Monitoring verwerving Joint Strike Fighter; rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk overig
Datum: 2016-01-25 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2009-2010
 Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Kamerstukken
 
 
 
 31 300
 
 Monitoring verwerving Joint Strike Fighter
 
 
 Nr. 14
 RAPPORT
 Stand van zaken augustus 2009
 
 
 Inhoudsopgave
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Inhoud
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 DEEL I: CONCLUSIES, AANBEVELINGEN EN BESTUURLIJKE
 REACTIE
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 
 
 1.
 
 
 
 
 Over dit onderzoek
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 
 1.1
 
 
 Doel en reikwijdte monitoring verwerving JSF
 
 
 5
 
 
 
 
 1.2
 
 
 Het JSF-programma
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.
 
 
 
 
 Conclusies en aanbevelingen
 
 
 
 
 7
 
 
 
 
 
 2.1
 
 
 Politieke besluitvorming
 
 
 7
 
 
 
 
 2.2
 
 
 Financiële onderbouwing
 
 
 8
 
 
 
 
 2.3
 
 
 Voorbereiding mogelijke komst JSF
 
 
 9
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3.
 
 
 
 
 Bestuurlijke reactie en nawoord Algemene Rekenkamer
 
 
 
 
 12
 
 
 
 
 
 3.1
 
 
 Bestuurlijke reactie
 
 
 12
 
 
 
 
 3.2
 
 
 Nawoord Algemene Rekenkamer
 
 
 13
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Overzicht conclusies, aanbevelingen, bestuurlijke reactie en
 nawoord
 
 
 
 
 15
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 DEEL II: ONDERZOEKSBEVINDINGEN
 
 
 
 
 19
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1
 
 
 
 
 Inleiding
 
 
 
 
 20
 
 
 
 
 
 1.1
 
 
 Herijking informatiebehoefte Tweede Kamer
 
 
 21
 
 
 
 
 1.2
 
 
 Ontwikkelingen in het JSF-programma
 
 
 22
 
 
 
 
 1.2.1
 
 
 Ontwikkelfase (SDD MoU)
 
 
 23
 
 
 
 
 1.2.2
 
 
 Test- en evaluatiefase (IOT&E MoU)
 
 
 23
 
 
 
 
 1.2.3
 
 
 Productiefase (PSFD MoU)
 
 
 24
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2
 
 
 
 
 Politieke besluitvorming
 
 
 
 
 25
 
 
 
 
 
 2.1
 
 
 Ministerie van Defensie gericht op de JSF
 
 
 25
 
 
 
 
 2.2
 
 
 Gevolgen motie-Hamer c.s. voor de besluit-
 vorming
 
 
 25
 
 
 
 
 2.2.1
 
 
 Side letter en criteria voor deelname aan de
 testfase
 
 
 26
 
 
 
 
 2.2.2
 
 
 Aanpassing projectplanning
 
 
 27
 
 
 
 
 2.2.3
 
 
 Interdepartementale verkenningen
 
 
 27
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 
 
 
 
 Financiële onderbouwing
 
 
 
 
 30
 
 
 
 
 
 3.1
 
 
 Inzicht in kosten
 
 
 30 
 
 
 
 
 3.1.1
 
 
 Kostenoverzicht
 
 
 30
 
 
 
 
 3.1.2
 
 
 Aanvullende en gerelateerde kosten
 
 
 31
 
 
 
 
 3.1.3
 
 
 Uitstapkosten
 
 
 34
 
 
 
 
 3.1.4
 
 
 «Sunk costs»
 
 
 35
 
 
 
 
 3.1.5
 
 
 Verwervingsbudget als deel van het investeringsbudget
 voor Defensiematerieel
 
 
 36 
 
 
 
 
 3.1.6
 
 
 Beleidsvisie voor overgang van F-16 naar mogelijke
 opvolger
 
 
 37 
 
 
 
 
 3.2
 
 
 Kostenontwikkeling
 
 
 38
 
 
 
 
 3.2.1
 
 
 Ontwikkeling stuksprijs JSF
 
 
 38 
 
 
 
 
 3.2.2
 
 
 Consortium Buy
 
 
 40 
 
 
 
 
 3.2.3
 
 
 Planningsaantal JSF-toestellen
 
 
 40
 
 
 
 
 3.2.4
 
 
 Kostenontwikkeling volgens Amerikaanse instanties en Lockheed Martin
 
 
 41 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4
 
 
 
 
 Inschakeling Nederlandse industrie
 
 
 
 
 44
 
 
 
 
 
 4.1
 
 
 Arbitrage afdrachtpercentage
 
 
 44
 
 
 
 
 4.2
 
 
 Orderontwikkeling
 
 
 47 
 
 
 
 
 4.2.1
 
 
 Afdrachten
 
 
 47
 
 
 
 
 4.2.2
 
 
 Nederlandse projecten (bilateral controlled
 funds)
 
 
 48
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5
 
 
 
 
 Voorbereiding op mogelijke komst JSF
 
 
 
 
 49
 
 
 
 
 
 5.1
 
 
 Het ICT-systeem ALIS
 
 
 49 
 
 
 
 
 5.1.1
 
 
 Planning en voortgang ALIS bij Lockheed Martin
 
 
 49 
 
 
 
 
 5.1.2
 
 
 Informatiestromen ALIS
 
 
 50 
 
 
 
 
 5.2
 
 
 Informatiebeveiliging ALIS
 
 
 50
 
 
 
 
 5.3
 
 
 Implementatie van ALIS: risico’s en
 beheersing
 
 
 51
 
 
 
 
 5.4
 
 
 Overig projectbeheer
 
 
 53 
 
 
 
 
 5.4.1
 
 
 Personele bezetting
 
 
 54 
 
 
 
 
 5.4.2
 
 
 Rol concerncontroller en toegevoegd
 projectcontroller
 
 
 54 
 
 
 
 
 5.4.3
 
 
 Begrotingsadministratie
 
 
 54
 
 
 
 
 5.4.4
 
 
 Digitalisering archief
 
 
 55 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 1
 
 
 
 
 Kostenoverzicht
 
 
 
 
 56
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 2
 
 
 
 
 Internationale samenwerking tussen reken- kamers
 
 
 
 
 58
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bijlage 3
 
 
 
 
 Methodologische verantwoording
 
 
 
 
 61
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Afkortingen en begrippen
 
 
 
 
 62
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Literatuur
 
 
 
 
 64
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 DEEL
 I:
 CONCLUSIES, AANBEVELINGEN EN BESTUURLIJKE REACTIE
 
 
 
 1.
 OVER DIT ONDERZOEK
 
 Sinds 2005 informeren wij de Tweede Kamer jaarlijks over de stand van zaken rond de
 verwerving van de Joint Strike Fighter (JSF). Het voorliggende rapport schetst de stand van
 zaken in 2009. In deel I gaan we in op de conclusies uit onze monitoring en doen we een
 aantal aanbevelingen (hoofdstuk 2). Daaraan voorafgaand geven we enige inleidende informatie
 over onze monitoring en het JSF-programma (§ 1.1 en § 1.2). In de
 bijlage bij deel I staat een overzicht van de belangrijkste conclusies en aanbevelingen. Aan
 het eind van dit deel geven we de bestuurlijke reactie weer van de staatssecretaris van
 Defensie, mede namens de ministers van Economische Zaken (EZ) en van Financiën
 (hoofdstuk 3). De reactie wordt gevolgd door ons nawoord.
 Dit rapport bevat ook een deel II. In dat deel staan de bevindingen die hebben geleid tot
 onze conclusies en aanbevelingen in deel I.
 Op onze website staat een overzicht van onze rapporten, brieven en aanvullende informatie
 over dit onderwerp (zie www.rekenkamer.nl/jsf). Ook staan er verwijzingen naar rapporten van
 rekenkamers van andere landen die deelnemen aan het JSF-programma.
 
 
 1.1
 Doel en reikwijdte monitoring verwerving JSF
 
 Het doel van onze monitoring is de Tweede Kamer te voorzien van onafhankelijke informatie
 over de voortgang van het JSF-programma en te wijzen op risico’s.
 
 Het Ministerie van Defensie hanteert de volgende definitie van het project vervanging F-16
 waarover gerapporteerd wordt aan de Tweede Kamer:
 
 «Het project «Vervanging F-16» omvat de participatie in de «System
 Development and Demonstration» (SDD)-fase van het Joint Strike Fighter (JSF)-project en
 de (technische) voorbereidingen tot de aanschaf van vervangende vliegtuigen voor de huidige
 F-16. Daarnaast is het stimuleren van de participatie van het Nederlandse bedrijfsleven bij
 de ontwikkeling en de productie van de JSF een belangrijk aspect van het project.»
 (Defensie en EZ, 2007)
 In onze monitoringsrapporten over de verwerving van de
 JSFbeperken wij ons niet tot deze projectdefinitie. Wij
 kijken ook naar financiële en niet-financiële ontwikkelingen die buiten de
 projectdefinitie vallen en die gerelateerd zijn aan het JSF-programma (zie § 1.2).
 
 
 Het project vervanging F-16 van het Ministerie van Defensie heeft sinds 1999 de status van
 «Groot Project». Op 27 oktober 2009 stuurde de vaste commissie voor Defensie
 van de Tweede Kamer een brief over haar informatiebehoefte over de vervanging van de F-16
 aan de staatssecretaris van Defensie en de minister van EZ (Tweede Kamer, 2009a). In deze
 brief geeft de commissie aan dat ze haar in 1999 geformuleerde informatiebehoefte herziet en
 de eisen aan de jaarrapportage over het grote project vervanging F-16 blijvend op een aantal
 punten aanpast.
 De commissie schrijft dat eerdere adviezen van de auditdiensten (Defensie en EZ) en van de
 Algemene Rekenkamer bij dit besluit een rol hebben gespeeld. 
 Ten opzichte van 1999 is de informatiebehoefte nu onder meer aangevuld met:
 
 
 •
 de totale kosten van het JSF-programma (inclusief de exploitatiekosten en de
 buiten de huidige definitie vallende gerelateerde kosten);
 
 
 •
 een financieel overzicht van de totale meerjarenplanning;
 
 
 •
 uitstap- en uitstelkosten (alle kosten steeds in het meest actuele
 prijspeil).
 
 
 
 Ons laatste monitoringsrapport over de verwerving van de JSF dateert van februari 2009
 (Algemene Rekenkamer, 2009b). In het nu voorliggende rapport, ons vijfde monitoringsrapport
 over de verwerving van de JSF, presenteren wij de stand van zaken tot en met augustus 2009.
 Om zo actueel mogelijk te zijn, gaan onze bevindingen op enkele onderdelen verder dan
 augustus 2009.
 
 
 
 1.2
 Het JSF-programma
 
 Het JSF-programma is een internationaal samenwerkingsprogramma. De samenwerking tussen de
 deelnemende landen wordt vastgelegd in een zogeheten Memorandum of
 Understanding (MoU). Er zijn verschillende MoU’s voor afspraken over de
 ontwikkeling, de productie en het onderhoud van de JSF.
 Nederland heeft zich vanaf 2002 verbonden aan de volgende MoU’s (de MoU’s
 worden genoemd in de volgorde van de ontwikkeling van de JSF, niet in de volgorde van
 ondertekening):
 
 
 •
 System Development and Demonstration MoU (SDD MoU) voor de ontwikkelfase van de
 JSF.
 
 
 •
 Initial Operational Test and Evaluation MoU (IOT&E MoU), een afzonderlijk
 onderdeel van de ontwikkelfase. Nederland is voornemens om met twee testtoestellen deel te
 nemen aan deze test- en evaluatiefase. Deze fase is voorzien van 2011 tot midden 2014. Eind
 mei 2008 is Nederland toegetreden tot het IOT&E MoU en op 2 juni 2009 is Nederland
 verplichtingen aangegaan voor het eerste testtoestel (zie verder hoofdstuk 2).
 
 
 •
 Production, Sustainment and Follow-on Development MoU (PSFD MoU) voor de
 productie-, instandhoudings- en doorontwikkelfase van de JSF. De PSFD-fase loopt tot en met
 2052 en kent zowel de initiële productie en de productie van testtoestellen (de Low
 Rate Initial Production (LRIP)-fase) als de volledige productie (de Full Rate Production
 (FRP)-fase). De LRIP-fase bestaat uit acht productieseries, waaronder de Nederlandse
 testtoestellen ten behoeve van deelname aan de testfase. De productie van het eerste
 testtoestel voor Nederland gebeurt in LRIP-3 en de voorgenomen productie van het tweede
 testtoestel in LRIP-4.
 
 
 •
 Production & Sustainment MoU (P&S MoU). Dit MoU is niet afgesloten vanuit
 het JSF Program Office (JPO; een Amerikaanse overheidsorganisatie die de dagelijkse gang van
 zaken rond het JSF-programma regelt). Het is een uitwerking van het PSFD MoU op Europees
 niveau. Deze zogenoemde European Footprint is ondertekend door
 Nederland, Italië en Noorwegen. Groot-Brittannië, Denemarken en Turkije hebben nog
 geen besluit genomen over deelname aan het P&S MoU. 
 
 
 
 In de figuur hieronder staat een overzicht van de verschillende fasen uit het
 JSF-programma en de bijbehorende samenwerkingsovereenkomsten.
 Omwille van de leesbaarheid spreken we in het vervolg van dit rapport van de ontwikkelfase
 (SDD), de test- en evaluatiefase (IOT&E) en de productiefase (PSFD).
 In de inleiding van deel II van dit rapport gaan we in op de recente ontwikkelingen in de
 verschillende fasen van het JSF-programma.
 
 
 
 
 In de volgende figuur is te zien welke landen deelnemen aan de verschillende
 samenwerkingsovereenkomsten.
 
 
 
 Het Nederlandse financiële belang in het JSF-programma wordt in 2009 door het
 Ministerie van Defensie geraamd op ongeveer € 16 miljard (prijspeil 2008). Dit
 betreft het verwervings- en exploitatiebudget. 
 
 
 
 
 2
 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
 
 In dit hoofdstuk presenteren wij de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van onze
 monitoring in 2009. We gaan achtereenvolgens in op de politieke besluitvorming
 (§ 2.1) de financiële onderbouwing (§ 2.2) en de voorbereiding van
 het Ministerie van Defensie op de mogelijke komst van de JSF, waarbij we in het bijzonder
 stilstaan bij de informatiebeveiliging en de implementatie van ALIS (§ 2.3).
 
 
 
 2.1
 Politieke besluitvorming
 
 Ministerie van Defensie gericht op komst JSF
 
 In ons vorige monitoringsrapport schreven wij dat het Ministerie van Defensie gericht is
 op de komst van de JSF en vooralsnog geen rekening lijkt te houden met de gevolgen van een
 eventuele keuze voor een ander toestel dan de JSF. Het Ministerie van Defensie beschouwt de
 JSF op basis van de kandidatenvergelijking als enige overgebleven kandidaat voor de
 vervanging van de F-16. Het ministerie gaat ervan uit dat in 2012 wordt gekozen voor of tegen de JSF. Volgens het
 ministerie is de kandidatenvergelijking uit 2008 duidelijk en is het daarom moeilijk om
 inspanningen te rechtvaardigen die niet op de JSF zijn gericht. Daarmee komen we ook dit
 jaar tot de conclusie: het Ministerie van Defensie bereidt zich nauwelijks voor op de
 mogelijkheid dat in 2012 wordt gekozen voor een ander toestel dan de JSF.
 Het is uiteraard onzeker hoe de politieke verhoudingen en de diverse politieke standpunten
 over de vervanging van de F-16 in 2012 zullen zijn. Daarom beschouwen wij deze vrijwel
 uitsluitende focus op de JSF als vervanger van de F-16 als een risico binnen het project
 vervanging F-16.
 Gevolgen motie-Hamer c.s. voor besluitvorming vervanging F-16
 
 
 Op 22 en 23 april 2009 stond de aanschaf van twee testtoestellen voor de test- en
 evaluatiefase op de agenda van de Tweede Kamer. Op 23 april 2009 heeft de Tweede Kamer
 de motie-Hamer c.s aangenomen (Tweede Kamer, 2009c). Met de uitvoering van deze motie is de
 definitieve besluitvorming over de vervanging van de F-16 verschoven van 2010 naar
 2012.
 In 2010 zal de Tweede Kamer wel besluiten over de aanschaf van de twee testtoestellen
 (bevestiging van de aanschaf van het eerste testtoestel en verplichtingen aangaan voor het
 tweede testtoestel). Daarmee kiest zij voor of tegen deelname aan de testfase.
 
 Naar aanleiding van de motie-Hamer c.s. hebben Nederland en het JPO op 6 mei 2009 een
 side letter ondertekend over de mogelijkheid om af te zien van
 de koop van het eerste testtoestel (Defensie, 2009l). Wij wijzen erop dat Nederland ook
 zonder de side letter kan afzien van het eerste testtoestel. Het
 contract voor de productieserie LRIP-3 en het MoU voor de productiefase bevatten namelijk
 standaardbepalingen voor ontbinding tegen vergoeding van de gemaakte kosten.
 
 Door verschuiven van het definitieve besluit over de vervanging van de F-16 is de
 mogelijkheid ontstaan om de uitkomst van de zogeheten verkenningen te betrekken bij het
 besluit. Deze verkenningen, die sinds 2008 worden voorbereid door een interdepartementale
 projectgroep, zijn bedoeld om een volgend kabinet te adviseren over de ambities en
 samenstelling van de krijgsmacht en over de Defensiebestedingen. Het eindrapport beschrijft
 de beleidsopties voor de komende 15 tot 20 jaar. Dit rapport wordt in 2010 tegelijk met de
 heroverwegingen, waartoe het kabinet in september 2009 opdracht heeft gegeven,
 gepresenteerd.
 In antwoorden op vragen van de Tweede Kamer in februari en maart 2009 (Defensie, 2009j,
 2009k) heeft de staatssecretaris van Defensie aangegeven de verkenningen en de
 besluitvorming over de vervanging van de F-16 als gescheiden trajecten te beschouwen. De
 besluitvorming stond gepland voor de huidige kabinetsperiode, terwijl de verkenningen juist
 bedoeld zijn voor een volgend kabinet.
 
 Door het verschuiven van de besluitvorming naar 2012 is echter de mogelijkheid ontstaan om
 de verkenningen een rol te doen spelen in de besluitvorming over de vervanging van de F-16
 (zie figuur hieronder). Het is naar onze mening zinvol dit te doen. Omdat het ambitieniveau
 bepaalt wat Defensie moet kunnen leveren, is het van invloed op de samenstelling van de
 krijgsmacht en daarmee op de keuze voor een jachtvliegtuig. Bovendien nemen de
 verwervingskosten van de JSF volgens de berekeningen van het Ministerie van Defensie in de
 jaren 2008 tot 2023 ongeveer 22,5% van het totale investeringsbudget voor Defensiematerieel
 in beslag (Defensie, 2009c). In deze berekeningen zijn de eventuele gevolgen van de
 heroverwegingen nog niet meegenomen.
 
 
 
 
 
 
 2.2
 Financiële onderbouwing
 
 Inzicht in kosten
 De staatssecretaris van Defensie heeft de aanbevelingen uit onze voorgaande
 JSF-monitoringsrapporten opgevolgd. Zo heeft hij:
 
 
 •
 op verzoek van de Tweede Kamer voor het eerst een actueel en vergelijkbaar
 kostenoverzicht opgenomen in het addendum bij de Jaarrapportage 2008, in april 2009
 (Defensie, 2009c). 
 
 
 •
 het verwervingsbudget en het exploitatiebudget aangepast van prijspeil 2005 naar
 prijspeil 2008. Daarmee is het verwervingsbudget met € 487 miljoen verhoogd van
 € 5 667 miljoen naar € 6 154 miljoen. Het exploitatiebudget
 is verhoogd met € 740 miljoen waardoor de exploitatiekosten stijgen van
 € 9 134 miljoen naar € 9 874 miljoen.1Gebaseerd op een exploitatie van 30 jaar.
 
 
 •
 inzicht gegeven in de financiële gevolgen van het eventueel uitstappen uit
 het JSF-project. De totale kosten van uitstappen uit het JSF-project bedragen volgens de
 staatssecretaris per april 2009 ongeveer € 854,8 miljoen (prijspeil 2008).
 
 
 
 Over de aanpassing van het verwervingsbudget met € 487 miljoen hebben de
 auditdiensten van Defensie en EZ aan de Tweede Kamer gemeld dat deze getoetst en
 geaccordeerd is door de Inspectie der Rijksfinanciën (IRF). Uit onze monitoring blijkt
 echter dat de IRF deze verhoging tot op het moment van schrijven niet heeft getoetst of
 geaccordeerd. Begin november 2009 had de IRF de onderbouwing van de prijspeilactualisatie
 nog niet ontvangen van het Ministerie van Defensie.
 De IRF heeft wel aangegeven voorstander te zijn van een aanpassing van het prijspeil.
 
 In de Jaarrapportage 2008 zijn nog niet alle aanvullende en gerelateerde kosten opgenomen
 die in interne memoranda wel worden bijgehouden. De in deze memoranda genoemde bedragen
 wijzen op een mogelijke verhoging van het investeringsbudget voor Defensiematerieel met naar
 schatting € 194 miljoen tot € 298 miljoen. Een deel van die kosten
 moet overigens ook worden gemaakt als in 2012 voor een ander toestel dan de JSF zou worden
 gekozen.
 Kostenontwikkeling
 De kostenontwikkeling van de ontwikkelfase van het JSF-programma blijft onzeker. De
 Amerikaanse controle-instanties (Government Accountability Office, GAO en Joint Estimating
 Team, JET) verwachten een kostenstijging. Lockheed Martin en JPO zijn het niet eens met deze
 voorspellingen. Alle partijen zijn het wel eens over de verwachting dat eind 2010 meer
 duidelijkheid over de kosten zal bestaan. De kostenontwikkeling is vooralsnog dus
 onzeker.
 
 
 
 2.3
 Voorbereiding mogelijke komst JSF
 
 Informatiebeveiliging
 
 Lockheed Martin levert de JSF met een eigen informatiesysteem: het Autonomic Logistics Information System (ALIS). Dit systeem wordt gekoppeld aan
 de Nederlandse Defensiesystemen en stuurt informatie, onder andere over het toestel, naar
 Lockheed Martin. Een keuze voor de JSF impliceert dat Nederland in bepaalde mate afhankelijk
 zal worden van Lockheed Martin en van de Amerikaanse overheid.
 Voor de beveiliging van de informatie in ALIS vertrouwt het Ministerie van Defensie op de
 onderzoeken die het Amerikaanse Ministerie van Defensie zal uitvoeren in het kader van hun
 certificering en accreditatie van ALIS.
 Over de beveiliging van zogeheten NL eyes only-informatie in
 ALIS (informatie die alleen bestemd is voor Nederland) bestaan nog veel onduidelijkheden.
 Mogelijk is voor de Nederlandse certificering en accreditatie van ALIS nog aanvullend
 onderzoek nodig door het Nederlandse Ministerie van Defensie. De manier waarop het beheer
 van ALIS wordt uitgevoerd en welke rol Lockheed Martin en de Nederlandse Defensieorganisatie
 hierbij hebben, is nog onduidelijk. 
 
 Aanbeveling
 Wij bevelen de staatssecretaris van Defensie aan om voor de
 definitieve besluitvorming over de vervanging van de F-16 in kaart te brengen op welke
 manier de veiligheid van gevoelige nationale informatie (NL eyes
 only) geborgd is in ALIS en zo nodig aanvullende maatregelen te treffen. Op die
 manier wordt de Tweede Kamer in staat gesteld om de informatiebeveiliging te betrekken in de
 besluitvorming en hierbij expliciet af te wegen welke mate van afhankelijkheid Nederland op
 dit gebied accepteert.
 Projectbeheer ALIS
 
 In ons vorige monitoringsrapport gaven wij de risico’s weer die het projectteam
 vervanging F-16 signaleerde bij de implementatie van ALIS binnen het Ministerie van
 Defensie. Het ging om politieke, economische, organisatorische en technische risico’s
 en om de afhankelijkheid van de leverancier en de beschikbaarheid van
 projectmedewerkers.
 Wij wezen de staatssecretaris van Defensie op de mogelijkheden van een Gateway review. In
 deze methode denken onafhankelijke vakgenoten op cruciale momenten mee over de aanpak van
 een project. Het projectteam vervanging F-16 heeft er in 2009 voor gekozen om deze suggestie
 niet op te volgen omdat het een onevenredig grote belasting zou betekenen, er goede toegang
 tot externe expertise is en er binnen Defensie interne waarborgen zijn getroffen.
 
 
 We zijn nagegaan wat de huidige stand van zaken is van de implementatie van ALIS en de
 beheersing van de risico’s. Het projectteam vervanging F-16 heeft in augustus 2009
 geen goedgekeurd plan op basis waarvan de werkzaamheden voor ALIS plaatsvinden. Er is wel
 een Project Initiatie Document (PID), maar dit heeft een onduidelijke status en is volgens
 het Ministerie van Defensie achterhaald. Hierdoor is het niet duidelijk welke activiteiten
 moeten worden uitgevoerd voor de implementatie van ALIS en welke kosten daarmee verbonden
 zijn. In het PID wordt uitgegaan van een budget van € 44 miljoen voor de
 implementatie van ALIS. Daarnaast zijn er ook geen interne rapportages over de voortgang van
 de implementatie van ALIS binnen het Ministerie van Defensie en over de beheersing van de
 risico’s die de projectgroep vorig jaar heeft gesignaleerd.
 Wij concluderen dat deze werkwijze een risico vormt voor de projectbeheersing van het
 project vervanging F-16. Noodzakelijke sturingsinformatie ontbreekt. Het gaat hierbij om
 informatie over de te verrichten werkzaamheden en de beschikbare mensen, geld en tijd en de
 samenhang daartussen.
 
 Wij merken overigens op dat het project vervanging F-16 niet is opgenomen in het meest
 recente overzicht van ICT-projecten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
 Koninkrijksrelaties (BZK). Naar aanleiding van onze rapporten over ICT-projecten (Algemene
 Rekenkamer, 2007a, 2008) heeft het kabinet besloten om de kosten van alle grote
 ICT-projecten bij de Rijksoverheid inzichtelijk te maken (BZK, 2008). Over ICT-projecten of
 projecten met een ICT-component van € 20 miljoen of meer moet daarom worden
 gerapporteerd aan het Ministerie van BZK.
 Aanbeveling
 
 Wij bevelen de staatssecretaris van Defensie aan om te zorgen voor noodzakelijke
 sturingsinformatie met betrekking tot alle activiteiten die
 nodig zijn voor de implementatie van ALIS binnen de Defensieorganisatie. Hierbij is aandacht
 nodig voor de samenhang tussen de activiteiten en de beschikbare hoeveelheid tijd, geld en
 mensen. 
 Volgens het PID is het budget voor de implementatie van ALIS € 44 miljoen en
 zou de staatssecretaris van Defensie er dus over moeten rapporteren aan BZK. Gezien de
 onduidelijke status van het PID en dus de onduidelijkheid over de kosten bevelen wij de
 staatssecretaris aan om na te gaan wat de kosten voor de implementatie van ALIS zijn en zo
 nodig (als die kosten meer dan € 20 miljoen bedragen) alsnog te rapporteren aan
 het Ministerie van BZK.
 
 Overig projectbeheer
 
 In ons vorige monitoringsrapport schreven we dat de krappe personele bezetting van de
 projectorganisatie een risico vormde voor de voorbereiding op de mogelijke komst van de JSF.
 Zonder uitbreiding zouden bijvoorbeeld de aanpassingen aan de F-16 vliegbases, om ze
 geschikt te maken voor de JSF, mogelijk niet op tijd zijn afgerond.
 De staatssecretaris heeft onze aanbeveling overgenomen. De personele bezetting van de
 projectorganisatie vervanging F-16 is nu op het vereiste niveau. 
 
 
 
 
 
 3
 BESTUURLIJKE REACTIE EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER
 
 De staatssecretaris van Defensie heeft op 19 januari 2010, mede namens de minister
 van Financiën en de minister van EZ, gereageerd op ons rapport. Hieronder vatten wij de
 reactie samen. Daarna volgt ons nawoord. De integrale reactie is te vinden op onze website
 www.rekenkamer.nl/jsf.
 
 
 3.1
 Bestuurlijke reactie
 
 De staatssecretaris van Defensie gaat in op onze constatering dat het Ministerie Defensie
 bij de voorbereidingen geen rekening lijkt te houden met een eventuele keuze voor een ander
 toestel dan de JSF. Volgens de staatssecretaris gaan wij hiermee voorbij aan de inspanningen
 die zijn verricht in het kader van de actualisering van de kandidatenevaluatie die in
 december 2008 is voltooid, het overleg met de Tweede Kamer in het voorjaar van 2009 over de
 resultaten daarvan en de politieke besluitvorming tot op heden. De staatssecretaris wijst
 erop dat gezien de deelneming aan de ontwikkeling van de JSF het project vervanging F-16
 vooral is gericht op de verwervingsvoorbereiding van de JSF. Op basis van openbare bronnen
 zal hij in de Jaarrapportage vervanging F-16 over 2009 ingaan op algemene ontwikkelingen
 rondom andere toestellen uit de kandidatenevaluatie.
 
 De staatssecretaris van Defensie nuanceert onze conclusie dat in de Jaarrapportage
 vervanging F-16 over 2008 niet alle aanvullende en gerelateerde kosten uit interne memoranda
 van het Ministerie van Defensie zijn opgenomen. Hierdoor lijkt een tekort in het
 investeringsbudget en het projectbudget te ontstaan. De meeste van de in ons rapport
 opgenomen aanvullende en gerelateerde projecten moeten echter het reguliere
 behoeftestellingsproces van het Ministerie van Defensie nog doorlopen, aldus de
 staatssecretaris. Pas na goedkeuring van de behoeftestelling zullen de desbetreffende
 projecten via het reguliere plan- en begrotingsproces worden opgenomen in het
 investeringsplan. De staatssecretaris geeft aan dat de Tweede Kamer vanzelfsprekend over
 materieelverwervingen zal worden geïnformeerd volgens de regels van het Defensie
 Materieel Proces.
 Wij merken volgens de staatssecretaris terecht op dat een deel van deze aanvullende en
 gerelateerde kosten ook gemaakt zouden worden indien voor een ander toestel dan de JSF zou
 worden gekozen. Volgens de staatssecretaris zou een deel van de projecten ook ongeacht de
 vervanging van de F-16 worden uitgevoerd, zoals de bedrijfsmatige vervanging van
 vliegtuigafreminstallaties op de vliegbases. De staatssecretaris geeft aan dat in beginsel
 in het projectbudget alleen kosten worden opgenomen die conform de projectdefinitie kunnen
 worden toegeschreven aan de vervanging van de F-16. Daarom worden voor de bedrijfsmatige
 vervanging van de vliegtuigafreminstallaties op de vliegbases alleen de extra kosten ten
 gevolge van de vervanging van de F-16 geraamd in het projectbudget. De reguliere
 bedrijfsmatige vervanging zal na goedkeuring van de behoeftestelling worden opgenomen in het
 investeringsplan.
 
 Verder geeft de staatssecretaris aan dat de onderbouwing van de prijspeilaanpassing naar
 prijspeil 2008 inmiddels bij de IRF voor toetsing is aangeboden. De berekeningen voor de
 aanpassing naar prijspeil 2009, die zal worden gebruikt in de Jaarrapportage vervanging F-16
 over 2009, zullen tijdig voor toetsing en goedkeuring aan de IRF worden aangeboden.
 Met betrekking tot de aanbevelingen rondom de beveiliging van NL eyes
 only informatie in het F-35 Autonomic Logistics Information
 System (ALIS) merkt de staatssecretaris op dat voor het project vervanging F-16
 een accreditatieplan is opgesteld. De accreditatie van ALIS is daarvan een onderdeel evenals
 de bescherming van informatie in de verschillende rubriceringscategorieën.
 De staatssecretaris van Defensie wijst op zijn reactie op ons vorige monitoringsrapport,
 over 2008, waarin hij uiteenzet dat de noodzaak voor uitgebreide en complexe koppelingen aan
 de Nederlandse defensiesystemen minder groot is dan eerst werd aangenomen. De
 staatssecretaris schrijft dat met de JSF bovendien in beginsel volledig kan worden
 geopereerd zonder koppeling aan een ERP-systeem of aan andere
 systemen. De staatssecretaris geeft aan dat, hoewel de koppeling met ERP niet strikt
 noodzakelijk is, het Ministerie van Defensie daar in de toekomst wel naar zal streven, zeker
 gelet op het belang van de uitwisseling van gegevens over, bijvoorbeeld, de opleiding en
 training van personeel. De deelneming aan de operationele testfase van het JSF-programma
 (IOT&E) biedt volgens de staatssecretaris de mogelijkheid de gegevensuitwisseling
 vroegtijdig te beproeven. Met betrekking tot onze aanbeveling over de noodzakelijke
 sturingsinformatie zal het Ministerie van Defensie voor ALIS een deelplan opstellen en dit
 formeel deel laten uitmaken van het project vervanging F-16.
 De staatssecretaris van Defensie schrijft dat het rapportagemodel grote ICT-projecten
 (Kamerstuk 26 643, nr. 135) recent is herzien. In de herziene versie zijn de
 departementen overeengekomen dat ICT-componenten die een geïntegreerd onderdeel zijn
 van een infrastructureel project of een materieelaanschaf en waarvoor zelfstandige sturing
 en monitoring niet mogelijk of zinvol is, niet worden opgenomen in de rijksbrede rapportage
 grote ICT-projecten. In de rijksbrede afspraken rondom de rapportage grote ICT-projecten
 wordt het project vervanging F-16 hiervan als concreet voorbeeld genoemd.
 Ten slotte geeft de staatssecretaris aan dat het Ministerie van Defensie het afgelopen
 jaar opnieuw veel inspanningen heeft verricht om de informatievoorziening aan het parlement
 verder te verbeteren waarbij hij verwijst naar onze voorbeelden van het kostenoverzicht en
 het overzicht van mogelijke uitstapkosten uit het JSF-project. Het ministerie streeft naar
 een verdere verbetering van deze kostenoverzichten, ook in het licht van de herijking van de
 informatiebehoefte van de Tweede Kamer.
 
 
 
 3.2
 Nawoord Algemene Rekenkamer
 
 Wij waarderen het dat de staatssecretaris streeft naar een verdere verbetering van de
 informatievoorziening aan de Tweede Kamer.
 In dit rapport concluderen wij dat het Ministerie van Defensie zich nauwelijks meer
 voorbereidt op de mogelijkheid dat in 2012 wordt gekozen voor een ander toestel dan de JSF.
 De reactie van de staatssecretaris biedt geen aanleiding tot bijstelling van deze conclusie. 
 In dit rapport besteden wij geen aandacht aan de kandidatenvergelijking vervanging F-16
 uit 2008 omdat wij op 17 april 2009 een brief aan de Tweede Kamer hebben gestuurd met
 onze observaties over de kandidatenvergelijking (Algemene Rekenkamer, 2009a).
 Wat betreft de aanvullende en gerelateerde kosten voor het project vervanging F-16
 benadrukken wij het belang van een zo volledig mogelijk inzicht in alle (toekomstige)
 programmakosten. Wij verwijzen hierbij naar ons rapport uit
 2007 waarin wij aanbevelen de Tweede Kamer op gezette tijden een overzicht te geven van de
 buiten de projectdefinitie vallende programmakosten gerelateerd
 aan de vervanging van de F-16 (Algemene Rekenkamer, 2007b). Dit komt ook aan de orde in de
 in oktober 2009 herijkte informatiebehoefte van de Tweede Kamer.
 De staatssecretaris van Defensie schrijft dat met de JSF in beginsel volledig kan worden
 geopereerd zonder koppeling aan de Nederlandse Defensiesystemen.
 De staatssecretaris streeft echter wel naar deze koppeling. Het Ministerie van Defensie
 ontplooit dan ook activiteiten voor de implementatie van ALIS die initieel begroot werden op
 € 44 miljoen. Om te garanderen dat deze implementatie zo doelmatig en
 doeltreffend mogelijk gebeurt, vinden wij het van belang dat er sturingsinformatie is over
 de te verrichten werkzaamheden, de beschikbare mensen, geld en tijd en de samenhang
 daartussen. Wij hebben dan ook met instemming kennisgenomen van de opmerking dat het
 projectteam vervanging F-16 een deelplan gaat opstellen voor de implementatie van ALIS
 binnen het Ministerie van Defensie. Het is van belang dat dit plan alle activiteiten bevat die binnen het Ministerie van Defensie nodig zijn voor
 een succesvolle implementatie van ALIS en niet alleen de activiteiten die het projectteam
 vervanging F-16 zelf zal uitvoeren.
 
 De staatssecretaris van Defensie verwijst naar een passage in het document «Rijksbrede afspraken rondom de rapportage grote
 ICT-projecten». Op het moment van schrijven had de minister van BZK dit
 document nog niet naar de Tweede Kamer gestuurd. In het document staat dat ICT-componenten
 die een geïntegreerd onderdeel zijn van een infrastructureel project, danwel een
 aanschaf van materieel, en waarvoor zelfstandige sturing en monitoring niet mogelijk of
 zinvol is, buiten beschouwing worden gelaten. Voorbeeldprojecten die hierbij genoemd worden
 zijn de Hoge Snelheidslijn (HSL) en het project vervanging F-16.
 Meer in het algemeen vragen wij ons af of dit soort projecten niet toch zouden moeten
 worden opgenomen in de rijksbrede rapportage aan de Tweede Kamer. Het is niet aannemelijk
 dat zich minder problemen voordoen met ICT bij infrastructurele projecten en bij de aanschaf
 van materieel dan bij andere soorten projecten met een ICT-component. Wij kunnen ons
 voorstellen dat dit ook voor ALIS geldt. Bij de implementatie van ALIS in de
 Defensieorganisatie gaat het bovendien om een (deel)project waarbij zelfstandige sturing en
 monitoring mogelijk en zinvol is. De interne sturingsinformatie over de implementatie van
 ALIS en de jaarrapportage aan de Tweede Kamer kan als basis dienen voor de rapportage aan
 het Ministerie van BZK. 
 
 
 Overzicht conclusies, aanbevelingen, bestuurlijke reactie en nawoord 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Conclusies over stand van
zaken 2008
 
 
 Aanbevelingen 2008
 
 
 Conclusies stand van zaken
2009
 
 
 Conclusies stand van zaken
2009
 
 
 Reactie staatssecretaris van
Defensie
 
 
 Nawoord Algemene
Rekenkamer
 
 
 
 
 
 
 
 Politieke besluitvorming
 
 
 
 
 
 
 
 Defensie bereidt zich nauwelijks voor op mogelijke keuze voor ander toestel dan JSF. Wij beschouwen dit als een risico.
 
 
 
 De staatssecretaris wijst op actualisering kandidatenvergelijking, overleg met Tweede Kamer en politieke besluitvorming tot op heden. Door deelname aan ontwikkeling JSF is Defensie vooral gericht op verwervingsvoorbereiding van JSF. Staatssecretaris gaat in jaarrapportage 2009 in op algemene ontwikkelingen andere toestellen.
 
 
 De reactie biedt geen aanleiding tot bijstelling conclusie.
 Op 17 april 2009 hebben wij een brief aan Tweede Kamer gestuurd met onze observaties over de kandidatenvergelijking (Algemene Rekenkamer, 2009a).
 
 
 
 
 
 
 Defensie beschouwde besluit vervanging F-16 en verkenningen als gescheiden trajecten. Door het verschuiven van de besluitvorming naar 2012 is mogelijkheid ontstaan om verkenningen een rol te doen spelen in besluitvorming.
 
 
 
 
 
 
 
 
 Financiële onderbouwing
 
 
 
 
 
 Volledig overzicht van onderling vergelijkbare kosten voor JSF-programma voor Nederland ontbreekt. 
 
 
 Presenteer alle kosten voor het JSF-programma voor Nederland op onderling vergelijkbare manier aan Tweede Kamer. 
 
 
 Defensie heeft actueel en vergelijkbaar kostenoverzicht opgenomen in addendum bij Jaarrapportage 2008. Tweede Kamer heeft infor- matiebehoefte herijkt waardoor dit overzicht ook de komende jaren opgenomen zal worden.
 
 
 
 
 
 
 
 Actualisering van verwervingsbudget in interne investeringsplanning Ministerie van Defensie van prijspeil 2005 naar 2007 leidt tot tekort van ruim € 360 miljoen. 
 
 
 Actualiseer geschatte verwervingsbudget in interne investeringsplanning van het Ministerie van Defensie jaarlijks, breng gevolgen in kaart en informeer Tweede Kamer daarover.
 
 
 Defensie heeft het verwervingsbudget en het exploi- tatiebudget aangepast van prijspeil 2005 naar prijspeil 2008. 
 De IRF heeft deze verhoging begin november 2009 nog niet getoetst of geaccordeerd.
 
 
 
 Onderbouwing voor aan- passing aan prijspeil 2008 is aan IRF aangeboden. Defensie biedt onderbouwing voor aanpassing aan prijspeil 2009 tijdig aan IRF aan.
 
 
 
 
 
 Ministerie van Defensie zet zich in voor alternatief voor horizontalelijnprijs: de consortium buy.
 
 
 Informeer Tweede Kamer over stand van zaken rond consortium buy en mogelijke (financiële) gevolgen hiervan. 
 
 
 De staatssecretaris heeft op 15 april 2009 aan de Tweede Kamer laten weten dat het niet zeker is of een consortium buy voor april 2010 tot stand komt.
 
 
 
 
 
 
 
 Kosten bij eventuele beëindiging van deelname aan JSF-programma kunnen oplopen van indicatief minimaal € 316 miljoen tot indicatief minimaal € 430 miljoen (prijspeil 2001). 
 
 
 Informeer Tweede Kamer actief over uitstapkosten voor kabinetsbesluit over definitieve vervanger F-16 in 2010. 
 
 
 Defensie heeft inzicht gegeven in financiële gevolgen van het eventueel uitstappen uit JSF-project. Met herijkte informatiebehoefte Tweede Kamer wordt dit vast onderdeel van de jaarrapportage.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 In Jaarrapportage 2008 zijn niet alle aanvullende en gerelateerde kosten uit interne memoranda opgenomen. Mogelijke verhoging van het investeringsbudget voor Defensiematerieel met naar schatting € 194 miljoen tot € 298 miljoen. Deel van deze kosten moet ook worden gemaakt voor ander toestel dan JSF.
 
 
 
 Volgens staatssecretaris lijkt een tekort in het investeringsbudget en het projectbudget te ontstaan door onze conclusie. Na goedkeuring van behoeftestelling kunnen betreffende projecten worden opgenomen in investeringsplan. In beginsel in projectbudget alleen kosten die con- form projectdefinitie kunnen worden toegeschreven aan vervanging F-16. 
 
 
 Wij benadrukken het belang van een zo volledig mogelijk inzicht in alle (toekomstige) programmakosten. Wij verwijzen naar ons rapport uit 2007 waarin wij aanbevelen de Tweede Kamer op gezette tijden een overzicht te geven van buiten project- definitie vallende programmakosten gerelateerd aan vervanging F-16.
 
 
 
 
 
 
 Kostenontwikkeling van de JSF is vooralsnog onzeker.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Inschakeling Nederlandse industrie
 
 
 
 
 
 Minister van EZ heeft nieuwe afdrachtspercentage van 10,3 op 1 juli 2008 bekendgemaakt. Onze bevindingen over herberekening van het afdrachtspercentage hebben we november 2008 in vertrouwelijke brief aan minister van EZ meegedeeld.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omvang SDD-orders in 2007 licht gestegen. Orderomvang LRIP-fase gelijk gebleven in 2007, maar lichte stijging t/m september 2008.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Voorbereiding mogelijke komst JSF
 
 
 
 
 
 Risico’s door de krappe personele bezetting binnen de projectorganisatie voor noodzakelijke projectvoorbereidingen zoals de transitie van vliegbases.
 Auditdiensten Defensie en EZ plaatsen opmerkingen bij projectbeheer zoals personele bezetting, inrich- ting organisatie, rol con- cerncontroller, informatievoorziening en archivering. 
 
 
 Breng personele bezetting op het vereiste niveau en zorg dat vastgelegde beleidsambities en daarvoor beschikbare mensen, tijd en middelen in de juiste verhouding tot elkaar staan. 
 Los tekortkomingen op basis van opmerkingen van de auditdiensten op in 2009.
 
 
 Onze aanbeveling om de personele bezetting van het project vervanging F-16 op het vereiste niveau te brengen is door het Ministerie van Defensie overgenomen.
 
 
 
 
 
 
 
 Projectteam vervanging F-16 heeft risico’s rondom ALIS in kaart gebracht: invoering van ALIS en koppeling met toekomstige Defensiesystemen blijkt hoog risico voor tijdig operationeel krijgen van JSF. Risico’s worden volgens het Ministerie van Defensie geminimaliseerd.
 
 
 Wij wezen het Ministerie van Defensie vorig jaar op de mogelijkheden van een Gateway review. Het projectteam vervanging F-16 heeft ervoor gekozen deze suggestie niet op te volgen. 
 
 
 Noodzakelijke sturingsinformatie voor implementatie van ALIS ontbreekt. Hierbij is aandacht nodig voor alle activiteiten voor de implementatie van ALIS en alle kosten hiervoor.
 
 
 Zorg voor noodzakelijke sturingsinformatie met betrekking tot alle activiteiten die nodig zijn voor de implementatie van ALIS binnen de Defensieorganisatie, met aandacht voor samenhang tussen activiteiten en beschikbare hoeveelheid tijd, geld en mensen.
 
 
 De staatssecretaris geeft aan dat hoewel koppeling met ERP niet noodzakelijk is, Defensie daar in toe- komst wel naar streeft. Defensie zal deelplan voor ALIS opstellen.
 
 
 Het is van belang dat dit plan alle activiteiten bevat die binnen Defensie nodig zijn voor implementatie van ALIS en niet alleen activiteiten die het project-team vervanging F-16 zelf zal uitvoeren.
 
 
 
 
 
 
 Over beveiliging NL eyes only-informatie in ALIS bestaan nog veel onduidelijkheden. Mogelijk moet Defensie nog aanvullend onderzoek doen.
 
 
 Breng voor definitieve besluitvorming over de vervanging van de F-16 in kaart hoe veiligheid NL eyes only-informatie geborgd is en tref zo nodig aanvullende maatregelen. 
 
 
 Voor project vervanging F-16 is inmiddels een accreditatieplan opgesteld.
 
 
 
 
 
 
 
 Project vervanging F-16 is niet opgenomen in het overzicht van ICT-projecten van Ministerie van BZK. In het PID, dat een onduidelijke status heeft, wordt uitgegaan van € 44 miljoen voor de implementatie van ALIS. Projecten met een ICT-component van € 20 miljoen of meer moeten daar worden gemeld. 
 
 
 Nagaan wat het budget voor de implementatie van ALIS is en zo nodig (als meer dan € 20 miljoen) alsnog rapporteren aan het Ministerie van BZK. 
 
 
 Volgens herziene rapportagemodel geen rapportage over ICT-componenten die geïntegreerd onderdeel zijn van infrastructureel project of materieelaanschaf en waarvoor zelfstandige sturing en monitoring niet mogelijk of zinvol is. 
 
 
 Meer in het algemeen vragen wij ons af of dit soort projec- ten niet toch zouden moeten worden opgenomen in de rijksbrede rapportage van BZK aan de Tweede Kamer. Wij kunnen ons voorstellen dat dit ook voor ALIS geldt, want het is niet aannemelijk dat er minder problemen zijn met ICT bij infra-structurele projecten en bij aanschaf van materieel dan bij andere soorten projecten met een ICT-component. Bij ALIS is zelfstandige sturing en monitoring mogelijk en zinvol.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 DEEL
 II:
 ONDERZOEKSBEVINDINGEN
 
 
 
 1
 INLEIDING
 
 
 Sinds 2005 informeren wij de Tweede Kamer jaarlijks over de stand van zaken rond de
 verwerving van de Joint Strike Fighter (JSF). Het doel van onze monitoring is de om Tweede
 Kamer, in voorbereiding op het te nemen besluit over de vervanger van de F-16 in 2012, te
 voorzien van onafhankelijke informatie over de voortgang van het JSF-project en te wijzen op
 risico’s.
 Ons laatste rapport over de JSF dateert van februari 2009 (Algemene Rekenkamer, 2009b).
 Het nu voorliggende rapport is ons vijfde JSF-monitoringsrapport en schetst de stand van
 zaken tot en met augustus 2009.
 Om zo actueel mogelijk te zijn, gaan onze bevindingen op onderdelen soms verder, tot in
 november 2009.
 
 
 Het Ministerie van Defensie hanteert de volgende definitie van het project vervanging F-16
 waarover gerapporteerd wordt aan de Tweede Kamer:
 
 «Het project «Vervanging F-16» omvat de participatie in de «System
 Development and Demonstration» (SDD)-fase van het Joint Strike Fighter (JSF)-project en
 de (technische) voorbereidingen tot de aanschaf van vervangende vliegtuigen voor de huidige
 F-16. Daarnaast is het stimuleren van de participatie van het Nederlandse bedrijfsleven bij
 de ontwikkeling en de productie van de JSF een belangrijk aspect van het project.»
 (Defensie en EZ, 2007)
 
 In onze monitoringsrapporten over de verwerving van de JSF beperken wij ons niet tot deze
 projectdefinitie voor het projectvervanging F-16, maar kijken we
 ook naar financiële en niet-financiële ontwikkelingen die buiten de
 projectdefinitie vallen en die gerelateerd zijn aan het JSF-programma.
 
 In deel II van het rapport staan de bevindingen die hebben geleid tot onze conclusies en
 aanbevelingen in deel I. Voor we in de volgende hoofdstukken ingaan op die bevindingen,
 staan we in dit inleidende hoofdstuk eerst kort stil bij recente ontwikkelingen in:
 
 
 •
 de informatiebehoefte van de Tweede Kamer over het project vervanging F-16;
 
 
 •
 de verschillende fasen van het JSF-programma.
 
 
 
 
 Leeswijzer van deel II van dit rapport
 
 
 In hoofdstuk 2 gaan we in op de Nederlandse politieke besluitvorming over het project
vervanging F-16, waarbij we terugkijken naar het afgelopen jaar en vooruitblikken op
de geplande besluitvorming in 2010 en 2012. In hoofdstuk 3 behandelen we de
financiële onderbouwing van de Nederlandse deelname aan het JSF-programma. In
hoofdstuk 4 gaan we in op de betrokkenheid van de Nederlandse industrie. Hoofdstuk
5 gaat over de voorbereidingen van de projectorganisatie van het Ministerie van
Defensie op de mogelijke komst van de JSF, waarbij we specifiek aandacht besteden
aan de beveiliging van nationale gevoelige informatie in ALIS en aan het projectbeheer
van de implementatie van ALIS.
 Dit rapport heeft, naast een afkortingen- en begrippenlijst en een literatuurlijst, drie
bijlagen:
 
 
 •
 het gedetailleerde kostenoverzicht (bijlage 1);
 
 
 •
 een beschrijving van de internationale samenwerking tussen rekenkamers van
deelnemende landen (bijlage 2);
 
 
 •
 de methodologische verantwoording (bijlage 3).
 
 
 
 Op onze website, www.rekenkamer.nl/jsf, staat een overzicht van onze rapporten,
brieven en aanvullende informatie over dit onderwerp. Ook staan er verwijzingen naar
rapporten van rekenkamers van andere landen die deelnemen aan het JSF-programma.
 
 
 
 1.1
 Herijking informatiebehoefte Tweede Kamer
 
 Het project vervanging F-16 heeft sinds 1999 de status van «Groot Project» en
 moet daarmee voldoen aan de daarbij behorende informatieverplichting aan de Tweede Kamer. Op
 27 oktober 2009 heeft de vaste commissie voor Defensie van de Tweede Kamer in een brief
 aan de staatssecretaris van Defensie en de minister van EZ (met een afschrift aan onder
 andere de Algemene Rekenkamer) haar informatiebehoefte voor het grote project vervanging
 F-16 herijkt (zie kader) (Tweede Kamer, 2009a). De informatiebehoefte tot oktober 2009
 dateerde van 17 juni 1999.
 
 
 Hoofdlijnen herijkte informatiebehoefte Tweede Kamer voor project
vervanging F-16
 
 
 De Jaarrapportage 2008 over het project vervanging F-16 is door de vaste commissie
voor Defensie van de Tweede Kamer teruggezonden omdat deze niet meer volledig
tegemoet kwam aan haar informatiebehoefte. De commissie heeft vervolgens besloten
om de inhoud van de jaarrapportage blijvend op een aantal punten aan te passen. Ook
eerdere adviezen in deze richting van de auditdiensten en de Algemene Rekenkamer
hebben volgens de commissie bij dit besluit een rol gespeeld. De gewenste aanvullingen
zijn:
 
 
 •
 de totale kosten van het JSF-programma (inclusief de exploitatiekosten en de buiten
de huidige definitie vallende gerelateerde kosten);
 
 
 •
 een financieel overzicht van de totale meerjarenplanning;
 
 
 •
 alternatieven en eventuele uitstap- en uitstelkosten (alle kosten steeds in het meest
actuele prijspeil);
 
 
 •
 geluidsaspecten die samenhangen met de keuze van de opvolging van de F-16;
 
 
 •
 een overzicht en uiteenzetting van de bevindingen uit de audits die het ministerie
heeft laten uitvoeren in het kader van het grote project vervanging F-16;
 
 
 •
 een overzicht en uiteenzetting van de bevindingen uit de voor het grote project
vervanging F-16 relevante rapporten en studies uit binnen- en buitenland, waaronder
in ieder geval de rapporten van de GAO (Government Accountability Office), de JET
(Joint Estimating Team) en het CBO (Congressional Budget Office);
 
 
 •
 een overzicht van de meest actuele planning van het grote project inclusief de
voorziene besluitvormingsprocedure en de voorziene betrokkenheid van de Tweede
Kamer.
 
 
 
 
 Ook wil de commissie informatie over de criteria uit de motie-Hamer c.s., zo lang er
nog geen definitief verwervingsbesluit is genomen. Dit zijn:
 
 
 •
 de prijs (LRIP-4 (Low Rate Initial Production) en verder);
 
 
 •
 de geluidscontouren;
 
 
 •
 de uitkomst van de arbitrage van de business case (inclusief de reden van elke
vertraging die is opgetreden in dit proces).
 
 
 
 Bron: (Tweede Kamer, 2009a)
 
 
 
 
 1.2
 Ontwikkelingen in het JSF-programma
 
 In deze paragraaf gaan wij in op ontwikkelingen in het JSF-programma. De samenwerking
 tussen de verschillende landen die deelnemen aan het programma wordt vastgelegd in een
 zogeheten Memorandum of Understanding (MoU). Er zijn
 verschillende MoU’s voor afspraken over de ontwikkeling, de productie en het onderhoud
 van de JSF. In figuur 1 hieronder staat een overzicht van de MoU’s waar de deelnemende
 landen zich aan verbonden hebben. 
 
 
 
 Zoals uit figuur 1 blijkt heeft Nederland zich verbonden aan de volgende MoU’s (de
 MoU’s worden genoemd in de volgorde van de ontwikkeling van de JSF, niet in de
 volgorde van ondertekening):
 
 
 •
 het SDD MoU sinds 2002
 Nederland is voornemens om met twee testtoestellen deel te nemen.
 
 
 •
 het IOT&E MoU sinds mei 2008
 
 
 •
 de PSFD MoU sinds eind 2006
 Onderdeel van de PSFD-fase is de LRIP-fase waarin in acht productieseries (LRIP-1 tot en
 met LRIP-8) toestellen worden geproduceerd. Het eerste testtoestel voor Nederland maakt
 volgens planning deel uit van LRIP-3, het tweede van LRIP-4, zie figuur 2. Ook de volledige
 productie (FRP) maakt deel uit van de PSFD-fase.
 
 
 •
 het P&S MoU sinds februari 2007
 
 
 In figuur 2 staat een overzicht van de verschillende fasen van het JSF-programma. Omwille
 van de leesbaarheid spreken we in dit rapport van de ontwikkelfase (SDD), de test- en
 evaluatiefase (IOT&E) en de productiefase (PSFD).
 
 
 
 Over het P&S MoU zijn geen ontwikkelingen te melden ten opzichte van ons vorige
 JSF-monitoringsrapport. De ontwikkelingen in de overige fasen van het JSF-programma komen
 hieronder aan bod.
 
 
 1.2.1
 Ontwikkelfase (SDD MoU)
 
 De ontwikkelfase van het JSF-programma is eind 2001 van start gegaan. Deze fase betreft
 een stapsgewijs ontwikkeltraject van de JSF, waarbij de stappen blocks worden genoemd. Tijdens de ontwikkelfase wordt de JSF ontwikkeld tot en
 met de block 3-versie. In 2008 is besloten de ontwikkelfase met een jaar te verlengen tot en
 met 2014. De verlenging van de ontwikkelfase kan volgens de staatssecretaris van Defensie
 goed worden ingepast in de Nederlandse planning voor deelname aan de test- en evaluatiefase
 en het voorziene Nederlandse invoeringsschema voor de JSF. De Nederlandse bijdrage aan de
 ontwikkelfase bedraagt $ 800 miljoen.
 
 
 
 1.2.2
 Test- en evaluatiefase (IOT&E MoU)
 
 
 De overeenkomst voor deelname aan de test- en evaluatiefase met twee testtoestellen is op
 30 mei 2008 bekrachtigd. Op 16 januari 2009 heeft de staatssecretaris van Defensie
 aan de Tweede Kamer het kabinetsbesluit voorgelegd om over te gaan tot de definitieve
 aanschaf van twee JSF-testtoestellen voor deze fase. In hoofdstuk 2 gaan wij nader in op de
 besluitvorming in de Tweede Kamer over de aanschaf van twee JSF-testtoestellen.
 De geplande start van deze fase voor Nederland is 2011. De testtoestellen worden gebruikt
 voor het opleiden en voorbereiden van 32 personeelsleden, onder wie vijf vliegers. Nederland
 zal samen met de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk deelnemen aan de test- en
 evaluatiefase. Italië zou aanvankelijk deelnemen maar heeft in 2008 alsnog afgezien van
 deelname.2Gebaseerd op een exploitatie van 30 jaar.
 
 
 
 
 1.2.3
 Productiefase (PSFD MoU)
 
 Alle landen die deelnemen aan de ontwikkelfase zijn in 2006 toegetreden tot het PSFD MoU,
 waarin afspraken zijn vastgelegd over de productie, de instandhouding en de doorontwikkeling
 van de JSF. Nederland heeft een maximale bijdrage (kostenplafond) afgesproken van
 € 359 miljoen (prijspeil 2006).
 In de Jaarrapportage 2008 merkt de staatssecretaris van Defensie op dat het JPO en het
 Amerikaanse Ministerie van Defensie in 2008 hebben aangekondigd dat er aanwijzingen zijn en
 dat het budget voor de ontwikkelfase moet worden verhoogd. Het extra budget zal geheel ten
 laste komen van het Amerikaanse Ministerie van Defensie. De Verenigde Staten gebruiken een
 deel van hun productiebudget voor de periode 2009–2014, ongeveer $ 1,2 miljard,
 voor de gesignaleerde meerkosten van de ontwikkelfase.
 De staatssecretaris van Defensie meldt in de Jaarrapportage 2008 dat de Amerikaanse
 overheid de acht partnerlanden heeft gevraagd om $ 400 miljoen uit hun
 productiebudgetten voor de periode 2009–2014 te gebruiken voor de eerste
 doorontwikkeling van de block 3-versie in de ontwikkelfase. Binnen het PSFD MoU zijn er
 fondsen gereserveerd voor de doorontwikkeling van het toestel. Het Ministerie van Defensie
 geeft aan dat deze fondsen kunnen worden verplicht zodra er concrete
 doorontwikkelingsactiviteiten starten, hetgeen nu het geval is. Evenals de andere partners
 heeft Nederland hier tijdens de vergadering van de JSF Executive Steering Board (JESB) van
 25 juni 2009 mee ingestemd. Op basis van de verdeelsleutel voor het productiebudget
 bedraagt het aandeel voor Nederland $ 36,8 miljoen (prijspeil 2002).3Hierdoor is een (tweede) amendement op het IOT&E opgesteld waarbij ten opzichte van het
 eerste amendement verwijzingen naar de toetreding van Italië zijn geschrapt. Volgens de
 staatssecretaris van Defensie heeft dit voor de deelname en de financiële bijdrage van
 Nederland geen gevolgen. Het tweede amendement is op verzoek van de Tweede Kamer op
 9 juni 2009 naar de Tweede Kamer gestuurd als bijlage bij de antwoorden op vragen van de
 Tweede Kamer over Jaarverslag 2008 van het Ministerie van Defensie. Zie ook (Defensie,
 2008a). Het kostenplafond voor Nederland van € 359 miljoen
 blijft gehandhaafd (prijspeil 2006).
 De auditdiensten merken in hun assurance-rapport 2008 op dat de extra bijdrage geen deel
 uitmaakt van de verplichtingen van het PSFD MoU waardoor in de toekomst een mogelijk
 financieel risico ontstaat. Dit risico is volgens de auditdiensten dat er aan het eind van
 de productiefase (2052) toch onvoldoende ruimte is in het productiebudget, zodat er dan een
 tekort zou zijn van € 36 miljoen (prijspeil 2008). 
 
 
 
 
 2
 POLITIEKE BESLUITVORMING
 
 In dit hoofdstuk gaan we in op de politieke besluitvorming in Nederland over het project
 vervanging F-16. Eerst staan we stil bij de vrijwel uitsluitende focus van het Ministerie
 van Defensie op de JSF (§ 2.1). Vervolgens gaan we in op de motie-Hamer c.s. en de
 gevolgen daarvan voor de besluitvorming over de JSF (§ 2.2).
 
 
 2.1
 Ministerie van Defensie gericht op de JSF
 
 
 In ons vorige monitoringsrapport schreven wij dat de projectorganisatie vervanging F-16
 van het Ministerie van Defensie gericht is op de komst van de JSF en vooralsnog geen
 rekening lijkt te houden met de gevolgen van een eventuele keuze voor een ander toestel dan
 de JSF. Dit jaar komen we tot dezelfde conclusie.
 Het Ministerie van Defensie beschouwt de JSF, op basis van de kandidatenvergelijking 2008,
 als de enige overgebleven kandidaat voor de vervanging van de F-16. Het Ministerie van
 Defensie gaat ervan uit dat het besluit dat in 2012 voorligt een keuze is voor of tegen de JSF.
 
 
 
 JSF lijkt enige kandidaat
 
 
 Op 18 mei 2009 schreef de staatssecretaris in een brief aan Gripen International AB:
«All things considered, no further information concerning the Gripen NG is deemed
necessary»
 In een brief van 1 juli 2009 aan de Tweede Kamer geeft de staatssecretaris van
Defensie hierover aan: «Gripen International AB heeft recht op duidelijkheid. Daarom
heb ik in de brief ook uiteengezet dat geen aanvullende informatie nodig is over de
Gripen NG. De actualisering van kandidatenvergelijking is immers in december 2008
voltooid waarna de resultaten aan de Kamer beschikbaar zijn gesteld. De geactualiseerde
kandidatenvergelijking heeft ook tot doel als basis te dienen voor het definitieve
aanschafbesluit over de opvolger van de F-16. Uit de motie-Hamer c.s. (_) vloeit echter
voort dat dat besluit aan een volgend kabinet is.» (Defensie, 2009h).
 
 
 
 Het Ministerie van Defensie geeft aan dat de kandidatenvergelijking 2008 duidelijk is en
 dat het moeilijk is om inspanningen te rechtvaardigen die niet op de JSF zijn gericht. Het
 verwerpen door de Tweede Kamer van de motie-Pechtold (Tweede Kamer, 2009b) op 23 april
 2009, die opriep tot een nieuwe kandidatenvergelijking vanwege de onzekerheden die bestaan
 in de vergelijking van 2008, sterkt het departement in de opvatting dat de JSF de enige
 kandidaat is. De auditdiensten van Defensie en EZ schrijven hierover in hun
 assurance-rapport bij de Jaarrapportage 2008: «Na afronding van de kandidatenevaluatie
 wordt alleen de JSF nog gevolgd».
 Daar staat tegenover dat het ministerie na de kandidatenvergelijking 2008 aan het
 Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) opdracht heeft gegeven om de achtergrond
 van de overige relevante kandidaten te laten monitoren, inclusief de F-18 Super Hornet.
 
 
 
 
 2.2
 Gevolgen motie-Hamer c.s. voor de besluitvorming
 
 Op 22 en 23 april 2009 stond de aanschaf van twee testtoestellen voor de test- en
 evaluatiefase op de agenda van de Tweede Kamer. Op 23 april 2009 heeft de Tweede Kamer
 de motie-Hamer c.s aangenomen (Tweede Kamer, 2009c). 
 
 
 Motie-Hamer c.s. 23 april 2009
 
 
 Met het aannemen van de
 motie-Hamer heeft de Tweede Kamer onder meer het volgende uitgesproken:
 
 
 •
 de keuze om deel
 te nemen aan de operationele testfase is geen definitieve keuze voor de JSF;
 
 
 •
 voor dit moment
 de besluitvorming te beperken tot het aangaan van de verplichtingen die nodig zijn
 voor de productie van de eerste tranche testvliegtuigen (LRIP-3) om daarmede het
 zicht op definitief deelnemen aan de testfase in 2011 open te houden; 
 
 
 •
 in 2010 kan de
 definitieve keuze voor deelname aan de testfase gemaakt worden óf kan besloten
 worden tot beëindiging van deelname aan de verdere productie van
 testvliegtuigen en daarmee van de operationele testfase, op basis van de criteria:
 
 
 1.
 prijs (LRIP-4)
 
 
 2.
 geluidscontouren
 
 
 3.
 uitkomst arbitrage
 
 
 
 
 •
 een definitief aanschafbesluit over de vervanger van de F-16 zal in 2012 genomen
worden.
 
 
 
 
 
 
 2.2.1
 Side letter en criteria voor deelname aan de testfase
 
 Naar aanleiding van onder meer de motie-Hamer c.s. hebben het JPO en
het Nederlandse Ministerie van Defensie op 6 mei 2009 een zogeheten
side letter ondertekend4De side letter is op 25 mei 2009 op verzoek
van de Tweede Kamer naar de Tweede Kamer
gestuurd (Defensie, 2009l).. Deze side letter schept een inspanningsverplichting
tussen Nederland en JPO om tot de meest efficiënte oplossing te
komen op een moment dat Nederland besluit het eerste testtoestel niet af
te nemen: «then US DoD and NL MoD will mutually determine the most
efficient means to terminate the procurement of the LRIP-3 aircraft».
 
 Wij wijzen erop dat Nederland ook zonder de side letter kan afzien van het
eerste testtoestel. Het LRIP-3 contract en het MoU voor de productiefase
bevatten namelijk standaardbepalingen voor ontbinding die altijd
ingeroepen kunnen worden door Nederland, tegen vergoeding van de
gemaakte kosten.
 Overigens was de conceptversie van het LRIP-3 contract tussen JPO en
Lockheed Martin in maart 2009 gereed. De conceptversie uit maart 2009 is
op 2 juni 2009 ongewijzigd getekend door JPO en Lockheed Martin.
 
 
 Het voornemen van de Tweede Kamer volgens de motie-Hamer c.s. is om
in 2010 definitief te besluiten over de aanschaf van de twee testtoestellen.
Daarmee kiest zij voor of tegen deelname aan de testfase. Deelname aan
deze fase door Nederland is alleen mogelijk met minimaal twee toestellen.
 De keuze zal volgens de motie-Hamer c.s. gemaakt worden op basis van
drie criteria:
 
 
 •
 de prijs van het tweede testtoestel (LRIP-4);
 
 
 •
 de geluidseffecten van de JSF rondom de vliegbases (geluidscontouren);
 
 
 •
 de uitkomst van de arbitrage over de business case (zie ook
hoofdstuk 4).
 
 
 
 Zodra het Ministerie van Defensie duidelijkheid kan geven over deze drie aspecten, kan de
 Tweede Kamer een besluit nemen over de aanschaf van de twee testtoestellen. 
 De stand van zaken eind november 2009 met betrekking tot de drie aspecten is als
 volgt:
 
 
 •
 
 Prijs tweede testtoestel
 
 Op 17 april 2009 heeft de staatssecretaris van Defensie de Tweede Kamer
 geïnformeerd over de prijs van het eerste testtoestel (Defensie, 2009e). Op
 19 november 2009 informeerde de staatssecretaris de Tweede Kamer over de aanpassing van
 de prijs vanwege de dollarkoers5De eerdere prijs was gebaseerd op de plandollarkoers
van € 0,83. Voor de aangegane
verplichtingen voor het eerste F-35 testtoestel
is een termijnvalutacontract afgesloten met
koers € 0,71. (Defensie, 2009n). De prijs
 van het toestel komt uit op € 99,7 miljoen (prijspeil 2009). De prijs van het
 tweede testtoestel is op moment van schrijven (eind november 2009) nog niet bekend.
 
 
 •
 
 Geluidscontouren
 
 Het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) heeft het onderzoek naar de effecten
 van het geluid van de JSF rondom de vliegbases Volkel en Leeuwarden voltooid. De
 staatssecretaris heeft het rapport op 10 juli 2009 naar de Tweede Kamer gestuurd
 (Defensie, 2009f).
 
 
 •
 
 Uitkomst arbitrage business case
 
 De arbitrage over de business case is op 27 november 2009 afgerond. De arbiters
 hebben het afdrachtpercentage vastgesteld op 4,49%. Zie hoofdstuk 4 voor meer informatie
 over de business case.
 
 
 
 
 
 2.2.2
 Aanpassing projectplanning
 
 Het Ministerie van Defensie geeft aan dat het uitstel van het definitieve besluit over de
 vervanging van de F-16 van 2010 naar 2012 de uitvoering van het project vervanging F-16 niet
 vertraagt. Uitgangspunt van het projectteam vervanging F-16 is dat de eerste JSF-toestellen
 voor Nederland in 2014 beschikbaar komen. De totstandkoming van het zogenoemde D-document,
 waarin de voorbereiding op de verwerving van de JSF wordt vastgelegd, is verschoven van de
 tweede helft van 2009 naar 2011. Het versturen van de op dit document gebaseerde brief naar
 de Tweede Kamer (de D-brief) is verschoven van 2010 naar 2012.
 
 
 
 2.2.3
 Interdepartementale verkenningen
 
 
 
 Het ambitieniveau voor de krijgsmacht
 
 Nadat de Koude Oorlog was beëindigd is Nederland zich, begin jaren negentig, gaan
beraden op het ambitieniveau voor de krijgsmacht. Het ambitieniveau wordt vastgesteld
door regering en parlement en geeft aan wat Defensie moet kunnen leveren. Dit
ambitieniveau dient vervolgens als uitgangspunt voor de Defensieplanning en de
Defensiebegroting. In de nota Wereldwijd Dienstbaar van 2007 staat het huidige
ambitieniveau weergegeven (Defensie, 2007). Dit ambitieniveau is overgenomen uit de
Actualiseringsbrief van 2006 (Defensie, 2006). Die brief is een aanvulling op de
Prinsjesdagbrief uit 2003 (Defensie, 2003).
 
 
 Om een volgend kabinet goed te kunnen adviseren over de ambities, de samenstelling van de
 krijgsmacht en de Defensiebestedingen, worden op dit moment de zogenoemde
 interdepartementale verkenningen voorbereid. Het project is in 2008 van start gegaan en het
 eindrapport zal in 2010 tegelijk met de heroverwegingen worden gepresenteerd. Dat rapport
 zal de beleidsopties schetsen voor de komende vijftien tot twintig jaar (Defensie,
 2008c).
 In antwoorden op vragen van de Tweede Kamer in februari en maart 2009 (Defensie, 2009j,
 2009k) heeft de staatssecretaris van Defensie aangegeven de verkenningen en de
 besluitvorming over de vervanging van de F-16 als gescheiden trajecten te beschouwen. De
 besluitvorming over de vervanging van de F-16 stond tot april 2009 in principe gepland voor
 deze kabinetsperiode (2010). De verkenningen dienen voor een volgend kabinet. Door de
 motie-Hamer c.s. is de mogelijkheid ontstaan de verkenningen te betrekken in de
 besluitvorming over de vervanging van de F-16, zie figuur 3.
 
 De verkenningen zijn naar onze mening van belang voor de besluitvorming over de vervanging
 van de F-166In september 2009 heeft het Ministerie van
Defensie overigens ook het document «Toekomstvisie
commando luchtstrijdkrachten
2020–2030» uitgebracht (Defensie, 2009m).. Ten eerste bepaalt het ambitieniveau wat
 Defensie moet kunnen leveren. Het is van invloed op de samenstelling van de krijgsmacht en
 daarmee op de keuze voor een jachtvliegtuig. Ten tweede nemen de verwervingskosten van de
 JSF volgens de berekeningen van het Ministerie van Defensie in de jaren 2008 tot 2023
 ongeveer 22,5% van het totale investeringsbudget voor Defensiematerieel in beslag (zie
 § 3.1.5). In deze berekeningen zijn de eventuele gevolgen van de heroverwegingen,
 waartoe het kabinet in september 2009 opdracht gaf, nog niet meegenomen. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3
 FINANCIËLE ONDERBOUWING
 
 In hoofdstuk 3 behandelen we de financiële onderbouwing van de Nederlandse deelname
 aan het JSF-programma. We gaan eerst in op het inzicht in de kosten voor het JSF-programma
 (§ 3.1). Vervolgens besteden we aandacht aan de ontwikkelingen in die kosten
 (§ 3.2).
 
 
 3.1
 Inzicht in kosten
 
 
 
 3.1.1
 Kostenoverzicht
 
 
 Sinds 2007 bevelen wij het Ministerie van Defensie aan om de Tweede Kamer een volledig
 inzicht te verschaffen in alle kosten voor het JSF-programma voor Nederland en daarbij één prijspeil en
 één valutasoort te hanteren, zodat de kosten onderling vergelijkbaar zijn. Het
 Ministerie van Defensie heeft onze aanbevelingen overgenomen en in het addendum bij de
 Jaarrapportage 2008 op verzoek van de Tweede Kamer alsnog een kostenoverzicht opgenomen
 (Defensie, 2009c).
 Ook onze aanbeveling om het kostenoverzicht te actualiseren naar het huidige prijspeil
 (2008) is overgenomen: het geraamde verwervingsbudget is in 2009 verhoogd met
 € 487 miljoen van € 5 667 miljoen naar € 6 154
 miljoen7De staatssecretaris van Defensie meldde op
27 oktober 2009 aan de Tweede Kamer dat het
geraamde projectbudget in prijspeil 2009
vooralsnog € 6 275 miljard bedraagt (Defensie,
2009a).. Het geraamde exploitatiebudget is verhoogd met
 € 740 miljoen naar € 9 874 miljoen.8Gebaseerd op een exploitatie van 30 jaar.
 
 
 Over de verhoging van het verwervingsbudget, tot in totaal € 6 154 miljoen
 (prijspeil 2008), hebben de auditdiensten van Defensie en van EZ in april 2009 gemeld dat
 deze is getoetst en geaccordeerd door de Inspectie der Rijksfinanciën (IRF) van het
 Ministerie van Financiën (Defensie en EZ, 2009).
 Uit onze monitoring blijkt echter dat dit niet is gebeurd. Begin november 2009 had de IRF
 de onderbouwing van de prijsactualisatie nog niet ontvangen van het Ministerie van Defensie.
 De IRF heeft aangegeven wel voorstander te zijn van een
 actualisatie van het prijspeil.
 In tabel 1 staat het kostenoverzicht van 2009 op hoofdlijnen, afgezet tegen 2008 en 2007.
 Het gedetailleerde kostenoverzicht staat in bijlage 1. Voor 2009 hebben wij de cijfers van
 het Ministerie van Defensie overgenomen uit het addendum bij de Jaarrapportage 2008
 (Defensie, 2009c). De kosten uit 2007 en 2008 zijn afkomstig uit onze twee voorgaande
 monitoringsrapporten. Deze cijfers zijn destijds afgestemd met het Ministerie van Defensie
 (Algemene Rekenkamer, 2007b, 2009b). De bedragen uit het kostenoverzicht zijn niet door ons
 gecontroleerd. Ons doel was dat het Ministerie van Defensie zelf een kostenoverzicht aan de
 Tweede Kamer zou aanleveren, waarbij de controle daarvan in overeenstemming met de regeling
 Grote Projecten (Tweede Kamer, 2006) een taak is van de auditdiensten. 
 
 
 Tabel 1 Kostenoverzicht JSF-programma voor Nederland op hoofdlijnen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Type kosten
 
 
 
 
 2007
 
 
 
 
 2008
 
 
 
 
 2009
 
 
 
 
 
 
 
 Verwervingskosten (bij 85 vliegtuigen en dollarkoers van 0,83)
 
 
 € 5 461 000 000 
 Prijspeil 2005
 
 
 € 5 667 000 000 
 Prijspeil 2005
 
 
 € 6 154 000 000 
 Prijspeil 2008 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Exploitatiekosten (bij 85 vliegtuigen en dollarkoers van 0,83)
 
 
 € 9 134 124 307 
 Prijspeil 2005
 
 
 € 9 134 124 307 
 Prijspeil 2005
 
 
 € 9 874 000 000 
 Prijspeil 2008 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subsidie Concept Demonstration Phase (fl 1 = € 0,4 537 802; bedrag in guldens = fl 200 miljoen)1De ontwikkelingssubsidie voor de Concept Demonstration
Phase van fl 200 miljoen (€ 83 miljoen prijspeil 2008) is door
de minister van EZ in 2000 ter beschikking gesteld om bedrijven behorend tot
het Luchtvaartcluster zodanig te positioneren dat zij op termijn zouden kunnen
deelnemen aan nieuwe ontwikkelingen die uiteindelijk moeten leiden tot hoogwaardige
omzet in het JSF-programma. Deze gelden zijn besteed in het kader van het
Nederlandse Voorbereidingsprogramma JSF.
 
 
 € 90 756 040 
 Prijspeil 2000
 
 
 € 90 756 040 
 Prijspeil 2000
 
 
 € 83 000 0002Dit is het gecorrigeerde bedrag uit de aanbiedingsbrief
bij het assurance-rapport 2008 en het bijbehorende addendum (Defensie, 2009g).
 Prijspeil 2008 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kosten ontwikkelfase3De kosten van de ontwikkelfase bestaan uit de onderdelen
van de business case: «vrijstelling ontwikkelingskosten», «vrijstelling
organisatiekosten», «voorlopige EZ-bijdrage», «verwachte
industrieafdrachten» en «verwachte royalties».
 
 
 € 365 000 000 
 Netto contante waarde, prijspeil 2001
 
 
 € 230 000 00044De vaststelling van het afdrachtpercentage op 1 juli
2008 vormt de basis voor deze berekening.
 Netto contante waarde, prijspeil 2001
 
 
 Nog niet bekend5De uitkomst van de arbitrage van de business case was
op het moment van berekenen door Defensie (april 2009) nog niet bekend.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Nederlandse projecten ontwikkelfase (is gelijk aan $ 50 miljoen)
 
 
 € 47 700 000 
 Prijspeil 2005
 
 
 € 47 700 000 
 Prijspeil 2005
 
 
 € 49 000 000 
 Prijspeil 2008 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kosten PSFD MoU Verschil tussen PSFD-kostenplafond en huidige geschatte PSFD-bijdrage 
 
 
 € 0 
 Prijspeil 2006
 
 
 € 11 000 000 
 Prijspeil 2006
 
 
 € 5 000 000 
 Prijspeil 2008 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kosten IOT&E MoU Verschil tussen IOT&E-kostenplafond en huidige geschatte IOT&-bijdrage 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 € 0
 
 
 € 0 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kosten P&S MoU 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 Nog niet bekend 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Gerelateerde projecten
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 Nog niet bekend 
 
 
 
 
 
 
 De auditdiensten van Defensie en van EZ hebben in hun assurance-rapport bij de
 Jaarrapportage 2008 gerapporteerd over het realiteitsgehalte van de financiering en de
 budgettaire inpasbaarheid van de mogelijke verwerving van de JSF (Defensie en EZ,
 2009).
 De auditdiensten melden dat het projectteam vervanging F-16 in de kandidatenevaluatie 2008
 een calculatie heeft gemaakt van de verwachte investeringskosten, als onderdeel van de
 prijs/levensduurkosten. Deze calculatie ging uit van prijspeil april 2008 en een dollarkoers
 van €0,68. De auditdiensten concluderen dat volgens die calculatie de
 investeringskosten van de JSF bekostigd zouden kunnen worden uit de bijgestelde
 projectbegroting (prijspeil 2008). De auditdiensten geven aan dat zij geen uitspraak kunnen
 doen over de toereikendheid van het huidige projectbudget in toekomstige jaren, gelet op de
 onzekerheden over de kostenontwikkeling, de effecten van de stijgende prijzen en de
 fluctuerende (dollar)koers. 
 
 
 
 
 3.1.2
 Aanvullende en gerelateerde kosten
 
 
 Wij vinden het van belang dat het Ministerie van Defensie de Tweede Kamer een zo volledig
 mogelijk overzicht geeft van de te verwachten aanvullende en gerelateerde kosten voor de
 JSF. In het addendum bij de Jaarrapportage 2008 geeft de staatssecretaris een
 niet-uitputtend overzicht van de meest relevante projecten die een relatie hebben met het
 project vervanging F-16:
 
 
 •
 verbetering lucht-grond en lucht-lucht bewapening voor de F-16;
 
 
 •
 
 Enterprise Resource planning (ERP) system;
 
 
 •
 
 Link16 operationeel datalink systeem;
 
 
 
 •
 militaire satelliet communicatie (MilSatCom);
 
 
 •
 
 Joint Mission Planning System.
 
 
 
 De staatssecretaris geeft aan dat de budgetten van deze projecten zijn opgenomen in de
 begroting en bijbehorende meerjarenramingen en in het Materieel Projecten
 Overzicht dat jaarlijks naar de Tweede Kamer wordt verstuurd.
 Sinds januari 2006 houdt het Ministerie van Defensie de aanvullende en gerelateerde kosten
 voor de JSF bij in het interne memorandum «Inventarisatie
 aanvullende behoeftestellingen F-35 voor de CDS». Dit memorandum wordt ieder
 half jaar geactualiseerd. Op 10 maart 2009 is de vierde actualisatie naar de Commandant
 der Strijdkrachten (CDS) gestuurd (Defensie, 2009i). Hierin staan meer projecten dan in het
 overzicht dat aan de Tweede Kamer is gestuurd. Het gaat zowel om aanvullende als om
 gerelateerde kosten.
 
 
 Van de aanvullende kosten (voor behoeften die direct gerelateerd zijn aan de vervanger van de F-16) is
 € 82 miljoen opgenomen in het projectbudget vervanging F-16. Tussen de naar
 schatting € 6,2 en € 24 miljoen is nog nietopgenomen in het projectbudget vervanging F-16.
 Van de gerelateerde kosten (voor behoeften die indirect zijn gerelateerd aan de vervanger van de F-16) is een deel
 opgenomen in het investeringsbudget voor Defensiematerieel. Tussen de naar schatting
 € 188 en € 274 miljoen aan gerelateerde kosten is nog niet opgenomen
 in dat investeringsbudget omdat er nog onvoldoende (financiële) informatie beschikbaar
 is. Dit is exclusief de koppeling van het Amerikaanse JSF-systeem ALIS met het Nederlandse
 Defensiesysteem SPEER en het project Gemeenschappelijk Koppelvlak Defensie (GKD). 
 
 In de volgende kaders staan voorbeelden van aanvullende en gerelateerde behoeften met een
 schatting van de bijbehorende kosten.9De bedragen zijn schattingen van het Ministerie
van Defensie van variërende precisie en
dienen volgens het Ministerie van Defensie bij
veranderende planningsaantallen of invoerreeksen
te worden bijgesteld.
 
 
 Voorbeelden van aanvullende behoeften. In het projectbudget vervanging F-16 is
hiervoor € 82 miljoen opgenomen. Tussen de naar schatting € 6,2 miljoen en € 24
miljoen is nog niet opgenomen in het projectbudget.
 
 
 
 • Verlenging start- en landingsbanen
 
 Volledig opgenomen in projectbudget.
 
 
 
 • Vaste vliegtuig afrem installaties*
 
 Kosten afhankelijk van de kandidaatopvolger van de F-16, waarvan deel in projectbudget
is opgenomen. Additionele verhoging verwacht.
 
 
 
 • Mobiele vliegtuigafreminstallaties*
 
 Kosten afhankelijk van de kandidaat-opvolger van de F-16, waarvan € 0 in projectbudget
opgenomen. Additionele ophoging verwacht.
 
 
 
 • Aanpassing onderhoudsplaatsen
 
 Volledig opgenomen in projectbudget.
 
 
 
 • Aanpassing beveiliging gebouwen
 
 Volledig opgenomen in projectbudget.
 
 
 
 • Infrastructuur voor operaties van Deployed Operating Bases
 
 Volledig opgenomen in projectbudget.
 
 
 
 • Mobiele shelters
 
 Volledig opgenomen in projectbudget.
 
 
 
 • Joint Precision Approach Landing System
 
 Volledig opgenomen in projectbudget.
 
 Bron: «Inventarisatie aanvullende behoeftestellingen F-35 voor de CDS». Vierde
actualisatie van 10 maart 2009.
 * Deze behoeftestellingen worden herijkt omdat zij afhankelijk zijn van het wel of niet
beschikbaar komen van een afremparachute op de JSF. Dit zal blijken uit besprekingen
om de Block-4 configuratie te definiëren. Ondermeer Nederland, Noorwegen, Canada
en Denemarken hebben aangegeven de noodzaak van een remparachute op de JSF te
willen onderzoeken.
 
 
 
 Voorbeelden van gerelateerde behoeften. Tussen de naar schatting € 188 miljoen en
€ 274 miljoen is nog niet opgenomen in het investeringsbudget voor Defensiematerieel.
 
 
 
 • Satelliet Communicatie (SATCOM) grondapparatuur

 
 Kosten exacte configuratie onduidelijk. Daarom nog geen kosten opgenomen in het
investeringsbudget voor Defensiematerieel.

 
 
 
 • Afwerpapparatuur lucht- en grondbewapening
 
 Voorlopige prijsindicatie bekend. De kosten zijn nog niet opgenomen in het investeringsbudget
voor Defensiematerieel.

 
 
 
 • Vervanging AMRAAM (missile system)*

 
 De kosten zijn nog niet opgenomen in het investeringsbudget Defensiematerieel.

 
 
 
 • Vervanging AIM-9 (missile system)*

 
 Kosten voor circa driekwart opgenomen in het investeringsbudget voor Defensiematerieel.
De rest is in voorbereiding voor het investeringsbudget.
 
 
 
 
• Aanschaf boordkanonmunitie

 
 Kosten gebaseerd op voorlopige berekeningen en afhankelijk van vervanger van F-16.

 Niet opgenomen in het investeringsbudget voor Defensiematerieel, nog in voorbereiding.

 
 
 
 • Aanschaf zelfbeschermingmaatregelen (chaff, flares)
 
 
Niet opgenomen in investeringsbudget voor Defensiematerieel, nog in voorbereiding.

 
 
 
 
 • Mogelijke koppeling Amerikaanse ICT-systeem ALIS met het Nederlandse
ICT-projecten SPEER en GKD
 
 
In het niet-vastgestelde D-document ter voorbereiding op de verwerving van de JSF uit
2006 wordt «uitgegaan van het feit dat binnen de projecten SPEER en Gemeenschappelijk
Koppelvlak Defensie (GKD) budgetten zijn voorzien». Op dit moment is het
onduidelijk welke fondsen hiervoor binnen de projecten SPEER en GKD zijn toegewezen.
De fondsen zijn niet opgenomen in het investeringsbudget voor Defensiematerieel.

 
 
 Bron: «Inventarisatie aanvullende behoeftestellingen F-35 voor de CDS». Vierde
actualisatie van 10 maart 2009

 * De huidige versies voldoen technisch en operationeel niet meer op de vervanger van
de F-16.
 
 
 Bovenstaande kosten voor aanvullende en gerelateerde behoeften geven een indicatie voor
 een mogelijke verhoging van het investeringsbudget voor Defensiematerieel met
 € 194 miljoen tot € 298 miljoen.10Aanvullende behoefte van tussen de € 6,2
en € 24 miljoen en gerelateerde behoefte van
tussen de € 188 en € 274 miljoen. Wij
 merken overigens op dat een deel van die kosten ook gemaakt moeten worden als er niet voor
 de JSF zou worden gekozen maar voor een andere opvolger van de F-16.
 De aanvullende behoeften vallen onder de projectdefinitie van het project vervanging F-16,
 de gerelateerde behoeften niet. Daardoor hebben de auditdiensten van Defensie en EZ de
 volledigheid van de informatie over de vermelde gerelateerde projecten en de toereikendheid
 van de budgetten van deze projecten niet beoordeeld in hun onderzoeken voor de
 assurance-rapporten bij de jaarrapportages vervanging F-16.
 In ons rapport Lessen uit ICT-projecten bij de overheid; deel
 B (Algemene Rekenkamer, 2008) stellen wij dat het van belang is om alle kosten
 die gemaakt worden voor een ICT-project toe te rekenen aan dat project. Deze toerekening is
 van belang omdat schaarse middelen maar een keer ingezet kunnen worden. Deze redenering is
 wat ons betreft ook van toepassing op het project vervanging F-16. 
 
 
 
 3.1.3
 Uitstapkosten
 
 
 In ons vorige monitoringsrapport hebben wij de staatssecretaris van Defensie aanbevolen om
 de Tweede Kamer te informeren over de uitstapkosten van het JSF-programma. De
 staatssecretaris heeft in het addendum bij de Jaarrapportage 2008 de uitstapkosten
 opgenomen. In tabel 2 staat een specificatie van deze kosten volgens het Ministerie van
 Defensie. Voor de berekening van de uitstapkosten rekent het ministerie alle bedragen om
 naar prijspeil 2008. De totale uitstapkosten zijn volgens het ministerie € 854,8
 miljoen. Hierin zijn meegenomen:
 
 
 •
 investeringen die in het verleden zijn gedaan, zoals de bijdrage aan de
 ontwikkelfase van de JSF;
 
 
 •
 voordelen die Nederland bij uitstappen misloopt, zoals de royaltyinkomsten die
 Nederland ontvangt als toestellen worden geëxporteerd naar niet-partnerlanden en de
 afdracht van de industrie.
 
 
 
 Overigens rekent het Ministerie van Defensie voor de afdracht van de industrie alleen de
 afdracht van € 4,5 miljoen door het bedrijf Stork in 2002. De overige afdrachten
 stelt het ministerie op nul omdat de omvang hiervan nog onbekend is.
 
 Tabel 2 Berekening uitstapkosten door het Ministerie van Defensie,
 situatie 15 april 2009 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Bedrag in € miljoen,
prijspeil 2008
 
 
 
 
 
 
 
 Concept Demonstration fase (fl 200 miljoen)
 
 
 83
 
 
 
 
 Bijdrage ontwikkelfase
 
 
 760,7
 
 
 
 
 Nederlandse projecten
 
 
 40,5
 
 
 
 
 Bijdrage productiefase
 
 
 29,6
 
 
 
 
 
 Long lead items eerste testtoestel
 
 
 12
 
 
 
 
 
 Long lead items tweede testtoestel
 
 
 9,5
 
 
 
 
 Inkoop en productie eerste testtoestel
 
 
 10,4
 
 
 
 
 Beëindigingkosten
 
 
 20
 
 
 
 
 Rentekosten lening EMU-saldo
 
 
 46,8
 
 
 
 
 
 Totale kosten
 
 
 
 
 1 012,5
 
 
 
 
 
 Ontwikkelingskostenvoordeel
 
 
 0
 
 
 
 
 Organisatiekostenvoordeel
 
 
 0
 
 
 
 
 Royalty’s
 
 
 153,2
 
 
 
 
 Eenmalige bijdrage industrie
 
 
 4,5
 
 
 
 
 Industrieafdrachten
 
 
 pm 
 
 
 
 
 
 Totale voordelen
 
 
 
 
 157,7
 
 
 
 
 
 
 Totale uitstapkosten
 
 
 
 
 854,8
 
 
 
 
 
 
 
 De auditdiensten van Defensie en EZ maken in hun assurance-rapport (Defensie en EZ, 2009)
 enkele opmerkingen bij de berekening van het Ministerie van Defensie. Zo merken ze op dat
 long lead items kunnen worden verkocht. Daarnaast merken ze op
 dat de beëindigingskosten grof zijn ingeschat op basis van mogelijke kosten. Dat maakt
 de beëindigingskosten te onbetrouwbaar om in de berekening van de uitstapkosten mee te
 nemen. De auditdiensten merken verder op dat rentelasten voor het EMU-saldo doorgaans
 geraamd worden op de begroting van Financiën en niet worden toegerekend aan specifieke
 uitgavencategorieën.
 Ook de IRF heeft intern een berekening van uitstapkosten gemaakt die afwijkt van de
 berekening van het Ministerie van Defensie. 
 De betrokken partijen gaan met elkaar in overleg om te komen tot een eenduidige methodiek
 voor het berekenen van de uitstapkosten.
 
 
 
 
 3.1.4
 Sunk costs»
 
 In de kandidatenvergelijking van 2008 heeft het Ministerie van Defensie de verschillende
 kandidaten met elkaar vergeleken onder andere op het aspect prijs. Het ministerie had al
 geïnvesteerd in de JSF, onder andere door een bijdrage aan de ontwikkelfase van
 $ 800 miljoen. Deze investeringen zijn niet meegenomen in de vergelijking van de JSF
 met andere kandidaten. Het ministerie geeft aan deze als sunk
 costs te beschouwen. Sunk costs zijn investeringen
 die in het verleden zijn gedaan en niet meer ongedaan gemaakt kunnen worden.
 Wij plaatsen een kanttekening bij de keuze van het Ministerie van Defensie om de sunk costs niet te betrekken bij de berekening van de kosten voor de
 JSF in kandidatenvergelijking. Wij achten het juist om alleen kosten die in de toekomst
 gemaakt worden mee te rekenen bij het nemen van investeringsbeslissingen en al gedane
 investeringen te beschouwen als sunk costs. Het Ministerie van
 Defensie had de Tweede Kamer echter duidelijker moeten inlichten over de totaalprijs van de
 JSF door eerst de integrale kosten voor de verschillende toestellen naast elkaar te zetten,
 inclusief de sunk costs voor de JSF, en vervolgens aan te geven
 welk deel van die integrale kosten al besteed is. Hierdoor wordt namelijk inzichtelijk dat
 al gedane investeringen in een kandidaat leiden tot een voordeel ten opzichte van andere
 kandidaten en dat er door te investeren in een kandidaat een point-of-no-return kan ontstaan.
 
 
 
 3.1.5
 Verwervingsbudget als deel van het investeringsbudget voor
 Defensiematerieel
 
 In de Jaarrapportage 2008 heeft de staatssecretaris van Defensie op verzoek van de Tweede
 Kamer een tabel opgenomen met het verwervingsbudget voor het project vervanging F-16 als
 onderdeel van het totale investeringsbudget voor Defensiematerieel. Voor de periode
 2008–2023 neemt het verwervingsbudget 22,5% van het totale investeringsbuget in, zie
 figuur 4. 
 
 
 
 
 
 
 
 3.1.6
 Beleidsvisie voor overgang van F-16 naar mogelijke
 opvolger
 
 Het Ministerie van Defensie heeft in augustus 2009 nog geen beleidsvisie vastgesteld die
 inzicht kan verschaffen in de afbouw van de F-16 vloot tijdens de overgang naar een opvolger
 zoals de JSF. Het Ministerie van Defensie beschikt wel over de nota «Beleidsvisie
 uitfasering F-16», waarin op dit soort aspecten wordt ingegaan. Deze nota uit december
 2007, van de directie Operaties, heeft echter de status «nooit
 verstuurd/achterhaald».11Status vernomen van het projectteam van
het project vervanging F-16 en vermeld op de
nota. Referte nota: DMO/DB/2007025125. De kosten die tijdens een
 transitie worden gemaakt voor het gelijktijdig aanhouden van twee type gevechtstoestellen
 zijn op dit moment onduidelijk. Indien de transitiefase wordt verlengd heeft dit gevolgen
 voor de exploitatiekosten. In totaal heeft Nederland in de loop der tijd 213 F-16’s
 aangeschaft. De planning is dat Nederland in 2011 nog over 87 F-16’s beschikt.
 
 
 
 
 3.2
 Kostenontwikkeling
 
 
 
 3.2.1
 Ontwikkeling stuksprijs JSF
 
 Om de totale kosten voor de mogelijke verwerving van de JSF te kunnen bepalen is het van
 belang om een inschatting te maken van de kale stuksprijs van het JSF-toestel. Deze kale
 stuksprijs wordt ook wel de Unit Recurring Flyaway (URF) prijs
 genoemd. Voor de toestelversie die Nederland wil aanschaffen (CTOL-variant), zijn de kosten
 in de loop van de jaren gestegen: van $ 37,2 miljoen in oktober 2001 tot $ 50,9
 miljoen in december 2008 (prijspeil 2002). Zie figuur 5.
 
 
 
 
 
 
 
 
 De stuksprijs van $ 50,9 miljoen voor 2008 is een inschatting van het JPO. De
 staatssecretaris van Defensie meldt in de Jaarrapportage 2008 een stuksprijs van $ 49,5
 miljoen (prijspeil 2002). Het prijspeil van de bedragen in figuur 5 is 2002. In lopende
 prijzen is de stuksprijs van de CTOL-variant ongeveer $ 72 miljoen, aldus het JPO
 tijdens ons bezoek in juli 2009.
 Overigens heeft de staatssecretaris in het kader van de kandidatenvergelijking 2008 een
 door de leverancier verstrekte, niet bindende, prijs in prijspeil 2008 aan de Tweede Kamer
 verstrekt. Deze informatie is commercieel vertrouwelijk.12Deze commercieel vertrouwelijke informatie
is te vinden in het vertrouwelijke
rapport ten behoeve van de kandidatenvergelijking
2008 van TNO/NLR deel 4 Life Cycle
Costs, bovenaan Annex F.1/4 onder het eerste
antwoord.
 
 
 
 
 3.2.2
 Consortium Buy
 
 
 Op 22 mei 2008 heeft de staatssecretaris van Defensie aan de Tweede Kamer gemeld dat
 Lockheed Martin een voorstel heeft gedaan om eenconsortium buy
 in te voeren. Bij deze consortium buy committeren landen zich gezamenlijk aan een van
 tevoren vastgesteld aantal toestellen. De fabrikant garandeert hierbij initieel een not-to-exceed prijs en vervolgens een vaste prijs met als uitgangspunt
 de levering van een bepaald aantal vliegtuigen voor een bepaalde periode (waarschijnlijk
 drie of vijf jaar). Dit zorgt voor meer zekerheid over productie voor de producent en meer
 zekerheid over de prijs voor de klant.
 In ons vorige monitoringsrapport hebben wij de staatssecretaris van Defensie aanbevolen om
 de Tweede Kamer te informeren over de stand van zaken van een eventuele consortium buy en over de mogelijke (financiële) gevolgen hiervan voor het
 project vervanging F-16.
 In de Jaarrapportage 2008 benadrukt de staatssecretaris van Defensie het belang van
 Level Line Pricing en de daarvan afgeleide consortium buy. Hij zegt toe om de Tweede Kamer in 2009 hierover te informeren
 als er nieuwe ontwikkelingen zijn.
 Op 15 april 2009 heeft de staatssecretaris de Tweede Kamer laten weten dat het niet
 zeker is of een consortium buy voor april 2010 tot stand komt
 (Defensie, 2009c).
 
 Het is dus nog niet duidelijk of de consortium buy wordt
 ingevoerd. Het is ook nog niet duidelijk op welke besteljaren een consortium buy zou kunnen worden toegepast. Die keuze is voor Nederland
 belangrijk, aangezien de geplande toestellen voor Nederland relatief vooraan in de
 productiereeks zitten en daarmee relatief duur zijn als een consortium buy niet tot stand
 komt. Het moment van (voorziene) invoering van de consortium buy
 zou dus van invloed kunnen zijn op het verwervingsbudget voor het project vervanging
 F-16.
 Fabrikant Lockheed Martin is voorstander van een consortium
 buy, maar voor een dergelijke constructie is het volgens de fabrikant rond
 augustus 2009 nog een jaar of twee te vroeg. Lockheed Martin verwacht een voorstel te doen
 voor een consortium buy met een tijdsspanne van drie of vijf
 jaar in LRIP-5 of LRIP-6. Vaste prijzen zijn volgens de fabrikant nu niet realistisch, omdat
 er nog veel onzekerheden in de ontwikkeling zijn. Dit zou leiden tot relatief hoge
 prijzen.
 
 
 
 3.2.3
 Planningsaantal JSF-toestellen
 
 
 In het projectbudget en de business case gaan de Ministeries van Defensie, van EZ en van
 Financiën uit van een planningsaantal van 85 toestellen. Dit aantal staat ook in Annex
 A van het MoU voor de productiefase (PSFD MoU). Dit aantal is niet de definitieve behoefte
 maar een planningsaantal. Het houdt geen juridische verplichting
 tot de aankoop van 85 toestellen in.
 Omdat het project vervanging F-16 uitgaat van een gepland
 aantal toestellen, bestaat de kans dat er in de toekomst een afwijkend aantal toestellen
 aangeschaft wordt.
 
 Op basis van uitspraken van staatssecretaris van Defensie en de ministers van EZ, Defensie
 en Financiën in 2002 achten wij de kans aanwezig dat het projectbudget leidend wordt in
 het bepalen van het aantal benodigde toestellen en dat de operationele behoeftestelling
 hieraan ondergeschikt gemaakt kan worden. In een brief van 11 februari 2002 (Defensie
 et al., 2002) van de bewindslieden aan de Tweede Kamer staat namelijk dat 85 toestellen in
 operationele termen een reëel aantal zou kunnen zijn, maar dat hiermee niet vooruit
 gelopen wordt op de kwantitatieve behoeftestelling. Bij een ongeveer gelijkblijvend budget
 en hogere vliegtuigprijzen zal, zo schreven de bewindslieden, het uiteindelijk aantal te
 verwerven toestellen lager uitvallen.
 Batchbenadering
 Het Ministerie van Defensie heeft de Tweede Kamer in de nota Wereldwijd
 Dienstbaar (Defensie, 2007) meegedeeld dat voor de aanschaf van de vervanger van
 de F-16 gebruik zal worden gemaakt van de zogeheten batchbenadering. Dit betekent dat het
 Ministerie van Defensie overgaat op een fasegewijze aanschaf van vervangende toestellen. De
 Tweede Kamer kan zodoende bij iedere batch een nieuwe afweging maken. In 2012 is het besluit
 over de aanschaf van de eerste batch aan de orde. Het aantal toestellen in die eerste batch
 is nog onbekend. In het midden van het volgende decennium volgt de besluitvorming over de
 tweede batch. Een volgend kabinet heeft dan voor het besluit over die tweede batch onder
 meer de internationale veiligheidssituatie en de technologische ontwikkelingen rondom het
 toestel een aantal jaren kunnen volgen (Defensie, 2009j).
 De staatssecretaris heeft de Tweede Kamer in oktober 2009 bericht dat het Ministerie van
 Defensie in 2012, voor het besluit over de vervanger van de F-16, een D-brief naar de Tweede
 Kamer stuurt met onder meer een herijking van het planningsaantal van 85 toestellen, in
 samenhang met de omvang van de eerste batch (Defensie, 2009a).
 
 
 
 3.2.4
 Kostenontwikkeling volgens Amerikaanse instanties en
 Lockheed Martin
 
 Onderzoekers van de Algemene Rekenkamer hebben in juli 2009 samen met de auditdiensten van
 Defensie en van EZ een werkbezoek gebracht aan de Verenigde Staten. Het doel van dit bezoek
 was onder meer om actuele broninformatie te verkrijgen en waar mogelijk informatie van de
 Ministeries van Defensie en van EZ te toetsen. Tijdens dit bezoek hebben de onderzoekers met
 verschillende Amerikaanse instanties gesproken over de stand van zaken van het
 JSF-programma.
 
 Het JSF-programma wordt in de Verenigde Staten door verschillende overheidsinstanties
 gevolgd en onderzocht. Zo heeft het Amerikaanse Ministerie van Defensie in 2008 een intern
 onderzoek laten verrichten naar de algemene uitvoerbaarheid van de ontwikkelfase en de
 daaraan verbonden financiële vereisten voor de begrotingsjaren 2010 tot en met 2015.
 Dit interne onderzoek werd uitgevoerd door het Joint Estimating
 Team (JET)13De opdracht tot het interne onderzoek werd
in april 2008 door het Office of the Secretary
of Defence (OSD) verstrekt aan de Cost
Analysis and Improvement Group (CAIG). De
CAIG heeft vervolgens een Joint Estimating
Team samengesteld. Dit team bestond uit 28
experts op het gebied van aankopen voor
defensiematerieel, afkomstig uit de verschillende
krijgsmachtonderdelen. Het interne
onderzoek is in de zomer van 2008 gerapporteerd
aan OSD en niet extern gepubliceerd.. In de zomer en het najaar van 2009
 heeft het JET een update uitgevoerd van het onderzoek uit 2008.
 Ook het Government Accountability Office (GAO, de Amerikaanse rekenkamer) verricht
 onderzoek naar de stand van zaken van het JSF programma. De GAO heeft hierover in maart en
 mei van 2009 gerapporteerd (GAO, 2009a, 2009b). Deze rapporten zijn te vinden op onze
 website www.rekenkamer.nl/jsf. Beide instanties wijzen op aanzienlijke risico’s voor
 de kostenontwikkeling en het tijdsschema van het JSF-programma.
 
 Het JET wijst op een aantal risico’s. Ten eerste verwacht het JET dat de technici
 langer aan de ontwikkeling van het toestel moeten werken dan het JPO en de fabrikant
 inschatten. Tevens verwacht het JET dat de ontwikkeling van de software en de mission
 systems meer technici en tijd zal vergen, en dat de productie van de testtoestellen langer
 zal duren, waardoor het testprogramma later kan starten. Ten slotte verwacht het JET dat het
 doorlopen van het testprogramma meer tijd en moeite zal kosten. Het JET concludeert op basis
 hiervan dat het afronden van de ontwikkelfase minimaal $ 3,6 miljard extra en twee jaar
 meer tijd zal vergen dan het JPO eind 2008 heeft ingeschat.14Het JET schatte in 2008 dat de totale kosten
van de ontwikkelfase $ 51,8 miljard zullen
gaan bedragen. Het JET verwachtte daarbij
dat de ontwikkelfase in oktober 2016 afgerond
zal worden. De inschatting van het JPO was
op dat moment dat de totale kosten van de
ontwikkelfase $ 46,8 miljard zouden bedragen
en dat afronding plaats zou kunnen vinden in
oktober 2014. Zie hiervoor ook het GAO
rapport (GAO, 2009a) op de website van de
Algemene Rekenkamer
www.rekenkamer.nl/jsf.
 
 Na het bezoek aan de Verenigde Staten in juli, hebben de onderzoekers van de Algemene
 Rekenkamer eind augustus 2009 nogmaals contact gehad met het JET. Het JET heeft toen
 aangegeven dat de conclusies uit de update van 2009 naar verwachting niet fundamenteel af
 zullen wijken van de conclusies uit het interne onderzoek van 2008.
 De GAO haalt de bovenstaande bevindingen uit 2008 van het JET aan in haar rapporten van
 maart en mei 2009 om haar boodschap te ondersteunen dat het JSF-programma meer tijd en geld
 vergt dan in 2008 aan het Congres gemeld was. De GAO voegt daar onder andere nog aan toe dat
 zij het gelijktijdig testen en produceren van de toestellen bijzonder risicovol vindt en dat
 het gebruik van cost reimbursement-contracten het financieel
 risico voor de Amerikaanse overheid vergroot. Bij deze contracten dient de overheid meer
 voor de toestellen te betalen indien kosten voor bijvoorbeeld arbeid of materiaal hoger
 uitvallen dan verwacht.
 
 Het JPO en Lockheed Martin onderkennen een aantal van de risico’s die het JET en de
 GAO signaleren, maar menen dat deze risico’s voldoende beheerst worden. De kritiek van
 Lockheed Martin luidt vooral dat het JET de inschattingen baseert op een vergelijking met
 het verloop van eerdere programma’s voor de ontwikkeling van jachttoestellen, zoals de
 F-18 en de F-22. Deze programma’s beschikten destijds echter niet over de moderne
 laboratoria en bijvoorbeeld de CATBird15De CATBird is een voor testvluchten omgebouwde
Boeing 737–300. In dit toestel
worden de missiesystemen van de JSF
getest. waarover Lockheed
 Martin nu wel beschikt. Lockheed Martin geeft aan hiermee serieuze investeringen gedaan te
 hebben in het risicomanagement. Het JPO en Lockheed Martin zijn dan ook optimistischer
 gestemd over de te verwachten kosten en het verdere verloop van het JSF-programma dan de GAO
 en het JET.
 Alle hiervoor genoemde partijen onderschrijven dat het JSF-programma in 2010 een cruciale
 fase ingaat, aangezien zowel het testprogramma als de productie van de toestellen dan op
 gang dient te komen. Om deze reden is naar verwachting eind 2010 meer te zeggen over het
 verdere verloop van het programma. Dit zou op tijd zijn voor de besluitvorming in Nederland
 in 2012 over de vervanging van de F-16.
 De auditdiensten van Defensie en EZ en de Algemene Rekenkamer zijn uitgenodigd door de in
 2009 bezochte instanties om zich eind 2010 of begin 2011 te laten informeren over de stand
 van zaken van het JSF-programma. 
 
 
 
 
 
 
 4
 INSCHAKELING NEDERLANDSE INDUSTRIE
 
 In dit hoofdstuk besteden we eerst aandacht aan de meest recente ontwikkelingen in de
 arbitragezaak rond het afdrachtpercentage (§ 4.1). Daarna komen de ontwikkelingen
 rond de orders voor de Nederlandse industrie aan de orde (§ 4.2).
 
 
 4.1
 Arbitrage afdrachtpercentage
 
 Het afdrachtpercentage is het percentage van de gerealiseerde omzet uit de productiefase
 van de JSF dat de Nederlandse industrie aan de Staat afdraagt om het financiële tekort
 te dichten dat ontstaat door het verschil tussen deelname aan de ontwikkelfase en kopen van
 de plank (zie kader achtergrond business case).
 
 
 Achtergrond business case
 
 Het doel van het project vervanging F-16 is het aankopen van een vervanger voor de
huidige F-16 met als uitgangspunt «het beste toestel voor de beste prijs». De nevendoelstelling
van het project is een optimale inschakeling van de Nederlandse industrie.
Nederland heeft zich in 2002 gecommitteerd aan deelname aan de ontwikkelfase van
de JSF voor $ 800 miljoen. De veronderstelling hierbij was onder meer dat deelname
aan de ontwikkelfase de Nederlandse luchtvaartindustrie een goede uitgangspositie
zou opleveren voor verwerving van orders voor de latere productie van JSF-toestellen.
 Als voorwaarde voor deelname aan de ontwikkelfase stelde het kabinet dat dit de
belastingbetaler niet meer mocht kosten dan wanneer de JSF «van de plank» zou
worden gekocht. In de Medefinancieringsovereenkomst (MFO) van 2002, die is
afgesloten tussen de Staat en de industrie, is vastgelegd dat het bedrijfsleven het
kostenverschil tussen het deelnemen aan de ontwikkelfase en het te zijner tijd van de
plank kopen aan de Staat terugbetaalt in de periode 2002–2052.
 Ten tijde van het besluit tot deelname aan de ontwikkelfase in 2002 is daarom een
«business case» uitgewerkt waarin alle uitgaven en inkomsten voor participatie in de
ontwikkelfase en het kopen «van de plank» vergelijkbaar zijn gemaakt. Deze berekening
leverde een financieel tekort («gat») op dat door de industrie wordt afgedekt door het
afdragen van een percentage van de gerealiseerde omzet uit de productiefase van de
JSF (het afdrachtpercentage).
 In de MFO is dit afdrachtpercentage tot 1 juli 2008 vastgesteld op 3,5%. Verder is
afgesproken dat voor de periode 1 juli 2008 tot en met 31 december 2052 het percentage
opnieuw berekend (herijkt) zou worden en dat dit afdrachtpercentage van 1 juli
2008 geldt for better and for worse. Dit houdt in dat als de in 2008 geraamde Nederlandse
JSF gerelateerde omzet tegenvalt, de industrie het gat niet dicht. Als de omzet
meevalt, wordt er meer afgedragen dan nodig is om het financiële tekort uit de
business case te dichten.
 
 
 Op 1 juli 2008 heeft het Ministerie van EZ het herberekende afdrachtpercentage van
 10,3% bekend gemaakt (EZ, 2008). Na een nadere beoordeling van de parameters heeft de
 minister van EZ aan de Tweede Kamer gemeld dat het percentage werd verlaagd tot 10,1%. Het
 herberekende afdrachtpercentage is gebaseerd op het opnieuw berekende tekort en de tot en
 met 2052 te verwachten JSF-gerelateerde omzet voor de Nederlandse industrie.
 Het tekort (het verschil tussen deelname aan de ontwikkelfase en kopen van de plank
 volgens de business case) is opgelopen van € 191 miljoen in 2002 (netto contante
 waarde, prijspeil 2001) tot € 308 miljoen per 1 juli 2008 (netto contante
 waarde, prijspeil 2001) (EZ, 2008). Het tekort is groter geworden doordat de voordelen van
 meedoen aan de ontwikkelfase (ontwikkelingskostenvoordeel, royaltyvoordeel en
 organisatiekostenvoordeel) tegenvielen, vanwege de lage dollarkoers op 1 juli 2008. 
 
 Wij zijn in 2008 nagegaan of de berekeningen van het tekort en de omzet in overeenstemming
 met de methodiek uit de MFO zijn uitgevoerd. Onze bevindingen over de herberekening van het
 afdrachtspercentage hebben we op 25 november 2008 in een vertrouwelijke brief aan de
 minister van EZ meegedeeld, met afschrift aan de staatssecretaris van Defensie en aan de
 minister van Financiën. De Tweede Kamer vroeg in februari 2009 aan de minister van EZ
 om onze vertrouwelijke brief over de business case openbaar te maken. De minister van EZ
 heeft aan dit verzoek, na overleg met ons, op 25 maart 2009 gehoor gegeven (EZ,
 2009a).
 Op 15 december 2008 heeft de Nederlandse industrie arbitrage aanhangig gemaakt over
 het herberekende afdrachtpercentage. De minister van EZ meldde op 27 november 2009 aan
 de Tweede Kamer dat de arbitrage is afgerond (EZ, 2009b). De arbiters hebben het
 afdrachtpercentage vastgesteld op 4,49% en het tekort op € 157 miljoen16De minister van EZ noemt het bedrag van
€ 157 miljoen in het persbericht «Van der
Hoeven in overleg met de luchtvaartsector
over uitvoering afdracht JSF» behorend bij de
brief aan de Tweede Kamer (EZ, 2009b).. In figuur 6 geven we een overzicht van de belangrijkste
 gebeurtenissen en data in het arbitrageproces, vanaf het begin van het arbitrageproces op
 15 december 2008.
 
 
 
 
 
 
 
 
 4.2
 Orderontwikkeling
 
 
 Voor de gehele looptijd van de ontwikkelfase verwacht het Ministerie van EZ in totaal
 $ 800 miljoen aan orders voor de Nederlandse industrie (ontwikkelfase en
 LRIP-productiefase). Het Ministerie van EZ houdt een overzicht bij van orders voor de JSF
 bij Nederlandse bedrijven in de zogenaamde JSF-thermometer. Hierin worden naast de
 definitieve orders ook afgesloten langetermijncontracten, lopende offerteaanvragen,
 verwachte offerteaanvragen en toekomstige mogelijkheden vermeld. Op die manier ontstaat een
 beeld van de te verwachten JSF-orderomvang voor de Nederlandse industrie.
 Wij merken hierbij op dat bij langetermijncontracten (of raamovereenkomsten) soms
 voorwaarden verbonden zijn aan de toegezegde orders. Een voorbeeld is een voorwaarde met
 betrekking tot het aantal vliegtuigen: pas als Lockheed Martin een bestelling voor een
 aantal vliegtuigen ontvangt, wordt (een deel van) de raamovereenkomst, nodig voor dat aantal
 vliegtuigen, uitgevoerd. Soms heeft de voorwaarde voor de order betrekking op een bestelling
 uit een specifiek land, soms op een bestelling in het algemeen. Als bestellingen later
 worden geplaatst, gaat de order ook pas later door.
 Onderstaande tabel geeft de ontwikkeling weer in de omvang van de orders die zijn
 vastgelegd tot 3 juli 2009.
 
 
 Tabel 3 Stand van zaken JSF-orders voor de Nederlandse industrie per
 31 december 2008 en voorlopige cijfers voor 2009 (cumulatief en in miljoenen $) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Stand per 31 december
 
 
 
 
 SDD-order
 
 
 
 
 LRIP-order
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 
 
 2002
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 37 
 
 
 
 
 2003
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 205
 
 
 
 
 2004
 
 
 –
 
 
 –
 
 
 212 
 
 
 
 
 2005
 
 
 308
 
 
 150
 
 
 458
 
 
 
 
 2006
 
 
 313
 
 
 366
 
 
 679 
 
 
 
 
 2007
 
 
 332
 
 
 366
 
 
 698
 
 
 
 
 2008
 
 
 350
 
 
 413
 
 
 763 
 
 
 
 
 2009 (stand 3 juli 2009)*
 
 
 370
 
 
 414
 
 
 784 
 
 
 
 
 Verwachting opdrachten gedurende de ontwikkelfase
 (2002–2014)
 
 
 300 à 400
 
 
 400 à 500
 
 
 800
 
 
 
 
 
 Bron: (Algemene Rekenkamer, 2009b; Defensie, 2009b) en Ministerie van EZ (de
 JSF-Thermometer).
 * De definitieve cijfers over 2009 zullen door Defensie in de Jaarrapportage van
 project vervanging F-16 over 2009 opgenomen worden.
 
 
 Zoals vorig jaar was voorzien, is de ontwikkelfase met een jaar verlengd tot en met 2014.
 In 2008 is door de Nederlandse industrie voor $ 65 miljoen aan orders binnengehaald. In
 2009 is tot begin juli 2009 $ 21 miljoen aan orders binnengehaald, waarvan $ 20
 miljoen voor de ontwikkelfase. Lockheed Martin heeft tijdens het bezoek van onderzoekers van
 de Algemene Rekenkamer (juli 2009) aangegeven dat ruim 90% van de orders voor de
 ontwikkelfase is vergeven. De orderomvang in de JSF-thermometer ontwikkelt zich volgens de
 verwachtingen van het Ministerie van EZ (zie tabel 3).
 
 
 4.2.1
  Afdrachten
 
 
 De Nederlandse luchtvaartindustrie zal een percentage van de door haar redelijkerwijs te
 verwachten JSF-gerelateerde omzet afdragen aan de Staat, om zo het «gat» in de
 business case te dichten. Deze omzet zal gehaald moeten worden uit de productiefase. De
 industrie hoeft pas een percentage van de omzet af te dragen als deze omzet is behaald en
 betaald door de afnemers. Over de behaalde omzet in de ontwikkelfase hoeft niet te worden
 afgedragen.
 Er is tot 1 juli 2008 geen JSF-gerelateerde productieomzet behaald en er is dus ook
 nog niets afgedragen. Zoals we al schreven heeft de minister van EZ op 27 november 2009
 aan de Tweede Kamer gemeld dat de arbitrage over het afdrachtpercentage is afgerond. Zij
 meldde in haar brief dat over de wijze van uitvoering van dit vonnis op korte termijn met de
 sector overleg gepleegd wordt. Daarbij streeft zij naar een goede balans tussen de
 afdrachtverplichting van de industrie en de overige in het geding zijnde belangen. Zij zal
 de Tweede Kamer daarover spoedig verder berichten (EZ, 2009b).
 
 
 
 
 4.2.2
  Nederlandse projecten (bilateral controlled
 funds)
 
 De Nederlandse bijdrage voor de ontwikkelfase bedraagt $ 800 miljoen. Bij aanvang van
 de deelname is Nederland met de Verenigde Staten overeengekomen dat Nederland $ 50
 miljoen van de ontwikkelingsbijdrage direct mag besteden aan Nederlandse projecten (de
 bilateral controlled funds). In de overeenkomst zijn drie
 momenten aangewezen waarop een bepaald deel van de $ 50 miljoen moet zijn besteed.
 Indien Nederland op die momenten niet aan deze voorwaarde voldoet, vervalt het restant
 direct aan de Verenigde Staten.
 Op de volgende momenten geldt de volgende minimumbesteding:
 
 
 •
 30 september 2009, $ 25 miljoen verplicht;
 
 
 •
 30 september 2010, $ 40 miljoen verplicht;
 
 
 •
 30 september 2011, $ 50 miljoen verplicht.
 
 
 
 In de loop van 2008 zijn enkele bilaterale fondsen goedgekeurd, waardoor het totaal komt
 op bijna $ 33 miljoen. Hiermee was de doelstelling van projecten ter waarde van
 $ 25 miljoen voor 30 september 2009 gerealiseerd.
 In juli 2009 is voor de bilaterale fondsen ongeveer $ 45 miljoen besteed dan wel
 verplicht waarmee ook de doelstelling voor 30 september 2010 is behaald. 
 
 
 
 
 
 
 5
 VOORBEREIDING OP MOGELIJKE KOMST JSF
 
 In ons vorige monitoringsrapport hebben we stilgestaan bij de voorbereidingen van de
 projectorganisatie vervanging F-16 van het Ministerie van Defensie op de mogelijke komst van
 de JSF. Dat hebben we dit jaar weer gedaan, waarbij we ons vooral hebben geconcentreerd op
 ALIS, het informatiesysteem dat Lockheed Martin met de JSF levert. We hebben gekeken naar
 het ICT-systeem zelf (§ 5.1), naar de informatiebeveiliging binnen het systeem
 (§ 5.2) en naar de risico’s bij de implementatie van het systeem en de
 beheersing van die risico’s (§ 5.3). Ten slotte staan we in dit hoofdstuk
 nog stil bij een aantal andere beheersaspecten van het project vervanging F-16
 (§ 5.4).
 Het belang van digitale informatiebeveiliging werd in april 2009 onderstreept door een
 computerinbraak bij het JSF-project van het Amerikaanse Ministerie van Defensie (The Wall
 Street Journal, 2009). De staatssecretaris van Defensie schreef hierover aan de Tweede Kamer
 dat het ministerie de beveiliging van vertrouwelijke informatie over het project vervanging
 F-16 en de JSF serieus neemt (Defensie, 2009d).
 
 
 5.1
 Het ICT-systeem ALIS
 
 Lockheed Martin levert de JSF met het zogenaamde Autonomic Logistics
 Information System (ALIS). ALIS ondersteunt het dienstverleningsconcept van
 Lockheed Martin genaamd Performance Based Logistics (PBL). PBL
 houdt in dat Lockheed Martin verantwoordelijk is voor de inzetbaarheid en de gereedstelling
 van de JSF. Hiertoe wordt een deel van de bedrijfsprocessen van het Ministerie van Defensie
 uitbesteed aan Lockheed Martin. Elk land afzonderlijk maakt via het JPO prestatieafspraken
 met Lockheed Martin over de inzetbaarheid en gereedstelling van de JSF. ALIS verzamelt de
 gegevens die Lockheed Martin nodig heeft voor de invulling van PBL.
 
 De functionaliteit van ALIS is breder dan alleen logistieke ondersteuning van de JSF
 (zoals het leveren van nieuwe onderdelen). ALIS levert bijvoorbeeld ook ondersteuning bij
 het onderhoud van de JSF, bij opleidingen en bij missies.
 De servers waarop de software draait worden geleverd door Lockheed Martin. Het Nederlandse
 Ministerie van Defensie levert werkstations waarop ALIS gaat draaien. Op welke manier het
 beheer wordt uitgevoerd en welke rol Lockheed Martin en de Nederlandse Defensieorganisatie
 hierbij hebben, is nog onduidelijk. De uiteindelijke wijze waarop het beheer wordt ingericht
 brengt beveiligingsvraagstukken met zich mee (meer over informatiebeveiliging volgt in
 §5.2).
 
 
 
 5.1.1
 Planning en voortgang ALIS bij Lockheed Martin
 
 
 In het eerste kwartaal van 2010 komt ALIS-versie 1.03 uit. Deze versie biedt 80% tot 90%
 van de uiteindelijke ondersteuning. Deze versie zal worden doorontwikkeld door het toevoegen
 van nieuwe onderdelen, waarmee functionaliteiten aan het gebruiksklare deel van ALIS
 toegevoegd worden.
 De huidige testtoestellen vliegen met een ontwerpversie van ALIS. Vanaf 2012 nemen
 achtereenvolgens het US Marine Corps, de US Air Force en de US Navy de JSF in gebruik. De
 verwachting van het projectteam vervanging F-16 is dat daarbij eventuele kinderziektes in
 ALIS opgespoord en opgelost worden, zodat Nederland over een beproefde ALIS-versie kan
 beschikken bij ingebruikname van de eerste productietoestellen. Daarnaast verwacht het
 projectteam dat de ontwikkeling van ALIS niet of nauwelijks vertraagt omdat het Amerikaanse
 Ministerie van Defensie er groot belang bij heeft dat het ALIS op tijd in gebruik kan nemen.
 Mocht er desondanks toch vertraging optreden, dan is er volgens het projectteam voldoende
 tijd voordat Nederland de eerste productietoestellen in gebruik neemt.
 
 
 
 
 5.1.2
 Informatiestromen ALIS
 
 Centraal in de communicatie van het Nederlandse ALIS-domein naar buiten is het Central Point of Entry. Dit is een server in Nederland geleverd door
 Lockheed Martin waar ALIS op draait. De server staat in verbinding met het operatiecentrum
 van Lockheed Martin. Via het Central Point of Entry stuurt ALIS
 informatie die nodig is voor de logistieke ondersteuning naar Lockheed Martin. Het datamodel
 dat beschrijft welke informatie precies verzameld en uitgewisseld wordt is nog in
 ontwikkeling.
 Aan de servers op de luchtmachtbases, waarop de software van ALIS draait,
 «hangen» werkstations van de Defensieorganisatie. Dit is de apparatuur die nodig
 is op de bases ter ondersteuning van de operaties en de activiteiten in voorbereiding op en
 na afloop van een missie.
 Het is de bedoeling dat ALIS informatie gaat uitwisselen met de systemen van Defensie.
 ALIS zal onder andere worden gekoppeld aan logistieke ondersteuningsystemen en systemen voor
 gereedstelling en personeelsgegevens. Het is belangrijk dat informatie transparant, tijdig
 en juist gecommuniceerd wordt tussen de verschillende systemen. Het Ministerie van Defensie
 maakt gebruik van het Generiek Koppelvlak Defensie (GKD) om gegevens tussen de verschillende
 systemen te kunnen uitwisselen. De auditdienst van Defensie oordeelde in 2009 dat het GKD in
 opzet en bestaan nog in onvoldoende mate voldoet aan de voornaamste eis van interne controle
 en beveiliging.
 
 
 
 
 5.2
 Informatiebeveiliging ALIS
 
 Nieuwe informatiesystemen die het Ministerie van Defensie in gebruik neemt moeten voldoen
 aan verschillende voorschriften en regels voor informatiebeveiliging, zoals het Voorschrift
 Informatiebeveiliging Rijksdienst – Bijzondere Informatie (VIR-BI). Dit geldt ook voor
 ALIS. Voordat ALIS in gebruik wordt genomen dient het door de Beveiligingsautoriteit van
 Defensie geaccrediteerd en gecertificeerd te worden.
 
 Net als de Nederlandse overheid stelt de Amerikaanse overheid eisen aan de beveiliging van
 haar informatiesystemen. De Amerikaanse overheid onderzoekt de onderdelen van ALIS die door
 Lockheed Martin worden opgeleverd in het kader van hun accreditatie- en
 certificeringsproces. De Beveiligingsautoriteit bij het Nederlandse Ministerie van Defensie
 acht dit proces zo grondig dat zij er in principe op vertrouwt. De Verenigde Staten hebben
 belang bij een hoog veiligheidsniveau en een goed geregelde autorisatie (wie kan en mag waar
 wel en niet bij).
 Mogelijk is toch aanvullend onderzoek voor de accreditatie en certificering door het
 Nederlandse Ministerie van Defensie nodig. Het gaat dan om informatie die alleen voor
 Nederland bestemd is (NL eyes only). Adequate beveiliging van
 als nationaal bestempelde informatie betekent dat deze informatie voor de Amerikaanse
 overheid niet zichtbaar is. Op dit moment (augustus 2009) is nog niet duidelijk wat voor
 soort informatie ALIS precies gaat bevatten en met wat voor rubricering. Het is de taak van
 het projectteam vervanging F-16 om daar duidelijkheid over te krijgen.
 Voor eventueel aanvullend onderzoek door het Nederlandse Ministerie van Defensie naar
 (onderdelen van) ALIS is voldoende en gedetailleerde informatie over hard- en software van
 Lockheed Martin en de Amerikaanse overheid nodig. Afspraken over de uitwisseling van
 informatie zijn vastgelegd in het PSFD MoU.
 
 Over de risico’s die mogelijk verbonden zijn aan de toegang van Lockheed Martin tot
 ALIS is nog weinig bekend. Op het moment van schrijven is nog niet bekend welke gegevens
 naar Lockheed Martin worden gestuurd en wie op welke wijze toegang heeft tot het systeem in
 het kader van het beheer.
 Naast informatiebeveiliging is cyberwarfare (digitale oorlogsvoering) een aspect dat
 aandacht verdient. Cyberwarfare kan het onderscheppen van strategische informatie zijn, maar
 ook het tijdelijk onbruikbaar maken van strategische systemen. Informatiebeveiliging beoogt
 bescherming te bieden tegen het eerste risico, maar niet tegen het tijdelijk onbruikbaar
 maken van systemen. Hiervoor is het van belang dat de staatssecretaris van Defensie een
 pakket van fysieke, personele en technische maatregelen treft. Deze maatregelen zijn niet
 specifiek voor ALIS of het project vervanging F-16 maar Defensiebreed. Wij hebben ze binnen
 onze JSF-monitoring dan ook niet nader onderzocht. Wel verwijzen wij voor een Defensiebrede
 beveiligingsaanpak naar de aanbevelingen in onze eerdere rapporten Beveiliging militaire objecten en Beveiliging militaire
 objecten: vervolgonderzoek (Algemene Rekenkamer, 2004, 2005).
 
 
 
 5.3
 Implementatie van ALIS: risico’s en
 beheersing
 
 
 Lockheed Martin levert ALIS. Het Ministerie van Defensie treft voorbereidingen zodat de
 informatievoorziening en ICT van de organisatie zodanig is aangepast dat het systeem hierop
 kan worden aangesloten.
 In het rapport «Monitoring verwerving JSF 2008» (Algemene Rekenkamer, 2009b)
 gaven wij de risico’s weer die het projectteam vervanging F-16 in achtergrondstukken
 bij het Project Initiatie Document (PID) signaleerde voor de implementatie van ALIS (zie
 kader). Wij hebben destijds gewezen op de mogelijkheden van een Gateway review. In deze
 methode denken onafhankelijke vakgenoten mee over de aanpak van een project op belangrijke
 momenten in een project. Het projectteam vervanging F-16 heeft er in 2009 voor gekozen om
 deze suggestie niet op te volgen omdat het een onevenredig grote belasting zou betekenen, er
 goede toegang tot externe expertise is en er binnen het Ministerie van Defensie interne
 waarborgen zijn getroffen. Wij zijn dit jaar nagegaan wat de stand van zaken is van de vorig
 jaar door het team geïdentificeerde risico’s. 
 
 
 
 
 Risico’s die het projectteam vervanging F-16 vorig jaar signaleerde
 
 Vorig jaar gaven wij de risico’s weer die het projectteam vervanging F-16 signaleerde.
Wij wezen de staatssecretaris op onze rapporten over problemen met ICT-projecten bij
de overheid (Algemene Rekenkamer, 2007a, 2008). De complexiteit werd volgens het
team veroorzaakt door:
 
 
 •
 de uitgebreide functionaliteit die het ALIS biedt;
 
 
 •
 de opdeling daarvan over verschillende ICT-platformen;
 
 
 •
 de verschillende andere informatiesystemen waarmee het ALIS communiceert;
 
 
 •
 de verschillende rubriceringniveaus voor de informatie waarmee het ALIS omgaat.
 
 
 De belangrijkste risico’s die het team signaleert zijn de volgende:
 
 
 •
 
 Politieke risico’s
 
 
 
 –
 Het kabinet moet nog een definitief besluit nemen over de aanschaf van de JSF;
 
 
 –
 Alle defensieonderdelen moeten betrokken zijn bij de implementatie.
 
 
 
 
 •
 
 Economische risico’s
 
 
 
 –
 Momenteel is er binnen het Ministerie van Defensie nauwelijks geld beschikbaar.
Het ALIS heeft een lagere prioriteit dan andere ICT-projecten bij het ministerie.
Uitgaven voor het ALIS worden dus verschoven naar de toekomst.
 
 
 
 
 •
 
 Organisatorische risico’s
 
 
 
 –
 Er zijn veel partijen betrokken bij de uitvoering van het ALIS. Welke partijen binnen
het ministerie kunnen in 2011 het systeem beheren?
 
 
 –
 De tijdsdruk kan door de vele activiteiten in de planning aan het eind van het
project te hoog worden.
 
 
 –
 De reikwijdte van het project kan tussentijds wijzigen.
 
 
 
 
 •
 
 Technische risico’s
 
 
 
 –
 De knelpunten bij de koppelingen tussen ERP en het ALIS zijn alleen op hoofdlijnen
onderkend.
 
 
 –
 Het configuratie- en distributiebeheer van het Ministerie van Defensie sluit niet aan
voor alle (gerelateerde) delen van het ALIS.
 
 
 –
 De koppeling met bestaande defensiesystemen. De koppeling zelf is een knelpunt
en de koppeling wordt bemoeilijkt door het feit dat het ALIS nog tot minstens 2013
in ontwikkeling is.
 
 
 
 
 •
 
 Afhankelijkheid van de leverancier
 
 
 
 –
 Vertragingen bij de leverancier Lockheed Martin werken direct door in het deelproject.
 
 
 –
 De toegang tot Amerikaanse gegevens is beperkt.
 
 
 
 
 •
 
 Beschikbaarheid van de projectmedewerkers
 
 
 
 –
 Gezien de lange doorlooptijd van het deelproject zijn tussentijdse personeelswisselingen
te verwachten.
 
 
 
 
 
 
 Het team vervanging F-16 had in augustus 2009 geen goedgekeurd plan op basis waarvan de
 werkzaamheden voor ALIS plaatsvinden. Het eerder genoemde PID en de onderliggende stukken
 zijn volgens het Ministerie van Defensie achterhaald en hebben bovendien nog steeds de
 status van een concept. Het wordt betiteld als «intern werkdocument, niet bestemd voor
 besluitvorming». De auditdiensten van Defensie en van EZ beschouwen het PID echter als
 basis voor de verdere uitwerking van plannen en kosten (Defensie en EZ, 2009).
 Het PID heeft dus een onduidelijke status. Er zijn ook geen interne rapportages over de
 voortgang van de implementatie van ALIS binnen de Defensieorganisatie noch over de
 beheersing van de vorig jaar genoemde risico’s.
 
 Het PID is volgens het team niet een document waarop besloten wordt tot de start van een
 project maar een inventarisatie van te verrichten werkzaamheden die nodig zijn voor het in
 gebruik nemen van ALIS. Een deel van de werkzaamheden die uitgevoerd moeten worden om ALIS
 te koppelen aan de systemen van Defensie valt buiten de scope van het project vervanging
 F-16 maar is elders in de organisatie ondergebracht (bijvoorbeeld bij het systeem SPEER).
 Volgens het projectteam vervanging F-16 vallen veel van de in het PID genoemde
 risico’s daarom buiten de implementatie van ALIS. De Hoofddirectie
 Informatievoorziening en Organisatie, die ervoor verantwoordelijk is dat de verschillende
 informatievoorzieningen goed op elkaar zijn afgestemd17De Hoofddirectie Informatievoorziening en
Organisatie vervult binnen het Ministerie van
Defensie de rol van Chief Information Officer
(CIO)., wijst
 echter wel het projectteam vervanging F-16 aan als verantwoordelijke partij voor het
 beheersen van de genoemde risico’s.
 In het PID wordt uitgegaan van een budget van € 44 miljoen voor de
 implementatie van ALIS. Het projectteam vervanging F-16 plaatst hierbij de kanttekening dat
 het gaat om budget dat overlapt met andere projecten. Er bestaat onduidelijkheid over uit
 welk budget de koppeling van ALIS met het GKD en SPEER gefinancierd wordt.
 In ons rapport Lessen uit ICT-projecten bij de overheid; deel
 B schreven wij dat om een ICT-project te kunnen sturen, informatie nodig is om
 zicht te krijgen in de voortgang van het project (Algemene Rekenkamer, 2008). Het gaat om
 informatie over de te verrichten werkzaamheden en de beschikbare hoeveelheid mensen, geld en
 tijd en de samenhang daartussen. Bij ALIS ontbreekt die noodzakelijke sturingsinformatie.
 Het is niet duidelijk welke activiteiten moeten worden uitgevoerd voor de implementatie van
 ALIS en welke kosten daarmee verbonden zijn.
 Ten slotte merken wij op dat het project vervanging F-16 niet is opgenomen in het meest
 recente rijksbrede overzicht van het Ministerie van BZK van ICT-projecten. Naar aanleiding
 van onze eerder genoemde rapporten over ICT-projecten wil het kabinet de kosten van grote
 ICT-projecten bij de Rijksoverheid inzichtelijk maken met een jaarlijkse overkoepelende
 rapportage van het Ministerie van BZK (BZK, 2008). Over ICT-projecten of projecten met een
 ICT-component van € 20 miljoen of meer moet worden gerapporteerd aan het
 Ministerie van BZK. ALIS werd in het PID begroot op € 44 miljoen.
 
 
 
 5.4
 Overig projectbeheer
 
 In ons vorige JSF-monitoringsrapport stond een aantal opmerkingen over het beheer van het
 project vervanging F-16. Wij constateren dat mede naar aanleiding van deze opmerkingen en
 van opmerkingen van de auditdiensten een aantal verbeteringen in gang is gezet. Zo is de
 personele sterkte van de projectorganisatie verbeterd. De auditdiensten geven in hun
 assurance-rapport 2008 aan dat het beheer en de beheersing van het project vervanging F-16
 binnen de Ministeries van Defensie en van EZ toereikend zijn. Hieronder gaan we
 achtereenvolgens in op de personele bezetting, de rol van de controllers, de
 begrotingsadministratie en de digitalisering van het archief.
 
 
 5.4.1
 Personele bezetting
 
 In ons rapport uit februari 2009 merkten wij op dat er risico’s waren door de krappe
 personele bezetting binnen de projectorganisatie voor noodzakelijke projectvoorbereidingen.
 Zonder uitbreiding zouden bijvoorbeeld de aanpassingen aan de F-16 vliegbases, om ze
 geschikt te maken voor de JSF, mogelijk niet op tijd zijn afgerond. Het Ministerie van
 Defensie heeft onze aanbeveling ter harte genomen. De personele bezetting van de
 projectorganisatie vervanging F-16 is nu op het vereiste niveau. 
 
 
 
 5.4.2
 Rol concerncontroller en toegevoegd
 projectcontroller
 
 In ons vorige monitoringsrapport schreven wij dat de rol van de concerncontroller bij het
 project door een aantal actoren als onvoldoende werd ervaren. Daarnaast was het volgens
 leden van de projectorganisatie onvoldoende helder hoe de controller van de Defensie
 Materieel Organisatie zich tot de concerncontroler verhield.
 
 Wij constateren dat het afgelopen jaar een aantal verbeteringen in gang is gezet om de
 rollen van de betrokken controllers te verduidelijken. Zo heeft de concerncontroller een
 projectvisie opgesteld over haar rol binnen het project. Ook zijn de verdeling en de
 invulling van de rollen binnen de controllerstructuur verder verduidelijkt en is er met
 ingang van januari 2009 een structureel periodiek controlleroverleg tussen de
 concerncontroller en de Defensie Materieel Organisatie, met de auditdienst van Defensie als
 toehoorder.
 Verder geven de auditdiensten van Defensie en van EZ in het assurance-rapport bij de
 Jaarrapportage 2008 aan dat de kosteninformatie die het Ministerie van Defensie hanteert
 grotendeels gebaseerd is op de rekenmodellen zoals deze al enige jaren worden bijgehouden
 door de toegevoegd projectcontroller in Washington. Deze modellen vormen de enige
 systematische benadering waarover het Ministerie van Defensie op dit moment beschikt
 (Defensie en EZ, 2009). Veel historische kennis over het project vervanging F-16 is met name
 bij deze projectcontroller aanwezig en dit vormt een zeker risico. Het projectteam
 vervanging F-16 geeft aan dat het institutioneel geheugen van dit project, dat zich nu
 voornamelijk bij de toegevoegd projectcontroller bevindt, meer verspreid zal worden onder de
 verschillende medewerkers binnen het projectteam vervanging F-16. In de loop van 2010 moet
 dit proces voltooid zijn.
 
 
 
 
 5.4.3
 Begrotingsadministratie
 
 
 De auditdiensten hebben in hun assurance-rapport bij de Jaarrapportage 2008 hun advies
 over het inrichten van een begrotingsadministratie herhaald: «Wij herhalen het advies
 van voorgaand jaar om, voor dit project, in overeenstemming met de daarvoor opgestelde
 interne aanwijzingen een jaaroverschrijdende financiële projectadministratie in te
 richten» (Defensie en EZ, 2009).
 De concerncontroller en het projectteam vervanging F-16 geven aan dat zij zich niet
 volledig kunnen vinden in de uitspraken van de auditdiensten hierover in de
 assurance-rapporten van de afgelopen drie jaar. Zij geven aan dat tot op heden niet is
 nagegaan wat de feitelijke problematiek is en dat de verschillende spelers geen duidelijke
 verwachtingen hebben van de invulling van een projectadministratie.
 Vóór de Jaarrapportage 2009 vervanging F-16 (april
 2010) willen de concerncontroller en het projectteam, samen met de auditdiensten,
 duidelijkheid hebben verkregen over dit onderwerp.
 
 
 
 
 5.4.4
 Digitalisering archief
 
 Over de niet-financiële projectadministratie geeft de staatssecretaris van Defensie
 in de Jaarrapportage 2008 aan dat de digitalisering van het projectarchief ter hand is
 genomen. Het projectarchief bestaat uit ongeveer 7 000 documenten en wordt door het
 projectteam vervanging F-16 beheerd. Door de digitalisering zal de toegankelijkheid van
 projectinformatie volgens de staatssecretaris verder verbeteren. Wij constateren dat het
 projectteam vervanging F-16 hard bezig is om de digitalisering van het archief in december
 2009 af te ronden.
 
 
 
 
 
 
 BIJLAGE
 1
 KOSTENOVERZICHT
 
 
 Deze tabel geeft een overzicht van de kosten van deelname aan het JSF-programma voor
 Nederland. De kosten uit 2007 en 2008 zijn afkomstig uit onze twee voorgaande
 JSF-monitoringsrapportages en toen afgestemd met het Ministerie van Defensie. Over 2007 en
 2008 constateerden wij dat een volledig overzicht van onderling vergelijkbare kosten van
 het JSF-programma voor Nederland ontbrak. In die rapporten hebben wij het ontbrekende
 overzicht opgesteld.
 Voor 2009 hebben wij de cijfers van het Ministerie van Defensie overgenomen uit het
 addendum bij de Jaarrapportage 2008. De getallen uit het kostenoverzicht zijn niet door
 ons gecontroleerd. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Type kosten
 
 
 
 2007
 
 
 2008
 
 
 2009
 
 
 
 
 
 
 
 Verwervingskosten Totaal: (bij 85 vliegtuigen en dollarkoers
 van 0,83)
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 € 5 461 000 000 
 
 
 (prijspeil
 2005)
 
 
 
 
 € 5 667 000 000 
 
 
 (prijspeil
 2005)
 
 
 
 
 € 6 154 000 000 
 
 
 (prijspeil
 2008)
 
 
 
 
 
 Toestellen (85 stuks)
 
 
 
 € 3 573 000 000
 
 
 € 3 636 000 000
 
 
 € 3 953 000 000
 
 
 
 
 Initiële opleidingen
 
 
 
 € 9 000 000
 
 
 € 29 000 000
 
 
 € 31 000 000
 
 
 
 
 Initiële reservedelen
 
 
 
 € 382 000 000
 
 
 € 364 000 000
 
 
 € 396 000 000
 
 
 
 
 Speciale gereedschappen en
 testapparatuur
 
 
 
 € 66 000 000
 
 
 € 71 000 000
 
 
 € 77 000 000
 
 
 
 
 Documentatie
 
 
 
 € 8 000 000
 
 
 € 7 000 000
 
 
 € 8 000 000
 
 
 
 
 Simulatoren
 
 
 
 € 36 000 000
 
 
 € 115 000 000
 
 
 € 125 000 000
 
 
 
 
 Instroombegeleiding
 
 
 
 € 154 000 000
 
 
 € 182 000 000
 
 
 € 198 000 000
 
 
 
 
 Vliegtuiggebonden apparatuur
 
 
 
 € 105 000 000
 
 
 € 120 000 000
 
 
 € 130 000 000
 
 
 
 
 Updates tijdens productiefase
 
 
 
 € 29 000 000
 
 
 € 4 000 000
 
 
 € 4 000 000
 
 
 
 
 Aanpassingen Nederlandse infrastructuur
 (gerelateerde projecten)
 
 
 
 € 112 000 000
 
 
 € 77 000 000
 
 
 € 78 000 000
 
 
 
 
 PSFD MoU kosten (t/m 2052)
 
 
 
 € 126 000 000 
 (prijspeil 2006)
 
 
 € 115 000 000 
 (prijspeil 2006)
 
 
 € 125 000 000
 
 
 
 
 BTW
 
 
 
 € 861 000 000
 
 
 € 897 000 000
 
 
 € 975 000 000
 
 
 
 
 IOT&E MoU
 
 
 
 –
 
 
 € 24 000 000
 
 
 € 24 000 000 
 
 
 
 
 Joint Reprogramming Center
 
 
 
 –
 
 
 € 21 000 000
 
 
 € 24 000 000
 
 
 
 
 Extra uitrusting
 testvliegtuigen
 
 
 
 –
 
 
 € 5 000 000
 
 
 € 5 000 000
 
 
 
 
 
 Exploitatiekosten Totaal: (bij 85 vliegtuigen en dollarkoers
 van 0,83)
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 € 9 134 124 307 
 
 
 (prijspeil
 2005)
 
 
 
 
 € 9 134 124 307 
 
 
 (prijspeil
 2005)
 
 
 
 
 € 9 874 000 000 
 
 
 (prijspeil
 2008)
 
 
 
 
 
 
 Gebruikskosten (totaal)
 
 
 
 
 
 € 3 630 159 923
 
 
 
 
 € 3 630 159 923
 
 
 
 
 € 3 919 000 000
 
 
 
 
 
 Personeelskosten (exclusief
 onderhoud)
 
 
 
 € 522 637 108
 
 
 € 522 637 108
 
 
 € 550 000 000
 
 
 
 
 Opleidingskosten bedienend personeel in
 NL
 
 
 
 € 15 810 000
 
 
 € 15 810 000
 
 
 € 17 000 000
 
 
 
 
 Opleidingskosten bedienend personeel in
 USA
 
 
 
 € 313 703 409
 
 
 € 313 703 409
 
 
 € 341 000 000
 
 
 
 
 Infrastructuurkosten t.b.v. gebruik
 materieel
 
 
 
 € 775 516 571
 
 
 € 775 516 571
 
 
 € 876 000 000
 
 
 
 
 Verbruiksmiddelenkosten
 brandstof
 
 
 
 € 1 594 880 958
 
 
 € 1 594 880 958
 
 
 € 1 693 000 000
 
 
 
 
 Verbruiksmiddelenkosten munitie
 boordkanon
 
 
 
 € 52 785 000
 
 
 € 52 785 000
 
 
 € 56 000 000
 
 
 
 
 Transportkosten gebruikers
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0 
 
 
 
 
 Simulatorkosten gebruikers
 
 
 
 € 239 658 890
 
 
 € 239 658 890
 
 
 € 261 000 000
 
 
 
 
 Missionsupportkosten
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0 
 
 
 
 
 BTW en overige heffingen
 
 
 
 € 115 167 987
 
 
 € 115 167 987
 
 
 € 125 000 000
 
 
 
 
 
 Instandhoudingskosten (totaal)
 
 
 
 
 
 € 5 503 964 384
 
 
 
 
 € 5 503 964 384
 
 
 
 
 € 5 955 000 000
 
 
 
 
 
 Onderhoudspersoneelkosten
 
 
 
 € 2 433 609 870
 
 
 € 2 433 609 870
 
 
 € 2 595 000 000 
 
 
 
 
 Opleidingskosten
 onderhoudspersoneel
 
 
 
 € 76 214 323
 
 
 € 76 214 323
 
 
 € 83 000 000
 
 
 
 
 Reservedelenkosten
 
 
 
 € 223 447 959
 
 
 € 223 447 959
 
 
 € 243 000 000
 
 
 
 
 Voorraadkosten
 
 
 
 € 54 697 530
 
 
 € 54 697 530
 
 
 € 58 000 000
 
 
 
 
 Meet- en testapparatuur
 
 
 
 € 10 953 331
 
 
 € 10 953 331
 
 
 € 12 000 000
 
 
 
 
 Gereedschapkosten
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Onderhoudsdocumentatiekosten
 
 
 
 € 16 649 064
 
 
 € 16 649 064
 
 
 € 18 000 000
 
 
 
 
 Informatievoorzieningskosten
 
 
 
 € 113 038 379
 
 
 € 113 038 379
 
 
 € 123 000 000 
 
 
 
 
 Infrastructuurkosten
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Transportkosten
 
 
 
 € 576 436
 
 
 € 576 436
 
 
 € 1 000 000
 
 
 
 
 Modificatie/upgradingskosten
 
 
 
 € 374 165 798
 
 
 € 374 165 798
 
 
 € 407 000 000
 
 
 
 
 Midlifeupdate-kosten
 
 
 
 € 205 800 964
 
 
 € 205 800 964
 
 
 € 243 000 000
 
 
 
 
 Simulatorkosten onderhoud
 
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0 
 
 
 
 
 Kosten uitbesteding
 
 
 
 € 1 525 579 988
 
 
 € 1 525 579 988
 
 
 € 1 659 000 000
 
 
 
 
 BTW en overige heffingen
 
 
 
 € 469 230 742
 
 
 € 469 230 742
 
 
 € 514 000 000 
 
 
 
 
 
 Subsidie Concept Demonstration Phase Totaal: (fl 1 =
 € 0,4 537 802; bedrag in guldens = fl 200
 miljoen)1De ontwikkelingssubsidie voor de Concept Demonstration Phase van fl 200 miljoen (€ 83 miljoen prijspeil 2008) is door de minister van EZ in 2000
ter beschikking gesteld om bedrijven behorend tot het Luchtvaartcluster zodanig te positioneren dat zij op termijn zouden kunnen deelnemen aan
nieuwe ontwikkelingen die uiteindelijk moeten leiden tot hoogwaardige omzet in het JSF-programma. Deze gelden zijn besteed in het kader van het
Nederlandse Voorbereidingsprogramma JSF.
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 € 90 756 040 
 
 
 Prijspeil 2000
 
 
 
 
 € 90 756 040 
 
 
 Prijspeil 2000
 
 
 
 
 € 83 000 0002Dit is het gecorrigeerde bedrag uit de aanbiedingsbrief bij het assurance-rapport (Defensie, 2009g).
 
 
 Prijspeil
 2008
 
 
 
 
 
 
 Kosten ontwikkelfase3De kosten van de ontwikkelfase bestaan uit de onderdelen van de business case: «vrijstelling ontwikkelingskosten», «vrijstelling organisatiekosten», «voorlopige EZ-bijdrage», «verwachte industrieafdrachten» en «verwachte royalties». Totaal:
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 € 365 000 000 
 
 
 Netto contante waarde, prijspeil 2001
 
 
 
 
 € 230 000 0004De vaststelling van het afdrachtpercentage op 1 juli 2008 vormt de basis voor deze berekening.
 
 
 Netto contante
 waarde, prijspeil 2001
 
 
 
 
 Nog niet bekend5Hier zijn de bedragen als nog niet bekend opgenomen omdat de uitkomst van de arbitrage van de business case op het moment van berekening
door Defensie (april 2009) nog niet bekend was.
 
 
 
 
 
 SDD-bijdrage exclusief $ 50
 miljoen
 
 
 
 € 663 000 000
 
 
 € 614 000 000
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Royalty’s
 
 
 
 – € 115 000 000
 
 
 – € 72 000 000
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Industriële bijdrage (gat business
 case)
 
 
 
 – € 229 000 000
 
 
 – € 308 000 000
 
 
 Nog niet bekend 
 
 
 
 
 Voorlopige bijdrage EZ
 
 
 
 € 42 000 000
 
 
 € 0
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Correctie positief saldo business
 case
 
 
 
 € 4 000 000
 
 
 € 0
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Afdracht
 
 
 
 –
 
 
 € 4 000 000
 
 
 Nog niet
 bekend
 
 
 
 
 
 Nederlandse projecten ontwikkelfase Totaal:(is gelijk aan
 $ 50 miljoen)
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 € 47 700 000 
 
 
 Prijspeil 2005
 
 
 
 
 € 47 700 000 
 
 
 Prijspeil 2005
 
 
 
 
 € 49 000 000 
 
 
 Prijspeil 2008
 
 
 
 
 
 
 Kosten PSFD MoU. Verschil tussen PSFD-kosten- plafond en
 huidige geschatte PSFD-bijdrage.
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 € 0 
 
 
 Prijspeil 2006
 
 
 
 
 € 11 000 000 
 
 
 Prijspeil 2006
 
 
 
 
 € 5 000 000 
 
 
 Prijspeil 2008
 
 
 
 
 
 PSFD-Bijdrage (kostenplafond)
 
 
 
 € 359 000 000
 
 
 € 359 000 000
 
 
 € 373 000 000
 
 
 
 
 Kosten meegenomen in
 verwervingskosten
 
 
 
 – € 126 000 000
 
 
 – € 115 000 000
 
 
 – € 125 000 000
 
 
 
 
 Kosten meegenomen in
 exploitatiekosten
 
 
 
 – € 206 000 000
 
 
 – € 206 000 000
 
 
 – € 243 000 000
 
 
 
 
 Kosten meegenomen in
 exploitatiekosten onder kostenregel
 «informatievoorzieningskosten»
 
 
 
 – € 27 000 000
 
 
 – € 27 000 000
 
 
 € 06Deze kostenpost is op nul gesteld omdat deze kosten zijn ondergebracht bij de kostenpost «midlifeupdate-kosten» onder de exploitatiekosten
(Defensie, 2009c)
 
 
 
 
 
 Kosten IOT&E MoU. Verschil tussen IOT&E-
 Totaal:kostenplafond en huidige geschatte IOT&-bijdrage.
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 € 0
 
 
 
 
 € 0
 
 
 
 
 
 Kostenplafond
 
 
 
 –
 
 
 € 24 000 000
 
 
 € 24 000 000
 
 
 
 
 Kosten opgenomen in
 verwervingsbudget
 
 
 
 –
 
 
 – € 24 000 0007Op basis van de Jaarrapportage vervanging F-16 over 2007 (Defensie, 2008b).
 
 
 € 24 000 000
 
 
 
 
 
 Kosten P&S MoU Totaal:
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 
 Implementing Arrangements
 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Overige kosten
 
 
 
 Nog niet
 bekend
 
 
 Nog niet
 bekend
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 
 Gerelateerde projecten Totaal:
 
 
 
 
 Totaal:
 
 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 Nog niet bekend
 
 
 
 
 
 Kosten aanvullende behoefte in
 verwervingskosten
 
 
 
 – € 112 000 000
 Prijspeil 2005
 
 
 – € 77 000 000
 Prijspeil 2005
 
 
 – € 78 000 000 
 Prijspeil 2008
 
 
 
 
 
 
 
 
 BIJLAGE
 2
 INTERNATIONALE SAMENWERKING TUSSEN REKENKAMERS
 
 Sinds 2005 organiseren de Supreme Audit Institutions
 (SAI’s) van de landen die deelnemen aan het JSF-programma jaarlijks een conferentie:
 de JSF SAI-conferentie. Deze is bedoeld om informatie-uitwisseling tussen rekenkamers te
 stimuleren en onderwerpen te identificeren voor mogelijke (gezamenlijke) audits. De
 Algemene Rekenkamer is initiator geweest van deze conferentie in 2005 en voorzitter
 geweest in 2005 en 2006. Het voorzitterschap is in 2007 en 2008 in handen geweest van de
 Noorse rekenkamer.
 Vijfde JSF SAI-conferentie 2009
 Op 15 en 16 september 2009 werd de vijfde JSF SAI-conferentie gehouden onder
 voorzitterschap van de Britse rekenkamer. Naast de Britse rekenkamer namen de SAI’s
 van de Verenigde Staten, Canada, Noorwegen, Denemarken, Italië, Turkije en Nederland
 deel aan de conferentie. De Australische rekenkamer was niet vertegenwoordigd.
 Tijdens de conferentie hebben de aanwezige rekenkamers de stand van zaken rond de
 deelname van hun land aan het JSF-programma toegelicht. Hieronder schetsen wij wat de
 diverse rekenkamers hebben ingebracht tijdens de conferentie.
 Denemarken
 
 Denemarken doet een aanbesteding voor 48 jachtvliegtuigen. Hiervoor komen drie
 kandidaten in aanmerking: de F-18, de Saab Gripen en de JSF. Het kabinet bereidt een
 «basis for decision» voor om voor te leggen aan het parlement met daarin de drie
 kandidaten. Op basis daarvan wordt naar verwachting begin 2010 een voorkeurskandidaat
 geselecteerd. Met de fabrikant van de voorlopige kandidaat zal Denemarken verder
 onderhandelen in voorbereiding op een definitieve beslissing in 2012.
 De Deense rekenkamer heeft in het voorjaar van 2009 een rapport uitgebracht waarin ze de
 vervanging van de F-16 tot dan toe evalueert.18Zie www.rekenkamer.nl/jsf voor de Engelse voert hier op dit moment geen onderzoek naar uit.
vertaling van de samenvatting van het rapport
van de Deense rekenkamer uit maart 2009:
Report to the Public Accounts Committee on
the basis for a possible acquisition of combat
aircraft. In het
 rapport merkt de Deense rekenkamer ondermeer op dat een mogelijke aanschaf van de nieuwe
 gevechtstoestellen gebaseerd moet zijn op een politiek besluit over de toekomstige taken
 van het Deense Defensieapparaat.
 
 Italië
 Italië is van plan 131 JSF’s aan te schaffen. De Italiaanse rekenkamer heeft
 nog geen audits gedaan naar de financiering en infasering van de jachtvliegtuigen. De
 Italiaanse rekenkamer informeert het parlement ondermeer over de JSF in een jaarlijks
 rapport over het financieel beleid.
 Turkije
 Turkije heeft de JSF aangewezen als de vervanger van de huidige jachtvliegtuigen. De
 regering heeft definitief besloten 100 JSF’s aan te schaffen. De Turkse rekenkamer
 volgt het JSF-verwervingsproces maar voert hier op dit moment geen onderzoek naar uit. 
 Canada
 Canada heeft nog geen besluit genomen over de mogelijke aanschaf van de JSF. Het
 Canadese Department of National Defence voorziet dat het
 project Next Generation Fighter Capability in de nabije
 toekomst ingebracht wordt voor besluitvorming door de regering. De Canadese rekenkamer
 voert nog geen onderzoek uit naar de verwerving van een toekomstig jachttoestel maar volgt
 het proces.
 Noorwegen
 De Saab Gripen is in 2008 afgevallen als kandidaat, waardoor de JSF de enig overgebleven
 kandidaat is. Industriële participatie is een belangrijk punt voor Noorwegen.
 Verenigd Koninkrijk
 Het Verenigd Koninkrijk is voornemens om maximaal 150 JSF-jachtvliegtuigen (de Short Take Off and Vertical Landing (STOVL)-variant) te bestellen
 voor twee nog te bouwen vliegdekschepen.
 
 De Britse rekenkamer gaf een presentatie over de methodiek die zij heeft gebruikt bij
 onderzoek naar de aanschaf van Defensiematerieel. Zij neemt bij haar onderzoek als
 uitgangspunt zowel het bereiken van totale capability
 (inzetbaarheid) als de aanschaf van het materieel op zich (availability). Voor haar onderzoek gebruikt zij de Defense
 Lines of Development (DLoD’s) van het Britse Ministerie van Defensie als
 referentiekader. Het Britse Ministerie van Defensie moet alle DLoD’s realiseren om het materieel succesvol te kunnen infaseren in de
 krijgsmacht. Deze DLOD’s omvatten de volgende
 aspecten:
 
 
 1.
 levering van materieel;
 
 
 2.
 ontwikkeling van benodigde structuren en infrastructuur;
 
 
 3.
 ontwikkeling van richtlijnen en doctrines voor gebruik van het materieel;
 
 
 4.
 de benodigde trainingen;
 
 
 5.
 verwerving en afvloeiing van personeel;
 
 
 6.
 onderhoud en ondersteuning voor behoud van de capability;
 
 
 7.
 informatie vereist voor gebruik van het materieel;
 
 
 8.
 benodigde organisaties voor levering van capability;
 
 
 9.
 interoperabiliteit.
 
 
 De Britse rekenkamer gaf als voorbeeld voor haar manier van onderzoek de aanschaf van de
 Apache helikopter. Deze aanschaf verliep volgens plan. Doordat het personeel niet tijdig
 de vereiste training had gekregen, waren de helikopters wel beschikbaar (availability), maar was slechts een beperkt deel inzetbaar (capability) (NAO, 2009).
 
 Verenigde Staten
 De Amerikaanse rekenkamer gaf een presentatie over haar JSF-rapport uit maart 2009 en
 over haar testimony voor het Amerikaanse Congres in mei
 2009.19Zie www.rekenkamer.nl/jsf. Zij gaf verder aan dat zij in haar toekomstige
 JSF-onderzoeken meer aandacht wil besteden aan het JSF-ICT systeem ALIS dan in het
 verleden, omdat dit een belangrijk onderdeel is van het JSF-programma. Met name voor dit
 onderdeel is de GAO voornemens samen te werken met de Algemene Rekenkamer aangezien ook
 wij hieraan aandacht besteden in onze JSF-monitoring. Wij hebben aangegeven hier positief
 tegenover te staan.
 Nederland
 De Algemene Rekenkamer heeft verschillende presentaties verzorgd op de conferentie,
 onder andere over het JSF-rapport uit februari 2009. Hierbij wees de Algemene Rekenkamer
 de aanwezige rekenkamers op het belang van het JSF-ICT systeem ALIS binnen het
 JSF-programma. Verder ging de Algemene Rekenkamer, op basis van openbare informatie, in op
 de huidige stand van zaken van de besluitvorming in Nederland. Tevens gaf de Algemene
 Rekenkamer een toelichting op het werkbezoek van onderzoekers van de Algemene Rekenkamer
 aan de Verenigde Staten in juli 2009. Wij hebben de onderzoekers van collega rekenkamers
 een dergelijk bezoek aanbevolen.
 Zesde JSF SAI conferentie in september 2010
 In september 2010 zal de Turkse rekenkamer voorzitter van de zesde JSF-SAI conferentie
 zijn. De Turkse rekenkamer is voornemens om in 2010 ook enkele sprekers van Lockheed
 Martin, het Joint Estimating Team en JSF Program Office uit te nodigen.
 Tijdens deze conferentie willen de aanwezigen ook spreken over onderzoekservaringen bij
 andere Defensiematerieelprojecten. Reden hiervoor is dat de diverse rekenkamers hierbij
 vergelijkbare problemen zien zoals kostenstijgingen, vertragingen en toepassing van het
 relatief nieuwe performance based logistics concept.
 
 
 
 BIJLAGE
 3
 METHODOLOGISCHE VERANTWOORDING
 
 
 Voor dit monitoringsrapport hebben we interviews gehouden met medewerkers van de
 volgende organisaties:
 
 
 •
 Ministerie van Defensie
 
 
 •
 Ministerie van EZ
 
 
 •
 Ministerie van Financiën
 
 
 •
 Nationaal Bureau Verbindingsbeveiliging (NBV) van de Algemene Inlichtingen- en
 Veiligheidsdienst (AIVD)
 
 
 
 
 Verder hebben we een dossierstudie verricht. Dit bestond uit analyse van:
 
 
 •
 de relevante Tweede Kamerstukken
 
 
 •
 dossierstukken van de drie betrokken departementen
 
 
 •
 openbare informatie uit internationale bronnen
 
 
 •
 de door Nederland ondertekende MoU’s
 
 
 
 Daarnaast heeft de Algemene Rekenkamer in juli 2009 samen met de auditdiensten van de
 Ministeries van Defensie en van EZ een werkbezoek gebracht aan de Verenigde Staten. Het
 doel van het werkbezoek was om actuele broninformatie te verkrijgen en waar mogelijk
 informatie van de Ministeries van Defensie en van EZ te toetsen. Tijdens het werkbezoek
 zijn bezoeken gebracht aan de Amerikaanse rekenkamer (Government Accountability Office),
 het Amerikaanse Ministerie van Defensie, het JSF Program Office, de Nederlandse Ambassade
 en Lockheed Martin. 
 
 
 
 AFKORTINGEN EN BEGRIPPEN
 
 
 
 
 
 
 
 
 ALIS
 
 
 Autonomic Logistics Information System
 Het ALIS is een geïntegreerd informatiesysteem dat draait op Amerikaanse
 servers die in Nederland zijn geplaatst en het ondersteunt ondermeer de
 missieplanning en het onderhoud van een JSF-toestel. Lockheed Martin is eigenaar
 en verantwoordelijk voor beheer van de servers. De servers zullen door netwerken
 verbonden worden met de geautomatiseerde systemen van de partnerlanden, zoals het
 toekomstige ERP-systeem in Nederland.
 
 
 
 
 CAIG
 
 
 Cost Analysis Improvement Group
 
 
 
 
 CDS
 
 
 Commandant der Strijdkrachten
 
 
 
 
 CTOL
 
 
 Conventional Take Off and Landing De JSF
 is beschikbaar in drie varianten (conventional take off and landing
 (CTOL)-variant, de short take off and vertical landing (STOVL)-variant en een
 carrier-variant (CV). Nederland is voornemens om de CTOL-variant van de JSF aan te
 schaffen. 
 
 
 
 
 CV
 
 
 Carrier Variant 
 
 
 
 
 DMO
 
 
 Defensie Materieel Organisatie 
 
 
 
 
 DoD
 
 
 Department of Defense (Amerikaans
 Ministerie van Defensie) 
 
 
 
 
 ERP
 
 
 Enterprise Resource Planning Een
 software applicatie die is opgebouwd uit meerdere modules die een brede set van
 activiteiten ondersteunt. Deze applicatie helpt verschillende processen te
 managen, zoals beheer van onderhoud, personeelszaken of financieel beheer.
 
 
 
 
 
 EZ
 
 
 (Ministerie van) Economische Zaken
 
 
 
 
 
 FRP
 
 
 Full Rate Production 
 
 
 
 
 GAO
 
 
 Government Accountability Office De
 rekenkamer van de Verenigde Staten
 
 
 
 
 GKD
 
 
 Generiek Koppelvlak Defensie Systeem
 voor gegevensuitwisseling tussen verschillende informatiesystemen van het
 Ministerie van Defensie. 
 
 
 
 
 HDFC
 
 
 Hoofddirectie Financiën en Control
 van het Ministerie van DefensieDeze hoofddirectie vervult binnen het Ministerie
 van Defensie de rol van concerncontroller.
 
 
 
 
 ICT
 
 
 Informatie- en Communicatietechnologie.
 
 
 
 
 
 IRF
 
 
 Inspectie der Rijksfinanciën van
 het Ministerie van Financiën 
 
 
 
 
 IOT&E MoU
 
 
 Initial Operational Test &
 Evaluation Memorandum of Understanding Overeenkomst tot deelname aan de
 initiële operationele test- en evaluatiefase, dit is een afzonderlijk
 onderdeel van de SDD-fase. 
 
 
 
 
 JESB
 
 
 JSF Executive Steering Board
 
 
 
 
 JET
 
 
 Joint Estimating Team 
 
 
 
 
 JPO
 
 
 JSF Program Office Het JSF Program
 Office is een Amerikaanse overheidsorganisatie die de dagelijkse gang van zaken
 rond het JSF-programma regelt. Afhankelijk van het afgesproken samenwerkingsniveau
 zitten hier afgevaardigden in van de partnerlanden. 
 
 
 
 
 JSF
 
 
 Joint Strike Fighter 
 
 
 
 
 Long lead items
 
 
 Onderdelen van het JSF-toestel die een
 langere productietijd vergen of die nodig zijn voor de
 productievoorbereiding.
 
 
 
 
 LRIP
 
 
 Low Rate Initial Production
 
 
 
 
 MFO
 
 
 Medefinancieringsovereenkomst 
 
 
 
 
 MoD
 
 
 Ministry of Defense (Brits Ministerie
 van Defensie) 
 
 
 
 
 MoU
 
 
 Memorandum of Understanding
 
 
 
 
 NIDV
 
 
 Stichting Nederlandse Industrie voor
 Defensie en Veiligheid
 
 
 
 
 NL EYES ONLY
 
 
 Informatie die alleen voor Nederland
 bestemd is
 
 
 
 
 NLR
 
 
 Nationaal Lucht- en
 Ruimtevaartlaboratorium
 
 
 
 
 Ontwikkelingskostenvoordeel
 
 
 Voordeel dat voortkomt uit deelname van
 Nederland aan de ontwikkelfase van de JSF. Landen die niet meedoen aan de
 ontwikkelfase betalen bovenop de kale stuksprijs een toeslag voor de gemaakte
 ontwikkelingskosten per vliegtuig.
 
 
 
 
 Organisatiekostenvoordeel
 
 
 Als landen militair materieel kopen bij
 de Verenigde Staten dan worden organisatiekosten in rekening gebracht. Bij
 deelname in het JSF-ontwikkelprogramma is Nederland vrijgesteld van deze kosten.
 Dit levert een financieel voordeel op.
 
 
 
 
 OSD
 
 
 Office of the Secretary of Defence van
 de Verenigde Staten
 
 
 
 
 P&S MoU
 
 
 Production & Sustainment MoU. Dit
 MoU is niet afgesloten vanuit het JSF Program Office; het is een uitwerking van
 het PSFD MoU op Europees niveau, de zogenoemde European Footprint.
 
 
 
 
 PBL
 
 
 Performance Based Logistics 
 
 
 
 
 PSFD MoU
 
 
 Production, Sustainment and Follow-on
 Development MoU. De PSFD-fase omvat zowel de initiële productie en de
 productie van testtoestellen (de Low Rate Initial Production (LRIP)-fase) als de
 volledige productie (de Full Rate Production (FRP)-fase). 
 
 
 
 
 Royalty-voordeel
 
 
 Zoals omschreven bij het ontwikkelingskostenvoordeel betalen landen die niet meedoen
 aan de ontwikkelfase een toeslag bovenop de kale stuksprijs. Deze toeslag wordt in
 de vorm van royalty’s proportioneel uitgekeerd aan de landen die het toestel
 ontwikkeld hebben. Nederland ontvangt een bedrag aan royalty’s dat
 afhankelijk is van het aantal toestellen dat wordt geëxporteerd naar landen
 die niet meededen aan de ontwikkelfase. 
 
 
 
 
 SDD MoU
 
 
 System Development and Demonstration
 MoU
 
 
 
 
 SPEER
 
 
 Strategic Proces & ERP Enabled
 Reengineering. Programma met als doel regie te voeren over de voorbereiding en
 invoering van SAP bij Defensie. 
 
 
 
 
 TNO
 
 
 Nederlandse Organisatie voor
 Toegepast-Natuurwetenschappelijk Onderzoek 
 
 
 
 
 URF
 
 
 Unit Recurring Flyaway De kale
 stuksprijs. Deze omvat het airframe, de voertuigsystemen, de missiesystemen, de
 aandrijving en overige (niet nader gespecificeerde) kosten. 
 
 
 
 
 VIR-BI
 
 
 Voorschrift Informatiebeveiliging
 Rijksdienst–Bijzondere Informatie.
 
 
 
 
 
 
 
 
 LITERATUUR
 
 Algemene Rekenkamer (2004). Beveiliging militaire objecten.
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 29 415, nrs. 1–2. Den Haag:
 Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2005). Beveiliging militaire objecten:
 vervolgonderzoek. Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 399,
 nrs. 1–2. Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2007a). Lessen uit ICT-projecten bij de
 overheid; deel A. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 643, nrs.
 1–2. Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2007b). Monitoring verwerving Joint Strike
 Fighter; stand van zaken september 2007. Tweede Kamer, vergaderjaar
 2007–2008, 31 300, nr. 2. Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2008). Lessen uit ICT-projecten bij de overheid;
 deel B. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 643, nr. 130.
 Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2009a). Brief met observaties over de
 kandidatenvergelijking. Tweede Kamer 2008–2009, 31 300, nr. 12.
 Den Haag: Sdu.
 Algemene Rekenkamer (2009b). Monitoring verwerving Joint Strike
 Fighter; stand van zaken oktober 2008. Tweede Kamer, vergaderjaar
 2008–2009, 31 300, nr. 6–7. Den Haag: Sdu.
 BZK (2008). Brief minister over onder meer de positionering en
 kwaliteitsverbetering van het informatiemanagement en rapportagemodel grote
 ICT-projecten. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 643,
 nr. 135. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2003). Vaststelling van begrotingsstaat van het Ministerie
 van Defensie (X) voor het jaar 2004 (Prinsjesdagbrief).Tweede Kamer,
 vergaderjaar 2003–2004, 29 200 X, nr. 4. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2006). Vaststelling van de begrotingsstaten (Actualisering
 van de Prinsjesdagbrief). Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006,
 30 300 X, nr. 107. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2007). Wereldwijd Dienstbaar. Tweede Kamer,
 vergaderjaar 2007–2008, 31 243, nr. 1. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2008a). Brief staatssecretaris over onder meer het besluit
 van Italië over de deelneming aan de Initiële Operationele Test en Evaluatie
 van de JSF. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488,
 nr. 107. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2008b). Jaarrapportage «Vervanging F-16» over het
 jaar 2007. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 488,
 nr. 67. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2008c). Projectplan Verkenningen, houvast voor de
 krijgsmacht van 2020. Goedgekeurd 11 juli 2008,
 http://www.defensie.nl/organisatie/defensie/verkenningen/publicaties (30 oktober
 2009). 
 Defensie (2009a). Behoeftestelling vervanging F-16; lijst van vragen
 en antwoorden. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488,
 nr. 202. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009b). Brief minister en staatssecretaris met de
 rapportage over het project «Vervanging F-16» over het jaar
 2008.Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159. Den
 Haag: Sdu.
 Defensie (2009c). Brief staatssecretaris met aanvullende
 financiële informatie bij de jaarrapportage 2008. Tweede Kamer,
 vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 167. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009d). Brief staatssecretaris met antwoorden op vragen
 Brinkman over berichten dat JSF-programma is gehackt.Tweede Kamer, vergaderjaar
 2008–2009, 26 488, nr. 175. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009e). Brief staatssecretaris over de prijs van het eerste
 F-35 testtoestel. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488,
 nr. 171. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009f). Brief staatssecretaris over het aanvullende
 onderzoek van het NLR naar de effecten van het geluid van de F-35. Tweede
 Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 192. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009g). Brief staatssecretaris ter aanbieding van het
 assurance-rapport over de jaarrapportage «Vervanging F-16» en het bijbehorende
 addendum. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488,
 nr. 173. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009h). Brief van 18 mei 2009 van de staatssecretaris
 van Defensie aan Gripen International AB. Op 1 juli 2009 naar de Tweede
 Kamer verstuurd met kenmerk DMO/DB/2009019014.
 Defensie (2009i). Inventarisatie aanvullende behoeftestellingen F-35
 voor de CDS, vierde actualisatie. Kenmerk: S2009000880.
 Defensie (2009j). Lijst van vragen en antwoorden over actualisering
 van de kandidatenvergelijking. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
 26 488, nr. 156. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009k). Lijst van vragen en antwoorden over actualisering
 van de kandidatenvergelijking van het project Vervanging F-16. Tweede Kamer,
 vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 138. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009l). Sideletter, Tweede Kamer, vergaderjaar
 2008–2009, aanhangsel 5769. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009m). Toekomstvisie commando luchtstrijdkrachten
 2020–2030. Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123,
 nr. 36. Den Haag: Sdu.
 Defensie (2009n). Vaststelling van de begrotingsstaten van het
 Ministerie van Defensie (x) voor het jaar 2010; behoefte vervanging F-16.
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X en 26 488, nr. 42. Den
 Haag: Sdu. 
 Defensie, EZ en Financiën (2002). Brief minister en
 staatssecretaris inzake kandidatenevaluatie benodigd nieuw jachtvliegtuig
 (B/C-brief). Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 26 488,
 nr. 8. Den Haag: Sdu.
 Defensie en EZ (2007). Rapport betreffende Jaarrapportage 2006
 Vervanging F-16. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 26 488,
 nr. 58 (bijlage). Den Haag: Sdu.
 Defensie en EZ (2009). Assurance-rapport betreffende jaarrapportage
 2008 «Vervanging F-16» en bijbehorende addendum.Tweede Kamer,
 vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 173 (bijlage). Den Haag: Sdu.
 EZ (2008). Brief van de Minister van Economische Zaken. Herberekening
 van de JSF Businesscase. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
 26 488, nr. 90. Den Haag: Sdu.
 EZ (2009a). Brief minister over de bevindingen van de Rekenkamer
 t.a.v. herijking van de businesscase. Tweede Kamer, vergaderjaar
 2008–2009, 31 300, nr. 10. Den Haag: Sdu.
 EZ (2009b). Brief van de minister van EZ inzake einde arbitrage JSF
 business case. Kenmerk OI/019210420. Den Haag: Sdu.
 GAO (2009a). Accelerating Procurement before Completing Development
 Increases the Government’s Financial Risk. Kenmerk GAO-09–303.
 Washington: eigen beheer.
 GAO (2009b). Strong Risk Management Essential as Program Enters Most
 Challenging Phase. Kenmerk GAO-09–711T. Washington: eigen beheer.
 NAO (2009). Providing anti-air warfare capability: the type 45
 destroyer. London: eigen beheer.
 The Wall Street Journal (2009). Computer Spies breach Fighter-Jet
 Project. http://online.wsj.com/article/SB124027491029837401.html (geraadpleegd
 6 november 2009), p. A1.
 Tweede Kamer (2006). Regeling Grote Projecten. Tweede Kamer,
 vergaderjaar 2005–2006, 30 351, nr. 2 (bijlage). Den Haag: Sdu.
 Tweede Kamer (2009a). Herijking informatiebehoefte groot project
 vervanging F-16. Kenmerk: 2009Z19758/2009D52267. Den Haag: Sdu.
 Tweede Kamer (2009b). Motie over aanvullingen op criteria bij
 kandidaatvergelijking Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488,
 nr. 180. Den Haag: Sdu.
 Tweede Kamer (2009c). Motie over uitstel definitieve keuze deelname
 testfase en van aanschafbesluit. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
 26 488, nr. 178. Den Haag: Sdu.