet saldo van baten en lasten over 2008 bedraagt € 4,5 miljoen
negatief. Na verwerking hiervan in het eigen vermogen komt dit bedrag niet
boven het maximaal aan te houden vermogen. Ultimo 2007 werd
het maximum van 5% van de gemiddelde omzet over de laatste drie jaar
overschreden. Het surplus van € 9,7 miljoen is afgedragen aan het
moederdepartement. Het maximaal eigen vermogen is beperkt tot 5% van
de gemiddelde omzet van de laatste drie jaar (€ 354,7 miljoen in
2006, € 359,0 miljoen in 2007 en € 378,5 miljoen in 2008)
en bedraagt per 31 december 2008 € 18,2 miljoen.Materiële kostenBedragen
x € 1 000 Begroting 2008Realisatie 2008Verschil realisatie
en oorspronkelijk vastgestelde begrotingDirecte kosten47 23165 34118 110Huisvestingskosten9 4869 262– 224Kantoorkosten6 1576 409252Verkoopkosten703184– 519Algemene kosten2 5333 5421 009Kosten hard- en software40 57735 647– 4 930Totale materiële kosten106 687120 38613 699Ten opzichte van de begroting stijgt met name de post directe kosten.
Deze post betreft het direct doorleveren van goederen van leveranciers aan
klanten. In tegenstelling tot de verwachting uit de begroting 2008 is de handelsomzet
(en hiermee de kosten die DTO voor deze omzet maakt) fors toegenomen. Daarnaast
zijn in de post directe kosten onder andere opgenomen de projecten (zoals
Defensiepas) en de datahuurlijnen. De onderhoudskosten voor hard- en software
blijven achter. De verwachte kostenstijging voor de jaarlijkse true up van het Microsoft-contract is lager uitgevallen dan gepland.
Daarnaast zijn de onderhoudskosten voor het project Business
Continuity Data lager uitgevallen dan geraamd.VoorzieningenDe verloopstaat voor de voorzieningenBedragen
x € 1 000 Balans 31-12-2007Dotaties 2008Vrijval 2008Onttrekkingen 2008Balans 31-12-2008FPU57+ en wachtgelden5 855287 – 1 3944 748Totaal aan voorzieningen5 855287–– 1 3944 748De voorzieningen zijn per 31 december 2008 geactualiseerd. Als gevolg
daarvan heeft een dotatie aan de voorziening FPU 57+ en wachtgelden plaatsgevonden
(€ 0,3 miljoen). De voorziening is gewaardeerd tegen contante waarde.
De gehanteerde rekenrente is vastgesteld op basis van de wettelijke rente
2008 (6%). De onttrekking van € 1,4 miljoen betreft betaalde
FPU.KasstroomoverzichtBedragen
x € 1 000  (1)(2)(3)=(2)-(1) OmschrijvingOorspronkelijk
vastgestelde begrotingRealisatieVerschil realisatie en oorspronkelijk vastgestelde
begroting1.Rekening-courant RHB 1 januari 200823 84846 87423 026     2.Totaal operationele kasstroom51 95043 488– 8 462      Totaal investeringen
(-/-)– 60 000– 30 09129 909 Totaal boekwaarde desinvesteringen
(+)–7067063.Totaal investeringskasstroom– 60 000– 29 38530 615      Eenmalige uitkering aan
moederdepartement (-/-)–– 9 700– 9 700 Eenmalige storting door
moederdepartement (+)243–– 243 Aflossingen op leningen
(-/-)– 50 306– 44 0126 294 Beroep op leenfaciliteit
(+)60 00031 000– 29 0004.Totaal financieringskasstroom9 937– 22 712– 32 649     5.Rekening-courant RHB 31 december 2008 (=1+2+3+4)25 73538 26512 530Operationele kasstroomDe afname van de operationele kasstroom is nagenoeg geheel toe te schrijven
aan het gerealiseerde nettoverlies, de post nog te factureren bedragen in
de overlopende activa en kleinere mutaties in kortlopende activa en passiva.InvesteringskasstroomDe gerealiseerde investeringen zijn lager dan begroot. Omdat de voorbereiding
van enkele grote investeringen op het gebied van technische infrastructuur
en door sourcingvraagstukken meer tijd heeft gevraagd dan voorzien, is het
investeringsniveau onder het begrotingsniveau uitgekomen. Daarnaast zijn investeringen
(nog) niet gerealiseerd als gevolg van de samenvoeging van de bedrijfsgroepen
Informatievoorziening en Telematica tot de Bedrijfsgroep IVENT en de heroverwegingen
betreffende het NAFIN-netwerk. De benodigde aanvullende investeringen voor
het up-to-date houden van het netwerk zijn daardoor
niet in 2008 gerealiseerd.FinancieringskasstroomIn 2008 is een lager beroep gedaan op de leenfaciliteit dan oorspronkelijk
was begroot. De aflossingen op leningen bij het ministerie van Financiën
over het jaar 2008 zijn lager dan in de begroting is aangegeven. De totale
financieringskasstroom wordt verder negatief beïnvloed door de uitkering
aan het moederdepartement.DoelmatigheidsparagraafDe DTO heeft continue aandacht voor de doelmatigheid van haar dienstverlening.
Het voornaamste aspect waarop dit continu gemeten wordt, is de kostprijs en
verkoopprijs van de werkplek. Deze worden jaarlijks berekend c.q. vastgesteld
waarbij het uitgangspunt is marktconform te leveren. De hieruit volgende attentiepunten
zijn opgevolgd en hebben de kortprijs beïnvloed. De krappe
begroting veroorzaakt een continue spanning op de kostprijs. Binnen de DTO
ligt de focus van doelmatigheid op twee gebieden: financiële doelmatigheid
en operationele performance.Financiële doelmatigheidOp het gebied van de financiële doelmatigheid geeft allereerst de
realisatie van de kostprijs per werkplek een goede weergave van de doelmatigheid.
In 2008 heeft de «reductie werkplekdiensten» grote impact gehad
op de DTO-organisatie. Deze maatregel was ingezet ter vergroting van de doelmatigheid
en behelst een taakstelling waarbij de prijs en de hoeveelheid stapsgewijs
worden verlaagd en de scope van de werkplekdiensten wordt aangepast. Participatie
van marktpartijen is daar een onderdeel van. De maatregel behelst vraagdemping
om de totale kosten voor Defensie te beperken. Hierdoor is in 2008 nog geen
effect te zien in de aantallen werkplekken. Gedurende het jaar 2008 is wel
een tariefdaling bereikt waarmee het maximale is bereikt.Realisatie
Kostprijs per werkplek 2008%20072008Norm100%99%Realisatie 2008 92%Operationele doelmatigheidVoor de grootste dienstverlening (werkplekdiensten) zijn diverse uitgekristalliseerde
performancemetingen voorhanden. Deze performance is weergegeven in onderstaande
tabel. Op het punt van beschikbaarheid en reactiesnelheid is de performance
beter dan de normen. De betrouwbaarheid blijft achter bij de norm.OmschrijvingGemiddeld
2008Betrouwbaarheid Maximaal % werkstations met 1 incident10,83%norm 17,00%Maximaal % werkstations met meer dan 1 incident2,01%norm 22,00%Beschikbaarheid % Tijdig afgehandelde incidenten91,41%Norm85,00%Reactiesnelheid % Tijdig afgehandelde standaard wijzigingen85,83%Norm80,00%12. BATEN-LASTENDIENST DIENST VASTGOED DEFENSIE
(DVD)Balans per 31 december 2008(Bedragen
x € 1 000) Stand 31-12-2008Stand 31-12-2007ACTIVA     Immateriële vaste activa––Materiële vaste activa  – grond en gebouwen109 60561 707– gebouwen in aanbouw44 18249 373– transportmiddelen3 2902 807– overige8831 057Vlottende activa  Onderhanden werk9 29310 629Debiteuren2 4042 585Overlopende activa15 03447 771Liquide middelen57 46413 026TOTAAL ACTIVA242 155188 955PASSIVA  Eigen vermogen  – exploitatiereserve15 05412 718– verplichte reserve00– onverdeeld resultaat– 4 951– 1 082Voorzieningen14 23217 427Leningen bij het ministerie van Financiën152 602107 380Crediteuren13 51521 181Overlopende activa/Nog te betalen51 70331 331TOTAAL PASSIVA242 155188 955Eigen vermogenHet saldo van baten en lasten wordt onttrokken aan het eigen vermogen.
Op basis van vijf procent van de gemiddelde jaaromzet van de afgelopen drie
jaar bedraagt het maximaal toelaatbaar eigen vermogen € 12,1 miljoen.
De stand per 31 december 2008 is € 10,1 miljoen.VoorzieningenDe verloopstaat voor de voorzieningen:(bedragen
x € 1 000)Stand 31-dec-2007DotatieOnttrekkingVrijvalStand 31-dec-2008Wachtgelduitkeringen9 2161 264– 1 213– 3608 907Groot onderhoud3 43434– 50– 3 4180FPU 57+ voorziening4 0471 264– 1 52003 791Garantieverplichtingen730913– 10901 534Totaal17 4273 475– 2 892– 3 77814 232Vrijval voorziening Groot onderhoudDeze voorziening is vrijgevallen ten bate van het eigen vermogen omdat
de doorbelasting van de onderhoudskosten aan de panden, die in eigendom zijn
van de DVD, voortaan via de gebruiksvergoeding van het CDC plaatsvindt. De
onderhoudskosten worden daarom niet meer rechtstreeks door de DVD betaald,
waardoor de voorziening overbodig is geworden.Leningen(Bedragen
x € 1 000) 31-12-200831-12-2007Leningen bij het ministerie van
Financiën  Vermogensconversielening (2000)5 7605 859Leningen voor nieuwe investeringen146 842101 521Totaal152 602107 380Met de leningen van het ministerie van Financiën worden de materiële
vaste activa gefinancierd. De looptijden van de leningen worden afgesloten
in overeenstemming met de economische levensduur van de materiële vaste
activa. De vermogensconversielening loopt tot 2038 met een rente van 5,0%.
De overige leningen hebben een looptijd variërend van 3 jaar tot ongeveer
50 jaar tegen rentepercentages variërend van 3,2% tot 5,6%.Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008(Bedragen
x € 1 000) (1)(2)(3)=(2)-(1) Oorspronkelijk vastgestelde begrotingRealisatieVerschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begrotingBATEN   Opbrengst moederdepartement102 905111 5928 687Opbrengsten huisvesting / leenfaciliteit04 7334 733Opbrengsten inzake programmafacturen instandhouding135 949137 2291 280Opbrengst overige departementen0383383Opbrengst derden15921758Mutatie onderhanden werk0– 785– 785Vrijval voorzieningen0360360Rentebaten3 700622– 3 078Rentebaten huisvestingsactiviteiten01 4621 462Bijzondere baten1001 4521 352Totaal baten242 813257 26514 452LASTEN   Apparaatskosten:   – personele kosten74 00083 2569 256– uitbesteding6 0002 578– 3 422– materiële kosten16 00013 456– 2 544– materieel kosten gebruiksvergoeding136 000149 80013 800Rentelasten investeringen DVD1 5001 402– 98Rentelasten huisvestingsactiviteiten Defensie3 7004 208508Afschrijvingskosten:   – materieel1 9001 398– 502– materieel huisvestingsactiviteiten01 4011 401Overige lasten   – dotaties voorzieningen1 0003 4752 475– bijzondere lasten1001 2421 142Totaal lasten240 200262 21622 016Saldo van baten en lasten2 613– 4 951– 7 564Opbrengst moederdepartementDe opbrengsten zijn ten opzichte van de begroting met € 8,7
miljoen (€ 20,0 – € 11,3 miljoen) gestegen tot € 111,6
miljoen. Dit wordt veroorzaakt door de niet-begrote opname van de Dienst Beveiliging
Vastgoed van € 20,0 miljoen en de daling van de omzet voor het vastgoedgedeelte
met € 11,3 miljoen. De daling heeft plaatsgevonden in omzetcategorie «Verwerving
en afstoting nieuwbouw».Opbrengsten huisvesting / leenfaciliteitDe huisvestingsvergoeding is de vergoeding die de DVD ontvangt voor de
leenfaciliteit Gilze-Rijen. De reden van het verschil is het effect dat de
leningen niet direct worden opgevraagd. De periode dat de DVD de betaalde
investeringen voorfinanciert totdat de leningen van het ministerie van Financiën
zijn afgeroepen, wordt in rekening gebracht bij het moederdepartement en geboekt
onder huisvestingsvergoeding. Vanaf het moment dat de objecten worden overgedragen
aan de gebruiker, is er geen verschil tussen de omzet huisvestingsvergoeding
en de afschrijvingskosten en rentekosten van de leningen van het ministerie
van Financiën.Mutatie onderhanden werkIn de begroting was deze post op nihil gesteld. De negatieve mutatie onderhanden
werk hangt samen met een afname van lopende (deel)opdrachten Nieuwbouw aan
het eind van het boekjaar.Vrijval voorzieningenTen opzichte van de begroting is een deel van de voorziening voor de wachtgelduitkering
vrijgevallen, als gevolg van niet-betaalde aanspraken 2008; het betreft een
bedrag van € 0,36 miljoen.Rentebaten (inclusief huisvestingsactiviteiten)De begrote rentebaten hebben betrekking op het project Schiphol en de
rente van de rekening-courant bij het ministerie van Financiën. In 2008
is € 0,6 miljoen aan rente ontvangen op deze rekening-courant. Daarnaast
is € 1,46 miljoen aan rente ontvangen op geleend geld voor het project
CKmar-Schiphol. Het verschil van € 1,6 miljoen ten opzichte van
de begroting is veroorzaakt door vertragingen bij het project CKmar-Schiphol.Bijzondere batenDe bijzondere baten zijn opbrengsten uit de gewone bedrijfsuitoefening
van voorgaande boekjaren. De belangrijkste posten hierin worden gevormd door
het niet doorbelasten van huur van een dienstkring (€ 0,7 miljoen)
en de vrijval van gereserveerde kosten over 2007 (€ 0,3 miljoen).Personele kostenIndien rekening wordt gehouden met de niet-begrote personeelskosten van
de Dienst Beveiliging Vastgoed (€ 15,1 miljoen) dalen de personeelskosten
ten opzichte van de begroting met € 5,9 miljoen. Deze daling is
het gevolg van het inleveren van flexibele personeelscapaciteit die evenredig
daalt met de daling van nieuwbouwomzet (Verwerving en Afstoting).UitbestedingHet merendeel van de uitbestedingkosten hangt samen met nieuwbouwactiviteiten.
Door uitstel of vertraging van de nieuwbouwactiviteiten is de realisatie lager
dan de raming.Materiële kostenDe materiële kosten bevatten exploitatielasten zoals huisvesting
(ongeveer € 2,9 miljoen), automatisering (ongeveer € 7,0
miljoen), kantoorbenodigdheden en abonnementen (ongeveer € 0,9 miljoen),
advieskosten (ongeveer € 0,5 miljoen) en transport en andere vastactief-exploitatiekosten
(ongeveer € 2,1 miljoen).Materiële kosten gebruikersvergoedingDe gerealiseerde kosten in 2008 bedragen € 149,8 miljoen en
overschrijden hiermee de vastgestelde begroting van € 136,0 miljoen.
Ten opzichte van de begroting bedraagt het verschil € 13,8 miljoen.
In de dienstverleningsovereenkomsten voor 2008 is uitgegaan van een opbrengst
van € 137,2 miljoen; de kosten zijn als gevolg van een overspannen
bouwmarkt € 12,6 miljoen hoger uitgevallen, hetgeen veroorzaakt
is door tegenvallende aanbestedingsresultaten.Rentelasten huisvestingsactiviteiten DefensieDe rente die verschuldigd is voor de leningen voor de investeringen is
inclusief de bouwrente voor de in aanbouw zijnde huisvesting en de opgeleverde
gebouwen en terreinen. De stijging is enerzijds veroorzaakt door het uitstel
van investeringen in het CKmar-Schipholproject en anderzijds doordat bij de
opstelling van de begroting geen rekening is gehouden met het Gilze-Rijen-project.Afschrijvingskosten materieel (inclusief huisvestingsactiviteiten)Op automatiseringsmiddelen, transportmiddelen en gebouwen is minder afgeschreven
dan voorzien was in de begroting. De voorgenomen vervangingsinvesteringen
zijn later in het jaar gerealiseerd dan begroot of zijn uitgesteld naar volgend
jaar.Dotaties aan voorzieningenIn 2008 zijn dotaties aan voorzieningen geboekt voor:– garantieverplichtingen en contractrisico’s (€ 0,9
miljoen);– wachtgelduitkeringen: nieuwe herplaatsingen en aanvulling dotatie
(€ 1,3 miljoen);– FPU 57+ voorziening: correctie opbouw uit het verleden in verband
met te lage gemiddelde defensietariefschalen (€ 1,3 miljoen).Bijzondere lastenDit zijn lasten van de gewone bedrijfsuitoefening uit voorgaande boekjaren.
Het betreft voor het merendeel kleine posten waarvan de prestaties zijn geleverd
in 2007, evenals het verlies doordat de correctie van onderhanden werk in
2007 niet juist was (€ 0,6 miljoen).Kasstroomoverzicht(Bedragen
x € 1 000) (1)(2)(3)=(2)-(1) Oorspronkelijk vastgestelde
begrotingRealisatieVerschil
realisatie en oorspronkelijk vastgestelde begroting1. Rekening courant RHB 1 januari 200815 81613 014– 2 802    2. Kasstroom uit operationele activiteiten7 00043 76636 766      Totaal investeringen– 110 900– 46 24964 651  Totaal boekwaarde desinvesteringen1504342843. Kasstroom uit investeringsactiviteiten– 110 750– 45 81564 935      Eenmalige uitkering aan moederdepartement000  Eenmalige uitkering van moederdepartement000  Aflossing op leningen– 4 305– 3 912393  Beroep op leenfaciliteit110 90050 401– 60 4994. Kasstroom uit financieringsactiviteiten106 59546 489– 60 106    5. Rekening courant RHB 31 december 200818 66157 45438 793Kasstroom uit operationele activiteitenDe liquiditeit uit operationele activiteiten is gestegen ten opzichte
van de begroting. Dit wordt veroorzaakt doordat in het vierde kwartaal de
omzet voor het product instandhouding in 2008 in rekening is gebracht bij
de defensieonderdelen en ook tot betaling is gekomen (effect € 45
miljoen). Normaliter valt deze cashflow na de jaarovergang. De post«mutatie
eigenvermogen» heeft betrekking op de stelselwijziging die heeft plaatsgevonden
als gevolg van de vrijval van de onderhoudsvoorziening.Kasstroom uit investeringsactiviteitenHet grote verschil tussen begroting en realisatie wordt veroorzaakt door
de lagere afroep van de leenfaciliteit in verband met vertraging van de projecten
CKmar-opleidingscentrum en CKmar-Schiphol. Daarnaast zijn de verbouwingen
aan bestaande gebouwen bij het project Gilze-Rijen uiteindelijk uit de defensiebegroting
gefinancierd in plaats van met gebruikmaking van de leenfaciliteit.Kasstroom uit financieringsactiviteitenDe mutaties in de kasstroom uit financieringsactiviteiten zijn als gevolg
van een kleiner beroep op de leenfaciliteit voor investeringen beduidend lager
dan geraamd. Het saldo van de aflossingen is deels opgenomen onder kasstroom
uit financiële activiteiten en deels onder kasstroom uit operationele
activiteiten (onderdeel van overlopende passiva «Aflossingen leningen
van het ministerie van Financiën»). In totaal is over 2008 € 3,9
miljoen afgelost.DoelmatigheidsparagraafDe Dienst Vastgoed Defensie (DVD) richt haar focus permanent op de doelmatigheid
van de inzet van middelen in relatie tot de output. Uitgangspunt hierbij is
uiteraard dat de kwaliteit van de dienstverlening minimaal overeind blijft.
Deze doelmatigheidsdruk en de aandacht voor de verbetering van de kwaliteit
vindt gestalte door:1. het periodiek uitvoeren van benchmark-onderzoeken;2. het voortdurend nastreven van productiviteitsgroei;3. het evalueren van de kostprijzen.1. Benchmark-onderzoekenIn 2008 is benchmark-onderzoek uitgevoerd
door KPMG naar de markconformiteit van de tarieven voor de producten «instandhouding»
en «verwerving en afstoting». Gebleken is dat de tarieven marktconform
zijn. Geconstateerd is dat de processen van de DVD, de zakelijkheid (cultuuraspect)
en de slagvaardigheid van de DVD (medewerkers) verbetering behoeven. Onder
de werking van een nieuw besturingsmodel wordt verwacht dat de slagvaardigheid
zal toenemen en dat dit zal leiden tot verdere stijging in de productiviteitsgroei.2. ProductiviteitKengetallen 2007 realisatie2008 begroot2008 realisatieProductiviteit per directe medewerker (x € 1 000)90,595,092,4Bezettingsgraad direct personeel63,7%67,0%64,8%De productiviteit per directe medewerker is gebaseerd op de omzet exclusief
programmageld. De doelstelling van € 0,095 miljoen en een bezettingsgraad
van 67% is in 2008 niet gerealiseerd. De begrotingsdoelstellingen voor
2008 zijn te ambitieus geweest.3. KostprijzenIn de onderstaande tabel worden de gerealiseerde productmarges (totaal
van alle producten) en de afdelingsresultaten afgezet tegen de begroting 2008.Kengetallen 2007 realisatie2008 begroot2008 realisatieProductmarge (x € 1 000)11 60011 80017 200Afdelingsresultaat (x € 1 000)– 2 300– 800– 4 800Totaal9 30011 00012 400De gerealiseerde productmarge over het totaal van de dienstverlening in
2008 is € 5,4 miljoen hoger dan de begrote productmarges. Hier staat
tegenover een daling van het afdelingsresultaat ten opzichte van de begroting
van € 4 miljoen. Het negatieve afdelingsresultaat wordt veroorzaakt
door te laag vastgestelde uurkostprijzen bij de start van de begroting 2008.
Dit is het gevolg van het feit dat de normatieve bezettingsgraad (aantal directe
uren per directe medewerker) te hoog is vastgesteld.13. BATEN-LASTENDIENST PARESTOBalans per 31 december 2008(Bedragen
x € 1 000) 31 december 200831 december 2007Activa  Immateriële activa––Materiële vaste activa  – grond en gebouwen––– installaties en inventarissen1 6842 456– overige materiële vaste activa466116Voorraden4 9396 301Debiteuren12 8024 913Nog te ontvangen10 0295 026Liquide middelen16 05121 497Totaal activa45 97140 309Passiva  Eigen vermogen  – exploitatiereserve3 9691 752– verplichte reserve––– onverdeeld resultaat6 5155 517Leningen bij het ministerie van Financiën1 1811 224Voorzieningen8 5825 972Crediteuren14 02514 998Nog te betalen11 69910 846Totaal passiva45 97140 309VoorzieningenDe verloopstaat voor de voorzieningen:(Bedragen
x € 1 000) 2008Stand per 31–12–20075 972Dotatie3 650Onttrekking– 773Vrijval– 267Stand per 31–12–20088 582De voorziening dient ter dekking van de verplichtingen voortvloeiend uit
wachtgeldaanspraken van voormalige medewerkers. Lasten van wachtgeld en herplaatsers
die ontstaan en voortvloeien uit maatregelen genomen na 1 juli 2006 komen
ten laste van Paresto. Voor personen waarvan na 1 juli 2006 het herplaatsingstraject
gestart is, en die mogelijkerwijs na 2 jaar aanspraak zouden kunnen maken
op wachtgeld, wordt in het jaar dat het herplaatsingstraject start een voorziening
getroffen, indien medewerkers op de startdatum van het herplaatsingstraject
ouder zijn dan 57 jaar. Vanaf het boekjaar 2007 worden per balansdatum medewerkers voorzien die in het herplaatsingstraject zitten en van wie het komend
jaar het wachtgeld tot uitkering kan komen. Dit heeft in 2008 geleid tot een
toevoeging aan de voorziening van ongeveer € 3,7 miljoen. Ten laste
van de voorziening is in 2008 een bedrag geboekt van € 0,8 miljoen.
De vrijval van € 0,3 miljoen betreft wachtgelden uit 2007 die niet
zijn doorbelast.Specificatie Nog te betalenBedragen
x € 1 000 31 december 200831 december 2007Vakantieverplichtingen personeel3 8264 122Aflossingen leningen die binnen een jaar vervallen8590Restitutie defensieonderdelen1 3982 263Overige schulden5 6164 461Totaal11 69910 846De vakantieverplichtingen aan het personeel bestaan uit € 2,2
miljoen te betalen vakantiedagen en € 1,6 miljoen te betalen aan
vakantiegelden.Eigen VermogenHet resultaat over 2008 bedraagt € 6,515 miljoen. Gevoegd aan
de exploitatieerserve per 31 december 2008 (€ 3,969 miljoen) bedraagt
het eigen vermogen per 31 december 2008 € 10,484 miljoen. Op grond
van de in 2007 opgedragen doelmatigheidstaakstelling draagt Paresto in 2009
van dit behaalde resultaat € 5,6 miljoen af aan het moederdepartement.
Hierdoor daalt de exploitatieservice in 2009 tot € 4,884 miljoen.
Dit bedrag is lager dan de op basis van de Regeling baten-lastendiensten 2007
berekende toegestane maximumomvang (€ 6,2 miljoen) van deze exploitatiereserve.Leningen(Bedragen
x € 1 000) Stand 31-12-2008Stand 31-12-2007LooptijdRente %Vermogensconversielening (2005)04605 jaar3,17%Leningen voor nieuwe investeringen    20063605405 jaar3,61%20071682245 jaar4,23%200865305 jaar4,03%Totaal1 1811 224 3,96%Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008(Bedragen
x € 1 000) (1)(2)(3)=(2)-(1) Oorspronkelijk vastgestelde begrotingRealisatieVerschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begrotingBATEN   Opbrengst moederdepartement128 886124 960– 3 926Opbrengst overige departementen000Opbrengst derden67072050Rentebaten300969669Overige opbrengsten3 5003 57474Bijzondere baten0909909Totaal baten133 356131 132– 2 224LASTEN   Apparaatskosten:   – personele kosten72 67466 194– 6 480– materiële kosten58 60753 436– 5 171Rentelasten15079– 71Afschrijvingskosten   – materieel6751 227552– immaterieel000Overige lasten   – dotaties voorzieningen03 6503 650– bijzondere lasten03131Totaal lasten132 106124 617– 7 489Saldo van baten en lasten1 2506 5155 265Opbrengst moederdepartementDe opbrengst moederdepartement bestaat feitelijk uit twee delen: de opbrengst
bedrijfsvoering en de bijdrage defensieonderdelen.1. Opbrengst bedrijfsvoeringDit betreft in het boekjaar de door Paresto aan derden in rekening gebrachte
opbrengst voor in het boekjaar verrichte leveranties en diensten.Opbrengst
verkopen naar productgroepBedragen x € 1 000)Oorspronkelijk vastgestelde
begrotingRealisatie 2008Omzet regulier32 05629 258Omzet niet-regulier16 17617 146Omzet logistieke ondersteuning11 00013 681Totaal opbrengst verkopen59 23260 085De omzet regulier betreft de verkopen in de bedrijfsrestaurants, de bediende
restaurants en de messes en toko’s op locaties. De niet-reguliere omzet
is omzet van onder andere vergaderingen en recepties die op de locaties gehouden
worden. De omzet Logistieke ondersteuning betreft onder andere de leveringen
van gevechtsrantsoenen door de logistieke centra in Bathmen en Den Helder.
Onder andere als gevolg van het feit dat de oorspronkelijk op 1 januari geplande
prijsverhoging uiteindelijk per 14 april is doorgevoerd, ligt de reguliere
omzet lager dan budget. De omzet Logistieke Ondersteuning is hoger uitgevallen
dan het budget, doordat de uitvraag van voeding bij de oefeningen nu via de
fysieke distributie centra in Bathmen en Den Helder loopt.2. Opbrengst uit bijdrage defensieonderdelenDe opbrengst bijdrage defensieonderdelen betreft de vergoeding die Paresto
ontvangt voor de personele en materiële inzet op de locaties. De onderverdeling
van deze bijdrage naar de defensieonderdelen is als volgt:Opbrengst
uit bijdragen defensionderdelen(Bedragen x € 1 000)Oorspronkelijk
vastgestelde begrotingRealisatie 2008Commando zeestrijdkrachten7 3126 811Commando landstrijdkrachten29 99427 936Commando luchtstrijdkrachten12 70811 836Commando Koninklijke marechaussee4 2293 939Commando Dienstencentra8 0367 485Defensie Materieelorganisatie2 4522 283Bestuursstaf4 9234 585Totaal bijdrage defensieonderdelen69 65464 875De opbrengstbijdrage defensieonderdelen daalt met € 4,8 miljoen
ten opzichte van de begroting. Dit als gevolg van de realisatie van een deel
van de maatregelen in 2008.RentebatenDit betreft de rente die Paresto heeft ontvangen op deposito (gemiddeld
rentepercentage bedraagt 3,83%) en de lopende rekening met het ministerie
van Financiën (gemiddeld rentepercentage van 2,86%).Personele kostenAls gevolg van een goede sturing op locatie is het aantal vte’n
lager dan oorspronkelijk begroot. De gemiddelde kosten van inhuur liggen hoger
dan begroot, doordat vooral op het servicekantoor in 2008 meer gebruik is
gemaakt van inhuur dan oorspronkelijk voorzien.Bedragen
x € 1 BudgetRealisatie Vte’nPrijs per vteVte’nPrijs per vteMilitair personeel18456 40217151 440Burgerpersoneel1 17747 0021 10742 867Overige categorieën:    Inhuur en uitzendkrachten12143 27314452 987Herplaatsers en SBK3747 0025442 867Totaal/Gemiddeld1 51947 8431 47644 848Materiële kostenDe materiële kosten bevatten de lopende exploitatiekosten. Deze post
bestaat uit de kosten voor ingrediënten (ongeveer € 42 miljoen),
automatiseringskosten (ongeveer € 3 miljoen) en overige exploitatiekosten
(ongeveer € 8 miljoen). De daling van de materiële kosten ten
opzichte van de begroting is voor het overgrote deel te verklaren door een
betere beheersing van de brutomarge.RentelastenDit betreft de rente die Paresto verschuldigd is op de lening van het
ministerie van Financiën, evenals de rente op de rekening-courant.Overige lastenDeze lasten zijn onder te verdelen naar dotaties voorzieningen en bijzondere
lasten. De dotatie voorzieningen betreft een dotatie voor een wachtgeldvoorziening
ter hoogte van € 3,7 miljoen (vorig jaar € 4,1 miljoen).
De bijzondere lasten betreffen lasten uit de gewone bedrijfsvoering uit voorgaand
boekjaar.ResultaatHet resultaat over 2008 bedraagt € 6,515 miljoen. Gevoegd aan
de exploitatieservice per 31 december 2008 (€ 3,969 miljoen) bedraagt
het eigen vermogen per 31 december 2008 € 10,484 miljoen. Op grond
van de in 2007 opgedragen doelmatigheidstaakstelling draagt Paresto in 2009
van dit behaalde resultaat € 5,6 miljoen af aan het moederdepartement.
Hierdoor daalt de exploitatiereserve in 2009 tot € 4,884 miljoen.
Dit bedrag is lager dan de op basis van de Regeling baten-lastendiensten 2007
berekende toegestane maximumomvang (€ 6,2 miljoen) van deze exploitatieservice.Kasstroomoverzicht 2008(Bedragen
x € 1 000) (1)(2)(3)=(2)-(1)OmschrijvingOorspronkelijk vastgestelde begrotingRealisatieVerschil realisatie
en oorspronkelijk vastgestelde begroting1. Rekening-courant RHB 1 januari 200812 07421 1299 055    2. Totaal operationele kasstroom1 925– 1 793– 3 718      Totaal investeringen (-/-)– 700– 830– 130  Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)025253. Totaal investeringskasstroom– 700– 805– 105      Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)0– 3 300– 3 300  Eenmalige storting door moederdepartement (+/+)000  Aflossingen op leningen (-/-)– 1 145– 860285  Beroep op leenfaciliteit (+/+)7008171174. Totaal financieringskasstroom– 445– 3 343– 2 898    5. Rekening-courant RHB 31 december 200812 85415 1882 334Kasstroom uit operationele activiteitenOnder de kasstroom uit operationele activiteiten zijn opgenomen de kasstroom
uit bedrijfsactiviteiten, de mutatie in het werkkapitaal en de ontvangen dan
wel betaalde interest. Door een toename van de debiteurenstand en de post
vorderingen is de operationele kasstroom afgenomen.Kasstroom uit investeringsactiviteitenOnder de kasstroom uit investeringsactiviteiten zijn opgenomen de investeringen
die in 2008 hebben plaatsgevonden.Kasstroom uit financieringsactiviteitenDe eenmalige uitkering aan het moederdepartement betreft de realisatie
van de doelmatigheidstaakstelling over het jaar 2007, die in 2008 is gestort.
Daarnaast is hier de lening van het ministerie van Financiën opgenomen
ter dekking van de investeringen in vaste activa.Doelmatigheidsparagraaf 200512006120072008Afzet    Aantal locaties128135141143Totaal omzet verkopen (x € 1 000)50 86755 19453 39660 085     Personeel (in vte’n)1 8111 7071 5821 476– waarvan in eigen dienst1 4651 4541 3981 332– waarvan inhuur346253184144Productiviteit per medewerker (omzet per vte)28 08832 33433 75240 708% Ziekteverzuim11,0%9,2%8,8%9,1%% Brutomarge locaties6,5%19,0%21,0%29,7%     Gasttevredenheid6,86,97,26,81 Omzet inclusief BTWHet overgrote deel van de kosten van Paresto (bijna 90%) bestaat
uit personele en ingrediëntkosten. De doelmatigheid van Paresto komt
onder andere tot uitdrukking in een zo efficiënt mogelijke inzet van
deze middelen. Twee belangrijke graadmeters daarvoor zijn de productiviteit
per medewerker en het percentage brutomarge (inkoop ten opzichte van de omzet).Uit bovenstaand overzicht blijkt duidelijk dat beide indicatoren zich
de afgelopen jaren positief hebben ontwikkeld. Door een sterke afname van
het personeel (ten opzichte van 2005 waren er eind 2008 335 personen minder)
is de productiviteit per medewerker gestegen en ook de brutomarge laat ten
opzichte van 2005 een forse verbetering zien. De stijging in de productiviteit
van 2007 naar 2008 wordt onder andere verklaard door de omzetstijging van
logistieke ondersteuning en de doorgevoerde prijsstijging.De gasttevredenheid is in 2008 onder druk komen te staan. Dit is onder
andere het gevolg van de afgekondigde prijsverhoging.D. BIJLAGENBIJLAGE 1 – TOEZICHTRELATIES EN ZBO’S/RWT’SHet ministerie van Defensie kent één ZBO, de Stichting Ziektekostenverzekering
Krijgsmacht (SZVK). De SZVK is belast met de uitvoering van de ministeriële
regeling «Ziektekostenverzekering militairen» die sinds 1995 van
kracht is. De regeling strekt er toe de beroepsmilitairen in werkelijke dienst
een ziektekostenverzekering te bieden.BijzonderhedenAls gevolg van de wijziging van de Militaire Ambtenarenwet per 1 januari
2008 is wettelijk bepaald dat militairen verplicht zijn gebruik te maken van
de Militair Geneeskundige Diensten. Daarom is de ZBO-status voor de SZVK niet
meer noodzakelijk. Voor 2010 zal deze status worden beëindigd.Vermogen 31–12–2008 (x € 1 000)20072008*Solvabiliteitsreserve3 6203 700Overige reserve13 80013 100Totale reserve17 42016 800* De bedragen over 2008 zijn voorlopig, omdat de SZVK conform de vigerende
overeenkomst uiterlijk 1 juni haar jaarverslag over het voorgaande kalenderjaar
indient.BIJLAGE 2 – TOEZEGGINGEN AAN DE ALGEMENE
REKENKAMERIn onderstaande tabel wordt ingegaan op de toezeggingen aan de Algemene
Rekenkamer naar aanleiding van het Rapport bij het Jaarverslag Defensie 2007
en de getroffen maatregelen.ToezeggingResultaten 2008Financieel beheer departement,
baten-lastendienst DTO en baten-lastendienst DVDDe verbetering van
het financieel beheer maakt deel uit van de verbetering sturing en beheersing
(bezwaaronderzoek)Het structureel
op orde krijgen van het beheer is een meerjarig traject. In het verslagjaar
is het meerjarig plan van aanpak opgesteld om het financieel beheer op orde
te krijgen en te houden. Diverse (de)centrale probleem-oorzaakanalyses zijn
uitgevoerd en maatregelen benoemd om de geconstateerde onvolkomenheden weg
te nemen. Deze maatregelen zijn verwerkt in het meerjarig plan van aanpak.
Daarnaast zijn gedurende het verslagjaar in opzet, bestaan en werking een
aantal verbeteringen doorgevoerd in het feitelijke financieel beheer.Materieelbeheer:• wapen-
en munitiebeheer• centrale voorraden en• eenhedenDe
verbetering van het materieelbeheer maakt deel uit van de verbetering sturing
en beheersing (bezwaaronderzoek)Met de beleids- en uitvoeringsverantwoordelijken zijn gerichte probleem-oorzakenanalyses
uitgevoerd naar de geconstateerde onvolkomenheden. De bevindingen zijn verder
uitgewerkt in verbeterprojec- ten. Deze projecten zijn verwerkt in diverse
deelprogramma’s, welke integraal onderdeel uitmaken van het programma
Professionaliseren Materieelbeheer Defensie.Materieelbeheer crisisbeheersingsoperatiesDe inzet van ROOT-teams wordt gecontinueerdIn 2008 is er een plan van aanpak opgesteld met als doel het
verbeteren van het beheer en het weg- werken van de onvolkomenheid. Inmiddels
is gestart met de uitvoering van dit plan van aanpak.Voorraad- en materieeladministraties
baten-lastendienst DTODe verbetering van de voorraad- en materieeladministraties
van de DTO maakt deel uit van de verbetering sturing en beheersing (bezwaaronderzoek)In 2008 zijn in opzet diverse maatregelen
getroffen die er toe moeten leiden dat de geconstateerde onvolkomenheid in
2009 geheel is weggenomen.Beschikbare capaciteit IC-personeelOp dit moment loopt de reductie controletoren. Het tempo van de reductie
wordt als onderdeel van het project gezienLopende het bezwaaronderzoek is de voorgenomen reductie van de controletoren
getemporiseerd. Gedurende het verslagjaar is conform planning de uitvoering
van de onderzoeken interne beheersing gerealiseerd.PersoneelsbeheerIn 2008
vindt verdere centralisatie naar DCHR plaats. Risico-analyse heeft plaatsgevonden
en het risicomatrixsalarissysteem is aangeleverdDe centralisatie naar DCHR is in de 2e helft van 2008 afgerond.
Het inzicht in en de beheersing van de risico’s rondom salarismutaties
is in 2008 verder verbeterd.Betrouwbaarheid informatievoorziening
DTODe financiële middelen om de technische ruimten op orde te
maken zijn gereserveerd. De waarborging maakt onderdeel uit van de verbetering
sturing en beheersingIn 2007 is een
start gemaakt met het planmatig op orde krijgen van de technische ruimtes,
te beginnen met de meest urgente objecten. Dit project, bekend onder de naam «OEVER»
(Optimalisatie en Verplaatsen Equipment Rooms), heeft een doorlooptijd tot
2012.BIJLAGE 3 – UITGAVEN VOOR INKOOP VAN ADVISEURS
EN TIJDELIJK PERSONEEL (INHUUR EXTERNEN) CONFORM DE DEFINITIES UIT BIJLAGE
4 VAN HET INFORMATIESTATUUT 2007 VAN HET MINISTERIE VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES.Uitgaven
(x € 1 000)Programma- en apparaatskosten  1. Interim-management1 574 2. Organisatie- en formatieadvies5 239 3. Beleidsadvies914 4. Communicatieadvisering819 Beleidsgevoelig 8 5465. Juridisch advies573 6. Advisering opdrachtgevers automatisering14 7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie3 563 (Beleids)ondersteunend 4 1508. Uitzendkrachten (formatie en piek)203 792 Ondersteuning bedrijfsvoering 203 792Totaal uitgaven inhuur externen 216 488BIJLAGE 4 – OVERZICHT PERSONELE EN MATERIELE
INZET BIJ CRISISBEHEERSINGSOPERATIESDe personele aantallen in onderstaande tabellen betreffen de gemiddelde
bezetting voor de duur van de missie. Om deze functies permanent te vullen
roteert het defensiepersoneel gedurende de loop van het jaar.RESULTATENInzet materieel en personeel ministerie van Defensie OperatieLocatiePeriodeBijdrageMaterieelPersonele aantallenVrede en stabiliteit in Europa     EUFORBosnië-HerzegovinaGeheel 2008National Support Element (NSE); Normal framework operations (NFO); Liaison Observation teams (LOT); CKmar-detache- ment (IPU).Geen85EUPMBosnië-HerzegovinaGeheel 2008CKmarGeen4EUMMGeorgiëOkt-08 t/m jan-09Waarnemers2 gepantserde
voertuigen2KFORKosovoGeheel 2008Staf(o)officieren, NSE, NICGeen8EULEXKosovoFeb-08
t/m dec-08CKmarGeen14Vrede en stabiliteit in AfghanistanISAF TFUAfghanistanGeheel 2008Task Force Uruzgan inclusief
Apache-detache- ment & CIMICPatria, YPR, Fennek, Bushmaster, Pantserhouwitser1 241ISAF HQ RC(S)AfghanistanGeheel 2008Reguliere Stafbijdrage aan hoofdkwartier Regional Command SouthSperwer75ISAF HQ RC(S)AfghanistanNov-08 t/m nov-09Leiding over hoofdkwartier Regional Command SouthFennek,
Bushmaster75ISAF ATFAfghanistanAug-08 t/m apr-09Luchtondersteuning, zowel tactisch als logistiek
van ISAF-operaties. 6 x F-16 (4 F-16’s
vanaf september 2008), 5 x AH-64 Apache, 5 x Cougar (van aug-08 tm apr-09),
3 x CH-47 Chinook h/c (t/m aug-08)255ISAF DiverseAfghanistanGeheel 2008Deel uitmakend van het ISAF HQ en diverse andere
ondersteuning aan ISAF (CONTCO, CKmar, BSB, Cmd KAF, NIST, CSTC A, TF-150
Bahrein, etc.)Diverse voertuigen118EUPOLAfghanistanGeheel 2008CKmarGeen5Vrede en stabiliteit in het Midden-OostenUNTSOIsraël,
Egypte, Syrië, LibanonGeheel
2008WaarnemersGeen12EUBAM RafahGazastrookGeheel 20083 x monitor grenspost CKmar, op afroep beschikbaarGeen31UNIFILLibanonJan-08
t/m mrt-08Maritieme patrouilleFregat/Bevoorradingsschip158Vrede en stabiliteit in Afrika en overige operatiesWFPSomaliëMrt-08 t/m juli-08 Okt-08 t/m dec-08Maritieme patrouilleFregat175NTM-IIrakGeheel 2008Staf(o)officierenGeen7EUFOR TsjaadParijs/TsjaadGeheel 2008Augmentees, NSE,
AMET en NIC t.b.v. OHQ en FHQGeen11EUFOR TsjaadTsjaad – Goz BeidaMei-08 t/m
mrt-09VerkenningseenheidVikings en LARO’s60SSR BurundiBurundiGeheel 2008StafofficierenGeen2BINUBBurundiGeheel 2008StafofficierenGeen1EUSECCongoGeheel 2008StafofficierGeen1EUSEC FINCongoGeheel 2008StafofficierenGeen2UNMISSoedanGeheel 2008Waarnemers/CKmarGeen33UNAMIDSoedanVanaf 01-08-2007StafofficierenGeen2AtalanteSomaliëVanaf 13-12-08StafofficierenGeen31 De militairen voor de missie EUBAM Rafah bevinden zich op
afroepbasis in Nederland.BIJLAGE 5 – OVERZICHT UITGAVEN KONINKLIJK
HUISKosten
die samenhangen met het Koninklijk Huis over 2008OnderwerpKosten (x € 1 000,–)Beveiliging CKmar26 187Inzet personeel1 862Luchttransport478Onderhoud Groene Draeck68Totaal28 595BIJLAGE 6 – MILIEUAlgemeenDefensie meet en registreert continu de milieubelasting ten gevolge van
haar activiteiten. Hierbij spelen energieverbruik, luchtverontreiniging, geluidemissie,
milieugevaarlijke stoffen, bodemverontreiniging, afvalreductie en natuurwaarden
een rol. Tegelijkertijd wordt de realisatie van de milieudoelstellingen zoals
opgenomen in de Defensie Milieubeleidsnota 2004 (DMB2004) gevolgd. Deze informatie
wordt zowel voor verantwoording gebruikt in de vorm van dit jaarverslag, als
voor bijsturing van de defensieactiviteiten.De looptijd van de DMB2004 is eind 2008 verstreken. In onderstaande tabel
is weergegeven hoe de realisatie van de 26 doelstellingen is verlopen. Daaruit
blijkt dat 85% van de doelstellingen geheel en 15% deels zijn
gerealiseerd. Intussen is de Defensie Duurzaamheidsnota 2009, de opvolger
van de DMB2004, aan het Parlement aangeboden en per 1 januari 2009 in
werking getreden.Realisatie
doelstellingen DMB2004 (2004 t/m 2008) DoelstellingGerealiseerdDeels gerealiseerd    1aenergetisch doorrekenen
gebouwen      1b15% EE-verbetering
gebouwen t.o.v. 1999      275% duurzame
elektriciteit      3meewerken aan 20 MW
windturbines      4 ontwikkelen geluidsmatenop schema     5bepalen geluidruimtebeslag
objecten      6totaaloppervlak geluidruimte
stijgt niet      7opstellen lijst gevaarlijke
stoffen      8onderzoek emissie PBT-stoffen      9 onderzoek veroorzakers
fijn stof      10onderzoek emissiereductie
fijn stof      11einddatum bodemsanering
2023 ipv 2010op
schema     12bodembeheerplannen
voor 50 objecten      13integraal waterbeheersplannen
20 objecten      14inventarisatie hoeveelheden
afval/   reductiedoelstellingen      15afvalstoffenmanagement      16afronden «Risicoanalyses
munitieopslag Defensie»      17uitbreiden natuurmonitoringsysteem          18beheerplannen natuurop schema     19goedwerkende milieuzorgsystemen      20audits ADD milieuzorg      21STANAG 7141 EP      22toetsing doelstellingen/validatie
milieugegevens   ADD      23opstellen afwegingskader
materieelkeuzeproces      24E-labels/keurmerken
voor handelsartikelen      25basisniveau Nationaal
Dubo-pakket      26milieujaarverslag      De belasting van het milieu wordt per milieuthema met behulp van indicatoren
in beeld gebracht. Daarbij staan steeds de doelstellingen uit het milieubeleid
en de realisatie daarvan vermeld evenals achtergronden en ontwikkelingen van
het afgelopen jaar. Aan het slot van deze milieubijlage is een overzicht met
alle indicatoren opgenomen.Energie en klimaatDe energiedoelstellingen van Defensie zijn gebaseerd op de Europese richtlijn
betreffende energieprestatie van gebouwen (2002), de energiebesparingnota
van het ministerie van Economische Zaken van 1998, het vierde Nationale Milieubeleidsplan
(2001) en de Bestuursovereenkomst Landelijke Ontwikkeling Windenergie (het
BLOW-convenant). Intussen zijn daar de kabinetsdoelstellingen in het kader
van het uitvoeringsprogramma «Schoon en Zuinig» aan toegevoegd.
De belangrijkste indicatoren voor de prestaties op energiegebied zijn het
totale energieverbruik van Defensie en de energie-efficiency van gebouwen.Figuur 1 Totaal energieverbruik (in 1 000 GJ) van
Defensie, onderverdeeld in het energieverbruik roerende- en onroerende zaken.N.B.: de energieverbruikcijfers over 2007 zijn op basis van nagekomen
informatie aangepast ten opzichte van het vermelde in het vorige jaarverslag.Het totale energieverbruik van Defensie is ten opzichte van 2007 met 2%
gestegen. Het energieverbruik van het materieel is als gevolg van operationele
inzet met 1% gestegen ten opzichte van 2007; bij het onroerend goed
is de stijging van het verbruik 4%, wat volledig is toe te schrijven
aan een verhoogd elektriciteitsverbruik (12% meer dan in 2007 door
onder andere toenemende automatisering en airconditioning).In 2007 heeft de defensieorganisatie in totaal 170 miljoen liter aan brandstoffen
verbruikt.De belangrijkste indicatoren voor de invloed van defensieactiviteiten
op het klimaat zijn de emissies van broeikasgassen (in het bijzonder CO2), verzurende stoffen en ozonlaagaantastende stoffen.Figuur 2 Emissie koolstofdioxide (CO2) van
Defensie (in ton) onderverdeeld in de uitstoot veroorzaakt door roerende-
en onroerende zakenDe emissie van broeikasgassen en verzurende stoffen is gerelateerd aan
het energieverbruik en afhankelijk van de onderlinge verhouding van de verschillende
brandstoffen. De emissie van koolstofdioxide (CO2) is in het verslagjaar
met 7% gestegen, wat bijna volledig is toe te schrijven aan de stijging
van het brandstofverbruik bij het roerend goed. Bij het onroerend goed bedroeg
de afname van de CO2-uitstoot als gevolg van een verbeterde energie-efficiency
in de gebouwen en een hoger percentage groene stroom 4% ten opzichte
van 2007, terwijl het vloeroppervlak slechts met 2% afnam. Door een
verschuiving in de brandstofmix bij het roerend goed (meer kerosineverbruik
en minder diesel) zijn de emissies van koolmonoxide (CO) in 2008 met 10%
gestegen en die van stikstofoxiden (NOx) en zwaveldioxide (SO2) met 5% gedaald.Lekverliezen bij koelinstallaties en activering van brandblusinstallaties
veroorzaken emissies van ozonlaagaantastende stoffen zoals halonen, HCFK’s
en CFK’s. Deze emissies zijn omgerekend naar CFK-equivalenten. In 2007
was de emissie van ozonlaagaantastende stoffen (bijna volledig toe te schrijven
aan halonverbruik in vliegtuigen en schepen) 11 300 kg CFK equivalent.
In 2008 bedroeg de emissie 14 800 kg CFK-equivalent; een stijging van
30% ten opzichte van 2007.Doelstellingen energieEindjaarRealisatie 20081. Eind 2006 zijn al verwarmde defensiegebouwen met
een vloeroppervlak groter dan 1000 vierkante meter energetisch doorgerekend
en2006Gereed  eind 2008 is de energie-efficiency van de verwarmde gebouwen
van Defensie voor het deel verwarming met 15% ten opzichte van 1999
verbeterd.2008Gereed2. Eind 2008 wordt 75% van het elektriciteitsverbruik van
Defensie duurzaam opgewekt.2008Gereed3. Defensie werkt mee aan de plaatsing van 20MW aan windturbines
op defensieterreinen voor 2010.2010GereedToelichting doelstelling 1De energieprestatie voor gebouwen groter dan 1000 m2 dient
conform de bepalingen in de EU «Energy Performance
of Buildings Directive» berekend te worden. Van de 1 344
gebouwen groter dan 1000 m2 zijn er 949 die vallen binnen de criteria
om te worden doorgerekend (gebouw van vóór 1999, niet op sloop-
of afstotingslijst). Intussen is 97% van deze gebouwen energetisch
doorgerekend. De laatste gebouwen zullen voorjaar 2009 worden aangepakt.Figuur 3 Energie-efficiency onroerende zaken t.b.v. ruimteverwarming
(excl. elektriciteit) van DefensieDe energie-efficiency op het gebied van ruimteverwarming van het gebouwenbestand
van Defensie is ten opzichte van 2007 met 13% verbeterd. Dit is een
gevolg van het afstoten van energie-onzuinige gebouwen, het uitvoeren van
energiebesparende maatregelen bij groot-onderhoud en het nieuw bouwen van
energiezuinige gebouwen. Ten opzichte van 1999 is de energie-efficiency inmiddels
29% verbeterd, waarmee de doelstelling ruimschoots is gehaald.Toelichting doelstelling 2Figuur 4. Percentage «groene» elektriciteit
van het totale elektriciteitsverbuik van DefensieDefensie geeft invulling aan de doelstelling door «groene»
stroom in te kopen en op kleine schaal zelf duurzame energie op te wekken
met behulp van zonneboilers en zonnecollectoren. Het aandeel in te kopen duurzame
energie wordt jaarlijks stapsgewijs verhoogd om zodoende de beoogde 75%
in 2008 te bereiken. Defensie heeft in 2008 al 86% van haar elektriciteitsverbruik
duurzaam ingekocht en ligt daarmee voor op schema.Toelichting doelstelling 3Defensie is in 2008 niet benaderd door derden met het verzoek om op defensieterreinen
windmolens te mogen plaatsen. Zelf werkt Defensie aan de voorbereiding van
een eigen windturbinepark bij de defensielocatie te Coevorden, waarmee ongeveer
7% van het elektriciteitsverbruik van Defensie kan worden afgedekt.
In 2007 is hiervoor de bouwvergunning aangevraagd en de aansluiting op het
elektriciteitsnet zeker gesteld. Door onduidelijkheid over het al dan niet
verkrijgen van de duurzame energie subsidie (SDE) is het project verder vertraagd.GeluidDoelstellingen
geluidEindjaarRealisatie 20084. Defensie draagt bij aan het ontwikkelen
van kennis ten aanzien van geluid van militaire activiteiten waarvoor geen
beoordelingsmaat voorhanden is, en aan het volledig maken van het wettelijk
instrumentarium. Op schema5. Defensie brengt uiterlijk in 2008 voor alle Wet
milieubeheer (Wm)-vergunde inrichtingen het indirecte ruimtebeslag in kaart
en bekijkt vervolgens per object, gekoppeld aan de actualisatie van de Wm-vergunning
of de geluidszone, c.q. de geluidscontour, moet worden geactualiseerd. Uiterlijk
5 jaar nadat daarvoor het wettelijk instrumentarium beschikbaar is, zal het
indirecte ruimtebeslag rond oefenterreinen in kaart worden gebracht.2008Gereed6. Defensie laat het totale oppervlak van het indirect
geluidruimtebeslag in Nederland – vanaf het moment dat dit oppervlak
is vastgesteld – bij ongewijzigd nationaal geluidbeleid niet stijgen. GereedToelichting doelstelling 4De door Defensie ontwikkelde rekenmethodiek voor de beoordeling van schietgeluid
is aan het ministerie van VROM aangeleverd, waar de vertaling naar een wettelijk
instrumentarium plaats zal vinden. Het materiaal ligt bij het ministerie van
VROM ter beoordeling.Toelichting doelstelling 5De berekening van het indirecte ruimtebeslag door Wm-inrichtingen en vliegvelden
is in 2008 afgerond; dit betreft 82% van de inrichtingen van Defensie.
Voor oefen- en schietterreinen (18% van de inrichtingen) is nog geen
wettelijk instrumentarium voorhanden; zie doelstelling 4. Zodra dat er wel
is worden ook deze terreinen in kaart gebracht.Toelichting doelstelling 6Vanaf 31 december 2008 ziet Defensie erop toe dat het totale oppervlak
van het indirect geluidruimtebeslag van vliegvelden en Wm-inrichtingen niet
stijgt. Zodra de hierboven genoemde methodiek voor het bepalen van ruimtebeslag
door schietgeluid is vastgesteld wordt ook dat ruimtebeslag in de beschouwingen
meegenomen.Gevaarlijke stoffenDoelstellingen gevaarlijke
stoffenEindjaarRealisatie 20087. In 2004 heeft Defensie
lijsten van stoffen opgesteld, die door alle defensieonderdelen bij het verwer-
vingsproces worden gebruikt. Deze lijsten worden jaarlijks geactualiseerd.2004Gereed8. Defensie heeft uiterlijk in 2008 de potentiële
blootstellingen aan emissies van PBT-stoffen in beeld gebracht.2008Gekoppeld aan REACH9. Uiterlijk 2005 is er een inventarisatie uitgevoerd
naar de belangrijkste veroorzakers van de uitstoot van fijn stof bij Defensie.2005Gereed10. Uiterlijk 2006 is er een studie uitgevoerd naar
de technische mogelijkheden om voor het materieel met een hoge uitstoot van
fijn stof emissiereducties te realiseren.2006GereedToelichting doelstelling 7In 2006 is door Defensie een eerste stoffenlijst opgesteld en opgenomen
in het Handboek Arbo- en Milieumanagementsysteem van de materieelorganisatie
van Defensie. In 2007 is die lijst verder geactualiseerd. In 2008 is de definitieve «List of Banned and Restricted Substances (LBRS)»
op het Defensie Intranet geplaatst.Toelichting doelstelling 8Het omgaan met Persistente Bioaccumulatieve en Toxische (PBT) stoffen
wordt geregeld in de Europese verordening «Registratie, Evaluatie, Autorisatie
en beperkingen van CHemische stoffen» (REACH). In 2006 heeft Defensie
besloten deze doelstelling te koppelen aan het implementatietraject van REACH.
Deze implementatie is in 2007 gestart en in 2008 voortgezet.Toelichting doelstelling 9 en 10Deze beide doelstellingen met betrekking tot fijn stof zijn intussen afgerond.
De resultaten van de studie naar technische maatregelen voor emissiereductie
zijn voor het behoeftestellen van nieuw materieel in de Defensie Materieelorganisatie
bekend gesteld.BodemDefensie werkt sinds 1991 aan haar bodemonderzoek- en saneringsprogramma.
Van verdachte plekken en nieuwbouwlocaties op defensieterreinen wordt de bodemkwaliteit
onderzocht, waarna ernstige bodemverontreinigingen worden gesaneerd of beheerst.Met actief bodembeheerplannen wordt de lokale bodemkwaliteit vastgelegd,
waardoor grondverzet met minder administratieve lasten kan worden gerealiseerd.
Uitgangspunt daarbij is dat de bodemkwaliteit op die locatie door het grondverzet
niet verslechtert.Doelstellingen
bodemEindjaarRealisatie 200811. Defensie zal uiterlijk in 2023 alle ernstige bodemverontreinigingen
op defensieterreinen saneren of beheersen.2023Voor op schema12. Defensie zal in 2008 actief bodembeheerplannen gereed hebben
voor de 50 meest relevante defensieobjecten.2008GereedFiguur 5 Percentage locaties gereed van het bodemsaneringsprogramma
van Defensie over 2000 t/m 2008 gerelateerd aan het lineaire verloop van het
programma tussen 1991 en 2023Toelichting doelstelling 11Eind 2008 was 82% van de bijna 3 800 onderzochte locaties
van het bodemprogramma van Defensie gereed. Dat wil zeggen dat uit onderzoek
bleek dat de locatie schoon was, of dat de noodzakelijke sanering is afgerond.
De komende jaren moet nog 4% van de locaties worden onderzocht. Deze
percentages zijn identiek aan die van eind 2007; afgelopen jaar is het aantal
gerealiseerde onderzoeken en saneringen gelijk geweest aan de toename van
het aantal verdachte locaties. Desondanks ligt Defensie nog steeds enigszins
vóór op schema om uiterlijk in 2023 alle ernstige bodemverontreinigingen
op defensieterreinen gesaneerd of beheerst te hebben.Toelichting doelstelling 12Eind 2008 waren alle 50 geplande actief bodembeheerplannen gereed. Met
de implementatie van die plannen is een aanvang gemaakt. Deze plannen vormen
tevens de basis voor meer uitgebreide bodeminformatiekaarten, die de komende
jaren zullen worden opgesteld.WaterWaterbeheerplannen geven een beeld van alle hemel-, grond- en drinkwaterstromen
op een defensieterrein en leiden tot maatregelen om tot waterbesparing te
komen en het grondwater op peil te houden. Defensie stelt deze
plannen op in nauw overleg met gemeenten, drinkwaterbedrijf, provincie en
overige belanghebbenden. Bij het opstellen van de maatregelen wordt een afweging
gemaakt tussen wettelijke, bedrijfsmatige, economische en ecologische aspecten.Doelstelling
waterEindjaarRealisatie 200813. Defensie stelt uiterlijk in 2008 integrale waterbeheerplannen
op voor 20 grote objecten en voert de daaruit voortvloeiende kosteneffectieve
maatregelen uit. Gedurende de beleidsperiode wordt bezien welke standaard
beheersmaatregelen kunnen worden vastgesteld.2008GereedToelichting doelstelling 13Tot en met 2008 zijn 21 waterbeheerplannen van geselecteerde kazernes
en vliegbases afgerond. Dit ligt één hoger dan de doelstelling,
die daarmee gerealiseerd is. Met de uitvoering van waterbesparende voorzieningen
die in de plannen worden geadviseerd, is in het kader van het reguliere onderhoud
gestart. Hieronder vallen bijvoorbeeld waterbesparende douchekoppen en toiletten
en bemetering. In de Defensie Duurzaamheidsnota 2009 is een verdere uitvoering
van de maatregelen opgenomen.WaterverbruikIn 2008 is het leidingwaterverbruik bij Defensie iets gedaald ten opzichte
van 2007. Het verbruik per medewerker bedraagt net als vorig jaar 23 m3 per jaar. De onttrekking van grondwater is in 2008 gelijk gebleven
aan de hoeveelheid van 2007.Figuur 6 Totaal waterverbruik (in 1 000 m3)
van Defensie, onderverdeeld in leidingwater- en grondwaterverbruikAfvalDoelstellingen
afvalEindjaarRealisatie 200814. Defensie stelt met ingang van 2004
de hoeveelheden en de afvalscheidingpercentages van de defensieafvalstromen
vast.2004Gereed  Uiterlijk 2006 worden per afvalstroom reductiedoelstellingen
geformuleerd. De krijgsmachtdelen dienen deze percentages dan te halen.2006Gereed15. Vanaf 2004 zal Defensie het scheidingsproces
monitoren, de kosten van afvalverwijdering registreren en de meest rendabele
reductiemogelijkheden in beeld brengen. Op schemaToelichting doelstelling 14Defensie heeft gekozen voor het zo veel mogelijk scheiden van afval in
afzonderlijke deelstromen om op die manier de hoeveelheid restafval te reduceren.
Daarnaast worden preventie van afval bij inkoop (verpakkingsmateriaal) en
hergebruik gestimuleerd.In 2007 zijn aanvullende beleidslijnen van kracht geworden:• Vanaf 2008 wordt minimaal 60% van het bedrijfsafval gescheiden
in afzonderlijke deelstromen.• In 2008 wordt voor elk defensieobject een afvalreductieplan opgesteld.Zowel in 2007 als in 2008 werd 50% van het bedrijfsafval gescheiden
in de afzonderlijke deelstromen. De uitvoering van de nieuwe beleidslijn is
daarmee nog niet gerealiseerd. Er zijn door het ontbreken van lokaal toepasbare
instrumenten nog geen afvalreductieplannen voor de defensieobjecten opgesteld.In 2008 is de hoeveelheid bedrijfsafval gedaald en de hoeveelheid gevaarlijk
afval gestegen. De totale afvoer van afvalstoffen is ten opzichte van 2007
met 5% verminderd. Het bedrijfsafval wordt in 12 aparte substromen
gescheiden.Figuur 7 De totale hoeveelheid afval (in ton) van Defensie,
onderverdeeld in de hoeveelheid bedrijfsafval en de hoeveelheid gevaarlijk
afvalNB. In de gerapporteerde afvalcijfers over 2007 bleek een afwijking te
zitten, die in deze rapportage is hersteld. Dit betekent dat over 2007 de
hoeveelheid bedrijfsafval 4 300 ton minder is dan vorig jaar gerapporteerd.Toelichting doelstelling 15Op basis van de defensiebrede contracten voor bedrijfsafval en gevaarlijk
afval worden de kosten en hoeveelheden van het afgevoerde afval in het Defensie
Arbo- en Milieuinformatiesysteem geregistreerd.Externe veiligheidDoelstelling
externe veiligheidEindjaarRealisatie 200816. In 2005 rondt Defensie het programma «Risicoanalyses
munitieopslag Defensie» af; daarna zal worden bezien of het in de nota
Van Houwelingen vastgelegde beleid aanpassing behoeft. 2005GereedToelichting doelstelling 16De risicoanalyses van de munitieopslagen van Defensie zijn in 2006 afgerond.
Besloten is dat het in de nota Van Houwelingen vastgelegde beleid met betrekking
tot externe veiligheid zal worden opgenomen in de nieuwe AMvB Ruimte op basis
van de WRO. Dit proces loopt en wordt naar verwachting in 2009 afgerond.Biodiversiteit en natuurDoelstellingen
biodiversiteit en natuurEindjaarRealisatie 200817. In 2004 zal het bestaande monitoringsysteem
worden uitgebreid met soorten genoemd in de Habitat- en Vogelrichtlijn en
de Flora- en Faunawet.2004Gereed18. In 2006 zullen – behoudens eventuele langdurige
juridische procedures – voor alle relevante defensieterreinen de beheersplannen
gereed zijn.2006Op
schemaToelichting doelstelling 17Defensie houdt bij het beheer en gebruik van defensieterreinen rekening
met de aanwezige natuurwaarden. Afstemming tussen het militaire gebruik en
de natuurfunctie van de defensieterreinen vindt op een zodanige wijze plaats
dat de operationele commando’s in staat worden gesteld de gewenste graad
van geoefendheid te bereiken en behouden. De defensieterreinen worden al vele
jaren op natuurwaarden geïnventariseerd. De basisinventarisatie is voor
71 militaire terreinen gereed; 68 van deze terreinen zijn in navolging daarop
gemonitord. Het monitoringssysteem is intussen aangevuld met de soorten genoemd
in de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Flora- en Faunawet. Tegelijkertijd
wordt gewerkt aan een differentiatie in de systematiek, waarbij defensieterreinen
in Natura2000-gebieden met een hogere frequentie zullen worden gemonitord
dan terreinen daarbuiten.Toelichting doelstelling 18Per 1 oktober 2005 is de nieuwe Natuurbeschermingswet (Nb-wet) in werking
getreden. Daaruit volgt dat Defensie als een van de terreinbeherende instanties
Natura 2000 beheerplannen zal moeten opstellen of een bijdrage zal moeten
leveren aan «overkoepelende» beheerplannen die voor grotere beschermingszones
worden opgesteld. In deze beheerplannen worden de doelstellingen voor instandhouding
van belangrijke natuurwaarden beschreven en wordt het gebruik in die gebieden
aan deze doelstellingen getoetst. Van de twaalf beheerplannen of bijdragen
die moeten worden opgesteld of aangeleverd zijn er vier definitief en acht
in concept gereed. Gedurende de afgelopen jaren zijn er wijzigingen in de
regelgeving opgetreden die tot vertragingen hebben geleid. Aangezien de beheerplannen
drie jaar na aanwijzing van de gebieden gereed moeten zijn, blijft Defensie
binnen de wettelijke termijn voor het opstellen van de beheerplannen Natura
2000.MilieuzorgGoedwerkende milieuzorgsystemen zijn belangrijk voor het beheersen van
de milieubelasting, het naleven van wet- en regelgeving en het realiseren
van de milieudoelen. De milieuzorgsystemen van de defensieonderdelen moeten
aantoonbaar aan de ISO-14 000 norm voldoen. De defensieonderdelen mogen
de milieuzorgsystemen extern laten certificeren, maar dit is niet verplicht.
De Audit Dienst Defensie (ADD) toetst conform het milieubeleid driejaarlijks
de niet gecertificeerde milieuzorgsystemen.Figuur 8 Handhavingsresultaten van inspecties bij DefensieDe VROM-inspectie is bij de grotere inrichtingen van Defensie verantwoordelijk
voor de handhaving van de milieuvergunningen. VROM-inspecteurs bezoeken deze
inrichtingen en maken melding van geconstateerde tekortkomingen. Afhankelijk
van de aard en ernst van deze tekorten wordt door de handhaver aan het niet
tijdig opheffen daarvan het voornemen tot het opleggen van een dwangsom verbonden.In 2008 zijn 83 inspectiebezoeken uitgevoerd en is in 33 gevallen een
brief verzonden met een voornemen tot het opleggen van een dwangsom. In twee
gevallen heeft dit tot een dwangsombeschikking geleid. Door tijdig herstel
van de tekortkomingen is geen dwangsom geïnd. In 2008 is in goede samenwerking
met de VROM-inspectie gestart met een nadere gedegen analyse van de geconstateerde
tekortkomingen met als doel het niveau van naleving binnen Defensie te verhogen.Doelstellingen
milieuzorgEindjaarRealisatie 200819. Alle defensieonderdelen beschikken
aan het begin van de beleidsperiode voor al hun processen over een goedwerkend
milieuzorgsysteem. De CLAS en de Bestuursstaf bereiken die situatie eind 2004.2004Achter op schema20. Voor 31 december 2005 heeft de Audit Dienst Defensie
alle niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen beoordeeld op basis van de ISO
14 000- norm en de SCCM-richtlijnen. Daarna wordt een driejaarlijkse
herhalingstoets uitgevoerd.2005Achter op schemaToelichting doelstelling 19Op het gebied van milieumanagement is er in 2008 veel in beweging geweest.
Het Commando Dienstencentra (CDC), de Defensie Materieelorganisatie (DMO)
en de Bestuursstaf werken aan de implementatie van overkoepelende milieuzorgsystemen,
die sturing geven aan de milieuzorgsystemen van de individuele
bedrijven of directies daaronder. Het Commando luchtstrijdkrachten werkt aan
een dergelijk overkoepelend milieuzorgsysteem als onderdeel van een integraal
kwaliteitsmanagementsysteem. De op handen zijnde reorganisatie van de facilitaire
diensten binnen Defensie is een extra onzekerheid bij het vorm geven van die
systemen. Daarnaast wordt gewerkt aan de invoering van het Veiligheidmanagement
Systeem Defensie (VMS), waardoor de integratie van milieu-, arbo en veiligheidmanagement
een stap dichterbij gebracht wordt.Uit onderzoeken van de Audit Dienst Defensie blijkt dat de interne controles
(de Check uit de Plan-Do-Check-Act cyclus) op milieugebied aangescherpt moeten
worden en de VROM-Inspectie constateert dat het nalevingspercentage bij Defensie
aan de lage kant is. Intussen zijn acties opgestart om de onderliggende oorzaken
te analyseren en verbetermaatregelen te formuleren.Het Commando Koninklijke marechaussee beschikt sinds 1 januari 2000 over
een gecertificeerd milieuzorgsysteem. Dit geldt ook voor de vliegbasis Leeuwarden,
enkele DMO- en CDC-bedrijven en het facilitaire deel van de Bestuursstaf.
Het Commando zeestrijdkrachten zal in 2009 certificering aanvragen.Toelichting doelstelling 20De Audit Dienst Defensie heeft als gevolg van interne prioriteitstelling
besloten in 2008 geen onderzoek uit te voeren naar het functioneren van de
milieuzorgsystemen binnen de organisatie.Milieuzorg tijdens oefeningen en operatiesBij de planning van vredes- en crisisbeheersingsoperaties en oefeningen
wordt in de planningsfase in toenemende mate aandacht besteed aan het aspect
milieu. Tijdens de voorbereiding van de operaties en oefeningen wordt in principe
door een verkenning een inschatting gemaakt van de lokale milieusituatie en
worden de mogelijke milieu-effecten van de operatie in kaart gebracht. Defensie
is in 2008 opgetreden in onder andere Afghanistan, de Balkan en Tsjaad.Doelstelling
milieuzorg tijdens oefeningen en operatiesEindjaarRealisatie 200821. De NAVO procedure STANAG 7141EP zal worden gehanteerd bij
de planning van alle grotere oefeningen en operaties. Op alle niveaus in de
organisatie zullen daartoe milieu-aspecten worden geïntegreerd in de
relevante operationele planningsprocedures en -documentenvanaf
2004IngevoerdToelichting doelstelling 21De NAVO Standardisation Agreement (STANAG)
7141EP over milieuzorg tijdens operaties en oefeningen is omgezet en vastgesteld
in een CDS-aanwijzing en wordt als basis gebruikt bij de operatieplanning.
Bij de meest recente voorbereidingen voor Tsjaad is een milieurisicoanalyse
uitgevoerd en zijn beheersmaatregelen opgesteld.De toepassing van de juiste milieuzorg ter plaatse blijkt vanwege operationele
en logistieke redenen lastig; onder andere het beschikbaar hebben van adequaat
opgeleid personeel is een probleem. In Tarin Kowt zijn in 2008
drie afvalverbrandingsovens geïnstalleerd om de verwerking van afval
op een milieuhygiënisch meer beheerste manier te laten verlopen.Beleids-, planning- en begrotingsprocedureDoelstelling
beleids-, planning- en begrotingsprocedureEindjaarRealisatie 200822. De Audit Dienst Defensie voert jaarlijks een toetsing uit
op realisatie van de doelstellingen van de DMB2004 en valideert jaarlijks
de kwaliteit van de milieugegevens voor het milieujaarverslag en de VBTB-rapportage.jaarlijksAchter op schemaToelichting doelstelling 22In het Auditcomité van het ministerie van Defensie is besloten
dat de Audit Dienst Defensie (ADD) in 2008 geen toetsing uitvoert op de realisatie
van de doelstellingen van de Defensie Milieubeleidsnota 2004. In 2008 is wel
een validatie van de milieugegevens 2007 uitgevoerd.Sinds 2006 brengt Defensie geen apart milieujaarverslag meer uit, maar
maakt de milieurapportage deel uit van het departementale jaarverslag. De
milieu-informatie wordt daarom door de ADD conform de daarvoor gebruikelijke
regelingen getoetst.MaterieelkeuzeprocesDoelstellingen
materieelkeuzeprocesEindjaarRealisatie 200823. In 2004 ontwikkelt Defensie een defensiebreed
afwegingskader voor milieuaspecten in het Defensie Materieelkeuze Proces.2004Gereed24. Defensie maakt gedurende de beleidsperiode bij
de aanschaf van handelsgebruikelijke goederen en diensten gebruik van energielabels,
erkende milieukeurmerken en milieuzorgcertificaten als gunningcriterium.vanaf 2004GereedToelichting doelstelling 23 en 24In 2006 heeft Defensie het «Handboek Verwerving Defensie»
vastgesteld. Dit handboek geeft de invulling aan de defensiebrede milieueisen
voor verwerving van materiële zaken en diensten, ook voor de handelsgebruikelijke.
Hiermee is het afwegingskader voor milieu-aspecten bij verwerving vastgesteld.
In 2007 heeft de Audit Dienst Defensie (ADD) geconcludeerd dat het handboek
niet volledig in overeenstemming is met doelstelling 24 (handelsgebruikelijke
artikelen) en dat er nog onvoldoende uitwerking aan gegeven is. In de nieuwe
Defensie Duurzaamheidsnota 2009 is opgenomen dat het «Handboek Verwerving
Defensie» voor wat betreft handelsgebruikelijke artikelen wordt aangescherpt
en in lijn gebracht met het Programma Duurzame Bedrijfsvoering Rijksoverheid
binnen Defensie.InfrastructuurDefensie is beheerder van een groot aantal terreinen met verschillende
functies. Op de vliegbases, kazernes, vlootbases en logistieke inrichtingen
staan zo’n 12 500 gebouwen. Defensie is verantwoordelijk voor deze
infrastructuur en is opdrachtgever voor de nieuwbouw- en onderhoudswerkzaamheden.
Zowel in de nieuwbouw- als in de exploitatiefase worden grondstoffen en energie
gebruikt en ontstaat er bouwafval. De principes van Duurzaam Bouwen (Dubo)
zorgen ervoor dat deze milieueffecten gedurende de hele levenscyclus van de
gebouwen worden beperkt. Daarbij kan gedacht worden aan energiebesparende
maatregelen (zoals dubbel glas en hoogrendementsketels), waterbesparing (bij
toiletten en douches), hergebruik van materialen en duurzame bouwmaterialen
(zoals FSC-hout). In de Vastgoednormen van Defensie, die in 2006 van kracht
zijn geworden, is het aspect duurzaam bouwen dwingend voorgeschreven.Doelstelling
infrastructuurEindjaarRealisatie 200825. Defensie hanteert vanaf 2004 het basisniveau van het Nationaal
Pakket Dubo Utiliteitsbouw voor alle nieuwbouw en groot-onderhoudsprojecten.vanaf 2004Achter op schemaToelichting doelstelling 25Sinds 2006 wordt meer nauwkeurig gekeken naar de toepassing van het Dubo-pakket
bij nieuwbouw en groot onderhoud. Bij nieuwbouwsituaties worden de maatregelen
uit het Nationale pakket meer consequent toegepast dan bij groot onderhoud.
Gemiddeld ligt het toepassingspercentage van de maatregelen op 40%.
Ten opzichte van 2007 is een verbetering opgetreden. Het aandeel HR-ketels
bedraagt nu 45% van het totaal opgesteld vermogen tegen 41%
in 2007.CommunicatieDoelstelling
communicatieEindjaarRealisatie 200826. Defensie brengt jaarlijks voor 1 juni een milieujaarverslag
uit.JaarlijksOpgenomen in departementaal jaarverslagToelichting doelstelling 26Defensie rapporteert vanuit de gedachte dat milieu in de normale bedrijfsvoering
geïntegreerd dient te zijn vanaf verslagjaar 2006 over milieu in het
departementale jaarverslag en brengt geen afzonderlijk milieujaarverslag meer
uit.Overzicht indicatorenNummer2002200320042005200620072008EenheidVerschil 2007/2008ToelichtingI.010totaal aantal ongewone
voorvallen385395250393376192281stuks46%ongewone voorvallen in het kader van de Wet milieubeheer (Wm) die milieuschade
(kunnen) veroorzaken, onderverdeeld in 3 categorieën gekoppeld aan de
ernst van de situatieI.020percentage aantal
voornemens tot dwangsom t.o.v. aantal handhavingsbezoeken33333947303037%7%percentage van aantal voornemens tot dwangsom
ten opzichte van aantal handhavingsbezoeken in het kader van de milieuvergunningI.030totaal aantal milieuklachten2.6603.4082.1473.5042.5983.4123.057stuks– 10%aantal geluidgebonden en algemene milieuklachtenI.100waterverbruik3.4003.2002.3002.6002.4001.9001.7001000 m3– 7%som van grondwateronttrekking en leidingwaterverbruikI.101relatief leidingdrinkwaterverbruik27292531292323m3/vte– 1%leidingdrinkwaterverbruik per medewerker (uitgedrukt in vte)I.102percentage integraal
waterbeheersplannen gereed–––204075105%30%percentage gereed zijnde waterbeheerplannen
gericht op een duurzaam waterbeheersysteem ten opzichte van het voorgenomen
aantalI.200ozonlaagaantastend
effect4.0002.00011.0002.7003.20011.30014.800kg cfk equivalent31%kilogrammen werkzame stoffen die schadelijk zijn voor de ozonlaagI.201koolstofdioxide-emissie714.000680.000641.000561.000564.000505.000539.000ton7%emissie van CO2 in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik
(roerende en onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe
elektriciteitscentrale)I.202koolmonoxide-emissie2.0001.9002.0001.6001.7001.5001.700ton10%emissie van CO in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik (roerende en
onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe elektriciteitscentrale)I.203distikstofoxide-emissie77676859625857ton– 2%emissie van N2O in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik
(roerende en onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe
elektriciteitscentrale) I.204emissie zwaveldioxide1.6501.2821.2571.1391.1811.0711.016ton– 5%emissie van SO2 in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik
(roerende en onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe
elektriciteitscentrale) I.205emissie stikstofoxiden5.6004.9004.9004.3004.5004.2004.000ton– 6%emissie van NOx in kilogrammen als gevolg van brandstofverbruik
(roerende en onroerende zaken: exclusief elektriciteitsopwekking bij externe
elektriciteitscentrale) I.206totale emissie vluchtige
organische stoffen175207148133825geen rapp.ton emissie van vluchtige organische stoffen (VOS) in kilogrammen als gevolg van
gebruik van oplosmiddelhoudende producten zoals verf, tectyl en benzineI.207percentage verlies
ozonlaag afbrekende stoffen onroerende zaken–––55107%– 3%percentuele aanduiding van de lekdichtheid
van de vastgoed-installaties die ozonlaag afbrekende stoffen bevattenI.208percentage verlies
ozonlaag afbrekende stoffen roerende zaken–––––65%– 1%percentuele aanduiding van de lekdichtheid
van de installaties in defensiematerieel die ozonlaag afbrekende stoffen bevattenI.300totale hoeveelheid
afval26.00025.00027.00027.00024.00032.00030.000ton– 5%totale hoeveelheid afgevoerde afvalstoffen in tonnen, verkregen
door optelling van afvoer van bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke afvalstoffenI.301inzamelstructuur
gescheiden afval8111111121212aantal0%aantal (soorten) afvalstromen dat gescheiden wordt afgevoerdI.302lozing afvalwater
op oppervlaktewater400500300300200270160ve– 41%aantal vervuilingseenheden van afvalwater,
dat bij processen anders dan huishoudelijk gebruik vrijkomt, dat wordt geloosd
op het oppervlaktewaterI.303percentage afvalscheiding–––64636866%– 2%percentage van de som van de afgevoerde hoeveelheden bedrijfsafvalstoffen
(excl. restafval) ten opzichte van totale hoeveelheid afvalI.400totaal energieverbruik15.50014.90013.50012.40012.30011.20011.5001000 GJ2%totaal verbruik van energie. Dit betreft een optelling van de energie omgerekend
naar GJ, die moeten worden opgewekt of wordt verbruikt door roerende en onroerende
zakenI.401energieverbruik
roerende zaken7.7007.9007.6006.5006.7006.6006.7001000 GJ1%totale energieverbruik van het roerend goed. Dit betreft een
omrekening naar GJ van totaalverbruik aan brandstoffen voor roerende zakenI.402energieverbruik
onroerende zaken7.9006.9005.9005.8005.5004.6004.8001000 GJ4%totale energieverbruik van het onroerende zaken. Dit betreft
een omrekening naar GJ van energie die wordt gebruikt of moet worden opgewekt
voor onroerende zakenI.403energie-efficiency
onroerende zaken t.b.v. ruimteverwarming0,2070,1770,1620,1710,1500,1510,131MJ/m2-graaddag– 13%energie-efficiency
onroerende zaken (exclusief elektriciteit), berekend met totale energieverbruik
onroerend goed, netto vloeroppervlakte en graaddagenI.404energie-efficiency
verwarmingsketels80818182828282%0%gemiddeld rendement van alle opgestelde verwarmingsketels, uitgaande van een
rendement van HR, VR en conventioneel van resp. 85, 80 en 70%I.405percentage duurzame
energie van energieverbruik onroerende zaken441112141921%2%percentage totale hoeveelheid opgewekte en ingekochte duurzame
energieverbruik (omgerekend naar GJ) ten opzichte van totale energieverbruik
voor onroerende zaken (I.402)I.406totaal elektriciteitsverbruik413.000420.000357.000355.000347.000291.000325.000MWh12%totale verbruikte hoeveelheid elektriciteit, inclusief duurzaam opgewekte
elektriciteit d.m.v. eigen opwekking of inkoopI.407percentage «groene»
elektriciteit van het totaal elektriciteitsverbruik20204956638386%4%percentage totale hoeveelheid duurzaam opgewekte
elektriciteit (omgerekend naar GJ) ten opzichte van totale energieverbruik
voor totaal elektriciteitsverbruik (I.406)I.408energie-efficiency
voertuigen - motor- en bromfietsen5,15,15,66,06,16,36,3liter/100km0%gemiddeld (theoretisch) verbruik
van alle motor- en bromfietsenI.409energie-efficiency
voertuigen - personenauto’s8,76,86,06,07,47,36,1liter/100km– 16%gemiddeld (theoretisch) verbruik
van personenauto’sI.410energie-efficiency
voertuigen - lichte bedrijfsvoertuigen12,012,211,711,011,311,311,3liter/100km0%gemiddeld (theoretisch) verbruik
van lichte bedrijfsvoertuigen, bv bestelbusjes (gewicht < 3500 kg)I.411energie-efficiency
voertuigen - zware bedrijfsvoertuigen45,545,145,548,043,841,339,8liter/100km– 4%gemiddeld (theoretisch) verbruik
van zware bedrijfsvoertuigen, bv bussen en vrachtauto’s (gewicht >
3500 kg)I.413energie-efficiency
vliegtuigen - helikopters0,40,40,50,50,40,50,5m3/vlieguur0%gemiddeld (theoretisch) verbruik van helikoptersI.414energie-efficiency
vliegtuigen - jachtvliegtuigen2,84,13,53,73,73,73,7m3/vlieguur0%gemiddeld (theoretisch)
verbruik van jachtvliegtuigenI.415energie-efficiency
vliegtuigen - transport vliegtuigen1,31,51,61,52,11,92,1m3/vlieguur12%gemiddeld (theoretisch)
verbruik van transportvliegtuigenI.416energie-efficiency
vliegtuigen - patrouillevliegtuigen2,82,72,82,8–––m3/vlieguur gemiddeld (theoretisch) verbruik van patrouillevliegtuigenI.417energie-efficiency
vaartuigen - mijnendienst5,06,07,85,93,87,27,2m3/vaardag0%gemiddeld (theoretisch) verbruik van vaartuigen
uit de klasse mijnendienstI.418energie-efficiency
vaartuigen - onderzeedienst8,07,46,26,68,57,87,8m3/vaardag0%gemiddeld (theoretisch) verbruik van vaartuigen
uit de klasse onderzeedienstI.419energie-efficiency
vaartuigen - Groep Escorte Schepen33,036,238,125,719,710,79,6m3/vaardag– 10%gemiddeld
(theoretisch) verbruik van groep escorte schepenI.421percentage (opgesteld)
vermogen HR-ketels van totaal17333638424145%5%percentage opgesteld («theoretisch») vermogen van
hoogrendementsketels ten opzichte van totaalvermogen (optelling van opgesteld
vermogen van HR, VR en conventionele ketels)I.422percentage (opgesteld)
vermogen VR-ketels van totaal78626060565752%– 5%percentage opgesteld («theoretisch»)
vermogen van verbeterd-rendementsketels ten opzichte van totaalvermogen (optelling
van vermogen van HR, VR en conventionele ketels)I.423percentage (opgesteld)
vermogen conventionele ketels van totaal6532233%0%percentage
opgesteld («theoretisch») vermogen van conventionele verwarmingsketels
ten opzichte van totaalvermogen (optelling van vermogen van HR, VR en conventionele
ketels)I.424energie-efficiency
onroerende zaken (inclusief elektriciteit)–––0,3960,3640,3610,343MJ/m2 graaddag– 5%energie-efficiency
onroerende zaken, berekend met totale energieverbruik onroerend goed (inclusief
elektriciteit), netto vloeroppervlakte en graaddagen I.425opgesteld vermogen
windenergie op defensieterreinen–––0000MW totaal vermogen windenergie opgesteld op defensieterreinen (uitgedrukt in
MW)I.426percentage energetisch
doorgerekende gebouwen–––25398697%10%percentage aantal energetisch doorgerekende gebouwen ten opzichte
van totaal aantal verwarmde gebouwen met oppervlakte > 1000 m2I.490percentage toepassing
Nationale Pakket Utiliteitsbouw Duurzaam Bouwen––––383040%10%gemiddeld percentage toepassing
Nationaal Pakket Utiliteitsbouw Duurzaam BouwenI.500aantal geluidgehinderden499444453435432481524aantal9%aantal personen in woningen waaraan (nog) geen geluidwerende voorzieningen
zijn aangebracht in het kader van het Defensie geluidsisolatieprogramma Luchtvaartwet
(deze personen kunnen in theorie gehinderd worden door vliegtuiggeluid)I.501percentage Wm-inrichtingen
met vergunning ingediend bij bevoegd gezag–––108682%75%percentage Wm-inrichtingen met vergunning ingediend
bij bevoegd gezag, waarvan indirect ruimtebeslag als gevolg van de geluidsproductie
in kaart is gebracht (met uitzondering van explosief geluid)I.600totaal aantal bodemlocaties
(vanaf 1991)3.3223.4763.5573.6463.6803.7333.761aantal1%totaal aantal verdachte locaties dat sinds 1991 is opgenomen
in het bodemsaneringsprogramma DefensieI.601percentage bodemlocaties
gereed70737476818282%0%percentage
locaties (ten opzichte van totaal, I.600) dat gesaneerd is (of waarvan de
verontreiniging via een monitoringsprogramma beheerst wordt) of waar na onderzoek
geen verdere actie noodzakelijk bleekI.602percentage nog te
onderzoeken bodemlocaties9666544%– 1%percentage locaties (ten opzichte van totaal, I.600) dat nog moet worden onderzochtI.603percentage bodemlocaties
in onderzoek17161413101010%1%percentage
locaties (ten opzichte van totaal, I.600) dat in onderzoek isI.604percentage bodemlocaties
onder sanering5565444%0%percentage locaties (ten opzichte van totaal,
I.600) dat in sanering isI.605percentage «ernstig»
van de lopende of voltooide saneringen61606161616060%0%percentage locaties (ten opzichte van totaal dat
gesaneerd of in sanering is) waarbij het een ernstig geval van bodemverontreiniging
betrofI.606percentage actief
bodembeheerplannen gereed–––546880100%25%percentage gereed zijnde bodembeheerplannen
van defensielokaties, waar regelmatig bouwactiviteiten plaatsvinden of waar
vanwege de daar aanwezige activiteiten extra risico’s voor bodemverontreiniging
zijnI.800percentage monitoring
natuurwaarden defensieterreinen gereed979910010010061106%46%percentage defensieterreinen (ten
opzichte van totaal aantal te monitoren terreinen) dat wordt gemonitoordI.802percentage beheerplannen
gereed–––002933%5%percentage gereed zijnde beheerplannen gedaan in het kader van de Vogel- en
Habitat Richtlijnen en NatuurbeschermingswetI.920percentage niet-gecertificeerde
milieuzorgsystemen ge(her)audit–––6767100100%0%percentage aantal niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen
waarvan de audit niet langer dan 3 jaar geleden heeft plaatsgevonden ten opzichte
van totaal aantal niet-gecertificeerde milieuzorgsystemenOpm. In dit schema zijn afgeronde waarden gerapporteerd; de verschilpercentages
zijn op basis van de feitelijke waarden.BIJLAGE 7 – LIJST MET AFKORTINGENABP=Algemeen Burgerlijk PensioenfondsAC=AanmeldcentrumAD=Algemene DienstADD=Audit Dienst DefensieAE=AanhoudingseenheidAIVD=Algemene Inlichtingen- en VeiligheidsdienstAMB=Air Manoeuvre BrigadeAMBV=Mijnenbestrijdingsvaartuig van de Alkmaar-klasseAMET=Aero Medical Evacuation TeamAMvB=Algemene Maatregel van BestuurANA=Afghan National ArmyANP=Afghan National PoliceAOCS (NM)=Air Operations Control Station (Nieuw Milligen)ATF=Air Task ForceBAT=BataljonBBLV=Beveiliging BurgerluchtvaartBE=BijstandseenheidBG=Battle GroupBINUB=Bureau Intégré des Nations Unies au BurundiBLOW=Bestuursovereenkomst Landelijke Ontwikkeling WindenergieBMD=Besluit Medezeggenschap DefensieBMS=Battlefield Management SystemBSB=Brigade Speciale BeveiligingsopdrachtenBTW=Belasting Toegevoegde WaardeBUZA=Buitenlandse ZakenBZK=Binnenlandse Zaken en KoninkrijksrelatiesCARIB=Caribisch GebiedCBOPS=CrisisbeheersingsoperatiesCBRN=Chemisch, biologisch, radiologisch en nucleairCDC=Commando DienstencentraCDP=Capability Development PlanCDS=Commandant der StrijdkrachtenCE=Chemische energieCFK=ChloorfluorkoolstoffenCFMCC=Combined Force Maritime Component CommandCIED=Counter Improvised Explosive DevicesCIMIC=Civil-military CooperationCIS=Communicatie- en InformatiesystemenCKMAR=Commando Koninklijke marechausseeCLAS=Commando landstrijdkrachtenCLSK=Commando luchtstrijdkrachtenCMC=Centrale MedezeggenschapscommissieCMH=Centraal Militair HospitaalCONTCO=ContigentscommandoCOTS=Commercial of the ShelfCRO=Crisis Response ForceCSE=Cimic Support ElementsCSTC(A)=Combined Security Transition Command AfghanistanCTF=Commander Task ForceCUP=Capability Upgrade ProgrammeCZSK=Commando zeestrijdkrachtenDCHR=Dienstencentrum Human ResourceDDG=Duik- en DemonteergroepDDR=Disarmament, Demobilisation and ReintegrationDGI=Defensiegerelateerde IndustrieDHC=Defensie Helikopter CommandoDIP=Defensie InvesteringsplanDIS=Defensie Industrie StrategieDIV=Documentaire InformatievoorzieningDMB=Defensie MilieubeleidsnotaDMC=Decentrale MedezeggenschapscommissieDMO=Defensie MaterieelorganisatieDMP=Defensie Materieelkeuze ProcesDR&D=Defence Research and DevelopmentDRC=Democratische Republiek CongoDSNS=Damen Schelde Naval ShipbuildingDTO=Defensie Telematica OrganisatieDUBO=Duurzaam BouwenDVD=Dienst Vastgoed DefensieEASBRIG=East-African Stand-by BrigadeEDA=Europees Defensie AgentschapEOCKL=Explosievenopruimingscommando Koninklijke landmachtEOD=ExplosievenopruimingsdienstEOV=Elektronische oorlogsvoeringERP=Enterprise Resource PlanningETS=Elektronische ToegangssystemenEU=Europese UnieEUBAM=EU Border Assistance MissionEUBG=EU Battle GroupEUFOR=European ForceEULEX=European Union Rule of Law Mission (Kosovo)EUMM=European Union Monitor MissionEUNAVFOR=EU Naval ForceEUPM=European Union Police Mission (Bosnië-Herzegovina)EUPOL=European PoliceEUSEC=European SecurityEVDB=Europees Veiligheids- en DefensiebeleidEZ=Economische ZakenFES=Fonds Economische StructuurversterkingFHQ=Field HeadquartersFINAD=Financiële AdministratieFMFT=Full Mission Flight TrainerFPS=Flexibel PersoneelssysteemFPU=Flexibel Pensioen en UittredenFTP=Fast Track ProcurementGIC=Generalised Impedance ConvertorGSCS=Geïntegreerde Sensor en Communicatie SuiteGTZ=Gesellschaft für Technische ZusammenarbeitHCFK=Halogene chloorfluorkoolstoffenHGIS=Homogene Groep Internationale SamenwerkingHLD=High Level DesignHQ=HeadquarterHRF(L)HQ=High Readiness Forces (Land) HeadquartersICMS=Intensivering Civiel-Militaire SamenwerkingICT=Informatie- en CommunicatietechnologieIED=Improvised Explosive DevicesIFF=Identification Friend or FoeIGV=Infanterie GevechtsvoertuigILS=Integrated Logistic SupportINK=Instituut Nederlandse KwaliteitszorgIOT&E=Initiële Operational Test- en EvaluatiefaseIPU=Integrated Police UnitISAF=International Security Assistance ForceISCS=Integrated Secure Communications SystemISR=Information Storage and RetrievalISTAR=Intelligence Surveillance, Target Acquisition and ReconnaissanceIV=InformatievoorzieningIVENT=Informatievoorziening en TelematicaJADC=Joint Air Defence CentreJADS=Joint Air Defence SchoolJISTARC=Joint Intelligence Surveillance Target Acquisition and Reconnaissance
CommandJSF=Joint Strike FighterJTFC=Joint Task Force CounterKenI=Kennis en InnovatielandKAF=Kandahar AirfieldKFOR=Kosovo ForceKMA=Koninklijke Militaire AcademieKPS=Kosovo Police ServiceKPU=Kleding en Persoonlijke UitrustingKSF=Kritische SuccesfactorLBB=Landelijk BevoorradingsbedrijfLBRS=List of Banned and Restricted SubstancesLCF=Luchtverdedigings- en CommandofregatLCW=Logistiek Centrum WoensdrechtLOK=Lichamelijk Onverklaarbare KlachtenLOKKMAR=Landelijk Opleidings- en Kenniscentrum KMARLOT=Liasion and Observation TeamLSV=Luchtmobiel Speciaal VoertuigLZV=Landelijk Zorgsysteem VeteranenMARIN=Maritiem Research Instituut NederlandMARNSBAT=MariniersbataljonMATLOG=Materieel-LogistiekMB=MarinebedrijfMBV=MijnenbestrijdingsvaartuigME=Mobiele eenheidMECHBRIG=Gemechaniseerde BrigadeMILSATCOM=Militaire SatellietcommunicatieMJEOG=Marine Joint Effect Observer GroupMKB=Midden- en KleinbedrijfMOC=Meaningful Operational ConfigurationMOR=Mortier OpsporingsradarMOTS=Military of the ShelfMoU=Memorandum of UnderstandingMP=Military PoliceMPO=MaterieelprojectenoverzichtMRAT=Medium Range Anti-TankMRC=Militair Revalidatie CentrumMTADS=Modernized Target Acquisition and Designation SightMTF=Maritime Task ForceMTV=Mobiel Toezicht VreemdelingenNAFIN=Netherlands Armed Forces Integrated NetworkNATO=North Atlantic Treaty OrganisationNATRES=Nationale ReserveNAVO=Noord-Atlantische VerdragsorganisatieNCTb=Nationaal Coördinator TerrorismebestrijdingNEC=Network Enabled CapabilitiesNFO=Normal Framework OperationsNIC=National Intelligence CellNIMCIS=Nieuwe Generatie Mariniers Communicatie- en InformatiesysteemNIST=National Institute for Standards and TechnologyNLMARFOR=Netherlands Maritime ForcesNLR=Nationaal Lucht- en RuimtevaartlaboratoriumNLTC=Netherlands Liaison Team CentcomNRF=NATO Response ForceNSE=National Support ElementNTM=Notice To MoveNTM-I=NATO Training Mission IraqueNTP=Nationaal Technologie ProjectOC=Operationeel CommandoOCW=Ministerie van Onderwijs, Cultuur en WetenschappenOD=Operationele doelstellingOEVER=Optimalisatie en Verplaatsen Equipment RoomsOGRV=Object GrondverdedigingOHQ=Operational HeadquartersOLC=Operationeel Logistiek ConceptOM=Openbaar MinisterieOMLT=Operational Mentoring and Liaison TeamsONUB=Opération des Nations Unies au BurundiOPCO=Operationeel CommandoPAC=Patriot Advanced CapabilityPAM=Project Aanpassing MijnenjagersPBT=Persistente Bio-accumulatieve en Toxische (stoffen)PGD&O=Project Geïntegreerde Dienstverlening en OntbureaucratiseringPI=Prestatie IndicatorenPOP=Persoonlijk OntwikkelplanPPS=Publiek Private SamenwerkingPRT=Provincial Reconstruction Team (Afghanistan)PSFD=Production, Sustainment and Follow-on DevelopmentPTSS=Post Traumatisch Stress SyndroomRBV=RijksbegrotingsvoorschriftenRCA=République Central AfricaineRC(S)=Regional Command (South)REACH=Registratie, Evaluatie, Autorisatie en beperking van Chemische
stoffenRHB=RijkshoofdboekhoudingRJV=RijksjaarverslagRMC=Regionaal Militair CommandoROOT=Rotatie ondersteuningsteamRWT=Rechtspersoon met een Wettelijke TaakRZO=Raad voor Zorg en OnderzoekSAC=Strategic Airlift CapabilitySAR=Search and RescueSBIR=Small Business Innovation ResearchSBK=Sociaal BeleidskaderSCCM=Stichting Coördinatie Certificatie Milieu- en ArbomanagementsystemenSDD=System Development and DemonstrationSF=Special ForcesSFIR=Stabilization Force IraqSGE=Staf Grootschalige EvacuatiesSNMCMG=Standing NRF Mine Counter Measures (MCM) GroupSNMG=Standing NRF Maritime GroupSPEER=Strategic Process and Enterprise Resource Planning Enabled ReengineeringSRF=Strategic Reserve ForceSSR=Security Sector ReformSTANAG=Standardisation AgreementSTARS=Sensor Technology Applied in Reconfigurable systems for Sustainable
securitySZVK=Stichting Ziektekostenverzekering KrijgsmachtTACTIS=Tactische Indoor SimulatorTFU=Task Force UruzganTITAAN=Theatre Independent Tactical Army and Airforce NetworkTNO=Toegepast Natuurwetenschappelijk OnderzoekUIM=Unit Interventie MariniersUNAMID=United Nations African Union Mission in DafurUNIFIL=United Nations Interim Forces in LebanonUNMIK=United Nations Interim Administration Mission in KosovoUNMIS=United Nations Mission in SudanUNMO=United Nations Military ObserversUNPOL=United Nations PoliceUNTSO=United Nations Truce Supervision OrganisationVAE=Verenigde Arabische EmiratenVBTB=Van Beleidsbegroting tot BeleidsverantwoordingVIP=Very Important PersonVIT=Virtual Infantry TrainerVMS=VeiligheidsmanagementsysteemVN=Verenigde NatiesVOSS=Verbeterd Operationeel Soldaat SysteemVR=VeiligheidsregioVROM=Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerVRS=Veteranen Registratie SysteemVTE=VolletijdsequivalentWDD=Werkplek Dienst DefensieWFD=Water Framework DirectiveWFP=World Food ProgrammeWIT=Weapon Intelligence TeamsWm=Wet milieubeheerWRO=Wet op de Ruimtelijke OrdeningWSM=WapensysteemmanagementZBO=Zelfstandige Bestuursorganen 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31924-X-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl