Burgerlijk huwelijk en kerkelijk huwelijk; Brief staatssecretaris met een notitie over de verhouding tussen burgerlijk huwelijk en kerkelijk huwelijk
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28078, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

09-11-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

28078 nr. 1

05-11-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamNOTITIE BURGERLIJK HUWELIJK EN KERKELIJK HUWELIJK1. Inleiding2. Eerdere discussies3. Het wetsvoorstel uit 19924. Het kerkelijk en burgerlijk huwelijk in het buitenland5. Schrapping van het verbod6. Een kerkelijk huwelijk met civielrechtelijke gevolgen7. Verhouding tot artikel 9 EVRM8. Samenvatting: «De wet beschouwt het huwelijk
alleen in zijn burgerlijke betrekkingen»
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28078Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 40 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 078Burgerlijk huwelijk en kerkelijk huwelijknr. 1BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 5 november 2001Hierbij treft u aan een notitie over de verhouding tussen burgerlijk huwelijk
en kerkelijk huwelijk. Mijn ambtsvoorganger heeft bij de behandeling van de
Justitiebegroting van 2001 een dergelijke notitie toegezegd.De Staatssecretaris van Justitie,N. A. Kalsbeek NOTITIE BURGERLIJK HUWELIJK EN KERKELIJK HUWELIJK1. InleidingBij de behandeling van het wetsvoorstel tot wijziging van Boek 1 van het
Burgerlijk Wetboek in verband met de openstelling van het huwelijk voor personen
van hetzelfde geslacht (Kamerstukken 26 672) alsmede bij de behandeling
van de Justitiebegroting 2001 (Kamerstukken II 27 400-VI, blz. 1428–1431)
is de verhouding tussen kerkelijk huwelijk en burgerlijk huwelijk, zoals in
artikel 68 van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek geregeld, aan de orde gesteld.
Artikel 1:68 BW bepaalt dat geen godsdienstige plechtigheden zullen mogen
plaats hebben, voordat de partijen aan de bedienaar van de eredienst zullen
hebben doen blijken, dat het huwelijk ten overstaan van de ambtenaar van de
burgerlijke stand is voltrokken. Artikel 449 Wetboek van Strafrecht maakt
strafbaar de bedienaar van de godsdienst die voordat een burgerlijk huwelijk
is voltrokken, een godsdienstige huwelijksplechtigheid verricht.Tijdens deze discussie in de Tweede Kamer is naar voren gebracht dat het
verbod van artikel 68 in strijd is met de vrijheid van godsdienst en indruist
tegen de persoonlijke levenssfeer en dat het een ongewenste inmenging van
de staat in kerkelijke aangelegenheden is. Men zou vrij moeten zijn een kerkelijk
huwelijk te sluiten zonder voorafgaand burgerlijk huwelijk. Aan het kerkelijk
huwelijk zouden geen burgerrechtelijke verplichtingen moeten zijn verbonden.Anderen hebben daarentegen artikel 68 een inhoudsvolle bepaling in de
«harmonische samenstemming» tussen kerk en staat genoemd en hebben
de behoefte aan ontkoppeling van kerkelijk en burgerlijk huwelijk, ook na
openstelling van het burgerlijk huwelijk, ontkend. Verder is twijfel geuit
over het verbreken van de in artikel 68 besloten liggende band tussen burgerlijk
huwelijk en kerkelijk huwelijk. De vraag is gesteld of er niet twijfel zal
rijzen over de burgerrechtelijke betekenis van een kerkelijk huwelijk, in
het bijzonder bij personen uit een land dat wel burgerrechtelijke gevolgen
aan een kerkelijk huwelijk verbindt.De toenmalige staatssecretaris van Justitie heeft naar aanleiding van
deze discussie een notitie over de verhouding tussen burgerlijk huwelijk en
kerkelijk huwelijk toegezegd.2. Eerdere discussiesHet verbod van de artikelen 1:68 BW en 449 Sr. stamt uit de Napoleontische
tijd. Voordien was het in Frankrijk gebruik dat men alleen in de kerk trouwde.
Na de Napoleontische tijd werd uitgangspunt dat de staat waakte over de geldigheid
van het huwelijk en de (rooms-katholieke) kerk over de heiligheid van het
sacrament. Er kon dus geen sprake zijn van een huwelijkssacrament zonder geldig
burgerlijk huwelijk. Het verbod een kerkelijk huwelijk te sluiten zonder voorafgaand
burgerlijk huwelijk beoogde te voorkomen dat men alleen kerkelijk zou huwen
in de veronderstelling een rechtsgeldig huwelijk te hebben gesloten dan wel
omdat men onverschillig stond tegenover het burgerlijk huwelijk. In Nederland,
waar men vóór die tijd in veel provincies de keuze had tussen
een huwelijk voor de ambtenaar van de burgerlijke stand en huwelijk in de
kerk, is het Franse huwelijksrecht overgenomen in het Burgerlijk Wetboek.
Ook daarbij was een praktische overweging het voorkomen van misverstanden,
naast het principiële punt dat geen huwelijkszegen kan worden afgeroepen
over wat geen huwelijk is (aldus het proefschrift uit 1953 van A.J.M. van
Overveldt, De dualiteit van kerkelijk en burgerlijk huwelijk).Reeds bij de parlementaire behandeling van het Wetboek van Strafrecht
eind 19e eeuw werd betwijfeld of het verbod van artikel 449 Sr. nog wel op
zijn plaats was. Inmiddels waren generaties opgegroeid met de wetenschap dat
een huwelijk slechts rechtsgeldig voltrokken kan worden voor de
ambtenaar van de burgerlijke stand. De tegenstanders van het verbod meenden
dat er geen grond was voor deze beperking van de vrijheid van godsdienst.
De voorstanders van het verbod meenden dat het vervallen van het verbod de
status van het burgerlijk huwelijk zou aantasten. Burgers zouden bij schrapping
van de bepaling kunnen volstaan met het sluiten van een kerkelijk huwelijk.
Daarnaast waren zij van mening dat de kans op misverstanden omtrent de geldigheid
van een uitsluitend in de kerk voltrokken huwelijk nog steeds aanwezig was,
bijvoorbeeld bij immigranten.Bij de parlementaire behandeling van Boek 1 begin vijftiger jaren is het
onderwerp uitgebreid aan de orde gekomen (zie parlementaire geschiedenis,
blz. 115–124). Gesuggereerd werd toen de mogelijkheid (voor rooms-katholieken)
om een kerkelijk huwelijk te sluiten waarop ook civiliter het kanoniek huwelijksrecht
van toepassing is en waarop mede van toepassing zouden zijn de bepalingen
van het burgerlijk huwelijksrecht. Dus een kerkelijk huwelijk dat burgerrechtelijk
erkend wordt als een burgerlijk huwelijk. De ambtenaar van de burgerlijke
stand zou voor het sluiten van een kerkelijk huwelijk een certificaat van
geen bezwaar moeten afgeven. De kerkelijke bedienaar zou van zijn kant een
akte moeten opmaken van het kerkelijk voltrokken huwelijk en deze ter inschrijving
in de registers van de burgerlijke stand moeten laten inschrijven. Gesteld
werd voorts dat de wet katholieken dwingt tot een burgerlijk huwelijk, terwijl
het toch in hun eigen ogen geen huwelijk is. De toenmalige Minister van Justitie
antwoordde van zijn kant in de Eerste Kamer dat in een dergelijk geval de
geestelijke als het ware optreedt als ambtenaar van de burgerlijke stand en
de geestelijke nog voor precies hetzelfde gewetensconflict in het beoordelen
van huwelijksbeletselen zou worden geplaatst.Verwezen werd in deze discussie naar de pogingen in de veertiger jaren
om een commissie in te stellen ter onderzoek van het vraagstuk en het feit
dat deze pogingen gestaakt waren wegens gebrek aan belangstelling. 3. Het wetsvoorstel uit 1992Ook in 1992 is binnen het Ministerie van Justitie het verbod van artikel
1:68 BW en artikel 449 Sr. onderwerp van studie geweest. Over een ontwerp-wetsvoorstel
tot schrapping van deze artikelen is advies ingewonnen. De redenen voor mogelijke
schrapping zijn destijds als volgt in een ontwerp-memorie van toelichting
verwoord. Gesteld werd dat, evenals wellicht reeds bij de parlementaire behandeling
van het Wetboek van Strafrecht eind 19e eeuw het geval was, de bescherming
van onwetende burgers niet meer als deugdelijk argument voor de handhaving
van het verbod kan gelden. Voor zover terzake van de rechtsgeldigheid van
een godsdienstige huwelijksplechtigheid in Nederland bij immigranten misverstanden
zouden kunnen bestaan, zou het meer in de rede liggen deze te beschermen met
andere middelen, bijvoorbeeld voorlichting, dan een strafrechtelijk verbod.
De bescherming van de status van het burgerlijk huwelijk kon, gelet op de
verschillende andere samenlevingsvormen die naast het burgerlijk huwelijk
inmiddels in de samenleving zijn geaccepteerd, evenmin nog een reden vormen
voor het verbod. Eerder zou hierin een reden liggen aan godsdienstige huwelijksplechtigheden
niet méér in de weg te leggen dan aan andere (niet religieus
bevestigde) samenlevingsvormen. Verder is toen in de concept-toelichting gesteld
dat het verbod een onnodige beperking kan vormen van de vrijheid van godsdienst,
zoals neergelegd in artikel 6 van de Grondwet en artikel 9 van het Europees
Verdrag voor de rechten van de mens.De Permanente Commissie van advies voor de zaken van de burgerlijke staat
en voor de nationaliteitsaangelegenheden heeft in haar advies (advies van
3 november 1992) aangegeven te verwachten dat de opheffing van het verbod
tot meer misverstanden over de betekenis van de godsdienstige
huwelijksplechtigheid zal leiden. Er doen zich – aldus de commissie –
gevallen voor waarin personen voor wie uitsluitend een religieuze huwelijksplechtigheid
heeft plaatsgevonden, in de veronderstelling leven een rechtsgeldig huwelijk
te zijn aangegaan. Zij betwijfelde of voorlichting dergelijke misverstanden
kan voorkomen. Een andere reden waarom de commissie twijfelde aan de wenselijkheid
van opheffing van het verbod was, dat zij niet uitsloot dat personen naar
het recht van hun land van herkomst op grond van een kerkelijke akte als gehuwd
zouden worden aangemerkt.De studie naar de opheffing van het verbod is destijds voor een ad-hoc-commissie
van de Rooms-katholieke Bisschoppenconferentie aanleiding geweest om in een
breder advies over ontwikkelingen in het personen- en familierecht aandacht
te besteden aan deze materie. In haar advies van 13 september 1993 gaf de
ad-hoc-commissie aan dat de kerk naar haar oordeel geen gebruik zou moeten
maken van een eventuele wetswijziging waardoor de sluiting van een kerkelijk
huwelijk mogelijk zou worden zonder voorafgaand burgerlijk huwelijk. De commissie
meende (voorts) dat de erkenning van het kerkelijk huwelijk als burgerlijk
huwelijk niet wenselijk is, omdat de kerk niet in staat is de voorwaarde tot
het burgerlijk huwelijk te controleren. Als voorbeeld werden genoemd voorgenomen
huwelijken van buitenlanders.Het toenmalige kabinet heeft uiteindelijk besloten om de artikelen 1:68
BW en 449 Sr. te handhaven. Volgens het kabinet moest rekening worden gehouden
met het risico dat een godsdienstige huwelijksplechtigheid zonder voorafgaand
burgerlijk huwelijk tot misverstanden aanleiding zou geven en vervolgens zelfs
een rol zou gaan spelen bij wensen tot erkenning als civielrechtelijke huwelijksband
met de daarbij behorende rechtsgevolgen, bijvoorbeeld ter verkrijging van
verblijfstitels en collectieve voorzieningen. Zo'n situatie zou zich bijvoorbeeld
kunnen voordoen wanneer in bepaalde godsdienstige gemeenschappen civielrechtelijke
huwelijksbeletselen worden genegeerd en polygame huwelijke worden bevestigd.
Gelet op het fundamentele recht op gelijke bescherming van mannen en vrouwen
was er – aldus de Minister van Justitie in zijn reactie op het advies –
geen ruimte voor typen huwelijksgemeenschap waarin vrouwen per definitie niet
gelijke rechten hebben als de man. Misverstanden zouden echter onvermijdelijk
zijn als voor kerkelijke ambtsdragers de verplichting vervalt eerst te verifiëren
of tussen de aspirant-echtelieden een burgerlijk huwelijk is gesloten. Daarmee
zou immers ook de – indirecte – systematische verificatie of al
dan niet een huwelijksbeletsel bestaat, wegvallen.4. Het kerkelijk en burgerlijk huwelijk in het buitenlandDe Commission Internationale de l'état civil (CIEC) heeft in 2001
op verzoek van Nederland geïnventariseerd hoe in de verschillende lidstaten
de verhouding kerkelijk en burgerlijk huwelijk geregeld is. Landen die eisen
dat een burgerlijk huwelijk gesloten wordt voor de kerkelijke huwelijkssluiting
of -bevestiging zijn België, Frankrijk, Luxemburg, Oostenrijk, Zwitserland
en Turkije. In deze landen zijn aan een aldaar gesloten kerkelijk huwelijk
geen civielrechtelijke rechtsgevolgen verbonden.Landen die een kerkelijk huwelijk met civielrechtelijke gevolgen kennen
zijn Duitsland – alleen voor vreemdelingen -, Spanje, Griekenland, Portugal,
Italië, Kroatië, Polen en Engeland. In Engeland treedt bij een ceremonie
van de Church of England de predikant in feite op als ambtenaar van de burgerlijke
stand. De meeste van de andere landen hebben voor katholieken een concordaat
met de Heilige Stoel gesloten. In een dergelijk concordaat, dat overigens
niet altijd dezelfde inhoud heeft, kan geregeld zijn dat het katholieke huwelijk
gesloten wordt volgens kanoniek recht en dat nietigverklaring alleen mogelijk
is door een kerkelijke rechtbank. Ook kan bepaald zijn dat een
(burgerrechtelijke) echtscheiding alléén de ontbinding van de
burgerrechtelijke gevolgen betreft. Het (kerkelijk) huwelijk zelf kan niet
ontbonden worden, alleen nietig verklaard.Voor andere godsdiensten zijn vaak aparte overeenkomsten met de desbetreffende
religieuze autoriteiten gesloten of is sprake van een stelsel van erkende
kerkgenootschappen. De ambtenaar van de burgerlijke stand is in sommige landen
degene die moet vaststellen of de aanstaande echtgenoten huwelijksbevoegd
zijn. Daarna kan het huwelijk door een geestelijke worden voltrokken. Vervolgens
dient op straffe van (civielrechtelijke) nietigheid het huwelijk binnen een
bepaalde periode – in het algemeen enkele dagen – te worden ingeschreven
in de registers van de burgerlijke stand. Indien dat niet gebeurt, is het
huwelijk niet geldig en heeft het uitsluitend een religieuze betekenis. 5. Schrapping van het verbodHet kerkelijk huwelijk heeft verschillende verschijningsvormen. Het kan
zijn een huwelijkssluiting voor een bedienaar van de eredienst of de kerkelijke
bevestiging of inzegening van een (reeds bestaand) burgerlijk huwelijk. Een
huwelijk volgens mohammedaanse rite is in die zin geen kerkelijk huwelijk
voor een kerkelijke bedienaar, maar een overeenkomst die in het openbaar in
aanwezigheid van getuigen wordt aangegaan volgens de regels van religieus
islamitisch recht. Van deze huwelijken moet overigens worden onderscheiden
een kerkelijke plechtigheid waarbij bijvoorbeeld, zoals in de Remonstrantse
Broederschap, een zegenbede over een levensverbintenis wordt uitgesproken.
In de desbetreffende kerkorde pleegt uitdrukkelijk te zijn bepaald dat in
het geval van een huwelijk artikel 1:68 BW in acht wordt genomen. Partijen
beogen met een dergelijke plechtigheid geen huwelijk te sluiten of in te zegenen
voordat een burgerlijk huwelijk is gesloten en zullen zich ervan bewust zijn
dat aan een dergelijke plechtigheid geen burgerrechtelijke gevolgen aan zijn
verbonden.Element van de hiervoor bedoelde kerkelijke huwelijken pleegt te zijn
dat betrokkenen de rechten en plichten hebben die aan een burgerlijk huwelijk
verbonden (plegen te) zijn. In het bijzonder is aan een kerkelijk huwelijk
op grond van kerkelijk recht een wederzijdse zorgplicht verbonden.Door de artikelen 1:68 BW en 449 Sr. te laten vervallen wordt iedere band
tussen kerkelijk en burgerlijk huwelijk in de wet verbroken. Sluiting of bevestiging
van een kerkelijk huwelijk of een huwelijk naar religieus recht wordt mogelijk
zonder voorafgaand burgerlijk huwelijk. Aan een dergelijk huwelijk zijn geen
civielrechtelijke rechtsgevolgen verbonden. Althans: de Nederlandse wet verbindt
er niet de gevolgen van een burgerlijk huwelijk aan. Slechts kerkrechtelijk
heeft het kerkelijk huwelijk betekenis. Wel kan in de praktijk aan de samenwoning
in het huwelijk betekenis worden gehecht, bijvoorbeeld bij huurrechten.De voltrekker van een religieus huwelijk zal altijd moeten nagaan of wordt
voldaan aan de vereisten die aan dat huwelijk zijn verbonden. Zo zal hij moeten
nagaan of bijvoorbeeld een eerder huwelijk geldig is ontbonden. Hetzelfde
geldt voor andere huwelijksbeletselen die ook in het burgerlijk recht gelden,
zoals het beginselverbod van een huwelijk met een minderjarige.Schrapping van de artikelen betekent dat de voltrekker van het kerkelijk
huwelijk niet meer in alle gevallen kan leunen op het onderzoek naar huwelijksbeletselen
van de ambtenaar van de burgerlijke stand. Vooral als het gaat om huwelijken
met internationale aspecten vergemakkelijkt het onderzoek van de ambtenaar
van de burgerlijke stand, dat met de voorgeschreven volgorde gegeven is, in
aanzienlijke mate het werk van de kerkelijke bedienaar.Aan een kerkelijk huwelijk is onverbrekelijk een wederzijdse zorgplicht
verbonden. Deze zorgplicht is met een voorafgaand burgerlijk huwelijk gegeven
en vooral civielrechtelijk afdwingbaar. Schrapping van artikel 1:68
BW betekent dat de kerken zich de vraag moeten stellen of als voorwaarde voor
een huwelijkssluiting toch niet een afdwingbare zorgverplichting moet worden
aangetoond. Dat kan door een burgerlijk huwelijk te eisen, of een geregistreerd
partnerschap of een samenlevingscon-tract met zorgverplichtingen.Kerken die thans alleen voor de Staat gesloten huwelijke bevestigen of
inzegenen, zullen voor de vraag komen te staan of ook zij kerkelijke huwelijken
zullen sluiten.Overigens is denkbaar dat autoriteiten van bepaalde kerkgenootschappen
slechts huwelijken willen sluiten die burgerrechtelijk mogelijk zijn. Minimumvoorwaarde
is dan dat er geen civielrechtelijke huwelijksbeletselen zijn. Aan dat probleem
zou tegemoet kunnen worden gekomen door een systeem waarbij aangifte van een
voorgenomen huwelijk wordt gedaan bij de ambtenaar van de burgerlijke stand
(zie S.F.M. Wortmann, NJB 2000, blz. 1593). Deze onderzoekt of de voorwaarden
voor een huwelijk zijn vervuld en geeft vervolgens een verklaring van huwelijksbevoegdheid
af, analoog aan wat hij nu doet voor huwelijksvoltrekkingen in het buitenland
(zie artikel 1:49a BW).Partijen bepalen in deze opzet zelf de volgorde van de huwelijksplechtigheden.
Indien eerst een kerkelijk huwelijk wordt gesloten, zal de bedienaar van de
godsdienst zich moeten overtuigen van de aanwezigheid van een verklaring van
huwelijksbevoegdheid. Daarnaast zal hij uiteraard moeten nagaan of betrokkenen
voldoen aan de vereisten van het kerkelijk huwelijk en, indien dat niet het
geval is, nadere voorwaarden voor de huwelijksvoltrekking moeten stellen (bijvoorbeeld
overlegging doopakte).De introductie van een akte van huwelijksbevoegdheid beoogt in dit model
de kerkelijke autoriteiten van een verificatielast te bevrijden. Bezwaar van
deze benadering zou kunnen zijn dat het juist misverstanden over de betekenis
van het te sluiten kerkelijk huwelijk in de hand kan werken. De aanstaande
echtgenoten zouden uit de tussenkomst van de ambtenaar van de burgerlijke
stand, nl. een burgerlijke autoriteit, kunnen afleiden dat het kerkelijk huwelijk
ook de normale civielrechtelijke gevolgen heeft. Een gedachte die mogelijk
nog meer in de hand wordt gewerkt als de rechter moet worden ingeschakeld
ter verkrijging van de akte van huwelijksbevoegdheid.6. Een kerkelijk huwelijk met civielrechtelijke gevolgenVerscheidene West-Europese landen verbinden aan een kerkelijk huwelijk
dezelfde rechtsgevolgen als aan een burgerlijk huwelijk. Het betreft, zoals
wij zagen, vooral zuidelijke landen, met een overheersende, katholieke religie
en voorts Engeland met de Church of England (in Schotland met de Church of
Scotland) als dominante kerk.Het ligt voor de hand aan een kerkelijk huwelijk slechts onder bepaalde
voorwaarden civielrechtelijke gevolgen toe te kennen. De aanstaande echtgenoten
moeten in vrijheid hun wil te huwen kunnen bepalen (vgl. artikelen 1:32 en
1:71), er mogen geen burgerrerchtelijke huwelijksbeletselen zijn, minderjarigen
moeten toestemming van hun ouders hebben, er moet niet sprake zijn van een
schijnhuwelijk (ter verkrijging van toelating tot Nederland) (vgl. artikelen
1:50, 1:53 en 1:71a) en het huwelijk moet openbaar
worden gemaakt.Deze voorwaarden houden in dat er voor het sluiten van het huwelijk behoorlijk
onderzoek zal moeten worden verricht, door de kerkelijke of door de burgerlijke
autoriteiten. Denkbaar is ook hier dat de ambtenaar van de burgerlijke stand
na het doen van aangifte van het huwelijk het onderzoek verricht en de hiervoor
genoemde verklaring van huwelijksbevoegdheid afgeeft. De kerkelijke autoriteiten
dienen vervolgens een verklaring van het gesloten huwelijk op te stellen en
daarvan opgave te doen ter inschrijving in de registers van de burgerlijke
stand (zie S.F.M. Wortmann, NJB 2001, blz. 1542). Een probleem
daarbij kan zijn het tijdsverloop tussen aangifte en voltrekking van het huwelijk.
De huidige bepaling die een tijdsverloop van een jaar toestaat (artikel 1:46),
zou te ruim kunnen zijn. Er zou immers aan het eind van die periode geen toetsing
meer mogelijk zijn, hetgeen wel mogelijk is als het huwelijk met medewerking
van de ambtenaar van de burgerlijke stand tot stand komt. Bij de inventarisatie
door de CIEC bleek voorts dat in Polen geestelijken in een aantal gevallen
verzuimd hebben de kerkelijke huwelijksakte te laten inschrijven in de registers
van de burgerlijke stand. Door de betrokken huwelijkspartners wordt nu schadevergoeding
geëist.Indien aan een kerkelijk huwelijk burgerrechtelijke gevolgen worden verbonden,
zal gewaarborgd moeten worden dat de geldende voorschriften nauwgezet worden
gevolgd. Het is niet aanvaardbaar dat iedere zich als kerkgenootschap presenterende
organisatie kerkelijke huwelijken kan sluiten met burgerrechtelijke gevolgen.De ervaringen in Engeland zijn in dit opzicht leerzaam. Er bestaan verschillende
huwelijksceremonieën met burgerrechtelijke gevolgen: het burgerlijk huwelijk,
het huwelijk volgens een niet-Anglikaanse religieuze ceremonie (bijvoorbeeld
islamitisch of hindoestaans), het huwelijk volgens de Church of England en
Quaker en Joodse huwelijken. De ervaring leert dat er zowel bij de aanstaande
echtgenoten als bij de bedienaren van de godsdienst veel misverstanden en
onduidelijkheden bestaan over de te volgen procedure en het feit dat men uiteindelijk,
ongeacht de gevolgde weg, een huwelijk naar Engels recht sluit. Ook blijken
in dit systeem veel registratiefouten te worden gemaakt, reden waarom ook
in Engeland de vraag wel is gerezen of een systeem met een voorgeschreven
volgorde van burgerlijk en kerkelijk huwelijk niet veel eenvoudiger en het
meest effectief is (Cretney and Masson, Principles of family law, 6e druk,
blz. 25–37).Een aanvullende noodzakelijke voorwaarde lijkt, ter vermijding van nieuwe
misverstanden, te moeten zijn dat de aanstaande echtgenoten zich ervan bewust
zijn dat zijn een huwelijk sluiten waarop het Nederlandse recht, met inbegrip
van de Nederlandse regels van internationaal privaatrecht, van toepassing
is. Voorlichting op dit punt zal gewaarborgd moeten zijn. Zeker bij een kerkelijk
huwelijk met een in een andere dan de Nederlandse taal gesproken ceremonie
liggen misverstanden over het toepasselijke recht nogal voor de hand. Men
denke aan een in het Arabisch gesloten huwelijk tussen twee moslims. Voor
een, het burgerlijk huwelijk vervangend, kerkelijk huwelijk blijft gelden
dat het Nederlands recht, met inbegrip van het Nederlandse internationaal
privaatrecht van toepassing is. Zo kunnen echtgenoten van verschillende nationaliteit
die een kerkelijk huwelijk sluiten onverwacht bemerken dat zij voor het huwelijksvermogensregime
een keuze hadden moeten uitbrengen hetzij voor toepassing van het recht van
hun nationaliteit, hetzij voor toepassing van het recht van hun woonplaats.Verder ligt het voor de hand dergelijke huwelijken in de Nederlandse rechtsorde
niet als geldig te beschouwen als zij zijn gesloten in strijd met de fundamentele
rechtsbeginselen zoals verankerd in het EVRM en de Grondwet. In het bijzonder
zijn hier van belang de beginselen van non-discriminatie tussen mannen en
vrouwen en tussen Nederlanders met dubbele nationaliteit en één
nationaliteit.Om te waarborgen dat huwelijken, in Nederland gesloten door anderen dan
de ambtenaar van de burgerlijke stand, voldoen aan Nederlands recht en Nederlandse
rechtsbeginselen, zouden kerkgenootschappen met voldoende kwaliteitskenmerken
kunnen worden erkend. Zo'n registratiestelsel van erkende kerkgenootschappen
zou nieuw zijn. Tot 1988 bestond weliswaar voor kerkgenootschappen op grond
van de toenmalige Wet op de Kerkgenootschappen een opgaveplicht bij het Ministerie
van Justitie, maar deze opgave had civielrechtelijk geen betekenis.
Nog steeds geldt dat de burgerlijke rechter in civielrechtelijke geschillen
zich een oordeel moet vormen over de vraag of een organisatie kerkgenootschap
is in de zin van artikel 2:2 BW. De wet omschrijft niet wat een kerkgenootschap
is, maar bepaalt slechts dat kerkgenootschappen worden geregeerd door hun
eigen statuut, voorzover dit niet in strijd is met de wet.De conclusie moet aldus luiden dat het niet wenselijk is civielrechtelijke
gevolgen aan een kerkelijk huwelijk te verbonden. Neemt men wel die stap,
dan zal een dergelijk huwelijk met de nodige wettelijke waarborgen moeten
worden omkleed. Het vergt erkenning van bevoegde kerkgenootschappen die voldoen
aan bepaalde kwaliteitseisen. Aanstaande echtgenoten zullen moeten worden
voorgelicht over het toepasselijke recht. De huwelijken zullen in de registers
van de burgerlijke stand moeten worden ingeschreven. Maar ook indien aan deze
voorwaarden wordt voldaan lijkt het onvermijdelijk dat zowel bij de aanstaande
echtgenoten als bij de huwelijksvoltrekkers onduidelijkheden of misverstanden
zullen ontstaan. Misverstanden zullen ook in het buitenland kunnen ontstaan
bij overheidsinstanties of gerechtelijke instanties die met de vraag naar
de geldigheid van huwelijken worden geconfronteerd.7. Verhouding tot artikel 9 EVRMIn 1971 heeft de Hoge Raad in zijn arrest van 22 juni 1971, NJ 1972, 31
overwogen dat de beperking die artikel 449 Sr. de bedienaar van de godsdienst
oplegt, kan worden aangemerkt als in een democratische samenleving nodig voor
de openbare orde, bij de wet is voorzien, derhalve niet in strijd is met de
door artikel 9, tweede lid, van het Europees verdrag tot bescherming van de
rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) gegarandeerde vrijheid
van godsdienst. Het ging in die zaak om partijen die geen burgerlijk huwelijk
wilden sluiten om geen aow-rechten te verliezen. In «Het EVRM en het
Nederlandse en Belgische personen-, familie- en jeugdrecht» (1987) relativeert
J. de Boer het belang van het arrest met de opmerking dat het werd gewezen
in een tijd «toen het EVRM nog niet zo serieus genomen werd».Het recht op vrijheid van godsdienst is verankerd in artikel 6 van de
Grondwet, artikel 9 en artikel 18 van het Internationaal verdrag inzake burgerrechten
en politieke rechten (BUPO). De vrijheid om godsdienst te belijden zoals neergelegd
in deze drie bepalingen, omvat mede het houden van een eredienst zoals een
kerkelijke huwelijksvoltrekking. De beperking van de vrijheid van godsdienst
is in de Grondwet op sommige punten op een andere manier ingevuld dan in de
internationale verdragen. Het eerste lid van artikel 6 van de Grondwet schrijft
voor dat beperking van het recht dient te geschieden door wet in formele zin.
Er zijn geen doelcriteria neergelegd in het eerste lid van artikel 6.1 Artikel 9 EVRM bepaalt dat de vrijheid om godsdienst
te belijden alleen kan worden beperkt indien de beperking bij wet is voorzien.
Het EVRM hanteert een materieel wetsbegrip.2 Bovendien
moet de beperking noodzakelijk zijn in een democratische samenleving. Twee
aspecten zijn hierbij van belang. De proportionaliteit van de beperking: staat
het gekozen beperkingsmiddel in verhouding tot het beoogde doel en er is geen
minder ingrijpend middel mogelijk. Daarnaast moet er sprake zijn van een «pressing
social need». De beperking moet voorts voldoen aanéén
van de genoemde doelcriteria: het belang van de openbare veiligheid, de bescherming
van de openbare orde, gezondheid of goede zeden of voor de bescherming van
de rechten en vrijheden van anderen. Het beperkingsregime van artikel 18 BUPO
heeft een vergelijkbare invulling gekregen.Rechtspraak over de in een aantal rechtsstelsels voorgeschreven volgorde
van religieuze ceremoniën en burgerlijk huwelijk is er niet, wel over
enigszins verwante kwesties. Zo oordeelde de Europese Commissie voor de Rechten van de Mens (X v. Duitsland (6167/73),
Decisions & Reports 1 (1975), p. 64 e.v.) dat de weigering om een (religieus)
huwelijk te registreren, dat niet conform de wettelijk voorgeschreven procedure
was voltrokken, geen schending is van artikel 9 of 12 EVRM. Het Europese
Hof voor de Rechten van de Mens vond in de zaak Manoussakis
v. Griekenland (26 september 1996, Reports of Judgments and Decisions
1996, No. 16) veroordeling van enkele Jehova's vanwege het opzetten en onderhouden
van een plaats voor aanbidding zonder toestemming van de Minister van Onderwijs
en Religieuze Zaken, disproportioneel en niet noodzakelijk in een democratische
samenleving en derhalve een schending van artikel 9.De vraag of de verplichte volgorde tussen het burgerlijk en kerkelijk
huwelijk een schending oplevert van het recht op vrijheid van godsdienst,
zal aldus worden beantwoord door toetsing aan de drie bovengenoemde bepalingen.
De maatregel is neergelegd in de artikelen 1:68 BW en 449 Sr. Hiermee is voldaan
aan het vereiste van een wettelijke grondslag van artikel 6 Grondwet. Het
EVRM en BUPO stellen aanvullende eisen. Kernvraag is of de beperking noodzakelijk
is in een democratische samenleving, in het belang van de openbare veiligheid,
voor de bescherming van de openbare orde, gezondheid of goede zeden of voor
de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen. Zoals hiervan al is
gebleken zijn de reden van de voorgeschreven volgende die in artikel 1:68
BW besloten ligt, telkens het voorkomen van misverstanden over de aard van
de plechtigheden, de zorgvuldige controle op huwelijksbeletselen (zoals eerdere
huwelijken, minderjarigheid) en de openbaarheid. Deze elementen zijn van voldoende
gewicht om te spreken van noodzakelijk ter bescherming van de openbare orde.
Weliswaar zijn andere instrumenten denkbaar, zoals de afgifte van een verklaring
van huwelijksbevoegdheid, maar juist een dergelijke verklaring zou weer misverstanden
in de hand kunnen werken. Het huidige stelsel kan derhalve niet worden geacht
in strijd te zijn met de grondwettelijk verankerde vrijheid van godsdienst.8. Samenvatting: «De wet beschouwt het huwelijk
alleen in zijn burgerlijke betrekkingen»Artikel 1:30 BW houdt in dat de wet het huwelijk alleen beschouwt in zijn
burgerlijke betrekkingen. Een kerkelijk huwelijk is in deze opvatting voor
de Staat een irrelevant feit. Zoals hiervoor aangegeven beoogt artikel 1:68
BW niet het belijden van godsdienst te beperken noch is het een inbreuk op
het beginsel van scheiding van kerk en staat. Het gaat vooral om het behartigen
van belangen als rechtszekerheid, zorgvuldigheid en openbaarheid. De bepaling
is weliswaar in sterke mate historisch en cultureel bepaald en er is zeker
sprake van een verschuiving in de rechtvaardiging van de bepaling. Dat neemt
niet weg dat ook in een samenleving met een grotere verscheidenheid aan godsdienstige
en culturele richtingen een voorschrift over de volgorde van burgerlijke en
kerkelijke huwelijken zinvol is.Het beginsel van scheiding van kerk en Staat staat er niet aan in de weg
dat de civielrechtelijke of strafrechtelijke wetgever rekening houdt met het
kerkelijk huwelijk. Uit artikel 2:2 BW, dat inhoudt dat een kerkgenootschap
wordt geregeerd door het eigen statuut, voor zover niet in strijd met de wet,
blijkt al dat het beginsel van scheiding van kerk en Staat niet absoluut is.
Artikel 1:68 BW past veeleer in dit principe omdat het nauw samenhangt met
het uitgangspunt dat slechts het burgerlijk huwelijk civielrechtelijke consequenties
heeft.De waarde van artikel 1:68 BW is vooral gelegen in het feit dat het een
regeling van de sociale orde is. Het bevordert een zorgvuldige controle op
eventuele huwelijksbeletselen met de middelen die alleen de overheid ten dienste
staan. Het voorkomt onregelmatigheden in de registratie die bij een meerkeuze
systeem (met verschillende bevoegde huwelijksvoltrekkers) onvermijdelijk lijken
te zijn. De wettelijke voorgeschreven volgorde van burgerlijk
huwelijk en kerkelijk huwelijk voorkomt ook misverstanden omtrent de civielrechtelijke
betekenis van een kerkelijk huwelijk en mogelijk zelfs omtrent de waarde van
fundamentele rechtsbeginselen. Het past om aan de niet-naleving van dit voorschrift
een – in dit geval strafrechtelijke – sanctie te verbinden. Er
blijft aldus voldoende rechtvaardiging voor de artikelen 1:68 BW en 449 Sr. XNoot1Een uitzondering op deze regel is neergelegd in het tweede lid van artikel
6 Grondwet. Het belijden van godsdienst buiten gebouwen en besloten plaatsen
kan ook door lagere regelgevers worden beperkt, mits deze hiertoe is gemachtigd
door de formele wetgever en is voldaan aan de in lid 2 van artikel 6 Grondwet
genoemde doelcriteria.XNoot2Aan het wetsbegrip worden eisen van «accesibility» and «forseeability»
gesteld, zie het Sunday Times-arrest. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28078-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl