Preventiebeleid voor de volksgezondheid; Brief minister over de adviezen van de Gezondheidsraad en van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg ten aanzien van screening
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22894, nr. 179 h1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

14-11-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

22894 nr. 179

04-07-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAanleidingAdviezenReactieAlgemeenDoelstellingenDoelstelling 1: een goedgeïnformeerde keuze van de
consument mogelijk makenAdviezenStandpuntDoelstelling 2: kwaliteit van alle screeningen garanderena. Eigen aanbod overheidHet huidige beleidDe adviezenStandpuntb. Wet op het bevolkingsonderzoekHuidig beleidDe adviezenStandpuntc. Kwaliteit van producten (consument test zichzelf)Huidig beleidAdviezenStandpuntd. Kwaliteit van diensten (consument laat zich testen)De adviezenPrivacyProfessionele richtlijnenCommissie van deskundigenKeurmerkStandpuntPrivacyProfessionele richtlijnenCommissie van deskundigenKeurmerkConclusieDoelstelling 1: een goedgeïnformeerde keuze van de
consument mogelijk makenDoelstelling 2: de kwaliteit van alle screeningen garanderenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 22894, nr. 179 b1Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 22894, nr. 179 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 22894, nr. 179 b3Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22894Toon alle publicaties in het hoofddossier

 
 
 Heruitgave en origineel

Kamerstuk 22894, nr. 179Origineel van deze publicatie

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 46 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 894Preventiebeleid voor de volksgezondheidnr. 179 Herdruk1BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORTAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 4 juli 2008AanleidingDe meeste mensen hechten veel waarde aan een goede gezondheid. De toegenomen
screeningsmogelijkheden bieden de gelegenheid om na te gaan of die gezondheid
nu of op termijn misschien een risico loopt. Er komen steeds meer gezondheidstests
op de markt en het aanbod van screeningsdiensten zoals total body scans, preventieconsulten
en check-up’s stijgt. Screening2 kan gezondheid
opleveren wanneer behandelbare ziekten in een vroeg stadium worden opgespoord.
Ook kan screening mensen bewust maken van de gezondheidsrisico’s die
zij lopen, waardoor zij ervoor kunnen kiezen hun leefstijl aan te passen.
Maar screening kent ook nadelen. Het kan leiden tot onnodige ongerustheid,
valse geruststelling en uitsluiting van werk of verzekeringen. Het kan ook
leiden tot onnodige medicalisering en daardoor ongewenste stijging van zorgkosten.
Het goed interpreteren van screening is, zelfs voor professionals, in de regel
geen eenvoudige zaak. Daarnaast zijn sommige onderzoeken zelf risicovol, zoals
bijvoorbeeld scans met ioniserende straling.Bovenstaande vormde aanleiding voor mijn adviesaanvraag aan de Gezondheidsraad
(GR) en aan de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) van 12 maart
2007 (zie bijlage 1)3. De adviezen heb ik op 28 april
jl. aan u aangeboden4. Met deze brief geef ik
mijn standpunt op de adviezen.Kern van dit standpunt is de balans tussen het recht op autonomie van
de burger om zelf te kunnen kiezen voor screening en de bescherming van diezelfde
burger tegen de risico’s van screening door het reguleren van kwaliteit
en veiligheid. Deze balans speelt een rol binnen het eigen aanbod van de overheid,
het Nationaal Programma Bevolkingsonderzoek, de Wet op het bevolkingsonderzoek,
de zelftests en het overige aanbod aan screening. AdviezenOp 1 april jl. ontving ik de beide adviezen: het GR-rapport «Screening:
tussen hoop en hype», en het RVZ-rapport «Screening en de rol
van de overheid». Ik ben de raden zeer erkentelijk voor deze adviezen.
Het zijn helder geschreven en gedegen analyses van bijzonder ingewikkelde
materie. Het relatief korte tijdbestek waarin de adviezen zijn opgesteld is
een compliment waard. De rapporten van de GR en de RVZ zijn vooral richtinggevend
en geven nog geen pasklare, uitgewerkte oplossingen. Ik vind de adviezen waardevol
omdat zij een agenda voor de toekomst bieden. Daarmee zijn bouwstenen gegeven
voor een duurzame beleidsontwikkeling van de overheid en andere betrokken
actoren.Bij mijn beleidsvorming heb ik ook andere rapporten gebruikt. Ik noem
de evaluatie Wet op het bevolkingsonderzoek door Zorgonderzoek Nederland (ZonMw),
van december 2000 en de reactie daarop van de toenmalige minister van VWS1 en het rapport van de Inspectie voor de Gezondheidszorg
(IGZ) «Toezicht op preventief medisch onderzoek» dat ik u 19 mei
jl. heb toegezonden2. Deze brief sluit verder
aan bij de brieven «Gezond zijn, gezond blijven»3, «Dynamische eerstelijnszorg»4, «Programmatische
aanpak van chronische ziekten»5 en«Investeren
in de zorgrelatie: zeven rechten voor de cliënt in de zorg6 ». Advies GRDe GR weegt de beschermingstaak van de overheid zwaarder dan de keuzevrijheid
van de burger. Het advies van de GR heeft de volgende kernboodschappen:Geef een kwaliteitsimpuls aan deugdelijk aanbod.Zowel op het punt van screening als op het punt van zelftesten. Ontmoedig
het aanbieden van ondeugdelijke screening en geef een kwaliteitsimpuls door
een «keurmerk» voor aanbod en aanbieders in te stellen. De WBO
moet blijven als vangnet voor het meest risicovolle aanbod. De vergunningplicht
van de WBO moet worden geflexibiliseerd, maar de reikwijdte moet ongewijzigd
blijven. De regelgeving voor zelftesten moet worden verbeterd.Verbeter de informatie en de voorlichting.Betrouwbare beoordelingen van vormen van screening moeten voor een breed
publiek beschikbaar komen op internet.Handhaaf het huidige kader voor verantwoorde screening.Het huidige kader zijn de criteria van Wilson & Jungner. Dit kader
is toekomstbestendig. Het overheidsaanbod moet zich blijven beperken tot screening
op behandelbare aandoeningen.Voer centrale regie via een permanente Commissie Screening.Deze commissie is een gezaghebbende en onafhankelijke instantie met de
volgende taken:• het bevorderen van onderzoek naar en het uitvoeren van wetenschappelijke
beoordelingen van nieuwe mogelijkheden;• het adviseren over de inhoud van het nationaal programma bevolkingsonderzoek
en/of het verzekerd pakket;• het informeren van burgers en professionals over zinvol gebruik
van screening;• het stimuleren van professionele richtlijnen en standaarden;• adviseren over de reikwijdte WBO alsmede beoordelen van vergunningaanvragen.De precieze inbedding en vormgeving moeten nog worden uitgewerkt.Zowel de GR als de RVZ vinden dat de overheid zich actief moet opstellen:
zinvolle screening beschikbaar en toegankelijk maken, burgers in staat stellen
om zelf verantwoorde keuzes te maken en tot slot burgers beschermen tegen
risico’s van ondeugdelijke screening. Maar er zijn ook accentverschillen
op het punt van de concrete aanbevelingen. Advies RVZDe RVZ stelt de vrijheid van de burger om zich op eigen initiatief te
laten testen voorop. De RVZ vindt het belangrijk om screening in internationale
context te bezien: het is moeilijk uit te leggen dat nèt over de grens
een screening wordt uitgevoerd die in Nederland verboden is. Het advies van
de RVZ heeft de volgende kernboodschappen:Verbeter de kennis en de voorlichting.Er moet betrouwbare objectieve voorlichting komen over nut en noodzaak
van screening, inclusief zelftests, zodat burgers verantwoorde keuzen kunnen
maken. Het gaat om algemene informatie maar ook om de publicatie van lijsten
met bewezen effectieve en ineffectieve screeningen en een lijst met screeningen
die in het basispakket zitten. Informatie en voorlichting is ook relevant
voor professionals. Er moet onafhankelijke informatie ontwikkeld worden en
beschikbaar komen over de risico’s van genetisch testen van personen
die geen genetisch belaste persoonlijke of familiegeschiedenis hebben.Baseer kwaliteitsnormen voor screening op professionele
standaarden.Zorgaanbieders en verzekeraars moeten zich beperken tot aanbod van «evidence-based»
screening. Er moet meer duidelijkheid komen welke vormen van screening gerekend
worden tot de professionele standaarden.Focus de beschermingstaak van de overheid op misbruik
van (genetische) gegevens.Doel hiervan is om uitsluiting bij arbeid en verzekeringen te voorkomen.
De RVZ beveelt aan om een commissie te laten adviseren over de wettelijke
verankering hiervan in de Wet medische keuringen (WMK) dan wel nieuwe wetgeving.Verbeter de wettelijke regulering.De wet- en regelgeving moet worden verbeterd op het punt van zelftesten
en op het punt van de WBO. De WBO moet uitsluitend fungeren als kwaliteitswet
voor de landelijke programma’s voor bevolkingsonderzoek die door de
overheid worden gefinancierd en aangeboden.ReactieAlgemeenIk ben het eens met de GR en de RVZ dat de overheid moet laveren tussen
twee opgaven: het benutten van kansen voor burgers en het beschermen tegen
risico’s1. Voor het kabinet staat de vrijheid
van de burger2 om zelf te beslissen of hij zich
wil laten testen voorop. Dit principe verwijst naar autonomie als waarde.
Ik ga hier niet verder op in maar verwijs naar de beleidsbrief «ethiek»3. Bovendien hebben burgers belang bij hun gezondheid en
hebben daarin ook een eigen verantwoordelijkheid. Het kennen van je risicofactoren
en predisposities voor ziekten en de vroege opsporing van ziekten hoort daar
ook bij. Ik verwijs hiervoor naar de«Kaderbrief 2007–2011 –
Visie op gezondheid en preventie –» die het kabinet in november
2007 heeft uitgebracht.4 Maar, willen burgers
echt in staat zijn om een goed geïnformeerde, verantwoorde keuze te kunnen
maken dan moet het aanbod wel aan minimale kwaliteitseisen voldoen. Aan die
randvoorwaarde is nu niet voldaan.DoelstellingenDat brengt mij tot twee doelstellingen in mijn beleid:1. een goedgeïnformeerde keuze van de consument mogelijk maken (de
vraagzijde);2. kwaliteit van alle screeningen garanderen (de aanbodzijde).Hieronder werk ik beide doelstellingen nader uit en geef ik aan wat mijn
concrete voornemens zijn. Uit onderstaande uitwerking blijkt dat een strikte
scheiding niet mogelijk is: het gaat om twee kanten van één
medaille. Doelstelling 1: een goedgeïnformeerde keuze van de
consument mogelijk makenAdviezenEr moet ruimte zijn voor de burger om te kiezen voor screening. Voor de
RVZ staat dit uitgangspunt voorop. Maar het aanbod is ondoorzichtig. Uit beide
adviezen blijkt glashelder dat het voor de leek onduidelijk is welke soorten
screening nuttig zijn en welke niet. De burger die zich laat screenen zoekt
vooral geruststelling en is zich niet altijd bewust van mogelijke nadelen,
zoals onterechte ongerustheid na een fout-positieve of valse geruststelling
bij een fout-negatieve uitslag. Ook weten burgers vaak niet dat kennis van
screeningsuitslagen kan leiden tot uitsluiting bijvoorbeeld op het terrein
van werk en verzekeringen. De uitslagen van kansbepalende testen zijn lastig
te interpreteren omdat mensen geneigd zijn om te denken in termen van «ik
heb het wel» of «ik heb het niet». Kennis over genetische
testen ontbreekt bij veel mensen, soms ook bij professionals. Tot slot, veel
onderzoeken zijn onschuldig wanneer het bijvoorbeeld gaat om een bloedprik
om je cholesterol te meten. Maar onderzoeken kunnen wel degelijk risicovol
zijn, bijvoorbeeld omdat kennis over een ongeneeslijke ziekte de psychische
gezondheid van de betrokkene ernstig kan schaden.«Wie is wie» op de screeningsmarkt. Ook dat is volgens de
GR en de RVZ lang niet altijd duidelijk voor de consument. Om een weloverwogen
keuze te kunnen maken kan die informatie wel relevant zijn. Er bewegen zich
verschillende aanbieders op de markt met verschillende oogmerken. De overheid
beoogt collectieve gezondheidswinst, universitaire medische centra willen
wetenschappelijk onderzoek doen, werkgevers en arbodiensten hebben belang
bij algemene health checks, verzekeraars willen klanten binden en patiëntenorganisaties
enfondsen zijn vooral gericht op de bewustwording van het publiek op het terrein
van chronische ziekten. Soms is er sprake van een winstdoel. De belangen van
de deelnemers staan lang niet altijd voorop.Ook bij wetenschappers en medische professionals bestaan overigens zorgen
over bovenstaande ontwikkelingen. Huisartsen en andere zorgprofessionals waren
voorheen terughoudend in het aanbieden van (ongericht) preventief onderzoek.
Nu ziet de huisarts de eerste lijn meer en meer als geëigende setting
voor vroegopsporing van chronische ziekten met behulp van bijvoorbeeld risicoprofilering
of een preventieconsult.StandpuntIk ben het eens met de GR en de RVZ dat elke burger idealiter over basiskennis
en informatie moet kunnen beschikken over voor- en nadelen van screening.
De RVZ merkt terecht op dat er aandacht moet zijn voor moeilijk bereikbare
groepen. Mensen die zich willen laten onderzoeken moeten een zorgvuldige goed
geïnformeerde afweging kunnen maken van individuele voor- en nadelen
van zich-laten-testen of zichzelf-testen. Ook moeten burgers op basis van
onafhankelijke informatie het kaf van het koren kunnen scheiden.Mijn voornemens zijn de volgende:• de adviezen ter kennis stellen van de relevante landelijke organisaties
met het verzoek om uitvoering aan deze aanbevelingen te geven. Het gaat dan
om meerdere partijen: patiënten- en consumentenorganisaties, professionals,
verzekeraars, werkgevers en de overheid• Ik zal zelf ten aanzien van de algemene informatie een impuls geven
via de bestaande websites van het RIVM. Ik denk met name aan de site van het
Centrum voor Bevolkingsonderzoek en aan www.kiesBeter.nl. • Ik ben van plan om de bestaande informatie over het eigen aanbod
van de overheid op internet uit te breiden en te verbeteren. Waarom biedt
de overheid bepaalde bevolkingsonderzoeken aan en aan welke doelgroep? Waarom
biedt de overheid ander onderzoek juist niet aan? Hier moeten burgers ook
informatie kunnen vinden over mogelijke maatschappelijke en ethische gevolgen
van screeningsuitslagen, zoals bijvoorbeeld het risico van uitsluiting bij
arbeid of verzekeringen alsmede relevante verwijzingen.• Ik ga een nadere verkenning doen hoe specifieke informatie over
bewezen effectieve en ineffectieve screeningen kan worden verkregen, gebundeld,
actueel gehouden en gecommuniceerd. Ik wil hier samen met het Centrum voor
Bevolkingsonderzoek (CVB) van het RIVM, maar ook met alle genoemde partijen
op inzetten. Ik kom binnen een jaar met een voorstel.Doelstelling 2: kwaliteit van alle screeningen garanderenIk ben van oordeel dat elk aanbod aan minimale eisen zou moeten voldoen
op het punt van voorlichting en de deugdelijkheid van de gebruikte test. Dat
het gaat om geneeskundig onderzoek bij mensen die ogenschijnlijk gezond zijn
en geen klachten hebben weegt hierbij zwaar. In feite zou de burger de zekerheid
moeten hebben dat al het screeningsaanbod op de Nederlandse markt voldoet
aan minimale kwaliteitseisen. Het mooiste zou zijn als dergelijke minimale
eisen op Europees niveau zouden gelden. Dergelijke garanties bestaan ook voor
allerlei producten, geneesmiddelen en medische technologie.Ik werk deze doelstelling uit in de volgende paragrafen:a. eigen aanbod overheid;b. Wet op het bevolkingsonderzoek;c. kwaliteit van producten (consument test zichzelf);d. kwaliteit van diensten (consument laat zich testen).a. Eigen aanbod overheidHet huidige beleidDe overheid stelt een aantal grootschalige screeningsprogramma’s
beschikbaar door deze uit publieke middelen te financieren.I. Nationaal Programma Bevolkingsonderzoek (NPB). Dit bestaat uit de door
het rijk gefinancierde en door het RIVM aangestuurde landelijke screeningsprogramma’s,
zoals het bevolkingsonderzoek naar borstkanker en de hielprik. Voor de inhoud
van het NPB en de achtergrondinformatie, verwijs ik naar bijlage 2.1II. Basispakket Jeugdgezondheidszorg2. Hierin
is vastgelegd welke taken de gemeenten moeten uitvoeren op het gebied van
screening: gehoor- en visusscreening, vaststelling van tijdige indaling testes
(bij jongens) en screening op spraak- en taalstoornissen.III. GGD-taken op het gebied van de infectieziektenbestrijding: hieronder
vallen de screening op tuberculose (tbc) van risicogroepen, inclusief asielzoekers,
en screening op seksueel overdraagbare aandoeningen bij risicogroepen.Deze brief beperkt zich, net als de adviezen, tot de screeningsprogramma’s
zoals genoemd onder I.De overheid heeft de grondwettelijke taak om maatregelen te treffen die
de volksgezondheid bevorderen. Minder ziektelast en minder voortijdige sterfte
bij de Nederlandse bevolking is daarom een belangrijke doelstelling van het
kabinet. Programmatische opsporing van ziekten bij risicogroepen door middel
van een NPB is een succesvol instrument dat aan die doelstelling bijdraagt.
In de beleidsnota «Gezond zijn, gezond blijven» die ik in september
2007 naar uw Kamer heb gestuurd, noem ik het instrument van ziektepreventie
niet voor niets de «dijkbewaking» van onze gezondheidzorg.De overheid biedt bevolkingsonderzoek aan als daarmee tegen redelijke
kosten veel gezondheidswinst op groepsniveau bereikt kan worden. Andere criteria
zijn de wetenschappelijke onderbouwing (evidence-based) en de balans tussen
nut en risico.De programmatische aanpak maakt het mogelijk om de toegankelijkheid en
de beschikbaarheid voor iedereen, ongeacht sociaal-economische achtergrond,
uit oogpunt van volksgezondheid te waarborgen. Verder garandeert deze aanpak
kwaliteitswaarborgen op het punt van aanbod, voorlichting en counseling, registratie
en evaluatie. Een programmatische aanpak, tot slot, leidt tot een hogere deelnamegraad.
Dat is een vereiste omdat kosteneffectiviteit een belangrijk criterium is.
De internationaal aanvaarde criteria van Wilson & Jungner (zie bijlage
3)1 vormen in ons land het kader voor de besluitvorming
over het NPB. Internationaal staan de Nederlandse bevolkingsonderzoeken in
aanzien.De Europese Unie (EU) beveelt aan om bevolkingsonderzoek naar borst-,
baarmoederhals- en darmkanker aan te bieden2.
Mijn beslissing over de invoering van een bevolkingsonderzoek naar darmkanker
wacht nog op de afronding van enkele pilots dit jaar. Dat is uiteraard ook
afhankelijk van de daarvoor beschikbare budgettaire ruimte.De adviezenDe inhoud van de adviezen sluit aan op het gevoerde beleid. Beide raden
vinden dat de overheid verantwoordelijk is voor het beschikbaar (laten) stellen
van zinvolle screening. Beide raden zijn ook van oordeel dat de overheid moet
zorgen voor een kwalitatief goed (eigen) aanbod.In de adviesvraag is expliciet aandacht gevraagd voor screening op niet-behandelbare
aandoeningen als onderdeel van het overheidsaanbod. Immers ook screening op
niet-behandelbare aandoeningen kan gewenst en verantwoord zijn als de uitkomst
voor betrokkenen zinvolle informatie bevat en/of leidt tot zinvolle handelingsopties.
Dat kan het geval zijn bij beslissingen in verband met het krijgen van kinderen.
Het nut van screening kan vanuit het belang van de individuele burger breder
worden opgevat dan uitsluitend in termen van gezondheidswinst. Beide raden
zijn van oordeel dat screening waarvan niet is aangetoond dat het leidt tot
gezondheidswinst niet moet worden bekostigd uit collectieve of publieke middelen.
De GR oordeelt verder dat het huidige kader voor verantwoorde screening toekomstbestendig
is.Standpunt• Conform het advies van de GR heb ik besloten om vast te houden
aan het oorspronkelijke criterium voor overheidsaanbod dat verwijst naar gezondheidswinst
als eenduidig collectief belang. Invulling van individuele wensen van burgers
beschouw ik met de GR niet als overheidsverantwoordelijkheid. Het gaat daarbij
om een persoonlijke afweging van mensen.• Ik zal de kwaliteit van het programmatische aanbod van bevolkingsonderzoek
via het NPB permanent blijven bewaken en verbeteren. Sinds 1 januari
2006 is het grootste deel van de financiering en de uitvoering van het NPB
onder directe sturing van de rijksoverheid gebracht en opgedragen aan het
RIVM/Centrum voor bevolkingsonderzoek. Het RIVM bewaakt en verbetert de kwaliteit
van het programmatische aanbod van bevolkingsonderzoek in samenwerking met
de uitvoerende screeningsorganisaties. Het RIVM heeft een traject ingezet
voor de evaluatie en verbetering van de landelijke voorlichtingsproducten
bij het NPB. Dat sluit aan bij mij voornemens om de eigen websites www.rivm.nl/bevolkingsonderzoeknaarkanker
en www.kiesBeter.nl te verbeteren. Ik verwijs naar mijn voornemens
onder doelstelling 1. «een goedgeïnformeerde keuze van de consument
mogelijk maken».• Burgers moeten kunnen vertrouwen op het overheidsaanbod als het
gaat om kwaliteit van het aanbod, de voorlichting, de afweging van nut en
risico en de aansluiting in de keten. Specifiek richt ik mij op de volgende
instrumenten: het verbeteren van screening als onderdeel van de keten, het
ontwikkelen van prestatie indicatoren per programma en het ontwikkelen van
een systeem om kosteneffectiviteit en doelmatigheid te monitoren en te optimaliseren.• Om de taak van de overheid voor het NPB wettelijk te verankeren,
overweeg ik opname in de Wet publieke gezondheid1.b. Wet op het bevolkingsonderzoekHuidig beleidDe Wet op het bevolkingsonderzoek2 (WBO) wil
de bevolking beschermen tegen de uitvoering van bevolkingsonderzoek dat een
gevaar kan vormen. De wet kent een vergunningplicht voor drie categorieën
onderzoek:• Onderzoek naar kanker;• Onderzoek met behulp van straling (CT-scan of röntgenstraling);• Onderzoek naar aandoeningen waarvoor geen behandeling of preventie
mogelijk is.De GR adviseert mij over vergunningaanvragen. Deze worden beoordeeld op
wetenschappelijke deugdelijkheid, overeenstemming met regels voor medisch
handelen en de verhouding van het te verwachten nut versus de risico’s
voor de gezondheid van deelnemers.De adviezenEr zijn verschillende knelpunten bij de uitvoering en handhaving. Dat
blijkt uit de dagelijkse uitvoeringspraktijk, uit de evaluatie van de WBO
door Zorgonderzoek Nederland, uit het IGZ rapport «Toezicht op preventief
medisch onderzoek» en uit de adviezen van GR en RVZ. De WBO-definities
zijn ingehaald door de (technologische) ontwikkelingen. Zo is de definitie
van bevolkingsonderzoek geschreven voor onderzoeken die zich duidelijk richten
op één bepaalde aandoening of risicofactor. Maar bij de meeste «health
checks» is vooraf niet precies duidelijk naar welke factoren en aandoeningen
wordt gezocht. De IGZ wijst hier op. Verder is de afbakening met andere wetgeving
zoals de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) niet helder.
De categorieën zijn niet snel aan ontwikkelingen aan te passen omdat
zij bij wet zijn bepaald. De IGZ constateert in haar rapport bovendien dat
de bekendheid van aanbieders met de werkingssfeer van de WBO te wensen overlaat.
De handhaafbaarheid geeft problemen, die met de groei van het aanbod nog zullen
toenemen. Screeningen die in Nederland worden aangeboden, maar in het buitenland
uitgevoerd, zijn lastig aan te pakken.Uit de adviezen blijkt dat het doel van de WBO actueler is dan ooit. Vooral
in het advies van de GR komt de waarde van de WBO naar voren. De toetsing
vooraf van risicovolle onderzoeken heeft een positief effect op de kwaliteit
van aanbod. Het RIVM gebruikt de WBO-vergunning als instrument om kwaliteit
te waarborgen bij het Nationaal Programma bevolkingsonderzoek (NPB). De uitvoerende
screeningsorganisaties zien de WBO-vergunning als een kwaliteitsstempel.De IGZ heeft de afgelopen jaren intensiever toezicht gehouden op de naleving
van de WBO en heeft daarmee bereikt dat aanbieders zich meer bewust zijn van
de algemeen aanvaarde kwaliteitscriteria waar screening aan moet voldoen.
De handhaving heeft zo een preventieve werking. Nederland is op dit moment
nog het enige land ter wereld met een WBO, maar ons omringende landen doen
naar analogie van de WBO voorstellen voor beschermende regelgeving,
zoals Vlaanderen doet met het preventiedecreet.Standpunt• Ik ga, zoals gezegd, verkennen hoe het aanbod in Nederland aan
minimale kwaliteitseisen kan voldoen en wat daarvoor nodig is. Pas als er
voldoende algemene waarborgen aan de aanbodkant beschikbaar zijn, kan overwogen
worden de vergunningplicht voor risicovolle categorieën bevolkingsonderzoek
uit de WBO te beperken of los te laten.• Zolang dit niet is geregeld, wil ik de WBO handhaven en verbeteren,
conform het advies van de GR en het evaluatierapport van ZonMw. Het doel van
de WBO is nog steeds actueel en als instrument heeft de wet zich herhaaldelijk
bewezen. Hoe de handhavingsproblematiek waar de IGZ op wijst, opgelost zou
kunnen worden, bijvoorbeeld door een aanscherping van de huidige bepalingen
ga ik nader onderzoeken. Ik kom daarop terug bij mijn voorstel tot wetswijziging.• De GR adviseert om op dit moment genetische screening nog niet
toe te voegen aan de vergunningplichtige categorieën, omdat de grootste
risico’s van genetische screening momenteel worden afgedekt door de
categorie «onbehandelbare aandoeningen». Dit advies neem ik mee
in bij de wijziging van de WBO.• Het kabinet zal voor eind 2009 een wetsvoorstel voor de wijziging
van de WBO bespreken.c. Kwaliteit van producten (consument test zichzelf)Huidig beleidZelftests zijn producten die verkrijgbaar zijn bij de apotheek, drogist
of via internet. Hiermee kan de consument de test in de thuissituatie zelf
uitvoeren en de uitkomst zonder tussenkomst van een gekwalificeerde beroepsbeoefenaar
interpreteren (zie bijlage 3 voor een nadere toelichting op het begrip zelftest).
Er is een breed scala aan tests op de markt, variërend van zwangerschaps-
of vruchtbaarheidstest, tot tests op hiv en darmkanker. In dit verband gaat
het om de veiligheid en kwaliteit van een product in plaats van een te verlenen
dienst.De veiligheid en kwaliteit van zelftests is geregeld in het Besluit in-vitro
diagnostica (IVD-besluit), dat gebaseerd is op de Europese richtlijn 98/79/EG
voor in-vitro diagnostica. Dit besluit bevat eisen voor kwaliteit en veiligheid
voor alle in-vitro diagnostica, waaronder zelftests zijn te rekenen. Voor
zelftests komen deze eisen op het volgende neer:• tests moeten voldoen aan de essentiële eisen voor doeltreffendheid,
doelmatigheid en veiligheid,• de overheid heeft zogenaamde «aangemelde instanties»
(keuringsinstanties) aangewezen, die zelftests aan een extra controle onderwerpen.• Voordat deze tests op de markt worden toegelaten, worden de producten
beoordeeld op bruikbaarheid en begrijpelijkheid, van onder andere de bijgevoegde
informatie, voor leken.• Aan sommige tests, zoals tests voor kanker en hiv wordt, gezien
de ernst van de ziekte of impact op de volksgezondheid, een hoger risico toegedicht.
De hoogrisico tests moeten aan strengere eisen voldoen voor een CE-markering
en volledig beoordeeld worden door een keuringsinstantie.• Voor hoogrisico diagnostica waaronder tests voor het opsporen van
tumormarkers, diagnose voor erfelijke ziekte en voorspellende geneeskunde,
geldt in Nederland een kanalisatieregeling. Deze tests mogen alleen door artsen
of apothekers verstrekt worden.AdviezenIn zijn «Jaarbericht bevolkingsonderzoek 2007, zelftests op lichaamsmateriaal»1 constateert de GR dat
er in Nederland zelftests op de markt zijn, waaronder tests met een CE-markering,
waarvan de kwaliteit onvoldoende en de uitslag onbetrouwbaar is. De GR concludeert
dat bij zeventien van de twintig onderzochte tests de diagnostische waarde,
effectiviteit en nut/risico verhouding onvoldoende wetenschappelijk zijn onderbouwd.De RVZ is voor aanscherping van de eisen voor CE-markering voor zelftests
voor kanker en genetische tests. De RVZ stelt voor om zelftests naar kanker
en genetische tests toe te voegen aan de opsomming van hoogrisico tests zodat
deze tests in Nederland uitsluitend verkrijgbaar zijn via een arts of apotheker.De RVZ pleit vervolgens voor een reclameverbod op zelftest uit de hoogrisico
klasse, uitgezonderd de hiv-tests, bij voorkeur in Europees verband. Aangesloten
kan worden bij de bepalingen in de nieuwe Geneesmiddelenwet, artikel 82 en
verder.Standpunt• De conclusies van de GR in zijn Jaarbericht bevolkingsonderzoek
2007 zal ik meenemen bij de komende herziening van de Europese richtlijnen
voor medische hulpmiddelen, waaronder de richtlijn voor in-vitro diagnostica.
Bij deze herziening kan bezien worden in hoeverre de essentiële eisen
waaraan de tests getoetst worden voor de toegang tot de markt, aangescherpt
moeten worden. Het is de vraag of de bestaande essentiële eisen voor
tests in voldoende mate betrekking hebben op de diagnostische waarde en de
nut/risico verhouding van de producten.• Ik zal bij mijn inzet in Brussel de aanbeveling van de RVZ voor
aanscherping van de eisen voor CE-markering voor zelftests voor kanker en
genetische tests positief betrekken.• Thans zet ik mij in Brussel in om de huidige risico-indeling per
productgroep die geldt voor CE markering/markttoelating van in-vitro diagnostica,
zoals opgenomen in de bijlage van de Europese IVD-richtlijn, te vervangen
door een flexibele risico indeling, namelijk een risico indeling gebaseerd
op algemene criteria. Via algemene criteria kan effectiever ingespeeld worden
op technologische ontwikkelingen. Het RIVM heeft hiervoor in 2006 een model
ontwikkeld.• Ik neem de aanbeveling van de RVZ voor een verbod op publieksreclame
van zelftests van een hoog risico niet over. De RVZ stelt terecht dat zo»n
verbod alleen op Europees niveau tot stand kan komen. Ik vrees dat zo’n
verbod in EU-verband moeilijk haalbaar is, zeker ingeval het beperkt wordt
tot een specifieke categorie van medische hulpmiddelen. Bovendien acht ik
de huidige regels van het Burgerlijk Wetboek voor aanbod en verkoop, te weten
de regels inzake de onrechtmatigheid van misleidende reclame en de algemene
regels inzake de koopovereenkomst, voldoende voor de burger om langs privaatrechtelijke
weg op te treden bij misleidende reclame. Ook zal het wetsvoorstel voor regels
voor oneerlijke handelspraktijken2 uitkomst kunnen
bieden. Tot slot wijs ik op artikel 13 van de Wet op de Medische hulpmiddelen
op grond waarvan aanprijzing van een ondeugdelijk medisch hulpmiddel strafbaar
is.• Ik zal bij de herziening van de Europese IVD-richtlijn de aanbeveling
van de RVZ om zelftests naar kanker en genetische tests toe te voegen aan
de opsomming van hoogrisico tests, inbrengen. Naast deze herziening is er
reden, zoals de RVZ stelt, om op nationaal niveau de regeling in het IVD-besluit
voor risico indeling voor kanalisatie van zelftests te herzien. Daarbij zal
ik bezien in hoeverre de kanalisatieregeling beter aan kan sluiten op de risicoklassificatie
voor markttoelating zoals neergelegd in de IVD-richtlijn. Overigens ben ik
me er van bewust dat een regeling voor uitsluitende verkrijgbaarheid van hoog
risico tests via arts of apotheker niet sluitend kan zijn. Via internet of
anderszins is er een groot aanbod van tests uit Nederland en
uit het buitenland beschikbaar. De kanalisatieregeling is dan ook moeilijk
handhaafbaar. Dit is voor mij echter geen reden om af te zien van uitbreiding
van de kanalisatie voor deze hoog risico-producten. Het is een signaal en
een eerste stap om de consument beter te informeren over het gebruik, de voor-
en nadelen en risico’s.• Ik zie echter geen reden om, zoals de RVZ aanbeveelt, de kanalisatieregeling
voor de zelftests voor hiv te laten vervallen. De Raad acht een laagdrempelige
toegang van deze tests in het belang van de volksgezondheid. Echter de uitsluitende
verkrijgbaarheid van deze test via de apotheker staat mijns inziens de toegankelijkheid
van de hiv-test niet in de weg. Voor een verantwoord gebruik van deze tests
acht ik professionele begeleiding van een arts of apotheker essentieel. d. Kwaliteit van diensten (consument laat zich testen)De adviezenUit beide adviezen komt duidelijk de roep naar voren om de keuzevrijheid
van de consument te respecteren. Maar ook de noodzaak om die consument de
instrumenten te geven voor een goed geïnformeerde keuze. Die keuze wordt
vergemakkelijkt als duidelijk is welk aanbod deugt.PrivacyDe beschermingstaak van de overheid zou zich volgens de RVZ moeten beperken
tot de bescherming tegen misbruik van (genetische) medische gegevens.Professionele richtlijnenDe RVZ en de GR benadrukken beide de rol van medische professionals en
vinden dat er helderheid moet komen welke vormen van screening gerekend worden
tot de professionele standaarden.Commissie van deskundigenDe GR stelt een onafhankelijke permanente commissie screening voor. Deze
commissie moet taken op het gebied van uitvoering, monitoring, advisering,
stimulering en beoordeling krijgen. Deze commissie speelt een belangrijke
rol bij het door de GR voorgestelde keurmerk.KeurmerkDe GR bepleit het toekennen van een keurmerk voor verantwoorde screening.
De GR laat nog open of dat een keurmerk van de test of van de aanbieder zou
moeten zijn. Een keurmerk moet, aldus de GR, een kwaliteitsimpuls geven aan
verantwoorde screening. Zo kunnen consumenten en zorgverleners objectieve
informatie krijgen over welke screening verantwoord is en welke niet. Ook
de RVZ vindt dat laatste van belang.StandpuntPrivacyEen specifiek aandachtspunt is de privacybescherming van burgers. De RVZ
pleit voor extra wettelijke maatregelen om de burger te beschermen tegen misbruik
van (genetische) gegevens. Ik deel de zorg van de RVZ voor het risico op maatschappelijke
uitsluiting, maar ik ben terughoudend als het gaat om nieuwe wetgeving, zoals
de RVZ voorstelt. De regelgeving op dit terrein zoals de Wet bescherming persoonsgegevens
(WBP), de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) en Wet op de medische
keuringen (WMK) voorkomt dat dergelijke gegevens zonder toestemming aan derden
buiten de gezondheidszorg gegeven mogen worden.Met betrekking tot de aanbeveling van de RVZ om in dit verband allereerst nader onderzoek te doen naar de toepassingsmogelijkheden van de WMK
merk ik het volgende op. De WMK is in 2007 geëvalueerd; het kabinetsstandpunt
is u in januari van dit jaar toegezonden (TK 2007–2008, 28 172,
nr. 5). Uit het onderzoek komt naar voren dat de ontwikkelingen op dit
terrein weliswaar snel gaan, maar dat er weinig aanleiding is aan te nemen
dat de ontwikkelingen de bescherming door de WMK op korte termijn onder druk
zullen zetten. Wel wil het kabinet, gezien de vele onzekerheden rond genetisch
onderzoek, de ontwikkelingen op dit gebied vanuit de belangen van burgers
kritisch blijven volgen.Professionele richtlijnenOver de aanbeveling om kwaliteitseisen te verbinden met professionele
richtlijnen, merk ik het volgende op. Ik wil beroepsgroepen aanspreken op
hun taak bij richtlijnontwikkeling en het opstellen van standaarden. Ik doel
hier specifiek op richtlijnen over screening. De IGZ beveelt een multidisciplinaire
richtlijn aan waarin die onderdelen van preventief onderzoek worden opgenomen
die aan bepaalde vereisten, zoals wetenschappelijke onderbouwing voldoen.
Ik kijk ook naar de EU. Immers, een normering op Europees niveau zou de voorkeur
verdienen, mits het voldoende waarborgen biedt waar wij die nu ook kennen.Commissie van deskundigenDit voorstel van de GR om een «permanente commissie screeningen»
op te richten houd ik nog in beraad en zal ik bespreken met betrokken partijen.
Bestaande kennis en deskundigheid in deze zou gebundeld kunnen worden. Een
deel van de beoogde taken van deze commissie is namelijk reeds belegd. De
GR heeft als taak het signaleren van wetenschappelijke ontwikkelingen en het
adviseren over de WBO. Het RIVM is verantwoordelijk voor voorlichting op het
terrein van bevolkingsonderzoek. Het stimuleren van onderzoek hoort tot de
verantwoordelijkheid van ondermeer ZonMw en universiteiten.KeurmerkIk ben er niet voor om al het aanbod vooraf te onderwerpen aan een toets.
Maar zoals ik bij mijn doelstellingen heb aangegeven wil ik dat al het aanbod
aan kwaliteitseisen voldoet. Burgers moeten daar ten allen tijde van uit kunnen
gaan. Ik overweeg om deze kwaliteitseisen in algemene normen vast te leggen.
Dergelijke normen geven geen mogelijkheid tot toetsing vooraf, zoals bij de
vergunningplicht. Wel heeft de IGZ achteraf een basis om in te grijpen als
een aanbod niet aan de minimumeisen voldoet.Ik heb de volgende voornemens:• Ik wil de mogelijkheid van een algemene normering nader verkennen,
conform de aanbeveling van de GR. Een dergelijke normering dient in mijn optiek
nader te worden uitgewerkt door betrokken partijen: beroepsgroepen, verzekeraars,
maar ook patiënten en consumenten. Aanbieders van screeningen kunnen
zich dan onderscheiden door aan de normen te voldoen en zich daarop te laten
certificeren. Zo kan een keurmerk ontstaan waar de consument houvast aan heeft.
Ik zal uw Kamer informeren over de uitkomsten van deze verkenning en mijn
conclusies daaromtrent. Haalbaarheid, kosten en gevolgen voor administratieve
lasten moeten bij de verkenning zorgvuldig worden meegewogen. Mijn inzet is
om zoveel mogelijk zelfregulering te stimuleren en geen extra administratieve
lasten op te leggen.• Punt van overweging hierbij is de wettelijke verankering van genoemde
algemene normering. Daarvoor zijn verschillende opties denkbaar. Zo kan de
WBO daarvoor worden benut. Een andere optie is om te onderzoeken of de Kwaliteitswet
zorginstellingen hiervoor een basis kan vormen dan wel de wetgeving over de
cliëntenrechten die in voorbereiding is. Hier kom ik op
terug in het kader van de wijziging van de WBO.• Van belang zijn ook de internationale ontwikkelingen. Zo heeft
de Raad van de EU in de op 10 juni 2008 vastgestelde conclusies over
het terugdringen van kanker een voorstel gedaan voor de ontwikkeling van een
accreditatiesysteem voor kankerscreening.ConclusieEr is een balans nodig tussen de autonomie van de burger en bescherming
tegen risico’s van screening. Ik wil de burger meer keuzevrijheid geven,
maar verbind daaraan wel voorwaarden. In de eerste plaats stel ik eisen aan
de vraagkant. De burger heeft instrumenten nodig om een goedgeïnformeerde
eigen keuze te kunnen maken. In de tweede plaats wil ik ervoor zorgen dat
de aanbodkant deugt: voor al het aanbod moeten minimale kwaliteitseisen gelden.Deze kaderbrief bevat mijn voornemens terzake. Het is een brief op hoofdlijnen.
Voor een deel moet de verkenning van mogelijke maatregelen nog plaatsvinden.
De uitwerking van deze brief zal plaatsvinden binnen de daarvoor beschikbare
budgettaire kaders. Vanwege de taakstellingen op personeelsvolume bij de Rijksoverheid
en ZBO’s zullen intensiveringen in personele en materiële zin die
het gevolg zijn van deze voornemens gepaard moeten gaan met bezuinigingen
elders. Mede daarom zal ik haalbaarheid, kosten en gevolgen voor administratieve
lasten zorgvuldig moeten meewegen als het gaat om de uitwerking van deze kaderbrief.Doelstelling 1: een goedgeïnformeerde keuze van de
consument mogelijk maken• Relevante partijen adresseren en wijzen op de adviezen: patiënten-
en consumentenorganisaties, professionals, verzekeraars, werkgevers en de
overheid.• Bestaande informatie op de websites van het RIVM over het eigen
aanbod op internet uitbreiden en verbeteren.• Basisinformatie op de websites van RIVM over mogelijke maatschappelijke
en ethische gevolgen van screeningsuitslagen, zoals bijvoorbeeld het risico
van uitsluiting bij arbeid of verzekeringen beschikbaar maken.• Voorstel voor informatievoorziening binnen een jaar naar uw Kamer
sturen.Doelstelling 2: de kwaliteit van alle screeningen garanderenEigen aanbod overheid:• De kwaliteit van het programmatische aanbod van bevolkingsonderzoek
via het Nationaal Programma Bevolkingsonderzoek (NPB) permanent blijven bewaken
en verbeteren, onder regie van het RIVM.• De wettelijke verankering van het NPB regelen.Wet op het bevolkingsonderzoek:• Wet op het bevolkingsonderzoek verbeteren en handhaven, conform
het advies van de GR en het evaluatierapport van ZonMw. Hierbij worden de
aanbevelingen uit het IGZ-rapport meegenomen.• In 2009 voorstel voor wijziging van de WBO aan het kabinet voorleggen.Kwaliteit van producten (consument test zichzelf):• IVD-besluit: de aanbeveling van de RVZ voor aanscherping van de
eisen voor CE-markering voor zelftests voor kanker en genetische tests op
EU-niveau inbrengen.• Inzetten op vervanging van de huidige risico-indeling per productgroep die geldt voor CE-markering van in vitro diagnostica door een
flexibele risico-indeling gebaseerd op algemene criteria op EU-niveau.• Bij de herziening van de risico-indeling voor kanalisatie van zelftests
de aanbeveling van de RVZ om zelftests naar kanker en genetische tests toe
te voegen aan de opsomming van hoogrisicotests, meenemen.Kwaliteit van diensten (consument laat zich testen)• De mogelijkheid van een algemene normering met betrokken partijen
nader verkennen.• Aanbieders van screeningen kunnen zich dan onderscheiden door aan
de normen te voldoen en zich daarop te laten certificeren waarop een keurmerk
ontstaat.• Uw Kamer informeren over de uitkomsten van een verkenning over
normering en keurmerk.Ik realiseer mij terdege dat dit ambitieuze doelstellingen zijn die niet
alleen draagvlak vereisen maar ook een lange adem. Om die doelen te kunnen
realiseren is de inzet van vele betrokken partijen noodzakelijk. In de eerste
plaats vraag ik van de burger een bepaalde bewustwording. Ook vraag ik de
inzet van vele partijen, zoals zorgprofessionals, verzekeraars, aanbieders
en consumenten. Beroepsgroepen, patiënten- en consumentenorganisaties
hebben een verantwoordelijkheid voor de voorlichting over nut en noodzaak
van screening. Er is behoefte aan deskundigheidsbevordering van professionals
met name als het gaat om kennis over genetica. Zorgverzekeraars kunnen in
hun aanvullende pakket eisen stellen aan screening.Kortom: deze opgave moet door de maatschappij worden gedeeld. Ik heb met
deze brief het beleidskader voor screening geschetst: de uitwerking moet gezamenlijk
plaatsvinden.De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,A. Klink XNoot1I.v.m. enkele tekstuele correcties.XNoot2De begrippen screening en bevolkingsonderzoek worden vaak door elkaar
gebruikt en in diverse interpretaties. Onder screening wordt hier het hele
scala verstaan van opportunistische vroegopsporing tot aan het programmatisch
opsporen van aanleg voor, de aanwezigheid van risicofactoren voor een aandoening
dan wel het opsporen van een vroeg stadium van een ziekte, zoals gebeurt in
het door de overheid aangeboden Nationale Programma voor Bevolkingsonderzoek.
(Doe-het-)zelftests worden als los product of binnen een screening als onderdeel
van een dienst gebruikt. In bijlage 3 worden de verschillende begrippen toegelicht.XNoot3Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot4brief d.d. 29 april 2008 (Kamerstuk 22 894, nr. 166) en brief
d.d. 13 november 2007 (Kamerstuk 22 894, nr. 148).XNoot1Kamerstukken II, 2001–2002, 28 000 XVI, nr. 4.XNoot2Kamerstuk 22 894, nr. 170.XNoot3TK 2007–2008, 22 894, nr. 134.XNoot4TK 2007–2008, 29 247, nr. 56.XNoot5TK 2007–2008, 31 200 XVI, nr. 155.XNoot6TK 2007–2008, 31 476, nr. 1.XNoot1Artikel 22 van de Grondwet.XNoot2Artikel 8 van het Europees verdrag voor Rechten van de Mens (EVRM) juncto
artikel 10 van de Grondwet.XNoot3Kamerstuk 30 800 XVI, nr. 183.XNoot4Kamerstukken 2004–2005, 22 894, nr. 62.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot2Besluit jeugdgezondheidszorg, Staatsblad 2002, 550, laatstelijk gewijzigd
op 24 oktober 2005, Stb. 2005, 574.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot2Aanbeveling van de Raad van de Europese Unie van 2 december 2003,
2003/878/EG.XNoot1TK 2007–2008, 31 316.XNoot2Staatsblad 1992, 611, inwerkingtreding 1 januari 1996.XNoot1«Jaarbericht bevolkingsonderzoek 2007, Gezondheidsraad 2006/26.XNoot2Kamerstukken 2006–2007, 30 928. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22894-179-h1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl