Nota Ruimte; Voorlopig verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20042005-29435, nr. A

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

13-09-2005

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

29435 nr. A

06-09-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAlgemene opmerkingen en vragenSturingsfilosofie en ruimtelijke visieEU-RegelgevingNetwerken en stedenGebieden en thema'sOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29435Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 63 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 435Nota RuimteAVOORLOPIG VERSLAG VAN DE VASTE COMMISSIES VOOR VOLKSHUISVESTING EN
RUIMTELIJKE ORDENING, VOOR MILIEU, VOOR LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT,
VOOR VERKEER EN WATERSTAAT EN VOOR ECONOMISCHE ZAKEN1Vastgesteld 6 september 2005Het voorbereidend onderzoek van deze Planologische Kernbeslissing heeft
de commissies aanleiding gegeven tot het maken van de navolgende opmerkingen
en het stellen van de navolgende vragen.Algemene opmerkingen en vragenHet kabinet brengt de Nota Ruimte uit als kabinetsstandpunt van de planologische
kernbeslissing (PKB) Nationaal Ruimtelijk Beleid. Zowel de aangenomen moties,
als de in het debat in de Tweede Kamer gedane toezeggingen, zijn in de versie
van de Nota Ruimte (deel 3a) verwerkt (TK 29 435, nr. 154). Over deze
nota heeft de Eerste Kamer op 22 maart jl. een themadebat met de regering
gevoerd waarin moties zijn aangenomen, waarop de regering heeft gereageerd
in haar brief van 1 april 2005. De PKB is voor het rijk de basis voor
de beoordeling van het beleid van de andere overheden (provincies en gemeenten)
en het rijk zal deze daarop toetsen. Het kabinet richt zich in het nationaal
ruimtelijk beleid op: versterking van de internationale concurrentiepositie
van Nederland, bevordering van krachtige steden en een vitaal platteland,
borging en ontwikkeling van belangrijke (inter)nationale ruimtelijke waarden
en borging van de veiligheid. In deze inbreng zullen de leden van de CDA-fractie zich beperken tot enkele resterende vragen
en opmerkingen.De voorliggende nota ruimte kent in het vaststellingsproces een zeer lange,
mogelijk te lange voorgeschiedenis. De leden van de fractie van de PvdA zijn dan ook verheugd dat de besluitvorming rond
de nota Ruimte nu in een eindfase terechtgekomen is. Met belangstelling hebben
de leden van de fractie van de PvdA kennisgenomen van de zeer uitgebreide
behandeling van deze nota in de Tweede Kamer. Meer dan 300 vragen zijn gesteld,
meer dan 150 moties en amenderende moties zijn ingediend en in de debatten
zelf zijn vele toezeggingen gedaan door de minister, die in de voorliggende
nota verwerkt zijn. In de Eerste Kamer heeft op 21/22 maart jl. een geïntegreerd
beleidsdebat plaatsgevonden, waarin de Nota Ruimte een centrale rol speelde.
Tijdens dat debat, dat door omstandigheden, de agenda betreffende,
helaas slechts een eerste instantie kende zijn drie moties ingediend, waarvan
er twee zijn aangenomen en één is aangehouden. Hoewel de verleiding
groot is om op vele punten die in dat debat naar voren gekomen zijn, tijdens
deze inbreng terug te komen, zullen de leden van de fractie van de PvdA zich
beperken tot slechts die onderdelen, die bij de behandeling in de Tweede Kamer
minder in de aandacht stonden.De inbreng van de leden van de PvdA-fractie
spitst zich in hoofdzaak toe op vragen rond de sturingsfilosofie van de nota
ruimte en in het bijzonder de gevolgen van deze sturingsfilosofie voor de
participatie van burgers en NGO's. Er wordt een relatie gelegd met een ander
belangrijk programma van deze regering samengevat onder de titel: «de
andere overheid» of te wel de modernisering van de overheid. Daarnaast
willen de leden van de fractie van de PvdA graag
geïnformeerd worden over de wijze waarop gevolg gegeven is aan de uitwerking
van de motie betreffende de doorwerking van de Europese richtlijnen en is
er nog een enkele vraag betreffende toezeggingen gedaan in dat zelfde debat
op 22 maart 2005.De leden van de fractie van de SP merken op
dat deze PKB het nationaal ruimtelijk beleid tot 2020 behandelt. Ten opzichte
van eerdere nota's over ruimtelijke ordening valt op dat er vooral accentverschuivingen
zijn ten aanzien van de sturing. Minder Haagse regels en meer decentrale afwegingen,
meer ontwikkelingsdan toelatingsplanologie, versterking van de regievoerende
rol van de provincies en waarborgen van de basiskwaliteit als ondergrens voor
alle ruimtelijke plannen. Tijdens het debat in maart van dit jaar over de
ruimtelijk-economische ontwikkeling in Nederland is van verschillende kanten
en zeker ook door de SP-fractie benadrukt dat
er ten aanzien van die ontwikkeling sprake is van verkokerd en weinig geïntegreerd
beleid. Ook de Nota Ruimte werd in dat verband veelvuldig genoemd, als voorbeeld
van een nota, die weinig samenhang met de andere toen besproken nota's (nota
pieken in de Delta, agenda Vitaal Platteland en de nota Mobiliteit) vertoont
en overigens ook in zich zelf nogal wat elkaar in de weg staande punten vertoont,
zeker als het op de uitvoering aankomt.De fractie van de SP neemt dan ook graag de
gelegenheid om een aantal van de vragen die ook tijdens dat debat zijn gesteld
nog eens te stellen omdat ze toen niet de aandacht hebben gekregen die ze
huns inziens verdienen dan wel onbeantwoord zijn gebleven. Daarnaast worden
nog enige aanvullende vragen gesteld.Met belangstelling hadden de leden van de fractie van D66 en de Onafhankelijke Senaatsfractie
kennisgenomen van de Nota Ruimte. Voor het eerst is gepoogd om ruimtelijke
onderwerpen zoveel mogelijk in één nota onder te brengen, hetgeen
deze leden positief waarderen. De nota is een nota op hoofdlijnen, waarbij
tevens gekozen is voor «centraal waar het moet, decentraal waar het
kan.» Deze benadering brengt echter risico's met zich mee, namelijk
dat er geen eenduidige keuzes worden gemaakt en dat een sterke regisseur ontbreekt.
Vanuit deze invalshoek hadden deze leden dan ook een aantal vragen.De Tweede Kamer heeft de Nota Ruimte zeer intensief en uitvoerig behandeld.
Eerst door middel van een hoofdlijnendebat en uitgebreide schriftelijke vragenrondes;
later door middel van een uitvoerige, gedetailleerde behandeling met tientallen
moties. De fracties van SGP en CU achten het eenvoudigweg accommoderen van de ruimtevraag kenmerkend
voor de Nota Ruimte; er is een vooral faciliterende rol voor het Rijk weggelegd.
Deze fracties vinden die rol te mager. Of alle ruimte claims wel terecht zijn, is ten onrechte geen vraag die de hoogste prioriteit
krijgt. Minister Dekker geeft de ruimte.Gemeenten en provincies anticiperen in de praktijk al volop op de Nota Ruimte. Uitstraling daarvan is, dat er weer vrijuit gebouwd mag worden.
Heeft de Nota niet onbedoeld de uitstraling van een ruimtelijke vrijbrief
gekregen? Het is geen goed beleid om alle ruimtebehoeften op een hoop te gooien
en vervolgens te bezien hoe dit ingepast kan worden. Er moet hardop gekozen
worden. Als wij sterk inzetten op de traditionele ruimtevreters (mainportontwikkeling)
hoeveel natuurschoon en open ruimte kunnen we dan nog garanderen? Er wordt
nu te automatisch gekozen voor ontwikkeling van de traditionele mainpoints,
met alle negatieve belasting van volksgezondheid, milieu en landschap vandien.
Zorgelijk is bovendien dat het vele toegestane bouwen buiten de steden de
trek uit de stad van midden- en hogere inkomens
alleen maar zal versnellen en zal leiden tot nog grotere mobiliteitsproblemen. Sturingsfilosofie en ruimtelijke visieDe leden van de CDA-fractie merken allereerst
op dat de regering in haar Nota Ruimte het begrip «Ontwikkelingsplanologie»
heeft geïntroduceerd om beter te kunnen inspelen op de steeds grotere
maatschappelijke dynamiek. Toch is niet altijd duidelijk wat ontwikkelingsplanologie
onderscheidt van bijvoorbeeld het traditionele integrale gebiedsgerichte beleid
in het tot stand brengen van grensverleggende vernieuwingen. M.a.w. wat is
de meerwaarde van deze nieuwe terminologie?Ten tweede, het beleid van het Rijk heeft pas zin als «ook de provincies
en de gemeenten de besturingsfilosofie van «decentraal en dicht bij
het bedrijfsleven en burgers daar waar het kan en centraal waar het moet»
overnemen. Het gaat dan om verantwoordelijkheid nemen. Tevens zal de insteek
van de plannen moeten zijn het stimuleren van ontwikkelingen en niet van het
toetsen. Dat betekent dat provincies in hun structuurplannen ruimte moeten
geven aan de ontwikkeling van krachtige steden en een vitaal platteland, aan
het ontwikkelen en instandhouden van belangrijke nationale landschappen, aan
het ontwikkelen van de gewenste mobiliteit en voor het ontwikkelen en borgen
van veiligheid.Op het moment dat de provincies structuurplannen opstellen met een grote
mate van regeldichtheid, nemen ze in feite de controlerende bureaucratische
rol van de Rijksoverheid over. Hetzelfde geldt voor gemeenten die bestemmingsplannen
opstellen met een grotere regeldichtheid dan strikt noodzakelijk is. De provinciale
en gemeentelijke overheid worden uitgedaagd om bij het opstellen van hun plannen
de inbreng van partijen te stimuleren en zelf de regiefunctie op zich te nemen.
Dat vraagt van de ambtelijke organisatie om een open instelling naar de lokale
samenleving, om ruimtelijke deskundigheid en om samenwerkingskwaliteiten die
noodzakelijk zijn om de verschillende tegengestelde belangen uit te acteren
en uit te lijnen. Maar ook de politiek zal haar steentje bij moeten dragen.
Gedeputeerden en colleges zijn verantwoordelijk voor bestuurlijk draagvlak,
maar de politiek zal, met behulp van het dualisme, haar bijdrage moeten leveren
aan het creëren van een maatschappelijk draagvlak. En dat is in een tijd
waarin de burgers moeilijk bij beleidsprocessen zijn te betrekken, een lastige
opgave. Hoe denkt de regering deze noodzakelijke cultuuromslag te stimuleren
en te realiseren?Ten derde, in vervolg op en in het verlengde van het themadebat op 22 maart
kunnen tevens nog enkele discussiepunten aan de orde gesteld worden die tot
doel hebben om de kwaliteit van het voorgestelde beleid te verbeteren. De
punten spelen in op de wens van de regering om de ruimtelijke ordening ontwikkelingsgericht
te maken en daarbij participatieruimte te geven aan private investeerders
en burgers en de planprocessen te versnellen. Deze discussiepunten betreffen:a. ontwikkelingsplanologie vraagt in haar uitwerking om een financiële,
maatschappelijke en politieke verevening van planelementen die winstgevend,
dan wel kosten- en kwaliteitsverhogend zijn, maar waarbij niet duidelijk is
welke partij de vereiste neutraliteit bezit om hiervoor voorstellen aan te
reiken die de vaart in het planproces brengenb. de nationale interpretatie van de EU regelgeving is te strikt in vergelijking
met het buitenland (Dit discussiepunt komt aan de orde onder het kopje «EU
Regelgeving» – zie hieronder)c. de ontwikkeling van kennis en vaardigheden die nodig is voor de omslag
van toelatingsplanologie naar ontwikkelingsplanologie, heeft nog nauwelijks
plaatsgevondenTer toelichting merken deze leden het volgende op.Ad a: ontwikkelingsplanologie vraagt in haar uitwerking om een financiële,
maatschappelijke en politieke verevening van planelementen die winstgevend,
dan wel kosten- en kwaliteitsverhogend zijn, maar waarbij niet duidelijk is
welke partij de vereiste neutraliteit bezit om hiervoor voorstellen aan te
reiken die de vaart in het planproces brengenVan de provincie ofwel een samenwerkingsverband van gemeenten wordt gevraagd
om diverse uiteenlopende projectinitiatieven en ideeën voor gebiedsontwikkeling
samen te brengen in een programma of projectenveloppe. Men zou kunnen zeggen
dat een initiatieffase hierbij overgaat in een synthesefase in de planontwikkeling.
Voordat de fase van de projectontwikkeling kan ingaan, zal er behoefte bestaan
aan een verevening tussen de elementen van een plan die geld opbrengen en
die geld kosten. In de eerste ervaringen met ontwikkelingsplanologie (b.v.
Meerstad Groningen) blijkt dat deze fase van verevening jaren kan duren als
er geen onafhankelijke partij aan het spel meedoet die inhoudelijke voorstellen
doet voor een verevening die tegemoet komt aan de belangenposities en die
tevens goed uitlegbaar is binnen de bredere politieke en maatschappelijke
context. Gezien het argument van snelheid dat wordt opgevoerd om van toelatingsplanologie
tot ontwikkelingsplanologie te komen, ligt het voor de hand om hier nader
over te discussiëren. Eigenlijk is de conclusie dat er een vacature bestaat
voor een vereveningscheidsrechter. Hoe denkt de regering om te gaan met deze
vacature?Ad b: (zie inbreng onder kopje EU-Regelgeving)Ad c: de ontwikkeling van kennis en vaardigheden die nodig zijn voor de
omslag van toelatingsplanologie naar ontwikkelingsplanologieDe omvorming van toelatingsplanologie naar ontwikkelingsplanologie vereist
veel nieuwe kennis en vaardigheden bij overheden, wat al eerder is vastgesteld
in de parlementaire behandeling van de Nota Ruimte. Dit heeft destijds geleid
tot de internet faciliteit van het Ruimteforum, dat inmiddels meer dan een
jaar functioneert. Mooi dat het er is, maar daarmee kristalliseert zich nog
geen gedegen werkwijze uit. En het is goed dat overheden elkaar kunnen attenderen
op bestaande kennis, maar waar vindt de ontwikkeling van nieuwe kennis nu
plaats? Een dergelijk stille revolutie in de planvorming vraagt om een wetenschappelijk
fundament en om creativiteit in het denken over nieuwe ruimtelijke concepten,
die ingevuld kunnen worden langs de route van de ontwikkelingsplanologie.
Welke universiteiten werken hieraan en vindt er ook goed actieonderzoek plaats?
We moeten zien te vermijden dat elke provincie en elke gemeente van scratch
af aan gaat werken aan deze omvorming. Daarom vraagt de CDA-fractie de regering om het initiatief te nemen om al dan niet
via de kanalen van NWO met een programma van fundamenteel, toegepast en actieonderzoek
te komen, waaraan kennis en inspiratie kan worden ontleend voor
de omvorming van toelatingsplanologie naar ontwikkelingsplanologie, die meer
is dan slechts de interpretatie en toepassing van regels. Zo'n programma zou
zich onder meer moeten richten op nieuwe ruimtelijke planconcepten die bindend
kunnen werken tussen publieke en private partijen, op de kansen en bedreigingen
van het privatiseren van openbare ruimtes en het privaat beheer van woonomgevingen,
op ontwikkelingen in het ontstaan en oplossen van conflicten alsmede op de
mogelijkheden om de basiskwaliteit te differentiëren naar nader te benoemen
gebiedsgerichte kwaliteiten.In het beleidsdebat in de Eerste Kamer over de ruimtelijk economische
ontwikkeling in Nederland is aan de hand van een enkel voorbeeld door de leden
van de fractie van de PvdA bezorgdheid uitgesproken
over het feit dat in de nieuwe sturingsfilosofie, gebaseerd op ontwikkelingsplanologie,
de positie van partijen, individuele burgers en organisaties die belangen
vertegenwoordigen waaraan bij de planvorming geen aandacht is besteed niet
gewaarborgd is. In deze sturingsfilosofie wordt ruim baan gemaakt voor publiek-private
samenwerkingsrelaties en voor publiek-publieke samenwerkingsrelaties. Daardoor
ontstaat het «gevaar» dat plan- en ontwikkelingsdoelen bij voorbaat
vastgelegd worden en zich onttrekken aan het democratisch proces. Niet aan
tafel zittende partijen worden nu al, maar naar verwachting straks nog vaker,
maar al te vaak geconfronteerd met kant en klare plannen. Zowel uit het oogpunt
van een levende democratie is het betrekken van burgers en organisaties en
andere partijen in een vroeg stadium van het planproces gewenst, als ook uit
een oogpunt van effectiviteit en efficiency van planvorming.De decentrale publieke partner, de gemeente, vervult verschillende rollen
in het planproces. Zij is veelal belanghebbende bij het ontwikkelde plan of
heeft zich in de voorbereidingsfase zodanig verplicht dat ze in de rol van
verdediger van het plan gaat zitten en niet in de rol van «de andere
overheid» die optimaal zorg draagt voor het in een vroeg stadium van
het planproces betrekken van burgers en organisaties die bepaalde belangen
vertegenwoordigen. Herkent de regering dit beeld, dat zonodig met tal van
voorbeelden uit de dagelijkse praktijk geïllustreerd kan worden?De leden van de fractie van de PvdA hebben
bij het beleidsdebat de vraag aan de orde gesteld, wanneer de burger bij de
ontwikkelingsplanologie in beeld komt en welke rechtsbescherming er voor deze
burger bestaat in het vervolgproces. Deze vragen willen deze leden nu opnieuw
aan de orde stellen in het kader van de behandeling van de Nota Ruimte in
de Eerste Kamer. Het is de leden van de fractie van de PvdA opgevallen dat
bij de behandeling in de Tweede Kamer deze discussie geen rol gespeeld heeft
en ook niet terug te vinden is in een motie of amendement.Naar aanleiding van de motie Meindertsma XXI-B, die tijdens het beleidsdebat
ingediend is, heeft staatssecretaris Van Geel in een brief (S 70) meegedeeld
dat hij het met de strekking van de motie ten aanzien van de wenselijkheid
van participatie van burgers en maatschappelijke organisaties ter verkrijging
van een breed draagvlak voor gebiedsontwikkeling in een vroegtijdig stadium
eens is. Vervolgens wordt de structuurvisie opgeworpen als de meest geëigende
planfiguur om de participatiemogelijkheden van burgers en maatschappelijke
organisaties uit te werken. Die structuurvisie en de wijze waarop die tot
stand gebracht wordt is volgens de staatssecretaris vorm- en procedurevrij.
Dat schept met andere woorden mogelijkheden genoeg om maatwerk toe te passen
om op flexibele wijze om te gaan met het betrekken van burgers en organisaties
bij ontwikkelingen. Aldus de brief.De leden van de fractie van de PvdA vragen
zich oprecht af of dit niet leidt tot een verminderde betrokkenheid van burgers
en een gering draagvlak voor ruimtelijke ontwikkelingsplannen in de samenleving
als dit de enige garantie voor burgerparticipatie is. Is het niet te gemakkelijk
om de verantwoordelijkheid voor burgerparticipatie geheel en al neer te leggen bij de decentrale overheden en als wetgever daar niet nadere
voorwaarden aan te verbinden? Blijkt uit jarenlange ervaringen met burgerinspraak
in de planologische praktijk van alledag niet dat visionaire plannen met verhullend
proza geen reacties oproepen en concrete uitvoeringsideeën en -plannen
dat juist wel doen? Moet het oprechte voornemen van deze regering om de kloof
tussen burgers en overheid te verkleinen ook niet concreet toegepast worden
op dit beleidsdossier? Wordt de burger dan wel maatschappelijke organisaties
bij de ontwikkeling van ruimtelijke plannen niet teveel als hindermacht gezien
en te weinig als ontwikkelkracht?Is het niet zo, zo vragen de leden van de fractie van de PvdA zich af, dat de verbindende werking van de structuurvisie in
de nieuwe WROII zal verdwijnen, waardoor het borgen van de rechtspositie voor
burgers in deze planfiguur op termijn zal vervallen? Het inbrengen van een
zienswijze als een substituut voor de bezwaarprocedure roept weer nieuwe vragen
op, want wat is dat precies? Wat is daarvan de juridische reikwijdte en in
welke fase van een planproces kan een zienswijze worden ingebracht? Is het
niet zo dat daarover zich eerst jurisprudentie moet ontwikkelen en vooralsnog
aan te nemen valt dat een zienswijze straffeloos ter zijde geschoven kan worden
nadat van de zienswijze kennis genomen is en beargumenteerd wordt dat de zienswijze
van minder belang geacht wordt?In het themadebat van 22 maart is door alle fracties in meer of mindere
mate stilgestaan bij het feit dat er een andere overheid nodig is om de omschakeling
van toelatingsplanologie naar ontwikkelingsplanologie te maken.Dat ook de regering overtuigd is van de noodzaak om tot een andere overheid
te komen, moge onder anderen blijken uit de brief van 13 augustus 2004
aan de Tweede Kamer, over Modernisering van de Overheid (29 362 nr. 19)
waarin de Minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties ambities
neerlegt. De ambities die klip en klaar verwoord staan. «Wat heb jij
vandaag voor de maatschappij gedaan?» en «... weg te komen van
abstractie en te weten wat er in de praktijk gebeurt...» om maar een
enkel voorbeeld te noemen. De DG Ruimte van VROM kiest in hetzelfde kamerstuk
(& 6)) voor het verandertraject KOERS: kies, onderneem, extravert, resultaatgericht
en samen. Als bijzonder kenmerk wordt genoemd het ontwikkelen van een antenne
voor de maatschappelijke effecten van beleid.Veelbelovende voornemens waarvan de leden van de fractie van dePvdA graag zouden willen weten hoe de relatie van deze
voornemens gelegd wordt met de meer afstandelijke begrippen, die in de Nota
Ruimte gehanteerd worden als systeemverantwoordelijkheid en procesverantwoordelijkheid.De leden van de fractie van de PvdA hebben
geconstateerd dat de ambities voor de modernisering van de overheid worden
binnen VROM gebundeld worden in het project Publieksagenda en Burgerparticipatie,
waarin actief op zoek gegaan wordt naar de agenda van burgers en waarin samen
met burgers naar oplossingen gezocht wordt voor door hen hoog geprioriteerde
vraagstukken en maatschappelijke problemen (brief minister Dekker aan Tweede
Kamer DGM/SB 2004102935).Het Stimuleringsprogramma Beleid met Burgers (uit dezelfde brief) is in
het leven geroepen om het luisterend vermogen van VROM te verbeteren. De PvdA-fractie
constateert dat er in die programma's een caleidoscoop aan interessante projecten
en initiatieven te vinden zijn, die gericht zijn op het verkleinen van de
afstand tussen burger en overheid (zie website VROM). Er is zelfs een handleiding
voor burgerparticipatie uitgegeven. De PvdA fractie
verzoekt de minister om deze handleiding eens te leggen naast het gedachtegoed
van ontwikkelingsplanologie. Het lijkt bijna alsof het om twee
gescheiden werelden gaat of is het toch mogelijk daar een verbinding tussen
te leggen? Is het mogelijk om voor de ontwikkelingsplanologie een dergelijk
uitgewerkt kader voor burgerparticipatie te ontwikkelen?Als men de participatieladder uit het Handboek Burgerparticipatie van
informeren, consulteren, adviseren, coproduceren en meebeslissen tegen het
gebouw van de ontwikkelingsplanologie aanzet, dan lijkt de uitwerking van
ontwikkelingsplanologie niet gebaseerd te zijn op deze participatieve aanpak,
die dus elders binnen VROM wel aandacht krijgt. Burgers blijken volgens deze
handleiding in alle fasen van het beleidsproces een belangrijke bijdrage te
kunnen leveren. Bezien vanuit dit gedachtegoed van VROM zelf, dat overigens
wordt geschraagd door de Handleiding voor Burgerparticipatie van de Raad voor
het Openbaar Bestuur, is de suggestie van de staatssecretaris om de participatie
te concentreren rondom de structuurvisie een teleurstellende.Waarom is het zo, zo vragen de leden van de PvdA-fractie
nog eens nadrukkelijk, dat de sturingsfilosofie van de Nota Ruimte wordt toegespitst
op de procesarchitectuur voor de decentrale overheden en de manier waarop
overheden onderling hun taakverdelingen in de toekomst willen regelen en dat
burgerparticipatie als begrip of als conditie voor een effectieve overheidssturing
in de Nota in het geheel niet aan de orde komt? Is de waarneming juist dat
het er in de Nota Ruimte op lijkt, dat ruimtelijke inrichting zich bij uitstek
afspeelt op het schaalniveau van (samenwerkende) overheden. En is de praktijk
evenwel niet een geheel andere? Wijst de alledaagse praktijk niet uit dat
grondeigendom, marktcombinaties die lucratieve projecten ruiken, gemeenten
die financieringsbronnen zoeken voor onrendabele investeringen in de publieke
en semi-publieke sfeer en de macht van alerte burgers om ongewenste ontwikkelingen
in hun directe leefomgeving tegen te houden de speelruimte bepalen, waarbinnen
uiteindelijk overheden de uitkomsten van ontwikkelingsplanologie moeten vastleggen
in formeel juridische plannen?Deze observaties leiden deze leden tot de vraag of de regering het ermee
eens is dat er binnen het ruimtelijk beleid een kloof bestaat tussen de wereld
van Beleid met Burgers en de uitwerking van ontwikkelingsplanologie in de
Nota Ruimte, waarin de woorden burgerparticipatie en rechtsbescherming zelfs
niet eens voorkomen? In de ene beleidscategorie wordt de rode loper uitgelegd
voor de burger; een deur verderop worden ze geschoffeerd met opmerkingen over
hindermacht. Is een eerste vereiste om een constructieve burgerparticipatie
op gang te brengen niet dat de burger zich goed kan oriënteren in het
planproces dat gaande is? Is de regering het eens met de stelling dat de start
en afronding van een ontwikkelingsplanologisch initiatief op z'n minst openbaar
gemarkeerd moeten worden, om burgers de kans te bieden erin te participeren?Nu kan de regering de opvatting huldigen dat de structuur of de procedure
in een planproces maar door een lokale of regionale overheid moet worden aangebracht.
Dit zou dan ook zeer toe te juichen zijn, als de ervaringen in de projectontwikkeling –
waar veel geld in omgaat – daar aanleiding toe zouden geven. Maar in
de praktijk blijkt dat burgerparticipatie in de kleinere projecten tot positieve
resultaten leidt, zoals op wijkniveau of op voorzieningenniveau (veel voorbeelden
zijn bijvoorbeeld te vinden in de provinciale programma's culturele planologie,
zie bv het voorbeeldenboek van Noord Holland). Maar op regionaal of bovenlokaal
gebiedsniveau ziet men het wantrouwen zich verdiepen naarmate de geslotenheid
van een planproces toeneemt. Het voorbeeld van Moerdijkse Hoek kan hier genoemd
worden als een planproces waarin het niet meer duidelijk is of in de afgelopen
tien jaar het maatschappelijk verzet heeft geleid tot een introverte plancultuur
of dat deze relatie eerder andersom gezocht moet worden. Feit
is wel dat de overheden ter plaatse niet of nauwelijks in staat zijn gebleken
om een heldere planprocedure te ontwikkelen, waarin de niet direct aan het
geld gekoppelde belangen zijn meegenomen. En ontstaan dan niet als vanzelf
slepende ruimtelijke kwesties die erg veel tijd, energie en verspilde emoties
kosten? Een ander voorbeeld is te vinden in Geldermalsen, met het grote leisurecentrum
naast de A2. Ook hier is een grote investering gedaan in een besloten setting,
die bij de confrontatie met de maatschappelijke context niet houdbaar bleek
te zijn. Een van de achterliggende oorzaken is dat overheden zelf financieel
belanghebbend zijn, hetgeen door veel NGO's en burgers scherp wordt waargenomen.Het is ook de leden van de fractie van de PvdA
niet ontgaan dat burgerparticipatie en de mogelijkheid om via inspraak en
bezwaarprocedures ontwikkelingen tegen te willen houden ook tot slepende kwesties
leiden en dat is het laatste wat zij zouden willen. Het is juist omwille van
de snelheid in planprocessen en het vertrouwen tussen overheid en burger dat
het goed is om te streven naar het beperken van het aantal rechtsgangen bij
de implementatie van een bestemmingsverandering. Maar daar zou dan ook, volgens
de leden van de fractie van de PvdA een vergroting
van de beinvloedingsmogelijkheden aan de voorkant van het planproces tegenover
moeten staan. De leden van de fractie van de PvdA
denken daarbij aan de suggestie om een meldingsplicht voor ontwikkelingsplanologie
in de WRO 11 op te nemen. Dat zou nader uitgewerkt kunnen worden door:Een meldingsplicht voor iedere vorm van ontwikkelingsplanologie, gebaseerd
op de start van een planologische procedure als bedoeld in de definitie van
ontwikkelingsplanologie.Dat vergt een nadere specificatie van het begrip ontwikkelingsplanologie.
De verwijzing naar het veranderen van de bestaande vigerende situatie speelt
een rol, alsmede de mogelijkheid de definitie ook uit te strekken tot initiatieven
waar de lokale overheid niet bij betrokken is. Een definitie om te komen tot
het moment voor de meldingsplicht zou kunnen zijn: het uitwerken van een plan
voor ruimtelijke ontwikkeling, waarin mogelijkheden voor nieuwe bestemmingen
worden ontwikkeld. De start van een nieuw ontwikkelingstraject wordt zo geformaliseerd
en biedt mogelijkheid aan burgers en organisaties op een vroeg moment een
rol te spelen in het ruimtelijke ontwikkelingsproces.De meldingsplicht geeft een signaal aan de samenleving, dat initiatiefnemers
stappen gaan ondernemen om tot nieuwe ruimtelijke functies te willen komen,
nog onverlet de daarop volgende vaststellingsprocedures.Graag zouden de leden van de fractie van de PvdA
van de regering willen weten of deze suggestie een brug kan slaan tussen de
gescheiden werelden van ontwikkelingsplanologie en die van Beleid met Burgers.De leden van de fractie van GroenLinks sluiten
zich aan bij de vragen van de leden van de fractie van de PvdA en SP over
burgerparticipatie. Om die reden stellen zij in dit voorlopig verslag over
dit onderwerp geen nadere vragen. De Nota Ruimte moet het beleidskader bieden
voor de borging van de ruimtelijke kwaliteit.De leden van de fractie van GroenLinks hebben
na lezing van de Nota Ruimte de indruk dat deze borging vooral procesmatig
gedefinieerd wordt, maar dat er onvoldoende beeld bestaat waar die ruimtelijke
kwaliteit nu door gevormd wordt. In de Vierde Nota en deel 1 van de Vijfde
Nota is gestreefd naar het behouden en ontwikkelen van de verschillende identiteiten
van het landschap, die daarvoor zo goed mogelijk beschreven waren en vervolgens
werden voorzien van richtinggevende beleidsuitspraken. In de Nota Ruimte ontbreken
deze aanzetten tot basiskwaliteit, vooral met betrekking tot de landschapscomponent
in de toetsende en sturende zin. Een marginale toets van de provincies op aandacht voor landschappelijke kwaliteit in (!) plannen leidt niet
tot ruimtelijke sturing en is als toetsingskader boterzacht. In de twee begrippen
«basiskwaliteit» en «toetsingskader» raken rijksbemoeienis
en lokale verantwoordelijkheden elkaar raken, maar het is de meeste mensen
volslagen onduidelijk wat er nu voor praktijken, voor vormen van sturing en
handhaving onder die woorden schuil gaan.Dat leidt tot de volgende vragen:Zou de regering daarom nog eens de wettelijke, procesmatige en –
vooral – inhoudelijke componenten van het begrip basiskwaliteit willen
omschrijven?Daarbij zouden de leden van de fractie van GroenLinks ook graag duidelijkheid krijgen wat precies wordt bedoeld met het
begrip systeemverantwoordelijkheid. Wat wordt precies verstaan onder het systeem,
welke begrenzingen kent het systeem (alleen overheid of overheid en alle betrokkenen
in de ontwikkelingsplanologie?) en welke systeemparameters worden er gebruikt?Er wordt gesproken van basiskwaliteiten als ondergrens, maar wie en hoe
bewaakt deze?De leden van de fractie van GroenLinks begrijpen
niet goed waarom de SER-ladder systematiek, die tamelijk eenvoudig is en die
neerkomt van eerst optimaliseren van ruimtegebruik door intensiveren, dan
herstructureren en tenslotte pas uitbreiden niet standaard onderdeel is van
de procesmatige basiskwaliteit. Is de minister het met de fractie van GroenLinks eens dat van elk lokaal bestuur mag worden
gevraagd om expliciet aan te geven dat het in zijn afwegingen deze systematiek
zo zorgvuldig mogelijk heeft gevolgd. Kan de minister op dat punt duidelijkheid
bieden?In de Nota Ruimte staat dat duurzaamheid wordt bevorderd als aan de economische,
ecologische en sociaal culturele waarden van de ruimte gelijkwaardig en in
wisselwerking recht wordt gedaan. De leden van de fractie van GroenLinks valt echter op dat de sociaal culturele waarden niet of
nauwelijks worden uitgewerkt. Het is geen element van de basiskwaliteit om
maar iets te noemen. Een groot deel van de sociaal culturele waarden zijn
verbonden aan de openbare ruimten. Onder het regime van ontwikkelingsplanologie
komen de openbare ruimten, zeker binnen de stad, onder druk te staan. In de
praktijk zal blijken dat als de opbrengsten van de huizen tegen valt, er minder
geld overblijft voor groen. Het beleid bouwt hier geen garanties in dat de
ruimtelijke condities voor het opbouwen van sociaal culturele waarden in de
uitvoering terechtkomen. De vraag is dan welke garanties de regering kan geven
voor duurzame kwaliteit.Het grote probleem van de Vierde Nota was dat er weliswaar een toelatingsplanologie
in dit land was, maar dat in feite alles groeide en kon. De verrommeling van
het landschap is onder het regime van de toelatingsplanologie ontstaan en
de vraag is nu welke wapens wij met de ontwikkelingsplanologie in de hand
hebben om dat proces weer in goede banen te leiden. De leden van de fractie
van GroenLinks hebben daar een hard hoofd in.
Zij vragen zich af wat nu nog precies het sturend het sturend vermogen is
van de rijksoverheid om de kwaliteit van het landschap op orde te houden.Is ontwikkelingsplanologie niet ook het prijs geven van sturend vermogen
juist op het moment dat men het meer dan ooit nodig heeft? Wat zijn eigenlijk
de correctiemechanismen, de vormen van bijsturing die de minister voor ogen
heeft? Hoe voorkomt de minister dat de mix van kwaliteitssturing van bovenaf
en eigen initiatief van onderaf met behulp van de nieuwe ontwikkelingsplanologie
niet leidt tot een grotere verrommeling van het landschap?De leden van de fractie van GroenLinks zijn
van mening dat een cruciaal onderdeel van de filosofie «centraal wat
moet, decentraal wat kan» zou moeten zijn dat lagere overheden dan ook
echt over de instrumenten beschikken om actief hun verantwoordelijkheid
waar te maken. Dat betekent dat een goede WRO en adequate grondpolitieke instrumenten
hen ter beschikking moeten komen te staan. Het feit dat zowel de nieuwe WRO
als de grondpolitieke instrumenten nog niet voorhanden zijn, doet de vraag
rijzen wat nu precies de effectiviteit van deze Nota Ruimte zal zijn. Is het
niet een papieren tijger, zolang deze instrumenten er niet onder worden geschoven?
De leden van de fractie van GroenLinks spreken
hun verbazing uit over het feit dat de Wet op de grondexploitatie nog steeds
niet in aantocht is? Hoe kan dat? Waarom duurt dat zo lang? De fractie van GroenLinks constateert een zelfde laksheid als het gaat
om de problematiek van de grondposities. Sinds jaar en dag is bekend dat projectontwikkelaars
via optieovereenkomst of overeenkomsten met uitgestelde levering grondposities
verwerven, die hen in een voordelige positie brengen op het moment dat er
sprake is van een overgang van «groene» functies naar «rode»
functies. Onderzoek dat naar aanleiding van vragen van het GroenLinks-kamerlid
Van der Lans is gedaan laat zien dat dit op grote schaal gebeurt. Er is in
Nederland naar voorzichtige schatting tenminste voor 5300 hectaren aan grondposities
ingenomen. En dan vooral in het Noorden en Oosten van het land. Om een indruk
te geven wat dat betekent: op die gronden kunnen ontwikkelaars bijna twee
keer de jaarproductie bouwen van het aantal woningen dat in 2003 werd gerealiseerd.
Dan gaat het om een kleine 110 000 woningen. In het Noorden van het land
is hun positie zo sterk dat ze daar bijna 7 keer de productie van 2003 kunnen
realiseren. Het gaat daarbij vooral om uitleglocaties, dat wil zeggen gebieden
die aan de bebouwde kom grenzen en in de picture zijn voor nieuwbouw. Opmerkelijk
is dat in het Noorden en Oosten van het land één projectontwikkelaar
en één notariskantoor het leeuwendeel van de transacties voor
hun rekening hebben genomen. De gebieden die als uitleglocatie in de Nota
Ruimte zijn genoemd zijn al geheel «vergeven».Men zou op grond van dergelijke onderzoekingen toch verwachten dat daarop
een snelle bestuurlijke reactie volgt. Hier is namelijk niet de realisatie
van ruimtelijke kwaliteit de drijfveer, maar is louter economische machtspolitiek
aan de orde. Voldoende reden om hier corrigerend op treden. Bijvoorbeeld door
een einde te maken aan het zogenaamde zelfrealisatieprincipe, waar vooral
freeriders van profiteren. Transparantie van de grondmarkt met betrekking
tot eigendomsverhoudingen is van groot belang om verstandige politieke besluiten
te nemen. Als het zo is dat feitelijk moet worden geconcludeerd dat de het
reeds ingenomen aantal grondposities zo groot is dat het doel, namelijk marktwerking op de grond in plaats van om
de grond, eigenlijk al onhaalbaar is, dan mag van de regering verwacht worden
dat er voortvarend gehandeld wordt, juist ook omdat de Nota Ruimte te laten
vergezellen door de noodzakelijke bestuurlijke instrumenten. Dat de regering
hier in gebreke blijft is diep treurig. De leden van de fractie van GroenLinks zouden daarom van de regering een beargumenteerd
tijdschema voorgelegd willen krijgen, waruit blijkt wanneer één
en ander nu eindelijk geregeld gaat worden.De gang van zaken met betrekking tot de Vijfde Nota en de Nota Ruimte
doet de vraag rijzen wat de toekomst is van de Grote Notatraditie in de Nederlandse
ruimtelijke ordening. Naar de mening van de leden van de fractie van GroenLinks paste de NotaRuimte maken,
ruimte delen, zoals die door het tweede kabinet Kok werd gepubliceerd,
nog heel goed in de Nederlandse ruimtelijke ordeningstraditie. De Nota Ruimte
vormt met de overstap van toelatingsplanologie naar ontwikkelingsplanologie
een duidelijke breuk met dit beleidsverleden. De greep van de rijksoverheid
op de ruimtelijke ordening beperkt zich met de Nota Ruimte tot aanwijsbare
projecten. Het is dan ook geen toeval dat de doornummering is verlaten; er
wordt slechts gesproken van de Nota Ruimte. Dat maakt nieuwsgierig naar de
opvatting van deze minister over de toekomst van de ruimtelijkeordening
in Nederland. Acht zij met de paradigmawisseling van toelatingsplanologie
naar ontwikkelingsplanologie niet ook het oude instrument van de Grote Nota's
achterhaald? Zou het in haar visie dan niet verstandiger zijn om de nota's
te beperken tot die specifieke nationale projectverantwoordelijkheden die
de overheid nog resteren?In de Nota Ruimte wordt gesteld dat het rijk altijd systeemverantwoordelijk
is, soms resultaatsverantwoordelijk als het gaat om nationale belangen zoals
bij de ruimtelijke hoofdstructuur en vaak alleen kaderstellend in die zin
dat het rijk de decentrale overheden een gereedschapskist verschaft waarmee
ze hun taken kunnen uitvoeren. De SP denkt dat
dit roept om moeilijkheden. Als verantwoordelijkheden niet duidelijk zijn
benoemd bestaat het risico van veel discussie en onenigheid, om nog maar te
zwijgen van de juridische houdbaarheid van dit soort termen. Deze leden vrezen
veel uitvoeringsperikelen samenhangend met de decentralisatie. Graag een toelichting
op de termen resultaat- en systeemverantwoordelijkheid. Wat wordt hier precies
mee bedoeld? Over welk systeem en welke resultaten gaat het? Denkt de minister
dat een term als systeemverantwoordelijkheid houdbaar is in Europees perspectief,
zeker als men ziet hoe in toenemende mate de richtlijnen uit Europa van betekenis
zijn voor nationale planprocessen? Wie is verantwoordelijk voor de schade
als een gemeente of een provincie bij de uitvoering van ruimtelijke ordeningsprojecten
geen rekening houdt met die EU regelgeving?Ontwikkelingsplanologie is het sleutelwoord als we de nieuwe ruimtelijke
ordening bekijken. Het is deze leden niet goed duidelijk wat hier nu precies
onder wordt verstaan. Wat is nu precies ontwikkelingsplanologie en waar staat
de methodologische basis onder dit concept beschreven? Er wordt gesproken
van een omslag van ordening naar ontwikkeling. Betekent dit dat ordening ontwikkeling
in de weg staat? Kan het risico van minder ordening ook ordeloosheid?Het is al van veel kanten benoemd dat de nota Ruimte klimaatsbesef mist.
Er wordt absoluut geen rekening gehouden met de klimaatdimensie. Pavel Kabat,
wetenschappelijk directeur van «Klimaat voor Ruimte», stelt in
een interview in de Staatscourant van 13 april 2005 dat het de regering
ontbreekt aan een interdepartementale en integrale visie. Door de klimaatveranderingen
zullen veel economische activiteiten moeten worden aangepast en dat vergt
juist ook aanpassingen in de ruimtelijke ordening. Als alle ingrepen die zijn
gekoppeld aan milieubeleid, waterbeleid en ruimtelijke ordening zo uitgevoerd
worden als door de departementen is besloten kost dat de komende 30 jaar 20
tot 30 miljard euro.Graag commentaar van de minister op het door professor Kabat gestelde.
Deelt zij zijn zorg en hoe gaat zij zich inspannen om de dimensie klimaat
meer ruimte te geven? Kabat wijst overigens ook op de kansen die de klimaatverandering
biedt als het gaat om innovatie. Welke innoverende projecten hebben de steun
van de minister als het gaat om klimaat en ruimtelijke ordening?Als klimaat al niet tussen de oren van de minister en haar ambtenaren
zit, hoe moeten provincies en gemeentes daar dan rekening mee houden? Hier
ligt een taak voor de taskforce Luchtkwaliteit, zo lijkt deze leden. Deze
leden zijn erg geïnteresseerd in dit project waarin samen met decentrale
overheden proefprojecten worden opgezet om problematische situaties waarbij
luchtkwaliteiteisen en infrastructuur, woningbouw of industrieterreinen (en
wegen?!) elkaar in de weg zitten op te lossen. Zij worden graag geïnformeerd
over de opdracht en werkwijze van de taskforce. Wie stuurt aan en is verantwoordelijk?
Kan de taskforce ook een vraagbaak zijn voor gemeentes of provincies met problemen?De minister benoemt de basiskwaliteit als de ondergrens voor alle ruimtelijke
plannen. In de nota Ruimte staat dat duurzaamheid wordt bevorderd
als aan de economische, ecologische en sociaal culturele waarden van de ruimte
gelijkwaardig en in wisselwerking recht wordt gedaan. Wat opvalt is dat vooral
de sociaal culturele waarden niet of nauwelijks worden uitgewerkt en in ieder
geval geen onderdeel van de basiskwaliteit zijn, tenzij een gemeente of provincie
er uit eigen beweging voor kiest dat wel te doen. Een groot deel van de sociaal
culturele waarden is verbonden met de openbare ruimtes. Wie garandeert dat
onder het regime van ontwikkelingsplanologie en overigens ook liberalisering
en privatisering burgers niet aan het kortste eind trekken omdat parken en
stadsgroen een sluitpost vormen op de begroting? Het verschil tussen beloofde
en gerealiseerde nieuwe woonomgevingen zou wel eens groter kunnen zijn dan
hij nu al is in de VINEX-ontwikkelingen. Wie bewaakt dat alle waarden en dus
niet alleen de economische gelijkwaardig aan bod komen?In dit verband is het verbazend om op te merken hoeveel waarde de Minister-President
hecht aan sociale cohesie en hoe weinig weerklank dit heeft in de ruimtelijke
ordening en ontwikkelingsplanologie. Waar zijn de ambities gebleven ten aanzien
van het pleidooi voor de openbare ruimte, in het verleden toch met mond en
hart beleden? Kan de minister een toezegging doen dat het areaal openbare
ruimte in gelijke mate toeneemt met het areaal private en collectieve ruimte?Heeft de minister ook een standpunt en visie ten aanzien van het verband
ruimtelijke ordening en gezondheid? Op welke manier heeft zij contact met
haar collegae van VWS als het gaat om gezondheid, bewegen en ruimte? Wat is
de ondergrens van de basiskwaliteit als men kijkt naar de begrippen gezondheid
en levensverwachting? Is voorkómen van gezondheidsschade een sturend
principe bij de ruimtelijke ordening? De SP vindt
dat het voorzorgprincipe een verplicht element in de basiskwaliteit moet zijn,
evenals overigens behoud van landschapsschoon. Wat is de mening van de minister?De SP is benieuwd hoe de basiskwaliteit nu
gaat werken. Het is op te vatten als een generiek geldende ondergrens. Van
overheden wordt verwacht dat zij er een ambitie boven op zetten zodat een
hogere ruimtelijke kwaliteit wordt gehaald (bladzijde 28 en 29 NR). Onderscheid
moet worden gemaakt tussen wettelijk en inhoudelijke en procedurele componenten
van de basiskwaliteit. De waarneming van deze leden is dat niet wettelijke
componenten van de basiskwaliteit zich via jurisprudentie moeten uitkristalliseren.
Klopt deze waarneming?Deze leden denken dat juist in dit niet wettelijk deel van de basiskwaliteit
de verschillende opvattingen en uitwerkingen van de betrokken overheden zich
zullen manifesteren. Kan de minister hen informeren of en zo ja, hoe de basiskwaliteit
door deze verschillende overheden wordt uitgewerkt en vormgegeven? Bestaat
er een kans dat de basiskwaliteit zal verschillen per provincie, per gemeente
of misschien zelfs per deelgemeente? De SP vraagt
zich af hoe deze gedifferentieerde basiskwaliteit zal gaan werken als er conflicten
ontstaan? Gelijke initiatieven kunnen dan wel of niet doorgaan, afhankelijk
van de beperkingen die voortvloeien uit de lokale basiskwaliteit. Of beide
initiatieven kunnen doorgaan, maar op de ene plaats gelden hogere kwaliteitseisen
dan op de andere, waardoor er meer geïnvesteerd moet worden. Dergelijke
verschillen moeten dan ook juridisch houdbaar zij, want er kan rechtsongelijkheid
ontstaan. Is de verwachting reëel dat de rechter zich dan bij elke rechtsgang
moet gaan verdiepen in de vraag hoe de basiskwaliteit ter plekke is gedefinieerd?
En gaat zich vanuit de lokale norm dan de landelijke norm ontwikkelen? Hoe
gaat dit in de praktijk uitwerken?Provincies die zelf actief zijn in de ontwikkelingsrol hebben mogelijk
geen zin in zelfbindende kaders. Is het mogelijk dat een hoge basiskwaliteit
op gemeentelijk niveau verplichtend kan doorwerken op provinciale ontwikkelingsplannen?Publiek private samenwerking draagt het risico van dubbele pettenproblematiek in zich voor overheden. De lokale overheid moet kaders
(basiskwaliteit!) stellen voor onderhandelingen over ontwikkelingsprojecten
en is tegelijk ook partner als medefinancier. Hoe wordt hier mee omgegaan,
wie draagt bij grote projecten de risico's? Wat betekent dit voor de rechtszekerheid
van burgers?De leden van de fractie van de SP zien met
belangstelling de antwoorden van de minister tegemoet.Beleid moet zo dicht mogelijk bij de burger staan en daarom is het goed
dat met de Nota Ruimte meer verantwoordelijkheden komen te liggen bij decentrale
overheden. Maar dan moeten deze overheden wel de instrumenten hebben om effectief
met hun toegenomen verantwoordelijkheden om te gaan. De fracties van D66 en de OSF vragen zich
af of die instrumenten momenteel in afdoende mate aanwezig zijn. Dit geldt
zeker voor provincies. In de nieuwe WRO wordt uitgegaan van kaderstelling
vooraf en binnen deze vooraf vastgestelde randvoorwaarden krijgen andere overheden
alle ruimte (Nota Ruimte, p. 46). Maar is kaderstelling vooraf voldoende voor
provincies om de strijd aan te binden met soms al te ambitieuze gemeentes
die vaak andere belangen hebben? Zijn de provincies wel in voldoende mate
op de hoogte van de uitbreiding van taken die hen te wachten staat? Hoe staat
het Rijk de provincies bij in deze ontwikkeling? Verder vragen deze leden
zich af hoe de sturende functie die provincies krijgen zich verhoudt tot hun
controlerende taken.Al sprekend over instrumentarium hebben deze leden nog een punt over bedrijfsterreinen.
De fracties van D66 en de OSF zijn namelijk benieuwd welke instrumenten provincies en gemeentes
nu daadwerkelijk hebben om efficiënter aanleggen van bedrijfsterreinen
af te dwingen.Zoals reeds vermeld, kan het in hoofdlijnen vaststellen van beleid leiden
tot belemmeringen in het maken van daadwerkelijke keuzes. Twee daarvan wilden
deze leden hier aanstippen. Ten eerste de saldobenadering binnen de EHS. In
de Nota Ruimte kan de saldobenadering toegepast worden als binnen de EHS een
kwaliteitsslag wordt gemaakt en/of binnen de ruimtelijke
visie vergroting van het areaal EHS optreedt (Nota Ruimte, p. 127). Kan dit
er in de praktijk niet toe leiden dat natuur van relatief hoogstaande kwaliteit
wordt ingeruild voor meer kwantiteit aan laagwaardige natuur? Waarom wenst
het kabinet zich niet scherper uit te spreken voor natuur in ons land door
saldobenadering kwalitatief en kwantitatief te
laten zijn. Verder vragen deze leden hoe de saldobenadering zich verhoudt
tot het «nee-tenzij»-regime binnen de EHS. Kan de saldobenadering
de «nee-tenzij» omzeilen?De leden van de fracties van SGP/CU stellen
vast dat in de Nota Ruimte veel verantwoordelijkheden op decentraal niveau
worden gelegd. Dit kan echter slechts verantwoord gebeuren, indien er keiharde
garanties bestaan voor kwalitatief beleid. Het is een oude bestuurskundige
wet dat decentralisatie gepaard moet gaan met randvoorwaarden, anders ontstaat
chaos. Daarover bestaan nog steeds veel zorgen. Als alle gemeenten hun eigen
deelbelangen gaan nastreven, blijft er weinig over voor zaken die het algemene
belang dienen, zoals open ruimte en natuur. Beschikken de decentrale overheden
wel over voldoende adequaat financieel pan juridisch instrumentarium om hun
grotere verantwoordelijkheid gestalte te geven? Daarover bestaan twijfels.
De nieuwe WRO zal nog lang op zich laten wachten, terwijl de Nota Ruimte binnen
afzienbare tijd van kracht wordt. Is echter die nieuwe WRO niet onmisbaar
voor een goede uitvoering van de Nota Ruimte? Hebben we zo meteen niet een
Nota Ruimte zonder een daarbij passend instrumentarium? Te vrezen is dat de
mogelijkheden voor het Rijk om de regie in handen te houden en de kwaliteit
van de uitvoering te bewaken, veel te mager zijn, De fracties van de SGP/CU vrezen voor een grote kloof tussen de uitgezette
ambities en de uitvoering hiervan. Het rijk propageert begrippen als basiskwaliteit
en leefbaarheid, maar heeft zij scherp wet deze begrippen inhouden?
Hoogleraar De Roo (Rijksuniversiteit Groningen) sprak in dit verband eens
van «pure retoriek».Is de minister zich voldoende bewust van de risico's van het ontberen
van voldoende sturend vermogen van het Rijk als hot gaat om het vormgeven
van majeure ontwikkelingen, zoals de beoogde verstedelijkingsopgave en het
beschermen van landschap en schaarse ruimte?Het blijft een levensgrote vraag hoe hard de waarborgen voor ruimtelijke
kwaliteit die In de nota verstopt zitten, daadwerkelijk zullen blijken te
zijn. Vooral ook, omdat er een spanning tussen de geest en de letter zit.
In de letter zijn er nogal wat nuanceringen. Maar de geest van de nota wordt
door de Vrom-Raad treffend omschreven als «zo een-dimensionaal gericht
op het faciliteren van de ruimtevraag dat de raad vermoedt dat velen de Nota
als een vrijbrief voor individuele initiatieven zullen zien.» Ook de
geest van de nota heeft zijn eigen dynamiek!EU-RegelgevingDe leden van de CDA-fractie zijn van mening
dat de nationale interpretatie van de EU-regelgeving te strikt is in vergelijking
met het buitenland. Door het Natuurplanbureau is in 2004 een studie uitgebracht
(Planbureaustudies 8, De transformatie van Nederlands natuurbeleid door Europees
recht), waarin voor de Vogel en Habitatrichtlijn is nagegaan hoe de nationale
interpretatie zich verhoudt tot de Belgische en Duitse. De conclusie daarvan
is dat Nederland en België zijn blijven steken in de eerste stap van
het implementatieproces, namelijk die van het klakkeloos omzetten in nationale
wetgeving. In Duitsland heeft men gekozen voor een veel breder implementatieproces,
met meer aandacht voor de bestuursrechtelijke inkadering, toepassing en handhaving.
Duitsland kan daardoor veel soepeler omgaan met de VHR. Het zal weinig fantasie
vergen om te veronderstellen dat andere landen er weer anders mee om zijn
gegaan. Als deze verschillen in implementatietrajecten zich eveneens voordoen
bij Nox en fijn stof, dan zou ons land nog wel eens roomser dan de paus kunnen
zijn en schiet de regering zich daarmee in de voet. In het project Ruimte
voor de Rivier is inmiddels ervaren hoe zoekruimtes verengt worden tot vrijwel
niets als alle Europese beleidscategorieën in kaart zijn gebracht. De
discussie over bouwen en de luchtkwaliteit leidt eveneens tot het beeld dat
de ruimtelijke ordening lijkt te verwateren tot het invullen van restruimtes
tussen de milieu- en natuurregels van de EU. Om deze discussie goed te kunnen
voeren is het hard nodig om over een goed overzicht te kunnen beschikken hoe
de Europese regelgeving in andere landen wordt geïmplementeerd en welke
verschillen daarbij ontstaan die hun doorwerking hebben in onder meer het
ruimtelijk beleid en het gebruik van ruimte. Gaarne hierop een reactie van
de regering.In de Nota Ruimte is weinig aandacht besteed aan de gevolgen van het Europees
beleid voor onze nationale ruimtelijke ontwikkeling, zo stelden de leden van
de PvdA-fractie vast. Dagelijks ervaren we dat
die gevolgen ingrijpend zijn en niet vroeg genoeg in planprocessen onderkend
kunnen worden. Met de vaststelling van de Nota Ruimte doet de ontwikkelingsplanologie
zijn intrede. In de bijdrage aan het beleidsdebat op 21 en 22 maart hebben
de leden van de fractie van de PvdA daar uitgebreider
bij stil gestaan en is een motie ingediend, die door de hele Kamer met uitzondering
van de VVD fractie in aangenomen. In de motie wordt de regering verzocht om
de kennis over EU beleid te vergaren, te bundelen en te vertalen in beleidsconsequenties
ten aanzien van onze ruimtelijke ordening en deze beschikbaar te stellen aan
het werkveld. Kan de minister aangeven welke stappen de afgelopen maanden
genomen zijn om tot uitvoering van de aanbevelingen, zoals in de motie verwoord,
te komen?De leden van de fractie van de PvdA hebben
in dat verband ook behoefte aan duidelijkheid over de rol en positie het Ruimtelijk
Planbureau inneemt. Het komt deze leden voor dat het bij uitstek een taak
van het RPB zou zijn om de doorwerking van het Europees beleid (o.a. water-,
lucht-, geluid-, habitat- en vogel-, biodiversiteit- en mestrichtlijnen) en
de vertaling daarvan voor het nationaal ruimtelijk beleid in kaart te brengen.
Deze leden constateren dat het RPB haar taak nu voornamelijk oppakt door de
uitgave van interessante essays, die ongetwijfeld hun waarde hebben voor het
ruimtelijk beleidsdebat. Maar zou een meer verkennend karakter van concepten
gestaafd met onderzoeksmateriaal niet ook tot de taakopvatting van het RPB
moeten behoren?De leden van de fracties SGP/CU zijn van mening
dat er net zo weinig aandacht is overigens voor het buitenland. Ook dat is
een gemis, en dat terwijl de invloed van de EU op het ruimtelijk beleid alleen
maar groeit. Vormt Nederland volgens de nota een eiland? Anders valt niet
te verklaren waarom de international context er zo mager vanaf komt (1 A4-tje
in de gehele nota). Het Europese beleid, Europese richtlijnen hebben steeds
meer invloed op de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland. Wat betekent dat?
Denk bijvoorbeeld aan de positie van de landbouw, die grote veranderingen
zal ondergaan door beslissingen op Europees niveau (afbraak protectiemuren,
afnemende subsidies, ander landbouwbeleid, etc.). Dat heeft ook forse gevolgen
voor het platteland. De internationale component verdient meer aandacht volgens
de fracties van SGP/CU.Netwerken en stedenDe leden van de fracties D66 en de OSF noemen Schiphol. Al jaren wordt er gepraat over (gedeeltelijke)
verplaatsing van deze mainport, maar nooit wordt de knoop doorgehakt. De huidige
situatie van de luchthaven in het hart van de Randstad leidt tot een «standstill»
voor stedelijke en economische ontwikkelingen in het hart van de Randstad
en niet alleen binnen de 20 Ke-contour. Wat in feite ontbreekt in het Schipholbeleid
van dit kabinet is een duurzame visie op de toekomst van de luchthaven. De
leden van de fracties D66 en de OSF willen graag weten waar de visie over Schiphol blijft, zeker
nu vorige week het advies van de Raad voor Verkeer en Waterstaat is verschenen.
Tot slot het recent op de agenda gestegen fijnstof-vraagstuk. In hoeverre
beïnvloedt deze problematiek de voorgenomen beleidsontwikkelingen op
het punt van bouwen van woningen en het streven naar een duurzame leefomgeving?Gebieden en thema'sTijdens het ruimtelijk-economisch debat van 21 en 22 maart noemde
staatssecretaris Van Geel de situatie op bedrijventerreinen in Nederland op
vragen van de GroenLinks-fractie de grootste herstructureringsopgave
van de komende twintig jaar. Desondanks worden er in de Nota Ruimte weinig
woorden aan vuil gemaakt. De vraag is daardoor nijpend wat de regering aan
dit probleem denkt te gaan doen met de Nota Ruimte in de hand. Een nieuwe
aanpak van bedrijventerrein bestaat volgens de leden van de fractie van GroenLinks uit de volgende vier elementen.1. In de eerste plaats moet de ramingen nauwkeuriger worden, dus niet
langer alleen maar optellen, maar reële behoefte ramen met een methodiek
waarin rekening wordt gehouden dat ruimte schaars is. Dat vereist een vereist
een goede ramingsystematiek op provinciaal niveau, waarin duurzaamheid ook
een rol speelt.2. In de tweede plaats zou bij de aanleg van bedrijventerreinen aan een
aantal kwaliteitseisen moeten worden voldaan: een verplichte exploratie
van de SER-ladder is zo'n kwaliteitseis, een beeldkwaliteitplan of een rol
van de welstand is zo'n tweede eis. Naar de mening van de GroenLinks-fractie is het noodzakelijk om gestunt met prijzen aan
banden te leggen, omdat daarmee wel het korte termijn belang gediend wordt
maar het langetermijnperspectief wordt ondermijnd. Allemaal redenen om instrumenten
te definiëren die deze processen in de goede richting sturen.3. Dat betekent dat ook de rol van de Inspectie Ruimtelijke Ordening moet
worden bijgesteld. Er moet immers ook gehandhaafd worden.4. En dat betekent ook dat men het bestuurlijk goed moet afdekken. De
kern van de problemen met betrekking tot bedrijventerreinen is dat de gemeentes
elkaar gaan beconcurreren, daar start dus een verkeerde dynamiek. Afwegingen
ten opzichte van belangen met betrekking tot het landschap of ruimteverspilling
worden daardoor al naar achteren gedrongen, want iedereen is bang dat de boot
gemist wordt. Dat doorbreek men alleen door toetsende bevoegdheden op een
niveau hoger te leggen. En in Nederland is dat nog steeds de provincie. Wat
de leden van de fractie van GroenLinks betreft
zouden bedrijventerreinen dus een zaak van provinciale bestemmingsplannen
moeten worden, gemeenten kunnen dan bedrijfsterreinen van enige omvang niet
vaststellen zonder instemming van de provincie.Graag een reactie van de regering op deze vier punten. Als de regering
van mening is dat de herstructurering van bedrijventerreinen een van de grootste
ruimtelijke herstructureringsopgaven van de toekomst is, wat is zij dan voornemens
om daar aan te gaan doen?Wat betreft de Randstad ligt naar mening van de fracties van D66 en OSF een probleem op het gebied
van coördinatie. We spreken over de Randstad als één deltametrapool,
maar de visie op deze ene metrapool wordt ontwikkeld door vier provincies,
de grote steden, de kaderwetgebieden en verschillende departementen uiteindelijk
samengebracht in de noord- en de zuidvleugel. Is het op deze manier wel mogelijk
om tot één visie over de Randstad te komen? Waar ligt de eindverantwoordelijkheid
voor het Randstadbeleid, wie coördineert het geheel? Wat is hierin de
rol van de Regio Randstad (bestuurlijke commissie Randstad) en functioneert
de Regio Randstad wel naar ieders tevredenheid?De aan het woord zijnde leden zijn verheugd dat een gedeelte van het gebied.
De Hoeksche Waard nu eindelijk de status van nationaal landschap heeft gekregen
en dat het aantal van 300 Ha bedrijventerrein is teruggebracht naar 180. Deze
leden hadden echter liever gezien dat het gehele gebied met rust wordt gelaten.
Zij willen dan ook graag weten waarom deze 180 Ha nodig zijn. Verder willen
deze fracties graag weten wat de eventuele alternatieven voor deze bedrijventerreinen
waren en waarom deze alternatieven zijn verworpen.De Randstad krijgt onevenredig veel aandacht, zo merken de leden van de
fracties van SGP/CU op. De potenties van de gebieden
hierbuiten krijgen onvoldoende prioriteit. Een dergelijke tweedeling doet
geen recht aan de positie en potenties van het gebied buiten de randstad en
buiten de stedelijke netwerken, zoals Zeeland en noordelijk Nederland. Ter
wille van een leefbaar platteland dient ook een helder kader te bestaan voor
ontwikkelingskansen, uitbreidingsmogelijkheden en het voorzieningenniveau
in het landelijk gebied. De fracties van SGP/CU
willen bepleiten dat in de Nota helder wordt vastgelegd dat het rijk medeverantwoordelijk
is (ook financieel) voor de kwaliteiten van het ruimtelijk gebied buiten de
Ruimtelijke hoofdstructuur.Zorgen hebben deze fracties over de plannen voor de Zuidplaspolder (Tussen
Rotterdam–Gouda–Zoetermeer). Dit punt kwam onbegrijpelijkerwijs
zonder veel problemen door de Tweede Kamer heen. Er wordt in dit gebied rond
2010 een stad gepland met zo'n 70 000 inwoners. Een nieuw
Zoetermeer. En dat in een gebied dat altijd bij het Groene Hart is gerekend,
tot het boerengebied. De omvang van de verstedelijkingsplannen wordt nog imposanter
als ook de direct aangrenzende, toekomstige wijken warden meegeteld: een leefomgeving
tussen Zoetermeer en Gouda voor een kleine 100 000 mensen.De weg is ook vrijgemaakt voor de aanleg van een groot kassengebied voor
Westlandse tuinders die in eigen omgeving niet meer kunnen uitbreiden. Wat
betekent dit voor deze regio? Wat zal zo'n nieuwe stad betekenen voor de filedruk
op de omringende snelwegen? Zal deze nieuwe stad niet juist weer veal koopkrachtige
burgers en investeringen wegtrekken uit de omliggende bestaande grote steden,
zoals Den Haag en Rotterdam? Wat betekent het voor de landbouw, dat opnieuw
een stuk landbouwareaal wordt ingenomen door bebouwing? Deze fracties willen
dat er ook in het groene hart plaats blijft voor een gezonde ontwikkeling
van boerenbedrijven.Maar het belangrijkste kritiekpunt is wel, dat deze stad is gepland op
zo ongeveer het laagste deal van Nederland. Er zijn hier plekken die meer
dan 6 meter onder de zeespiegel liggen. Opborrelend zout grondwater is daar
nu al een probleem. De afgelopen jaren hebben we geleerd dat het water zich
niet zomaar laat insnoeren. De Nota Ruimte kent aandoenlijke frasen over het
belang van water als sturend principe in de ruimtelijke ordening. Maar wat
hebben al die woorden om het lijf als dan toch op deze plaats zo'n nieuwe
stad kan worden gepland?De Tweede Kamer heeft ingestemd met een grootschalig, bovenregionaal bedrijventerrein
in de Hoeksche Waard. De fracties van SGP/CU hebben altijd aangegeven dat
er binnen de Hoekse Waard ruimte moet zijn voor regionale bedrijvigheid (in
de zin van niet-havengerelateerd), maar geen ruimte voor overloop vanuit de
Rotterdamse haven. De grootschalige plannen van het Rijk wijzen de fracties
van SGP/CU derhalve af. De Hoekse Waard moet volledig
worden aangemerkt als Nationaal landschap.De landbouw maakt ingrijpende ontwikkelingen door. Op veel plaatsen in
ons land lijkt de landbouw onmogelijk te worden vanwege strenge milieumaatregelen.
Hierdoor gaan grote vertrouwde agrarische landschappen waarschijnlijk op termijn
verloren. De economische toekomst van de agrarische sector en de ruimtelijke
toekomst van het landelijk gebied lopen niet langer meer parallel. De Vrom-raad
vindt dat deze ontwikkeling onvoldoende het hoofd wordt geboden met de Nota
Ruimte. Hier komt de eerdere kritiek van deze leden terug. De overheid wil
een terughoudend ruimtelijk beleid voeren. Maar op sommige punten –
zoals ten aanzien van het landbouwgebied – is juist een duidelijke,
sturende rijksvisie nodig. Erkent de minister dit manco? Wat doet de minister
er nu aan om die heldere samenhangende toekomstvisie te krijgen en te realiseren?De Noordzee komt er in de Nota redelijk bekaaid af: een paragraaf. Ten
onrechte als men let op de vele activiteiten die hier worden ontplooid of
die op stapel staan. Denk aan windmolenparken, landaanwinning, kabels en platforms.
De geringe aandacht voor de Noordzee heeft ook gevolgen voor de positie van
de visserij. Aan deze sector wordt ten onrechte weinig aandacht
besteed, terwijl deze sector wel door vele (bouw)ontwikkelingen in de Noordzee
wordt bedreigd. Denk alleen maar aan de komende tweede Maasvlakte en mogelijke
windmolenparken.De voorzitter van de vaste commissie voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke
Ordening,Bierman-Beukema toe WaterDe voorzitter van de vaste commissie voor Milieu,MeindertsmaDe voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,WalsmaDe voorzitter van de vaste commissie voor Verkeer een Waterstaat,Van der LansDe voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,LuijtenDe griffier voor dit verslag,NieuwenhuizenXNoot1Samenstelling: Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening: Werner (CDA), Van den Berg (SGP), Ketting (VVD), Pastoor (CDA),
Meindertsma (PvdA), Bierman-Beukema toe Water (VVD), (voorzitter), Van der
Lans (GL), Hessing (LPF), Ten Hoeve (OSF), V. Dalen-Schiphorst (CDA), Van
Raak (SP), Putters (PvdA) en Engels (D66).Milieu: Ketting (VVD), Meindertsma (PvdA)
(voorzitter), Lemstra (CDA), Bierman-Beukema toe Water (VVD), Van der Lans
(GL), Van Middelkoop (CU), Hessing (LPF), Ten Hoeve (OSF), Nap-Borger (CDA),
Slagter-Roukema (SP), V. Dalen-Schiphorst (CDA), Schouw (D66) en Putters (PvdA).Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit: Holdijk
(SGP), Van Heukelum (VVD), Rabbinge (PvdA) (plv. voorzitter), Van der Linden
(CDA), Walsma (CDA) (voorzitter), Pormes (GL), Terpstra (CDA), Van den Oosten
(VVD), Ten Hoeve (OSF), Slagter-Roukema (SP), Eigeman (PvdA) en Schouw (D66).Verkeer en Waterstaat: Werner (CDA), Van den
Berg (SGP), Lemstra (CDA), Bierman-Beukema toe Water (VVD), Van der Lans (GL)
(voorzitter), Walsma (CDA), Pormes (GL), Van den Oosten (VVD), Ten Hoeve (OSF),
De Graaf (VVD), Eigeman (PvdA), Sylvester (PvdA), Schouw (D66) en Van Raak
(SP).Economische Zaken: Van den Berg (SGP), Ketting
(VVD), Luijten (VVD) (voorzitter), Maas-de Brouwer (PvdA), Terpstra (CDA)
(plv. voorzitter), Ten Hoeve (OSF), Doek (CDA), Kox (SP), Essers (CDA), Sylvester
(PvdA), Schouw (D66) en Thissen (GL). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20042005-29435-A.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl