Goedkeuring Europese Overeenkomst voor de bescherming van gewervelde dieren gebruikt voor wetenschappelike doeleinden; Memorie van antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 19951996-22450, nr. 224

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

26-03-1996

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

22450-(R1425) nr. 224

22-03-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22450Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 22485Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 51 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 450 (R 1425)Goedkeuring van de Europese Overeenkomst voor de bescherming van gewervelde
dieren die worden gebruikt voor experimentele en andere wetenschappelijke
doeleinden22 485Wijziging van de Wet op de dierproevennr. 224MEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 22 maart 1996* Het eerder verschenen stuk met betrekking tot deze wetsvoorstellen is
afgedrukt onder nr. 344, vergaderjaar 1994–1995.Met belangstelling heb ik kennis genomen van het voorlopig verslag van
de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De snelle reactie
van deze commissie geeft aan dat ook de Eerste Kamer een spoedige totstandkoming
van de wetswijziging ter harte gaat.De leden van de VVD-fractie stelden enige vragen betreffende artikel 10
van de wet, zoals geformuleerd na aanvaarding van het amendement-Swildens-Roosendaal;
de leden van de CDA-fractie sloten zich bij deze vragen aan.Allereerst de vragen over het tweede lid van artikel 10.Ingevolge het nieuwe tweede lid van artikel 10 is het verboden in Nederland
een LD50/LC50-testmethode toe te passen; hiermee wordt gedoeld op de «klassieke»
LD50/LC50-methode. Indien een Nederlandse fabrikant een produkt in de handel
wil brengen waarvan de toxiciteit dwingend moet zijn onderzocht door middel
van een dierproef volgens die klassieke testmethode, dan mag deze fabrikant
de proef niet in Nederland uitvoeren, tenzij de minister daarvoor een vrijstelling
heeft verleend (een ontheffing is, gelet op de tekst van artikel 16, tweede
lid, niet mogelijk). De minister kan de vrijstelling slechts verlenen indien
is aangetoond dat geen alternatief aanwezig is.Ik merk allereerst op dat pas van een alternatieve methode kan worden
gesproken wanneer het gaat om een methode waarmee volstrekt hetzelfde resultaat
wordt bereikt als met de methode die zij vervangt.Het dwingende voorschrift tot het uitvoeren van de klassieke LD50/LC50-methode
kan zijn opgenomen in een zuiver nationale wettelijke regeling, dat wil zeggen
een regeling die niet voortvloeit uit een in internationaal verband tot stand
gekomen bindende afspraak of regeling. Dient zich in zo'n geval een alternatief
aan (in de zin als boven bedoeld), dan zal de overheid, die dan immers geen
vrijstelling van het verbod op de klassieke testmethode kan verlenen, een
wijziging van het dwingende voorschrift moeten bewerkstelligen. Overigens
bestaat op dit moment zo'n zuiver nationale regeling niet. Bij dwingende voorschriften, voortvloeiend uit internationale verplichtingen,
ligt de beoordeling van de waarde van een alternatief bij het internationale
gezag. Dit betekent dat de Nederlandse overheid niet eenzijdig een verbod
op de klassieke methode mag stellen indien niet in dat internationale verband
is aanvaard dat daarvoor een alternatief bestaat. Meer concreet betekent dit
dat de minister eerst dan geen vrijstelling kan verlenen (en dus een verbod
kan handhaven) wanneer in een OESO-aanbeveling een alternatief is vastgelegd
en over de overneming daarvan in EU-verband overeenstemming bestaat. Uiteraard
dwingt artikel 10 tot een inspanningsverplichting voor de Nederlandse overheid
om alternatieven zo snel mogelijk in internationaal verband aanvaard te krijgen.Volgt de verplichting tot het hanteren van de klassieke methode uit een
contract, dan is het aan de fabrikant zelf om wijziging daarvan te bewerkstelligen.In de USA en Japan zijn in het kader van de beoordeling van bestaande
en nieuwe stoffen als ook met betrekking tot stoffen in produkten (b.v. voedseladditieven
en geneesmiddelen), evenals in de Europese wet- en regelgeving, testmethoden
ter bepaling van de acute toxiciteit voorgeschreven. Gebruik gemaakt kan worden
van de LD50/LC50-testmethoden als ook, wanneer aanwezig, van alternatieve
testmethoden. Bij de alternatieve testmethoden gaat het daarbij om testmethoden
die in OESO-verband, in het kader van wederzijdse acceptatie van testgegevens,
zijn geaccepteerd. Voor de bepaling van de acute orale toxiciteit is een door
de OESO geaccepteerde alternatieve testmethode aanwezig. Voor de bepaling
van de acute dermale en inhalatoire toxiciteit zijn er nog geen door de OESO
geaccepteerde alternatieven voor de LD50/LC50-testmethoden voorhanden.Omtrent de verbodsbepaling van artikel 10, tweede lid, van het onderhavige
wetsvoorstel is geen overleg geweest met andere vakdepartementen. Overleg
met andere departementen zal overigens wel plaatsvinden maar dan in het kader
van het opstellen van de vrijstellingsregeling als bedoeld in het derde lid
van artikel 10.Voor een ongewenst effect van een toename van het proefdiergebruik omdat
in Nederland en andere landen voortaan verschillende toxiciteitstests zouden
worden uitgevoerd, vrees ik niet, aangezien het ingang doen vinden van alternatieve
testmethoden onderwerp is van internationale harmonisatie.Nadrukkelijk stel ik dat ik met het aan de orde zijnde verbod niet de
intentie heb de (innoverende) industrie te belemmeren in zijn (economische)
activiteiten. Ik heb mij bij de behandeling van het onderhavige wetsvoorstel
achter het amendement-Swildens-Rosendaal geschaard vanuit het besef dat de
LD50/LC50-proeven zeer belastend zijn voor de proefdieren, maar tevens heb
ik aangegeven dat een vrijstellingsregeling van dat verbod noodzakelijk is
om te voorkomen dat activiteiten zich naar het buitenland verplaatsen. Met
de vragenstellers ben ik het eens dat materiële uitholling van het verbod
moet worden vermeden. Onder de vrijstellingsregeling zullen derhalve alleen
die proeven worden gebracht waarvan vaststaat dat het verrichten ervan noodzakelijk
is, onverminderd hetgeen ik hierboven heb gezegd, namelijk dat alleen een
vrijstelling kan worden verleend indien is aangetoond dat er geen alternatief
bestaat. Door middel van een jaarlijkse rapportage zal ik aan het parlement
een overzicht verstrekken van de stand van zaken met betrekking tot het terugdringen
van de onderhavige experimenten. Wat betreft een eventuele notificatie bij de Europese Commissie het volgende.
Hoewel het uitvoeren van de LD50-testmethode in veel landen officieel nog
is toegestaan, staat de toepassing ervan, internationaal gezien, onder druk.
Vandaar de breed gedragen ontwikkeling van alternatieve methoden. Het voorgestelde
verbod van de LD50-testmethode betekent dat in Nederland gevestigde ondernemingen
gebruik moeten maken alternatieve testmethoden. Ik zie dat als een uitdaging
voor het innoverende vermogen van het betrokken bedrijfsleven. De toekomst
ligt, internationaal gezien, bij de alternatieve methoden. Wat nu wellicht
als een achterstand wordt ervaren, zal naar mijn stellige overtuiging in een
voorsprong kunnen resulteren. Gelet op de gevolgen van de maatregel en in
het licht van de geldende notificatieverplichtingen binnen de Europese Unie,
is notificatie bij de Europese Commissie niet noodzakelijk: immers wordt het
verhandelen van produkten waarvoor veiligheidsonderzoek met behulp van proefdieren
is uitgevoerd, door het onderhavige verbod niet geraakt. Er is hier dan ook
geen sprake van een technische handelsbelemmering als bedoeld in Richtlijn
83/189/EEG.Inmiddels ben ik gekomen bij het derde lid van artikel 10, dat de vrijstellingsmogelijkheid
betreft. Op de mate waarin daarvan gebruik zal worden gemaakt, is hierboven
ingegaan.Bij de opstelling van artikel 10, derde lid, is gekozen voor een delegatie
van de vrijstellingsbevoegdheid aan de minister; hierdoor is een snelle behandeling
van eventuele verzoeken ter zake mogelijk. De rechtszekerheid komt bij een
ministeriële regeling niet in het gedrang, aangezien het de wetgever
in formele zin is, die zowel het verbod als de bevoegdheid tot vrijstelling
daarvan in de wet heeft neergelegd.Op de vraag naar een uitvoerig, wetenschappelijk verantwoord overzicht
van de alternatieven voor LD50/LC50-testmethoden deel ik het volgende mede.
Voor de bepaling van de acute orale toxiciteit zijn 3 alternatieve testmethoden
voor de klassieke LD50/LC50-testmethode voorhanden. Het eerste alternatief
is de zogenoemde «Fixed Dose procedure» in de vorm van een limiettest.
Er zijn in vergelijking met de «klassieke» testmethode minder
dieren nodig en het gebruik ervan veroorzaakt minder ongerief voor de proefdieren.
Voorwaarde is dat de grenzen voor de acute toxiciteitsindeling vast dienen
te staan en geharmoniseerd dienen te zijn wil dit alternatief een meerwaarde
opleveren boven de klassieke test. In geval van een andere acute toxiciteitsindeling
moet namelijk een nieuwe proef worden gedaan.Het tweede alternatief de zogenaamde «Acute Toxic Class Method»
biedt dezelfde voordelen als het eerste alternatief maar heeft het bijkomende
voordeel dat er nog minder proefdieren worden gebruikt; bovendien is deze
methode niet afhankelijk van een bepaald indelingssysteem van acute giftigheid.
Met deze methode kan een LD50-waarde benaderd worden.Het derde alternatief is de zogenaamde «Up and down method».
Deze testmethode is nog in ontwikkeling.Opgemerkt wordt dat het eerste alternatief door de OESO is geaccepteerd
en in de Europese regelgeving is opgenomen. Het tweede alternatief is in de
besluitvormende fase bij de OESO.Dat in artikel 10, derde lid, niet wordt gesproken van «wetenschappelijk
gelijkwaardige» alternatieven, doet geen afbreuk aan de bepaling. Zoals
ik hierboven al opmerkte, kan slechts als een alternatief in het kader van
dit artikellid worden opgevat een methode die de klassieke LD50/LC50-onderzoeksmethode
op het terrein van de toxicologie in die zin kan vervangen, dat het resultaat
van ieder van beide methoden in alle gevallen is: het kunnen doen van een
verantwoorde uitspraak over de mate van giftigheid van een stof. In de praktijk
zal dit neerkomen op wetenschappelijke gelijkwaardigheid. Bij het opstellen
van de desbetreffende vrijstellingsregeling zal bovengenoemde uitleg maatgevend
zijn.Wat betreft het voorgenomen vrijstellingsbeleid en de eisen van rechtszekerheid,
doelmatigheid en doeltreffendheid kan ik toezeggen dat voor de klassieke acute
orale toxiciteitstest geen vrijstelling zal worden gegeven, gezien de aanwezige
alternatieven, waarvoor een wederzijdse acceptatie van gegevens gerealiseerd
is.Voor de acute dermale en inhalatoire toxiciteitstest wordt een generale
vrijstelling gegeven tot een door de OESO geaccepteerd alternatief beschikbaar
is. Ik teken hierbij aan dat er ten behoeve van cosmetica geen LD50/LC50-testmethoden
worden uitgevoerd.Bepalend voor de acceptatie van de alternatieve testmethoden in het buitenland
zijn de wettelijke voorschriften in het desbetreffende land. Hierbij kan worden
opgemerkt dat de meeste van de bij de OESO aangesloten landen de door deze
organisatie vastgestelde testmethoden en de daarmee gegenereerde gegevens
accepteren. Ook de Europese Unie neemt in richtlijnen die dierexperimenteel
onderzoek voorschrijven, de OESO-testmethoden over.De «up-and-down method» en de «fixed-dose method»
zijn inderdaad ontwikkeld voor orale toediening. De voor acute orale toxiciteit
ontwikkelde alternatieven zijn niet voor de andere toedieningswegen (dermaal,
inhalatoir) voorhanden of als zodanig toe te passen. Opgemerkt wordt dat in
de praktijk de orale route het meest gebruikt wordt in vergelijking met andere
toedieningswegen bij het bepalen van de schadelijkheid van een stof.Er resteren nog een paar vragen van de leden van de VVD-fractie. Allereerst
artikel lV: dit artikel sluit een per artikel gedifferentieerde invoering
van de wet uit. Aan een differentiatie werd dezerzijds geen behoefte gevoeld.Met het onderhavige wetsvoorstel wordt Richtlijn 86/609/EEG in zijn geheel,
inclusief de bepalingen over fokinstellingen, in de Nederlandse wetgeving
geïmplementeerd.De laatste vraag van de leden van de VVD-fractie, waarbij die van de CDA-fractie
zich aansloten, betrof de uitvoering van de motie-Stellingwerf inzake een
krachtiger stimuleringsbeleid van alternatieven voor dierproeven.Vanaf 1996 zal gedurende een periode van vier jaar uit de begroting van
VWS per jaar een bedrag van één miljoen gulden boven het reeds
beschikbare budget beschikbaar worden gesteld voor de ontwikkeling van alternatieven
voor dierproeven. Na deze periode zullen de resultaten van het tot dan toe
verrichte onderzoek worden geëvalueerd, waarbij in het bijzonder zal
worden nagegaan in welke mate dit onderzoek daadwerkelijk aan de doelstelling
van vervanging, vermindering en verfijning heeft bijgedragen.Ook de leden van de PvdA-fractie hadden nog graag een antwoord op enkele
vragen. Zij vroegen allereerst naar de bijdragen vanuit de verschillende departementen
ten behoeve van het Platform Alternatieven voor Dierproeven, om dat in staat
te stellen een grotere bijdrage te leveren aan het ontwikkelen van alternatieven
voor proeven op levende dieren. Ook de leden van de fractie van GroenLinks
vroegen hiernaar.Blijkens het Besluit Instelling Platform alternatieven voor dierproeven
dat dateert van 27 augustus 1987, hebben zich indertijd verenigd in het Platform
de ministeries van Defensie, van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, van Onderwijs
en Wetenschappen, van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid en van Verkeer en Waterstaat; het ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer is thans ook vertegenwoordigd in het
Platform. Ik heb deze ministeries om een reactie gevraagd.Wat betreft de begroting van mijn ministerie verwijs ik naar mijn hierboven
gegeven antwoord op de vraag over de uitvoering van de motie-Stellingwerf.Inmiddels heeft het Ministerie van Defensie geantwoord dat voor de periode
tot 31 december 1996 voor Platform-projecten twee ROAG's (Reserve-Officier
Academisch Gevormd) beschikbaar zijn gesteld.Desgevraagd verklaarde de Minister van LNV dat geen budget is begroot
voor het Platform; ook in de middelen die zijn begroot voor de Dienst Landbouwkundig
Onderzoek en voor de Landbouwuniversiteit, zijn geen aparte bedragen gepresenteerd
voor onderzoek naar alternatieven voor dierproeven. Dit betekent niet, aldus
de bewindsman van LNV, dat genoemde instituten geen onderzoek op dit terrein
verrichten. LNV financiert de integrale kosten voor personele en materiële
ondersteuning van een onderzoeksmedewerker die door het Platform bij de genoemde
instituten is aangesteld.De Minister van OCW liet weten dat voor 1996 onder het beleidsterrein
Onderzoek en Wetenschapsbeleid een bedrag van f 400 000 is gereserveerd
voor het Platform.De Minister van VenW deelde mede dat in het kader van ecotoxicologisch
milieu-onderzoek het RIKZ en het RIZA veel onderzoek verrichten waarin het
onderwerp «alternatieven voor dierproeven» ruime aandacht krijgt.Van de zijde van het ministerie van SoZaWe werd medegedeeld dat in de
begroting voor 1996 geen middelen worden gereserveerd voor het Platform. Tevens
kan worden gemeld dat SoZaWe naar aanleiding van een herbezinning op zijn
kerntaken in 1994 heeft besloten zijn betrokkenheid bij het Platform te staken.Namens de Minister van VROM werd geantwoord dat voor 1996 door middel
van een herprioritering wellicht een bijdrage aan het Platform mogelijk is;
voor volgende jaren zal geprobeerd worden tot meerjarenafspraken te komen.Een volgende vraag van de leden van de PvdA-fractie betrof de registratie
van ongewervelde dieren. Ook de leden van de fractie van GroenLinks vroegen
hiernaar. Met betrekking tot deze vraag deel ik mede dat ik op 23 augustus
1995 de Commissie van advies voor de dierproeven heb verzocht advies uit te
brengen in verband met het opstellen van een amvb, houdende aanwijzing van
ongewervelde dieren die onder de bescherming van de Wet op de dierproeven
moeten vallen. Aspecten van aard (om wat voor experimenten gaat
het precies, welke soorten ongewervelde dieren worden er gebruikt, is er sprake
van ongerief, en zo ja, in welke mate en wat is het doel), alsmede de omvang
(aantallen) zullen bij het opstellen van dat advies zeker worden betrokken.Het zal derhalve niet nodig zijn op andere wijze het vereiste inzicht
te verkrijgen. Het brengen van soorten ongewervelde dieren onder de wet betekent
onder meer dat de houders van een vergunning voor dierproeven aantekening
moeten houden van experimenten met die ongewervelde dieren. Hierdoor wordt
inzicht verkregen in aard en omvang van dit soort proeven. Het opleggen van
een wettelijke plicht aan de vergunninghouders om aantekening te houden is
niet mogelijk indien niet eerst ongewervelde dieren door middel van een aanwijzing
(amvb) onder de wet zijn gebracht.De leden van de PvdA-fractie meenden dat, om meer inzicht te verkrijgen
in de omvang en aard van de ontwikkeling van genetisch gemanipuleerde dieren,
registratie ook hier een goede oplossing zou kunnen zijn voor het in de hand
kunnen houden van deze ontwikkeling. Ook de leden van de GroenLinks-fractie
vroegen of het niet eens tijd werd dat onderzoek naar de welzijnseffecten
wordt voorgeschreven en dat alle betrokken dieren in ieder geval geregistreerd
worden.Gedurende het afgelopen jaar is een inventarisatie verricht van het onderzoek
met transgene dieren in Nederland en omliggende landen met het doel inzicht
te verkrijgen in de potentiële effecten van transgenese op het welzijn
van dieren. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen het effect op het welzijn
als gevolg van transgenese als techniek en het effect op het welzijn ten gevolge
van de genetische verandering. De bevindingen zijn vermeld in een omvangrijk
rapport. De titel van het rapport is «Transgenese bij dieren»
en is van de hand van Drs M. van der Meer. Een exemplaar van het rapport wordt
als bijlage1 bij deze memorie van antwoord meegezonden
ter kennisname. De conclusie luidt dat er op dit moment weinig bekend is over
eventuele aantastingen van het welzijn van de dieren en dat systematisch onderzoek
noodzakelijk is.Dit heeft geleid tot het project WELZIJN VAN TRANSGENE DIEREN, waarvoor
inmiddels de Europese Commissie financiële steun heeft toegezegd. Het
project wordt begeleid door de Vakgroep Proefdierkunde van de Universiteit
Utrecht.Met betrekking tot het registreren van transgene dieren wordt opgemerkt
dat op dit moment een herziening – door middel van een ministeriële
regeling – van de registratie dierproeven en proefdieren wordt voorbereid.
Deze herziening is onder meer noodzakelijk om de gegevens te verkrijgen welke
op grond van een verdragsverplichting aan de Raad van Europa en de Europese
Commissie dienen te worden verzonden.Inmiddels is besloten ook gegevens te verzamelen over het toepassen van
biotechnologische technieken en over de aantallen transgene dieren die zijn
gebruikt. Deze gegevens zullen worden gepubliceerd in «Zo Doende»,
het jaarverslag van de sectie dierproeven van de Veterinaire Hoofdinspectie.De leden van de fractie van D66 vroegen in hoeverre de resultaten van
de evaluatie van de regelgeving op het terrein van genetisch gemodificeerde
organismen nog meespelen bij dit wetsvoorstel.Onlangs is bovengenoemde evaluatie, die de periode oktober 1991–juli
1995 bestrijkt, afgerond. Het rapport bevat bijdragen van alle betrokken ministeries en is op 28 november 1995 door de regering aan de Tweede
Kamer aangeboden. Van de zijde van VWS is met betrekking tot de toetsing door
dierexperimentencommissies opgemerkt dat dit instituut zich nog niet leent
voor een evaluatie, aangezien de wettelijke verplichting voor een toetsing
van voorgenomen dierproeven momenteel nog niet van kracht is.Gedurende de afgelopen jaren heeft de Veterinaire Inspectie met instemming
geconstateerd dat vooruitlopend op de wettelijke verplichting tal van dierexperimentencommissies
zijn ingesteld. Zoals blijkt uit de hieronder weergegeven tabel 4 uit «Zo
doende 1994» worden zo goed als alle dierproeven ter toetsing voorgelegd
aan een dierexperimentencommissie (DEC).  19931994  aantal vergunninghoudersaantal
vergunninghouders aantal dieren per(%)dierentotaal(%)dierentotaalvergunninghouder  DEC  DEC> 50 00054,26652,76620 000 – 50 00025,46627,87710 000 – 20 00010,35410,054 1 000 – 10 0008,616107,71411< 1 0001,564361,86837Totaal100,09762100,010065Concreet antwoordend op de vraag of de resultaten van deze evaluatie nog
meespelen bij het onderhavige wetsvoorstel wordt opgemerkt dat gelet op de
aard van de bevindingen hiertoe geen aanleiding bestaat.Het operationaliseren van het beginsel van de intrinsieke waarde, waar
deze leden naar vroegen, geschiedt in dier voege dat een ieder die in het
kader van de Wet op de dierproeven enige beslissing moet nemen, zich allereerst
rekenschap moet geven van dat beginsel; het is volgens artikel 1a het «uitgangspunt».
Meer concreet betekent dit bijvoorbeeld voor een dierexperimentencommissie
dat zij bij aanmelding van een voorgenomen dierproef er in eerste instantie
van uit moet gaan dat de proef in strijd is met de intrinsieke waarde van
het dier; zij zou dus «nee» moeten zeggen. Er spelen bij de proef
echter meer belangen een rol; een daarvan is het belang van het doel dat met
de proef wordt gediend. De dierexperimentencommissie beoordeelt dat laatste
belang op de grondslag van het bepaalde in de artikelen 2, tweede en derde
lid, 9, 10, 10b, 11, 12 en 13, die een uitdrukking zijn van het begrip intrinsieke
waarde.De leden van de fractie van D66 herhaalden het pleidooi dat eerder gevoerd
is voor onderzoek naar de kwantificering van leed.Dit pleidooi wordt dezerzijds volledig ondersteund. Immers, onderzoekers
en dierexperimentencommissies dienen te beschikken over zo objectief mogelijke
gegevens over de gevolgen van experimentele procedures en van huisvesting
op het welzijn van proefdieren om het effect van hun handelen te kunnen schatten
en evalueren. Onderzoek naar het welzijn van dieren is bijzonder lastig. Enerzijds
is men er niet geheel over eens welke parameters (gedrag; hormoonspiegels)
te gebruiken; anderzijds bestaan er verschillen tussen diersoorten, waardoor
het niet mogelijk is algemene aanbevelingen op te stellen. Gedurende een reeks van jaren wordt door diverse groepen in binnen- en
buitenland onderzoek verricht naar het meten van welzijn.Zoals vermeld in Zo Doende 1993 heeft een door de Veterinaire Inspectie
ingestelde werkgroep zich met deze vraag beziggehouden. In het eindrapport
getiteld «gradering ongerief» worden suggesties gedaan voor het
vaststellen van de mate van ongerief welke dierproeven met zich kunnen meebrengen.
Deze suggesties zullen worden vertaald in ministeriële regelgeving.Ook in het buitenland wordt door verschillende groepen onderzoek verricht
naar de mate van ongerief veroorzaakt door experimentele procedures. Zo zijn
onder meer systemen ontwikkeld om ongerief dat proefdieren wordt berokkend,
te kwantificeren.De leden van de D66-fractie hebben goed begrepen dat de Wet op de dierproeven
een lex specialis is ten opzichte van de Gezondheids- en welzijnswet voor
dieren. Een aantal bepalingen van laatstgenoemde wet is echter ingevolge artikel
113 onverminderd van kracht ten aanzien van (de behandeling van) proefdieren.Het gaat bij het onderhavige wetsvoorstel in beginsel om de implementatie
van Richtlijn 86/609/EEG, zij het dat op een enkel punt de Wet op de dierproeven
verder gaat; zo vallen proeven ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek
of onderwijs niet onder de richtlijn. De wet is er echter al vanouds op van
toepassing.De laatste vraag van de leden van de D66-fractie betrof de angst van de
wetenschappelijke wereld, «achter» te raken bij collega's in het
buitenland, omdat waarschijnlijk vaker een vergunning moet worden aangevraagd.Opgemerkt wordt dat zeer veel onderzoek in internationale samenwerkingsverbanden
wordt verricht. Ongetwijfeld zal tijdens de besluitvorming de vraag wáár
bepaald onderzoek zal worden verricht, expliciet aan de orde komen. Eventuele
vigerende regelingen zullen hierbij zeker een rol spelen.Wat de EU-lidstaten betreft is de regelgeving met betrekking tot het welzijn
van proefdieren geharmoniseerd met Richtlijn 86/609/EEG; onderzoekers in die
landen zijn dus in beginsel aan eenzelfde regime onderworpen, zij het dat
de richtlijn individuele lidstaten de mogelijkheid tot een strenger regime
biedt.Ook de leden, behorende tot de fractie van GroenLinks, stelden enige vragen.
Allereerst vroegen zij waarom in het Nederlandse beleid geen duidelijke kwantitatieve
reductiedoelstellingen worden gehanteerd, zoals bijv. in het milieubeleid
gebruikelijk is?Een belangrijk uitgangspunt van het overheidsbeleid vormt het concept
van het «verantwoord proefdiergebruik». Dat betekent dat alleen
die proeven mogen worden verricht waarvoor voldoende grond bestaat. Artikel
2, tweede en derde lid, van de huidige wet, alsmede de voorgestelde artikelen
10, 10b en 10d geven hieraan uitdrukking. Verantwoord gebruik kan evenwel
soms inhouden dat het aantal gebruikte dieren op een bepaald terrein toeneemt,
namelijk indien het inzetten van meer dieren leidt tot een afname van het
ongerief voor het individuele dier. Een voorbeeld hiervan is het gebruik van
muizen voor de produktie van monoclonale antistoffen (een methode die thans
ingevolge artikel 10 van de wet is verboden). Om die reden is het hanteren
van kwantitatieve reductiedoelstellingen, zoals die bijvoorbeeld
worden gehanteerd in het milieubeleid, niet zinvol.Overigens merk ik op dat in ons land een vergelijkbare taakstelling van
een halvering van 15 jaar al is gehaald wanneer wij de gegevens van 1994 vergelijken
met die van 1978, het jaar waarin voor het eerst een telling werd verricht.
In 1978 zijn in totaal 1 572 534 proefdieren gebruikt. In 1994 zijn
in totaal 770 888 proefdieren gebruikt. Dit is 49% van het aantal dieren
dat in 1978 is gebruikt.De leden, behorende tot de fractie van GroenLinks, vroegen of het niet
gewenst is dat er financiering komt om alternatievencoördinatoren (bijv.
via het NCA) op te leiden en dat de overheid hieraan gaat participeren; ook
achtten zij het een goede sprong voorwaarts indien vergunninghouders verplicht
zouden worden, een alternatievencoördinator aan te stellen.Reeds eerder heb ik aangegeven dat ik een verplichting tot het aanstellen
van een alternatievencoördinator niet noodzakelijk acht. Uit gegevens
van de Inspectie blijkt dat in vergunninghoudende instellingen toepassing
van alternatieven nadrukkelijk aandacht krijgt. In de functie-omschrijving
van de proefdierdeskundige (de persoon, bedoeld in artikel 14 van de wet)
wordt het toezien op het doorvoeren van alternatieven expliciet als onderdeel
van hun taak benoemd. Dit strookt geheel met de visie van de overheid: de
proefdierdeskundige is (eerst)aangewezene om toepassing van alternatieven
te bevorderen. Tijdens de cursus welzijn van proefdieren zoals bedoeld in
artikel 5 van het Dierproevenbesluit, wordt ruim aandacht besteed aan alternatieven
en aan de rol die de proefdierdeskundige in dit kader dient te vervullen.Zowel de leden van de fractie van GroenLinks als die van de fracties van
de RPF, SGP en GPV deden de suggestie om bij afgifte van een vergunning op
grond van artikel 3, eerste lid, van de wet (bedoeld zal zijn artikel 6, tweede
lid) het voorschrift te stellen dat de vergunninghouder een alternatievenbeleid
ontwikkelt, gericht op vermindering van dierproeven.Ondergetekende is de mening toegedaan dat het verbinden van een dergelijk
voorschrift aan de vergunning in verband met de vaagheid van de aan de orde
zijnde norm, grote problemen zal geven bij de handhaving ervan. De voorgestelde
norm kan namelijk in feite niet meer inhouden dan een inspanningsverplichting
om innovatief bezig te zijn. Om deze reden acht ik de gedane suggestie geen
goede sprong voorwaarts.De vraag van de leden van de fractie van GroenLinks over financiering
van het Platform voor alternatieven is hierboven reeds beantwoord.Deze leden vroegen vervolgens of het waar is dat Duitsland en Engeland
over een eigen onderzoekscentrum beschikken waar alternatieven voor dierproeven
en validatie daarvan ontwikkeld worden en of het een goed idee zou zijn, dat
Nederland ook zo'n onderzoekscentrum opzet. Ook de leden van de fracties van
de RPF, SGP en GPV vroegen hiernaar.Op dit moment bestaat er in drie Europese landen een onderzoeksinstituut
voor de ontwikkeling van alternatieven voor dierproeven.* In 1969 werd in het Verenigd Koninkrijk opgericht het Fund for Replacement
of Animals in Medical Research, kortweg FRAME genoemd. Doel van dit instituut
is een bijdrage te leveren aan het streven dierproeven te vervangen dan wel
te verfijnen en het aantal proefdieren te verminderen. Het instituut beschikt
over een eigen onderzoekprogramma en heeft inmiddels zijn bestaansrecht
geheel bewezen. Het ontvangt financiële en wetenschappelijke ondersteuning
van een groot aantal verschillende typen bedrijven en instellingen, enkele
stichtingen, de Britse regering en de Europese Unie.* In 1990 werd in Duitsland opgericht Zentrallstelle zur Erfassung und
Bewertung von Ersatz- und Ergänzungsmethoden zum Tierversuch (ZEBET).
Ook dit instituut, dat financieel wordt ondersteund door een aantal nationale
en internationale bedrijven, beschikt over een eigen onderzoekprogramma.* Het Schweizerisches Institut für Alternativen zu Tierversuchen
(SIAT) is een particulier onderzoeksinstituut in Zwitserland dat veelal werkt
op contractbasis. Daarnaast ontvangt het financiële ondersteuning van
dierenbeschermingsorganisaties.In ons land is gedurende de afgelopen jaren, mede onder invloed van het
Platform alternatieven voor dierproeven een netwerk ontstaan van personen
en van instellingen waar onderzoek naar alternatieven wordt verricht. De onderlinge
contacten zijn veelvuldig. Dit netwerk, waarbij het NCA een prominente rol
speelt, kan worden beschouwd als equivalent van een «eigen onderzoeksinstituut»,
zoals bedoeld door de vragenstellers.Terzijde wordt opgemerkt dat het idee van een eigen onderzoeksinstituut
voor alternatieven voor dierproeven weliswaar ons aller sympathie verdient,
maar dat, gelet op de huidige situatie de vraag naar de meerwaarde van een
«eigen onderzoeksinstituut» zich nadrukkelijk aandient. De eerlijkheid
gebiedt mij te stellen dat ik de daarvoor benodigde gelden liever niet onttrekt
aan gelden die daadwerkelijk worden ingezet voor onderzoek naar alternatieven.
Het huidige systeem van samenwerkende instellingen heeft immers als bijzonder
voordeel dat de kosten verbonden aan de exploitatie van een «eigen onderzoeksinstituut»
niet behoeven te worden gemaakt.Overigens vindt op Europees niveau al samenwerking plaats in het ECVAM,
het European Centre of the validation of Alternative Methods. Dit centrum
is ingesteld door de Europese Commissie en draagt zorg voor de ontwikkeling
van alternatieve testmethoden. Dit is niet alleen van groot belang om het
gebruik van dieren terug te dringen, maar ook om de onderzoeksmethoden zoveel
mogelijk te harmoniseren en te integreren.Voor een antwoord op de vraag van de leden van de fractie van GroenLinks
inzake (registratie van) genetische manipulatie verwijs ik naar mijn hierboven
gegeven antwoord terzake op vragen van de PvdA-fractieleden.De leden van de fractie van Groenlinks stelden enige vragen over de uitbreiding
van de wet met proeven ten behoeve van onderzoek van planten en het beleid
ten aanzien van de «ontheffing» (een vergunning voor een ander
belang dan de voeding of gezondheid) waartoe artikel 2, derde lid, de mogelijkheid
biedt.De uitbreiding van artikel 1, eerste lid, onder c, met onderzoek naar
bepaalde toestanden bij planten is een direct gevolg van de implementatie
van artikel 3, onder a, van Richtlijn 86/609/EEG. Ter verduidelijking wijs
ik erop dat met de uitbreiding van de definitie van een dierproef met onderzoek
ten behoeve van de opsporing of herkenning van ziekelijke of andere lichamelijke
toestanden of kenmerken bij planten, expliciet wordt gemaakt dat dergelijk
onderzoek binnen de termen van de wet valt. Met de uitbreiding van de definitie
wordt allerminst een uitspraak gedaan over de aanvaardbaarheid van dergelijk
dierexperimenteel onderzoek. Naar de mening van ondergetekende
doelen de vragenstellers specifiek op de vergunning die indertijd op grond
van artikel 2, derde lid, van de wet is verleend aan de Stichting Laboratorium
voor bloembollenonderzoek te Lisse. Het gewichtig ander belang (dus niet het
belang van de gezondheid of de voeding van mens of dier) waarvan in dat artikellid
sprake is, betrof het belang van de virusdiagnostiek van met name bloembollen
en bolbloemen voor de Nederlandse samenleving, waarbij het veiligstellen van
de afzet van deze produkten voorop stond. Het aan de proefdieren te berokkenen
ongerief bleek daarbij gering. Onder deze omstandigheden achtte de toenmalige
Staatssecretaris, na ontvangst van een positief advies van de Commissie van
advies voor de dierproeven, het verantwoord de desbetreffende vergunning te
verlenen. De geuite vrees voor precedentwerking deel ik niet. leder geval
moet immers op zich worden beoordeeld. Overigens deel ik evenmin de mening
dat economische of financiële belangen in het geheel geen rol zouden
mogen spelen met betrekking tot het besluit om al dan niet een vergunning
te verlenen; zij moeten echter worden afgewogen tegenover het belang van (de
intrinsieke waarde van) het proefdier. Deze afweging heeft indertijd geleid
tot het verlenen van een vergunning aan eerdergenoemde stichting. Nadrukkelijk
zij gesteld dat mogelijk gebruik van landbouwgif geen onderdeel heeft uitgemaakt
van de besluitvorming. Het al dan niet toepassen daarvan is een aangelegenheid
welke aan de orde is in het kader van de Bestrijdingsmiddelenwet.Artikel 2, derde lid, voorziet in het verlenen van een vergunning voor
het doen van dierproeven; individuele toetsing van die proeven was daarbij
tot nu toe niet aan de orde. Na het van kracht worden van onderhavig wetsvoorstel
zal iedere proef moeten worden getoetst door een dierexperimentencommissie.Artikel 2, derde lid, heeft het oog op proeven voor een ander belang dan
dat van de voeding of de gezondheid van mens of dier. Dat laatste belang is
het «normale» belang waarvoor de vergunning slechts geldt. De
wetgever heeft uitdrukkelijk de mogelijkheid geschapen onder zekere voorwaarden
ook voor een ander belang proeven te verrichten.De vraag van deze leden betreffende de registratie van ongewervelde dieren
is hierboven reeds beantwoord.Ook vroegen deze leden of het niet veel beter is om de drie ongeriefscategorieën
(matig, ernstig en zeer ernstig) te handhaven en zo de terminologie in overeenstemming
met artikel 1, tweede lid, van de Wet op de dierproeven te brengen.Met het nieuwe artikel 1, tweede lid, is niet beoogd, de categorieën
van ongerief (gering, matig en ernstig) te laten vervallen. Die bepaling is
slechts opgenomen om de terminologie van de wet te laten aansluiten bij de
praktijk. Op basis van artikel 12, tweede lid, van richtlijn 86/609/EEG is
er de categorie «zeer ernstig» aan toegevoegd.Wat betreft het van kracht worden van de algemene maatregel van bestuur
op grond van artikel 10b, tweede lid, waarnaar de leden van de fractie van
GroenLinks vroegen, deel ik het volgende mede. Het omschrijven van de in dat
artikellid genoemde begrippen «zeer ernstig ongerief» en «essentiële
behoeften» blijkt lastig. Het zal dan ook nog enige tijd vergen, voordat
de desbetreffende amvb kan worden opgesteld. De begrippen vinden hun grondslag
in artikel 12, tweede lid, van Richtlijn 86/609/EEG. De veronderstelling lijkt
gerechtvaardigd dat ook andere EU-lidstaten problemen ondervinden met het
vinden van een goede omschrijving. Ondergetekende is voornemens op korte termijn
het onderwerp in het «Brusselse overleg» expliciet
aan de orde te stellen om op deze wijze te trachten in gezamenlijk overleg
naar een oplossing te zoeken.Tot slot vroegen deze leden aandacht voor in het wild gevangen dieren.
In het kader van het huidige registratiesysteem, dat tot stand is gekomen
in goed overleg met een KNAW-werkgroep die hiervoor speciaal in het leven
was geroepen, dienen vergunninghouders aan te geven of dieren afkomstig zijn
uit de wilde fauna en om hoeveel dieren het gaat. De gegevens worden vermeld
in Zo doende, het jaarverslag van de sectie dierproeven van de Veterinaire
Hoofdinspectie.Onderstaand is opgenomen tabel 13 uit Zo doende 1994. In deze tabel wordt
een overzicht gegeven van proefdieren verworven uit de wilde fauna ten behoeve
van veldbiologisch onderzoek. Het betreft hier twee categorieën, namelijk
levende dieren waarbij invasieve handelingen zijn toegepast en dieren die
worden gedood in het kader van het onderzoek.  INVASIEVE
HANDELING  diersoortaantal levende dieren
aantal wel anesthesiegeen anesthesieaantal gedode dieren  (a)(b)(c)Zoogdieren0   0   0 Vogels01 269   0 Amfibieën0   0   0 Reptielen0  
 0   0 Vissen02 92312 645Totaal04 19212 645Gedurende de afgelopen jaren is de vraag wannéér een «veldproef»
in het kader van de WOD dient te worden geregistreerd expliciet aan de orde
gesteld. Met onder meer directbetrokken onderzoekers is overleg over mogelijke
aanpassingen van de registratie gaande.Tenslotte de vragen van de leden van de fractie van de RPF, gesteld mede
namens de leden van de fracties van de SGP en GPV.Allereerst vroegen zij naar een overzicht van de structuur van het zogenaamde
alternatievenbeleid met het oog op het terugdringen van het aantal dierproeven.
Op nationaal niveau worden onderscheiden het Platform alternatieven voor dierproeven,
het Nationaal Centrum Alternatieven voor dierproeven (NCA) en de coördinatiecentra
van het RIVM en TNO.* Het Platform is een samenwerkingsverband bestaande uit vertegenwoordigers
van de overheid, van industriële ondernemingen die met proefdieren werken
en van dierenbeschermingsorganisaties. Doel van het Platform is de activiteiten
op het gebied van de ontwikkeling en toepassing van alternatieven te coördineren.
Het Platform heeft een adviserende taak naar de overheid en andere subsidieverleners
over subsidiëring van onderzoek naar alternatieven voor dierproeven.
Het Platform houdt zo mogelijk jaarlijks één ronde, waarbij
onderzoekers worden opgeroepen om onderzoeksvoorstellen in te dienen.* Het NCA werkt onder auspiciën van het Platform en wordt op projectbasis
gefinancierd. De Universiteit Utrecht is mede-financier en voorziet in de
huisvesting. De taken van het NCA zijn onder meer: – het opzetten van bestanden van alternatieven voor dierproeven
en deskundigen op dit gebied;– het coördineren en stimuleren van de ontwikkeling en toepassing
van alternatieven;– het opzetten en onderhouden van nationale en internationale netwerken
van onderzoekers en relevante instellingen;– het verspreiden van kennis over alternatieven.* De coördinatiecentra van het RIVM en TNO geven actief gestalte
aan het alternatieven-beleid van deze instellingen. Zij werken nauw samen
met het NCA; ook onderling is er sprake van goede samenwerking.Overigens wordt opgemerkt dat ook de Veterinaire Hoofdinspectie bijdraagt
aan de verspreiding van informatie over alternatieven. Zij publiceert jaarlijks
in Zo doende welke alternatieven worden toegepast binnen de diverse instellingen.
Zij is actief betrokken bij verschillende onderdelen van het geschetste nationale
netwerk.Op de suggestie van een voorschrift aan vergunninghouders, gericht op
de ontwikkeling van een alternatievenbeleid, ben ik hierboven al ingegaan.Met betrekking tot de budgetneutrale verschuiving in de onderzoeksbegroting(en)
om met 2% daarvan onderzoek naar alternatieven voor dierproeven te bevorderen
deel ik mede dat ik verhoging van het budget voor onderzoek naar alternatieven
voor dierproeven zal effectueren door middel van uitvoering van de eerdergenoemde
motie-Stellingwerf. Ik verwijs hiervoor naar mijn hierboven gegeven antwoord
op een desbetreffende vraag van de fracties van de VVD en het CDA. Wat betreft
de begrotingen van andere ministeries verwijs ik naar mijn antwoord ter zake
aan de leden van de PvdA-fractie.Als antwoord op de vraag of er voldoende specialisten zijn om onderzoek
naar alternatieven verantwoord te kunnen doen moge het volgende dienen. In
het voorjaar van 1995 heeft het Platform alternatieven voor dierproeven een
subsidieronde gehouden. In totaal zijn 37 nieuwe voorstellen ontvangen. Op
1 december jl. heeft het Platform besloten voorshands 10 voorstellen voor
te dragen voor subsidie. De verwachting is gerechtvaardigd dat gedurende de
komende jaren voldoende nieuwe voorstellen zullen worden ingediend, hetgeen
impliceert dat er voldoende specialisten zijn om onderzoek te doen.De leden van de fracties van de RPF, SGP en GPV stelden een vraag omtrent
proeven met genetisch gemanipuleerde dieren, mede in verband met de Gezondheids-
en welzijnswet van dieren.Noch in de huidige Wet op de dierproeven noch in de wet zoals deze komt
te luiden wordt verschil gemaakt tussen proeven met genetisch gemodificeerde
proefdieren en proeven met andere proefdieren. Voor beide groepen dieren zijn
de bepalingen van die wet van kracht, inclusief de criteria die dierexperimentencommissies
bij hun beoordeling betrekken. Ditzelfde geldt voor de evaluatie van de experimenten.
Daarenboven dient voor alle experimenten waarbij biotechnologische handelingen
bij dieren worden verricht, in beginsel vooraf vergunning te zijn verleend
op grond van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren.Deze leden vroegen hoe het staat met een centrale registratie van alle
experimenten, onder meer die met ongewervelde dieren. Het huidige registratiesysteem
dekt alle proeven die in Nederland in het kader van de Wet op de dierproeven
worden gedaan. Zoals ik hierboven in antwoord op een vraag van de leden van de PvdA-fractie
heb geantwoord, vallen experimenten met ongewervelde dieren hier niet onder,
aangezien deze niet als proefdieren in het kader van die wet zijn aangewezen.
Zoals ik daarbij ook heb gezegd, beraadt de Commissie van advies voor de dierproeven
zich over proeven met ongewervelde dieren, in verband met een mogelijke uitbreiding
van de werkingssfeer van de wet tot deze dieren.Tot slot vroegen deze leden naar de invloed van geheimhouding om economische
overwegingen op de openbaarheid van dierproeven. Mijns inziens wordt met het
huidige instrumentarium voldoende inzicht gegeven omtrent voorgenomen en uitgevoerde
dierproeven. Zo is het al jarenlang praktijk dat in het breed verspreide Jaaroverzicht
van de Sectie Dierproeven van de Veterinaire Hoofdinspectie (Zo doende) uitvoerig
wordt gerapporteerd over de aard en omvang van in Nederland verrichte dierexperimenten.
De registratiegegevens worden in dit jaarverslag geanonimiseerd weergegeven.
Op uitdrukkelijk verzoek van het Ministerie van OC&W worden de registratiegegevens
van instellingen voor wetenschappelijk onderwijs met naam en toenaam weergegeven.
Van geheimhouding om economische redenen kan bij het toezicht door de inspectie
geen sprake zijn; wel wordt bij de rapportage van de inspectie rekening gehouden
met de vertrouwelijkheid van bepaalde gegevens. Die vertrouwelijkheid komt
overigens weinig voor. De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,E. G. Terpstra XNoot1De bijlage is ter inzage gelegd op het Centraal Informatiepunt onder griffienr.
115921.3. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-19951996-22450-224.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl