Initiatief wetsvoorstel met verklaring over overwegen voorstel verandering in Grondwet, strekkende tot opneming bepalingen inzake het correctief referendum; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30174, nr. 10

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

05-07-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

30174 nr. 10

03-07-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1 ALGEMEEN DEEL1. Inleiding2. Inhoud wetsvoorstelII. ARTIKELENArtikel IIOnderdeel BB (par. 1A Referendum, de artikelen 89 a tot en met
89 g)Artikel 89 aArtikel 89bArtikel 89eArtikel IIIArtikel 128aArtikel IVArtikel 137
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30174Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 41 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 174Voorstel van wet van de leden Duyvendak, Kalma en Van der Ham houdende
verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering
in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief
referendumnr. 10NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 3 juli 2007Met belangstelling hebben de indieners kennisgenomen van het verslag van
de vaste kamercommissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met
betrekking tot het voorstel van wet houdende verklaring dat er grond bestaat
een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende
tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum. Graag zullen
indieners in deze nota de in het verslag gestelde vragen beantwoorden en op
de gemaakte opmerkingen inhoudelijk reageren. Daarbij zullen zij zoveel mogelijk
de in het verslag gehanteerde volgorde aanhouden. Waar mogelijk zijn vragen
van dezelfde aard en inhoud gezamenlijk beantwoord. Daarnaast wijzen indieners
op de Nota van Wijziging, die gelijktijdig met deze nota naar aanleiding van
het verslag aan de Kamer is gestuurd.1 ALGEMEEN DEEL1. InleidingDe indieners betreuren het ontbreken van vreugde bij de leden van de CDA-fractie.
Zij kennen de politieke stellingname van de leden van deze fractie in het
verleden. Desondanks hopen zij dat ook de leden van de CDA-fractie het wetsvoorstel
op de inhoud zullen beoordelen. De indieners delen de analyse van de CDA-fractie,
dat er geen reden is om onderhavig wetsvoorstel in te dienen, niet. Zij wijzen
erop dat sinds de laatste keer dat de invoering van het correctief referendum
op de agenda van de Kamer heeft gestaan, de politieke en maatschappelijke
omgeving is veranderd. Zo is op 1 juni 2005 het nationale referendum
gehouden over de goedkeuring van een verdrag tot vaststelling van een grondwet
voor Europa. Voor het eerst in de moderne geschiedenis van Nederland werd
een landelijk referendum gehouden. De ervaring met het nationaal referendum
op 1 juni 2005, en de daaraan gekoppelde discussie over het wel of niet
bindende karakter ervan, is mede aanleiding voor indieners om het referendum
helder te regelen en een voorstel in te dienen tot wijziging van de grondwet,
dat er toe strekt een correctief, bindend wetgevingsreferendum mogelijk te
maken. Daarbij dient aangetekend te worden dat het karakter van een raadgevend,
niet bindend referendum anders is dan het hier voorgestelde raadgevende,
bindende referendum. Desondanks menen indieners dat er wel degelijk voordelen
zijn die voor beide soorten referenda gelden. Zij wijzen voor een beschrijving
van de voordelen kortheidshalve naar de memorie van toelichting bij dit wetsvoorstel.Tenslotte dient vermeld te worden dat sinds de laatste verkiezingen voor
de Tweede Kamer, de politieke verhoudingen in de Kamer veranderd zijn. De
verhouding tussen voor- en tegenstanders van het referendum is, althans afgaand
op de partijprogramma’s van de gekozen fracties, gewijzigd. Al met al
is dit een extra reden voor de indieners om onderhavig wetsvoorstel op dit
moment door te zetten.De indieners waarderen de bijdrage van de leden van de CDA-fractie waarin
zij aangeven wat volgens hen de belangrijkste bezwaren zijn tegen een referendum.
Hieronder zullen de indieners kort reageren op enkele bezwaren, waarbij zij
voor het overige verwijzen naar de memorie van toelichting, waarin wordt ingegaan
op mogelijke bezwaren en wordt aangegeven waarom indieners desondanks menen
dit voorstel te moeten indienen.De leden van de CDA-fractie vragen zich af of het referendum wel het geschikte
instrument is om het maatschappelijke debat te bevorderen. De indieners delen
deze vraag maar menen dat het referendum – naast andere manieren –
zeer geschikt is om het debat te stimuleren. Doordat burgers de mogelijkheid
krijgen om een beslissende stem uit te brengen, worden zij uitgedaagd om argumenten
pro en contra het wetsvoorstel, waarover het referendum wordt gehouden, tot
zich te nemen. Ook zullen belanghebbenden, politici en maatschappelijke organisaties
duidelijk willen maken wat zij van het wetsvoorstel vinden. Dit alles zal
naar verwachting leiden tot een versterking van het maatschappelijk debat.
Of het hiermee het geschiktst is, hangt ook af van het oordeel over eventuele
andere instrumenten. Overigens wijzen indieners er op dat zij enkele van deze
instrumenten actief steunen en hopen dat deze gerealiseerd worden dan wel
in de praktijk een succes blijken te zijn. Zij denken dan bijvoorbeeld aan
het burger- en volksinitiatief.De leden van de CDA-fractie merken verder op dat volksvertegenwoordigers
worden geacht een zorgvuldige belangenafweging te maken in de beginfase van
een wetsvoorstel. Hierbij worden onder andere diverse betrokken maatschappelijke
groeperingen, bedrijven en instanties geconsulteerd. Deze belangenafweging
door de volksvertegenwoordiger is een andere, zo menen zij, dan die van de
individuele kiezer die uit eigenbelang kiest. De indirecte boodschap van het
referendum is dat de volksvertegenwoordiger niet in staat is deze belangenafweging
op een zorgvuldige en correcte manier te maken. Ook de leden van de SGP-fractie
wijzen erop dat bij referenda veel meer een appèl wordt gedaan op individuele
en groepsbelangen.De indieners delen de analyse niet. Zij kunnen immers niet beoordelen
op welke manier individuele burgers een belangenafweging maken over een bepaald
onderwerp, maar gaan ervan uit dat burgers naast het eigenbelang wel degelijk
andere belangen meenemen. Zo is hen namelijk nog uit niets gebleken dat kiezers
bij hun stem op volksvertegenwoordigers bij «reguliere» verkiezingen
zich enkel en alleen laten leiden door eigenbelang. Dat zou namelijk niet
verklaren waarom zoveel burgers stemmen op partijen die veel belang hechten
aan collectieve waarden als gemeenschapszin, milieu en solidariteit met zwakkere
groepen in de samenleving. Als de veronderstelling van de CDA-fractie dat
een referendum een blijk van wantrouwen is in de volksvertegenwoordigers waar
is, dan zou volgens indieners ook het omgekeerde moeten gelden, namelijk dat
het afwijzen van het referendum een blijk van wantrouwen is in de burger.
Dat is een conclusie die de indieners niet voor hun rekening zouden willen
nemen.De leden van de CDA-fractie menen dat door het afwijzen van een wetsvoorstel
door middel van een referendum het gevaar bestaat dat de onderlinge samenhang
uit een pakket van wetsvoorstellen wordt gehaald waardoor aan een bepaalde
beleidsrichting meer of minder richting kan worden gegeven. Indieners zien
dit niet als een gevaar, maar als een wenselijke aanvulling op de democratie.
Dat de uitkomst van een referendum daadwerkelijk leidt tot een nieuwe politieke
situatie, waarin opnieuw bepaald moet worden wat de gewenste beleidsrichting
is, is juist een van de voordelen van een correctief referendum, menen de
indieners.De CDA-fractieleden merken voorts op dat een gepassioneerde minderheid
haar wil op kan leggen aan een zwijgende meerderheid omdat nee-stemmers gemotiveerder
zijn dan ja-stemmers. De indieners merken op dat uit ervaringen in Nederland
en andere landen met referendums geenszins blijkt dat nee-stemmers meer gemotiveerd
zijn dan ja-stemmers. Daarbij merken zij op dat ook iedereen wordt uitgenodigd
om zijn of haar stem uit te brengen en daarmee kan bepalen wat de uitslag
van het referendum is. Het is dan ook ieders verantwoordelijkheid om gebruik
te maken van dit recht. Daarbij is het ook zo dat er een verantwoordelijkheid
bij voor- en tegenstanders van het betreffende wetsvoorstel ligt om duidelijk
te maken waarom men «ja» of «nee» moet stemmen en
om de opkomst te bevorderen.De leden van de fracties van CDA en ChristenUnie wijzen op het risico
dat met de ja/nee of voor/tegen vraagstelling een simplificatie ontstaat van
het wetsvoorstel dat geen recht doet aan de geregelde materie. De leden van
de ChristenUnie-fractie constateren naar aanleiding van het gehouden referendum
over de Europese Grondwet, dat niet alle kiezers over een dermate gecompliceerd
onderwerp zelf een keuze willen maken. Deze leden vragen de indieners hierop
te reageren en daarbij tevens in te gaan op het bezwaar dat door middel van
een referendum een gecompliceerd probleem gesimplificeerd aan de kiezers wordt
voorgelegd. De indieners wijzen er op dat ook voor volksvertegenwoordigers
geldt, dat na afweging van argumenten en belangen en debat over zienswijzen,
zij zich uiteindelijk voor of tegen een wetsvoorstel, motie of amendement
moeten stemmen. De indieners menen dat het risico dat de leden schetsen dan
ook zou moeten gelden voor parlementariërs en daarmee een risico is dat
geldt voor de democratie als geheel.De CDA-fractieleden menen dat een opiniepeiling een afdoende alternatief
zou zijn voor een referendum. Indieners delen deze opvatting echter niet.
Er is wel degelijk een onderscheid tussen een niet bindende meningspeiling
en een bindend referendum. Er is een onderscheid tussen het vrijblijvende
karakter van een peiling en de definitief corrigerende werking van een bindend
referendum. Een bindend wetgevingsreferendum kan een direct gevolg hebben
voor het al dan niet in werking treden van een wet. Bovendien leren ervaringen
met referenda in binnen- en buitenland dat zij, doordat ze veel minder vrijblijvend
zijn, kiezers veel meer stimuleren zich een mening vormen over een bepaald
onderwerp. Een peiling heeft een geheel ander objectief, namelijk het peilen
van de opinie onder (een deel van) de bevolking. Een correctief bindend referendum
heeft direct invloed op de besluitvorming over een wetsvoorstel. Bovendien
vindt een peiling doorgaans plaats op initiatief van de overheid of een opiniepeiler,
in plaats van een groep kiezers. Door deze factoren is een peiling als instrument
onvergelijkbaar met een referendum.De indieners delen de zorg van de leden van de CDA-fractie dat een mogelijke
nadeel van een referendum is dat het een vertragend effect heeft op de besluitvormingsprocedure.
De vraag is echter hoe deze mogelijke vertraging in verhouding staat tot de
duur van de gehele wetgevingsprocedure. Deze vertraging weegt volgens de indieners
niet op tegen de voordelen van een referendum. Bovendien kent het wetsvoorstel
een voorziening voor spoedeisende wetgeving en kan er in de uitvoeringswetgeving
gewerkt worden met een beperkte duur van termijnen.De leden van de PvdA-fractie vragen of het niet meer voor de hand ligt
dat – voor het beoordelen van de waarde en reikwijdte van het instrument
referendum – het ook in de Grondwet wordt vastgelegd aan welke drempels
moet worden voldaan alvorens een referendum kan worden gehouden of de uitslag
telt. De leden van de PvdA-fractie zouden dan ook graag van de indieners vernemen
waarom niet ten minste een benedengrens in de Grondwet opgenomen zou moeten
worden als het gaat om het aantal kiesgerechtigden dat de wens kenbaar moet
maken om een referendum te houden. Daarnaast vragen deze leden waarom er niet
ook een minimum opkomstdrempel bij referenda in de Grondwet verankerd zou
moeten worden.De indieners hebben gekozen voor het vaststellen van de drempels bij wet
om ervoor te zorgen dat er voldoende flexibiliteit is om de drempels te wijzigen,
mocht in de praktijk blijken dat de hoogte van de drempels aanpassing behoeft.
Dit geldt zowel voor vaste drempels als voor de door de leden van de PvdA
voorgestelde minimumdrempels. Zo kan blijken dat door de gekozen hoogte van
het aantal handtekeningen waarmee een verzoek ondersteund dient te worden,
in de praktijk het ondoenlijk is een referendum aan te vragen. Anderzijds
kunnen drempels naar het oordeel van de wetgever ook te laag zijn, waardoor
een overvloed aan referendums leidt tot een ongewenste situatie, bijvoorbeeld
doordat het wetgevingsproces teveel vertraging oploopt, of doordat het instrument
te «bot» wordt. In het geval dat de drempels in de Grondwet zou
worden opgenomen, zou een eventuele wijziging ervan een lange en zware procedure
vergen. Daarom is gekozen voor een wet, die in één lezing met
tweederde meerderheid aangenomen kan worden. Volgens de indieners is hiermee
een goede balans gevonden tussen gewenste flexibiliteit enerzijds en waarborgen
van zorgvuldigheid anderzijds.De leden van de PvdA-fractie vragen of het door de initiatiefnemers genoemde
voorbeeld van het referendum over de Europese Grondwet wel als belangrijke
argumentatie voor de wenselijkheid van het onderhavige wetsvoorstel kan dienen.
Naar de mening van deze leden wijkt het referendum over de Europese Grondwet
teveel af van het door de indieners voorgestane referendum. Zo is het referendum
over de Europese Grondwet niet bepaald «van onderop» ontstaan.
Immers – en in tegenstelling tot wat de indieners wenselijk achten –
heeft de Kamer het initiatief tot dit referendum genomen en niet een aantal
kiezers dat te kennen gaf een dergelijk referendum te willen. Bovendien was
de uitkomst van het referendum niet bindend. Hoewel de leden van de PvdA-fractie
lezen dat de indieners voor de argumentatie van hun voorstellen niet louter
het referendum over de Europese Grondwet gebruiken, vragen zij toch of dit
voorbeeld niet ongelukkig is gekozen. Deze leden vragen de initiatiefnemers
dan ook of het referendum over de Europese Grondwet een goed en dus na te
volgen voorbeeld is en of dat ook geldt voor het niet-bindende karakter en
de bemoeienis van het parlement bij de totstandkoming van het referendum.De leden van de PvdA-fractie hebben gelijk als zij stellen dat er verschillen
bestaan tussen het door de indieners aangehaalde referendum over de Europese
Grondwet en een bindend correctief referendum. Zo wijzen zij terecht op het
niet-bindende en raadplegende karakter van het eerste. Een aantal aspecten
geldt echter wel degelijk voor beide vormen van referendum. Indieners zijn
hier in de memorie van toelichting uitgebreid op ingegaan. Zo bieden beide
een correctie van de burger op parlementaire besluitvorming, zwengelen ze
het maatschappelijke debat aan en vergroten ze de betrokkenheid van de burger
bij de politiek. De geconstateerde verschillen zijn er, moeten zeker niet
veronachtzaamd worden en zijn voor indieners mede aanleiding voor het wetsvoorstel.
Zij zien het raadplegende en niet-bindende karakter als tekortkomingen
van het referendum over de Europese Grondwet en stellen daarom voor dit alsnog
goed in de wet te regelen.De leden van de fractie van de PvdA vragen voorts of de initiatiefnemers
andere mogelijkheden op het terrein van bestuurlijke vernieuwing als alternatief
middel tot het doel van het vergroten van de invloed van kiezers overwogen.
De indieners wijzen in antwoord op deze vraag op het wetsvoorstel voor een
niet-bindend correctief referendum dat zij hebben ingediend. Daarnaast zien
zij ook andere mogelijkheden die op een ander moment aan de orde zouden kunnen
komen. Het initiatief voor een deel van deze initiatieven ligt op dit moment
echter bij het kabinet.De leden van de PvdA-fractie vragen een toelichting op de opmerking van
de initiatiefnemers dat een opiniepeiling niet als alternatief kan dienen
voor een referendum. De leden hebben enkele vragen bij de argumentatie over
het standpunt van de initiatiefnemers met betrekking tot het afkeuren van
de opiniepeiling. Zo wordt gesteld dat een opiniepeiling «een momentopname»
is. In hoeverre onderscheidt dit zich van het referendum? Waarom is daar geen
sprake van een momentopname, zo vragen deze leden zich af.De leden van de PvdA-fractie hebben in zekere zin gelijk dat ook een referendum
een momentopname is, net zoals verkiezingen voor het parlement of de gemeenteraad.
Wat de indieners echter zien als belangrijkste verschil tussen een peiling
en een stemming of referendum, is dat aan een stemming doorgaans een uitgebreid
politiek en maatschappelijk debat voorafgaat en aan een peiling niet. Doordat
bij een peiling voor de geënquêteerde volstrekt duidelijk is dat
deze geen directe invloed heeft op de politieke besluitvorming. heeft het
instrument een heel andere zwaarte dan een referendum, waarbij kiezers meer
geneigd zullen zijn zich te informeren over het vraagstuk en deze informatie
ook wordt verstrekt. De opmerking dat een peiling een momentopname is moet
in dat licht gelezen worden.De leden van de fractie van de VVD merken op dat de belangrijkste reden
dat zij tegen een correctief referendum zijn geweest, is dat Nederland een
stelsel van vertegenwoordigende democratie kent, waarin de invloed van de
bevolking tot uiting komt door middel van de volksvertegenwoordiging. In deze
optiek schenken de burgers hun vertrouwen aan de volksvertegenwoordigers.
Het invoeren van een correctief wetgevingsreferendum kan dan ook niet anders
dan als een aantasting van dat stelsel worden gezien. Voor de leden van de
VVD-fractie weegt het primaat van het vertegenwoordigende stelsel zwaar. Als
de eindbeslissing over wetsvoorstellen bij de burgers wordt gelegd, dan betekent
dat, hoe je het ook wendt of keert, een aantasting van het vertegenwoordigende
stelsel. Daarnaast beseffen deze leden dat burgers steeds meer bij de politiek
en het te voeren beleid betrokken willen worden. Door middel van een referendum
kunnen kiezers inderdaad actief bij de publieke zaak worden betrokken en kan
de invloed van de kiezers op het beleid worden vergroot. Dit zijn voordelen
van het referendum, die ook zij zien. De leden van de VVD-fractie zullen uiteindelijk
moeten bepalen welke overwegingen voor hen het zwaarste wegen. De leden van
de SGP-fractie blijven van mening dat een bindend referendum niet slechts
gezien kan worden als een aanvulling op het bestaande representatieve stelsel.
Met de uitslag van een referendum kan immers de uitkomst van het politieke
debat terzijde worden gesteld door rechtstreekse invloed van burgers. De aan
het woord zijnde leden kunnen het niet anders zien dan dat de representatieve
democratie in zo’n geval wijkt voor de directe democratie. Dat achten
zij een zeer onwenselijke situatie. Het is de taak van volksvertegenwoordigers
om beslissingen te nemen en daarover verantwoording af te leggen. Het algemene
belang is daarbij bepalend.De indieners zien met de leden van de fracties van de VVD en SGP dat het
referendum ontegenzeggelijk gevolgen heeft voor de positie van parlement en
regering en daarmee voor het stelsel van representatieve democratie. De vraag
is echter of men deze gevolgen als positief of negatief ervaart, of dat men
andere voordelen ziet die tegen eventuele nadelen opwegen. Indieners zien
vormen van directe democratie als een referendum niet als een aantasting van
een vertegenwoordigend stelsel, maar een aanvulling daarop, die de democratie
als geheel versterkt.De leden van de fracties van SGP en ChristenUnie vragen om een toelichting
op het argument van de indieners dat vormen van directe democratie zorgen
voor het spreiden van macht. Zij vragen zich af waaruit blijkt dat dit noodzakelijk
is. Zoals aangegeven in de memorie van toelichting zien de indieners een sterke
noodzaak in het vergroten van de invloed van burgers en kiezers op politieke
besluitvorming. Zij signaleren dat er behoefte bestaat aan een «noodrem»-procedure,
waarbij de bevolking rechtstreeks invloed kan uitoefenen op besluitvorming.
Door het toevoegen van een dergelijke noodrem kan gezegd worden dat een deel
van de «macht» van de politieke besluitvorming gedeeld wordt met
de bevolking.De leden van de fracties van VVD en ChristenUnie merken op dat het niet
uitgesloten is dat burgers zich bij een referendum laten leiden door andere
motieven dan die welke te maken hebben met het onderwerp waarover het referendum
gaat. Bij het referendum over het Verdrag inzake een Europese Grondwet was
dat duidelijk te merken. Ook kan de invloed van belangengroepen bijzonder
groot worden, wat kan leiden tot professionalisering van het referendum, aldus
deze leden. De leden van de fractie van de ChristenUnie merken daarbij professionalisering
een gevaar kan zijn, naarmate drempels voor het inleidende verzoek en het
opkomstpercentage steeds lager worden vastgesteld. Zonder duidelijkheid daarover
kan niet op voorhand worden gesteld dat het gebruik door belangengroepen zonder
bezwaar is, menen zij.Indieners wensen niet een beschouwing te geven over de wenselijkheid en
juistheid van de motieven van bepaalde kiezers. Het is niet eenvoudig zoniet
onmogelijk om vast te stellen wat de doorslaggevende motieven van kiezers
zijn bij een referendum. Net zoals het moeilijk is vast te stellen met welke
motieven kiezers op partijen stemmen bij Kamerverkiezingen. Wel is het zo
dat indieners het van belang vinden dat de kiezer goed voorgelicht wordt over
de strekking van het wetsvoorstel waarover een referendum wordt gehouden.
In de uitvoeringswetgeving kan bijvoorbeeld opgenomen worden dat er een duidelijke
samenvatting moet komen van het wetsvoorstel en kan subsidie verleend kan
worden aan bijvoorbeeld maatschappelijke organisaties om voorlichting en debat
te verzorgen. Ook zien de indieners het als een taak van politieke partijen
om kiezers duidelijk te maken wat op het spel staat. Tenslotte veronderstellen
zij dat, hetgeen ook blijkt uit buitenlandse ervaringen, kiezers ook ervaring
krijgen met referenda wanneer zij enkele keren hebben mogen stemmen. Hierdoor
zou het stemgedrag gerichter kunnen zijn.Indieners vinden een zekere professionalisering van het referendum op
zich geen bezwaar. Het staat iedere substantiële groep kiezers vrij om
een verzoek in te dienen, al dan niet in georganiseerd verband. Bovendien
betekent het initiëren van een referendum niet automatisch dat de uitslag
vaststaat. Ook een initiatiefnemende belangengroep zal in staat moeten blijken
om de meerderheid van de kiezers te overtuigen van haar keuze. Indieners delen
niet de mening dat lagere drempels zorgen voor professionalisering. Nog los
van de opvatting of dit bezwaarlijk is, kan in theorie ook gesteld wordt dat
verhoging van drempels juist zorgt voor professionalisering, omdat verondersteld
kan worden dat bij hoge drempels het alleen voor grote organisaties
met veel leden of vrijwilligers mogelijk zal zijn voldoende steunbetuigingen
te verzamelen.De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van dit wetsvoorstel
dat opnieuw beoogt een regeling in de Grondwet vast te leggen, ter invoering
van het een correctief wetgevingsreferendum. In de vele debatten in het verleden
zijn de voor- en nadelen genoegzaam gewisseld: deze leden hebben er geen behoefte
aan deze uitentreuren te herhalen. Wat betreft het voorliggende wetsvoorstel
hebben deze leden een aantal vragen.De indieners stellen op bladzijde 1 van de memorie van toelichting, zo
vervolgen de leden van de fractie van de ChristenUnie, dat het correctief
wetgevingsreferendum een welkome aanvulling is op de representatieve democratie.
Op bladzijde 2 wordt echter gesproken van een «noodzakelijke»
aanvulling. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de indieners nader
te beargumenteren, waarom is gekozen voor het woord «noodzakelijk»
en welk falen van de representatieve democratie het noodzakelijk maakt dat
er vormen van directe democratie worden ingevoerd. Mede in dat verband vragen
deze leden of dit falen van de representatieve democratie ook binnen het systeem
kan worden opgelost, bijvoorbeeld door een revitalisering van politieke partijen.
Zo nee, waarom niet? Tevens vragen de leden van de ChristenUnie-fractie de
indieners de opmerking toe te lichten dat deze vorm van directe democratie
zorgt voor spreiding van macht. Deze leden vragen de indieners op grond waarvan
zij daar noodzaak toe zien.De indieners zien het referendum als een noodzakelijke en daarmee gewenste
aanvulling op het huidige stelsel. De indieners voeren in de memorie van toelichting
meerdere argumenten aan waarom deze noodzaak bestaat en waarom zij het wenselijk
vinden aan deze noodzaak gehoor te geven. Zij verwijzen hiervoor dan ook kortheidshalve
naar de memorie van toelichting. Op de vraag van de leden van de ChristenUnie-fractie
of het falen van de representatieve democratie ook binnen het systeem kan
worden opgelost, antwoorden indieners als volgt. Uit de bijdrage van de leden
van de ChristenUnie wordt niet geheel duidelijk wat zij verstaan onder revitalisering
van de politieke partijen. Wellicht bedoelen zij, dat de vertegenwoordigende
kracht van het parlement versterkt wordt, als een groter deel van het electoraat
lid is van een politieke partij. Inderdaad is het zo, dat de betrokkenheid
van kiezers mogelijk wordt vergroot wanneer zij actief participeren in een
politieke partij. Daarbij moet de kanttekening gemaakt worden, dat op dit
moment slechts een klein percentage van de kiezers lid is van een politieke
partij, en daarvan ook dan weer een deel daadwerkelijk actief lid. De participatie
van kiezers zou in zeer sterke mate verhoogd moeten worden ten opzichte van
de huidige situatie, wil dit evenveel kiezers betrekken bij politieke besluitvorming
als een referendum doet.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen tevens om een toelichting
op het argument van de indieners dat vormen van directe democratie zorgen
voor het spreiden van macht. Zij vragen zich af waaruit blijkt dat dit noodzakelijk
is. Zoals aangegeven in de memorie van toelichting zien de indieners een sterke
noodzaak in het vergroten van de invloed van burgers en kiezers op politieke
besluitvorming. Zij signaleren dat er behoefte bestaat aan een «noodrem»-procedure,
waarbij de bevolking rechtstreeks invloed kan uitoefenen op besluitvorming.
Door het toevoegen van een dergelijke noodrem kan gezegd worden dat een deel
van de «macht» van de politieke besluitvorming gedeeld wordt met
de bevolking.2. Inhoud wetsvoorstelVolgens de huidige tekst van het wetsvoorstel dient de drempel van het
minimum aantal kiesgerechtigden dat een referendum kan aanvragen bij wet te
worden vastgelegd. Die wet kan alleen worden aangenomen indien ten minste
een twee derde meerderheid van het parlement daarmee instemt. De leden van
de fractie van de PvdA vragen wat er gebeurt als er geen vereiste meerderheid
voor een dergelijke wet blijkt te bestaan. Zolang de drempel niet bij wet
is vastgesteld, is geen referendum mogelijk. Voor de vaststelling van een
dergelijke wettelijke regeling is inderdaad een twee derde minderheid in het
parlement noodzakelijk. Ditzelfde geldt mutatis mutandis voor de vaststelling van het percentage van het aantal kiesgerechtigden
dat tegen moet hebben gestemd om de uitslag van het referendum geldig te laten
zijn.De leden van de PvdA-fractie menen dat de reikwijdte van het wetsvoorstel
onduidelijk is nu de drempels niet in de Grondwet worden opgenomen. Het is
op zich niet ongebruikelijk dat de grondwetgever de regeling van bepaalde
onderwerpen overlaat aan de gewone wetgever. In dit verband wijzen zij op
het voorgestelde artikel 89g.De leden van de PvdA-fractie vragen wat de ervaringen in het buitenland
zijn met drempels met referenda en of die ervaringen niet kunnen worden meegenomen
en hun neerslag vinden in de onderhavige Grondwetswijziging door alsnog benedengrenzen
op te nemen.Allereerst willen de indieners hierbij opmerkingen dat het opnemen van
benedengrenzen in de Grondwet kan leiden tot een ander probleem. Deze benedengrenzen
zouden relatief laag moeten liggen om de beoogde flexibiliteit die de indieners
trachten te bereiken mogelijk te maken. Een veel gehoorde klacht over eerdere
referendumwetgeving was immers dat de drempels te hoog waren. Indien lage
minimumdrempels in de Grondwet worden vastgelegd, met de mogelijkheid om deze
door middel van een wet die met twee derde meerderheid moet worden aangenomen
te verhogen, is het zeer waarschijnlijk dat dit nooit zal leiden tot het aannemen
van een dergelijke wet. Dat zou betekenen dat de minimumdrempels in feite
de te hanteren drempels worden. Dit maakt het lastig om realistische benedengrenzen
vast te leggen zonder afbreuk te doen aan de gewenste flexibiliteit. Daarnaast
vragen de leden van de PvdA-fractie naar internationale ervaringen met drempels
vergelijking over het instrument referendum op prijs. De indieners zouden
graag aan deze wens willen voldoen, maar zij achten zich onvoldoende in staat
om binnen het kader van dit wetsvoorstel een volledig overzicht van de internationale
situatie te geven. Een goed overzicht van de internationale situatie met betrekking
tot directe democratie, waaronder referenda, kunnen de leden van de PvdA-fractie
vinden in B. Kaufmann e.a., Guidebook to Direct Democracy (Marburg, 2007).
Vooral de bijdrage in deze publicatie waarin een overzicht wordt gegeven van «direct-democratic
procedures and plebicites in the constitution of 32 European states»
kan voor de leden van de PvdA-fractie van nut zijn. Daarnaast verschaft de
publicatie een overzicht van de ontwikkelingen met betrekking tot het gebruik
van het instrument referendum in de rest van de wereld.De leden van de VVD-fractie vragen om een nadere motivering voor de keuze
om de drempels voor het inleidende verzoek en het definitieve verzoek niet
in de Grondwet zelf op te nemen, maar in een gewone wet. De aan het woord
zijnde leden zijn van mening dat deze drempels een belangrijk onderdeel zijn
van de totale regeling met betrekking tot het correctief referendum. Hun voorkeur
gaat dan ook uit naar opneming daarvan in de Grondwet.Ook de leden van de ChristenUnie-fractie menen dat de drempels in de Grondwet
moeten worden vastgelegd, aangezien de hoogte van de drempels van doorslaggevend
belang is voor de vraag in hoeverre er gebruik zal worden gemaakt van het
correctief wetgevingsreferendum. Tevens bepaalt de hoogte van de drempels
in welke mate er sprake is van aantasting van het representatieve stelsel.
De leden van de SGP-fractie vragen of de indieners de hoogte van de drempels
zien als een minder wezenlijk element van de regeling van correctieve referenda.
De leden van de SGP-fractie zien de drempelbepaling in ieder geval wel als
wezenlijk onderdeel en zijn derhalve ook vooralsnog voorstander van opneming
daarvan in de Grondwet.De indieners delen de analyse van de leden van de ChristenUnie dat de
hoogte van de drempels bepalend is voor de vraag of en zo ja hoe vaak er gebruik
gemaakt zal gaan worden van een referendum. Het is echter niet eenvoudig om
vooraf te voorspellen hoe vaak een referendum plaats zal vinden. De wetgever
zal op basis van ervaringen met eerdere referendums of referendumverzoeken
moeten bepalen wat de wenselijke drempels zijn. Dan nog zal in de praktijk
moeten blijken in hoeverre en in welke mate het daadwerkelijk tot een referendum
zal leiden.De leden van de VVD-fractie en de leden van de ChristenUnie-fractie vragen
voorts aan welke drempels voor beide verzoeken de indieners denken. Indieners
wijzen erop dat zij menen dat drempels niet in de Grondwet thuishoren. Het
onderhavige wetsvoorstel betreft een wijziging van de Grondwet. Indieners
menen dat drempels thuishoren in uitvoeringswetgeving. Het ligt daarom niet
in de rede om hier en nu in te gaan op de vraag welke drempels in deze, nu
niet aanhangige, uitvoeringswet dienen te worden opgenomen. Het is aan de
wetgever om hierop te zijner tijd in een uitvoeringswet in te gaan.De leden van de PvdA-fractie en de leden van de VVD-fractie vragen de
keuze van een tweederde meerderheid te motiveren. Voorkomen moet worden dat
de wetgever al te eenvoudig de drempels kan wijzigen, aangezien anders het
risico bestaat dat deze «rechter is in eigen zaak». Door in de
Grondwet op te nemen dat de wettelijke invulling (of wijziging) van de drempels
bij tweederde meerderheid vastgesteld dienen te worden, kan bijvoorbeeld voorkomen
worden dat een regering, met steun van de coalitie, ad hoc extreem hoge drempels
kan opwerpen, wanneer zij menen dat een referendum niet gewenst is. Door te
kiezen voor de 2/3-bepaling moet er de facto voor elke vaststelling of wijziging
van drempels een apart wetsvoorstel ingediend worden, dat ook nog eens door
tweederde meerderheid van het parlement gesteund moet worden. Met de leden
van de VVD-fractie zijn de indieners van mening dat het vereiste van tweederde
meerderheid slechts in zeer bijzondere situaties moet worden gesteld. Wij
zijn van mening dat een dergelijke situatie zich hier voordoet. Het vereiste
van tweederde meerderheid wordt in de Grondwet gesteld onder meer in gevallen
dat regeling in de Grondwet te veel tijd zou vergen, terwijl regeling bij
gewone wet een te lichte eis zou zijn. Het onderhavige wetsvoorstel is hiervan
een voorbeeld.II. ARTIKELENArtikel IIOnderdeel BB (par. 1A Referendum, de artikelen 89 a tot en met
89 g)Artikel 89 aDe leden van de CDA-fractie doen een dringend beroep op de initiatiefnemers
om drempels in de Grondwet op te nemen en niet, zoals nu het geval is, deze
nader bij wet te bepalen. Zij denken aan ten minste 40 000 kiesgerechtigden
(inleidend verzoek), ten minste 600 000 kiesgerechtigden (definitief
verzoek) en ten minste 30% van de kiesgerechtigden tegenstemmers (geldigheid
uitslag). Indieners wijzen er nogmaals op dat zij menen dat drempels niet
in de Grondwet thuishoren. Het onderhavige wetsvoorstel betreft een wijziging
van de Grondwet. Indieners menen dat drempels thuishoren in uitvoeringswetgeving.
Het ligt daarom niet in de rede om hier en nu in te gaan op de vraag welke
drempels in deze, nu niet aanhangige, uitvoeringswet dienen te worden opgenomen.
Het is aan de wetgever om te zijner tijd hierop in een uitvoeringswet in te
gaan.Artikel 89bDe leden van de CDA-fractie vragen of begrotings- en belastingwetsvoorstellen
zijn uitgezonderd van een correctief referendum. Uitgezonderd zijn de voorstellen
van wet inzake de begroting, bedoeld in artikel 105, eerste lid, van de Grondwet.
Hiermee worden uitsluitend bedoeld de wetsvoorstellen die de elementen van
de begroting bevatten zoals genoemd in artikel 105 van de Grondwet. Het gaat
derhalve om de vaststelling van de begroting van de ontvangsten en uitgaven
van het Rijk, de algemene begrotingswetten, de suppletoire wetten, de slotwetten
en de indemniteitswetten en niet om de Comptabiliteitswet alsmede de uitvoering
van de begroting in andere wetgeving dan de genoemde algemene begrotingswetten.
Belastingwetsvoorstellen kunnen dus wel aan een correctief referendum worden
onderworpen.De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom de wetsvoorstellen
op het gebied van sociale zekerheid en fiscale wetgeving niet van referendabiliteit
zijn uitgezonderd. In het wetsvoorstel is aangesloten bij het rapport van
de commissie-Biesheuvel. Die commissie verwierp uitzonderingen zoals de sociale
zekerheid en de belastingen. Deze onderwerpen bestrijken bijna de helft van
alle wetsvoorstellen. Tijdens de publieke discussie over een correctief referendum
inzake deze onderwerpen kunnen alle aspecten, inclusief de verwevenheid van
het voorstel met andere onderdelen van het beleid, naar voren worden gebracht.
Een correctief referendum laat verder onverlet dat er bij verwerping van een
wetsvoorstel een nieuw, aangepast voorstel wordt behandeld door de wetgever.
Bovendien voorziet het voorstel in een bijzondere regeling voor wetsvoorstellen
die onverwijld in werking moeten treden.In artikel IV wordt voorgesteld aan artikel 137 Grondwet een zesde lid
toe te voegen, dat behelst dat een voorstel tot verandering in de Grondwet
alleen aan een referendum kan worden onderworpen nadat het door de Staten-Generaal
in tweede lezing is aangenomen. De leden van de VVD-fractie vragen of het
niet duidelijker en overzichtelijker zou zijn als aan het voorgestelde artikel
89b zou worden toegevoegd dat wetsvoorstellen tot wijziging van de Grondwet
die in eerste lezing zijn aanvaard, niet referendabel zijn. De indieners achten
deze bepaling meer op haar plaats in het hoofdstuk dat de procedure
van grondwetsherziening regelt. Het gaat hierbij niet in de eerste plaats
om een uitzondering op het instrument van het correctief wetgevingsreferendum
als wel om een belangrijke wijziging van de grondwetsherzieningsprocedure
door de invoering van een facultatief constitutioneel referendum.Op grond van het wetsvoorstel is het niet mogelijk een referendum te houden
over bepaalde Europese verdragen die op het Koninkrijk als geheel van toepassing
zijn. Wel kan over dergelijke verdragen een niet-bindend raadplegend referendum
worden gehouden. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen om een nadere
motivering van de stelling dat de bezwaren die gelden bij een correctief referendum
over verdragen, niet (in dezelfde mate) gelden voor een raadplegend niet-correctief
referendum. Zoals in de memorie van toelichting is opgemerkt, is de uitkomst
een raadplegend niet-correctief referendum, zoals het referendum dat op 1 juni
jl. is gehouden over de Grondwet voor Europa, niet bindend, maar slechts een
zwaarwegend advies aan de Nederlandse wetgever. Als sprake is van een raadplegend
niet-correctief referendum over de goedkeuring van een verdrag dat op het
Koninkrijk als geheel van toepassing zal zijn, dient de wetgever niet alleen
dit advies mee te wegen bij de uiteindelijke besluitvorming over die goedkeuring,
maar ook de opvattingen en belangen van de andere landen van het Koninkrijk.
Tijdens de behandeling van de goedkeuringswet kunnen de Nederlandse Antillen
en Aruba op grond van de procedure, beschreven in de artikelen 16 tot en met
19 van het Statuut, hun opvattingen kenbaar maken. Een bindend raadgevend
correctief referendum is in zoverre van een andere orde, dat bij een afwijzende
uitspraak geen nadere afweging door de wetgever meer plaatsvindt, maar het
aan het referendum onderworpen wetsvoorstel van rechtswege vervalt.Artikel 89eDe leden van de VVD-fractie merken terecht op dat in de artikelsgewijze
toelichting bij dit artikel abusievelijk melding wordt gemaakt van een derde
lid.Artikel IIIHet is de leden van de VVD-fractie niet duidelijk waarom het wetsvoorstel
zich niet uitstrekt tot de regelgeving van de waterschappen. Ook waterschappen
maken immers regelgeving die de burgers kan treffen. De indieners menen bij
nader inzien dat het inderdaad logisch is dat ook de regelgeving van de waterschappen
aan een referendum kan worden onderworpen. De noodzakelijke aanpassingen van
het wetsvoorstel zijn opgenomen in een nota van wijziging.Artikel 128aDe leden van de VVD-fractie vragen waarom geen drempels in de Grondwet
worden opgenomen voor de referenda op decentraal niveau. De leden van de CDA-fractie
pleiten ervoor dergelijke drempels in de Grondwet op te nemen. Cruciaal is
dat de regelgever wiens besluiten referendabel zijn niet zelf de grenzen van
de referendabiliteit van zijn besluiten en de hoogte van de drempels bepaalt.
Deze grenzen moeten worden getrokken door een ander, hoger orgaan. Voor de
wetgever is dit de Grondwet, voor de lokale en provinciale regelgever is dit
de wetgever. Het ligt dan ook niet in de rede de drempels voor de referenda
op decentraal niveau in de Grondwet op te nemen.De leden van de VVD-fractie vragen waarom de referendabiliteit van besluiten,
niet inhoudende algemeen verbindende voorschriften, niet op voorhand wordt
uitgesloten. Voorts vragen zij aan wat voor soort besluiten de indieners denken
en of daaronder ook bestemmingsplannen vallen. Indieners antwoorden hierop
dat zij niet op voorhand de referendabiliteit van besluiten, niet inhoudende
algemeen verbindende voorschriften, uit willen sluiten. Het kan immers goede
zin hebben om dergelijke besluiten die de belangen van provinciale of lokale
ingezetenen direct en in betekenende mate raken, zonder dat zij rechtstreeks
bindend zijn, aan de kiezers voor te leggen. Het gaat hier evenwel om een
catalogus van besluiten van zo uiteenlopende aard, dat het – zo al mogelijk –
ongewenst is deze inhoudelijk in de Grondwet aan te wijzen. Daarom is voorzien
in een bevoegdheid van de wetgever om daartoe over te gaan. Of daartoe ook
de door de VVD-leden genoemde besluiten behoren is alsdan aan de wetgever.De leden van de VVD-fractie vragen waarom is gekozen voor het begrip «andere
bij of krachtens de wet aan te wijzen besluiten». De aan het woord zijnde
leden betogen dat deze formulering de mogelijkheid opent dat provincies en
gemeenten zelf bepaalde besluiten referendabel kunnen verklaren. De indieners
stellen voorop dat dit slechts mogelijk is indien en voor zover de uitvoeringswet
hiervoor de ruimte biedt. Wij delen de opvatting van de Raad van State dat
er geen dringende reden is waarom de wetgever niet zou mogen bepalen dat bij
provinciale of gemeentelijke verordening beslissingen als referendabel worden
aangewezen die dat niet zijn ingevolge de wet zelf.Voorts vragen deze leden hoe de indieners aankijken tegen de problematiek
van referenda op provinciaal en lokaal niveau in relatie tot medebewind. In
geval van medebewind hebben de provincies en gemeenten immers minder vrijheid.
Deze overheden zijn dan niet helemaal vrij om de taak in te vullen, zo menen
deze leden.Hoofdregel is dat besluiten houdende algemeen verbindende voorschriften,
ook als het om gevorderde besluiten gaat, referendabel zijn. Bij het vaststellen
van de uitvoeringswet zal de wetgever moeten afwegen welke besluiten houdende
algemeen verbindende voorschriften van de mogelijkheid om die aan een referendum
te onderwerpen, moeten worden uitgezonderd. Het lijkt de indieners om meerdere
redenen onwaarschijnlijk dat alle besluiten die in medebewind zijn genomen,
van een referendum zullen (kunnen) worden uitgezonderd. De grondwetsbepaling
gaat immers uit van de hoofdregel van referendabiliteit van medebewindsbesluiten,
voor zover deze besluiten als algemeen verbindende voorschriften zijn aan
te merken. Niettemin zal een deel van deze medebewindsbesluiten reeds in de
uitvoeringswet als niet referendabel kunnen worden aangemerkt. Het ligt in
de rede te bezien of gebonden besluitvorming moet worden uitgezonderd, omdat
een referendum ook zinvol moet blijven. Tegelijkertijd past hierbij de kanttekening
dat zelden sprake is van volledig gebonden besluitvorming. Van belang is in
ieder geval dat de referendabele besluiten tot de finale competentie van het
vertegenwoordigende orgaan behoren. De hoofdregels ten aanzien van de uitzonderingen
zullen door de wetgever moeten worden gegeven. Gemeenten en provincies zullen
daarnaast op basis van de uitvoeringswet enige ruimte krijgen om in lokale
verordeningen de lijst van uitgezonderde (medebewinds)besluiten aan te vullen,
mits verzekerd is dat daardoor het instrument correctief referendum niet wordt
uitgehold.Artikel IVArtikel 137De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het niet voor de hand liggen
om een correctief wetgevingsreferendum mogelijk te maken over een voorstel
tot verandering in de Grondwet, nadat dit voorstel in tweede lezing door de
Staten-Generaal is aangenomen. De tweede lezing is al bedoeld als extra waarborg;
een correctief wetgevingsreferendum daar bovenop lijkt deze leden te veel
van het goede. Door de invoering van het correctief wetgevingsreferendum kan
bovendien de tweede lezing door de Staten-Generaal devalueren. Zij vragen
de indieners hun keuze voor deze procedure te beargumenteren, mede in het
licht van de discussie over de aanpassing van de Grondwetsherzieningprocedure.
De indieners zijn van oordeel dat de voorgeschreven ontbinding van de Tweede
Kamer wegens grondwetsherziening niet in alle opzichten te vergelijken is
met een correctief grondwetgevingsreferendum omdat daarbij ook andere overwegingen
een rol spelen. De combinatie van de bestaande grondwetsherzieningsprocedure
met een facultatief, correctief grondwetgevingsreferendum biedt naar ons oordeel
voldoende waarborgen voor een zorgvuldige besluitvorming over veranderingen
in de Grondwet.DuyvendakKalmaVan der Ham 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30174-10.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl