Stichting exploitatie Nederlandse Staatsloterij; Rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24119, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

30-03-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

24119 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoud 1. Inleiding 1.1. Aanleiding onderzoek1.2. Achtergrond SENS1.3. Majeure contracten en belangenverstrengeling1.4. Correspondentie2. Opzet financieel beheer rond majeure contracten 2.1. Normen en uitgangspunten2.2. Bevindingen 2.2.1. Beleidsplan, begroting en budgettering2.2.2. Mandatering en bevoegdhedenregeling2.2.3. Beschrijving administratieve organisatie2.2.4. Instructies, richtlijnen en procedurevoorschriften2.2.5. Contracten2.3. Conclusies opzet financieel beheer rond majeure contracten3. Majeure projecten 3.1. Algemeen3.2. Externe automatisering 3.2.1. Externe adviseur3.2.2. Offerteprocedure3.2.3. Terminals3.2.4. Netwerk/facilitair beheer3.2.5. Programmatuur/centrale apparatuur3.2.6. Betrokkenheid ministerie van Financiën3.2.7. Conclusies externe automatisering3.3. Interne Automatisering 3.3.1. Prosinta3.3.2. Externe adviseurs3.3.3. Uitbesteding realisatie Prosinta3.3.4. Uitvoering Prosinta3.3.5. Conclusies interne automatisering3.4. Huisvesting van de SENS 3.4.1. Externe adviseur3.4.2. Keuze en huur pand Paleisstraat 53.4.3. Inrichting3.4.4. Kunst3.4.5. Conclusies huisvesting SENS4. Apm 4.1. Belang directeur4.2. Inschakeling APM door de Staatsloterij/SENS4.3. Offerteprocedures rond APM 4.3.1. Offerteprocedure eind 19924.3.2. Beoordeling offerteprocedure eind 19924.3.3. Offerteprocedure eind 19934.3.4. Beoordeling offerteprocedure eind 19934.4. Vordering SENS op APM4.5. Conclusies APM5. Positie en belangen directeur SENS 5.1. Managementcontracten5.2. Kostenvergoedingen directeur 5.2.1. Afspraken over kostenvergoedingen5.2.2. Directie-auto5.2.3. Zakelijke credit-card en representatienota's5.2.4. Conclusies kostenvergoedingen5.3. Nevenfuncties en privé-belangen van de directeur5.4. Synergie/Getronics5.5. Commotio5.6. Com&Sense6. Commentaren en nawoord 6.1. Hoofdlijnen commentaren directeur SENS, Raad van
Commissarissen en staatssecretaris van Financiën6.2. Opzet financieel beheer rond majeure contracten6.3. Majeure projecten6.4. APM6.5. Managementcontracten6.6. Synergie/Getronics6.7. Commotio7. SlotBIJLAGEDen Haag, 8 november 1994
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24119Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 81 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 119Stichting Exploitatie Nederlandse Staatsloterij (SENS)nr. 2RAPPORT Inhoud   Blz. 1Inleiding21.1Aanleiding onderzoek2 1.2Achtergrond SENS21.3Majeure contracten en belangenverstrengeling2 1.4Correspondentie32Opzet financieel beheer rond majeure contracten3 2.1Normen
en uitgangspunten3 2.2Bevindingen4 2.2.1Beleidsplan,
begroting en budgettering4 2.2.2Mandatering en bevoegdhedenregeling42.2.3Beschrijving administratieve organisatie4 2.2.4Instructies,
richtlijnen en procedurevoorschriften5 2.2.5Contracten52.3Conclusies opzet financieel beheer rond majeure contracten53Majeure projecten6 3.1Algemeen6 3.2Externe
automatisering6 3.2.1Externe adviseur6 3.2.2Offerteprocedure73.2.3Terminals7 3.2.4Netwerk/facilitair beheer83.2.5Programmatuur/centrale apparatuur8 3.2.6Betrokkenheid
ministerie van Financiën8 3.2.7Conclusies externe automatisering83.3Interne Automatisering9 3.3.1Prosinta93.3.2Externe adviseurs9 3.3.3Uitbesteding realisatie
Prosinta10 3.3.4Uitvoering Prosinta10 3.3.5Conclusies
interne automatisering10 3.4Huisvesting van de SENS113.4.1Externe adviseur11 3.4.2Keuze en huur pand
Paleisstraat 511 3.4.3Inrichting12 3.4.4Kunst123.4.5Conclusies huisvesting SENS13 4APM134.1Belang directeur13 4.2Inschakeling APM door
de Staatsloterij/SENS14 4.3Offerteprocedures rond APM154.3.1Offerteprocedure eind 199215 4.3.2Beoordeling
offerteprocedure eind 199216 4.3.3Offerteprocedure eind
199317 4.3.4Beoordeling offerteprocedure eind 1993174.4Vordering SENS op APM18 4.5Conclusies APM185Positie en belangen directeur SENS19 5.1Managementcontracten195.2Kostenvergoedingen directeur20 5.2.1Afspraken
over kostenvergoedingen20 5.2.2Directie-auto20 5.2.3Zakelijke
credit-card en representatienota's21 5.2.4Conclusies kostenvergoedingen215.3Nevenfuncties en privé-belangen van de directeur225.4Synergie/Getronics22 5.5Commotio235.6Com&Sense24 6Commentaren en nawoord256.1Hoofdlijnen commentaren directeur SENS, Raad van Commissarissen
en staatssecretaris van Financiën25 6.2Opzet financieel
beheer rond majeure contracten26 6.3Majeure projecten266.4APM27 6.5Managementcontracten28 6.6Synergie/Getronics286.7Commotio28 7Slot28 BijlageVerklaring
directeur SENS aan de Raad van Commissarissen SENS d.d 8-11-1994311. Inleiding 1.1. Aanleiding onderzoekBij brief van 11 november 1994 verklaarde de Algemene Rekenkamer zich,
in antwoord op het verzoek van de staatssecretaris van Financiën van
9 november 1994, bereid om een onderzoek te verrichten dat zich met name zou
richten op de totstandkoming, de inhoud en het beheer van majeure contracten
bij de Stichting Exploitatie Nederlandse Staatsloterij (SENS). De vraag of
en in hoeverre daarbij sprake is geweest van enigerlei verstrengeling tussen
de privé-belangen van de directeur en de belangen van de SENS was een
bijzonder punt van aandacht in het onderzoek.De Rekenkamer heeft op grond van artikel 12 van de Wet op de kansspelen
de bevoegdheid om het financieel beheer en de jaarlijkse financiële verantwoording
daarover van de SENS te onderzoeken.De aanleiding voor het verzoek van de staatssecretaris van Financiën
was de beantwoording van vragen vanuit de Tweede Kamer (ingezonden 19 september
1994, beantwoord 24 oktober 1994, nr. 108) over onder meer de persoonlijke
belangen van de directeur van de SENS in het mailing-bedrijf APM. 1.2. Achtergrond SENSOp 15 juni 1992 werd de Directie der Staatsloterij van het ministerie
van Financiën verzelfstandigd en werd de SENS opgericht. De stichting
had ten tijde van het onderzoek een bestuur bestaande uit één
directeur (ing. L. A. M. van Gastel) en een Raad van Commissarissen van zes
personen met als voorzitter Drs. S. Orlandini.De stichting heeft voorzover dit op grond van de Wet op de kansspelen
is toegestaan, tot doel het organiseren van de staatsloterij, maar ook het
organiseren van andere kansspelen en het ontplooien van activiteiten die daartoe
bevorderlijk zijn.De totale opbrengst van de staatsloterij, na aftrek van prijzen en kosten,
wordt aan de Staat afgedragen.De in de Wet op de kansspelen verankerde taak van de SENS en de financiële
band met het Rijk brengen met zich mee dat de SENS naast een commerciële
oriëntatie, die vergelijkbaar is met die van private ondernemingen, ook
een publieke functie heeft. De SENS kan bovendien als exploitant van kansspelen
alleen functioneren, indien de SENS het vertrouwen geniet van een breed publiek. 1.3. Majeure contracten en belangenverstrengelingIn de omschrijving van het object van het onderzoek van de Rekenkamer
zijn onder meer de begrippen «majeur» en «belangenverstrengeling»
gehanteerd.Het begrip majeur is daarbij geïnterpreteerd als van groot financieel
belang en/of risicovol met het oog op mogelijke belangenverstrengeling.In het kader van dit onderzoek heeft de Rekenkamer belangenverstrengeling
gedefinieerd als het gelijktijdig of in het recente verleden hebben (gehad)
van een direct of indirect (financieel) privébelang, ongeacht vorm
of hoedanigheid, van de directeur van de SENS of diens (familie)relaties bij/in
zakenpartners van de SENS. Onder privébelangen zijn onder meer begrepen
aandelenbelangen, leningen, (neven)functies, subsidies, giften, bijdragen
of compensaties in geld en/of natura. Ook de meer rechtstreekse privé-belangen van de directeur in relatie
tot de SENS, zoals de managementcontracten en de kostenvergoedingen van de
directeur, zijn in het Rekenkameronderzoek betrokken.In het kader van de beoordeling van het financieel beheer van de SENS
heeft de Rekenkamer, zowel binnen als buiten de SENS, dossierstudie verricht
en interviews gehouden. 1.4. CorrespondentieDe Rekenkamer zond haar bevindingen in februari 1995 aan de directeur
van de SENS, de Raad van Commissarissen van de SENS en de staatssecretaris
van Financiën. Zij reageerden in maart 1995. Deze reacties zijn in hoofdlijnen
weergegeven in hoofdstuk 6. 2. Opzet financieel beheer rond majeure contracten 2.1. Normen en uitgangspuntenDe normen en uitgangspunten voor het financieel beheer rond «majeure»
contracten bij de SENS zijn geformuleerd tegen de achtergrond dat de procedures
ordelijk en controleerbaar dienen te zijn en een zakelijke en bedrijfseconomisch
verantwoorde totstandkoming van contracten moeten waarborgen. De maatregelen
in de administratieve organisatie dienen zodanig te zijn dat de risico's van
eventuele belangenverstrengeling en/of samenspanning met leveranciers tot
een minimum worden beperkt.De volgende normen en uitgangspunten zijn gehanteerd bij de beoordeling
van de opzet van het financieel beheer en als toetsingskader bij de beoordeling
van de dossiers van majeure contracten en projecten.– Contracten dienen voort te vloeien uit door de directie en, voorzover
van toepassing, de Raad van Commissarissen goedgekeurde beleidsplannen, budgetten
en aanschafplannen.– De directie dient een bevoegdhedenregeling vast te stellen voor
het aangaan van financiële verplichtingen en voor de ondertekening van
contracten.– De directie dient instructies en richtlijnen te geven ten aanzien
van offerteprocedures en het contractbeheer. In de instructies dient onder
meer te worden aangegeven:• wanneer offerten aangevraagd moeten worden;• hoeveel offerten minimaal aangevraagd moeten worden;• wanneer een overeenkomst schriftelijk moet worden vastgelegd;• welke standaardcontractvoorwaarden moeten worden gehanteerd.– De administratieve organisatie van de totstandkoming van inkoopcontracten
dient beschreven te zijn en de beschrijving dient actueel te worden gehouden.– De offerteprocedures zullen onder meer aan de volgende eisen moeten
voldoen:• aan het vragen van offerten dienen een marktverkenning en een schriftelijke
specificatie van eisen vooraf te gaan. De criteria die worden toegepast bij
de selectie van potentiële leveranciers die mogen offreren, dienen te
worden vastgelegd. Ook de criteria die bij de beoordeling van de te ontvangen
offerten zullen worden gehanteerd moeten vooraf worden vastgesteld en vastgelegd; • offerten dienen gelijktijdig schriftelijk aangevraagd te worden;• ontvangen offerten dienen tot aan het eind van de indieningstermijn
ongeopend te worden bewaard;• offerten dienen gelijktijdig in aanwezigheid van tenminste twee
personen te worden geopend; de offerte-analyse en de onderbouwing van de keuze van de leverancier
zal door tenminste twee personen uitgevoerd en schriftelijk vastgelegd moeten
worden;• er dienen regels te bestaan voor eventuele onderhandelingen
met leveranciers tijdens of na het proces van keuzebepaling.– Met de gekozen leverancier dient een schriftelijke overeenkomst
te worden gesloten. De gunning op basis van de ingediende offerte dient tenminste
schriftelijk bevestigd te worden. De niet gekozen leveranciers dienen afgeschreven
te worden.– De contracten dienen in een contractenbestand te worden vastgelegd.– Van de totstandkoming van het contract en de offerteprocedure
dient een contractdossier te worden aangelegd en bewaard.– De uitvoering van het contract dient bewaakt te worden en vastgesteld
dient te worden dat de leverancier de prestaties overeenkomstig de contractvoorwaarden
levert. 2.2. Bevindingen 2.2.1. Beleidsplan, begroting en budgetteringDe SENS bleek jaarlijks een beleidsplan en een begroting op te stellen.
Deze stukken worden door de Raad van Commissarissen goedgekeurd, respectievelijk
vastgesteld.Voor de organisatie-onderdelen van de SENS werden jaarbudgetten opgesteld.
De leiding van de SENS heeft in de afgelopen jaren een verbetering van de
kwaliteit van de budgetten gerealiseerd. 2.2.2. Mandatering en bevoegdhedenregelingKrachtens de statuten zijn aan de goedkeuring van de Raad van Commissarissen
onder meer onderworpen de besluiten van het bestuur omtrent investeringen
van tenminste f 1 miljoen. Ook het aangaan van overeenkomsten waardoor
de SENS voor een jaar of langer wordt gebonden en/of waarvan het totaalbelang
meer bedraagt dan f 1 miljoen dient goedgekeurd te worden door de Raad
van Commissarissen. Overigens wordt deze goedkeuring geacht te zijn gegeven,
indien en voorzover de uitgaven voortvloeiende uit deze investeringen en overeenkomsten
zijn opgenomen in de goedgekeurde jaarbegroting.In een autorisatie-overzicht van september 1992 zijn de bevoegdheden binnen
de stichting geregeld voor onder meer het aangaan van financiële verplichtingen
en betalingen. Verplichtingen tot f 50 000 die binnen het jaarplan
vallen mag de budgethouder autoriseren. Verplichtingen boven dit bedrag en/of
buiten het kader van het jaarplan autoriseert de directie. Ook langjarige
overeenkomsten autoriseert de directie.Er is niet aangegeven wat onder langjarig wordt verstaan en hoe de autorisatieregels
moeten worden toegepast bij contracten die leiden tot termijnbetalingen (bijvoorbeeld
lease-contracten). 2.2.3. Beschrijving administratieve organisatieDe Rekenkamer trof een beschrijving van de administratieve organisatie aan uit februari 1991. De status van deze beschrijving was niet geheel
duidelijk, omdat met pen het opschrift «2e concept» was doorgehaald.
Er is niet gebleken dat de directie van de SENS deze beschrijving heeft vastgesteld.
Volgens de manager FEZ werd deze beschrijving wel in de praktijk gehanteerd.
Op een aantal punten was de beschrijving niet volledig, omdat enkele procedures
in afwachting van de verzelfstandiging nog niet beschreven waren. Ook de bij
de beschreven procedures behorende schema's ontbraken nog. In de beschrijving
van de administratieve organisatie was ten aanzien van de totstandkoming van
contracten slechts bepaald dat afhankelijk van financiële omvang in overleg
besloten kon worden aan meer dan één leverancier om een offerte
te vragen. Indien zou worden besloten offerten aan te vragen, zou volgens
de beschrijving ook een offertebeoordeling door een aantal personen moeten
plaatsvinden. Aan de offerteprocedure zelf is verder geen invulling gegeven.Recent zijn in oktober 1994 aanvullende procedures beschreven die zich
in hoofdzaak richten op de factuurcontrole en de crediteurenadministratie. 2.2.4. Instructies, richtlijnen en procedurevoorschriftenEr zijn nagenoeg geen instructies, richtlijnen of procedurevoorschriften
aangetroffen voor het aanvragen en behandelen van offerten. 2.2.5. ContractenEr zijn geen regels geformuleerd voor de vorm of inhoud van contracten.
Ook is niet bepaald in welke gevallen een overeenkomst schriftelijk vastgelegd
dient te worden. Volgens de directeur van de SENS zou het hoofd Juridische
Zaken alle belangrijke contracten beoordelen en medeparaferen. De originele
contracten werden door laatstgenoemde in een kluis bewaard. De SENS kende
geen regels voor het aanleggen van offerte- en/of contractdossiers.In de loop van 1993 is een contractenbestand opgezet, na advies van de
externe accountant van de SENS. 2.3. Conclusies opzet financieel beheer rond majeure contractenDe Rekenkamer heeft een beperkt, maar belangrijk deel van de opzet van
het financieel beheer bij de SENS beoordeeld, namelijk de totstandkoming,
de inhoud en het beheer van majeure contracten.Hierbij merkt de Rekenkamer op dat de Staatsloterij de afgelopen jaren
een ingrijpend veranderingsproces heeft doorgemaakt als gevolg van de verzelfstandiging.
Daarbij moest veel aandacht worden geschonken aan andere aspecten van het
financieel beheer, zoals de omschakeling van het kasstelsel naar het baten/lastenstelsel,
waardoor minder prioriteit werd toegekend aan de opzet van het financieel
beheer rond de majeure contracten.De Rekenkamer constateerde dat richtlijnen en procedures voor het aanvragen
en behandelen van offerten nagenoeg geheel ontbraken. Voorts waren er geen
op schrift gestelde eisen voor de vorm en inhoud van contracten en voor contractdossiers.De Rekenkamer kwam op grond hiervan tot het oordeel dat het financieel
beheer rond majeure contracten onvoldoende ordelijk en controleerbaar was
opgezet. 3. Majeure projecten 3.1. AlgemeenAan de hand van een aantal majeure projecten heeft de Rekenkamer het contractbeheer
bij de SENS in de praktijk onderzocht. Het betreft het dossier van de externe
automatisering (paragraaf 3.2), de interne automatisering (paragraaf 3.3)
en de huisvesting van de SENS aan de Paleisstraat (paragraaf 3.4).In opdracht van de directeur van de SENS heeft de externe accountant in
november 1994 een onderzoek ingesteld naar de huisvesting en de automatisering.
In het kader van dit onderzoek werden documenten die betrekking hadden op
deze majeure projecten in dossiers samengebracht en is tevens een rapportage
verschenen waarin de gang van zaken rond deze projecten werd beschreven. Het
rapport van de externe accountant beperkte zich tot feitelijke constateringen.
Er werd daarin geen oordeel gegeven over de desbetreffende projecten.Zoals vermeld onder punt 2.2.5 heeft de SENS op advies van de externe
accountant in de loop van 1993 een contractenbestand opgezet. Tijdens het
onderzoek van de Rekenkamer (ultimo 1994) bleek dat dit contractenbestand
onvolledig en op onderdelen niet actueel was. Volgens de manager FEZ werden
deze onvolkomenheden verklaard door het «ontwikkelingsstadium»
waarin de contractenadministratie verkeerde. Er was nog geen sluitende procedure
ontwikkeld voor het bijhouden van het contractenbestand.Tijdens het onderzoek van de Rekenkamer bleek dat een belangrijk deel
van de financiële bewijsstukken van vóór de verzelfstandiging
(onder meer facturen) was vernietigd. Dit bemoeilijkte de uitvoering van sommige
onderdelen van het Rekenkameronderzoek. Voorzover viel na te gaan, is door
het ministerie van Financiën bij de verzelfstandiging nagelaten sluitende
afspraken te maken met de SENS over de bewaring van financiële bewijsstukken
van vóór de verzelfstandiging. De Rekenkamer achtte het onzorgvuldig
dat de SENS vervolgens, zonder voorafgaande afspraken hieromtrent met het
ministerie, tot vernietiging van financiële bewijsstukken is overgegaan. 3.2. Externe automatisering 3.2.1. Externe adviseurAl geruime tijd voor de verzelfstandiging werden de eerste plannen ontwikkeld
om ten behoeve van de lotenuitgifte terminals op de verkooppunten te plaatsen.
Deze terminals zouden via een netwerk worden verbonden met een centrale computer.
Eind 1990 werd een nieuwe impuls aan de realisering van deze plannen gegeven.
Daartoe werd een adviseur van Datex Telematica BV aangetrokken. De keus voor
de extern adviseur werd volgens mededeling rechtstreeks gemaakt, omdat het
automatiseringsbedrijf Volmac, dat al eerder in 1987 voor dit doel voorstudies
had verricht, de benodigde ondersteuning niet kon bieden. Schriftelijke vastleggingen
van dit selectieproces ontbraken. De Rekenkamer trof geen schriftelijke overeenkomst
met Datex aan, noch afspraken over tarieven of een budget voor de advisering.
Uit de urendeclaraties bleek dat de externe adviseur in een later stadium
via Synergie werd ingehuurd. Datex behoorde evenals Synergie tot de Getronics-groep,
één van de potentiële leveranciers voor het netwerk en
het facilitair beheer. 3.2.2. OfferteprocedureIn een memorandum van 20 mei 1991 werden de beoordelingscriteria vooraf
vastgelegd, alsmede de namen van de potentiële leveranciers die om een
offerte zouden worden gevraagd.Daarna vroeg de Staatsloterij medio 1991 offerten aan door middel van
een internationale «tender»-procedure op basis van vooraf vastgelegde
specificaties.Een daartoe geformeerde werkgroep woog de offerten met toepassing van
een «multi-criteria-analyse» af.Tijdens de fase van offerte-analyse is er veelvuldig en intensief contact
geweest met leveranciers om specificaties te verhelderen en om afstemming
tussen leveranciers voor de verschillende componenten te bereiken. Op basis
van deze onderlinge informatie-uitwisseling werden specificaties herzien of
nader ingevuld en werden door verschillende leveranciers ook de geoffreerde
bedragen gewijzigd. Hierdoor is achteraf aan de hand van het schriftelijke
materiaal het keuzeproces niet meer eenvoudig te volgen.Op 8 oktober 1991 werd een samenvattende beoordeling van de verschillende
leveranciers en offerten opgesteld. Voorzover de Staatsloterij de kosten in
beeld heeft gebracht, kon worden geconstateerd dat doorgaans niet voor de
goedkoopste aanbieder is gekozen, maar voor de leverancier met de hoogste
totaalscore. Dit betekent dat in de meeste gevallen de inschattingen van de
technische en kwalitatieve aspecten de doorslag hebben gegeven.Uit het beoordelingsmemorandum van oktober 1991 bleek dat ten aanzien
van het netwerk, gelet op het grote aantal potentiële leveranciers, een
voorselectie heeft plaatsgevonden, waarbij slechts een beperkt aantal van
de vooraf door de SENS vastgelegde criteria werd meegewogen.De financiering van de leveranties door de uiteindelijk geselecteerde
bedrijven werd ondergebracht in leasecontracten tussen de inmiddels opgerichte
SENS en De Lage Landen Equipmentlease BV (DLL).De lease-overeenkomsten hadden een looptijd van vijf jaar, waarna verlenging
mogelijk was. De in deze periode te betalen termijnen hadden een totale waarde
van ruim f 39 miljoen exclusief BTW. Volgens een berekening van de externe
accountant van de SENS was met het beheer en de exploitatie van het netwerk
in de eerste vijf jaar een bedrag van circa f 43 miljoen exclusief BTW
gemoeid. 3.2.3. TerminalsVoor de terminals werd gekozen voor het Zweedse bedrijf Essnet. Met deze
leverancier bestonden al in 1989/1990 intensieve contacten. Deze contacten
leidden zelfs tot een intentieverklaring van 31 maart 1990. Dit leidde destijds
niet tot een contract. Bij de offerteprocedure van 1991 werd echter wel als
directie-uitgangspunt vooraf vastgelegd dat de voorkeur uitging naar Essnet
voor de leverantie van de terminals.Uit de offertevergelijking bleek dat Essnet de duurste aanbieder van terminals
was en het hoogste bedrijfsrisico had. Vooral de score op de technische kwaliteiten
heeft blijkbaar de doorslag gegeven.Op 21 februari 1992 werd de keuzebeslissing ten gunste van Essnet aan
dit bedrijf medegedeeld, waarna op 23 juni 1992 opnieuw een intentieverklaring
werd getekend.De ondertekening van het contract volgde op 6 juli 1992. De levering door
Essnet werd uiteindelijk ondergebracht in één van de onder punt
3.2.2 bedoelde leasecontracten met DLL. 3.2.4. Netwerk/facilitair beheerDe realisatie van het netwerk en het facilitair beheer werden gegund aan
de combinatie Rabobank/ Getronics Network Services BV. Getronics werd als
hoofdaanbieder geselecteerd voor de implementatie en exploitatie van het terminal-netwerk,
terwijl de Rabobank het netwerk ter beschikking zou stellen.Voorafgaande aan het formele contract werd een intentieverklaring getekend
op 3/4 juni 1992, die werd verlengd op 31 augustus 1992. Het contract werd
30 november 1992 door de directeur ondertekend. 3.2.5. Programmatuur/centrale apparatuurVoor de levering van de computerapparatuur en de systeemsoftware koos
de SENS voor Telecontrol uit Oostenrijk.Op 11 oktober 1991 zond de Staatsloterij een brief aan Telecontrol waarin
werd medegedeeld dat de keus op dit bedrijf was gevallen. Op 16 maart 1992
en later nogmaals op 2 juni 1992 werd een intentieverklaring getekend tussen
de Staatsloterij en Telecontrol. De ondertekening van het contract volgde
op 6 juli 1992. De leveringen door Telecontrol werden uiteindelijk ondergebracht
in één van de onder punt 3.2.2 bedoelde leasecontracten met
DLL. 3.2.6. Betrokkenheid ministerie van FinanciënIn de periode voorafgaande aan de verzelfstandiging, is het ministerie
van Financiën door middel van enkele notities en besprekingen bij de
plannen voor het terminalnetwerk betrokken. In januari 1991 stuurde de directeur
van de Staatsloterij een investeringsvoorstel aan de centrale directie Financieel
Economische Zaken (CDFEZ) van het ministerie. Vanwege de gebrekkige onderbouwing
werd het voorstel in een notitie van 8 februari 1991 door CDFEZ afgewezen.
De directeur richtte vervolgens op 19 juni 1991 een notitie aan de staatssecretaris
van Financiën, waarin hij onder meer de strategische aspecten van de
investering toelichtte. Uit de aantekeningen op deze notitie bleek dat de
staatssecretaris meer duidelijkheid wilde over de budgettaire consequenties
alvorens over het uiteindelijke voorstel te beslissen. In een volgende notitie
van 22 oktober 1991 die «ter informatie» aan de staatssecretaris
werd gestuurd deelde de directeur mede dat opdracht zou worden verstrekt aan
Telecontrol als leverancier van de centrale software. De andere definitieve
opdrachten zouden begin 1992 volgen. Uit deze notitie was echter niet op te
maken dat om een goedkeuring of medebeslissing werd gevraagd. Het ministerie
van Financiën heeft dan ook volgens mededeling van CDFEZ geen goedkeuring
verleend voor de investeringen in het terminalnetwerk.De Raad van Commissarissen van de SENS heeft toestemming gegeven voor
het afsluiten van contracten voor het terminalnetwerk in haar eerste vergadering
van 1 juni 1992 (nog vóór de oprichting van de SENS op 15 juni
1992). De formele verplichtingen in de vorm van definitieve contracten zijn
na de verzelfstandigingsdatum aangegaan. 3.2.7. Conclusies externe automatiseringBij de totstandkoming van de contracten in het kader van het terminalnetwerk-project
werd voor een belangrijk deel voldaan aan de normen en uitgangspunten die
in hoofdstuk 2 (paragraaf 2.1) zijn geformuleerd. Bij de gevolgde procedures
zijn echter de volgende kanttekeningen te plaatsen.– De externe adviseur voor het project was werkzaam voor een onderneming die nauw gelieerd was met één van de potentiële
leveranciers. Deze leverancier werd uiteindelijk geselecteerd voor het facilitair
beheer.– Voor één van de terminalleveranciers werd op voorhand
een voorkeur uitgesproken. Ondanks het hoge bedrijfsrisico en de hoge prijs
van de betrokken aanbieding in relatie tot de concurrentie, werd deze leverancier
uiteindelijk toch geselecteerd op basis van technische mogelijkheden en kwaliteiten.– Tijdens de fase van offerte-analyse vond veelvuldig en intensief
contact plaats met verschillende leveranciers. Naar aanleiding van dit overleg
werden soms specificaties en offerten herzien. Door deze gang van zaken was
achteraf niet meer vast te stellen of elke leverancier in gelijke mate in
de gelegenheid is geweest om zijn aanbieding qua specificaties en/of tarieven
aan te scherpen.– Ten aanzien van het netwerk heeft de (voor)selectie slechts op
basis van een beperkt aantal van de vooraf vastgelegde criteria plaatsgevonden.– Reeds in de periode vóór de verzelfstandiging werden
onder meer intentieverklaringen met leveranciers ondertekend. De Raad van
Commissarissen heeft in zijn eerste vergadering van 1 juni 1992 toestemming
gegeven voor het afsluiten van contracten voor het terminalnetwerk. Op dat
moment waren echter reeds zodanige stappen gezet dat in de praktijk niet zonder
nadelige gevolgen voor de SENS kon worden teruggekomen op de door de directie
ingeslagen weg. 3.3. Interne Automatisering 3.3.1. ProsintaMet het oog op de komst van het nieuwe terminal-netwerk achtte de Staatsloterij
het in 1990 noodzakelijk de interne automatisering opnieuw vorm te geven.
Ter voorbereiding hierop werd in oktober 1990 begonnen met een traject van
informatieplanning dat op 28 maart 1991 heeft geleid tot een projectenplan.Dit plan bestond in hoofdlijnen uit:– de ontwikkeling van nieuwe of verbeterde informatiesystemen rond
de verkoop, de loterijprodukten en de deelnemers;– de opzet en inrichting van de kantoorautomatisering en de interne
infrastructuur (het lokale netwerk, de apparatuur en de beheersorganisatie);– de realisatie van een aantal ondersteunende systemen op het gebied
van financiën, personeel en postregistratie.Het project dat later de naam «Project SENS interne automatisering»
(Prosinta) kreeg, zou volgens plan eind 1993 afgerond moeten zijn. 3.3.2. Externe adviseursTer ondersteuning van de informatieplanning werd het adviesbureau Synergie
Consultants BV ingehuurd. Volgens mededeling van de SENS zouden bij de selectie
van dit bureau nog twee andere adviesbureaus in de beschouwing betrokken zijn.
Uiteindelijk werd Synergie vooral op basis van reputatie en vertrouwen geselecteerd.
De Rekenkamer heeft geen stukken aangetroffen waaruit de geschetste concurrentiestelling
of een kwalitatieve onderbouwing voor de keuze blijkt. Ook voor de ondersteuning
van de uit het informatieplan voortvloeiende projecten werd Synergie ingeschakeld.
Het ging daarbij om het opstellen van definitiestudies en functionele ontwerpen
en om de projectleiding namens de gebruikers van de SENS tijdens de realisatiefase.Synergie diende voor de werkzaamheden in de verschillende fasen offerten
in; meestal op basis van werkelijk bestede dagen tegen een vooraf vastgesteld
tarief. 3.3.3. Uitbesteding realisatie ProsintaDe realisatie van het project Prosinta werd zonder concurrentiestelling
uitbesteed aan de computerleverancier Digital. De directe keuze voor Digital
was volgens mededeling van de SENS gebaseerd op de volgende gronden:– in de bestaande situatie werd reeds gebruik gemaakt van apparatuur
van Digital, waardoor er in de overgangsfase geen aanpassingproblemen werden
verwacht;– Digital zou wereldwijd een vooraanstaande plaats innemen als leverancier
van loterijsystemen.Op 20 maart 1992 kwam tussen de Staatsloterij en Digital een intentie-overeenkomst
tot stand. In deze overeenkomst was voorzien dat het deelproject voor de applicatie-ontwikkeling
zou worden uitbesteed aan een derde partij. Voor deze onderaanbesteding werd
geregeld dat de Staatsloterij de offrerende partijen zou selecteren, de uiteindelijke
beslissing zou nemen en de contracten zou aangaan. Digital had slechts een
adviserende rol bij het keuzeproces en moest zorg dragen voor een goede inpassing.Uit een schriftelijke bevestiging van 29 oktober 1992 van Digital aan
de SENS bleek dat Digital, in overeenstemming met een op 7 september 1992
in overleg met de directeur van de SENS genomen besluit, de onderhandelingen
met Synergie als onderaannemer had afgerond. Uit deze bevestiging bleek voorts
dat daartoe op 29 oktober 1992 een contract tussen Digital en Synergie was
aangegaan. De definitieve overeenkomst tussen de SENS en Digital voor de realisatie
van Prosinta werd op 11 november 1992 afgesloten. De kosten die volgens het
contract met het project waren gemoeid bedroegen, na aftrek van de projectkorting,
circa f 12,6 miljoen exclusief BTW. Van dit bedrag was circa f 6
miljoen gereserveerd voor de ontwikkeling van de applicaties. 3.3.4. Uitvoering ProsintaMedio 1993 bleek dat Digital, onder meer als gevolg van door de SENS voorgestelde
wijzigingen in de functionaliteit, niet binnen het gestelde tijdschema aan
de contractuele verplichtingen ten aanzien van de ontwikkeling zou kunnen
voldoen. Besloten werd om de afbouw van de systemen op nacalculatiebasis met
inschakeling van Synergie te laten plaatsvinden. In dit stadium werden geen
andere potentiële leveranciers meer in de beschouwing betrokken, omdat
dit vertragend zou werken.Met Digital werd op 5 juli 1993 een gewijzigde overeenkomst afgesloten. De in het kader van Prosinta ontwikkelde systemen werden uiteindelijk
in juni 1994 volledig operationeel. 3.3.5. Conclusies interne automatiseringDe gang van zaken rond de interne automatisering gaf de Rekenkamer aanleiding
tot enkele kanttekeningen.– Volgens mededeling van de SENS zou vóór het aantrekken
van Synergie als externe adviseur een afweging met andere adviesbureaus hebben
plaatsgevonden. De Rekenkamer trof geen stukken aan waaruit deze concurrentiestelling
of een onderbouwing van de keuze bleek.– Reeds in de periode vóór de verzelfstandiging werd
een intentieverklaring met Digital getekend. Hierbij was eveneens voorzien
dat voor het deelproject applicatie-ontwikkeling een onderaannemer zou worden ingeschakeld. Naar later bleek werd dit Synergie. De directeur van
de SENS heeft in het overleg met Digital over de in te schakelen onderaannemer
een belangrijke rol gespeeld.– Bij de totstandkoming van het contract met Digital werd geen concurrentie
gesteld.– Onder meer vanwege de door de SENS voorgestelde wijzigingen in
de functionaliteit, werd het contract met Digital gewijzigd en werd Synergie
op nacalculatiebasis ingeschakeld voor de afronding van de systeemontwikkeling.Resumerend kwam de Rekenkamer tot het oordeel dat de totstandkoming en
het beheer van de contracten en activiteiten ten behoeve van de interne automatisering
in diverse opzichten gebreken vertoonden en onvoldoende beantwoordden aan
de normen en uitgangspunten die in hoofdstuk 2 (paragraaf 2.1) zijn geformuleerd. 3.4. Huisvesting van de SENS 3.4.1. Externe adviseurDe Staatsloterij wilde al geruime tijd vóór de verzelfstandiging
verhuizen, omdat de bestaande huisvesting niet meer voldeed. De manager Personeel
en Organisatie en het toenmalige hoofd FEZ fungeerden als projectteam voor
de keuze van de nieuwe huisvesting. Zij hadden behoefte aan deskundig advies
en benaderden als vastgoedadviseur de broer van de directeur van de SENS,
met wie zij hadden kennisgemaakt via de directeur. In maart 1991 werd de adviesopdracht
bevestigd door Alvesta Inter-Properties BV, waarvan de broer van de directeur
bestuurder en enig aandeelhouder was. Het projectteam heeft Alvesta volgens
eigen mededeling benaderd zonder inbreng van de directeur van de SENS en zonder
afweging met andere adviseurs.Alvesta bracht blijkens een brief van 8 februari 1993 een courtage volgens
het normale NVM-tarief in rekening. 3.4.2. Keuze en huur pand Paleisstraat 5Het projectteam heeft in overleg met het managementteam een programma
van eisen opgesteld waaraan de nieuwe huisvesting moest voldoen. Na een uitvoerige
inventarisatie met assistentie van Alvesta, resteerden drie panden, waaronder
het nog te bouwen pand Paleisstraat 5. Aan dit pand werd uiteindelijk de voorkeur
gegeven, omdat het goed bereikbaar was, de huurprijs lager was dan van de
andere panden en omdat specifieke wensen van de SENS al tijdens de bouw gehonoreerd
konden worden. Op papier is dit keuzeproces niet of nauwelijks terug te vinden.
Wel is gebleken dat het projectteam diverse malen gerapporteerd heeft aan
het managementteam. Uit een notitie van 15 november 1991 van de directeur
aan het managementteam bleek dat op dat moment was gekozen voor de Paleisstraat.De plaatsvervangend secretaris-generaal van het ministerie van Financiën
werd via een notitie van 10 januari 1992 op de hoogte gebracht van de voorkeur
voor het pand aan de Paleisstraat. In deze notitie was vermeld dat het noodzakelijk
was op dat moment een huurcontract aan te gaan en dat daarin onder meer de
ontbindende voorwaarde zou worden opgenomen van «overleg met Financiën».
In de notitie werd niet expliciet gevraagd om toestemming van het ministerie
van Financiën. Het ministerie heeft, voorzover na te gaan, niet gereageerd
op deze notitie en heeft geen maatregelen genomen om er zeker van te zijn
dat het voorlopige huurcontract zou worden voorgelegd. In het voorlopige huurcontract
werd als ontbindende voorwaarde de «goedkeuring van Financiën»
opgenomen. Indien de huurder van deze ontbindende voorwaarde gebruik zou willen
maken, zou hij dit vóór 29 februari 1992 schriftelijk kenbaar
moeten maken. Volgens CDFEZ van het ministerie van Financiën werd het
voorlopige huurcontract niet voorgelegd aan het ministerie, zodat er door
het ministerie ook geen toestemming is verleend.De Raad van Commissarissen van de SENS stemde in de eerste vergadering
van de Raad op 1 juni 1992 in met de gekozen huisvesting, «met inachtneming
van het feit dat de beslissing daartoe reeds was genomen in de periode dat
de Staatsloterij nog onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van
Financiën viel». Verder is het onderwerp van de huisvesting in
de verslagen van de Raad niet meer aangetroffen.De SENS tekende de definitieve huurovereenkomst voor het pand aan de Paleisstraat
op 21 januari 1993. Het huurbedrag was ruim f 1,5 miljoen exclusief BTW
per jaar met een looptijd van tien jaar. In december 1993 betrok de SENS het
nieuwe pand. 3.4.3. InrichtingHet projectteam voor de huisvesting werd ook belast met de inrichting
van het gebouw. Er werd volgens het projectteam een begroting en een programma
van eisen voor de inrichting opgesteld. De Rekenkamer heeft de begroting noch
het eisenpakket bij de documentatie aangetroffen.Het projectteam oriënteerde zich uitgebreid op de markt en vroeg
uiteindelijk offerten aan bij twee potentiële leveranciers. De offerte
van de niet geselecteerde leverancier Steelcase was niet meer beschikbaar
bij de SENS. De Rekenkamer heeft de SENS verzocht de ontbrekende offerte op
te vragen en heeft deze ook ontvangen. Hoewel uit de prijsvergelijking bleek
dat Steelcase voor een vergelijkbaar pakket meubelen circa 10% minder duur
was, koos de SENS, op basis van kwaliteitsoverwegingen, toch voor leverancier
König en Neurath (K+N). Van het keuzeproces was geen documentatie meer
beschikbaar. 3.4.4. KunstBij de verzelfstandiging kon de SENS de op dat moment aanwezige kunstwerken
niet behouden of overnemen van het Rijk. Daarom moest de SENS zelf kunstwerken
verwerven.Vooral de directeur en de manager Corporate Communications van de SENS
hebben zich met de kunstaanschaf beziggehouden. De meeste kunstwerken zijn
aangeschaft via kunsthandels of direct van de kunstenaars.Opmerkelijk was dat een aantal kunstwerken afkomstig was van bedrijven
die normaal gesproken niet in kunst handelen. De Bussumsche Wijnkooperij,
waarvan de SENS regelmatig dranken heeft betrokken, heeft tevens drie kunstwerken
geleverd. Voorts heeft het automatiseringsbedrijf String Automation BV zes
schilderijen aan de SENS geleverd. De directeur van String Automation bleek
een persoonlijke relatie van de heer Van Gastel te zijn en is tevens als directeur
verbonden aan Synergie.Synergie is een belangrijke zakenpartner van de SENS op het terrein van
de automatisering.Bovendien werden kunstwerken aangeschaft van een kunstenares die, volgens
de directeur, enige tijd zijn partner is geweest. Uit dossieronderzoek van
de Rekenkamer bleek dat deze kunstwerken deels waren verworven na de aanvang
van deze relatie.De SENS bleek voor het meubilair noch voor de kunstwerken een inventarisadministratie
te voeren. 3.4.5. Conclusies huisvesting SENSDe gang van zaken rond de selectie van de nieuwe huisvesting en de inrichting
daarvan gaf de Rekenkamer aanleiding tot enkele kanttekeningen.– De SENS heeft een aantal mogelijkheden voor de nieuwe huisvesting
overwogen. Het selectieproces bleek onvoldoende gedocumenteerd.– Bij het aantrekken van de broer van de directeur als vastgoedadviseur
heeft geen afweging plaatsgevonden ten opzichte van andere adviseurs.– Voorzover na te gaan werd het voorlopige huurcontract niet aan
het ministerie van Financiën voorgelegd, zodat er door het ministerie
ook geen toestemming is verleend voor het aangaan van de huurovereenkomst.
Het ministerie van Financiën heeft niet gereageerd op een eerdere notitie
van de SENS waarin de voorlopige huurovereenkomst werd aangekondigd.De Raad van Commissarissen heeft achteraf ingestemd met de nieuw gekozen
huisvesting, «met inachtneming van het feit dat de beslissing daartoe
reeds was genomen in de periode dat de Staatsloterij nog onder de verantwoordelijkheid
van het ministerie van Financiën viel».– De afweging van de offerten voor de inrichting van het gebouw
was onvoldoende controleerbaar, omdat belangrijke documenten niet meer beschikbaar
waren. Uit de vergelijking van de offerten kwam naar voren dat kwaliteitsoverwegingen
en niet de kosten de doorslag gaven bij de keuze van het meubilair.– Bij de levering van kunst ten behoeve van de nieuwbouw bleken
personen betrokken te zijn die een persoonlijke relatie met de heer Van Gastel
hadden.– Een inventarisadministratie voor meubilair en/of kunstwerken ontbrak.De Rekenkamer kwam tot het oordeel dat het financieel beheer rond de selectie
en inrichting van de nieuwe huisvesting in verschillende opzichten onvoldoende
ordelijk en controleerbaar was. Tevens was de Rekenkamer van oordeel dat bij
de advisering over het gebouw en de aanschaf van enkele kunstwerken zakelijke
belangen van de SENS samenliepen met de belangen van persoonlijke relaties
van de directeur. Derhalve was naar de mening van de Rekenkamer juist extra
zorgvuldigheid ten aanzien van de gevolgde procedures op z'n plaats geweest. 4. Apm 4.1. Belang directeurDe relatie van de directeur van de Staatsloterij/SENS met de APM-vennootschappen
is onderwerp geweest van vragen vanuit de Tweede Kamer (ingezonden 19 september
1994, beantwoord 24 oktober 1994, nr. 108) en kan als directe aanleiding worden
gezien voor het verzoek van de staatssecretaris van Financiën aan de
Rekenkamer om een onderzoek naar de SENS in te stellen. Naar deze zaak is
in eerste instantie in opdracht van de Raad van Commissarissen een beperkt
onderzoek ingesteld door de externe accountant van de SENS. De Departementale
Accountantsdienst van het ministerie van Financiën (DAF) heeft daarna
op enkele punten een nader onderzoek verricht. De DAF heeft geen afzonderlijk
rapport uitgebracht, omdat inmiddels duidelijk was geworden dat de Rekenkamer
een onderzoek naar de SENS zou instellen.Uit de hiervoor genoemde onderzoeken bleek onder meer dat de heer Van
Gastel tot eind 1992 een belang had van 25% in APM Beheer BV, waarvan APM
Zoetermeer BV een 100% dochter was. Volgens de antwoorden op de kamervragen
bezat de heer Van Gastel deze aandelen reeds toen hij in april
1989 interim-manager werd van de Staatsloterij. De heer Van Gastel heeft zijn
aandelen in APM Beheer BV om niet afgestoten en dit in een brief van 30 december
1992 vastgelegd. In deze brief behield de heer Van Gastel zich echter alle
rechten voor ten aanzien van een door hem verstrekte lening van f 300 000.
Uit de brief bleek niet wanneer, aan wie en onder welke voorwaarden deze lening
was verstrekt. Tegenover de Rekenkamer verklaarde de heer Van Gastel oorspronkelijk
dat de lening ruim vóór december 1992 was verstrekt aan een
echtpaar dat als bestuurder en aandeelhouder verbonden was aan APM Beheer
BV. Volgens deze verklaring zou het gaan om een privé-lening.In een brief van 12 oktober 1994 aan de president-commissaris van de SENS
deelde de externe accountant mede dat hij deze lening niet in zijn rapport
over de kwestie APM zou vermelden, omdat het een «privé-lening»
zou betreffen.Kort voor de afronding van het Rekenkameronderzoek kwam de heer Van Gastel
op zijn verklaring terug. Hij deelde mede dat de lening in 1991 was verstrekt
aan APM Automatisering BV en dat deze in 1992 was afgewaardeerd tot nihil;
het betrof derhalve geen privé-lening.Uit het onderzoek van de Rekenkamer bleek dat de heer Van Gastel in eerste
instantie medio 1991 een aandelenbelang in APM Automatisering BV verwierf.
In dezelfde periode verstrekte de heer Van Gastel een lening van f 350 000
aan APM Automatisering BV, waarop eenmalig in 1992 f 50 000 werd
afgelost. Begin 1993 waardeerde de heer Van Gastel het restant van de lening
op nihil. Kennelijk beschouwde hij de vordering op dat moment als oninbaar.In mei 1992 ontstonden APM Beheer BV en APM Zoetermeer BV door middel
van statuten- en naamswijzigingen van twee reeds bestaande besloten vennootschappen.
APM Beheer BV hield alle aandelen van APM Zoetermeer BV. De heer Van Gastel
verwierf vervolgens in APM Beheer BV een aandelenbelang van 25%. Dit betekent
derhalve dat de heer Van Gastel deze aandelen nog niet in bezit had op het
moment dat hij in april 1989 interim-manager van de Staatsloterij werd. In
december 1992 stootte de heer Van Gastel het aandelenbelang in APM Beheer
BV af.De activiteiten van APM Automatisering BV werden voortgezet door APM Zoetermeer
BV. Eind 1992 vond een wijziging van naam, zetel en bestuurder van APM Automatisering
BV plaats. De nieuwe naam werd AAM Automatisering BV. Deze vennootschap werd
uiteindelijk medio 1993 failliet verklaard. De heer Van Gastel kon niet voldoen
aan het verzoek van de Rekenkamer om van de verwerving van aandelen in APM
Automatisering BV en APM Beheer BV stukken over te leggen.Begin 1994 werd APM Zoetermeer BV failliet verklaard en werden de activiteiten
van deze vennootschap voortgezet door APM Computerservice BV. In de laatste
vennootschap heeft de heer Van Gastel geen aandelenbelang (gehad). 4.2. Inschakeling APM door de Staatsloterij/SENSUit het eerdergenoemde onderzoek van de externe accountant van de SENS
bleek onder meer dat de inschakeling van APM Automatisering BV door de Staatsloterij
in eerste aanleg plaatsvond via een direct-marketing bureau. Voorzover na
te gaan werden de activiteiten van APM Automatisering ten behoeve van de Staatsloterij
rond 1990/1991 gestart. Er zijn althans geen aanwijzingen aangetroffen dat
al eerder dan 1990 werkzaamheden voor de Staatsloterij werden verricht. De Rekenkamer heeft tijdens haar onderzoek trachten te achterhalen vanaf
welk moment de directeur op de hoogte was van de (indirecte) inschakeling
van de APM-vennootschappen ten behoeve van de Staatsloterij, respectievelijk
SENS.Tegenover de Rekenkamer heeft de heer Van Gastel in eerste aanleg verklaard
pas in de loop van 1992 te hebben vernomen dat APM werkzaamheden voor de SENS
verrichtte. De Rekenkamer heeft echter documentatie van de SENS aangetroffen
waaruit bleek dat de heer Van Gastel op 31 oktober 1990 een afspraak had bij
APM te Zoetermeer. In besprekingsverslagen van het management-team van begin
1991 werd APM ook enkele malen genoemd. De heer Van Gastel was volgens deze
besprekingsverslagen aanwezig bij deze bijeenkomsten. Op grond hiervan moet
worden aangenomen dat de heer Van Gastel vanaf eind 1990/begin 1991 wist dat
er een (indirecte) relatie tussen APM en de Staatsloterij bestond. Na confrontatie
met deze gegevens heeft de heer Van Gastel erkend dat zijn oorspronkelijke
verklaring onjuist moet zijn geweest. 4.3. Offerteprocedures rond APM 4.3.1. Offerteprocedure eind 1992Hoewel APM Automatisering BV al geruime tijd als onderaannemer werkzaamheden
ten behoeve van de Staatsloterij, respectievelijk SENS verrichtte, werd dit
bedrijf pas in de tweede helft van 1992 voor het eerst in een offerteprocedure
betrokken voor onder meer «data-entry» werkzaamheden.In deze procedure partipiceerden twee andere bedrijven: de Bank Giro Centrale
(BGC) en Multi-Post Nederland BV.APM Automatisering diende reeds op 27 juli 1992 een eerste offerte voor
data-entry-werkzaamheden in. Uit correspondentie bleek dat er in augustus
1992 contacten met de BGC bestonden ten aanzien van gewenste specificaties.
Pas begin november 1992 bleek ook Multi-Post in de offerteprocedure te zijn
betrokken. Multi-Post vroeg bij brief van 5 november 1992 om een nadere specificatie
van een aantal elementaire gegevens, zoals te verwerken aantallen. Daarop
heeft de SENS een gespecificeerde offerte-aanvraag opgesteld en op 19 november
1992 aan de potentiële leveranciers toegestuurd. Deze offerte-aanvraag
omvatte niet alleen data-entry, maar ook diverse mailingwerkzaamheden. Het
was de bedoeling om het gehele pakket werkzaamheden bij één
leverancier onder te brengen. Volgens mededeling van de SENS werden niet meer
leveranciers gevraagd om te offreren, omdat anders de offerte-analyse te tijdrovend
zou worden.Door een werkgroep van drie personen werden keuzecriteria en wegingsfactoren
bepaald ten behoeve van een «multi-criteria-analyse». Begin december 1992 werden de offerten ontvangen. Eén van de drie
offerten was afkomstig van APM Zoetermeer BV, die de werkzaamheden voor de
SENS inmiddels van APM Automatisering BV had overgenomen.De offerten werden niet gelijktijdig en/of onder aanwezigheid van meerdere
personen geopend.De offerte van de BGC werd bij de analyse vanwege de gebrekkige specificatie
terzijde gelegd, omdat de BGC, volgens de werkgroep, niet in staat was om
op korte termijn met een duidelijker offerte te komen.Aan de hand van de offerten van APM Zoetermeer (hierna aangeduid als APM)
en Multi-Post kende de werkgroep scores toe aan de verschillende aspecten
die een rol speelden in de beoordeling.In de multi-criteria-analyse waren ook een aantal kostenelementen opgenomen
waaraan scores werden toegekend. Een vergelijkende kostencalculatie ontbrak
echter.De uiteindelijke keuze ten gunste van APM werd volgens mededeling bepaald door de uitkomst van de multicriteria-analyse en door een
aantal andere overwegingen. Deze andere overwegingen waren:– de goede ervaringen met APM;– APM was dichtbij gevestigd;– de flexibiliteit van APM;– APM had alles «onder één dak».De afweging was, volgens de werkgroep, niet primair op kosten-, maar op
kwalitatieve overwegingen gebaseerd. De Rekenkamer trof geen schriftelijke
overeenkomst met APM aan en ook geen schriftelijke bevestiging van de gunning
aan APM. In eerste instantie ging APM alleen data-entry werkzaamheden verrichten
met de bedoeling om later ook de mailingactiviteiten te gaan uitvoeren. 4.3.2. Beoordeling offerteprocedure eind 1992De offerteprocedure en -analyse gaven de Rekenkamer aanleiding tot enkele
kanttekeningen.– Bij toepassing van de multi-criteria-analyse is het normaal gesproken
de bedoeling dat alle relevante criteria in het model zijn verwerkt. Het bestaan
van andere overwegingen naast de eigenlijke analyse dient in beginsel vermeden
te worden.– De andere onder punt 4.3.1 genoemde overwegingen die een rol hebben
gespeeld bij de keuze voor APM, lijken niet overtuigend. Zo werd erkend dat
concurrent Multi-Post ook voldoende dichtbij gevestigd was.Multi-Post kon bovendien door een fusie in januari 1993 met Hageman Direct
Mail BV ook het grootste deel van de werkzaamheden onder één
dak, respectievelijk onder centrale verantwoordelijkheid uitvoeren. Overigens
zou ook APM gebruik maken van onderaannemers.Uit notulen van de technische staf en verslagen van de klachtencommissie
van medio 1992 bleek dat de werkzaamheden van APM niet altijd zonder problemen
verliepen. Er werd onder meer melding gemaakt van aanloopproblemen bij de
verwerking door APM. Tijdens de offerte-analyse van eind 1992 kon derhalve
bekend zijn dat op basis van opgedane ervaringen het oordeel over de kwaliteit
van APM niet onverdeeld gunstig was. Na de uitbesteding van de werkzaamheden
aan APM namen in de loop van 1993 de klachten over en de problemen met APM
toe. De verwachtingen omtrent de kwaliteit van APM bleken derhalve niet uit
te komen.Overigens bestonden er geen kwaliteitsproblemen bij de werkzaamheden die
Multi-Post reeds gedurende jaren voor de Staatsloterij/SENS verrichtte.De SENS heeft geen onderzoek naar de betrouwbaarheid en financiële
soliditeit van APM ingesteld, alvorens de werkzaamheden aan dit bedrijf op
te dragen. Een dergelijk onderzoek had naar het oordeel van de Rekenkamer
voor de hand gelegen, omdat het de bedoeling was om een belangrijk pakket
van werkzaamheden bij één leverancier onder te brengen.– De Rekenkamer heeft het analysemodel en de scores ten aanzien
van de kostenelementen beoordeeld. Daaruit bleek dat de basis voor de toegekende
scores aan de kostenaspecten onduidelijk was. Zo werden onder meer punten
toegekend voor kostenaspecten, bijvoorbeeld met betrekking tot systeemontwerp
en onderhoud, die als zodanig niet genoemd werden in de offerten. Daarnaast
bleken de toegekende scores voor het kostenaspect «data-entry»
tegenstrijdig. Er werd namelijk op twee verschillende plaatsen in het analysemodel
een score voor dit aspect toegekend, in één geval ten gunste
van APM en in het andere geval ten gunste van Multi-Post.– Omdat door de SENS werd aangevoerd dat de scores op de kostenelementen
niet doorslaggevend waren geweest, werd het model door de Rekenkamer
nogmaals doorgerekend na eliminatie van de scores op de kostenelementen. Het
resultaat van deze berekening was dat de beide leveranciers hetzelfde aantal
punten bereikten. Op grond van het analysemodel had de SENS derhalve, als
alleen kwalitatieve overwegingen in de beschouwing zouden zijn betrokken,
indifferent moeten zijn ten opzichte van de twee potentiële leveranciers.– Omdat een door de SENS opgestelde kostencalculatie ontbrak, heeft
de Rekenkamer aan de hand van de offerten van Multi-Post en APM een kostenvergelijking
opgesteld voor vier soorten activiteiten. Voor deze activiteiten zijn de kosten
per jaar berekend op basis van de uitgangspunten en gegevens die de SENS in
de offerte-aanvraag had opgenomen. Het resultaat van de kostenvergelijking
leidde tot de conclusie dat Multi-Post bij drie van de vier activiteiten voordeliger
was dan APM. Op jaarbasis zou de SENS voor de vier vergeleken soorten activiteiten
en bij de gegeven volumina met een keuze voor Multi-Post een bedrag van bijna
f 283 000 exclusief BTW hebben bespaard. Bovendien bood Multi-Post,
in tegenstelling tot APM, een korting van 10% op de variabele verwerkingskosten
bij een contractduur van minimaal twee jaar. Als de SENS van deze mogelijkheid
gebruik zou hebben gemaakt, had dit een extra besparing van circa f 82 600
exclusief BTW per jaar opgeleverd voor de vier in de beschouwing betrokken
soorten activiteiten. 4.3.3. Offerteprocedure eind 1993Eind 1993 vond een tweede offerteprocedure plaats, waarbij het ging om
een combinatie van print- en mailingwerkzaamheden die werd aangeduid als «poststraat».
In de procedure participeerden drie leveranciers: APM Zoetermeer, Multi-Post
en Rabofacet.De Rekenkamer heeft voor deze offerteronde geen specificaties en/of keuzecriteria
aangetroffen.Evenals bij de offerteprocedure van eind 1992 werden de ontvangen offerten
niet gelijktijdig en/of onder aanwezigheid van meerdere personen geopend.Er werd bij deze procedure geen multi-criteria-analyse toegepast. De offerte-analyse
beperkte zich tot een (klad)berekening van de kostenverschillen, waaruit bleek
dat APM Zoetermeer en Multi-Post duurder waren dan Rabofacet. Bij de berekening
werd echter de door Multi-Post verleende korting van 10% op de variabele verwerkingskosten
bij een minimale contractduur van twee jaar niet meegenomen, terwijl Rabofacet
uitging van een minimale contractduur van drie jaar.Begin januari 1994 werd een intentieverklaring getekend met Rabofacet,
waarin werd overeengekomen dat in overleg met de SENS nadere specificaties
voor een uitgebreider pakket werkzaamheden zouden worden opgesteld. Vastgelegd
werd dat Rabofacet als enige in staat zou worden gesteld om in februari 1994
hogere tarieven te offreren. Voorts mocht Rabofacet voor een aanzienlijk hoger
bedrag dan in de offerte genoemd ontwikkelingskosten van programmatuur in
rekening brengen bij de SENS.Uit het definitieve contract dat eind mei 1994 tot stand kwam bleek dat
het voornaamste tarief met ruim 20% was verhoogd ten opzichte van de offerte. 4.3.4. Beoordeling offerteprocedure eind 1993De Rekenkamer vond het opmerkelijk dat bij de analyse in het kader van
deze offerteronde uitsluitend een kostenvergelijking werd toegepast, terwijl
bij de voorgaande offerteronde voornamelijk een kwalitatieve vergelijking
plaatsvond en een vergelijkende kostencalculatie achterwege bleef. Het tekenen
van de intentieverklaring met de beoogde leverancier had als effect dat de
concurrentie vroegtijdig werd uitgeschakeld. Nadien kreeg alleen
de gekozen leverancier de gelegenheid om een nieuwe offerte in te dienen met
aanzienlijk hogere tarieven. De gevolgde werkwijze heeft daardoor een zuivere
afweging tussen de verschillende leveranciers verhinderd. 4.4. Vordering SENS op APMBegin 1993 heeft het toenmalige hoofd van de afdeling FEZ van de SENS
een aantal facturen van PTT-Post voldaan voor een totaalbedrag van ruim f 900 000
die APM Zoetermeer BV had moeten betalen. Pas in het najaar van 1993 kwam
aan het licht dat deze betalingen hadden plaatsgevonden. Bij de SENS waren
enkele personen onder wie het hoofd FEZ onbeperkt gemachtigd om betalingen
ten laste van de SENS te verrichten. Een tweede handtekening was voor de uitvoering
van de betalingsopdracht niet vereist. Ten tijde van het Rekenkameronderzoek
was deze regeling nog onverminderd van kracht.De omstandigheden waaronder deze betalingen hebben plaatsgevonden bleven
tijdens het onderzoek van de Rekenkamer onduidelijk. De desbetreffende facturen
waren verdwenen en de motieven om tot deze betalingen over te gaan kon de
SENS niet aangeven. Desgevraagd kon de SENS niet verklaren waarom niet op
grond van onverschuldigde betaling werd teruggevorderd van PTT-Post en waarom
genoegen werd genomen met een toezegging tot terugbetaling door APM Zoetermeer
BV zonder een vergoeding voor het renteverlies.Omdat de financiële positie van APM Zoetermeer BV blijkbaar een directe
terugbetaling aan de SENS niet toeliet, werd een afbetalingsregeling getroffen.
APM Zoetermeer BV zou werkzaamheden ten behoeve van de SENS verrichten en
daarvoor niet worden betaald. De tegenwaarde van de verrichte werkzaamheden
in geld werd afgeboekt van de vordering. Na de overgang van de schuld en de
activiteiten van APM Zoetermeer BV naar APM Computerservice BV werd een andere
regeling getroffen voor de schuldvereffening. De werkzaamheden van APM Computerservice
BV zouden normaal worden gefactureerd, maar de daarop behaalde marge zou via
credit-nota's ten gunste van de SENS en in mindering op de vordering komen.
Daarmee werd de afwikkeling van de vordering uiteraard aanzienlijk vertraagd.Per 31 december 1994 stond van de vordering nog een bedrag van bijna f 300 000
open. Met het aflossingstempo van 1994 zou het nog twee tot drie jaar duren
voordat de gehele vordering op APM Computerservice BV is afgewikkeld. Volgens
de manager FEZ van de SENS bestond de verwachting dat APM Computerservice
BV in 1995 een aantal grote opdrachten zou krijgen, waardoor de vordering
sneller teruggebracht zou kunnen worden. 4.5. Conclusies APMDe Rekenkamer kwam op basis van haar onderzoek tot een aantal conclusies
omtrent de belangen van de directeur in de APM-vennootschappen en de relatie
tot de SENS.– Gelet op de onderzoeksbevindingen moet worden aangenomen dat de
heer Van Gastel vanaf eind 1990/begin 1991 wist dat APM Automatisering BV
werkzaamheden ten behoeve van de Staatsloterij/SENS verrichtte.– De heer Van Gastel heeft zijn belangen in de APM-vennootschappen
pas daarna, in 1991/1992, verworven.– De lening van f 350 000 werd door de heer Van Gastel
in 1991 aan APM Automatisering BV verstrekt en had geen privé-karakter. De Rekenkamer kwam tot het oordeel dat er rond de APM-vennootschappen
sprake was van een belangenverstrengeling tussen de privébelangen van
de heer Van Gastel en de zakelijke belangen van de Staatsloterij/SENS. De
heer Van Gastel heeft daaromtrent onjuiste en/of onvolledige informatie verstrekt.De Rekenkamer heeft de offerteprocedures rond APM Zoetermeer BV van eind
1992 en eind 1993 onderzocht. Resumerend leidde dit onderzoek tot het oordeel
dat beide offerteprocedures in diverse opzichten onvoldoende zorgvuldig waren
afgewikkeld. De selectie van APM Zoetermeer BV door de SENS naar aanleiding
van de offerteprocedure van eind 1992, achtte de Rekenkamer bovendien bedrijfseconomisch
onvoldoende gefundeerd.Voorts vond de Rekenkamer het onbevredigend dat de SENS de omstandigheden
waaronder in de loop van 1993 de vordering op APM Zoetermeer BV van ruim f 900 000
is ontstaan, niet voldoende heeft kunnen ophelderen.Ook de wijze van terugbetalen – «inverdienen» –
leidt tot onzuivere zakelijke verhoudingen, omdat daardoor de kwaliteit en
de kosten van de leverancier niet meer de primaire beweegredenen zijn voor
het plaatsen van de orders. 5. Positie en belangen directeur SENS 5.1. ManagementcontractenDe huidige directeur van de SENS werd in april 1989 aangetrokken als interim-manager
voor de Staatsloterij door de toenmalige plaatsvervangend secretaris-generaal
van het ministerie van Financiën. Het eerste contract met de management-BV
van de heer Van Gastel (Van Gastel Associates BV) kwam tot stand door tussenkomst
van het Nederlands Centrum voor Interim Management BV (NCIM). Deze overeenkomst
werd aangegaan voor de duur van zes maanden en bepaalde dat de heer Van Gastel
gemiddeld tenminste drie dagen per week werkzaamheden zou verrichten voor
de opdrachtgever.Na afloop van het eerste contract zou volgens de directeur eind 1989 een
nieuw managementcontract zijn afgesloten zonder tussenkomst van het NCIM.
Dit contract had volgens de directeur eveneens een duur van zes maanden met
mogelijkheid van stilzwijgende verlenging. De Rekenkamer heeft geen exemplaar
van dit contract kunnen achterhalen. In april 1990 werd tussen de toenmalige
plaatsvervangend secretaris-generaal van het ministerie van Financiën
en de heer Van Gastel afgesproken om de relatie te verlengen tot na de verzelfstandiging
van de Staatsloterij. Deze afspraak werd in een memorandum vastgelegd en later
bevestigd in september 1990.Pas in april 1993 kwam een nieuw managementcontract tot stand na onderhandelingen
tussen de directeur en de president-commissaris van de SENS. Deze overeenkomst
had een duur van twaalf maanden met de intentie van verlenging tot 1996, telkens
met een periode van twaalf maanden. Het contract ging uit van gemiddeld tenminste
drie volledige werkdagen per week en voorzag voorts in een extra vergoeding
van 20% van het jaarlijkse honorarium bij het bereiken van in overleg met
de Raad van Commissarissen te bepalen financiële doelstellingen. Indien
deze resultaten niet zouden worden bereikt, zou de directeur 20% van zijn
honorarium af moeten staan. Over 1993 werd deze extra vergoeding aan de directeur
toegekend. Uit het onderzoek van de Rekenkamer bleek dat nagelaten was afspraken
vast te leggen omtrent de financiële doelstellingen die maatgevend zouden
zijn voor het al dan niet ontvangen van de extra vergoeding, respectievelijk
de korting van 20% op het honorarium. De directeur verwees naar de «corporate
doelstellingen» van de SENS voor de jaren 1993 en 1994. De president-commissaris
van de SENS deelde desgevraagd mede dat in zijn ogen vooral de omzetontwikkeling
bepalend was voor de toekenning van de extra vergoeding over 1993. Overigens
was de president-commissaris van oordeel dat het bestaande meetinstrument
te afhankelijk was van onbeheersbare omgevingsinvloeden en daarom aan een
heroverweging toe was.De declaraties/facturen voor gewerkte dagen werden gefiatteerd door de
president-commissaris van de SENS en daarna uitbetaald.De managementcontracten van de directeur met de SENS gaven de Rekenkamer
aanleiding tot enkele kanttekeningen.– In de contracten is slechts een minimum aangegeven voor het aantal
dagen dat de directeur gemiddeld per week voor de Staatsloterij/SENS dient
te werken. Boven dit minimum lieten de contracten de directeur vrij om zelf
te kunnen bepalen hoeveel dagen door hem ten behoeve van de SENS werden gewerkt.
De directeur had daarmee in belangrijke mate zelf de hoogte van het per maand
te ontvangen honorarium in de hand.– De toekenning van de extra vergoeding van 20% van het honorarium
over 1993 miste de daarvoor in het contract vereiste basis. Er waren namelijk
geen afspraken vastgelegd omtrent de financiële doelstellingen die maatgevend
zouden zijn voor het al dan niet toekennen van de extra vergoeding.– De Rekenkamer wijst er op dat het niet uitgesloten is dat de managementcontracten,
op grond van de geldende regelgeving en jurisprudentie, geen stand kunnen
houden bij een toetsing door de Belastingdienst, waardoor de SENS het risico
loopt om alsnog als inhoudingsplichtige te worden aangemerkt ten opzichte
van de heer Van Gastel.Volgens mededeling van de president-commissaris van de SENS vond overleg
plaats over de omzetting van het managementcontract met de BV van de directeur
in een dienstverband. 5.2. Kostenvergoedingen directeur 5.2.1. Afspraken over kostenvergoedingenIn de managementcontracten van april 1989 en april 1993 was vastgelegd
dat alle kosten, zoals reis-, verblijf- en representatiekosten, welke de goede
verrichting van de werkzaamheden zouden meebrengen, door de Staatloterij,
respectievelijk de SENS zouden worden vergoed. In april 1989 werd het tarief
voor de reiskosten bepaald op f 0,70 per gereden kilometer.In het managementcontract van april 1993 werd vastgelegd dat de heer Van
Gastel voor dienstreizen een auto met chauffeur ter beschikking zou krijgen.In de managementcontracten werden verder geen richtlijnen en/of beperkingen
opgenomen voor de kostenvergoedingen. 5.2.2. Directie-autoUit onderzoek van de Rekenkamer bleek dat de directie-auto met ingang
van 1 september 1992 werd geleasd, terwijl het managementcontract waarin de
bepaling over een auto met chauffeur werd opgenomen, pas in april 1993 tot
stand kwam. Volgens mededeling van de president-commissaris heeft de directeur
het leasecontract afgesloten zonder hem vooraf daarin te kennen.
Er werden ook geen afspraken hieromtrent vastgelegd vooruitlopend op het managementcontract
van april 1993.Volgens de directeur was geen vergelijking met andere lease-aanbiedingen
gemaakt. Evenmin had een afweging plaatsgevonden tussen leasing en exploitatie
in eigen beheer.Voorts bleek uit onderzoek dat de heer Van Gastel zijn directie-auto ook
voor privédoeleinden gebruikte, hoewel volgens het managementcontract
van april 1993 de auto bestemd was voor dienstreizen. 5.2.3. Zakelijke credit-card en representatienota'sDe Rekenkamer verzocht de directeur om de bescheiden met betrekking tot
zijn kostenvergoedingen te overhandigen. Naar aanleiding van dit verzoek werden
de afrekeningen van 1993 tot en met oktober 1994 van de zakelijke credit-card
van de directeur ter inzage gegeven. Voorts werd een verzameling van representatienota's
voor dezelfde periode verstrekt.De Rekenkamer stelde vast dat de opgeleverde afrekeningen en declaraties
geen volledig beeld gaven van de reis-, verblijf- en representatie-uitgaven
van de directeur in de bovengenoemde periode. Zo bleek uit de financiële
administratie dat facturen voor onder meer vliegreizen en ook diverse restaurantnota's
rechtstreeks aan de SENS werden gestuurd en zodoende niet ten laste van de
credit-card van de directeur kwamen.Uit alleen de afrekeningen van de credit-card en de daarbij gevoegde nota's
was het zakelijke karakter daarvan doorgaans niet vast te stellen, wegens
het ontbreken van aantekeningen op deze stukken.Uit het onderzoek naar de declaraties van de directeur bleek dat tenminste
enkele declaraties die ten laste van de SENS waren gebracht een privékarakter
hadden. 5.2.4. Conclusies kostenvergoedingenDe resultaten van het onderzoek naar de kostenvergoedingen gaven de Rekenkamer
aanleiding tot verschillende kanttekeningen.– In de managementcontracten tussen de directeur en de SENS waren
nauwelijks richtlijnen en/of beperkingen opgenomen voor de kostenvergoedingen.
Naar het oordeel van de Rekenkamer had het in de rede gelegen om hierover
duidelijke afspraken vast te leggen.– Vooruitlopend op het managementcontract van april 1993 werd al
in september 1992 een directie-auto geleasd op initiatief van de heer Van
Gastel. Omdat hiermee werd afgeweken van het lopende managementcontract had
de directeur naar het oordeel van de Rekenkamer vooraf toestemming aan de
president-commissaris moeten vragen en de afspraken hieromtrent schriftelijk
vast moeten leggen.Aan het leasecontract voor de directie-auto bleek geen alternatievenafweging
vooraf te zijn gegaan.Bovendien werd de directie-auto, in strijd met de bepaling in het managementcontract,
ook privé gebruikt door de heer Van Gastel.– De administratie van de kostenvergoedingen van de directeur was
zodanig opgezet dat daaruit niet op eenvoudige wijze een volledig overzicht
kon worden verkregen.– Het zakelijke karakter van de declaraties was doorgaans op grond
van de declaraties alleen niet vast te stellen, wegens het ontbreken van aantekeningen
op deze stukken. Uit het onderzoek van de Rekenkamer bleek dat tenminste enkele
declaraties een privé-karakter hadden. Resumerend kwam de Rekenkamer tot het oordeel dat het financieel beheer
rond de kostenvergoedingen van de directeur lacunes vertoonde en
dat de directeur niet een volledig zuivere scheiding tussen kosten met een
zakelijk en privé-karakter heeft aangebracht. 5.3. Nevenfuncties en privé-belangen van de directeurUit het onderzoek van de Rekenkamer bleek dat in de managementcontracten
geen afspraken waren vastgelegd over nevenfuncties of privé-belangen
van de directeur. Volgens de heer Van Gastel was dit onderwerp noch door de
plaatsvervangend secretaris-generaal van het ministerie van Financiën,
noch door de president-commissaris van de SENS aan de orde gesteld. Ook de
heer Van Gastel heeft niet het initiatief genomen om nevenfuncties en/of privé-belangen
te bespreken. In het najaar van 1992 zou hij de president-commissaris wel
hebben geïnformeerd over zijn minderheidsbelang in APM Beheer BV. Pas na de publiciteit rond de kwestie APM is de heer Van Gastel door de
Raad van Commissarissen om een opgave van nevenfuncties en belangen gevraagd.Ten behoeve van de Raad van Commissarissen heeft de heer Van Gastel op
8 november 1994 een verklaring afgelegd over zijn nevenfuncties en privé-belangen
(zie bijlage).In deze verklaring is onder meer een 25%-belang in een bedrijfspand aan
de Nieuwe Parklaan te 's-Gravenhage vermeld. Uit onderzoek van de Rekenkamer
bleek dat het ging om een belegging die werd gehouden tezamen met twee directeuren
van Synergie (een zakenpartner van de SENS) en met zijn broer (via Alvesta
Beleggingen BV).Blijkens de antwoorden op de kamervragen naar aanleiding van de kwestie
APM (19 september 1994, nr. 108), heeft de directeur aangegeven dat hij direct,
noch indirect belangen houdt in ondernemingen waarmee de SENS zakelijke banden
onderhoudt.Tegenover de Rekenkamer deelde de heer Van Gastel mede dat hij hiermee
actuele aandelenbelangen op het oog heeft gehad die direct of indirect kunnen
resulteren in voor hem daaruit voortvloeiend geldelijk gewin, zulks als gevolg
van zijn werkzaamheden voor de SENS. De Rekenkamer heeft de heer Van Gastel
de ruimere definitie van belangen (verstrengeling), zoals opgenomen in paragraaf
1.3, voorgehouden en hem gevraagd of hij belangen heeft (gehad) die voldeden
aan deze definitie. Afgezien van het belang in APM maakte hij in antwoord
daarop melding van het voormalige aandelenbelang in Synergie en van zijn werkzaamheden
voor dit bedrijf tot en met 1988. In paragraaf 5.4 wordt nader ingegaan op
de belangen in Synergie.Ten aanzien van de belangen van (familie)relaties van de directeur in
verhouding tot de SENS verwees de heer Van Gastel naar het adviseurschap van
zijn broer bij de selectie van de nieuwe huisvesting voor de SENS (zie ook
punt 3.4.1). Voor het overige zouden (familie)relaties geen belangen hebben
bij of in zakenpartners van de SENS. 5.4. Synergie/GetronicsDe Staatsloterij/SENS heeft vanaf de tweede helft van 1990 opdrachten
aan Synergie BV verstrekt ten behoeve van automatiseringsadviezen en -werkzaamheden.
Synergie was in de loop van 1990 een 100% dochter geworden van Getronics NV.
Getronics werd in 1992 hoofdaannemer ten behoeve van de implementatie en exploitatie
van het externe netwerk van de SENS.Volgens zijn mededeling verrichtte de heer Van Gastel tot in 1988 werkzaamheden
voor Synergie en zou hij vanaf 1989 geen inkomsten van Synergie meer hebben
ontvangen. De heer Van Gastel verklaarde voorts dat hij tot 1990
een aandelenbelang in Synergie had, dat hij per 1 januari 1990 heeft verkocht
met het oog op de aandelenoverdracht aan Getronics. Getronics is een beursgenoteerde
vennootschap.Omtrent de verkoop van zijn aandelen Synergie verklaarde de heer Van Gastel
verder dat de betaling van de overdrachtsprijs door Getronics in een aantal
termijnen plaatsvond en dat hij alleen recht had op de eerste termijn. Deze
termijn ontving hij niet ineens, maar over enkele jaren gespreid in contanten.Uit het onderzoek van de Rekenkamer kwam naar voren dat in de loop van
1990 tussen Synergie en Getronics een overeenkomst werd gesloten voor de verkoop
en overdracht van alle aandelen Synergie aan Getronics. De heer Van Gastel
had op dat moment een aandelenbelang van bijna 20% in Synergie. De overnameprijs
die Getronics zou betalen voor de aandelen Synergie werd afhankelijk gesteld
van de door Synergie te behalen financiële resultaten in de jaren 1989
tot en met 1993. De overnameprijs zou dan ook niet in één keer,
maar in een aantal jaarlijkse termijnen worden uitbetaald. De eerste termijn
is door Getronics geheel in contanten voldaan. De tweede tot en met de vijfde
termijn zou voor een deel in contanten en voor het resterende deel in aandelen
Getronics worden uitbetaald. In de overeenkomst met Getronics werd vastgelegd
dat de heer Van Gastel afstand deed van zijn rechten op betaling van de tweede
tot en met de vijfde termijn. Uit andere documenten bleek echter dat de heer
Van Gastel, in tegenstelling tot de andere drie ex-aandeelhouders, zijn aandeel
in de tweede tot en met de vijfde termijn niet rechtstreeks van Getronics,
maar via de andere ex-aandeelhouders heeft ontvangen.Uit de door de Rekenkamer onderzochte documentatie bleek dat het aandeel
van de heer Van Gastel in de tweede tot en met de vijfde termijn afhankelijk
was van de resultaten van Synergie in de desbetreffende jaren.Een en ander betekent dat de heer Van Gastel in de periode 1989 tot en
met 1993 belang had bij gunstige financiële resultaten van Synergie.Voorts kwam uit het Rekenkameronderzoek naar voren dat de heer Van Gastel,
in tegenstelling tot wat hij eerder verklaarde, in de jaren 1989 tot en met
1992 inkomsten uit dienstbetrekking van Synergie ontving. In 1990 en 1991
ging het om meer dan f 150 000 per jaar. In een reactie op deze
bevinding verklaarde de heer Van Gastel dat hij zijn managementvergoeding
van de Staatsloterij over deze periode af had gedragen aan Synergie tegen
betaling van een salaris van circa f 150 000 per jaar.Daarnaast bleek tijdens het onderzoek dat de heer Van Gastel de afgelopen
jaren voor aanzienlijke bedragen belegde in beursgenoteerde aandelen Getronics.
Tegenover de Rekenkamer had de heer Van Gastel eerder verklaard geen aanmerkelijke
beleggingen aan te houden in beursgenoteerde ondernemingen die zakenpartner
zijn van de SENS.De Rekenkamer concludeerde dat er in de relatie tot Synergie sprake is
(geweest) van een belangenverstrengeling tussen de privébelangen van
de heer Van Gastel en de zakelijke belangen van de Staatsloterij/SENS en dat
de heer Van Gastel onjuiste en/of onvolledige informatie hieromtrent heeft
verstrekt. 5.5. CommotioIn september 1993 heeft Commotio BV een aanzet gegeven om een concept
te ontwikkelen voor de ondersteuning van de artikelenpromotie in warenhuizen
die fungeren als verkooppunten voor de SENS.In juli 1994 kwam vervolgens een overeenkomst tussen de SENS en Commotio
tot stand voor een project van drie fasen. De heer Van Gastel verklaarde tegenover de Rekenkamer geen belang in Commotio
te hebben (gehad) en de directeur van Commotio slechts enkele malen te hebben
ontmoet uit hoofde van diens functie als directeur van Digital.Uit het onderzoek van de Rekenkamer bleek dat de heer Van Gastel van februari
1993 tot 1 oktober 1994 bij de Kamer van Koophandel was ingeschreven als commissaris
van Commotio BV. Bovendien bleek hij een financieel belang van f 70 000
te hebben (gehad) in dit bedrijf. De heer Van Gastel verklaarde na confrontatie
met de gegevens over zijn commissariaat dat hij vanaf begin 1994 niet meer
fungeerde als (onbezoldigd) commissaris van Commotio. Als reactie op de bevindingen
van de Rekenkamer inzake zijn financieel belang in Commotio verklaarde de
heer Van Gastel dat het een aandelenbelang betrof. Volgens de heer Van Gastel
had hij in een aandeelhoudersvergadering van januari 1994 aangekondigd dat
hij zijn aandelenbelang van de hand wilde doen, omdat de afdeling Marketing
van de SENS geïnteresseerd was in een zakelijke relatie met Commotio.
Medio februari 1994 verklaarden de overige aandeelhouders zich bereid de aandelen
over te nemen en zou het beheer van de aandelen met onmiddellijke ingang zijn
overgenomen door één van de andere aandeelhouders. Tevens zou
de heer Van Gastel een volmacht hebben ondertekend voor onmiddellijke formalisering.Naar aanleiding van deze verklaring van de heer Van Gastel verrichtte
de Rekenkamer nader onderzoek naar het aandelenbelang van de heer Van Gastel
in Commotio BV. Uit een notariële akte van 4 februari 1993 bleek dat
de heer Van Gastel zijn aandelenbelang in Commotio BV op die datum verwierf.
Uit dezelfde akte bleek dat String Holding BV en Syncon Automatisering BV
eveneens een aandelenbelang in Commotio BV hadden verworven. De directeur
van String Holding BV en de directeur van Syncon Automatisering BV zijn tevens
directeuren van Synergie.Uit een andere notariële akte van 3 augustus 1994 bleek dat de heer
Van Gastel zijn aandelenbelang in Commotio BV op die datum uitbreidde door
de verwerving van een deel van de aandelen die een andere aandeelhouder ten
verkoop aanbood. In reactie op deze bevindingen van de Rekenkamer heeft de
heer Van Gastel documentatie toegezonden, waaruit bleek dat hij op 19 oktober
1994 een volmacht heeft ondertekend voor de levering van zijn aandelen. De
Rekenkamer heeft geen aanwijzingen aangetroffen dat de heer Van Gastel nadien
zijn aandelenbelang in Commotio BV zou hebben afgestoten.De Rekenkamer concludeerde dat, zolang de heer Van Gastel zijn aandelenbelang
in Commotio BV niet volledig heeft afgestoten, een situatie van belangenverstrengeling
bestaat tussen de privébelangen van de heer Van Gastel en de zakelijke
belangen van de Staatsloterij/SENS. De heer Van Gastel heeft hieromtrent onjuiste
en/of onvolledige informatie verstrekt. Voorts constateerde de Rekenkamer
dat ten aanzien van Commotio BV de zakelijke belangen van de SENS samenliepen
met belangen van persoonlijke relaties van de directeur. 5.6. Com&SenseDe SENS sloot in april 1993 een overeenkomst met Com&Sense BV i.o.
voor de exploitatie van een aantal 06-lijnen ten behoeve van de SENS.Uit onderzoek van de Rekenkamer bleek dat in juli 1993 DWM Interactieve
Telefoon Communicatie BV werd opgericht. Deze onderneming werd in de oprichtingsfase
onder de naam Com&Sense gedreven. Eén van de directeuren van Synergie
bleek via zijn vennootschap String Automation Consultants BV een belang van
16% te hebben genomen in DWM Interactieve Telefoon Communicatie BV. Desgevraagd bevestigde de heer Van Gastel dat hij op de hoogte was van
een relatie tussen de directeur van String Automation en Com&Sense, maar
dat het aandelenbelang in DWM Interactieve Telefoon Communicatie BV hem onbekend
was.De Rekenkamer constateerde dat in elk geval kort na het afsluiten van
het contract met Com&Sense (thans DWM Interactieve Telefoon Communicatie
BV) zakelijke belangen van de SENS zijn gaan samenlopen met de belangen van
een persoonlijke relatie van de directeur. 6. Commentaren en nawoord 6.1. Hoofdlijnen commentaren directeur SENS, Raad van
Commissarissen en staatssecretaris van FinanciënDe directeur van de SENS schreef in zijn commentaar dat er in 1989, toen
hij aantrad als interim-manager bij de Staatsloterij, nog nauwelijks een netwerk
van zakelijke relaties bestond. Uiteraard had hij, conform hetgeen gebruikelijk
is in het zakelijk verkeer, bij de ontwikkeling en de groei van de Staatsloterij
gebruik gemaakt van zijn bestaand netwerk van relaties. Juist omdat hij van
mening is dat persoonlijke relaties geen enkele rol ter zake mogen spelen,
had hij bij al zijn beslissingen over projecten nadrukkelijk het advies ingeroepen
en overgenomen van de desbetreffende projectgroep, zodat uiterste zorgvuldigheid
was betracht alvorens tot inschakeling van een relatie over te gaan. Naar
zijn mening is sprake van belangenverstrengeling wanneer bewust de intentie
bestaat om zich privé te verrijken, daarbij met opzet gebruik makend
van de zakelijke positie die men heeft en de contacten die samenhangen met
die positie. Dit nu zou in zijn geval absoluut niet aan de orde zijn. Hij
had zich op geen enkele wijze en op geen enkel tijdstip verrijkt ten koste
van het bedrijf. Daar waar hij gebruik had gemaakt van bestaande relaties,
was dit altijd geschied met goede intenties en met een voor het bedrijf gunstig
resultaat. Wanneer hij constateerde dat een zakelijke relatie mogelijk zou
kunnen lopen naast een privébelang, had hij direct passende actie ondernomen.De bevindingen van de Rekenkamer rond belangenverstrengeling wees hij
dan ook af. «Mijn intentie was en mijn overtuiging is dat ik het bedrijf
naar eer en geweten maximaal gediend heb conform in het bedrijfsleven geldende
regels en ik zou het op dezelfde manier doen als het mijn eigendom zou zijn»,
aldus de directeur van de SENS.Volgens de Raad van Commissarissen had de directeur met zijn management
gestalte gegeven aan een vernieuwd bedrijf van de SENS, met nieuwe produkten,
een nieuwe interne organisatie en een beduidend hogere verkoopopbrengst. De
daarbij gehanteerde prioriteiten op commercieel en financieel terrein hadden
de instemming van de Raad en de indruk bestond, gelet op het financiële
belang en de daarop verkregen reacties, dat ook het Ministerie van Financiën
zich in plannen en uitwerkingen had kunnen vinden.De staatssecretaris van Financiën sprak in zijn reactie zijn dank
uit voor de gedegen wijze waarop aan zijn verzoek was voldaan. De nota gaf
hem geen aanleiding voor schriftelijk commentaar.De Rekenkamer wijst er op, dat de stelling van de directeur, dat de uiterste
zorgvuldigheid was betracht alvorens tot inschakeling van een relatie over
te gaan door haar onderzoek niet wordt gestaafd.De Rekenkamer heeft zich bij haar onderzoek overigens geconcentreerd op
de feiten en zich weloverwogen verre gehouden van het achterhalen van intenties
van betrokkenen. De Rekenkamer plaatst tenslotte de kanttekening dat het specifieke karakter
van de SENS naar haar mening met zich meebrengt dat bij het leidinggeven aan
dit bedrijf en het toezichthouden er op, naast een commerciële oriëntatie
die vergelijkbaar is met die van private ondernemingen, ook rekening moet
worden gehouden met de eisen die de publieke functie van de SENS met zich
brengt.De commentaren van de directeur en de Raad die zich meer op details richtten
worden in de volgende paragrafen weergegeven en becommentarieerd. 6.2. Opzet financieel beheer rond majeure contractenIn zijn commentaar besteedde de directeur uitvoerig aandacht aan de achterstandspositie
waarin de Staatsloterij zich in zijn ogen bevond bij zijn aantreden als interim-directeur
en aan de ingrijpende veranderingsprocessen als gevolg van de verzelfstandiging
en commercialisering van de Staatsloterij. Mede in overleg met de externe
accountant had de directeur getracht verbeteringen in het financieel beheer
aan te brengen. Daarbij moest hij uiteraard prioriteiten stellen.Ook de Raad van Commissarissen wees in zijn commentaar op deze problematiek.
De Raad gaf aan zich onder meer via de rapportages van de externe accountant
op de hoogte te hebben gehouden van de voortgang van de verbeteringen in het
financieel beheer.De directeur erkende dat de door de Rekenkamer gehanteerde normen en uitgangspunten
voor het financieel beheer juist zijn, maar volgens hem werd daaraan in de
praktijk vrijwel nooit volledig voldaan.Ook de Raad van Commissarissen noemde deze normen weinig realistisch.De directeur gaf verder toe dat de formele opzet van het financieel beheer
nog niet optimaal was, waarbij hij aantekende dat:– vanuit een achterstandspositie was gestart en gaandeweg verbeteringen
zijn aangebracht;– door ingrijpende veranderingsprocessen noodgedwongen een prioriteitenstelling
moest plaatsvinden;– een niet in alle opzichten goede opzet van de formele procedures
niet uitsluit dat de selectie van leveranciers zorgvuldig kan geschieden.De Rekenkamer merkt op dat haar oordeel over het door haar onderzochte
deel van het financieel beheer voornamelijk is gebaseerd op het feit dat bij
de SENS richtlijnen en procedures voor het aanvragen en behandelen van offerten
nagenoeg geheel ontbraken. 6.3. Majeure projectenDe directeur schreef in zijn reactie dat in het contractenbestand en de
inventarisatie van kunstwerken na de afsluiting van het onderzoek van de Rekenkamer
belangrijke verbeteringen zijn opgetreden. De Rekenkamer heeft hier met instemming
kennis van genomen.De directeur merkte voorts op dat het normaal was dat de keuze van de
leveranciers in het kader van de externe automatisering niet uitsluitend was
gebaseerd op kostenoverwegingen, maar ook op kwalitatieve gronden.Ook de Raad van Commissarissen wees op de afweging tussen kwalitatieve
aspecten en het prijselement.Ook de Rekenkamer is van mening dat overwegingen van kwalitatieve aard
een belangrijke rol in de afwegingsprocessen kunnen en behoren te spelen.
Zoals de directeur in zijn commentaar ook zelf aangaf ontbreken bij deze kwaliteitsaspecten
vaak toetsbare en objectieve criteria. Dit betekent naar de mening van de
Rekenkamer dat de zorgvuldigheid en controleerbaarheid van de gevolgde procedures
daarom extra aandacht vereist.De directeur beschouwde de goedkeuring van het ministerie van Financiën
voor de investeringen in het terminalnetwerk als verleend op basis van de
gevoerde gesprekken en de regelmatige voortgangsrapportages.Ook de toestemming voor het huren van het pand aan de Paleisstraat werd
geacht te zijn gegeven, omdat het ministerie er geen blijk van had gegeven
het niet eens te zijn met de beslissing om te verhuizen.De Raad van Commissarissen schreef dat hij ervan uit was gegaan dat het
ministerie van Financiën voldoende mogelijkheden had gehad om negatief
te beslissen over de projecten externe automatisering en huisvesting, gelet
op de frequente contacten tussen het ministerie en de Staatsloterij.De Rekenkamer merkt hierbij op dat uit het ontbreken van afwijzende reacties
van het Ministerie van Financiën niet zonder meer mag worden afgeleid
dat werd ingestemd met de desbetreffende contracten.Over de keuze van Synergie als onderaannemer voor het Prosinta-project
merkte de directeur op dat deze keuze geheel voor rekening van Digital kwam.De Rekenkamer leidde echter uit de aangetroffen documentatie af dat Digital
hieromtrent overleg had gevoerd met de directeur van de SENS.De directeur stelde dat de kunstenares die enige tijd zijn partner was,
na het ontstaan van deze relatie geen opdrachten meer had ontvangen.De door de Rekenkamer aangetroffen documentatie ondersteunde zijn stelling
echter niet. 6.4. APMIn zijn commentaar wees de directeur er op dat tussen APM Automatisering
BV en de Staatsloterij in eerste instantie een indirecte relatie bestond via
een direct-marketing bureau.De directeur was van mening dat hij in de periode vóór de
verzelfstandiging een grote mate van vrijheid had ten aanzien van zijn aandelenbelangen,
omdat het ging om interim-management en er geen sprake was van een langdurig
contract.De directeur wees het oordeel van de Rekenkamer over belangenverstrengeling
volstrekt af. Daar waar APM direct was ingeschakeld was dit volgens hem altijd
geschied via een reguliere procedure met meerdere offertes.De Raad van Commissarissen liet in een afzonderlijke reactie weten, dat
de directeur in een gesprek met de president-commissaris in het najaar van
1992 zijn belang in APM had gemeld en desgevraagd te kennen had gegeven geen
andere vergelijkbare belangen te bezitten die op enigerlei wijze tot belangenverstrengeling
zouden kunnen leiden.De Rekenkamer acht het voor de vraag of er sprake is van belangenverstrengeling
niet van essentieel belang of het gaat om interim-management of een vaste
managementrelatie. Bovendien plaatst de Rekenkamer hierbij de kanttekening
dat de heer Van Gastel zijn aandelenbelang in APM Automatisering BV pas heeft
verworven, nadat hem bekend was geworden dat deze vennootschap werkzaamheden
verrichtte voor de Staatsloterij. In dit kader acht zij het van ondergeschikte
betekenis dat de inschakeling van de APM-vennootschappen in eerste
instantie via een direct-marketing bureau plaatsvond. 6.5. ManagementcontractenDe directeur gaf in zijn commentaar aan het voor de hand liggend te vinden
dat er een minimum aantal te werken dagen in zijn managementcontracten werd
vastgelegd. Voorts merkte hij op dat over de inhoud van het managementcontract
meermalen contact was geweest tussen zijn fiscaal adviseur en de Belastingdienst.
De Belastingdienst had daarbij schriftelijk laten weten dat er geen fiscale
bezwaren bestonden tegen de inschakeling van zijn management-BV. De managementcontracten
waren volgens hem op een wijze opgesteld zoals in het bedrijfsleven gebruikelijk
is.De Rekenkamer merkt hierbij op dat de instemming van de Belastingdienst
betrekking had op de situatie van enkele jaren geleden. Het door de Rekenkamer
gesignaleerde risico blijft derhalve aanwezig. 6.6. Synergie/GetronicsIn zijn commentaar gaf de directeur een uitvoerige schets van de gang
van zaken rond de afstoting van zijn aandelen Synergie. De directeur slaagde
er naar het oordeel van de Rekenkamer echter niet in de conclusie te weerleggen
dat de door hem ontvangen termijnen afhankelijk waren van de resultaten van
Synergie.Ten aanzien van Getronics merkte de directeur op dat zijn aandelenbelegging
miniem klein is ten opzichte van het totaal aantal uitstaande aandelen Getronics.
De opdrachten van de SENS hadden volgens de directeur een nauwelijks waarneembare
invloed op de omzet van Getronics.De Rekenkamer merkt hierbij op dat de belegging in aandelen Getronics
binnen het totaal van de aandelenbelangen van de directeur van substantiële
betekenis was. 6.7. CommotioDe directeur merkte over zijn aandelen in Commotio BV op dat hij op het
moment van de verwerving van de aandelen (begin 1993) met geen mogelijkheid
had kunnen voorzien dat zich later een relatie met de SENS zou ontwikkelen.
Hij had echter voordat zich de belangstelling materialiseerde de nodige stappen
gezet om de aandelen van de hand te doen.De Rekenkamer concludeerde dat de stappen van de directeur nog niet hadden
geleid tot de daadwerkelijke afstoting van zijn aandelenbelang. 7. SlotDe Algemene Rekenkamer onderzocht in de periode november 1994 tot februari
1995 op verzoek van de staatsecretaris van Financiën de totstandkoming
en het beheer van belangrijke contracten bij de Stichting Exploitatie Nederlandse
Staatsloterij (SENS). De vraag of en in hoeverre daarbij sprake is geweest
van enigerlei verstrengeling tussen de privébelangen van de directeur
en de belangen van de SENS was een bijzonder punt van aandacht in het onderzoek.
De aanleiding voor het verzoek van de staatssecretaris vormden vragen uit
de Tweede Kamer over onder meer de persoonlijke belangen van de directeur
van de SENS in het mailing-bedrijf APM. Uit het onderzoek bleek dat richtlijnen en procedures voor het aanvragen
en behandelen van offertes bij de SENS nagenoeg geheel ontbraken. Ook waren
er geen voorschriften voor de vorm en inhoud van contracten en voor de vorming
van contractdossiers. Om te zien hoe het contractbeheer in de praktijk plaatsvond,
onderzocht de Rekenkamer drie grote projecten, namelijk de externe automatisering,
de interne automatisering en de huisvesting. Dit gaf aanleiding tot een aantal
kritische kanttekeningen over de ordelijkheid en de controleerbaarheid van
deze projecten.Uit een deelonderzoek naar twee offerteprocedures waarin APM Zoetermeer
BV een rol speelde, bleek dat deze onvoldoende zorgvuldig waren afgewikkeld.
De keuze voor APM Zoetermeer BV achtte de Rekenkamer in één
van deze gevallen bovendien bedrijfseconomisch onvoldoende onderbouwd.Op grond van het onderzoek naar de belangen van de directeur oordeelde
de Rekenkamer dat in de relatie tot drie zakenpartners van de SENS sprake
was van verstrengeling van privébelangen van de directeur en zakelijke
belangen van de SENS. De Rekenkamer constateerde dat de directeur een aandelenbelang
in APM Automatisering BV had verworven, terwijl hij wist dat dit bedrijf werkzaamheden
voor de Staatsloterij/SENS verrichtte. Voorts bleek dat de directeur belang
had bij gunstige financiële resultaten van Synergie BV, dat voor de Staatsloterij/Sens
werkzaamheden op het gebied van automatisering verrichtte. Bij de verkoop
van aandelen Synergie die hij in bezit had, werd de overnameprijs namelijk
afhankelijk gesteld van de door Synergie te behalen financiële resultaten
in de jaren 1989 tot en met 1993. De derde zakenpartner waarin de directeur
privébelangen bleek te hebben, betrof Commotio BV. De directeur bleek
commissaris van deze BV te zijn geweest en een financieel belang te hebben
in dit bedrijf.De Rekenkamer constateerde tevens dat de directeur omtrent deze drie kwesties
onjuiste en/of onvolledige informatie heeft verstrekt.Daarnaast was de Rekenkamer in enkele gevallen van oordeel dat de zakelijke
belangen van de SENS samenliepen met belangen van persoonlijke relaties van
de directeur.De Rekenkamer onderzocht tenslotte de rechtstreekse privébelangen
van de directeur in de SENS in de vorm van de managementcontracten tussen
hem en de SENS en zijn kostenvergoedingen. Uit dit onderzoek bleek dat zowel
de afrekening van het honorarium op grond van het managementcontract als het
financieel beheer rond de kostenvergoedingen van de directeur lacunes vertoonden.De directeur van de SENS schreef in zijn reactie dat altijd de uiterste
zorgvuldigheid was bekracht alvorens tot inschakeling van een relatie over
te gaan en dat hij altijd nadrukkelijk het advies van een projectgroep had
ingewonnen én overgenomen. Inschakeling was altijd geschied op basis
van marktconforme tarieven en kwaliteit. Voorts had hij zich op geen enkele
wijze of op geen enkel tijdstip verrijkt ten koste van het bedrijf. Hij wees
dan ook de bevindingen van de Rekenkamer over belangenverstrengeling af.Zowel de directeur als de Raad van Commissarissen benadrukten dat na de
oprichting van de SENS veel werk was gemaakt van het inhalen van achterstanden
op het gebied van de administratieve organisatie, financieel beheer en juridische
zaken. De daarbij door de directeur gehanteerde prioriteiten op commercieel
en financieel terrein hadden de instemming van de Raad.De staatssecretaris van Financiën zag in de nota geen aanleiding
voor commentaar. De Rekenkamer heeft zich bij haar onderzoek geconcentreerd op de feiten.
Zij wijst er op, dat de stelling van de directeur, dat de uiterste zorgvuldigheid
was betracht alvorens tot inschakeling van een relatie over te gaan door haar
onderzoek niet wordt gestaafd.Het specifieke karakter van de SENS brengt in haar ogen mee, dat bij het
leiding geven aan dit bedrijf en het toezicht houden er op, naast een commerciële
oriëntatie die vergelijkbaar is met die van private ondernemingen, ook
rekening moet worden gehouden met de eisen die de publieke functie van de
SENS met zich brengt. BIJLAGEVERKLARING DIRECTEUR SENS AAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN SENSDen Haag, 8 november 1994Betreft: privébelangen van L. A. M. van GastelIn de vergadering van de Raad van Commissarissen van de SENS dd. 6 november
1994 heeft ondergetekende aangegeven, welke privébelangen hij heeft.1. Van Gastel heeft geen andere positie – betaald of onbetaald –
anders dan die van directeur SENS of functies daaraan gelieerd.2. Van Gastel heeft een 100% belang in Van Gastel Beheer BV. Van Gastel
Beheer BV heeft op haar beurt een 100% belang in Van Gastel Associates BV.
 (...) Van Gastel Beheer/Van Gastel Associates is opgericht in 1985 met als
doelstelling de verhuur van Van Gastel via management contracten. Van Gastel
Beheer/Van Gastel Associates heeft nooit enige andere inkomstenbron gekend
dan via deze management contracten.3. Het privévermogen van Van Gastel bestaat uit:– aandelen in beurs genoteerde fondsen;– liquiditeiten;– onroerend goed, waaronder een 25% belang in een bedrijfspand aan
de Nieuwe Parklaan in Den Haag.Van Gastel heeft in privé geen belang – direct, noch indirect –
in andere bedrijven.Het privévermogen is verkregen door verkoop per 1 januari 1990
van een 20% belang in Synergie Consultants. Dit bedrijf verwierf in 1988 een
opdracht van het Ministerie van Financiën betreffende de evaluatie van
het CAFA-project. Van Gastel werd hierin de uitvoerend projectmanager.4. In de periode van de Staatsloterij en daarop volgend de SENS heeft
Van Gastel geen andere inkomstenbron gehad – van welke vorm of aard
dan ook – dan die voortvloeiend uit het management contract met de Staatsloterij/SENS.Het contract op interim basis is op 19 april 1989 ingegaan en vervolgens
verlengd. Met de toenmalige plaatsvervangend secretaris-generaal is in mei
1990 afgesproken het contract ook na verzelfstandiging voor bepaalde tijd
te verlengen. Door de voorzitter van de Raad van Commissarissen drs. S. Orlandini
is na de verzelfstandiging een nieuw management contract gesloten ingaande
april 1993. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24119-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl