Jaarverslag Ministerie van Defensie 2024
Staten-Generaal — Kamerstuk Jaarverslag
Datum: 2025-05-21 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2024–2025Tweede Kamer der Staten-Generaal2Kamerstukken36 740XJaarverslag en Slotwet Ministerie van Defensie (X) 2024Nr. 1JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN DEFENSIEOntvangen 21 mei 2025GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTENFiguur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x €1 mln.). Totaal € 12.466,6Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en niet-beleidsartikelen (x €1 mln.). Totaal € 314,6A.ALGEMEEN11.Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverleningAAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.Hierbij bied ik, mede namens de staatssecretaris van Defensie, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Defensie (X) over het jaar 2024 aan.Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van Defensie decharge te verlenen over het in het jaar 2024 gevoerde financiële beheer.Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur op grond van artikel 7.14 van de Comptabiliteitswet 2016 een rapport op. Dit rapport wordt op grond van artikel 7.15van de Comptabiliteitswet 2016 door de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de bevindingen en het oordeel van de Algemene Rekenkamer over:a.het gevoerde begrotingsbeheer, financieel beheer, materiële bedrijfsvoering en de daartoe bijgehouden administraties van het Rijk;b.de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het Ministerie van Financiën;c.de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;d.de totstandkoming van de niet-financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;e.de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag van het Rijk.Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk voorgeschreven, stukken betrokken:a.het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2024;b.het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag samenhangt;c.het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;d.de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de in het Financieel jaarverslag van het Rijk, over 2024 opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten over 2024, alsmede over de saldibalans over 2024 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2016.Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.Dechargeverlening door de Tweede KamerOnder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering vanDe Voorzitter van de Tweede Kamer,Handtekening:Datum:Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.Dechargeverlening door de Eerste KamerOnder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit, genomen in de vergadering vanDe Voorzitter van de Eerste Kamer,Handtekening:Datum:Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van Financiën.De Minister van Defensie,R.P.Brekelmans2.LeeswijzerAlgemeenVoor u ligt het jaarverslag 2024 van het ministerie van Defensie, begrotingshoofdstuk X van de Rijksbegroting. In het jaarverslag worden de gerealiseerde beleidsdoelen, gebruikte instrumenten en ingezette middelen verantwoord ten opzichte van de begroting. Waar relevant wordt verwezen naar Kamerstukken of andere beschikbare verantwoordingsinformatie. De Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV) en de Comptabiliteitswet (CW) vormen het regelgevend kader voor het jaarverslag.Vanwege tussentijdse afrondingen op duizenden, miljoenen of miljarden euro’s kan het voorkomen dat de som der delen afwijkt van het totaal in de tabellen.Opbouw van het jaarverslagHet jaarverslag bestaat, conform RBV, uit de volgende onderdelen:A.Algemeen;B.Beleidsverslag;C.Jaarrekening;D.Bijlagen.A. AlgemeenDit gedeelte bestaat uit de aanbieding van het jaarverslag met een verzoek tot dechargeverlening en deze leeswijzer (hoofdstukken 1 en 2).B. BeleidsverslagDe kern van het jaarverslag wordt gevormd door het beleidsverslag (hoofdstuk 3): welke resultaten zijn bereikt in 2024? Hierin wordt teruggekeken op de beleidsagenda uit de begroting 2024, waarin de belangrijkste beleidsdoelen voor 2024 staan. De beleidsagenda en dus ook het beleidsverslag zijn opgesteld langs de lijnen van de Defensienota 2024.Beleids- en niet beleidsartikelenDaarna wordt in de beleidsartikelen (hoofdstuk 4) en de niet-beleidsartikelen (hoofdstuk 5) per artikel op hoofdlijnen gerapporteerd over de bereikte resultaten in 2024. De beleidsartikelen in het jaarverslag hebben volgens de RBV standaard de volgende indeling:–A.Algemene doelstelling;–B.Rol en verantwoordelijkheid;–C.Beleidsconclusies;–D.Tabel Budgettaire gevolgen van beleid;–E.Toelichting op de instrumenten.Tabel budgettaire gevolgen van beleidZowel de beleidsartikelen als de niet-beleidsartikelen bevatten een tabel ‘Budgettaire gevolgen van beleid’ met een toelichting op de verschillen tussen de begrote en gerealiseerde bedragen.Niet alle verschillen in verplichtingen, uitgaven en ontvangsten worden toegelicht. Voor het opnemen van een toelichting zijn op het niveau van financiële instrumenten onderstaande normen gehanteerd:Tabel 1 Staffelgrenzen voor het toelichten van mutatiesOmvang begrotingsartikel (stand ontwerpbegroting) in € miljoenBeleidsmatige mutaties (ondergrens in € miljoen)Technische mutaties (ondergrens in € miljoen)< 5012=> 50 en < 20024=> 200 en < 1000510=> 10001020BedrijfsvoeringsparagraafHoofdstuk 6 is de bedrijfsvoeringsparagraaf met relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het ministerie van Defensie. De bedrijfsvoeringsparagraaf heeft het karakter van een uitzonderingsrapportage. Er wordt onder andere ingegaan op de door de Algemene Rekenkamer geconstateerde onvolkomenheden bij het vorige jaarverslag (2023) en de maatregelen die zijn getroffen om deze onvolkomenheden in het verantwoordingsjaar (2024) en de jaren daarna weg te werken. Ook wordt gerapporteerd over de rechtmatigheid van de verantwoorde bedragen, rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen en belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.C. JaarrekeningDe hoofdstukken 7 tot en met 11 vormen de jaarrekening. Hoofdstuk 7 geeft de verantwoordingsstaten weer. De hoofdstukken 8 en 9 zijn gericht op de verantwoording van het agentschap Paresto. Hoofdstuk 10 is de saldibalans met toelichtingen en hoofdstuk 11 de verantwoording betreffende de Wet Normering Topinkomens (WNT).D. BijlagenTot slot zijn negen bijlagen opgenomen:–Bijlage 1: Toezichtsrelaties zelfstandige bestuursorganen (ZBO’s) en rechtspersonen met een wettelijke taak (RWT’s)–Bijlage 2: Moties en Toezeggingen–Bijlage 3: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek–Bijlage 4: Nationaal Groeifonds–Bijlage 5: Inhuur externen–Bijlage 6: Rijksuitgaven Caribisch Nederland–Bijlage 7: Rapportage burgerbrieven–Bijlage 8: Veiligheid–Bijlage 9: Lijst van afkortingenGrondslagen voor de vastlegging en de waardering De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving, waaronder de Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften 2024 en de Regeling agentschappen. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agentschappen het baten-lastenstelsel.GroeiparagraafTen opzichte van het jaarverslag Defensie 2024 is er een wijziging doorgevoerd.–Het gebruik van Artikel 13 Bijdrage aan Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF) is opgeheven. Het DMF werd tot dusverre gevoed door tussenkomst van dit artikel. Vanaf Prinsjesdag 2024 wordt budget direct overgeheveld van de artikelen van de defensiebegroting en de begrotingen van andere departementen, naar de betreffende artikelen op het DMF. Hierdoor wordt de administratieve last verminderd en wordt de verdeling van middelen tussen de defensiebegroting en het DMF beter inzichtelijk gemaakt.B.BELEIDSVERSLAG3.Beleidsprioriteiten3.1BeleidsverslagInleidingDe ontwikkelingen in de mondiale veiligheidssituatie in 2024 maken de urgentie van onze veiligheid dringend duidelijk. Geopolitieke spanningen leiden tot meer instabiliteit en onzekerheid, conflicten duren voort of zijn geïntensiveerd. De oorlog in Oekraïne is een voortdurende bron van onveiligheid op ons eigen continent. Het conflict in het Midden Oosten heeft zich in 2024 uitgebreid en de verhoudingen in de regio verder op scherp gezet. In Afrika woeden conflicten met grote humanitaire impact, wat ook impact heeft in Europa. In ons eigen land hebben we te maken met pogingen vanuit het buitenland, vooral Rusland en China, om onze samenleving te beïnvloeden en te ontwrichten. Om in deze onrustige wereld een sterke speler te kunnen zijn die samen met Europese en andere internationale partners in staat is de eigen belangen te beschermen, is blijvend meer inspanning nodig. Langs welke lijnen we deze intensivering vorm geven, is omschreven in de Defensienota 2024 die in september 2024 werd gepubliceerd en die inhoud geeft aan de structurele verhoging van het Defensiebudget afgesproken in het Hoofdlijnenakkoord.[1] Defensie zet in op afschrikking en moet voorbereid zijn op een grootschalig conflict. We streven ernaar klaar te zijn voor het gevecht van de toekomst en veranderende dreigingen. Daarnaast zijn we klaar voor nationale taken.We hebben in 2024 verder gewerkt aan de transformatie die nodig is om onze organisatie in te richten voor deze opgave. We investeren in versterking van gevechtskracht, in mensen, materieel en de (rand)voorwaarden die we voor deze versterking nodig hebben. De resultaten zijn zichtbaar. We hebben het afgelopen jaar stappen gezet om onze gereedheid en gevechtskracht te verbeteren, onder meer door investeringen in materieel (F35’s, tanks, fregatten), vastgoed en IT. In een krappe arbeidsmarkt zijn we erin geslaagd meer mensen aan te nemen en te groeien. Alle defensieonderdelen zijn bezig met wat nodig is voor het kunnen voeren van een grootschalig conflict. Door innovatie te stimuleren en samen te werken met de defensie-industrie, zorgen we ervoor dat onze krijgsmacht toegang heeft tot de nieuwste technologieën en expertise, waarmee we onze operationele effectiviteit kunnen vergroten.De dreigingen waar we als samenleving mee te maken hebben, kunnen we alleen als samenleving het hoofd bieden. Het verhogen van onze weerbaarheid helpt om een conflict te voorkomen maar is ook van levensbelang op het moment dat er onverhoopt een conflict uitbreekt. Defensie werkt interdepartementaal, interbestuurlijk en met maatschappelijke partners aan de militaire paraatheid van Nederland. Internationaal zijn we onderdeel vanbetrouwbare bondgenootschappen, waar we onze bijdrage aan leveren. Allianties zijn immers van essentieel belang voor het beschermen van onze belangen en de nationale veiligheid. Daarnaast blijven we Oekraïne onverminderd steunen in de strijd tegen Rusland. De omvang was afgelopen februari € 5,88 miljard. We nemen deel aan operaties die de veiligheid in en nabij Europa bevorderen en daarmee ook voor onze eigen veiligheid van belang zijn. Bijvoorbeeld aan de oostflank met enhanced Forward Presence (eFP) in Litouwen, inzet Baltic Air Policing in Estland en inzet MQ9 Reaper in Roemenië. We ondersteunen Oekraïne ook middels Interflex en EUMAM. Daarnaast bleef Defensie zich inzitten voor de internationale rechtsorde door de bijdrage aan NMI en de veiligheid van de scheepvaart in de Rode Zee en Golf van Aden.1Defensienota 2024Financiële ontwikkelingenHet kabinet-Schoof heeft geïnvesteerd in het verhogen van de defensie-uitgaven. De defensie-uitgaven zijn in absolute zin ten opzichte van 2023 met ruim € 4,5 miljard gestegen naar 20 miljard en ook de in 2024 aangegane verplichtingen zijn gestegen van € 20 miljard naar € 30 miljard, ondanks het feit dat de realisatie van verplichtingen en de daaraan verbonden uitgaven onder druk staat als gevolg van de verhoging van budgetten van alle bondgenoten en de zeer krappe defensiematerieelmarkten en arbeidsmarkt. Deze krapte heeft ertoe geleid dat enkele investeringen in 2024 vertraagd zijn. Defensie heeft als gevolg van deze vertragingen in 2024 een deel van de defensie-uitgaven verschoven naar latere jaren. De extra middelen die het kabinet aan Defensie beschikbaar heeft gesteld, worden dan ook verspreid over de komende jaren uitgegeven. Ondanks deze externe marktkrapte lukt het Defensie om in budgettaire omvang in korte tijd snel te groeien. Dit toont niet alleen de ambitie van Defensie, maar ook het aanpassings- en groeivermogen van de organisatie.In onderstaande figuur is de ontwikkeling van de omvang van de Nederlandse defensie-uitgaven als percentage van het bbp weergegeven, zoals berekend door de NAVO (2,06% voor 20242De percentages NAVO-norm conform NATO Annual Report zijn tot en met 2023 openbaar. Het percentage voor 2024 (2,06%) is ten tijde van het opstellen van het jaarverslag nog niet gepubliceerd. Naar verwachting vindt publicatie door de NAVO medio april plaats.). Ook is de Nederlandse berekeningswijze weergegeven in- en exclusief de uitgaven aan militaire steun aan Oekraïne (resp. rode en licht groene lijn voor de realisatiecijfers en geel en donkergroene lijn voor de percentages ten tijde van de ontwerpbegroting 2024). De Nederlandse berekeningswijze hanteert bbp-gegevens van het Centraal Planbureau en de NAVO hanteert onder andere bbp-ramingen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO).Figuur 3 NAVO-percentageDe investeringsverplichtingen zijn in 2024 sterk toegenomen ten opzichte van voorgaande jaren. De investeringsquote (de totale investeringsuitgaven afgezet tegen de totale uitgaven) kwam uit op 26,7%. Het vijfjaarsgemiddelde is 25,0%. Voor het zesde jaar op rij voldoet Nederland aan de gestelde NAVO-eis van 20%.Figuur 43.1.1 Koers van versterkingSamenwerking in NAVO- en EU-verbandTijdens de NAVO-top in Washington in 2024 stonden bondgenoten stil bij het 75-jarig bestaan van de NAVO. Het versterken van de bondgenootschappelijke afschrikking en verdediging en het bestendigen van de steun aan Oekraïne stonden centraal. Daarnaast maakt Nederland zich hard voor NAVO-EU samenwerking, in het bijzonder op het gebied van opschaling van de defensie-industriële productiecapaciteit.Nederland heeft zich in 2024 daarom wederom ingezet voor het versterken van de Europese Defensie Technologische en Industriële Basis (EDTIB). Een sterkere Europese defensie-industrie met meer productiecapaciteit is noodzakelijk om te kunnen voldoen aan de behoefte van onze Krijgsmacht en die van Oekraïne. Nederland draagt in dat kader actief bij aan de totstandkoming van het Europees Defensie Industrie Programma (EDIP). Het onderstreept daarbij dat samenwerking met derde landen, zoals de VS en het VK, van belang blijft. Ook is Nederland deelnemer geworden in twee European Defence Industry Reinforcement through Common Procurement instrument (EDIRPA) projecten, voor de aanschaf van 155mm munitie. Nederland nam in 2024 deel aan vijf EU missies en operaties, waaronder EUFOR Althea, de Militaire Assistentie Missie (EUMAM) voor Oekraïne en EUNAFOR ASPIDES. In NAVO verband was Nederland in 2024 actief in verschillende missies, waaronder NATO Mission Iraq (NMI), enhanced Forward Presence (eFP), enhanced Vigilance Activities (eVA) en verschillende vlootverbanden.Overige multilaterale samenwerkingDe samenwerking in de Northern Group, de Joint Expeditionary Force (JEF) en het European Intervention Initiative (EI2) is in 2024 voortgezet. Binnen deze multilaterale verbanden stond de oorlog in Oekraïne hoog op de agenda, evenals hybride dreigingen en de bescherming van vitale infrastructuur op en in de zee.Met de landen van de Northern Group is afgesproken intensiever samen te werken om Oekraïne te steunen en deze steun binnen de Northern Group beter te coördineren. In 2024 is binnen de JEF de samenwerking verder versterkt op het gebied van de bescherming van vitale infrastructuur op zee, aansluitend op de drie focus gebieden: Hoge Noorden, Noord-Atlantische regio en Baltische zee regio. Een belangrijke activiteit was de oefening Joint Protector 2024, waarbij een uitdagende command post exercise werd uitgevoerd in Letland, en waarbij Oekraïne aansloot als observant. Tijdens de JEF Leaders meeting in Estland in december is de collectieve steun van de JEF-landen aan Oekraïne herbevestigd, zijn afspraken gemaakt om strenger op te treden tegen de Russische schaduwvloot, en is afgesproken om de defensie-industriesamenwerking te intensiveren en beter op elkaar af te stemmen.Bilaterale samenwerkingDe bilaterale samenwerking met strategische partners (België, Duitsland, Frankrĳk, Luxemburg, Noorwegen, het Verenigd Koninkrĳk en de Verenigde Staten) en andere partnerlanden is in 2024 voortgezet. De minister heeft het internationale netwerk verder versterkt door bilaterale bezoeken te organiseren met onder andere de ministers van Duitsland, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, Baltische Staten en Roemenië. In deze bilaterale ontmoetingen is onder andere het Nederlandse standpunt over de steun aan Oekraïne herbevestigd evenals andere belangrijke afspraken uit het hoofdlijnenakkoord, zoals het wettelijk vastleggen van de hoogte van Defensie-uitgaven op minimaal 2% van het BBP.Een belangrijke ontwikkeling in de bilaterale samenwerking met Frankrijk is de keuze van Nederland om de order van vier nieuwe onderzeeboten bij het Franse NAVAL Group te plaatsen. Voor de samenwerking met Duitsland is het voornemen om het nieuw op te richten Nederlandse tankbataljon te stationeren nabij de NATO Training Area (NTA) Bergen-Hohne in Duitsland een significante stap. Over de haalbaarheid van deze stationering is het gesprek met Duitsland in 2024 gestart.Nationale VeiligheidDefensie heeft gewerkt aan het beschermen van vitale processen tegen militaire en hybride dreigingen. Deze vitale processen bevinden zich in Nederland, in het Koninkrijk, maar ook op of onder de Noordzee. In 2024 kreeg het Landelĳk Crisisplan Militaire Dreigingen verder vorm, een kaderstellend civiel-militair politiek-bestuurlijk plan. Het biedt een leidraad voor de bestuurlijke aanpak en verantwoordelijkheidsverdeling binnen het Koninkrijk bij een (statelijke) dreiging of daadwerkelijke aanval waarbij grootschalige inzet van de krijgsmacht noodzakelijk is.In het afgelopen jaar heeft Defensie bĳgedragen aan de beveiliging van personen, objecten en diensten. Zo zijn eenheden van de KMar dagelijks belast met het beveiligen van ministers, officieren van justitie, advocaten en rechters in Nederland, Joodse scholen, Koninklijke objecten en het Catshuis. Tevens heeft de KMar een belangrijke rol in de coördinatie van beveiligingsopdrachten.Evenals voorgaande jaren waren in 2024 militairen dagelĳks actief voor nationale taken, militaire bijstand en ondersteuning in Nederland en het Caribische deel van het Koninkrĳk. Tevens onderschepten de Kustwacht Carib en Defensie verdovende middelen in het Caribisch deel van het Koninkrĳk.Weerbare en betrokken samenlevingDefensie is samen met Justitie en Veiligheid de aanjager van de weerbaarheidsopgave: de Nederlandse samenleving weerbaarder maken tegen militaire en hybride dreigingen. Hiertoe is in december 2024 de Kamerbrief Weerbaarheid tegen militaire en hybride dreigingen (Kamerstuk 30821, nr. 249) verzonden.Defensie werkt als onderdeel van deze weerbaarheidsopgave aan het verhogen van de militaire paraatheid. Hieronder valt zowel het beschermen en verdedigen van eigen en bondgenootschappelijk grondgebied als het waarborgen van civiele ondersteuning aan de krijgsmacht. De krijgsmacht heeft voor het uitvoeren van de militaire taak ondersteuning van civiele partijen nodig en de krijgsmacht moet op haar beurt een bijdrage leveren aan de maatschappelijke weerbaarheid van Nederland. Defensie is gestart met het inzichtelijk maken welke specifieke behoeften de organisatie heeft richting de samenleving ter verhoging van de militaire paraatheid.Innovatie en kennisIn 2024 zette Defensie de extra investeringen in lang-cyclische innovatie3De uitgaven voor kort-cyclisch innoveren (KCI) worden sinds 2021 begroot in het Defensiematerieelbegrotingsfonds. In het jaarverslag (K) wordt verantwoord over de uitgaven voor KCI.voort, in lijn met de doelstellingen zoals uiteengezet in de Kamerbrief Voortgang Uitvoeringsagenda Innovatie en Onderzoek (Kamerstuk 31125, nr. 130). Daarmee wordt de kennisbasis verstevigd en werken we samen met verschillende partners, waaronder de industrie. De investeringen worden ingezet voor kennisopbouwprogramma’s met onze strategische kennispartners TNO, NLR en Marin. Dit gebeurt ook voor technologieontwikkelingsprojecten nationaal en internationaal met bedrijven en kennisinstellingen, en voor nieuwe samenwerkingen met nationale en internationale (kennis)partners, zoals via European Defence Fund (EDF), NATO Innovation Fund (NIF) of met denktanks en universiteiten. Dit alles draagt bij aan het toekomstbestendig maken van onze krijgsmacht, vandaag én morgen.De totale Research & Technology (R&T) uitgaven in 2024 waren € 249 miljoen. Dit is een stijging van 16% in vergelijking met 2023 (€ 214 miljoen). De totale defensiebegroting nam in omvang toe in 2024. Daardoor daalde de KPI R&T naar 1,24%. Echter, indien de uitgaven voor Oekraïne niet worden meegerekend, steeg de KPI van 1,40% naar 1,42%.In 2024 waren er in totaal 96 lopende kennisopbouwprogramma’s bij TNO, NLR en MARIN, waarvan er in 2024 26 nieuw zijn opgestart. Voorbeelden zijn programma’s op het gebied van sensoren (Smart Multi Sensor Management) met TNO, ruimtevaart (Militair Gebruik van de Ruimte) met NLR en TNO, intelligente systemen (Combined Man-Machine Intelligence for the Navy) met TNO en maritiem (Hydro onder water maximaal operationeel) met MARIN.Defensie versterkt haar kennisbasis niet alleen bij deze drie strategische kennispartners, maar verbreedt ook. Dit doen we onder andere door via de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) van het Ministerie van Onderwijs en Cultuur gezamenlijk onderzoek uit te zetten. Naast de versterking van de kennisbasis, werkt Defensie met industriepartners, uiteenlopend van start-ups tot grootbedrijf, om technologie door te ontwikkelen, al dan niet samen met kennispartners.4Inclusief de instandhoudingsbijdrage van de TO2 (TNO, NLR en MARIN).Steun aan OekraïneHet jaar 2024 stond, net als de twee voorgaande jaren, in het teken van de nietsontziende Russische invasie van Oekraïne. Het is essentieel de Nederlandse steun voort te zetten en Oekraïne te blijven steunen in zijn strijd voor vrijheid. Als Oekraïne deze oorlog verliest zal de veiligheid van Nederland in het gedrang komen en zullen de kosten waarmee Nederland wordt geconfronteerd, zowel materieel als immaterieel, vele malen hoger zijn dan het nu steunen van Oekraïne.Nederland werkt op bilaterale basis en met partners in verschillende internationale coalities om Oekraïne militair zo goed mogelijk te steunen. Coördinatie en samenwerking middels de Ukraine Defence Contact Group (UDCG), de NAVO, EU en andere internationale gremia was onontbeerlĳk om ervoor te zorgen dat de steun zo effectief en efficiënt mogelijk geleverd kon worden. Zo werkte Nederland, in samenwerking met de landen verenigd in de Air Force Capability Coalition, aan een Oekraïense F-16 capaciteit. Nederland en Denemarken leverden toestellen; op verschillende locaties werden piloten, monteurs en ander grondpersoneel opgeleid. Ook kon Defensie in 2024 voorzien in prioritaire luchtverdedigingsmiddelen, waaronder draagbaar luchtafweergeschut, onderdelen van een Patriot-systeem en een financiële bijdrage voor luchtafweermunitie. Daarnaast leverde Defensie een breed pallet aan ander militair materieel aan Oekraïne, zowel commercieel aangekocht als geleverd uit eigen voorraad, ter waarde van in totaal € 2,7 miljard. Ook verzorgde Defensie trainingen en werd bijgedragen aan forensische onderzoeken in Oekraïne. Op deze wijze leverde Nederland een samenhangend pakket waarmee de Oekraïense strijdkrachten in alle facetten van de strijd werd ondersteund. De Tweede Kamer is periodiek op de hoogte gehouden van deze bijdragen middels diverse Kamerbrieven.Om de Nederlandse steun aan Oekraïne te bestendigen is een tienjarige veiligheidsovereenkomst overeengekomen. De focus ligt hierbij op samenwerking op het vlak van veiligheid en defensie, ook voor de middellange en lange termijn, bijvoorbeeld middels het verstevigen van de defensie-industrie en het versterken van de interoperabiliteit van het Oekraïense leger met de EU en NAVO.3.1.2 GevechtskrachtMissies en operatiesNederlandse militairen zijn in 2024 wederom breed ingezet in verschillende missies en operaties. De Russische agressie zorgt ervoor dat de verdediging van het bondgenootschappelĳk gebied meer aandacht heeft gekregen. Dit komt onder andere tot uiting in toegenomen bĳdragen in NAVO-verband, waaronder de bĳdragen aan de enhanced Forward Presence (eFP) inzet in Litouwen, de MQ-9’s in Roemenië en de inzet van F35’s ten behoeve van Air Policing in Estland.In Bosnië en Herzegovina droeg Nederland, naast een bijdrage van stafofficieren en een IMINT team, tot oktober 2024 met een infanteriecompagnie van 150 mariniers bij aan EUFOR Althea. Doel van deze bijdrage is om meer stabiliteit en veiligheid in de Westelĳke Balkan, aan de rand van Europa, te brengen.In het Midden-Oosten is al lange tijd sprake van instabiliteit en onrust. Defensie continueerde de bijdrage aan verschillende missies in het Midden–Oosten, zoals UNTSO, UNIFIL en USSC. In Irak droeg Nederland bij aan de NAVO missie in Irak (NMI) en Operation Inherent Resolve (OIR). Voor NMI leverde Nederland de force commander met ondersteunende staf, een force protection-eenheid, een helikopter detachement en stafofficieren. Het doel van de verschillende bijdragen in Irak is het bijdragen aan het duurzaam verslaan van ISIS en het vergroten van de stabiliteit middels onder meer institutionele advisering van de Iraakse veiligheidssector. Met onze aanwezigheid, ook in NAVO-verband, kan tevens de invloed van landen als Iran en Rusland worden ingedamd. Dit alles is in het directe belang van Nederland.Vanwege de aanhoudende raketaanvallen van de Houthi’s op koopvaardĳschepen in de Rode Zee werden Zr.Ms. Tromp en Zr.Ms. Doorman ingezet ten behoeve van Operatie Prosperity Guardian en Operatie Aspides. Ook droeg Nederland bij met stafcapaciteit aan deze twee operaties en met niet-operationele militaire steun aan Operatie Poseidon Archer. Zr.Ms. Tromp vervolgde na de inzet in de Rode Zee haar reis naar de Indo-Pacific.Operationele gereedheidIn 2024 is de operationele gereedheid van Defensie licht afgenomen. Voor de verdediging van eigen en bondgenootschappelijk grondgebied en voor het bevorderen van de internationale rechtsorde is het aantal eenheden met voldoende gereedheid licht afgenomen. Bij de ondersteuning van civiele autoriteiten zien we een afname in de gereedheid. De eenheden die als stand-by stonden, voldeden aan hun verplichtingen.Obstakels voor het verhogen van de operationele gereedheid zijn de te lage personele en materiële gereedheid van een aantal specifieke eenheden. Dit beperkte de eenheden in de geoefendheid omdat ze onvoldoende op niveau kunnen trainen. De materiële gereedheid van de hoofdwapensystemen is gelijk gebleven ten opzichte van 2023. Het laatste triaal toont een opwaartse trend. Het is niet zeker dat deze groei doorzet. Uitdagingen zoals tekorten aan technisch personeel, gebrek aan kritische reservedelen, vertragingen in onderhoud, lopende modificatie- en transitieprogramma’s en infrastructurele beperkingen blijven bestaan.Oefeningen en trainingen zijn grotendeels volgens planning verlopen, waardoor de geoefendheid voor stand-by opdrachten en specifieke missies geborgd is. Om gereed te zijn voor  grootschalig optreden, blijft er behoefte aan meer fysieke en virtuele ruimte voor gereedstellingsactiviteiten. De Kamer wordt meer uitgebreid en vertrouwelijk geïnformeerd over de operationele gereedheid via de Stand van Defensie.Informatiegestuurd en Multidomein optredenIn navolging van de NAVO heeft de krijgsmacht Multidomein Operaties (MDO) omarmd als het operationele concept voor de krijgsmacht. In het voorjaar van 2024 is het Operational Design MDO (OD MDO) vastgesteld. Dit document gaat in op de achtergrond van MDO, de betekenis van MDO en concretiseert de MDO-transformatieopgave aan de hand van zes strategische operatielijnen.Na goedkeuring van het OD MDO zijn er werksessies georganiseerd om de benodigde capabilities voor de aansturing, uitvoering en ondersteuning van MDO te identificeren voor de krijgsmacht. Daarnaast hebben de MDO-specialisten als kennisadviseurs actieve bijdrages geleverd aan de programma’s en (IT) projecten, NAVO-werkgroepen, Defensie-opleidingen en de oprichting van het Nederlands Joint Force Command.Wet op InlichtingenDe huidige veranderende veiligheidscontext en de hernieuwde focus op hoofdtaak 1 maken een goede informatiepositie inclusief inlichtingen noodzakelijker dan ooit. Defensie heeft daarom in 2024 verder geïnvesteerd in de versterking van de MIVD en de inlichtingencapaciteit van de krijgsmacht. Dit heeft geleid tot een verdere versterking van onze huidige en toekomstige inlichtingenpositie.De MIVD werkt nauw samen met de AIVD, de NCTV en met buitenlandse collega-diensten. Middels deze samenwerking zijn talrijke in Nederland gehuisveste (inter)nationale organisaties, (inter)nationale partners, andere ministeries en de defensie-industrie voorzien van handelingsperspectief en in staat gesteld hun weerbaarheid te verhogen en passende maatregelen te treffen. Voorbeelden daarvan zijn het Dreigingsbeeld militaire en hybride dreigingen en het onderkennen van verschillende (statelijke) cyberoperaties van onder meer China en Rusland. Daarnaast hebben de MIVD en AIVD in 2024 aan de norm voldaan dat 90% van alle veiligheidsonderzoeken binnen de wettelijke termijn van acht weken zijn afgerond.Op 1 juli 2024 is de Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma in werking getreden. Inmiddels geeft het handelen onder deze Tijdelijke wet de diensten meer slagkracht. In overleg met de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) wordt toegewerkt naar een zo spoedig mogelijke volledige toepassing van de Tijdelijke wet. Tegelijkertijd werkt Defensie aan de brede herziening van de Wiv 2017. De ervaringen met de Tijdelijke wet worden bij dit wetstraject betrokken.CyberMet de ontwikkeling van de nieuwe Defensie Cyberstrategie heeft Defensie in 2024 een proactieve koers ingezet voor de eigen cyberveiligheid, cyber als operationeel domein en de cyberweerbaarheid van Nederland en bondgenoten. Tegelijk is doorgegaan met de investeringen uit het Uitvoeringsplan Cyber. Ter vergroting van de veiligheid van de eigen ICT-systemen is geïnvesteerd in extra personeel bij de Operationele Commando’s en het Defensie Cyber Security Centrum (DCSC). Het Joint IV-Commando (JIVC) voert verschillende programma’s uit om de cybersecurity te verhogen.Voor een slagvaardige krijgsmacht in het cyberdomein is geïnvesteerd in het versterken van het Defensie Cyber Commando (DCC). Daarbij is ook de samenwerking van het DCC met de MIVD geïntensiveerd. Ook heeft Defensie de cybercapaciteit van de MIVD voor onderzoek naar de diverse actoren in het cyberdomein, maar ook ten behoeve van een meer proactieve omgang met cyberdreigingen, vergroot. Tot slot heeft Defensie ingezet op opleiding en training om zo de cybergereedheid te verhogen.Afgelopen jaar heeft Defensie op verzoek ondersteuning geleverd aan bondgenoten gericht op het verhogen van de cyberweerbaarheid, zoals capaciteitsopbouw, handhaving, detectie en respons. Defensie cyberteams hebben meegedaan aan (inter)nationale cyberoefeningen om partners beter te leren kennen, om procedures te oefenen en om de gereedheid te verhogen. Ook heeft Defensie internationale cyberoefeningen georganiseerd.CommandovoeringGoede commandovoering is bepalend voor het succes van militaire missies. Een commandant is daarbij afhankelijk van de beschikbaarheid en correctheid van waardevolle informatie om tijdig de juiste beslissingen te kunnen nemen. Defensie heeft daarom geïnvesteerd in diverse commandovoeringssystemen.Bij Commando Landstrijdkrachten (CLAS) lag de focus op het moderniseren van battlemanagementsystemen middels verbeteringen in hard- en software. Commando Zeestrijdkrachten (CZSK) trad in dezelfde voetsporen met onder meer de softwareontwikkeling van het Combat Management System (CMS). In het kader van gezamenlijk optreden lag de focus voornamelijk op trainers, simulatoren en de implementatie van nieuwe tactische datalink systemen (TDL). Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK) heeft de nadruk gelegd op systemen voor de luchtverkeersleiding en luchtgevechtsleiding, waaronder nieuwe radio’s en de noodzakelijke Communication and Information Systems (CIS) ondersteuning. Verder zijn de systemen voor de Target Support Cell opgeleverd. Daarnaast investeert Defensie doorlopend in de onderliggende infrastructuur om veilige gegevensuitwisseling te borgen en onze dataopslagcapaciteit te vergroten.Naast de technologische verbeteringen is er ook geïnvesteerd in de mentale en conceptuele component van de commandovoering. Hierbij kan worden gedacht aan het verkorten van operationele processen en het kunnen omgaan met het groeiende aantal nieuwe inzichten door de veelheid aan gegevens. Om te zorgen dat de krijgsmacht voorafgaand aan inzet tijdig in een goede informatiepositie kan komen, is gewerkt aan passende wetgeving om dat op een rechtmatige wijze met de juiste waarborgen te kunnen doen.RuimtedomeinIn 2024 is de lange-termijn ruimtevaart agenda (LTR) gepresenteerd. De LTR maakt zichtbaar over welke ruimtevaartcapaciteiten Nederland op civiel, wetenschappelijk en militair terrein over tien jaar wil beschikken. De defensiebelangen zijn hierin geborgd. De LTR onderschrijft het belang van een overkoepelend beleid voor het ruimtedomein. De LTR geeft daarvoor een belangrijke aanzet met een voorstel voor een nieuwe interdepartementale overleg- en beheersstructuur. De nog in te richten governance structuur voor de implementatie van de Lange Termijn Ruimtevaartagenda, zal toezien op interdepartementale coördinatie en afstemming van activiteiten. In 2024 heeft Defensie zich ingezet om verdere uitvoering te geven aan de Defensie Ruimte Agenda en het prioritaire gebied Space dat in de Kamerbrief Productiezekerheid (Kamerstuk 36410 X, nr. 93) wordt genoemd. Deze bepalen onze ‘routekaart’ naar een toekomstbestendige krijgsmacht waar het ruimtedomein een integraal onderdeel van uitmaakt.Op 20 september werd, in het bijzijn van industrie en kennisinstellingen, het startschot gegeven tot het ontwikkelen van de eerste PAMI satelliet. Dit is een satelliet met een aardobservatiemissie waarop een demonstratiemodel van de Nederlandse lasercommunicatie zal worden geïmplementeerd. De ontwikkeling is grotendeels gerealiseerd door Industriële Participatie verplichtingen van Raytheon. Het is de intentie om een constellatie van satellieten te ontwikkelen zodat de Nederlandse krijgsmacht een meer zelfstandige informatiepositie kan verkrijgen en datatransport tussen satellieten mogelijk is waarmee niet alleen eigen optreden wordt versterkt maar ook dat van onze NAVO partners.Op 16 december is het contract ondertekend met ISISPACE dat voor Defensie satellieten zal ontwikkelen, bouwen en opereren. Met het raamcontract gaat Defensie een meerjarige samenwerking aan met ISISPACE en zal daarmee voor het Nederlandse ruimtevaart ecosysteem optreden als launching customer. Dit past bij de beleidsambities op kennis, innovatie en industrie uit de Defensienota 2024, met Space als één van de vijf gebieden.3.1.3 MensenPersoneelDe kracht van de krijgsmacht wordt in belangrijke mate bepaald door haar mensen. Het vinden en behouden van voldoende mensen is al jaren één van de grootste uitdagingen. In de Defensienota 2024 is de ambitie gesteld om in 2030, of zoveel eerder als mogelijk, een gevulde organisatie te zijn, die schaalbaar kan meebewegen met de dreiging.Het personeelsbestand van Defensie is in 2024 gegroeid met 4.274 VTE’n, namelijk 1.317 beroepsmilitairen, 664 reservisten en 2.293 burgermedewerkers. Defensie is daarmee gegroeid naar een organisatie van 74.333 VTE, waarvan 42.975 beroepsmilitairen, 7.764 reservisten en 23.594 burgers. Daarmee is Defensie één van de grootste werkgevers van Nederland.ArbeidsvoorwaardenOp 2 juli 2024 zijn Defensie en de vakcentrales een nieuw arbeidsvoorwaardenakkoord overeengekomen. Het Defensiepersoneel heeft hierdoor onder andere per 1 januari 2025 een structurele loonsverhoging gekregen van 5% en vanaf 1 januari 2026 nogmaals 2%. Deze loonsverhogingen maken deel uit van het akkoord over de periode 1 januari 2025 tot 1 september 2026.Schaalbare krijgsmachtOnder een schaalbare krijgsmacht verstaan we een krijgsmacht die in een relatief korte tijd in staat is capaciteiten (personeel, materieel, infrastructuur, kennis etc.) uit de organisatie en samenleving in te zetten of aan de organisatie toe te voegen. Hiertoe voert Defensie een dienmodel in dat past bij een schaalbare krijgsmacht. Met de brief ‘Een dienmodel dat past bij een schaalbare krijgsmacht’ is uw Kamer hierover nader geïnformeerd (Kamerstuk 36124, nr. 45). Deze schaalbare krijgsmacht krijgt vorm in een organisatie die is ingericht op taakuitvoering door vaste en mobilisabele eenheden. Hierin werken militairen in actieve dienst, burgerpersoneel, reservisten en dienjaarmilitairen in wisselende samenstellingen. Defensie is in 2024 begonnen met het verkennen van de mogelijkheden voor een dienmodel dat voorziet in maatregelen met een (gradueel) meer verplichtend karakter tussen vredestijd en oorlogstijd. De invoering van een vrijwillige enquête onder 18-27-jarigen, aangekondigd op 3 oktober 2024 (Kamerstuk 36592, nr. 2), is een eerste stap. Een belangrijk onderdeel van de schaalbare krijgsmacht zijn de reservisten. De instroom van reservisten is ten opzichte van 2023 met 9,4% gestegen. Dat komt met name door de toegenomen instroom van Dienjaarmilitairen en Defensity college militairen. Defensie heeft in 2024 in kaart gebracht welke aanvullende maatregelen mogelijk zijn voor het verder verbeteren van de instroom en het behoud van reservisten. Dat kan onder meer door het moderniseren van de rechtspositie. Daarover wordt met de vakcentrales gesproken. Ook wordt bezien in hoeverre een civiele werkgever belemmeringen ervaart als een werknemer reservist is of wordt en wat daar vervolgens aan gedaan kan worden.DienjaarIn 2024 is de animo voor het Dienjaar Defensie toegenomen. Van de ruim 4.000 sollicitanten zijn er 521 aangesteld, verdeeld over alle Operationele Commando’s. Daarnaast zitten er nog ruim 1000 kandidaten in het selectie- en keuringstraject om in 2025 op te komen. Hiermee lijkt de ambitie om te groeien naar minimaal 1000 dienjaarmilitairen per jaar vanaf 2025 haalbaar. Bijna 80% van de dienjaarmilitairen heeft te kennen gegeven na afronding van het Dienjaar aan Defensie verbonden te willen blijven als beroepsmilitair (circa 60%) of reservist (circa 20%). Ook de dienjaarmilitairen die niet kiezen voor een vervolg binnen Defensie geven aan blij te zijn dat ze aan het Dienjaar deelgenomen hebben. Eind 2024 is er overeenstemming bereikt met de centrales van overheidspersoneel dat dienjaarmilitairen aangesteld gaan worden als tijdelijk beroepsmilitair. Aangezien dit om een nieuwe aanstellingsgrond gaat, dient de regelgeving eerst te worden aangepast. De verwachting is dat de eerste dienjaarmilitairen eind 2025 in tijdelijke dienst aangesteld kunnen worden.VeteranenIn 2024 is stilgestaan bij het tienjarig bestaan van de Veteranenwet. In deze wet, die de grondslag vormt voor het veteranenbeleid, is de bijzondere positie van de veteraan verankerd en worden de erkenning, waardering, zorg en de bijzondere zorgplicht voor veteranen en hun relaties beschreven. Ook in 2024 heeft Defensie, in samenwerking met verschillende organisaties zoals het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi) en het nationaal Veteranen Platform (VP) invulling gegeven aan de uitvoering van het veteranenbeleid. Dit heeft onder andere geleid tot de start van het assistentiehondenbeleid voor veteranen. Daarnaast is de veteranenherstellocatie 'Sparrenheuvel', een initiatief van het Leger des Heils, geopend. Veteranen met uitzendgerelateerde psychische problemen kunnen hier opvang, zorg en begeleiding krijgen. Tevens zijn in 2024 activiteiten gericht op het vergroten van de erkenning en waardering voor veteranen geïntensiveerd, zoals het programma «Veteraan in de Klas» en het project 'Helden op Bruggen en Viaducten', waarbij bruggen en viaducten vernoemd worden naar militairen omgekomen in vredesmissies.Een veilige werkomgeving bij DefensieIn 2024 heeft Defensie verder gewerkt aan het verbeteren van de veiligheid binnen de organisatie. Er is geïnvesteerd in kennisontwikkeling en innovatie. Zo is de opleiding Middelbare Arbeidshygiëne doorgezet, om de kennis van medewerkers op de werkvloer over fysieke veiligheid te verbeteren. Deze opleiding leidt personeel op om zelfstandig de Nadere Inventarisatie Gevaarlĳke Stoffen (NIGS) uit te voeren en is ook gericht op het inrichten van een veilige werkomgeving op het gebied van geluid en straling. Dit heeft geresulteerd in verschillende concrete veiligheidsverbeteringen en quick wins bij de operationele commando’s. Een voorbeeld hiervan zijn nieuwe zonnebrillen voor het Korps Mariniers die beter aansluiten op de omstandigheden (zonlicht en –reflectie op het water) van hun inzet op snelvarende FRISC-motorboten bij anti-drugs operaties in het Caribisch gebied.Het zorgen voor een veilige werkomgeving gaat ook over sociale veiligheid. Het afgelopen jaar zijn er veel trainingen gegeven aan medewerkers, leidinggevenden en teams rondom sociale veiligheid en integriteit. In 2024 hebben circa 1.300 werknemers deelgenomen aan 145 trainingen. De meeste trainingen gingen over sociale veiligheid, waaronder diversiteit en leidinggeven in een sociaal veilige werkomgeving. Een kleiner deel van de trainingen was specifiek gericht op integriteit.Begin 2024 is de Academische Werkplaats Defensie opgericht, onderdeel van de Nederlandse Defensie Academie (NLDA). Binnen deze structuur wordt gewerkt aan initiatieven die deze thema’s kunnen versterken. Daarnaast is voortgang geboekt op het verder professionaliseren van het stelsel van vertrouwenspersonen.Arbeidsextensief werkenDefensie heeft haar inspanningen gecontinueerd om bepaalde processen arbeidsextensiever in te richten door meer gebruik te maken van technologie. Hierdoor kan Defensie haar mensen daar inzetten waar ze het hardst nodig zijn en bovendien het werk voor hen veiliger, interessanter, minder routinematig en effectiever inrichten. In 2024 zijn verschillende stappen gezet, zoals de vertaling van de Defensie Stategie Data Science naar een roadmap. Hieruit is een interne Defensie versie van de populaire dienst ChatGPT voortgekomen, genaamd DefGPT. Daarnaast is de geautomatiseerde ondersteuning van de domeinen financiën, materieel-logistiek, inkoop en afstoting verder geoptimaliseerd op basis van SAP (S4/HANA), waarbij diverse interfaces en processtappen zijn geautomatiseerd. Verder is de toepassing van Robotic Process Automation (RPA) verbreed naar alle Defensieonderdelen. Het equivalent aan werk verzet door RPA is verdubbeld ten opzichte van 2023. Defensie heeft tevens ingezet op meer arbeidsextensievere (wapen)systemen (onder andere ASW fregat, sensoren, doorbraaksystemen, dronecapaciteit en Main Ground Combat System).3.1.4 RandvoorwaardenInformatie en transparantieDigitale innovatie in het militaire domein versnelt exponentieel. Dit is het meest duidelĳk te zien in het gebruik van data, ArtificialIntelligence (AI) en autonome systemen. In 2024 heeft Defensie met onder andere de datastrategie en het inrichten van decentrale datateams ingezet op het versterken van de informatiepositie van Defensie. Tegelĳk is met de programma’s Grensverleggende IT (GrIT), Defensie Open op Orde (DOO), Keystone, Foxtrot en talloze kleinere projecten hard gewerkt aan het moderniseren van de infrastructuur en verbeteren van commandovoering.Deze ontwikkelingen zijn hard nodig, want de effectieve inzet van de Krijgsmacht is steeds afhankelijker geworden van het gebruik van IT. Om deze ontwikkelingen door te zetten en te stroomlijnen is Defensie een digitale transformatie gestart, met als doel onze militairen een voorsprong op het slagveld geven.Medio 2024 is Defensie gestart met het vormgeven van een wetvoorstel dat het juridisch kader zal vormen wat noodzakelĳk is om tot een volledige inzetgereedheid van de krĳgsmacht te komen. De informatieomgeving zal onderdeel van dit wetsvoorstel zĳn.VastgoedEr is de afgelopen kabinetsperiode fors geïnvesteerd in de ontwikkeling van onze krĳgsmacht met mede als gevolg dat de defensieorganisatie de komende jaren groeit. Defensie heeft daardoor een omvangrĳke vastgoedopgave waarbinnen veel locaties moeten worden verbouwd of gerevitaliseerd. In het Strategisch Vastgoedplan 2022 (SVP) is het kader hiervoor geschetst. De concrete voorbeelden hierbĳ worden genoemd in het Materieelverslag van het Defensiematerieelbegrotingsfonds.Ruimte en leefomgevingDefensie investeert in meer mensen, meer training, meer materieel en meer activiteiten. Dit vraagt om extra ruimte voor defensieactiviteiten (fysieke, milieu- en geluidsruimte). Het in beeld brengen, integraal afwegen en borgen van deze benodigde ruimte gebeurt in het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD). Een zogenoemd plan milieueffectrapport (planMER) maakt daar onderdeel van uit. Omdat deze ruimtevraag de leefomgeving van veel mensen kan raken en ook kan knellen met andere ruimtelĳke opgaven, is in het NPRD veel aandacht voor participatie en bestuurlĳk overleg.Defensie betrekt de omgeving bĳ activiteiten die effect hebben op de leefomgeving. Dit geeft inzicht in de belangen, zorgen en wensen van lokale gemeenschappen, ondernemers en overheden. Potentiële knelpunten maar ook kansen zĳn sneller in beeld, wat meerwaarde en meervoudig ruimtegebruik creëert en bĳdraagt aan een duurzame relatie met de omgeving en mede-overheden. Defensie werkt aan de verankering van het omgevingsgericht werken en voert een verkenning uit naar de mogelijkheden om in de omgeving van Defensielocaties een bijdrage te leveren aan de leefbaarheid.Een evaluatie-onderzoek naar het functioneren van de Commissies Overleg & Voorlichting Milieu (COVM’s), de wettelijke overlegorganen van de vliegbases van Defensie, is afgerond. De Kamer is hierover geïnformeerd (Kamerstuk 36592, nr. 4) en heeft het onderzoeksrapport ‘Buren van een basis’ ontvangen. Defensie werkt aan de appreciatie van de aanbevelingen uit het onderzoeksrapport. Deze appreciatie wordt met de Kamer gedeeld.Defensie bereidt zich vanwege de verhoogde dreiging voor op het beschermen en verdedigen van het eigen grondgebied en dat van bondgenoten. De huidige wet- en regelgeving is ingericht voor vredestĳd, terwĳl Nederland zich helaas in een grĳze zone tussen vrede en oorlog bevindt. Ook in de leefomgeving leidt dit tot spanning tussen wat Defensie aan activiteiten wil uitvoeren en wat Defensie op basis van wet- en regelgeving mag uitvoeren. Om deze belemmeringen weg te nemen werkt Defensie aan een Wet op de Defensiegereedheid die de gereedstelling van de krĳgsmacht eenvoudiger en sneller mogelĳk maakt.Recente rechterlĳke uitspraken hebben tot nieuwe uitdagingen geleid in het stikstofdossier. De uitspraken kunnen ertoe leiden dat de uitbreiding van bestaande activiteiten of de toevoeging van nieuwe activiteiten die noodzakelijk zijn om onze militairen voor te bereiden op een gevecht onvergunbaar zijn. Het is het belangrijk dat (stikstof) ruimte wordt geboden voor urgente maatschappelijke ontwikkelingen, zoals de tijdige en stelselmatige gereedstelling van de krijgsmacht. Inzet van de Ministeriele Commissie Economie en Natuurherstel is om die ruimte te bieden. In Europees verband wil Defensie aandacht vragen voor het spanningsveld tussen Europese verplichtingen uit (bijvoorbeeld) de vogel- en habitatrichtlijn aan de ene kant en de grondwettelijke taken voor Defensie inclusief onze NAVO-commitments aan de andere kant.DuurzaamheidIn de afgelopen periode is het belang van energiezekerheid voor Defensie sterk naar voren gekomen. Energie is mission critical bĳ het militaire optreden en essentieel voor de bedrĳfsvoering. Energiezekerheid is daarom een belangrĳke voorwaarde voor weerbaarheid en duurzame energie draagt hier aan bĳ. Defensie pakt dit op door energiezekerheid onderdeel te maken van beleidsontwikkeling, projecten en onderzoek. In de Stand van Defensie rapporteren we jaarlĳks over het energieverbruik en de CO2-emissie van Defensie.Defensie richt haar verduurzamingsacties primair op het operationeel materieel inclusief kampementen, op vastgoed en terreinen, op de bedrĳfsvoering en zakelĳke mobiliteit. In het materieelverslag van het Defensiematerieelbegrotingfonds staan bĳ ‘Duurzaamheid’ en bĳ ‘Vastgoed’ nadere toelichtingen op de projecten die hieraan bĳdragen.Milieu en PFASDefensie heeft op de huidige en voormalige defensieterreinen waar PFAS-houdend blusschuim is gebruikt dertien locaties met PFAS-verontreiniging in beeld. Er is onderzoek gedaan naar de herkomst en de ernst van de verontreinigingen. Defensie werkt voor de nog exact te bepalen saneringslocaties volgens een risico-gestuurde aanpak. Dit betekent dat de uitvoeringsmaatregelen worden bepaald op basis van humane risico's, ecologische risico's en verspreidingsrisico's. Het risico op blootstelling aan PFAS via de grond bij normaal gebruik van het terrein, zoals werkzaamheden in gebouwen en oefenen op terreinen, is zeer klein. Defensie pakt de verontreinigingen aan in gezamenlijkheid met betrokken overheden.3.1.5 Focusonderwerp 2024 en vervolg focusonderwerp 2023De schaarste op de arbeidsmarkt is één van de oorzaken die bijdragen aan het personeelstekort bij Defensie, in het bijzonder in sectoren waar de schaarste extra groot is zoals in de techniek, IT en medische sector. De onderuitputting die hieruit ontstaat wordt zoveel mogelijk ingezet voor onder andere alternatieve personele capaciteit, waaronder externe inhuur en de inzet van reservisten, om de taken van Defensie uit te voeren. Zo is door deze onderuitputting € 175,1 miljoen extra uitgegeven aan externe inhuur. Door deze uitgaven aan onder andere alternatieve personele capaciteit en door de invoering van nieuwe arbeidsvoorwaarden waren de personele uitgaven uiteindelijk € 843,3 miljoen hoger dan bij dan bij de initieel vastgestelde Defensiebegroting voorzien was. Bij Defensie worden met enige regelmaat analyses uitgevoerd die de situatie op de arbeidsmarkt monitoren en in kaart brengen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van brongegevens van het CBS en het CPB. Daarbij wordt specifiek gekeken naar voor Defensie relevante sectoren.Het personeelstekort verklaart deels de onderuitputting bij Defensie, maar zeker niet geheel. Op het Defensiematerieelbegrotingsfonds wordt de onderuitputting ook veroorzaakt door vaak lange levertijden, die mede ontstaan omdat de vraag naar militair materieel als gevolg van de huidige veiligheidssituatie in de wereld significant is toegenomen.Voor de onderuitputting op het gebied van vastgoed geldt dat naast de beperkingen op het gebied van personele capaciteit, ook de schaarste van middelen en capaciteit in de markt en de beperkingen op het gebied van ruimte voor Defensie, zowel fysieke ruimte als geluidsruimte, stikstofruimte en andere vergunningsruimte, remmende factoren zijn. Grond en ruimte in bredere zin zijn schaars, omdat er veel belangen om grond en ruimte vragen, zoals woningbouw, landbouw en de opwekking van energie. Hierdoor is ruimte niet automatisch beschikbaar op het moment dat daar behoefte aan is en is beschikbaarheid van grond en ruimte altijd een uitdaging in de uitvoering van uitbreiding en verplaatsing van militaire activiteiten. Dit komt de doorlooptijd van (vergunningen)procedures niet ten goede en vraagt om aanvullende onderzoeksinspanningen en schaarse personele expertise.Voor de komende jaren wordt, als gevolg van de verslechterde veiligheidssituatie, een verdere groei van Defensie voorzien. Vanwege deze voorziene groei en de bekende arbeidsmarktknelpunten, wordt onder meer gekeken naar de mogelijkheden van een meer wendbare en schaalbare krijgsmacht. Dit moet onder andere worden bereikt door een versterking van het reservistenbestand via samenwerking met het bedrijfsleven, andere departementen, de industrie, opleidingsinstanties en werkgeversorganisaties, zodat Defensie op het juiste moment kan beschikken over (schaars) arbeidspotentieel zowel in kwantitatieve als in kwalitatieve zin. Ook wordt hiertoe bij de aanschaf van nieuw materieel gekeken naar arbeidsextensieve oplossingen.De Tweede Kamer heeft het kabinet verzocht om het focusonderwerp 2023 een vervolg te geven bij de verantwoording over het jaar 2024 en aandacht te besteden aan resultaatbereik in relatie tot onderuitputting, als gevolg van bijvoorbeeld arbeidskrapte. Daarbij dienen de grootste en/of belangrijkste tegenvallende realisaties apart te worden toegelicht. In onderstaande tabel wordt de totale onderuitputting van € 171,8 miljoen op de Defensiebegroting (X) gepresenteerd.Tabel 2 Grootste posten met onderuitputting in 2024 Defensiebedrag in miljoenen euroAls Percentage van de vastgestelde ontwerpbegroting 2024Onderrealisatie artikel 1 - Inzet€ ‒ 78,70,3%Onderrealisatie Defensie (exclusief artikel 1 - Inzet)€ ‒ 93,10,4%Totaal€ ‒ 171,80,7%In totaal bedroeg de onderuitputting in 2024 € 171,8 miljoen.De onderuitputting van € 78,7 miljoen hiervan op artikel 1 vindt grotendeels plaats op het Budget Internationale Veiligheid (BIV). Het BIV is een voorziening om te reageren op (onverwachte) gebeurtenissen in de wereld. Van dit budget was € 14,6 miljoen niet benodigd en er waren hogere ontvangsten van € 6,7 miljoen. Daarnaast is er € 40,0 miljoen aan HGIS-eindejaarsmarge ontvangen gedurende het jaar, die bij de tweede suppletoire begroting teruggeven is. Tot slot was € 17,4 miljoen niet benodigd voor nationale inzet en overig inzet, met name voor overige inzet van waaruit de Vessel Protection Detachements (VPD) worden bekostigd. Vanwege de ontwikkelingen in en rondom de Rode Zee worden er momenteel geen VPD’s ingezet.De onderuitputting van € 93,1 miljoen op de overige artikelen wordt grotendeels veroorzaakt door € 74,7 miljoen onderuitputting op de personele uitgaven door het hierboven toegelichte personeelstekort en € 10,9 miljoen onderuitputting op de materiële uitgaven door langere levertijden door schaarse middelen en capaciteiten in de markt.Uit het voorliggende jaarverslag blijkt dat Defensie uiteindelijk hogere uitgaven heeft gerealiseerd dan bij de initieel vastgestelde Defensiebegroting voorzien werd. Gedurende het jaar zijn voor deze hogere uitgaven meer middelen aan de Defensiebegroting toegevoegd, waaronder voor nieuwe arbeidsvoorwaarden. De gerealiseerde uitgaven over het gehele jaar bezien worden in de onderstaande tekst toegelicht om bij te dragen aan optimale transparantie en verantwoording. Voor het beeld over de verhouding tussen de gerealiseerde uitgaven en initieel begrote uitgaven, wordt daarom naar de rest van het jaarverslag verwezen.3.2 3.3Realisatie periodieke rapportages en beleidsdoorlichtingenRealisatie periodieke rapportages en beleidsdoorlichtingenElke minister is op basis van de Comptabiliteitswet 2016 verantwoordelijk voor het periodiek onderzoeken van de doeltreffendheid en doelmatigheid van het gevoerde beleid. Hiervoor maken alle departementen gebruik van de Strategische Evaluatieagenda (SEA), die jaarlijks in de begroting verschijnt. De periodieke rapportages van de SEA vervangen de beleidsdoorlichtingen. In 2024 heeft Defensie twee beleidsdoorlichtingen afgerond. Dit zijn beleidsdoorlichtingen van artikel 2 Koninklijke Marine en artikel 3 Koninklijke Landmacht. Defensie heeft nog geen periodieke rapportages afgerond. In de tabel hieronder zijn dan ook enkel de gerealiseerde beleidsdoorlichtingen (periode 2018-2024) zichtbaar.Tabel 3 Realisatie beleidsdoorlichtingenRealisatie periodieke rapportages / beleidsdoorlichtingenBD/PRThemaArtikel-nummer2018201920202021202220232024KamerstukBDInzet1BDKoninklijke Marine2xKamerstuk 31516, nr. 43BDKoninklijke Landmacht3xKamerstuk 31516, nr. 27BDKoninklijke Landmacht3xKamerstuk 31516, nr. 44BDKoninklijke Luchtmacht4xKamerstuk 31516, nr. 30BDKoninklijke Marechaussee5xKamerstuk 31516, nr. 37BDInvesteringen16xKamerstuk 31516, nr. 34BDDefensie Materieel Organisatie7xKamerstuk 31516, nr 34BDDefensie Ondersteuningscommando28UitstelUitstelKamerstuk 31516, nr. 40BDAlgemeen9BDApparaat Kerndepartement10BDGeheim11BDNog onverdeeld121Door de introductie van het Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF) zijn de middelen uit beleidsartikel 6 Investeringen per 2021 overgeheveld naar het DMF.2Met deze beleidsdoorlichting wordt onderzocht in hoeverre het beleid voor de militaire gezondheidszorg (MGZ) in de periode 2011 tot 2021 doelmatig en doeltreffend is geweest. In de onderzoeksperiode hebben binnen de MGZ een aantal significante beleidswijzigingen plaatsgevonden en heeft de MGZ een ingrijpende herstructurering doorgemaakt. De onderzoeksfase van de beleidsdoorlichting is reeds afgerond. Voor de Kabinetsreactie heeft de toenmalige Staatssecretaris van Defensie de opdracht gegeven om niet alleen op de resultaten van de doorlichting te reflecteren, maar ook naar de toekomst te kijken. Om dit goed te onderbouwen, bleek aanvullend onderzoek nodig. Hierdoor heeft het proces van de beleidsdoorlichting vertraging opgelopen. De Kamer is op 25 september 2023 over de vertraging geïnformeerd (Kamerstuk 31516, nr. 40). De Kabinetsreactie wordt in het eerste kwartaal van 2025 opgeleverd.Afgeronde beleidsdoorlichtingenBeleidsdoorlichting FOST (artikel 2)In 2024 is een beleidsdoorlichting van artikel 2 Koninklijke Marine afgerond. Tijdens deze doorlichting is de doeltreffendheid en doelmatigheid onderzocht van de Nederlandse deelname aan de Fleet Operational Standards and Training (FOST). Hierbij is naar de periode 2014-2023 gekeken.De beleidsdoorlichting richt zich op de gereedstelling van zogenaamde «grootbovenwatereenheden» van het Commando Zeestrijdkrachten (CZSK). Gereedstellen is de kerntaak van de operationale commando's (OPCO's) binnen de Nederlandse Krijgsmacht. Het CZSK heeft een eigen opwerkmethodiek voor het gereedstellen van de grootbovenwatereenheden, maar maakt voor het laatste deel van deze gereedstelling gebruik van de Britse trainingsorganisatie FOST. FOST brengt schaarse trainingsmiddelen samen, waardoor de trainingen een hoog realiteitsgehalte krijgen. Het CZSK heeft niet de omvang om die training, onder vergelijkbare omstandigheden, structureel in eigen beheer uit te voeren.Uit de beleidsdoorlichting blijkt dat de Nederlandse deelname aan FOST in hoge mate bijdraagt aan de (beleids)doelstellingen, te weten het gereedstellen van grootbovenwatereenheden. Uit het onderzoek blijkt verder dat de Nederlandse deelname aan FOST zowel op een doeltreffende alsook doelmatige wijze wordt uitgevoerd.Zie het eindrapport, voor een volledige toelichting op de beleidsdoorlichting, conclusies en aanbevelingen.Zie de kabinetsreactie (Kamerstuk 31516, nr. 43), met daarin aandacht voor de opvolging van bevindingen.Beleidsdoorlichting Project Taurus (artikel 3)In 2024 is een beleidsdoorlichting van artikel 3 Koninklijke Landmacht afgerond. Tijdens deze doorlichting is de doeltreffendheid en doelmatigheid onderzocht van het in 2013-2022 gevoerde beleid rond het Nederlands-Duitse samenwerkingsverband Project Taurus.Project Taurus is de intensieve samenwerking van de Nederlandse 43e Gemechaniseerde Brigade met de 1e Duitse Pantserdivisie en is voor het Commando Landstrijdkrachten (CLAS) de meest vergevorderde vorm van integratie en samenwerking tussen Nederland en Duitsland. Door deze unieke vorm van samenwerking met Duitsland is Nederland de afgelopen jaren in de gelegenheid geweest om een fundament van kennis in het vechten met en tegen tanks te behouden. Met het oog op de grote dreiging en de aanstaande introductie van een volwaardig tankbataljon, zoals aangekondigd in de Defensienota 2024 (Kamerstuk 36592, nr. 1), heeft Nederland deze kennis hard nodig.Uit de beleidsdoorlichting blijkt dat Project Taurus zowel doeltreffend alsook doelmatig is. Project Taurus is doeltreffendheid; de hoofddoelstelling 'het behouden van een fundament van kennis', is behaald. De onderzoekers plaatsen hier een aantal kanttekeningen bij. Zo is het niet mogelijk geweest om kennis bij alle relevante delen van het CLAS in gelijke mate te behouden. Project Taurus is doelmatig, omdat Defensie door gebruik van Duitse gevechtstanks, met relatief weinig kosten het primaire doel van kennisbehoud heeft bereikt. Ook hier plaatsen de onderzoekers een kanttekening bij. Zo is het gevecht van verbonden wapens minder mogelijk, waardoor een negatieve synergie is ontstaan door indertijd te bezuinigen op de gevechtstanks.Zie het eindrapport, voor een volledige toelichting op de beleidsdoorlichting, conclusies en aanbevelingen.Zie de kabinetsreactie (Kamerstuk 31516, nr. 44), met daarin aandacht voor de opvolging van bevindingen.Periodieke rapportagesConform de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE) is de SEA ingedeeld op basis van (beleids)thema's en kent de SEA een looptijd van vier jaar. Bij Defensie is de indeling van de SEA gelijk aan de indeling van de Defensienota en de Beleidsagenda uit de begroting. Dit betekent dat de SEA bestaat uit de thema's:1.Koers voor versterking2.Gevechtskracht3.Mensen4.Materieel5.RandvoorwaardenVoor deze thema's is nog geen periodieke rapportage afgerond.Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke rapportages / beleidsdoorlichtingen, zie het overzicht ingepland en uitgevoerd onderzoek op rijksfinancien.nl.Voor de realisatie van deze en andere grote (evaluatie)onderzoeken, zie de bijlage «Afgerond evaluatie- en overig onderzoek».3.4Openbaarheidsparagraaf en overzicht risicoregelingenOpenbaarheidsparagraafActieve openbaarmakingDefensie heeft in 2024 gewerkt aan de verdere implementatie van de Wet open overheid (Woo). Defensie heeft verdere actieve openbaarmaking van documenten voorbereid. Per november 2024 voldoen het Ministerie van Defensie en de Inspectie Veiligheid Defensie aan de eerste tranche van de verplichte actieve openbaarmaking van de Wet open overheid. Tevens zijn er verdere stappen gezet om er zorg voor te dragen dat het ordentelijk en ordelijk omgaan met informatie ingebed is in de functie- en loopbaanopleidingen.Passieve openbaarmakingEr is sprake van een stijgende lijn in de hoeveelheid Woo-verzoeken en in de omvang en complexiteit (in 2023 ontving de sectie Woo 123 verzoeken, in 2024 waren dit 172 verzoeken). Gelet op de geopolitieke ontwikkelingen, aanhoudende militaire steun aan Oekraïne, aanzienlijke aanschaf van militair materieel en het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD), is de verwachting dat die stijging zich ook in 2025 voortzet. Om deze verzoeken zo goed als mogelijk binnen de wettelijke beslistermijn te kunnen behandelen en de behandeltermijn verder te verkorten, spant de sectie Woo zich in om uitvoering te geven aan de maatregelen zoals aangekondigd in de kabinetsreactie op de invoeringstoets Woo (Kamerstuk 32802, nr. 94). Daarnaast zijn decentrale Woo-functionarissen aangewezen bij de directies van het kerndepartement. Zij zijn verantwoordelijk voor het geordend en tijdig aanleveren van de gevraagde informatie. In oktober 2024 is het documentmanagementsysteem DefDoc binnen het kerndepartement gelanceerd. Door dit systeem wordt het verzamelen, ordenen en uiteindelijk archiveren van informatie vereenvoudigd. Daarnaast bereidt Defensie de implementatie van nieuwe Woo-tooling voor. Daardoor kunnen Woo-medewerkers effectiever en efficiënter documenten uitvragen binnen de organisatie en deze sneller beoordelen. Tot slot blijft de sectie Woo zich ook in 2025 inspannen om in overleg met de verzoeker tijdig aan diens informatiebehoefte te kunnen voldoen.Verbetering van de informatiehuishoudingHet programma Defensie Open op Orde (DOO) versterkt in de periode 2021 t/m 2028 de informatiehuishouding van Defensie. De nulmetingen die het programma bij de Defensieonderdelen (en specifieke onderdelen van de Bestuursstaf) doet, zijn vrijwel allemaal in 2024 volledig afgerond. Aan de hand van deze nulmetingen wordt voor alle onderdelen een actieplan opgesteld om ondersteund door het programma DOO toe te werken naar een hoger volwassenheidsniveau van de informatiehuishouding. Ruim de helft van deze actieplannen is in 2024 opgesteld en in uitvoering. De laatste actieplannen zijn in Q1 2025 opgeleverd en worden uitgevoerd.Daarnaast heeft Defensie in 2024 een visie op informatie(huishouding) opgesteld. Deze visie markeert een belangrijke stap naar een volwassen informatiehuishouding binnen onze organisatie. Het document biedt niet alleen strategische kaders, maar ook een wenkend perspectief: Defensie die informatie inzet als kracht in de militaire, politiek-bestuurlijke en maatschappelijke context. Het richt zich op kwalitatieve informatie die compleet, juist, actueel en vindbaar is. De gezaghebbende informatiepositie van Defensie wordt versterkt door een integrale aanpak van informatiehuishouding waarin strategie, structuur, processen, mensen en technologie samenkomen.Overzicht risicoregelingenPer 31 december 2024 bestaat er één openstaande garantie. Deze betreft een overeenkomst met de Vereniging Verbond van Verzekeraars over de verzekerbaarheid van personeel. De looptĳd is onbepaald en er is geen gegarandeerd bedrag vastgesteld. De overeenkomst regelt de verhouding tussen Defensie en de Vereniging met als doel de belemmeringen die defensieambtenaren in het maatschappelĳkverkeer ondervinden als gevolg van uitsluitingsclausules bĳ levensverzekeringen, gekoppeld aan de financiering van een woning, weg te nemen. In 2024 heeft geen uitkering plaats gevonden.3.5Budgettair overzicht OekraïneOp 24 februari 2022 begon Rusland met een grootschalige militaire inval in Oekraïne. De gevolgen van deze oorlog zijn niet alleen groot voor Oekraïne maar ook voor Nederland, Europa en de wereld als geheel. Een permanent lid van de Veiligheidsraad probeert met grof militair geweld een lidstaat van de Verenigde Naties van zijn land, soevereiniteit en zelfs van zijn identiteit te beroven. Nederland heeft zich dan ook ingezet om zoveel mogelijk militaire, financiële en humanitaire steun te leveren aan Oekraïne, samen met internationale partners.Gezien de zwaarwegende veiligheidsbelangen voor Nederland en onze bondgenoten, was de militaire steun aan Oekraïne in 2024 een topprioriteit. De Nederlandse steun was breed en in samenwerking met bondgenoten en partners, in de context van de NAVO, EU en de Ukraine Defence Contact Group. Deze samenwerking en coördinatie was onontbeerlijk om te zorgen dat de steun effectief was en de levering ervan zo efficiënt mogelijk.Defensie heeft een breed pallet aan militair materieel aan Oekraïne kunnen leveren om Oekraïne te ondersteunen in haar strijd. De steun bestond uit materiële steun, training, opleidingen en onderhoud. Defensie heeft materieel geleverd uit eigen voorraad. Daarnaast is materieel commercieel aangekocht. Om een snellere en effectieve steunverlening aan Oekraïne te bewerkstelligen heeft Defensie in 2024 in toenemende mate bĳgedragen aan internationale samenwerkingsovereenkomsten. Defensie betaalt dan een bijdrage aan een ander land of fonds, die daar vervolgens materiaal voor Oekraïne mee aanschaft. Tevens heeft Defensie bijgedragen aan forensische onderzoeken in Oekraïne, internationale trainingsmissies als Interflex en Interforge en de EU Militaire Assistentie Missie (EUMAM). Op deze wijze leverde Nederland een samenhangend pakket waarmee de Oekraïense strijdkracht in alle facetten van de strijd werd ondersteund. De Tweede Kamer is periodiek op de hoogte gehouden van deze bijdragen middels diverse Kamerbrieven.In onderstaande tabel wordt gerapporteerd, conform de RBV, over de uitgaven, verplichtingen en ontvangsten voor 2024. De uitgaven bestaan uit commerciële leveringen, bijdragen aan de forensische onderzoeken en (internationale) trainingsmissies. De commerciële leveringen betreft zowel de bijdragen aan internationale samenwerkingsovereenkomsten als de militaire goederen die door Defensie ten behoeve van Oekraïne bij bedrijven zijn verworven. De commerciële leveringen leiden door co-financiering tot ontvangsten, net als de eerste vergoedingen van het EPF. Er zijn verplichtingen aangegaan voor de aankoop van materieel dat in toekomstige jaren aan Oekraïne wordt geleverd. De vervanging van het eigen materieel en de misgelopen verkoopopbrengsten, leiden tot ontvangsten en verplichtingen in het Defensiematerieelbegrotingsfonds en staan dus niet in onderstaande tabel. De risico’s financieel beheer verbonden aan deze maatregelen staan toegelicht in de bedrijfsvoeringsparagraaf.Alle uitgaven en gemiste verkoopopbrengsten zijn, conform het hoofdlijnenakkoord, buiten het uitgavenkader verwerkt en zijn dus niet ten koste gegaan van de middelen op de Defensiebegroting. De steun aan Oekraïne wordt gefinancierd via het Budget Internationale Veiligheid (BIV) op artikel 1 van de Defensiebegroting. De compensatie voor de geleverde eigen voorraad is verwerkt op het DMF, afgezien van zeer kleine en specifieke posten die via de Defensiebegroting lopen.Tabel 4 Budgettair overzicht Oekraine (bedragen x € 1000)Artikelnr.ArtikelnaamMaatregelVerplichtingen 2024Uitgaven 2024Ontvangsten 2024Relevante Kamerstukken1InzetCommerciële leveringen3.127.5722.511.248160.687N.v.t.1InzetTrainingen t.b.v. Oekraïne5.1664.835‒N.v.t.1InzetFO Kmar3957117N.v.t.1InzetEUMAM44‒N.v.t.Totaal3.132.7802.516.143160.8044.Beleidsartikelen4.1Artikel 1 InzetA.Algemene doelstellingDefensie beschermt wat ons dierbaar is. Die opdracht is een afgeleide van het Statuut voor het Koninkrĳk der Nederlanden en de Grondwet. Deze leidt tot drie hoofdtaken:1.Bescherming van het eigen en bondgenootschappelĳke grondgebied, inclusief het Caribisch deel van het Koninkrĳk.2.Bescherming en bevordering van de internationale rechtsorde en stabiliteit.3.Ondersteuning van civiele autoriteiten bĳ rechtshandhaving, rampenbestrĳding en humanitaire hulp, zowel nationaal als internationaal.Alle drie de hoofdtaken vergen meer inzet vanwege de toegenomen instabiliteit in de wereld. Om deze taken te kunnen uitvoeren stelt Defensie militaire eenheden gereed die daarvoor kunnen worden ingezet.B.Rol en verantwoordelijkheidDe Minister is verantwoordelĳk voor het beschikbaar stellen en daadwerkelĳk inzetten van eenheden om de veiligheid van het eigen en bondgenootschappelĳk grondgebied te handhaven. Verder is de Minister in samenwerking met bondgenoten verantwoordelĳk voor de uitvoering van bĳdragen aan missies voor conflictpreventie, crisisbeheersing en vredesopbouw, zowel in Europa als daarbuiten. Het Koninkrĳk der Nederlanden draagt daarmee bĳ aan de handhaving en bevordering van de internationale rechtsorde. De eenheden kunnen ook worden ingezet ten behoeve van nationale taken en het verlenen van (internationale) noodhulp.Beleidsartikel 1 Inzet biedt een overzicht van de gehele inzet van de krĳgsmacht. Dit betreft de bĳdragen van Defensie aan onder andere crisisbeheersingsoperaties, contributies aan gezamenlĳk gefinancierde NAVO- en EU-operaties, inzet voor nationale en koninkrĳkstaken en overige inzet. In Beleidsartikel 1 is de verantwoording opgenomen van de additionele uitgaven voor inzet onder verantwoordelĳkheid van de Commandant der Strijdkrachten (CDS). In de beleidsartikelen 2 tot en met 5 wordt de taakuitvoering verantwoord van de marine, landmacht, luchtmacht, marechaussee en de aan hen gemandateerde inzet, voor zover deze niet valt onder artikel 1.C.BeleidsconclusiesNederlandse militairen zĳn in 2024 wederom breed ingezet voor vrede en veiligheid.Eind februari 2022 is Rusland met een grote strĳdmacht Oekraïne binnen gevallen waardoor de veiligheidsomgeving van de NAVO-partners drastisch is veranderd. Nederland steunt de Oekraïense strĳdkrachten volop. Een groot deel van deze steun, waaronder het commercieel aangeschafte materieel en diverse trainingen voor Oekraïense militairen waar Nederland aan bijdroeg, loopt via artikel 1 - Inzet.De Russische agressie zorgt ervoor dat de verdediging van het bondgenootschappelĳk gebied meer aandacht heeft gekregen. Dit komt onder andere tot uiting bij bĳdragen in NAVO-verband, waaronder de bĳdrage aan de enhanced Forward Presence (eFP) inzet in Litouwen en de inzet van MQ9-s vanuit Roemenië. Daarnaast zijn er vier F-35s ingezet in Estland voor de enhanced Air Policing (eAP) missie en vier F-35s gereed gesteld voor de versterking van de NAVO posturing binnen de enhanced Vigilance Activities (eVA).In Bosnië en Herzegovina droeg Nederland substantieel bij aan de EU-missie EUFOR Althea, met als doel om bij te dragen aan stabiliteit en veiligheid in de Westelijke Balkan. Deze inzet bestond uit een infanteriecompagnie, een Human Intelligence (HUMINT)-team en enkele stafofficieren. Deze bijdrage werd volgens planning in oktober afgebouwd naar het HUMINT-team en maximaal zeven stafofficieren.In het Midden-Oosten liep in 2024 de spanning verder op in bijna alle landen, hetgeen uiteindelijk leidde tot diverse gewapende conflicten. Defensie droeg ook in 2024 substantieel bij aan de NAVO missie in Irak en levert tot juni 2025 de force commander van de missie, een helikopterdetachement en force protection. Om waar nodig Nederlandse burgers te kunnen evacueren werden militairen en militair materieel ingezet en bereidde Nederland zich voor op diverse scenario’s in het Midden-Oosten. Ook voerde Nederland twee repatrieringsvluchten uit vanuit Libanon. Defensie droeg bij aan diverse maritieme missies, zoals aan Prosperity Guardian met Zr.Ms. Tromp en Aspides met Zr.Ms. Karel Doorman, in reactie op de raketaanvallen van de Houthi’s op koopvaardijschepen in de Rode Zee. Daarnaast werden bijdragen aan EMASoH, Atalanta en Combined Maritme Forces (CMF) voorgezet.Defensie continueerde de bĳdragen aan verschillende overige missies zoals UNTSO, UNIFIL en USSC.Figuur 5Nationale inzetDefensie voert taken uit ten behoeve van civiele overheden, zowel als structurele nationale taken als in incidentele militaire bijstand of ondersteuning. Onder deze taken vallen o.a. de taken van de KMar, de Kustwacht Nederland en de Kustwacht Caribisch gebied, luchtruimbewaking, de Bĳzondere Bĳstandseenheden en de Explosieven Opruimingsdienst Defensie. De financiële middelen van deze taken zĳn opgenomen in de verschillende begrotingsartikelen van Defensie en zĳn vastgelegd in wet- of regelgeving, inclusief ministeriële besluiten, convenanten of arrangementen.Host Nation Support (HNS)HNS (gastlandsteun) is de militaire ondersteuning die door Nederland wordt geleverd aan bondgenootschappelĳke eenheden en NAVO-organisaties die verblĳven op of zich verplaatsen over Nederlands grondgebied. Dit is een verplichting die ten grondslag ligt aan de NAVO en in verschillende Memorandums of Understanding (MOU’s) is vastgelegd.Overige inzetDe situatie in de Rode Zee en de Golf van Aden bleef in 2024 zeer gespannen. De veiligheidsdreiging, als gevolg van aanvallen van Houthi-rebellen uit Jemen met raketten, drones en op water gedragen geïmproviseerde explosieven (WBIED's), bleef hoog. De Nederlandse overheid bij monde van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat raadde sinds december 2023 de Nederlands gevlagde koopvaardij af om door dit gebied te varen. De koopvaardij volgde dit advies op en koos ervoor de route om Kaap de Goede Hoop in Zuid-Afrika te volgen. Als de situatie rond Houthi’s verbeterd, is de verwachting dat er weer vraag naar Vessel Protection Detachments (VPD) zal ontstaan. De piraterij in deze wateren is het afgelopen jaar, na vele jaren van afname, toegenomen.D.Budgettaire gevolgen van beleidIn artikel 1 Inzet worden alleen uitgaven voor inzet begroot en verantwoord mits:1.Deze uitgaven additioneel zĳn. Dit betekent dat vormen van inzet budgettair alleen in dit artikel zichtbaar zĳn indien er sprake is van aanvullende uitgaven ten opzichte van de uitgaven voor gereedstelling en instandhouding binnen de artikelen van de operationele commando’s (bĳvoorbeeld de inzet van helikopters voor Search and Rescue) of indien deze worden verrekend met tweeden of derden (bĳvoorbeeld noodhulp die wordt verrekend met het ministerie van Buitenlandse Zaken).2.Deze inzet onder directe verantwoordelĳkheid van de CDS wordt uitgevoerd. Verschillende vormen van inzet zĳn gemandateerd aan de operationele commando’s, zoals de inzet voor de Kustwacht, en worden daarom bĳ die artikelen begroot en verantwoord.Om het geïntegreerde karakter te borgen wordt besluitvorming over het Budget Internationale Veiligheid (BIV) interdepartementaal voorbereid en uitgevoerd.Tabel 5 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 1 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen109.842137.128403.7671.747.9083.323.5111.523.1341.800.377Uitgaven153.751165.232313.0481.142.5952.699.8872.355.220344.667Apparaatsuitgaven0000000Programmauitgaven153.751165.232313.0481.142.5952.699.8872.355.220344.6671.1Programmauitgaven153.751165.232313.0481.142.5952.699.8872.355.220344.667Opdrachten153.751165.232313.0481.142.5952.699.8872.355.220344.667Crisisbeheersingsoperaties127.381149.442301.7251.136.9632.697.2062.336.783360.423Financiering nationale inzet krijgsmacht20.1985.3764.6092.7221.3463.719‒ 2.373Overige inzet6.17210.4146.7142.9101.33514.718‒ 13.383Ontvangsten6.6386.73911.95476.303168.98387.64381.340Om een snellere en effectieve steunverlening aan Oekraïne te bewerkstelligen heeft Defensie in 2024 in toenemende mate bijgedragen aan internationale samenwerkingsovereenkomsten. Defensie betaalt dan een bijdrage aan een ander land of fonds, die daar vervolgens materiaal voor Oekraïne mee aanschaft. In de begroting was voor deze uitgaven een bedrag begroot als opdracht onder de crisisbeheersingsoperaties. In 2024 is ervoor gekozen om deze uitgaven niet in de vorm van opdrachten te verstrekken, maar in de vorm van bijdragen. Vanwege technische beperkingen is dit niet gepresenteerd in bovenstaande tabel. Van het gerealiseerde bedrag van € 2,7 miljard onder de opdrachten bedroeg in 2024 circa 60% van de uitgaven Oekraïne (circa € 1,5 miljard) op dit artikel een bijdrage. De overige uitgaven (circa € 1,2 miljard) waren rechtstreekse opdrachten aan bedrijven.Tabel 6 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 1 Programma-uitgaven (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschilArt.20202021202220232024202420241.1Programma-uitgaven153.751165.232313.0481.142.5952.699.8872.355.220344.667Opdrachten153.751165.232313.0481.142.5951.178.4482.355.220‒ 1.176.772Crisisbeheersings-operaties127.381149.442301.7251.136.9631.175.7672.336.783‒ 1.161.016Financiering nationale inzet krijgsmacht20.1985.3764.6092.7221.3463.719‒ 2.373Overige inzet6.17210.4146.7142.9101.33514.718‒ 13.383Bĳdrage aan (inter-) nationale organisaties00001.521.43901.521.439Crisisbeheersings-operaties00001.521.43901.521.439E.Toelichting op de instrumentenIn onderstaande tabel wordt voor 2024 weergegeven hoeveel budget per missie begroot was en gerealiseerd is.VerplichtingenDe hogere verplichtingen ten opzichte van de vastgestelde begroting zijn met name het gevolg van de materiële steun aan Oekraïne. Deze was niet toegekend ten tijde van de ontwerpbegroting, maar gedurende 2024 is budget uit algemene middelen overgeheveld naar de defensiebegroting voor de te leveren steun aan Oekraïne.UitgavenTabel 7 Crisisbeheersingsoperaties (BIV/HGIS) (bedragen x € 1.000)RealisatieBegrotingVerschil202020212022202320242024Uitgaven missiesAFGHANISTAN24.53316.5882.9040NEO AFGHANISTAN9.3923.3181070STRIJD TEGEN ISIS (ATF ME & CBMI)1.8743.4258675191.164600564Veiligheidsinzet in IRAK (CBMI & KAR)8.36515.08319.65018.3294.5197.000‒ 2.481NMI2393175171.28640.21442.400‒ 2.186MINUSMA5.4179.3289.8465.6871.6171.100517eFP LTU27.54044.12934.06331.37242.42436.0006.424MISSIES ALGEMEEN5.4774.5792.43913.5175.24710.000‒ 4.753Contributies28.01528.73125.46029.18942.35035.0007.350Snelle Inzetbare Capaciteiten (SIC)5.9215.0733.0129.8491933.750‒ 3.557Personeelszorg6.6117481.7691.7333.0111.8001.211EU ATALANTA794343525252EUTM MALI20042054731512400‒ 388EU NAVFOR MED15244300EMASOH10.057417441324633633EULPC1701090EUFOR Althea24.96613.07913.00079EUMAM94500‒ 496UNTSO66150287565074472519UNDOF2265766470UNIFIL73638616776751UNPKI55CMF276249309346601300301Compensatie Hawija3.4841.0070NLTC553667875757FSE MIRAGE1.3081.6881.507440OP FORTIS (Carrier Strike Group)1.4041.2330Task Force Takuba1847251130USSC303343386496785400385Aspides8.7718.771Prossperity Guardian1.5611.561AP BUL6.2481.7480MN AMDTF SVK6.572937100‒ 100EFP ROU11.24713.5772.3372.337EVA MQ-9 ROU5.0685.068eAP Polen4.0750eAP Estland1.2491.249Mat Supp OEK163.996991.3392.511.2482.139.397371.851FO OEK1.4801.6795757OP INTERFLEX7683.2614.8354.835IDR-TEAM DJIBOUTI80NEO ISRAEL/LIBANON/CYPRUS1.0345.2945.294Beëindigde missies1363.13611900Voorziening HGIS44.236‒ 44.236Totale uitgaven aan missies127.381149.442301.7921.136.9632.697.2062.336.783360.423enhanced Forward Presence Lithuania (eFP LTU)Ook in 2024 heeft Defensie een bijdrage geleverd aan de versterkte militaire aanwezigheid van de NAVO in Litouwen. De tweede rotatie 2024 was aanzienlijk groter in aantal militairen omdat Nederland de Commandant Battlegroup eFP LTU leverde. De extra uitgaven bedroegen hiervoor € 3,8 miljoen. De onderhoudskosten van het materieel zijn door toenemende ouderdom van het materieel toegenomen met € 1,4 miljoen en het munitieverbruik was € 1,2 miljoen hoger.ContributiesDe post contributies omvat de Nederlandse contributiebijdragen aan Internationale Organisaties en samenwerkingsverbanden. Voorbeelden hiervan zijn de NAVO, de Alliance Operations & Missions (AOM), de EU, de European Peace Facilty (EPF) en de Strategic Airlift Capability (SAC) C-17. De uitgaven aan contributies zijn met name hoger vanwege de contributiebijdrage aan SAC C-17. Deze is € 6,5 miljoen hoger als gevolg van een aanpassing in het betaalschema. De contributiebijdrage aan EPF is ook hoger dan geraamd, vanwege hogere uitgaven voor de European Union Military Assistance Mission Ukraine (EUMAM).AspidesTen tijde van het tot stand komen van de ontwerpbegroting was nog geen sprake van Nederlandse deelname aan de EU-operatie Aspides. In de loop van 2024 is middels kamerbrieven 29521, nr. 478 en nr. 479 kenbaar gemaakt dat het kabinet heeft besloten tot inzet van het Joint Support Ship Zr.Ms. Karel Doorman in EU-operatie Aspides (nr. 478) en tevens het Force HeadQuarters (FHQ) te accommoderen aan boord van Zr.Ms. Karel Doorman (nr. 479).enhanced Vigilance Activities (eVA) MQ9 RoemeniëIn de Kamerbrief 28676/30806, nr. 442 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de inzet van de MQ-9 Reaper, die vanaf het einde van het eerste kwartaal 2024 vanuit Roemenië deel neemt aan de versterking van de NAVO Oostflank. De brief was van 17 oktober 2023 en de inzet was geen onderdeel van de ontwerpbegroting. De totale additionele uitgaven van deze inzet zijn voor een periode van twaalf maanden geraamd op € 14,0 miljoen. Op huidige realisatie zijn nog geen afwijkingen te melden.Materiële steun OekraïneDe uitgaven voor levering van materieel aan Oekraïne zijn begroot in artikel 1 Inzet. Gedurende 2024 heeft het kabinet meer middelen toegekend aan de steun aan Oekraïne waardoor een hogere realisatie mogelijk was. In het budgettair overzicht Oekraïne (H3.5) wordt meer inzage gegeven in de uitgaven ten behoeve van de steun aan Oekraïne.Non Combatant Evacuation (NEO) Libanon/Israël/JordaniëEind 2023 is besloten tot de activiteiten ten behoeve van de NEO Libanon/Israël/Jordanië, die daarom geen onderdeel van de ontwerpbegroting waren. Deze activiteiten betroffen, in verschillende stadia gedurende 2024, personeel dat gereed stond om evacuaties uit te voeren of noodhulp te bieden, een C-130 toestel en een patrouilleschip.Nationale InzetMilitaire bĳstand en steunverlening (Financiering Nationale Inzet Krĳgsmacht)Defensie verleent militaire bĳstand (MB) voor de handhaving van de openbare orde en veiligheid (OOV) en voor de strafrechtelĳke handhaving van de rechtsorde (SHRO). Deze bĳstand wordt zowel door de KMar geleverd als door andere eenheden van Defensie. Daarnaast wordt bĳstand verleend in geval van een ramp of crisis, of de vrees voor het ontstaan daarvan (Wet Veiligheidsregio). Verder kan een civiele autoriteit/ Minister een beroep doen op militaire steunverlening in het openbaar belang (MSOB). Ook in het Caribische deel van het Koninkrĳk worden door Defensie soortgelĳke vormen van militaire bĳstand en steunverlening verleend.Tabel 8 Indicatieve Nationale InzetGrondslag/activiteitOnderdeelSoortPrognoseRealisatieExplosieven opruimingEODD (FNIK)ruimingen2.0002.138Explosieven opruiming NoordzeeCZSKruimingen3540Quick Reaction Alert (onderscheppingen luchtruim)CLSKonderscheppingen4‒Strafrechtelijke handhaving rechtsorde (Politiewet)*Alle DO'n (FNIK)aanvragen11526Handhaving openbare orde en veiligheid (Politiewet)Alle DO'n (FNIK)aanvragen2537Wet VeiligheidsregioAlle DO'n (FNIK)aanvragen301Militaire steunverlening in het openbaar belangAlle DO'n (FNIK)aanvragen4010KB 1987 inzet krijgsmacht in Aruba, Curacoa en Sint Maarten - harde bijstandCZSK/CLAS (FNIK)aanvragen2923KB 1987 inzet krijgsmacht in Aruba, Curacoa en Sint Maarten - zachte bijstandCZSK/CLASaanvragen101Wet BESCZSK/CLAS (FNIK)aanvragen102* duikassistentie wordt veelal uitgevoerd binnen deze grondslag/activiteitNationale Inzet KrijgsmachtEvenals voorgaande jaren waren in 2024 militairen van de Krijgsmacht dagelijks actief in Nederland en het Caribische deel van het Koninkrijk. Defensie levert jaarlijks ondersteuning aan civiele autoriteiten in de vorm van luchtobservatiecapaciteit (UAS), searchcapaciteit, duikcapaciteit en het zoeken naar en/of het opruimen van (geïmproviseerde of conventionele) explosieven door de Explosieven Opruimingsdienst, o.a. bij de jaarlijks terugkerende evenementen als Koningsdag, Dodenherdenking, Bevrijdingsdag en Prinsjesdag. Ook leverde Defensie militaire bijstand tijdens demonstraties door Pegida, blokkades van snelwegen door Extinction Rebellion en de studentenprotesten op de campus van de Erasmus Universiteit in Rotterdam.Begin 2024 waren in het kader van militaire steunverlening in het openbaar belang twee Chinook helikopters ingezet ter ondersteuning voor de urgente noodzaak tot damversterking bij de Overlaatdam in Maastricht, als gevolg van hoogwater in het Waterschap Limburg. Ter voorkoming van onbeheersbare natuurbranden heeft de specialistische waterboorcapaciteit van Defensie in een aantal regio's in Nederland een aantal calamiteiten(water)putten gerealiseerd.Tabel 9 Financiering Nationale Inzet Krijgsmacht (FNIK) (bedragen x €1000)RealisatieBegrotingVerschil20212022202320242024Uitgaven FNIK- militaire bijstand en steunverlening regulier aanvragen1.2452.6702.7221.3463.719‒ 2.373- militaire steunverlening (Nood)opvanglocaties2.4760'- militaire steunverlening Testen en Vaccineren01.7680- militaire bijstand en steunverlening ihkv COVID-191.6541710Totaal5.3764.6092.7221.3463.719‒ 2.373Ontvangsten FNIK- militaire steunverlening (Nood)opvanglocaties0‒ 2.476000‒ 2.476000Koninklijke MarechausseeDe KMar leverde in 2024 personele capaciteiten tijdens voetbalwedstrijden en demonstraties van onder andere Extinction Rebellion Nederland. Ook werden er door KMar ondersteunende politietaken uitgevoerd op en rondom het aanmeldcentrum Ter Apel ter handhaving van de openbare orde en veiligheid. De KMar heeft ook gedetineerden begeleid tussen het Caribisch Gebied en Nederland en visa versa. Daarnaast leverde de KMar luchtobservatiecapaciteit (UAS) aan de politie ter ondersteuning van strafrechtelijke onderzoeken.Caribisch GebiedIn 2024 heeft het commandement Zeemacht in het Caraïbisch gebied (CZMCARIB) 14 maal militaire bijstand, variërend van helpend tot optredend, geleverd aan de autoriteiten van de landen en eilanden van het Koninkrijk. Het personeel van C-ZMCARIB heeft in totaal 4.436 mensoefendagen aan bijstand uitgevoerd gedurende het jaar.Het Search Team van de Compagnie In De West (CIDW) verleende tweemaal bijstand in het kader van doorzoekingen van gevangenissen, woningen, percelen en voertuigen. De Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) en geniegroep van CIDW kwamen viermaal in actie op Curaçao, Aruba en Bonaire om munitie, vuurwerk en explosieve stoffen te vernietigen. Op Aruba leverde het Marine Squadron CARIB (MSC) bijstand in de vorm van statische observatie ter ondersteuning van de lokale autoriteiten in het kader van het in kaart brengen en rapporteren van illegale aanlandingen. Op Curaçao leverde CIDW bijstand in de vorm van statische observatie ter ondersteuning van de lokale autoriteiten in het kader van onderzoek naar illegale vuilstort en vuilverbranding. Op Bonaire leverde de bemanning van de Zr.Ms. Pelikaan en de CURMIL bijstand aan de lokale autoriteiten in het verband met het opruimen van een aangespoelde oil spill. Op Sint Maarten ondersteunden Detachement Sint Maarten, het MSC en de Curacaose Militie (CURMIL) het Korps Politie Sint Maarten (KPSM) bij het handhaven van de openbare orde en veiligheid, in verband met onrust rondom de verkiezingen. De CURMIL ondersteunde het Korps Politie Curaçao (KPC) op Curaçao tweemaal met verkeersgeleiding, in het kader van bezoek van Carnaval en het oogstfeest. Tijdens hevige regenval op Curaçao leverde CIDW bijstand in de vorm van noodhulp en evacuatie ter ondersteuning van de lokale politie en brandweer. In december ondersteunde CURMIL het KPC met het inrichten van verkeerscontroles, gericht op het onderscheppen van vuurwapens.Host Nation Support (HNS)In 2024 vonden er drie HNS operaties plaats waar de Nederlandse Krijgsmacht Host Nation Support aan heeft geleverd. Twee doorvoeroperaties hadden betrekking op het overslaan van munitie ten behoeve van de US ARMY EUROPE en één doorvoeroperatie was in het kader van Atlantic Resolve, waarbij de 3rd Armored Brigade Combat Team van de 1st Armored Division van de US ARMY zijn verplaatst richting Duitsland en Polen via de zeehavens van Vlissingen en Eemshaven.Overige inzetAls gevolg van de situatie in de Rode Zee en de Golf van Aden zijn in 2024 geen VPD-inzetten uitgevoerd. De realisatie van de uitgaven betreft de instandhouding van de VPD-pakketten die op pre-stock locaties in de regio zijn opgeslagen.OntvangstenIn 2024 is in artikel 1 Inzet € 169,0 miljoen ontvangen, hetgeen € 81,3 miljoen minder is dan begroot. Niet alle vorderingen van de militaire steun aan Oekraïne werden ontvangen. Deze militaire steun wordt soms samen met andere landen en instituties georganiseerd, waarbij zij bijdragen aan de gezamenlijke aanschaf van materieel. De ontvangsten voor missies en operaties bedroegen € 6,8 miljoen meer dan begroot. De terugontvangst van contributiebijdragen uit voorgaande jaren bedroeg € 2,9 miljoen en de Duitse betaling aan de gemeenschappelijk uitgaven van de MINUSMA missie bedroeg € 4,7 miljoen.4.2Artikel 2 Koninklijke MarineA.Algemene doelstellingDe Koninklijke Marine levert operationeel gerede maritieme expeditionaire capaciteit (zowel vloot als mariniers) voor maritieme gevechtsoperaties zoals onderzeebootbestrijding en amfibische operaties, maritieme veiligheidsoperaties zoals antidrugs- en antipiraterij-operaties, en maritieme assistentie bij bijvoorbeeld rampen en militaire bijstand. De marine kan zelfstandig wereldwijd operaties uitvoeren en kan ook samen optreden met de landmacht, luchtmacht, marechaussee, kustwacht en buitenlandse bondgenoten.B.Rol en verantwoordelijkheidDe Minister is verantwoordelijk voor de vaststelling van de omvang en samenstelling van de marine alsmede de (mate van) gereedheid van maritieme eenheden. De marine is verantwoordelijk voor het operationeel gereedstellen en in stand houden van deze eenheden. De marine is inzetbaar voor zowel internationale als nationale taken.C.BeleidsconclusiesDe Koninklijke Marine kijkt terug op een druk jaar waarin naast veel inzet ook belangrijke stappen zijn gezet om de organisatie gereed te maken voor hoofdtaak 1 en vernieuwingsprojecten te realiseren. Veel projecten uit de Defensienota 2022 lopen op schema en het contract voor de vervanging van de onderzeeboten is getekend. Het nieuwe Combat Support Ship Den Helder is eind november van de werf uit de Zwarte Zee vertrokken en zonder noemenswaardige problemen in Vlissingen aangekomen voor verdere afbouw. Het uitstel van de Tomahawk Land Attack Missile (TLAM) testlancering door Zr.Ms. De Ruyter was een tegenvaller. Ondanks de grote inspanning op alle niveaus in de Verenigde Staten en Nederland bleek het niet mogelijk de benodigde ondersteuning van de Amerikaanse fabrikant rond te krijgen, waardoor de lancering is doorgeschoven naar het voorjaar van 2025.Ook dit jaar heeft de Koninklijke Marine actief deelgenomen aan de permanente NAVO taakgroepen in de VJTF(M) en aan diverse NAVO-oefeningen. Zo hebben mariniers en vlooteenheden deelgenomen aan Baltic Operations (BALTOPS) en aan de NAVO-oefening Steadfast Defender/Nordic Response. Dit gaf de gelegenheid om de ervaring met specifieke delen van de oorlogvoering uit te bouwen en gelijktijdig invulling te geven aan NAVO-operaties in het kader van afschrikking in het noorden. Met een gezamenlijke staf van CZSK’s Maritime Battle Staff en de UK Littoral Strike Group heeft de Commander Netherlands Maritime Force leiding gegeven aan een internationale taakgroep. Zr.Ms. Van Amstel heeft als onderdeel van Standing NATO Maritime Group 1 deelgenomen aan de NAVO-oefening Dynamic Mongoose. Daarnaast leidde Zr.Ms. Van Amstel de onderzeebootbestrijdingsoefening Riptide 24, waar Zr.Ms. Dolfijn ook bij deelnam. Meerdere NH-90 helikopters opereerden vanaf Zr.Ms. Johan de Witt. De Verenigde Staten en Duitsland sloten daarbij aan met maritieme patrouillevliegtuigen. Hiermee is een belangrijke stap voorwaarts gezet in het onderhouden van de Anti Submarine Warfare vaardigheden in de North Atlantic. Zr.Ms. Zierikzee heeft als onderdeel van de Standing NATO Mine Countermeasures Group 1 in Estse wateren deelgenomen aan de oefening Open Spirit 2024. Er is in het bijzonder nauw samengewerkt met (nieuw) NAVO-lid Zweden. In begin van het jaar zijn mariniers en vlooteenheden ingezet in OP MISTRAL t.b.v. voorbereiding op Non-combatant Evacuation Operations in Israël/Libanon OP MISTRAL.Zr.Ms. Tromp is ingezet in de Rode Zee in het kader van de door de Verenigde Staten geleide operatie Prosperity Guardian. Ook leverde het schip steun aan de EU-operatie Aspides. Het schip heeft daarna de wereldreis Pacific Archer 24 naar de Indo-Pacific voortgezet. Er volgde een passage door de Straat van Taiwan (Freedom of Navigation), in de Oost-Chinese Zee werden patrouilles uitgevoerd ter ondersteuning van een multinationaal VN-netwerk ter handhaving van VN resoluties 2375 en 2397 tegen Noord-Korea. Zr.Ms. Tromp bracht vervolgens een bezoek aan Japan en nam deel aan de Amerikaanse oefening Rim of the Pacific (RIMPAC).Zr.Ms. Karel Doorman sloot vanaf begin mei tot medio augustus aan bij Operation (OP) Aspides. Het tactisch commando over OP Aspides werd vanaf 15 juni tot begin augustus gevoerd door een Nederlandse Force Commander waarbij Zr.Ms. Karel Doorman als stafschip fungeerde. Het schip leverde daarnaast ook logistieke ondersteuning (brandstof) en medische role 2 capaciteit. Voor de medische rol zijn een chirurgisch team en een Nederlandse en een Zweedse Cougar-transporthelikopter aan boord ingescheept geweest.Aan de hoofdtaken 2 en 3 is invulling gegeven met inzet van de Defensie Duikgroep voor Militaire bijstand, Host Nation Support en duikopdrachten. De MAREOD en diverse mijnenjagers vernietigden in het kader van Beneficial Cooperation 40 explosieven op de Noordzee. De opnemingsvaartuigen hebben in 2024 90 hydrografische dagen gemaakt. Dit is minder dan structureel jaarlijks benodigd is om het opnameplan uit te voeren. Hiermee is de hydrografische achterstand iets opgelopen. Deze achterstand heeft meerdere oorzaken. Voorbeelden zijn de ongunstige weersomstandigheden, het niet beschikbaar hebben van de hydrografische opnamevaartuigen in verband met onderhoud en andere prioriteiten die noodzakelijk dit jaar waren, zoals het schaduwen niet-NAVO eenheden en inspectie van kritieke infra op de Noordzee.Het consolideren en verhogen van de operationele gereedheid blijft de belangrijkste opgave. Daar zijn verschillende oorzaken voor. De materiële gereedheid van de onderzeeboten stond onder druk door de noodzakelijke vervanging van de hoofdbatterij van Zr.Ms. Zeeleeuw. De impact van onvoorziene tegenvallers, zoals een brand aan boord van Zr.Ms. Evertsen, is beperkt gebleven. Incidentele problematiek vanwege obsolesence blijft een gegeven. Het aanvullen van de voorraad reservedelen in het kader van BeleidsKader Inzetvoorraden (BKI) voor hoofdtaak 2 loopt op schema en loopt volgens plan door tot 2027.  De inventarisatie van inzetvoorraden in het kader van BKI hoofdtaak 1 is afgerond.De Koninklijke Marine verwacht de komende jaren meer strategische en langduriger vormen van samenwerking met de maritieme sector te realiseren, waardoor het interessanter is voor bedrijven om te investeren en (mede) verantwoordelijkheid te dragen voor de materiele gereedheid. In juli is een overeenkomst ondertekend met Damen Shiprepair, RH Marine, Royal IHC en Thales Nederland om zowel bij de vervanging als het onderhoud meer en anders samen te werken. Zo ontstaat er een ‘Maritime Maintenance Valley’ met als insteek om de materiële gereedheid te verhogen.In 2024 is nog geen verbetering van de bezettingsgraad opgetreden. Oorzaak hiervan is de groeiende organisatie en een lagere realisatie van de aanstellingsopdracht in 2024 dan in de jaren ervoor. Wel zijn er positieve ontwikkelingen. Zo zijn er meer adelborsten op het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM) opgekomen dan in de afgelopen 7 jaar. Ook was de uitstroom in 2024 lager dan verwacht en het laagste van de afgelopen 10 jaar. Tegen elkaar weggezet is het militaire bestand licht gedaald met 35 personen. Deze daling is minder dan vorig jaar. Het burgerbestand is gegroeid met (+) 254 personen, evenals het bestand reservisten dat met (+) 205 personen is gestegen. In 2024 hebben 85 militairen het dienjaar doorlopen. Een aanzienlijk deel daarvan (70 procent) blijft na het dienjaar bij de Marine.De training van Oekraïners is gecontinueerd. Het Korps Mariniers heeft bijgedragen aan twee rotaties voor OP Interforge in Nederland. Daarna hebben de mariniers tot het einde van het jaar bijgedragen aan het vervolg, OP Intercharge, in Roemenië. Aan boord van Zr.Ms. Makkum is de opleiding van de eerste bemanning voor de gedoneerde mijnenjager Vlaardingen voltooid. Zr.Ms. Makkum is in november uit dienst gesteld en wordt eind 2025 overgedragen aan Oekraïne. De twee schepen vormen samen met Belgische en Engelse schepen het begin van de Oekraïense mijnenbestrijdingscapaciteit.De dreiging en het destabiliserende effect van grensoverschrijdende georganiseerde criminaliteit in het Caribisch gebied is onveranderd. De counterdrugs operaties door het Stationschip in het Caribisch Gebied (SSCG) hebben in 2024 goede resultaten opgeleverd: in totaal is 15.913 kilo drugs onderschept. Daarbij is een significante nieuwe stroom van verdovende middelen onderkend, ten zuiden van de ABC-eilanden. Deze stroom is in 2024 sterk gegroeid en wordt tot op heden alleen door CZMCARIB/CTG4.4 of KWCARIB aangevat. De presentie in de West is binnen en buiten het Koninkrijk zichtbaar en draagt daarmee bij aan hoofdtaak 1. Ook draagt het SSCG actief bij aan internationale samenwerking en diplomatieke relaties (Colombia, Dominicaanse republiek).D.Budgettaire gevolgen van beleidTabel 10 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 2 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen1.108.3351.027.350994.6101.072.0341.174.8441.040.663134.181Uitgaven985.977826.569953.1681.055.8371.191.5761.078.549113.027Apparaatsuitgaven750.088782.303892.563953.2271.085.4991.003.51081.9892.2Apparaatsuitgaven750.088782.303892.563953.2271.085.4991.003.51081.989Personele uitgaven724.614766.079873.474925.3091.059.640976.68082.960Eigen personeel677.897720.472793.283833.575939.719882.96556.754Externe inhuur13.54110.3958.5947.39410.9309.933997Overige personele exploitatie33.17635.21246.32556.14276.01546.50929.506Kustwacht NL009.2919.51711.56011.613‒ 53Kustwacht CARIB0015.98118.68121.41625.660‒ 4.244Materiële uitgaven25.47416.22419.08927.91825.85926.830‒ 971Overige materiële exploitatie20.40416.22417.32025.95123.96222.9321.030Kustwacht NL00364093104‒ 11Kustwacht CARIB001.7331.9271.8043.794‒ 1.990Programmauitgaven235.88944.26660.605102.610106.07775.03931.0382.1Programmauitgaven235.88944.26660.605102.610106.07775.03931.038Opdrachten235.88944.26660.480102.563105.74975.03930.710Gereedstelling33.20844.26620.65425.06830.42717.01413.413Kustwacht NL0036.69574.79471.84755.75316.094Kustwacht CARIB003.1312.7013.4752.2721.203(Schade)vergoeding00125473280328Schadevergoeding overig00116473280328Kustwacht Carib0090000Ontvangsten28.09017.68214.21411.05412.63712.324313E.Toelichting op de instrumentenVerplichtingenTen opzichte van de vastgestelde begroting is er voor € 134,2 miljoen meer aan verplichtingenbudget gerealiseerd. Dit wordt met name veroorzaakt door een evenredige verhoging van de uitgaven van € 113,0 miljoen die hieronder zijn toegelicht. De resterende € 21,2 miljoen bestaat uit onder meer afgesloten inhuurcontracten voor personele capaciteit voor 2025 tot en met 2027 in verband met de huidige personele ondervulling binnen de Koninklijke Marine. Ook zijn er meerjarige contracten afgesloten voor materiële uitgaven ten behoeve van de bedrijfsvoering in het Caribisch gebied en voor kennis & innovatie.UitgavenPersonele uitgavenTen opzichte van de vastgestelde begroting is er voor € 83,0 miljoen meer uitgegeven aan Personele uitgaven. De uitgaven binnen Eigen personeel waren hoger dan voorzien in de ontwerpbegroting 2024 (€ 56,8 miljoen). Het verschil wordt grotendeels verklaard door de invoering van nieuwe arbeidsvoorwaarden (AVW). Daarnaast heeft Defensie, naar aanleiding van een rechterlijke uitspraak, het verlof van reservisten met terugwerkende kracht over een periode van vijf jaar uitbetaald. Ook zijn er nabetalingen gedaan voor militairen in opleiding als onderdeel van een herstelactie voortvloeiend uit het arbeidsvoorwaardenakkoord 2021-2023. Verder is in december de factuur voor pensioenafdrachten betaald (€ 7,0 miljoen), terwijl deze normaliter pas in januari 2025 zou worden betaald.Daartegenover staat dat door personele ondervulling de uitgaven Eigen personeel lager waren, waardoor het mogelijk was om middelen (€ 28,3 miljoen) te herschikken voor uitgaven aan gereedstellingsactiviteiten, opleidingen en dienstreizen. Ook is er € 30,5 miljoen herschikt ten gunste van het DMF voor verhoogde uitbestedingen van onderhoudswerkzaamheden mede als gevolg van personeelstekorten. De hieraan gekoppelde uitbestedingen zijn volledig in 2024 gerealiseerd.Binnen Overige personele uitgaven (€ 29,5 miljoen) is er voor € 9,1 miljoen meer uitgegeven als gevolg van het van het duurzaamheidsbudget voor het defensiepersoneel, dat eveneens onderdeel uitmaakte van de nieuwe AVW. Verder is er voor circa € 7,0 miljoen meer uitgegeven aan opleidingen. Het resterende deel heeft betrekking op dienstreizen, welke duurder waren dan begroot en door de gewĳzigde procedure bĳ het reisbureau van Defensie (VCK Travel) ten behoeve van doorbelasting van reis- en verblĳfskosten bĳ oefeningen.OpdrachtenTen opzichte van de ontwerpbegroting is er voor € 30,7 miljoen meer gerealiseerd binnen opdrachten.Binnen gereedstelling (€ 13,4 miljoen) betreft dit vooral hogere uitgaven aan haven-, sluis- en loodsgelden en duurdere oefeningen dan begroot als gevolg van voornamelijk prijsstijgingen.Binnen Kustwacht Nederland betreft de verhoogde realisatie voor € 14,7 miljoen de kosten van de betonningsvaartuigen en de Emergency Rescue and Towing Vessels Noord, Midden en Zuid van de Kustwacht Nederland, gefinancierd door de interdepartementale overboekingen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. De resterende € 1,4 miljoen betreft prijsbijstellingen op luchtverkenningsactiviteiten en overige kleinere uitgaven.Groene Draeck (onderdeel overige materiele exploitatie)De Groene Draeck is in 1957 door de Nederlandse bevolking aan toenmalig kroonprinses Beatrix geschonken. De Staat gaf bij deze gelegenheid mede het onderhoud van de Groene Draeck als geschenk. De kosten voor het onderhoud aan de Groene Draeck worden begroot en verantwoord bij het ministerie van Defensie zolang Prinses Beatrix gebruik maakt van de Groene Draeck. In de planperiode 2021 tot en met 2025 is maximaal € 435.000 beschikbaar voor onderhoud, waarbij de daadwerkelijke uitgaven kunnen fluctueren over de jaren heen.Er is voor het benodigde meerjarige groot onderhoud inmiddels € 364.699 aan onderhoudskosten gemaakt. Dit meerjarig onderhoud wordt door tussenkomst van de Dienst van het Koninklijk Huis (DKH) bij een specialistische werf uitgevoerd. Door Defensie zijn in 2024 geen kosten gemaakt voor onderhoud van de Groene Draeck. Van het totaal beschikbare onderhoudsbudget tot en met 2025 resteert € 70.301. De meerkosten in de planperiode boven de € 435.000 voor het onderhoud aan de Groene Draeck komen voor rekening van de eigenaresse.4.3Artikel 3 Koninklijke LandmachtA.Algemene doelstellingDe Koninklĳke Landmacht draagt op het land bĳ aan vrede, vrĳheid en veiligheid in Nederland en daarbuiten. De landmacht doet dit met professionele en goed getrainde militairen en hoogwaardige technologie. Zĳ gaan door waar anderen moeten stoppen. Onder de zwaarste omstandigheden voeren zĳ gevechtsoperaties uit, bieden humanitaire hulp, ondersteunen bĳ rampen en ondersteunen dagelĳks de civiele autoriteiten in Nederland.B.Rol en verantwoordelijkheidDe Minister is verantwoordelĳk voor de vaststelling van de omvang en samenstelling van de Koninklijke Landmacht alsmede de mate van gereedheid van de grondgebonden eenheden. De landmacht is verantwoordelĳk voor het operationeel gereed stellen en in stand houden van de eenheden. De landmacht is inzetbaar voor zowel internationale als nationale taken. Om de inzetbaarheidsdoelen te bereiken, worden de volgende capaciteiten en inzetbare eenheden van de landmacht gereed gesteld. De landmacht zal zich inzetten om in de toekomst alle eenheden volledig operationeel gereed te kunnen stellen. Defensie rapporteert hierover aan de Kamer via de Stand van Defensie die twee keer per jaar wordt verzonden (begroting en jaarverslag).C.BeleidsconclusiesAlgemeenDe oorlog in Oekraïne en de veranderende veiligheidssituatie vereisten ook in 2024 een landmacht die was voorbereid op grootschalige gevechtsoperaties om bij te dragen aan militaire afschrikking en zo nodig de verdediging van Nederland en het NAVO-grondgebied. Het gevecht van verbonden wapens, met als hoeksteen het brigadeniveau, vormt de basis voor het tactische optreden. Om gevechtskracht, zelfstandigheid en aanpassingsvermogen te vergroten, bekwaamde de landmachteenheden zoals de brigades, het Korps Commandotroepen, het Defensie Grondgebonden Luchtverdedigingscommando en het Eerste Duits-Nederlandse Legerkorps zich in warfighting (hoofdtaak 1). De mens is en blĳft ook daarbij te allen tĳde het hart van de Koninklĳke Landmacht.Internationale inzetDe landmacht ondersteunde Oekraïne met trainingen en materieel. Met een gevechtseenheid in Litouwen voor de Enhanced Forward Presence (eFP) en een substantiële bĳdrage aan de Very High Readiness Joint Task Force (VJTF) droeg de landmacht concreet bij aan de NAVO. Landmachteenheden namen daarnaast deel aan missies zoals de NATO mission in Iraq (NMI). Verder stonden eenheden continu gereed voor onvoorziene inzet.MiddelenDe investeringen in personeel en materieel beginnen langzaam zijn vruchten af te werpen. De dit jaar toegekende middelen hebben echter nog niet tot significante instroom van nieuw materieel geleid. De krapte op de arbeidsmarkt alsook de situatie binnen de Defensie-industrie zoals verhoogde mondiale vraag en langere levertijden vertraagden dit proces. Hoewel door tekorten van verschillende aard diverse eenheden verminderd inzetbaar zijn, is de weg naar boven ingezet. De ondersteuning van Oekraïne heeft consequenties voor de eigen gereedstelling en inzet, de landmacht neemt waar mogelijk maatregelen om deze gevolgen te mitigeren. Innovatieprojecten en concept development & experimentation (CD&E)-activiteiten waren de opmaat naar nieuwe manieren van optreden met onbemande systemen, ondersteund door kunstmatige intelligentie. Dergelijke systemen en technologie zijn randvoorwaardelijk voor de implementatie van nieuwe capaciteiten zoals het tankbataljon en het verhogen van de effectiviteit in militaire ketens.Internationale Militaire SamenwerkingDe verregaande samenwerking van de Nederlandse en Duitse landmacht is nog steeds uniek en een voorbeeld voor Europese samenwerking. Naast het integreren van eenheden, ging het dit jaar opnieuw om gezamenlijke kennis- en doctrineontwikkeling, operationele behoeftestellingen en verwerving. Samen met Duitsland droeg de landmacht bĳ aan de grotere formaties waar de NAVO om heeft gevraagd. Daarnaast werkte de landmacht samen met de andere strategische partners door onder andere gezamenlijk te trainen, kennis te delen en personeel uit te wisselen. Ook voerde de landmacht missies structureel uit in internationaal verband.Nationale inzet en evenementenLandmachteenheden voerden continu een veelvoud aan nationale operaties en steunverleningen uit in het kader van handhaving van de rechtsorde, openbare orde en veiligheid. In het kader van Host Nation Support (HNS) coördineerde en ondersteunde de landmacht onder andere de verplaatsingen van internationale troepen, zoals Amerikaanse rotaties ten behoeve van de Operatie Atlantic Resolve, over Nederlands grondgebied.GereedstellingGrotere en veelal internationale oefeningen met een focus op het hoogste geweldsspectrum hebben, ondanks de tekorten, eenheden van de landmacht voorbereid op hun rol binnen de eerste hoofdtaak van de krĳgsmacht. De planning en voorbereiding op het nieuwe NATO Force Model stond daarbij centraal. Daarnaast bleef de bĳdrage aan overige inzet onverminderd belangrĳk.D.Budgettaire gevolgen van beleidTabel 11 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 3 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen1.576.5671.402.6211.611.4861.745.8072.013.4561.787.470225.986Uitgaven1.594.0981.368.1021.599.6691.748.4232.008.2611.789.143219.118Apparaatsuitgaven1.248.6891.316.6111.515.3271.666.8841.912.0091.692.959219.0503.2Apparaatsuitgaven1.248.6891.316.6111.515.3271.666.8841.912.0091.692.959219.050Personele uitgaven1.225.4821.291.0791.489.2141.635.2081.888.0091.656.520231.489Eigen personeel1.159.8631.223.2001.404.1301.536.3281.761.3101.571.228190.082Externe inhuur13.23810.86413.07520.21125.66718.1057.562Overige personele exploitatie52.38157.01572.00978.669101.03267.18733.845Materiële uitgaven23.20725.53226.11331.67624.00036.439‒ 12.439Instandhouding infrastructuur701000000Instandhouding IT2000000Overige materiële exploitatie22.50425.53226.11331.67624.00036.439‒ 12.439Programmauitgaven345.40951.49184.34281.53996.25296.184683.1Programmauitgaven345.40951.49184.34281.53996.25296.18468Opdrachten345.40951.49184.22381.16996.05996.184‒ 125Gereedstelling46.56051.49184.22381.16996.05996.184‒ 125(Schade)vergoeding001193701930193Schadevergoeding overig001193701930193Ontvangsten8.6625.96711.5216.7207.1898.054‒ 865E.Toelichting op de instrumentenVerplichtingenDe verplichtingen zijn € 226,0 miljoen hoger uitgevallen dan de vastgestelde begroting. Deze verhoging hangt nauw samen met de hogere uitgaven die hieronder worden toegelicht.UitgavenDe uitgaven zijn € 219,1 miljoen hoger ten opzichte van de vastgestelde ontwerpbegroting. Het belangrijkste verschil betreft de personele uitgaven.De Personele uitgaven zijn in 2024 gestegen met € 231,5 miljoen, waarvan een stijging van € 190,1 miljoen binnen Eigen personeel. De stijging binnen eigen personeel wordt grotendeels verklaard door de invoering van nieuwe arbeidsvoorwaarden (AVW). Vanwege personeelstekorten vielen de uitgaven voor eigen personeel lager uit, hiermee is extra budget aangewend voor de inhuur van personeel. Daarnaast heeft Defensie, naar aanleiding van een rechterlijke uitspraak, het verlof van reservisten met terugwerkende kracht over een periode van vijf jaar uitbetaald (€ 21,8 miljoen). Ook zijn er nabetalingen gedaan voor militairen in opleiding als onderdeel van een herstelactie voortvloeiend uit het arbeidsvoorwaardenakkoord 2021-2023. Ten slotte is in december de factuur voor pensioenafdrachten betaald (€ 12,9 miljoen), terwijl deze normaliter pas in januari 2025 zou worden betaald.Binnen Overige personele uitgaven (€ 33,8 miljoen) is er voor € 20,1 miljoen meer uitgegeven als gevolg van het duurzaamheidsbudget voor het defensiepersoneel, dat eveneens onderdeel uitmaakte van de nieuwe AVW. Het resterende verschil van € 13,7 miljoen betreft voornamelijk hogere uitgaven als gevolg van oplopende reis- en verblijfskosten bij oefening en/of dienstreizen.De Materiële uitgaven zijn € 12,4 miljoen lager uitgevallen dan geraamd. Dit is voornamelijk het gevolg van minder uitgaven in 2024 voor de huur van oefenterreinen door tragere facturering uit het buitenland.4.4Artikel 4 Koninklijke LuchtmachtA.Algemene doelstellingDe Koninklijke Luchtmacht is een modern en technologisch krijgsmachtdeel dat wereldwijd actief is en paraat staat om op ieder moment, waar ook ter wereld Air- en Spacepower te leveren. De luchtmacht ondersteunt alle drie de hoofdtaken van Defensie: verdedigen van eigen en bondgenootschappelijk grondgebied, beschermen van internationale rechtsorde en ondersteunen van civiele autoriteiten bij rechtshandhaving, rampenbestrijding en humanitaire hulp. In Nederland zorgt ze voor veiligheid van en vanuit de lucht door onder andere bewaking en verdediging van het luchtruim. Hiervoor beschikt het krijgsmachtdeel over hooggekwalificeerd personeel, vliegtuigen, helikopters en andere systemen.B.Rol en verantwoordelijkheidDe Minister is verantwoordelijk voor de vaststelling van de omvang en de samenstelling van de luchtstrijdkrachten en van de mate van gereedheid van de luchtstrijdkrachten. Het Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK) is verantwoordelijk voor het operationeel gereedstellen en in stand houden van de lucht- en grondgebonden capaciteiten van CLSK om te allen tijde inzetbaar te zijn voor alle drie de hierboven genoemde hoofdtaken.C.BeleidsconclusiesDe Koninklijke Luchtmacht is het hele jaar op verschillende fronten ingezet. De F-35s en gevechtsleiders zijn ingezet in het kader van Quick Reaction Alert (QRA). Daarnaast was de F-35 gestationeerd in Estland in het kader van eAP (enhanced Air Policing). De National Datalink Management Cell beëindigde haar inzet Litouwen (enhanced Forward Presence (eFP)), terwijl de Target Support Cell doorlopend ondersteuning leverde aan strategische partners met Advanced Target Development. De Chinooks zijn niet alleen ingezet in Irak voor zowel Operation Inherent Resolve (OIR) als NATO Mission Iraq (NMI), maar ook dichter bij huis om hulp te bieden tijdens de hoogwaterproblematiek in Maastricht, waarbij ze een cruciale rol speelden in de lokale noodhulpoperaties. De NH90’s zijn ingezet aan boord van schepen van het CZSK en waren ook succesvol in de bestrijding van drugssmokkel in het Caribisch gebied, waarbij ze samen met het CZSK een significante hoeveelheid drugs wisten te onderscheppen. De MQ-9 Reaper eeft een belangrijke mijlpaal bereikt door voor het eerst te vliegen in het Nederlandse luchtruim, waarmee de mogelijkheden van deze capaciteit zijn aangetoond. In 2024 opereerde de MQ-9 ook vanuit Roemenië en droeg daarmee bij aan de inlichtingenvergaring voor de NAVO en Nederland. De C-130 en bijbehorende aeromedische crews hebben in 2024 met een korte notice-to-move inzet geleverd voor de humanitaire hulp in Gaza, en stonden stand-by voor Non-combattant Evacuation Operation (NEO) zowel in Gaza als Libanon. Hun flexibiliteit en paraatheid waren essentieel in deze crisissituaties. Gelieerd aan de operaties in de Rode Zee zijn in 2024 een Liaison Officer (LNO) en targeteer vanuit CLSK in het Combined Air Operations Center (CAOC) Qatar actief geweest. Bovendien droeg CLSK bij aan de Taskforce Oekraïne en de capability coalition, onder andere ter ondersteuning van Oekraïense brandweerlieden tot het integraal trainen van F-16 vliegers, waarbij de expertise van de luchtmacht op meerdere terreinen werd ingezet om de veiligheid en stabiliteit in de regio te ondersteunen. Tenslotte zijn de EDD (Explosive Detection Dog) teams binnen de luchtmacht veelvuldig ingezet onder andere ten behoeve van de Olympische Spelen, doorvoer Armored Brigade Combat Team door Nederland en munitietransporten door Nederland.In het afgelopen jaar heeft de luchtmacht deelgenomen aan verschillende nationale en internationale oefeningen om te trainen en haar vaardigheden te verfijnen. Vanuit het AMC (Air Mobility Command) namen C-130's deel aan de oefening Swift Response. Het Air Combat Command (ACC) was succesvol in het afronden van Decisive Falcon, Steadfast Noon en Neptune Eagle. Binnen het Luchtgevechtsleidings Squadron van het ACC lag de prioriteit bij het opleiden van nieuw personeel. Door deelname aan diverse oefeningen zoals Spartan Warrior, Red Flag, Tigermeet en de WIC (Weapons Instructors Course) heeft een groot deel van het relatief jonge personeelsbestand waardevolle ervaring opgedaan. Binnen het NH90 squadron van het Defensie Helikopter Commando (DHC) lag de focus in het eerste deel van 2024 op het opbouwen van amfibische capaciteit. Dit bleek succesvol door meerdere eigen oefeningen en de NAVO-oefening Nordic Response. In het tweede deel van 2024 verschoof de aandacht naar Anti Submarine Warfare (ASW).Parallel aan inzet en gereedstelling heeft de luchtmacht belangrijke stappen gezet op het gebied van transitie naar een duurzame organisatie met moderne wapensystemen. De F-35 heeft de Quick Reaction Alert (QRA)-taken en de Dual Capable Aircraft (DCA)-taak van de F-16 overgenomen en is bovendien Full Operational Capable (FOC) verklaard, waarmee ook de overname van de NAVO-kernwapentaak van de F-16 een feit is. In dit kader zijn in 2024 F-16's aan Oekraïne en Roemenië geleverd ten behoeve van het European F-16 Training Centre (EFTC). De eerste 12 Apache’s Echo zijn geleverd aan 301 en 302 Squadron. De Apache-E simulator, de Longbow Crew Trainer AH-64E, is opgeleverd en in gebruik genomen. Daarnaast is het 300 SOF Squadron opgericht om speciale operaties te ondersteunen. De NH90 is Initial Operation Capable (IOC) verklaard voor amfibische inzet. De SMART-L radar in Wier heeft een geluidwerende koepel gekregen en voldoet nu aan de geluidsnormen. Daarnaast is de Medium Power Radar (MPR) te Nieuw Milligen uitgezet. In 2024 zijn verdere stappen gezet richting doorontwikkeling van de vijfde generatie luchtmacht, waarbij de focus lag op het Nato Force Model (NFM) en wat benodigd is voor hoofdtaak 1. Op het gebied van ruimtevaartcapaciteiten heeft Defensie een samenwerking aangegaan met ISISPace voor de ontwikkeling van nieuwe satellietcapaciteit en is gestart met de bouw van de PAMI-1 satelliet, specifiek bedoeld voor het Defensie Space Security Center. Tenslotte zijn er stappen gezet in de modernisering van de trainingscapaciteiten door de aanschaf van 8 nieuwe lesvliegtuigen en 2 vluchtsimulators ter vervanging van de PC-7. In het kader van digitale transformatie is bovendien het programma Keystone opgestart om de luchtmacht beter te laten aansluiten bij de moderne, digitale uitdagingen en kansen.D.Budgettaire gevolgen van beleidTabel 12 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 4 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen887.150610.043701.883875.2781.018.102847.526170.576Uitgaven927.222701.882757.147808.233942.295849.20793.088Apparaatsuitgaven640.776681.912734.786781.773906.534824.04982.4854.2Apparaatsuitgaven640.776681.912734.786781.773906.534824.04982.485Personele uitgaven608.607661.032710.822741.530875.337796.06879.269Eigen personeel513.865534.128582.968629.584724.938689.26435.674Externe inhuur7.6496.6584.71112.50422.6093.00519.604Overige personele exploitatie87.093120.246123.14399.442127.790103.79923.991Materiële uitgaven32.16920.88023.96440.24331.19727.9813.216Overige materiële exploitatie21.34220.88023.96440.24331.19727.9813.216Programmauitgaven286.44619.97022.36126.46035.76125.15810.6034.1Programmauitgaven286.44619.97022.36126.46035.76125.15810.603Opdrachten286.44619.97022.34826.42235.69525.15810.537Gereedstelling18.55319.97022.34826.42235.69525.15810.537(Schade)vergoeding00133866066Schadevergoeding overig00133866066Ontvangsten10.45214.48619.45915.15517.50712.1115.396E.Toelichting op de instrumentenVerplichtingenDe gerealiseerde verplichtingen zijn € 170,6 miljoen hoger dan de vastgestelde begroting. Dit is deels het gevolg van de nieuwe arbeidsvoorwaarden waardoor de verplichtingen binnen formatie hoger zijn (€ 31,2 miljoen) dan eerder in de begroting zijn vastgesteld. De behoefte aan Externe inhuur is in 2024 wederom gestegen als gevolg van de personele ondervulling bij het CLSK. Hierdoor zijn de verplichtingen voor inhuur contracten aanzienlijk hoger dan voorzien in de Ontwerpbegroting 2024 (€ 37,0 miljoen). Het grootste deel van de extra verplichtingen is veroorzaakt door het aangaan van nieuwe contracten voor vliegeropleidingen en vliegtuig gerelateerde technische opleidingen (€ 75,0 miljoen) binnen de uitgavencategorie Overige personele exploitatie. Deze contracten kennen vaak een meerjarig karakter, waarbij de contracten onder het construct van Foreign Military Sales (FMS) voor de looptijd van de case onderhevig zijn aan verwachte loon- en prijsontwikkeling van de Verenigde Staten (VS).UitgavenDe personele uitgaven zijn in 2024 met € 82,5 miljoen gestegen ten opzichte van de vastgestelde begroting. Dit wordt grotendeels verklaard door de invoering van nieuwe arbeidsvoorwaarden (AVW). Daarnaast heeft Defensie, naar aanleiding van een rechterlijke uitspraak, het verlof van reservisten met terugwerkende kracht over een periode van vijf jaar uitbetaald. Ten slotte zijn er nabetalingen gedaan voor militairen in opleiding als onderdeel van een herstelactie voortvloeiend uit het arbeidsvoorwaardenakkoord 2021-2023. In totaal heeft dit geleid tot een aanvullende realisatie op Eigen personeel van € 35,7 miljoen ten opzichte van de vastgestelde begroting. Daarnaast is in december de factuur voor pensioenafdrachten betaald (€ 5,7 miljoen), terwijl deze normaliter pas in januari 2025 zou worden betaald.Als gevolg van dit personeelstekort stegen de uitgaven voor de inhuur van personeel met € 19,6 miljoen. Binnen de Overige personele exploitatie is in 2024 meer gerealiseerd dan begroot (€ 24,0 miljoen). Niet alleen de hogere kosten van buitenlandse vliegeropleidingen (€ 12,6 miljoen) en -oefeningen hebben de realisatie opgedreven. Verder zijn de toenemende kosten voor reizen en verblijf en de gewĳzigde procedure bĳ het reisbureau van Defensie (VCK Travel) voor doorbelasting van reis- en verblĳfskosten bĳ oefeningen hier debet aan (€ 8,3 miljoen). Daarnaast is er voor € 7,4 miljoen meer uitgegeven als gevolg van het van het duurzaamheidsbudget voor het defensiepersoneel, dat eveneens onderdeel uitmaakte van de nieuwe AVW.Binnen de uitgavencategorie Gereedstelling is sprake van een stijging van de uitgaven (€ 10,5 miljoen) door de financiering van een upgrade van een Simulator (€ 1,9 miljoen) als onderdeel van Defensie bijdrage aan Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) en vanwege een achterstallige kwartaalbetaling LVNL (€ 2,3 miljoen) uit 2023. Daarnaast is een stijging waarneembaar van de kosten van de oefenprogramma’s in binnen- en buitenland, wat ook dit jaar heeft geleid tot een stijging van de uitgaven.OntvangstenIn 2024 is € 17,5 miljoen ontvangen, hetgeen € 5,4 miljoen meer is dan in de vastgestelde begroting. Door het beëindigen van verschillende langlopende FMS-cases is het restant bedrag dat op deze cases resteerde teruggeboekt. Daarnaast zijn de ontvangsten toegenomen door een intensivering van missies en operaties waar een vergoeding tegenover stond, bijvoorbeeld door de Financiering Nationale Inzet Krijgsmacht (FNIK) als gevolg van NEO operatien met de MRTT in Israël.4.5Artikel 5 Koninklijke MarechausseeA.Algemene doelstellingDe Koninklĳke Marechaussee (KMar) waakt over de veiligheid van Nederland en het Caribisch gedeelte van het Koninkrĳk der Nederlanden. Wereldwĳd wordt de marechaussee ingezet op plaatsen van strategisch belang. Van de beveiliging van koninklĳke paleizen tot aan de inzet op de buitengrenzen van Europa.Van luchthavens in Nederland en het Caribisch gebied tot oorlogs- en crisisgebieden overal ter wereld. De marechaussee heeft drie hoofdtaken:1. Grenspolitietaak;2. Bewaken en beveiligen;3. (Inter)nationale en militaire politie(zorg)taken.B.Rol en verantwoordelijkheidDe Minister is beheersverantwoordelĳk voor de vaststelling van de omvang, samenstelling en de vereiste mate van gereedheid van de KMar. De uitvoering is opgedragen aan de KMar. Het gezag over de KMar ligt niet alleen bĳ het ministerie van Defensie. Afhankelĳk van de betreffende taak is dat het ministerie van Justitie en Veiligheid (het Openbaar Ministerie en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrĳding en Veiligheid), Asiel en Migratie, Buitenlandse Zaken, Binnenlandse Zaken en Koninkrĳksrelaties, Defensie of de burgemeester. In artikel 4 van de Politiewet wordt de KMar de onderstaande taken opgedragen:–Het waken over de veiligheid van de leden van het Koninklĳk Huis, in samenwerking met andere daartoe aangewezen organen;–De uitvoering van de politietaak ten behoeve van Nederlandse en andere strĳdkrachten en internationale militaire hoofdkwartieren en de personen behorende tot die strĳdkrachten en hoofdkwartieren;–De uitvoering van de politietaak op de luchthaven Schiphol en op de andere door de Minister van Justitie en Veiligheid (JenV), Minister van Asiel en Migratie en de Minister van Defensie aangewezen luchtvaartterreinen en de beveiliging van de burgerluchtvaart;–De verlening van bĳstand alsmede de samenwerking met de politie krachtens deze wet, daaronder begrepen de assistentieverlening aan de politie bĳ de bestrĳding van grensoverschrĳdende criminaliteit, het bewaken en beveiligen van objecten en diensten en het waken over de veiligheid van aangewezen personen als bedoeld in artikel 42, eerste lid, onder c;–De uitvoering van de politietaak op plaatsen onder beheer van Onze Minister van Defensie, op verboden plaatsen die krachtens de Wet bescherming staatsgeheimen ten behoeve van de landsverdediging zĳn aangewezen en op het terrein van de ambtswoning van Onze Minister-President;–De uitvoering van de bĳ of krachtens de Vreemdelingenwet 2000 opgedragen taken, waaronder begrepen de bediening van de daartoe door de Minister van Asiel en Migratie aangewezen doorlaatposten en het, voor zover in dat verband noodzakelĳk, uitvoeren van de politietaak op en nabĳ deze doorlaatposten, alsmede het verlenen van medewerking bĳ de aanhouding of voorgeleiding van een verdachte of veroordeelde; de bestrĳding van mensensmokkel en van fraude met reis- en identiteitsdocumenten;–Het in opdracht van de Minister van JenV en Onze Minister van Defensie ten behoeve van De Nederlandsche Bank N.V. verrichten van beveiligingswerkzaamheden.De Militaire Politiezorgtaak (art 4 lid 1 b PW) wordt zowel nationaal als internationaal en tĳdens missies, oefeningen en andere inzet uitgevoerd. Door de uitvoering van deze taken levert de KMar een continue bĳdrage aan de veiligheid van de Staat, de bescherming van vitale militaire infrastructuur en processen en de integriteit van de Krĳgsmacht.C.BeleidsconclusiesDe Koninklĳke Marechaussee heeft in 2024 een bĳdrage geleverd aan de hoofdtaken van Defensie en heeft uitvoering kunnen geven aan de aan haar door het gezag opgedragen taken. Vanwege de verslechterde veiligheidssituatie in de wereld, ook aan de grenzen van Europa, wordt de focus op hoofdtaak 1 van Defensie groter.GrenspolitietaakHet grensproces is volgens de Schengengrenscode uitgevoerd. Er zĳn geen noemenswaardige knelpunten in de uitvoering geweest. Door informatiegestuurd op te treden en door een goede samenwerking en informatiedeling tussen Schiphol en de KMar, zijn zowel de drukke meivakantie als de zomerperiode goed verlopen. Sinds 9 december 2024 voert de KMar tijdelijk voor de duur van zes maanden, binnen de beschikbare capaciteit, verscherpt toezicht uit bij de grens met België en Duitsland.Bewaken en beveiligenAlle taken zĳn uitgevoerd volgens de geldende begeleidings- en beveiligingsconcepten. De veiligheid van en rondom de democratische rechtsstaat staat al decennia in toenemende mate onder druk. Voor het stelsel Bewaken en Beveiligen (B&B) betekent dit een structureel hogere vraag naar zowel (hoog risico) objectbeveiliging maar ook naar persoonsgerichte maatregelen. De Hoog Risico Beveiliging (HRB) heeft haar maximale capaciteit ingezet voor het beveiligen van hoog risico objecten. De Persoonsbegeleiding (PBG) en Persoonsbeveiliging binnenland (PBB) zijn zelfstandig ingezet en gecoördineerd vanuit het Landelijk Coördinatiecentrum (LCC) om de beschikbare capaciteit zo efficiënt mogelijk te benutten. Mede door het LCC wordt de inzet van de PBB en PBG flexibeler en kunnen deze eenheden in samenwerking met de Nationale Politie (NP) meer Te Beveiligen Personen (TBP’s) bedienen.(lnter)nationale en militaire politie(zorg)taken (IMPT)Om bĳ te dragen aan de inzetbaarheidsdoelen van Defensie heeft de KMar de capaciteit (lnter)nationale en militaire politie(zorg)taken operationeel gereed. De KMar heeft in 2024 voldaan aan de operationele gereedheid (OG)-norm van 153 VTE ten behoeve van expeditionaire taken. De Russische inval in Oekraïne was de aanleiding voor het verhogen van de inzet van Defensie en de KMar aan de oostgrenzen van Europa. Dit is terug te zien in missies als Trident Justice (TJ), Air Policing en de Enhanced Forward Presence (EFP) in Litouwen.Het Crowd Riot Control (CRC) peloton is niet ingezet voor specifieke opdrachten. De KMar is wel in staat om CRC-capaciteit te leveren wanneer daarom gevraagd wordt. De Close Protection Teams hebben in 2024 alle taken binnen de persoonsbeveiliging conform het geldende beveiligingsconcept uitgevoerd.Voor Militaire Politiezorg (MPZ) geldt onverminderd dat de KMar een bĳdrage levert aan de integriteit van de krĳgsmacht. Wegens de intensivering van de KMar op verschillende nieuwe taakvelden en bijstandsverleningen, is er landelijk een verdringingseffect op het MPZ taakveld. Dit is merkbaar binnen de zichtbaarheid van de KMar op militaire locaties en aantal aangeleverde MPZ dossiers.Versterking Defensie OrganisatieMet deze maatregel is voorzien in een kwalitatieve versterking van de Staf KMar door een uitbreiding van 18 VTE. Hiermee wordt expliciet gestuurd op resultaten en effecten die bĳdragen aan de realisatie van de Defensienota 2022, een toename van de operationele gereedheid en sturing op de departementale taken. Het merendeel van de functies is gevuld.Internationale OndermijningMet de herbesteding van beschikbare budgetten heeft het project Buddynetwerk luchthavens een extra impuls gekregen om de geplande samenwerkingen met Brazilië, Kenia en de Carib verder te ontwikkelen. Buddynetwerk richt zich op het versterken van de weerbaarheid van internationale luchthavens. Vanwege vertraging in het reorganisatietraject heeft de noodzakelijke versterking van de afdeling Intelligence nog niet plaatsgevonden.MigratiepartnerschappenOnder leiding van het ministerie Asiel en Migratie (AenM) en het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) is Nederland met acht geprioriteerde bron- en transitlanden van migratie een samenwerking gestart onder de naam migratiepartnerschappen (MPS). Primaire belangen voor AenM zijn de terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers en de beperking van irreguliere instroom. In ruil daarvoor wordt onder andere samenwerking en expertise aangeboden op het gebied van grensmanagement, het tegengaan van mensensmokkel, politiesamenwerking en informatie-uitwisseling. Daarnaast heeft de KMar in 2024 geïnvesteerd in liaison officieren in bijvoorbeeld Marokko en Turkije om de samenwerking met deze landen te versterken. De KMar verzorgde bovendien in 2024 via het expertise centrum identiteitsfraude en documenten awareness bij diverse grensautoriteiten en organisaties.Wetboek van StrafvorderingHet ministerie van JenV heeft 1 april 2029 vastgesteld als datum voor de inwerkingtreding van het nieuwe Wetboek van Strafvordering (WvSv). In 2024 zijn de laatste boeken (7 en 8) ingediend bij de Tweede Kamer, waarmee het volledige WvSv gereed is voor de mondelinge parlementaire behandeling in Q1 2025. De KMar is verantwoordelijk voor de implementatie binnen de organisatie. De governance is ingericht op drie gebieden: het wetstraject op departementaal niveau, de implementatie en afstemming binnen de strafrechtketen, en de IV-opgave binnen het Duurzaam Digitaal Stelsel. De KMar stemt hierin nauw af met ketenpartners. De focus in 2024 lag op input voor het wetstraject, een ketenbrede impactanalyse en de voorbereiding van de interne organisatie.Persoonsbeveiliging binnenlandHet stelsel Bewaken en Beveiligen (B&B) heeft de versterking van het persoonsbeveiligingsdomein in 2024 voortgezet. Voortschrijdend inzicht heeft ertoe geleid dat de statische teams zoals beschreven in de originele opdracht zijn vervangen door flexibel in te zetten persoonsbeveiligingscapaciteit. Deze capaciteit wordt in samenwerking met de NP flexibel ingezet en aangestuurd vanuit het nieuwe Landelijk Coordinatie Centrum (LCC). Door deze nieuwe wijze van optreden heeft de KMar in 2024 kunnen voldoen aan de vraag naar persoonsbeveiliging en begeleiding.Inrichten decentrale CIOMiddels het oprichten van een decentrale Chief Information Office per 1 oktober 2024 heeft de KMar geïnvesteerd om de kennis, competenties en ontwikkeling van I&T beter te waarborgen binnen de KMar en om beter gereed te zijn voor de uitdagingen in het heden en die van de toekomst.Vergroten CyberreadinessDe KMar geeft als onderdeel van het versterken van de defensiebrede cybercapaciteiten uitvoering aan het programma Cyber Transitie middels de drie hoofdprojecten van het programma: Cyber in de Operatie, Digital Fit en Cyber in de Bedrijfsvoering.General aviationIn de afgelopen jaren is de lijst met aangewezen grensdoorlaatposten uitgebreid met drie secundaire vliegvelden in Zuid-Nederland. De KMar gaat ook hier systematisch grenscontroles uitvoeren, conform de Schengengrenscode. Hiervoor zijn in 2024 de benodigde structurele middelen ter uitbreiding van de benodigde capaciteit toegevoegd aan de KMar begroting en zijn de voorbereidingen voor deze reorganisatie gestart.D.Budgettaire gevolgen van beleidTabel 13 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 5 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen481.437501.168576.983632.220732.631685.12647.505Uitgaven482.825501.802569.037626.304724.415687.22337.192Apparaatsuitgaven476.448497.328563.687619.806716.497680.71035.7875.2Apparaatsuitgaven476.448497.328563.687619.806716.497680.71035.787Personele uitgaven462.232484.265544.365605.211699.326651.03548.291Eigen personeel435.912451.984509.945562.938639.188622.50216.686Externe inhuur6.4847.5186.96910.10116.46729516.172Overige personele exploitatie19.83624.76327.45132.17243.67128.23815.433Materiële uitgaven14.21613.06319.32214.59517.17129.675‒ 12.504Overige materiële exploitatie13.48013.06319.32214.59517.17129.675‒ 12.504Programmauitgaven6.3774.4745.3506.4987.9186.5131.4055.1Programmauitgaven6.3774.4745.3506.4987.9186.5131.405Opdrachten6.3774.4745.1236.4147.8756.5131.362Gereedstelling5.1674.4745.1236.4147.8756.5131.362(Schade)vergoeding002278443043Schadevergoeding overig002278443043Ontvangsten8.4638.1996.2058.9233.3654.459‒ 1.094E.Toelichting op de instrumentenVerplichtingenDe gerealiseerde verplichtingen zijn € 47,5 miljoen hoger dan de vastgestelde begroting. Dit wordt enerzijds veroorzaakt door hogere verplichtingen op Eigen personeel, Overige personele exploitatie en Externe inhuur (nieuwe meerjarige inhuurcontracten aangegaan). Anderzijds is er minder verplicht op de Materiële exploitatie.UitgavenPersonele uitgavenDe gerealiseerde personele uitgaven zijn € 48,3 miljoen hoger dan de vastgestelde begroting. Dit komt met name door de hogere uitgaven op Eigen personeel en Externe inhuur (samen € 32,9 miljoen). Deze hogere uitgaven worden veroorzaakt door de hogere personeelslasten die volgen uit het arbeidsvoorwaardenakkoord 2024 (€ 60,5 miljoen). Ook is in december de factuur voor pensioenafdrachten betaald (€ 4,8 miljoen), terwijl deze normaliter pas in januari 2025 zou worden betaald. Daarnaast hebben er in 2024 diverse budgettoevoegingen plaatsgevonden vanuit het ministerie van Buitenlandse zaken inzake het BuZa-KMar convenant (€ 12,1 miljoen) en het ministerie van Binnenlandse Zaken & Koninkrijkrelaties (BZK) inzake het grenstoezicht Caribische landen (€ 10,9 miljoen). Door de ondervulling van het personeelsbestand zijn ook delen van het personele budget vrijgegeven. Een deel van de door ondervulling ontstane onderrealisatie op het budget voor Eigen personeel is ingezet voor Externe inhuur (€ 16,2 miljoen). Naast de hogere uitgaven op het Eigen personeel en Externe inhuur is er ook € 15,4 miljoen meer uitgegeven op de Overige personele exploitatie. Dit is onder meer het gevolg van hogere uitgaven die volgen uit de afspraken uit het arbeidsvoorwaardenakkoord 2024 (€ 8,6 miljoen waarvan € 5,3 miljoen duurzaamheidsbudget).Materiële uitgavenDe gerealiseerde uitgaven voor Materiële uitgaven zijn € 12,5 miljoen lager dan begroot. Door de vertraging van personele uitbreidingen zijn de materiele investeringen voor dit personeel ook vertraagd. Vandaar dat de uitgaven lager zijn uitgevallen dan begroot. Voorbeelden van deze materiele investeringen voor personeel zijn uitrusting zoals beschermende vesten en portofoons.4.6Artikel 6 InvesteringenDe middelen uit beleidsartikel 6 Investeringen zijn in 2021 overgeheveld naar het DMF. Zij worden verantwoord in het jaarverslag DMF 2024.Tabel 14 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 6 Investeringen (bedragen x € 1000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen2.755.819000000Uitgaven2.716.440000000Apparaatsuitgaven0000000Programmauitgaven2.716.4400000006.1Programmauitgaven2.716.440000000Opdrachten2.641.111000000Investeringen materieel2.128.195000000Investeringen infrastructuur275.764000000Investeringen IT237.152000000Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties28.453000000Investeringen infrastructuur NAVO28.453000000Bekostiging46.876000000Bijdrage grote onderzoeksfaciliteiten3.737000000Technologieontwikkeling35.599000000Kennisgebruik3.459000000Kort-cyclische innovatie4.081000000Ontvangsten66.5130000004.7Artikel 7 Commando Materieel en ITA.Algemene doelstellingCOMMIT zorgt voor de verwerving van modern, robuust en kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar materieel en de beschikbaarstelling van IT-middelen, brandstof, munitie, kleding en uitrusting aan de defensieonderdelen. COMMIT vergroot de impact van de ondersteuning door een integrale en innovatieve aanpak van materieel- en IT-projecten, (wapen)systeem-logistiek en ketenlogistiek.B.Rol en verantwoordelijkheidDe Minister is verantwoordelĳk voor de aanschaf en de instandhouding van materieel en de afstoting van overtollig materieel van de krĳgsmacht. Om de inzetbaarheidsdoelen te bereiken worden de volgende capaciteiten en inzetbare eenheden van COMMIT gereed gesteld. De functie van National Armaments Director (NAD) is belegd bĳ het COMMIT. Uit hoofde hiervan ontwikkelt en versterkt het COMMIT de internationale samenwerking op het gebied van IT en materieel (NAVO, EU, multinationaal en bilateraal).C.BeleidsconclusiesCOMMIT heeft in 2024 de krijgsmacht ondersteund door het leveren van brand- en bedrijfsstoffen. Daarmee heeft COMMIT een bijdrage geleverd aan de inzetbaarheidsdoelstellingen van Defensie. De leverbetrouwbaarheid van het Defensie Brand- en Bedrijfsstoffenbedrijf (DBBB) is stabiel en op norm. De investeringsprojecten die worden uitgevoerd door COMMIT worden in het Defensiematerieelbegrotingsfonds toegelicht.Daarnaast heeft COMMIT in 2024, net als in 2023, een bijdrage geleverd aan de levering van goederen en aanschaf van materieel ten behoeve van de steunverlening aan Oekraïne.D.Budgettaire gevolgen van beleidTabel 15 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 7 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen985.425538.836696.020810.649902.229747.001155.228Uitgaven1.120.073558.830651.097751.169902.240751.272150.968Apparaatsuitgaven730.808454.883494.775592.220709.191583.238125.9537.2Apparaatsuitgaven730.808454.883494.775592.220709.191583.238125.953Personele uitgaven431.648443.263482.601554.547687.528565.451122.077Eigen personeel369.436391.361431.076462.792558.027514.29643.731Externe inhuur49.22036.66229.61863.78795.71530.37265.343Overige personele exploitatie12.99215.24021.90727.96833.78620.78313.003Materiële uitgaven299.16011.62012.17437.67321.66317.7873.876Overige materiële exploitatie10.97911.62012.17437.67321.66317.7873.876Programmauitgaven389.265103.947156.322158.949193.049168.03425.0157.1Programmauitgaven389.265103.947156.322158.949193.049168.03425.015Opdrachten389.265103.947156.264158.935193.037168.03425.003Gereedstelling93.939103.947156.264158.935193.037168.03425.003(Schade)vergoeding00581412012Schadevergoeding overig00581412012Ontvangsten45.41918.82926.34016.53222.50725.765‒ 3.258E.Toelichting op de instrumentenVerplichtingenIn 2024 is ten opzichte van de vastgestelde begroting € 155,2 miljoen meer aan verplichtingen aangegaan. Deze ontwikkeling hangt voornamelijk samen met de uitgaven welke hieronder worden toegelicht. Daarnaast is bij externe inhuur voor € 15,0 miljoen verplicht voor 2025. Dit heeft te maken met de achterblijvende vulling van personeel op IT-functies, wat heeft geleid tot uitbreiding en verlenging van inhuurcontracten aan externe inhuur.UitgavenIn 2024 is ten opzichte van de vastgestelde begroting € 151,0 miljoen meer uitgegeven. Deze stijging wordt voor € 43,7 miljoen verklaard door extra uitgaven voor de nieuwe arbeidsvoorwaarden (€ 32,1 miljoen) en in december is de factuur voor pensioenafdrachten betaald (€ 5,5 miljoen), terwijl deze normaliter pas in januari 2025 zou worden betaald. Daarnaast heeft een formatie-uitbreiding plaatsgevonden ten behoeve van project Grenade 29 (€ 6,1 miljoen). Dit project heeft als doel het proces van interpretatie van ruwe data tot effectieve en efficiënte informatie te vereenvoudigen.Op IT-functies blijft de personele vulling achter, wat heeft geleid tot hogere uitgaven aan externe inhuur. De achterblijvende vulling is voor € 65,3 miljoen opgevangen door inhuur voor noodzakelĳke IT-functies.De Overige personele exploitatie is met € 13,0 miljoen gestegen. Dit komt voornamelijk door arbeidsvoorwaardelijke uitgaven aan duurzaamheid en extra uitgaven aan dienstreizen wegens hogere prijzen en de toenemende internationale samenwerking. Verder zijn de uitgaven voor Gereedstelling € 25,0 miljoen hoger dan in de vastgestelde begroting, wat wordt veroorzaakt door hogere prijzen, zoals € 6,9 miljoen voor het verwerven van duurzame brandstof.4.8Artikel 8 Defensie OndersteuningscommandoA.Algemene doelstellingHet Defensie Ondersteuningscommando (DOSCO) ondersteunt de krijgsmacht in haar taken. Het DOSCO doet dit door te zorgen voor personele diensten, opleidingen, huisvesting, vastgoed, catering, beveiliging, bewaking, facilitaire zaken, gezondheidszorg, logistiek en transport. Het DOSCO voorziet zelf in die ondersteuning en koopt een deel van de producten en diensten in bij organisaties buiten het ministerie van Defensie.B.Rol en verantwoordelijkheidDe Minister is verantwoordelijk voor een doeltreffende en doelmatige ondersteuning van de krijgsmacht. Het DOSCO kreeg in 2024, net als de operationele commando's, een generieke gereedstellingsopdracht. DOSCO kreeg deze voor specialistische medische zorg en strategisch transport.C.BeleidsconclusiesDOSCO ondersteunt de krijgsmacht altijd en overal en heeft dit ook in 2024 maximaal gedaan. Onder normale omstandigheden in vredestijd, maar ook in tijden van crises én conflicten. DOSCO heeft de noodzakelijke diensten geleverd waarmee de Krijgsmacht zich specifiek voorbereidt op een inzet in het kader van hoofdtaak 1.De ondersteuning van DOSCO aan Oekraïne is in 2024 onverminderd doorgegaan, onder meer met het leveren van diverse goederen, de opvang van ontheemden uit Oekraïne, behandeling van Oekraïense revalidanten en het opleiden van Oekraïense militairen.Verder is de verhoogde inzet van militairen van invloed geweest op de ondersteuning van DOSCO. Dit leidt tot extra vraag naar geneeskundige artikelen als voorraad ten behoeve van deze inzet.In het afgelopen jaar was de vraag naar transport onverminderd hoog. Daarnaast is met ingang van 1 november 2024 de nieuwe organisatiestructuur van de Defensie Bewakings- en Beveiligingsorganisatie (DBBO) ingericht. De DBBO bewaakt en beveiligt Defensieobjecten zoals terreinen, gebouwen en voertuigen.In 2024 hebben zo’n 4000 aanstelbare militairen het selectieproces succesvol doorlopen, 500 meer dan in 2023. Deze toename is onder andere te verklaren door succesvolle arbeidsmarktcampagnes, verhoogde inspanningen op werving en recruitment en meer centrale en regionale selectie- en keuringscapaciteit. Een mooi resultaat gezien de krapte op de arbeidsmarkt. Door de toegenomen dreiging in de wereld is er een sterk groeiende vraag naar tolken bij Defensie. Het Talencentrum is in 2024 gestart met een nieuwe civiel-militaire tolkenopleiding, zodat in de toekomst beter in deze behoefte kan worden voorzien. DOSCO ondersteunt waar mogelijk innovatieve ideeën ten behoeve van hoofdtaak 1, en om deze tot uitvoering te brengen, zoals het House of Practice van het Defensie Gezondheidszorg Opleidings- en Trainingscentrum( DGOTC). Wat vastgoed betreft lag de focus op het verhogen van het realisatievermogen, waarbij de prioriteit bij de realisatie ook is uitgegaan naar de ondersteuning in het kader van hoofdtaak 1.In 2024 is de Defensienota 2024 uitgekomen. Hierbij zijn het verder optimaliseren van de geneeskundige keten bij operationele inzet en het versterken van de transport- en bevoorradingsketen voor nationaal en strategisch transport voor DOSCO van belang.D.Budgettaire gevolgen van beleidTabel 16 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 8 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen1.541.3651.238.8351.331.8441.592.9581.723.2541.476.122247.132Uitgaven1.531.4011.214.4001.290.7331.555.3121.727.6641.494.930232.734Apparaatsuitgaven1.452.0381.127.5841.197.4081.433.6711.591.4801.367.670223.8108.2Apparaatsuitgaven1.452.0381.127.5841.197.4081.433.6711.591.4801.367.670223.810Personele uitgaven774.498857.609866.280952.8391.135.2561.018.535116.721Eigen personeel604.573617.054661.840693.773810.803777.04833.755Externe inhuur27.49822.00623.50929.26939.7303.91035.820Overige personele exploitatie128.562203.830166.778213.077266.395219.12747.268Attaches13.86514.71914.15316.72018.32818.450‒ 122Materiële uitgaven677.540269.975331.128480.832456.224349.135107.089Instandhouding infrastructuur434.153000000Instandhouding IT28000000Overige materiële exploitatie238.698266.685325.172473.972446.103343.773102.330Attaches4.6613.2905.9566.86010.1215.3624.759Programmauitgaven79.36386.81693.325121.641136.184127.2608.9248.1Programmauitgaven79.36386.81693.325121.641136.184127.2608.924Opdrachten11.7371521842243200320Gereedstelling761521842243200320Inkomensoverdrachten67.62686.66400000Nationaal Fonds Ereschuld67.17485.92200000Regeling Uitkering chroom 6 Defensie45274200000(Schade)vergoeding0093.141121.417135.864127.2608.604Schadevergoeding overig0010.5477.4257.9838.775‒ 792Nationaal Fonds Ereschuld0082.193113.628127.600114.40713.193Reservering schadevergoedingen Chroom-6 Defensie004013642814.078‒ 3.797Ontvangsten90.34658.17874.69677.98573.27468.9954.279E.Toelichting op de instrumentenVerplichtingenIn 2024 is voor € 247,1 miljoen meer aan verplichtingen aangegaan dan in de vastgestelde begroting, wat grotendeels samenhangt met de hogere kasuitgaven (€ 232,7 miljoen) die hieronder worden toegelicht.UitgavenPersonele uitgavenDe personele uitgaven zijn in 2024 gestegen met € 116,7 miljoen ten opzichte van de vastgestelde begroting, waarvan een stijging van € 33,8 miljoen binnen het budget voor Eigen personeel. De stijging binnen Eigen personeel wordt grotendeels verklaard door de invoering van nieuwe arbeidsvoorwaarden (AVW) en door de uitvoering van nieuwe opdrachten. Vanwege personeelstekorten vielen de uitgaven voor eigen personeel lager uit, hiermee is extra budget aangewend voor de inhuur van personeel. Daarnaast is in december de factuur voor pensioenafdrachten betaald (€ 7,0 miljoen), terwijl deze normaliter pas in januari 2025 zou worden betaald. Personeelstekorten zijn deels ingevuld met onder andere externe inhuur. Daardoor zijn de uitgaven voor de externe inhuur van personeel met € 35,8 miljoen gestegen ten op zichte van de vastgestelde begroting. Dit om zo te voorzien in alternatieve personele capaciteit voor DOSCO.Op het budget Overige personele exploitatie is € 47,3 miljoen meer uitgegeven dan vastgesteld in de begroting. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door een naheffingsaanslag die van de Belastingdienst ontvangen is in het kader van de werkkostenregeling (WKR) en een hogere realisatie op dit WKR-budget, waardoor er € 21,0 miljoen meer uitgegeven is dan begroot. Daarnaast is er meer uitgegeven aan defensiebrede werving van nieuw personeel (€ 13,1 miljoen), onder andere door extra uitgaven in het kader van behouden, binden en inspireren (BBI) en het Dienjaar. Ook is er € 8,3 miljoen als duurzaamheidsbudget uitgekeerd aan het personeel, wat ook onderdeel uitmaakte van de nieuwe AVW. Tenslotte zijn ook de uitgaven voor geneeskundige opleidingen € 3,1 miljoen hoger uitgevallen.Materiële uitgavenDe realisatie van de materiële uitgaven is per saldo € 107,1 miljoen hoger dan begroot. Deze stijging wordt voornamelijk veroorzaakt door hogere uitgaven voor energie en water door de gestegen prijzen (€ 68,8 miljoen). Daarnaast vallen de uitgaven voor transport hoger uit dan begroot als gevolg van de toegenomen vraag (€ 34,8 miljoen).(Schade)vergoedingDe realisatie op het budget schadevergoeding is € 8,6 miljoen hoger uitgevallen dan de vastgestelde begroting. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat er € 13,2 miljoen meer is uitgegeven voor het Nationaal Fonds Ereschuld (NFE) voor betalingen aan veteranen die een beroep op dit fonds hebben gedaan. De hoogte, de hoeveelheid en het betalingsmoment van de schadevergoedingen kunnen gedurende het jaar verschillen. Deze uitgaven kennen daardoor een grillig verloop en zijn lastig exact te ramen. Dit verklaart de hoger dan verwachte realisatie. Voor het overige was sprake van € 3,8 miljoen lagere uitgaven voor uitkeringen in het kader van Chroom 6, doordat hier minder aanvullende claims voor tot uitbetaling gekomen zijn.5.Niet-beleidsartikelen55.1Artikel 9 AlgemeenIn dit artikel worden de departementsbrede programma-uitgaven begroot. Het betreft subsidies, bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken, bijdragen aan internationale organisaties, opdrachten, bekostiging en inkomensoverdrachten.Tabel 17 Budgettaire gevolgen van niet-beleidsartikel 9 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen142.948172.023199.989242.564254.611237.06617.545Uitgaven150.596172.523198.187237.868260.323237.06623.2579.1Programmauitgaven150.596172.523198.187237.868260.323237.06623.257Subsidies (regelingen)36.89839.44447.29347.43254.21547.3116.904Subsidies00000150‒ 150Subsidies36.89839.44447.29347.43254.21547.1617.054Bijdrage aan (andere) begrotingshoofdstukken46.17246.85351.06578.71089.47774.60014.877Kennisopbouw TNO via EZ43.43044.17947.25467.91681.03666.10914.927Kennisopbouw NLR via EZ5346001.4057.2654.1774.059118Kennisopbouw MARIN via EZ1.9002.0002.3323.5294.2644.144120Overige Bijdragen308747400288‒ 288Opdrachten9.13911.10211.79510.89412.69514.530‒ 1.835Opdrachten beleid4.2495.8688.6967.8807.5769.920‒ 2.344opdrachten milieu beleid2.4472.8163.0993.0145.1194.610509overige opdrachten2.4432.41800000Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties53.03756.32868.07581.10183.50174.2609.241Bijdrage aan de NAVO48.81851.19462.27170.49372.61167.7164.895Bijdrage aan internationale samenwerking4.2195.1345.80410.60810.8906.5444.346Bekostiging4.5184.1473.6494.6726.0994.2911.808Bekostiging diverse instellingen4.5184.1473.6494.6726.0994.2911.808Inkomensoverdrachten83214.04983311474.242‒ 4.095Overige bijdragen06.78383311474.242‒ 4.095Regeling Uitkering chroom 6 Defensie3323.32300000Civielrechtelijke regeling Srebrenica 20205003.94300000(Schade)vergoeding060016.22715.02814.18917.832‒ 3.643Schadevergoeding overig003.0753.6414.7331.7742.959Regeling Chroom 6 Defensie004.0211.7039045.058‒ 4.154Civielrechtelijke Regeling Srebrenica 2020008.3669.3058.16611.000‒ 2.834Vrijwillige Bijdrage Hawija06007653793860386Ontvangsten1.5942.0526.1351601.600‒ 1.600Toelichting op de instrumentenVerplichtingenDe verplichtingen zijn € 17,5 miljoen hoger dan begroot. Dit is voornamelijk toe te schrijven aan de hogere kasuitgaven die hieronder worden toegelicht.UitgavenDe uitgaven zijn € 23,3 miljoen hoger dan begroot. Dit is met name het gevolg van:Subsidies (regelingen)Er is € 6,9 miljoen meer uitgegeven, hoofdzakelijk in het kader van het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi) voor de uitvoering van de wettelijke taak op het gebied van veteranen, waaronder de opening van de herstelplek voor veteranen Sparrenheuvel in samenwerking met het Leger des Heils, het beschikbaar stellen van assistentiehonden voor veteranen en het uitvoeren van terugkeerreizen voor Dutchbat III-veteranen.Bijdrage aan (andere) begrotingshoofdstukkenDe realisatie is in totaal € 14,9 miljoen hoger. Hiervan wordt € 12,9 miljoen veroorzaakt door een bijdrage aan kennisopbouw TNO via het ministerie van Economische Zaken (EZ) ten behoeve van programmafinanciering op het gebied van kennis & innovatie (K&I). Met de ontwerpbegroting was dit bedrag begroot in het DMF. Het restant wordt verklaard door een verzameling van kleine afwijkingen.Bijdrage aan (inter)nationale organisatiesDe realisatie is totaal € 9,2 miljoen hoger. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door een hogere bijdrage aan de NAVO van € 4,9 miljoen. Deze bijdrage wordt vastgesteld op basis van de meerjarige NAVO-plafonds die pas later in het jaar definitief worden vastgesteld. Het is gebruikelijk dat deze posten qua exacte omvang na-ijlen. Daarnaast heeft Nederland een bijdrage van € 3,7 miljoen geleverd aan het MPCC (Military Planning and Conduct Capability) voor de doorontwikkeling van de EU commandostructuur. Het MPCC is een cruciaal onderdeel van de Rapid Deployment Capacity (RDC) dat het systeem van de EU battlegroup vanaf 2025 moet vervangen. De bijdrage is in lijn met de Nederlandse ambitie uit het coalitieakkoord 2021-2025 om de RDC verder te ontwikkelen. Het restant wordt verklaard door een verzameling van kleine afwijkingen.5.2Artikel 10 Apparaat KerndepartementInzet is de kerntaak van Defensie. De Bestuursstaf (BS) geeft hier namens de Minister sturing aan door het formuleren van het defensiebeleid, het toewijzen van middelen aan alle defensieonderdelen, het toezicht houden op de besteding daarvan, het opstellen van kaders voor de defensiebrede bedrijfsvoering en het bijdragen aan militaire pensioenen en uitkeringen.Tabel 18 Budgettaire gevolgen niet- beleidsartikel 10 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen1.522.8231.537.8561.646.9361.727.6492.042.0411.818.674223.367Uitgaven1.517.1711.529.9261.627.0511.712.0701.991.5501.825.317166.23310.2Apparaatsuitgaven1.517.1711.529.9261.627.0511.712.0701.991.5501.825.317166.233Personele uitgaven1.497.0541.506.6901.597.7461.688.1211.963.0701.753.469209.601Eigen personeel229.650257.115312.968356.246442.954436.2886.666Externe Inhuur9.19210.20514.75826.08934.6035.01829.585Overige personele exploitatie11.23812.99018.67727.08335.82426.3039.521Uitkeringen (pensioenen en wachtgelden)1.246.9741.226.3801.251.3431.278.7031.449.6891.285.860163.829Materiële uitgaven20.11723.23629.30523.94928.48071.848‒ 43.368Instandhouding IT605000000Overige materiële exploitatie19.51223.23629.30523.94928.48071.848‒ 43.368Ontvangsten42.21234.39710.20510.2229.1427.8531.289Toelichting op de instrumentenVerplichtingenDe verplichtingen zijn € 223,4 miljoen hoger dan begroot. Dit wordt grotendeels veroorzaakt door Uitkeringen (pensioenen en wachtgelden) met € 164,6 miljoen, wat grotendeels verband houdt met de hogere kasuitgaven die hieronder worden toegelicht. Daarnaast zijn er meerjarige verplichtingen onder Externe inhuur aangegaan (€ 83,0 miljoen). Tot slot is € 41,8 miljoen minder verplicht op de Materiële exploitatie, dat wederom samenhangt met de lagere kasuitgaven die eveneens verderop worden toegelicht. Het restant wordt verklaard door een verzameling van kleine afwijkingen.UitgavenDe realisatie op apparaatsuitgaven is € 166,2 hoger dan begroot. Dit is met name het gevolg van:Eigen personeel, externe inhuur en overige personele kosten  De realisatie Externe inhuur is € 29,6 miljoen hoger dan begroot. Vanwege de krappe arbeidsmarkt konden niet alle vacatures worden opgevuld. Om de groei van defensieactiviteiten te ondersteunen, is tijdelijke capaciteit ingezet via externe inhuur.Pensioenen en uitkeringenDe post Uitkeringen is € 163,8 miljoen hoger dan begroot. Hiervan wordt € 78,4 miljoen verklaard door de doorwerking van nieuwe arbeidsvoorwaarden en € 14,7 miljoen door reguliere indexatie. Daarnaast is in december de factuur voor pensioenafdrachten (€ 103,2 miljoen) betaald, terwijl deze normaliter pas in januari 2025 zou worden betaald. In de ontwerpbegroting was hiermee geen rekening gehouden. Daarnaast is als gevolg van herziene ramingen van pensioenen en uitkeringen € 33,8 miljoen minder uitgegeven. Het verschil wordt veroorzaakt door meerdere kleine afwijkingen.Materiële uitgavenDe Materiële uitgaven zijn € 43,4 miljoen lager uitgevallen dan begroot. Dit verschil wordt deels verklaard door een herschikking van € 14,6 miljoen naar externe inhuur en eigen personeel in het kader van het programma Defensie Open op Orde (DOO). Daarnaast is € 9,0 miljoen ingezet ter dekking van de defensiebrede problematiek, € 7,4 miljoen aan budget is overgeheveld naar het ministerie van Buitenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) ten behoeve van bedrijfsvoeringskosten en € 7,1 miljoen is een optelling van meerdere kleine posten die door verschillende redenen zijn vertraagd. Het implementatietempo van de organisatie groeit nog om de plannen tijdig te kunnen realiseren.5.3Artikel 11 GeheimHet niet-beleidsartikel Geheim op basis van artikel 2.8 van de Comptabiliteitswet 2016 kent geen artikelonderdelen. Dit niet-beleidsartikel is bestemd voor de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten waarvoor geldt dat openbaarmaking via toedeling aan een expliciet beleidsartikel niet in het belang van de Staat is.Tabel 19 Budgettaire gevolgen van niet- beleidsartikel 11 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen10.89114.72416.89318.46818.33318.815‒ 482Uitgaven10.89114.72416.89318.46818.33318.815‒ 48211.0Geheim10.89114.72416.89318.46818.33318.815‒ 482Geheim10.89114.72416.89318.46818.33318.815‒ 482Geheim10.89114.72416.89318.46818.33318.815‒ 482Ontvangsten0000000Toelichting op de instrumentenDe geheime uitgaven worden onderzocht door het college van de Algemene Rekenkamer.5.4Artikel 12 Nog onverdeeldHet niet-beleidsartikel Nog onverdeeld bestaat uit verplichtingen, uitgaven en ontvangsten. Uitgaven worden onderverdeeld naar loonbijstelling, prijsbijstelling, onvoorzien en een eventuele taakstelling.Tabel 20 Budgettaire gevolgen van niet- beleidsartikel 12 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen00000609.419‒ 609.419Uitgaven00000618.419‒ 618.41912.3Nog onverdeeld Loon00000552.805‒ 552.805Nog onverdeeld Loon00000552.805‒ 552.805Nog onverdeeld Loon00000552.805‒ 552.80512.4Nog onverdeeld Prijs0000065.614‒ 65.614Nog onverdeeld Prijs0000065.614‒ 65.614Nog onverdeeld Prijs0000065.614‒ 65.614Ontvangsten0000000Toelichting op de instrumentenDit artikel is een voorziening waarop geen realisatie plaatsvindt van verplichtingen en uitgaven. Met de eerste en tweede suppletoire begroting en de suppletoire begroting september is het budget volledig uitgedeeld naar de defensieonderdelen.5.5Artikel 13 Bijdrage aan DefensiematerieelbegrotingsfondsOp dit artikel worden de bijdragen aan het Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF) verantwoord.Tabel 21 Budgettaire gevolgen van niet- beleidsartikel 13 (bedragen x € 1.000)RealisatieVastgestelde begrotingVerschil2020202120222023202420242024Art.Verplichtingen05.040.8064.869.8675.465.956010.817.270‒ 10.817.270Uitgaven05.040.8064.869.8675.465.956010.792.237‒ 10.792.23713.0Bijdrage aan Defensiematerieelbegrotingsfonds05.040.8064.869.8675.465.956010.792.237‒ 10.792.237Bijdrage aan Defensiematerieelbegrotingsfonds05.040.8064.869.8675.465.956010.792.237‒ 10.792.237Bijdrage aan Defensiematerieelbegrotingsfonds05.040.8064.869.8675.465.956010.792.237‒ 10.792.237Ontvangsten0000000Toelichting op de instrumentenDit begrotingsartikel is technisch van aard. Het betreft hier de bijdrage vanuit de begroting hoofdstuk X Defensie aan hoofdstuk K Defensiematerieelbegrotingsfonds. De uitgaven van het fonds worden verantwoord in het jaarverslag van het DMF.Tot Prinsjesdag 2024 werd het DMF (K) gevoed met een bĳdrage vanuit de Defensiebegroting. Deze bĳdrage was opgenomen op dit artikel en werd in het fonds ontvangen op artikel 7. Vanaf Prinsjesdag 2024 wordt budget direct overgeheveld van de defensiebegroting en de begrotingen van andere departementen naar de betreffende artikelen op het DMF. Dit artikel wordt opgeheven. Deze maatregel is technisch van aard.In de loop van 2024 is het gebruik van het voedingsartikel DMF (artikel 7) opgeheven. Als gevolg hiervan is de inkomstenrealisatie van het fonds in 2024 € 0, wat leidt tot een weergave van een negatief eindsaldo van € 7.457,9 miljoen. Dit is echter de weergave van de technische verwerking in de administratie. Daadwerkelijk is het positief eindsaldo op het fonds € 4.029,9 miljoen. Eventuele verdere administratieve correcties, door het buiten gebruik stellen van het voedingsartikel, worden in 2025 verwerkt.6.Bedrijfsvoeringsparagraaf6.1 Rapportage bedrĳfsvoeringDeze paragraaf bevat een uitzonderingsrapportage voor de volgende verplichte onderdelen:–Rechtmatigheid–Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie–Begrotingsbeheer, financieel beheer en de materiële bedrĳfsvoering–Misbruik en oneigenlĳk gebruik–Overige aspecten van de bedrĳfsvoering–Fraude- en corruptierisico's1. RechtmatigheidHet totaal aan fouten en onzekerheden voor de rechtmatigheid van aangegane verplichtingen van hoofdstuk X bedraagt over 2024 € 147 miljoen. Dit betreft (Europese) aanbestedingsfouten veroorzaakt door het niet of niet juist toepassen van de aanbestedingsregels.Op artikel 9 Algemeen van het begrotingshoofdstuk Defensie X is de tolerantiegrens voor de rechtmatigheid van aangegane verplichtingen overschreden met € 11,3 miljoen. Dit wordt voor een groot deel veroorzaakt door een geïmporteerde onrechtmatigheid (verplichtingen die zijn aangegaan voor inkopen die vallen onder categoriemanagement) van de overbruggingsovereenkomsten voor Interim Management & Organisatieadvies.Tabel 22 Overzicht overschrĳdingen rapporteringstoleranties fouten en onzekerheden(1) Rapporteringstolerantie(2) Verantwoord bedrag in € (omvangsbasis)(3) Rapporterings-tolerantie voor fouten en onzeker-heden in €(4) Bedrag aan fouten in €(5) Bedrag aan onzekerheden in €(6) Bedrag aan fouten en onzekerheden in €(7) Percentage aan fouten en onzekerheden t.o.v. verantwoord bedrag= (6)/(2)*100%Totaalniveau artikelenverplichtingen13.184.678.815263.693.576146.271.021310.000146.581.0211,1%Artikel 9 Algemeen254.610.27425.000.00036.039.313310.00036.349.31314,3%2. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatieDefensie gebruikt verschillende prestatie-indicatoren die inzicht geven in hoeverre ze haar organisatiedoelstellingen behaalt en heeft daar in 2024 tweemaal over gerapporteerd middels de Stand van Defensie. Voor de Operationele Gereedheid (OG) hanteert Defensie de kritische prestatie-indicatoren (KPI’s) OG, Personele Gereedheid (PG) en Materiële Gereedheid (MG). Daarnaast bieden andere prestatie-indicatoren inzicht in besturen en commandovoering, inzet en ondersteuning, waaronder informatiehuishouding, vastgoed en infrastructuur.De KPI’s OG, PG en MG worden samengesteld met informatie uit bronsystemen van Defensie. Deze broninformatie wordt binnen het Digitale Dashboard Operationele Gereedheid (DDOG) verwerkt en beoordeeld. De KPI's voor MG en PG worden zoveel als mogelĳk samengesteld uit informatie uit bronsystemen en ontsloten op de Digitale Dashboard Personele Gereedheid (DDPG) en de Digitale Dashboard Materiele Gereedheid (DDMG).3. Begrotingsbeheer, financieel beheer en de materiële bedrijfsvoeringVerplichtingenbeheerHet verplichtingenbeheer bĳ Defensie heeft de afgelopen jaren veel aandacht gekregen in de rapporten van de Auditdienst Rĳk (ADR) en Algemene Rekenkamer (AR). Ten eerste komt het raamcontract of de inkooporder niet altĳd aanbestedingsrechtelĳk rechtmatig tot stand. Ten tweede wordt de financiële verplichting o.b.v. de inkooporder, beschikking of Memorandum of Understanding niet in alle gevallen juist, tĳdig en/of volledig in de financiële administratie (SAP) vastgelegd.In 2024 heeft de helpdesk verplichtingen meermaals inhoudelĳk advies aan Defensieonderdelen (DO'n) gegeven voor de vastlegging van een financiële verplichting. Ook is een door het Financieel Administratie en Beheerkantoor (FABK) ontwikkeld dashboard verplichtingen in gebruik genomen. Daarin zĳn per Defensieonderdeel de aangegane verplichtingen, de bĳstellingen van verplichtingen en de openstaande verplichtingen inzichtelĳk gemaakt, waarmee de verplichtingen in brede zin beter kunnen worden gemonitord. Daarnaast hebben de Defensieonderdelen werk gemaakt van het opschonen van de lang openstaande verplichtingen met verstreken leverdata. Deze financiële verplichtingen zĳn, indien benodigd na afstemming met leveranciers, afgeboekt of aangepast in de financiële administratie.OekraïneEen groot deel van de uitgaven aan Oekraïne (circa € 1,5 miljard) betreft bijdragen aan internationale samenwerkingsovereenkomsten. Deze bijdragen zijn veelal als voorschot vastgelegd. Ook voor deze uitgaven is van belang vast te stellen dat de bijdrage doelmatig wordt besteed, dat afspraken worden nagekomen en dat het materieel wordt geleverd aan Oekraïne. Daarvoor is van belang om goede afspraken te maken met de leadnation over onderzoek naar prijs-kwaliteit-kwantiteitverhouding zoals contractaudits, het periodiek verstrekken van voortgangs- en verantwoordingsinformatie en mogelijkheden om de financiële informatie op te vragen en te controleren. Defensie heeft in het najaar 2024 de templates voor MoU’s en implementation arrangements geactualiseerd. Hierin zijn onder andere clausules opgenomen voor contract auditing, right-to-audit en voor verantwoordingsinformatie die de leadnation periodiek op moet leveren. De komende tijd wordt verder gewerkt aan het verbeteren van het beheer van de internationale samenwerkingsovereenkomsten inclusief dossiervorming en het tijdig afboeken van de voorschotten.Bij opdrachten, die rechtstreeks worden geplaatst bij leveranciers is van belang dat een contract auditing onderzoek wordt uitgevoerd en dat de geadviseerde onderhandelpunten uit contract-auditingrapporten worden meegenomen in het betreffende aanbestedingstraject, zodat er niet te veel wordt betaald.In het najaar 2024 is binnen Defensie een escalatieprocedure voor Oekraïnedossiers ingericht en in gebruik genomen.VoorschottenDoor de stĳging van Defensiebudgetten en de aangegane verplichtingen is in 2024 het aantal en het financieel volume van de openstaande voorschotten sterk toegenomen. Ultimo 2024 is het aantal aan bedrijven verstrekte voorschotten opgelopen tot ruim 2600 en bedraagt het financieel volume € 6,1 miljard. In 2024 werd in totaal voor € 4,3 miljard aan nieuwe voorschotten aan bedrijven verstrekt. Dit is inclusief de voorschotten die plaatsvinden in het kader van de steunverlening aan Oekraïne.Om een snellere en effectieve steunverlening aan Oekraïne te bewerkstelligen, draagt Defensie in 2024 in toenemende mate bĳ aan internationale samenwerkingsovereenkomsten voor de aanschaf van wapensystemen en munitie voor Oekraïne. Hiervoor worden bĳdragen aan andere landen of fondsen betaald, die als voorschot in de financiële administratie worden vastgelegd. Na de feitelĳke levering van de wapensystemen of munitie aan Oekraïne wordt vastgesteld dat de bĳdragen zĳn aangewend zoals afgesproken.Onrechtmatige aanbestedingenIn 2024 is in 18 gevallen gebruik gemaakt van de escalatieprocedure verwerving. In die procedure wordt expliciet vooraf afgewogen of sprake is van een onontkoombare noodzaak tot aanbesteding van een overheidsopdracht of verlenging van een overeenkomst om op basis daarvan af te wijken van de (Europese) aanbestedingsregelgeving.Het totaal aantal dossiers voor beide begrotingen waarvoor de escalatieprocedure is ingeroepen, is over beide begrotingen 46 stuks en is ten opzichte van 2023 (totaal 32 dossiers) toegenomen. De waarde van de verplichtingen die hieruit voortvloeien zijn met een totale waarde van € 97 miljoen lager ten opzichte van 2023.Van de bij Rechtmatigheid genoemde € 147 miljoen aan fouten en onzekerheden is Defensie in 2024 voor een totaalbedrag van € 108,9 miljoen onrechtmatige verplichtingen aangegaan voor inkopen onder categoriemanagement.Het Ministerie van IenW is categoriemanager op een aantal Rijksbrede raamovereenkomsten. De overbruggingsovereenkomsten voor Interim Management & Organisatieadvies, en Financiële Adviesdiensten zijn als «onrechtmatig» beoordeeld. Het Ministerie van IenW heeft dit toegelicht in de Bedrijfsvoeringsparagraaf van haar jaarverslag. Als gevolg daarvan worden de verplichtingen die op deze nadere overeenkomsten onder deze overbruggingsovereenkomsten worden aangegaan als onrechtmatig bestempeld. In het verslagjaar gaat het bij het Ministerie van Defensie om circa € 58,5 miljoen.Het Ministerie van Economische Zaken is categoriemanager voor de raamovereenkomsten op het gebied van ICT-inhuur. Deze raamovereenkomsten zijn in 2023 rechtmatig aanbesteed en gegund, maar er werken onrechtmatige verplichtingen door in 2024, omdat de inhuurovereenkomsten in 2024 nog doorliepen en gebruik is gemaakt van bestaande verlengingsopties in deze overeenkomsten. In dit verslagjaar gaat het bij het Ministerie van Defensie om circa € 36,9 miljoen.Het Ministerie van Financiën is categoriemanager voor de raamovereenkomsten op het gebied van vakkennis en persoonlijke ontwikkeling. De overeenkomsten voor onderwijskundige diensten en IV gerichte trainingen zijn op onderdelen als «onrechtmatig» beoordeeld. Het ministerie van Financiën heeft dit toegelicht in de Bedrijfsvoeringsparagraaf van haar jaarverslag. Als gevolg daarvan worden de verplichtingen die op deze nadere overeenkomsten onder deze overbruggingsovereenkomsten worden aangegaan als onrechtmatig bestempeld. In het verslagjaar gaat het bij het Ministerie van Defensie om circa € 13,5 miljoen.Materiële bedrijfsvoeringVoor het monitoren van de uitvoering van het materieelbeheer gebruikt Defensie de Monitor Kwaliteit Materieelbeheer (MKM). De norm voor de uitvoering van het materieelbeheer bĳ Defensie is dat eenheden voor de kwaliteit van het beheer (voor alle materieelsoorten en opslagvormen) minimaal 80% dienen te scoren op hun checklisten voor het materieelbeheer. Bĳ tenminste 80% van de eenheden dient deze score te worden behaald. Over 2024 is de score gemiddeld over alle defensieonderdelen 91%, hiermee zit Defensie boven de norm. Van de 47 eenheden halen 5 deze norm niet, dat betekent dat 42 eenheden (dat is 89%) op norm zitten. De MKM geeft echter voornamelijk een kwantitatief inzicht in de uitvoering van het materieelbeheer, wanneer naast de MKM meer in detail en kwalitatief wordt gekeken zijn er onvolkomenheden in de uitvoering van het materieelbeheer te zien. Deze onvolkomenheden worden hieronder meer in detail toegelicht. De Auditdienst Rijk (ADR) heeft afgelopen jaar de werking van de MKM onderzocht en constateert dat de MKM nog informatie mist om een volledig beeld van het materieelbeheer te geven. Ook komen fouten bij het invullen voor die door ontbrekende onafhankelijke controle niet opvallen. Mede op basis van de handelingsperspectieven van de ADR wordt de werking van de MKM geëvalueerd en aangepast om een completer inzicht te geven in de uitvoering van het materieelbeheer. Ook wordt gewerkt aan een betere governance over de MKM zodat de informatie betrouwbaarder wordt en een beter beeld geeft van het materieelbeheer.In 2024 is gewerkt aan de herziening van de interne regelgeving op materieelbeheer, de zogenoemde Aanwĳzing Materieelbeheer. In lijn met het besturingsmodel van Defensie wordt de aanwijzing gesplitst in beleid en inrichting. Met de herziening wordt verduidelijkt dat het materieelbeheer op basis van risico’s wordt ingericht. Hiermee wordt de inspanning van de Defensieorganisatie voor het materieelbeheer gerichter ingezet op materieelsoorten met een groter risico. De splitsing en herziening van de aanwĳzing wordt in 2025 afgerond.Ook in 2024 is het doorvoeren van kleinere systeemverbeteringen in het materieelregistratiesysteem (ERP M&F, oftewel SAP) lastig gebleken. Daardoor zijn kleine wijzigingen, die het uitvoeren van inventarisaties eenvoudiger zouden maken, niet doorgevoerd. Het complete systeem wordt overgezet naar een nieuwe versie; dit zal pas in 2026 zĳn afgerond. Omdat dit veel IT-capaciteit vergt, is de mogelĳkheid om kleinere verbeteringen door te voeren tot die tijd beperkt.Onvolkomenheid InventarisatieprocesIn het kader van de aanbevelingen van de AR is in 2024 het project inventarisatieproces van start gegaan met onder meer het per 1 april 2024 aanstellen van een projectleider (0,5 VTE). Een belangrijke volgende stap was de uitvoering van een oorzaakanalyse, die door Defensie in Q4 2024 is afgerond. Op basis hiervan is een eerste opzet gemaakt voor een projectplan (meerjarig verbeterplan). Dit plan wordt begin 2025 intern Defensie afgestemd, waarna de uitvoering van de verbetermaatregelen kan starten. Om niet te wachten tot het definitieve plan gereed is, zijn reeds enkele verbetermaatregelen gestart. Zo is bijvoorbeeld de Werkgroep Asset Visibility opgericht om Defensiebreed regie te kunnen voeren op de nu nog vaak decentrale initiatieven op het gebied van tracking & tracing (bijvoorbeeld Wapenkamer van de Toekomst).Onvolkomenheid MunitiebeheerIn 2024 is Defensie verder gegaan met diverse verbetermaatregelen uit het verbeterplan Munitiebeheer 2022. Zo is een vernieuwde procedure voor het inleveren van Onbeheerd Aangetroffen Reguliere Munitie (OARM) ontwikkeld. Dit is een opvolging van de aanbeveling van de AR om te onderzoeken of er manieren zijn om het inleveren van gevonden munitie te vergemakkelijken en zo "grijze voorraad"-vorming te voorkomen. Het herzien van de OARM-procedure is één van de onderdelen van RYLAP (Return Your Leftover Ammunition Project), waarbij de focus ligt op onbewust achtergehouden munitie. Daarnaast is er naar aanleiding van de aanbevelingen van de AR besloten om het bestaande verbeterplan Munitiebeheer 2022 verder te concretiseren en zo nodig aan te vullen door een oorzaakanalyse uit te voeren. Per 1 november 2024 is daarvoor een projectleider aangesteld.Onvolkomenheid CryptobeheerIn het kader van de onvolkomenheid Beheer Cryptografiemiddelen zijn in 2024 belangrijke stappen gezet. Per 1 april 2024 is er een projectleider (0,5 VTE) aangesteld. Vervolgens is een projectplan (meerjarig verbeterplan) opgesteld, deels op basis van een oorzaakanalyse van de ADR gericht op de stagnatie van de verbeteringen op het gebied van Crypto Sleutels en Publicaties (CSP). Het projectplan is in het begin van het vierde kwartaal van 2024 vastgesteld. Vervolgens zijn de eerste verbetermaatregelen van start gegaan. Zo zijn bijvoorbeeld de eerste stappen gezet in het herzien van regelgeving op het gebied van het beheer van Crypto Controlled Items (CCI).4. Misbruik en oneigenlijk gebruikIn 2024 waren geen vermoedens van misbruik en oneigenlĳk gebruik van de Defensiesubsidies. Het risico op misbruik en oneigenlĳk gebruik wordt door Defensie ingeschat op laag. Een geactualiseerde review-, sanctie- en controlebeleid zal aan de regeling Defensiesubsidies worden toegevoegd zodra het Rijksbrede Uniform Subsidiekader (USK) in 2025 is geactualiseerd. Daarnaast is Defensie aangesloten bĳ de centrale interdepartementale verwĳsindex om misbruik en oneigenlĳk gebruik van subsidies tegen te gaan. Door middel van deze interdepartementale verwĳsindex wordt informatie over misbruik en oneigenlĳk gebruik sinds 2020 tussen departementen uitgewisseld. Dit gebeurt op aanvraag en met inachtneming van relevante privacywetgeving.5. Overige aspecten van de bedrijfsvoeringOnvolkomenheid InkoopbeheerMonitoring van de werking en naleving van de key controls inkoopbeheer heeft voortdurend de aandacht, zeker nu er meer en sneller is en wordt ingekocht. In 2024 is een monitor ontwikkeld en opgezet die inzicht biedt in de werking van de individuele key controls en een Defensiebreed beeld van het inkoopbeheer geeft.Ook is in 2024 de analyse naar de oorzaken en achtergronden van het gebruik van de onderhandelingsprocedure zonder aankondiging herhaald om de werking van genomen verbetermaatregelen te meten. De resultaten hiervan worden in 2025 verwacht.Onvolkomenheid ObjectbeveiligingIn 2024 voerde Defensie het plan van aanpak Beveiliging Militaire Objecten 2023 uit. Dit hield in dat er een inventarisatie en update (monitoring) van de Te Beschermen Belangen (TBB’n) is uitgevoerd. Verder zijn Defensiebreed penetratietesten uitgevoerd en zijn bij de DO’n Security Behaviour programma’s opgestart. Daarnaast is per 1 april 2024 een projectleider (0,5 VTE) aangesteld. Ook is op basis van een grondige oorzakenanalyse een nieuw Plan van Aanpak in wording, met daarin tevens lange termijn ontwikkelplannen voor structurele verbeteringen. Het plan behelst een programmatische aanpak waarin het bestaande plan van aanpak 2023, verbetermaatregelen voortkomend uit de oorzakenanalyse en de aanbeveling van de AR aangaande fysieke beveiliging van het NAFIN-onderzoek (Netherlands Armed Forces Integrated Network) zijn opgenomen, om zo een toekomstbestendige, robuuste en effectieve oplossing te bieden.Onvolkomenheid VastgoedbeheerDe eerder geconstateerde inzet en betrokkenheid van het ministerie van Defensie om problemen op te lossen zijn voortgezet.In haar rapport beveelt de AR de Minister van Defensie aan om rekening te houden met de consequenties van veranderende omstandigheden voor het programma Transformatie Vastgoed Defensie en voor de financiële dekking hiervan. Door de veranderde (geo)politieke omstandigheden zijn er gewijzigde behoeften, waaronder een grotere vraag naar vastgoed. Daarmee kan een kleinere reductie ontstaan van het vastgoed dan waar het programma zich nu op richt.In 2024 is het integraal gebiedsinformatiemodel verder ontwikkeld om aan de vastgoedinformatiebehoefte te voldoen. Voor gedegen besturing en besluitvorming is het niet alleen van belang om inzicht te hebben in de technische staat van het vastgoed, maar ook in het gebruik en de bezetting van het vastgoed. In 2024 zijn stappen gezet met de aanbevelingen uit de TaskForce NoVa, waarin beter inzicht in de bezetting en benutting van de kazernes is gevormd.In 2024 is daarnaast een rapportage afgerond waarin is onderzocht of Defensie gebruik zou moeten gaan maken van een specialtystelsel bij het Rijksvastgoedbedrijf (RVB). De conclusie van dit rapport is dat Defensie voorlopig (maar niet definitief) geen gebruik zal gaan maken van een dergelijk stelsel, omdat binnen de huidige samenwerkingsvorm met het RVB nog voldoende verbeterruimte zit, en niet wordt voldaan aan de minimale randvoorwaarden waarbinnen een overgang naar een dergelijk stelsel mogelijk is.Onvolkomenheid IT-Beheer / AutorisatiemanagementIn 2024 is verder gewerkt aan maatregelen om de onvolkomenheid autorisatiebeheer weg te werken voor het materieel-logistieke domein. De geactualiseerde aanwijzing autorisatiebeheer is in 2024 vastgesteld. Daarnaast is de specifieke tooling (SAP Governance, Risk en Compliance) voor het analyseren van functiescheidingsconflicten en het bouwen van conflictvrĳe rollen in gebruik genomen door de beheerorganisatie, voor de gebruikersorganisatie is de geplande implementatie verschoven naar 2025. De werkstroom RASC (Rollen, Autorisaties, Security en Control) in het programma ROGER moet borgen dat nieuwe rollen in opzet voldoen aan gestelde kaders en richtlijnen. Het aantal functiescheidingsconficten is vergelijkbaar met vorig jaar.6. Fraude -en corruptierisico'sOnder fraude wordt verstaan een opzettelĳke handeling door een of meer leden van het management, met governance belaste personen, werknemers of derden, waarbĳ gebruik wordt gemaakt van misleiding teneinde een onrechtmatig of onwettig voordeel te verkrĳgen. Voor het jaarverslag is het van belang om de risico’s op een afwĳking van materieel belang in de financiële overzichten die het gevolg is van fraude te identificeren en in te schatten. Daarbij dienen de grootste en/of belangrijkste tegenvallende realisaties apart te worden toegelichtDefensie is als grote uitvoeringsorganisatie een belangrĳke inkoopmacht die internationaal opereert en een omvangrĳk arsenaal aan materieel, vastgoed en (deels gevoelige) voorraden beheert. Daarnaast is sprake van een groot personeelsbestand met, door haar onregelmatige, soms gevaarlĳke en internationale operaties, een daarbĳ passende cao met vele toeslagsoorten en declaratie-mogelĳkheden. Hierdoor bestaan inherent risico’s op aanbestedingsfraude, ontvreemding van materieel, voorraden, contant geld en oneigenlĳk gebruik van vastgoed en creditcards. Daarnaast bestaat het risico op indiening en afhandeling van fictieve facturen of personeelsdeclaraties en het betalen van salarissen aan niet bestaande ambtenaren of onterechte toeslagen.Defensie heeft in haar bedrĳfsprocessen een beheerraamwerk ingericht dat per kolom (PIOFACH) gebaseerd is op een integrale risico-afweging. Dit beheerraamwerk bevat onder andere functiescheidingen, goedkeuringsrollen in de administratie, monitoring, (jaarlĳkse) tellingen en controles. Er is specifieke aandacht voor wapen- en munitieopslag en cryptomiddelen. Frauderisico’s zĳn hierbĳ mede in beschouwing genomen, maar niet expliciet als zodanig benoemd.Defensie beschikt over een Gedragscode Defensie, waarin de basiswaarden staan omschreven hoe met elkaar, anderen, middelen en bevoegdheden wordt omgegaan. De gedragscode geldt voor iedereen binnen de organisatie. Daarnaast leggen medewerkers van Defensie de eed of belofte af. Medewerkers die werkzaam zĳn op vertrouwensfuncties worden extra gescreend door de MIVD. Er is een Centrale Organisatie Integriteit Defensie (COID) die als taak heeft de integriteit en het integriteitsbewustzĳn voor de organisatie en medewerker te bevorderen. Dit doen zĳ door advies, risicoanalyses, training en voorlichting en integriteitsonderzoeken.Ter preventie van fraude bĳ declaraties en facturen worden controles uitgevoerd om onterechte of onjuiste betalingen te voorkomen. Bĳ een vermoeden van een integriteitsschending wordt melding gedaan bĳ het meldpunt Integriteit Defensie waarna de COID aanvullend onderzoek kan verrichten. In 2024 zĳn geen fraudegevallen van materiële aard geconstateerd.De ADR heeft in 2024 de belangrĳkste frauderisico’s bĳ Defensie geïdentificeerd. De ADR concludeert ten aanzien van de geïnventariseerde frauderisico’s dat er geen relevante restrisico’s op afwĳkingen van materieel belang in de financiële overzichten voor de jaarverslagen 2024 van Defensie zĳn. Er kan wel sprake zĳn van reputatieschade en/of veiligheidsrisico’s voor de maatschappĳ. De ADR merkt daarbĳ op dat Defensie nog naar een hoger volwassenheids-niveau kan groeien in het beheer van fraude- en corruptierisico’s.6.2 Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpenGebruik open standaarden en open source softwareHet beleid inzake open standaarden en open source software is opgenomen in het inkoopproces van software.BetaalgedragOver 2024 heeft Defensie in totaal ruim 300.000 facturen betaald. Hiervan is 91,2% tĳdig betaald. Daarmee voldoen we niet aan de rijksbrede comply or explain norm dat 95% van de facturen binnen 30 dagen na factuurontvangst moeten zijn betaald, echter Defensie scoort wel boven de wettelijke norm van 90%. Hierbij dienen drie overwegingen in acht te worden genomen.Ten eerste geldt voor buitenlandse facturen vaak een betaaltermijn ruimer dan 30 dagen, maar Defensie behandelt deze procesmatig en in (interne en externe) rapportages als een factuur die binnen 30 dagen moet zijn betaald.Ten tweede sluit de financiële administratie eind december voor circa 10 dagen t.b.v. de administratieve jaarafsluiting en overboeking waardoor begin januari een werkvoorraad ontstaat van te boeken en betalen facturen voor 10 dagen. Dit drukt het betaalgedrag.Ten derde blijft de keten van aanvragen, bestellen en betalen gecompliceerd door de vele koppelvlakken tussen inkoop, logistiek en financiën op een complex en wĳzigend IT-landschap. FABK stuurt op een zo hoog mogelijk betaalgedrag, nieuwe dashboards ondersteunen dit proces.Audit ComitéHet Audit Comité (AC) is het adviesorgaan van Defensie met betrekking tot audit- en bedrijfsvoeringsaangelegenheden. Het AC is in 2024 vijf keer bij elkaar gekomen waarbij de voornaamste agendapunten waren:–Hoofdtaak 1 van Defensie;–Auditrapport van de ADR;–Verantwoordingsonderzoek van de AR;–Voortgang van de auditprogrammering;–Defensienota 2024;–Strategisch risicomanagement;–IT-portfoliomanagement–Zelfevaluatie van het AC.Uit de zelfevaluatie is de wens naar voren gekomen om meer strategisch te agenderen vanuit de doelstellingen in de Defensienota. Uit de behandeling van de strategische onderwerpen moet vervolgens blijken of de door het AC gegeven adviezen zich herkenbaar vertalen in de manier waarop er wordt gestuurd op diverse aspecten van de bedrijfsvoering. In dit verband is het ook de wens om het gesprek over het auditbeleid meer op een strategisch niveau te voeren waarbij het de bedoeling is dat de auditprogrammering aansluit bij de actualiteit en de strategische richting van Defensie.Departementale Checks and BalancesDe departementale checks and balances voor subsidieregelingen zĳn in 2022 aangescherpt. In haar Verantwoordingsonderzoek 2021 merkte de AR op dat er al enige jaren geen staatssteunanalyses worden verricht voorafgaand aan de subsidieverstrekking. Directie Juridische Zaken heeft de staatssteunanalyse voor de subsidie aan de Stichting Koninklijke Defensiemusea uitgevoerd. De overige staatssteunanalyses zĳn nog niet afgerond, al wordt het risico op staatssteun ingeschat op laag. Binnen de subsidieportefeuille wordt toegezien op de naleving van de vĳfjaarlĳkse evaluaties conform Awb art. 4.24. In 2024 hebben geen evaluaties plaatsgevonden.In 2024 is het Rijksbrede Uniform Subsidiekader (USK) geëvalueerd. Een interdepartementale werkgroep onder leiding van het Ministerie van Financiën zal, met inachtneming van de aanbevelingen van de evaluatie, de Regeling vaststelling Aanwijzingen voor subsidieverstrekking actualiseren. Met deze actualisatie zullen de interne subsidiekaders van Defensie aangepast worden conform de nieuwe Rijksbrede kaders.Normenkader Financieel beheerEr hebben in 2024 geen wijzigingen plaats gevonden in het departementaal toezicht op het normenkader financieel beheer.Beheer Nationale GroeifondsprojectenIn december 2024 is Defensie een contract aangegaan met een consortium voor het ingediende voorstel genaamd Polaris. Dit NGF-project heeft een looptĳd van acht jaar en wordt voorzien in drie fasen met aan het einde van iedere fase een go/no-go moment waarbĳ door het ministerie van Defensie als uitvoerend departement een beslissing wordt genomen over het continueren van het project. Polaris heeft KPI’s die zĳn gekoppeld aan de go/no-go-momenten bĳ de faseovergangen en KPI’s die zĳn gekoppeld aan de vier gedefinieerde programma mĳlpalen. Elk kwartaal zal het consortium een voortgangsrapportage versturen. De facturen worden betaalbaar gesteld na beoordeling van de geleverde prestaties.Vanaf de start van het project vindt afstemming plaats over de voortgang van Polaris tussen de lĳnverantwoordelĳke, procesbegeleider, programma officier en een (project)controller. In het eerste uitvoeringsjaar zal elk kwartaal afstemming plaatsvinden. Na afloop van het kalenderjaar rapporteert de programma officier vóór 1 april aan de fondsbeheerders (ministerie van Economische Zaken en het ministerie van Financiën).De beleidsinformatie komt tot stand o.b.v. het overkoepelende programmaplan, de te ontvangen voortgangsrapportages en kostenoverzichten alsmede de driemaandelĳkse afstemming tussen het consortium, de fondsbeheerders en Defensie.6.3 Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoeringMet de Defensienota 2024 is de keuze gemaakt om de komende jaren een eerste inhaalslag te maken om bedrijfsvoering beter op orde te brengen. Zo is ervoor gekozen om de operationele bedrijfsvoering van het Commando Zeestrijdkrachten (CZSK), het Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK) en de Koninklijke Marechaussee (KMar) te versterken; deze onderdelen krijgen meer personeel en middelen voor bijvoorbeeld inzet van reservisten voor operationele bedrijfsvoeringstaken. De beveiligingsketen wordt uitgebreid met personeel voor fysiek, informatie-, industrie- en personele beveiliging. Daarnaast investeert Defensie in kennis en kunde op het gebied van cryptografie en het betrouwbaarder en arbeidsextensiever maken van managementinformatie, zodat gestuurd kan worden op effecten. Hieronder een aantal andere noemenswaardige ontwikkelingen die in 2024 hebben plaatsgevonden.InkoopIn 2024 heeft Defensie een aantal stappen gezet om de doorlooptijden en lastendruk van de inkoop- of aanbestedingsfase te verlagen. Aan de Kamer is gecommuniceerd dat Defensie, om te kunnen voldoen aan het NATO Force Model, meer en sneller dan voorheen ruimte zoekt in de uitzonderingsbepalingen van de Aanbestedingswet 2012 en de Aanbestedingswet op Defensie en Veiligheidsgebied (Kamerstuk 36600-X nr. 6). Dit geldt zowel voor civiele als militaire goederen en diensten die Defensie inkoopt in het kader van het NATO Force Model.Geneeskundige ketenIn 2024 heeft Defensie vanuit het vernieuwingsprogramma Smart Band-Aid (SBA) acht IV/IT projecten succesvol afgerond ten behoeve van het digitaliseren en verbeteren van de informatievoorziening van de militaire gezondheidszorg. Op 1 maart 2024 is het Centraal Militair Hospitaal samen met het Universitair Medisch Centrum Utrecht overgegaan naar een nieuw ziekenhuisinformatiesysteem. Op 11 april 2024 en 11 december 2024 hebben respectievelijk de Centrale Militaire Apotheek en de Militaire Geestelijke GezondheidsZorg een nieuw elektronisch patiëntendossier-systeem (EPD) in gebruik genomen. Ook is het patiënten portaal vernieuwd en zijn de EPD’s van de eerstelijnsgezondheidszorg, de revalidatiezorg gemigreerd naar een nieuwe release. Dit jaar is ook Perfyso ingevoerd; digitale diensten op het gebied van zorg- en hulpverlening en gezondheid worden hiermee mobiel aan de militair aangeboden. Een van de digitale diensten die nu beschikbaar is betreft het militaire Persoonlijke GezondheidsOmgeving (PGO) waarmee de militair direct beschikking heeft over zijn eigen medische gegevens.Invoering Individueel KeuzebudgetIn 2024 zijn alle voorbereidingen getroffen voor de overgang naar het Individueel Keuzebudget (IKB) voor alle Defensiemedewerkers. Met sociale partners was in een eerder arbeidsvoorwaardenakkoord overeengekomen dat met de ingang van 1 januari 2025 het IKB ingevoerd zou worden, dat is nu gebeurd. Medewerkers bouwen over het kalenderjaar nu net zoveel IKB op als de vakantie- en de eindejaarsuitkering samen, maar hebben meer vrijheid om het IKB in te zetten. Het budget kan uitbetaald worden wanneer dat uitkomt, kan ingezet worden voor fiscale doelen, zoals een fiets en/of computer, of kan ingezet worden om IKB-uren te kopen.C.JAARREKENING7.Departementale verantwoordingsstaatTabel 23 Departementale verantwoordingsstaat 2024 van het Ministerie van Defensie (Bedragen x € 1.000)Art.OmschrijvingVastgestelde begroting (1)Realisatie (2)Verschil (3) = (2) - (1)VerplichtingenUitgavenOntvangstenVerplichtingenUitgavenOntvangstenVerplichtingenUitgavenOntvangstenTotaal21.608.28622.497.398228.80413.203.01212.466.544314.604‒ 8.405.274‒ 10.030.85485.800Beleidsartikelen1Inzet1.523.1342.355.22087.6433.323.5112.699.887168.9831.800.377344.66781.3402Koninklijke Marine1.040.6631.078.54912.3241.174.8441.191.57612.637134.181113.0273133Koninklijke Landmacht1.787.4701.789.1438.0542.013.4562.008.2617.189225.986219.118‒ 8654Koninklijke Luchtmacht847.526849.20712.1111.018.102942.29517.507170.57693.0885.3965Koninklijke Marechaussee685.126687.2234.459732.631724.4153.36547.50537.192‒ 1.0947Commando Materieel en IT747.001751.27225.765902.229902.24022.507155.228150.968‒ 3.2588Defensie Ondersteuningscommando1.476.1221.494.93068.9951.723.2541.727.66473.274247.132232.7344.27913Bijdrage aan Defensiematerieelbegrotingsfonds10.817.27010.792.2370000‒ 10.817.270‒ 10.792.2370Niet-beleidsartikelen9Algemeen237.066237.0661.600254.611260.323017.54523.257‒ 1.60010Apparaat kerndepartement1.818.6741.825.3177.8532.042.0411.991.5509.142223.367166.2331.28911Geheim18.81518.815018.33318.3330‒ 482‒ 482012Nog onverdeeld609.419618.4190000‒ 609.419‒ 618.41908.Samenvattende verantwoordingsstaat agentschappenTabel 24 Samenvattende verantwoordingsstaat 2024 inzake baten-lastenagentschap van het Ministerie van Defensie (bijdragen x € 1.000)Omschrijving(1) Vastgestelde begroting(2) Realisatie(3)=(2)-(1) Verschil realisatie en vastgestelde begroting(4) Realisatie t-1Baten-lastenagentschap ParestoTotale baten€ 84.258€ 103.447€ 19.189€ 93.364Totale lasten€ 84.258€ 101.997€ 17.739€ 92.282Saldo van baten en lasten€ 0€ 1.450€ 1.450€ 1.081Totale kapitaaluitgaven€ 494€ 494€ 5.058Totale kapitaalontvangsten9.Jaarverantwoording agentschap per 31 december 2024Tabel 25 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap 2024 (bijdragen x € 1.000)Vastgestelde begroting (1)Realisatie (2)Verschil (3) = (2) - (1)Realisatie t-1 (4)Baten- Omzet84.258102.12417.86692.492waarvan omzet moederdepartement67.92880.77112.84373.249waarvan omzet overige departementen495389‒ 106412waarvan omzet derden15.83520.9655.13018.831Rentebaten01.3231.323828Vrijval voorzieningen0000Bijzondere baten00044Totaal baten84.258103.44719.18993.364LastenApparaatskosten84.197101.93717.74092.170- Personele kosten52.47361.8329.35954.887waarvan eigen personeel48.63252.7094.07748.982waarvan inhuur externen3.3057.8134.5085.392waarvan overige personele kosten5361.310774513- Materiële kosten31.72440.1058.38137.283waarvan apparaat ICT0000waarvan bijdrage aan SSO's0000waarvan overige materiële kosten31.72440.1058.38137.283Kosten uitbesteed werk en andere externe kosten0000Rentelasten0000Afschrijvingskosten61610113- Materieel61610113waarvan apparaat ICT0000waarvan overige materiële afschrijvingskosten61610113- Immaterieel0000Overige lasten0000waarvan dotaties voorzieningen0000waarvan bijzondere lasten0000Totaal lasten84.258101.99717.73992.282Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening01.4501.4501.081Agentschapsdeel Vpb-lasten0000Saldo van baten en lasten01.4501.4501.081Toelichting op de staat van de baten en lastenDe totale baten bestaan uit omzet, rentebaten en bijzondere baten. De omzet is onder te verdelen in een drietal categorieën: moederdepartement, overige departementen en derden en bedraagt € 103,4 miljoen.Omzet moederdepartementDe omzet moederdepartement bedraagt € 80,8 miljoen. Voor € 33,4 miljoen is dit gerelateerd aan de geleverde producten en diensten en daarmee marktconform qua factureringssystematiek van cateringondersteuning. Voor € 47,3 miljoen betreft dit de vergoeding die Paresto ontvangt voor de personele en materiële inzet op de locaties conform dienstverleningsafspraken met de opdrachtgever (aanneemsom).Omzet overige departementen en derdenDe omzet overige departementen bedraagt € 0,4 miljoen en betreft omzet welke toe te rekenen is aan geleverde producten en diensten voor andere departementen. Omzet derden bedraagt € 21,0 miljoen en betreft grotendeels de aankopen door gasten in de bedrijfsrestaurants en kantines.RentebatenEen reservering van € 1,3 miljoen voor nog te ontvangen rentebaten van het Ministerie van Financiën is opgenomen. De stijging ten opzichte van 2023 vindt zijn grondslag in een hogere gemiddelde rekening-courantstand en een hoger rentepercentage.Personele kostenDe realisatie van de bezetting ultimo 2024 ten opzichte van de begroting is als volgt:Tabel 26 Personele kosten (bedragen x € 1)Vastgestelde begrotingRealisatie(bedragen x € 1)Vte'nPrijs per VteVte'nPrijs per VteMilitair personeel46€ 74.91246€ 81.964Burgerpersoneel730€ 62.633733€ 68.529Inhuur en uitzendkrachten43€ 76.86062€ 125.935Totaal/Gemiddeld819€ 64.070841€ 73.497De prijs per VTE ligt ruim boven de begroting. Dit is naast nieuwe arbeidsvoorwaarden ook een gevolg van uitbreidingen van de bezetting van het servicekantoor.Materiële kostenDe post materiële kosten bestaat voornamelijk uit ingrediëntskosten (€ 36,7 miljoen. Ten opzichte van de begroting liggen de werkelijke prijzen significant hoger dan op het moment van opstellen van de begroting bekend was. Dit geldt voor zowel de ingrediëntskosten als de overige kosten die in deze post opgenomen zijn. AfschrijvingskostenDe afschrijvingskosten voor 2024 betroffen soepuitgiftepunten (€ 18 duizend), bedrijfskleding (€ 14 duizend) en diverse overige vaste activa (€ 29 duizend).Bijzondere lastenEr zijn geen bijzondere lasten.ResultaatbestemmingHet resultaat over 2024 bedraagt € 1,5 miljoen. Het resultaat wordt conform de vigerende regelgeving verrekend met het eigen vermogen (exploitatiereserve).Tabel 27 Balans per 31 december 2024 (bedragen x € 1.000)Balans31-12-2024Balans31-12-2023ActivaVaste activa114167Immateriële vaste activa00Materiële vaste activa114167waarvan grond en gebouwen00waarvan machines en installaties00waarvan andere vaste bedrijfsmiddelen114167waarvan vaste bedrijfsmiddelen in uitvoering en vooruitbetaald op materiële vaste activa00waarvan niet aan de bedrijfsuitvoering dienstbaar00Vlottende activa17.15724.118Voorraden en onderhanden projecten768771waarvan grond- en hulpstoffen00waarvan onderhanden werk00waarvan gereed product en handelsgoederen768771waarvan vooruitbetaald op voorraaden00Vorderingen4.4515.438waarvan debiteuren492246waarvan overige vorderingen1.3763.598waarvan overlopende activa2.5831.594Liquide middelen11.93817.909Totaal activa:17.27224.286PassivaEigen Vermogen5.3614.398Bestemmingsfonds(en)00Pok/ Wau reserve00Exploitatiereserve3.9123.316Onverdeeld resultaat1.4501.081Voorzieningen00Langlopende schulden00Leningen bij het Ministerie van Financiën00Kortlopende schulden11.91019.888Crediteuren2.0488.396Belastingen en premies sociale lasten29670Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën00Overige schulden98436Overlopende passiva9.46810.986Totaal passiva17.27224.286Toelichting op de balansMateriële vaste activaIn 2024 is voor € 6 duizend geïnvesteerd in kassasystemen en voor € 2 duizend in mobiele tenten. De afschrijvingen betreffen voor € 18 duizend soepuitgiftepunten, voor € 14 duizend bedrijfskleding en voor € 29 duizend overige kleinere activa.VoorradenDe op de balans opgenomen voorraden betreffen de voorraden op de locaties van Paresto.DebiteurenDeze post is nader te specificeren in vorderingen op moederdepartement (€ 0,3 miljoen) en derden (€ 0,2 miljoen). In 2024 heeft wederom een scherpe monitoring op openstaande saldi plaatsgevonden. Ondanks deze monitoring is het saldo gestegen. Dit is met name het gevolg van een stijging van de geleverde producten en diensten in december ten opzichte van vorig jaar. Bij de post ‘debiteuren’ wordt rekening gehouden met het vermoedelijk oninbare deel. Dit bedrag is bepaald op € 9 duizend.Overige vorderingenDeze post is nader te specificeren in nog te ontvangen van het moederdepartement (€ 1,3 miljoen) en derden (€ 0,1 miljoen). Deze post bestaat uit banqueting- en maatwerkactiviteiten die na de kassluiting in december hebben plaatsgevonden. Per 31 december 2023 betrof deze post € 2,1 miljoen.Ten opzichte van 2023 zijn meer activiteiten administratief afgehandeld met als gevolg een daling van het openstaande bedrag. In de stand per 31 december 2023 zit een post opgenomen voor nog te factureren kosten voor de reservering van de eenmalige uitkering (€ 1,5 miljoen). Deze post is in 2024 gefactureerd.Overlopende activaDeze post is nader te specificeren in nog te ontvangen van overige departementen (€ 1,5 miljoen) en derden (€ 1,1 miljoen). Deze post bestaat voornamelijk uit een reservering voor nog te ontvangen rentebaten (€ 1,3 miljoen) en een reservering voor nog te ontvangen producentenbonussen (€ 1,1 miljoen). De stijging van de reservering voor rentebaten is terug te herleiden naar een hogere gemiddelde rekening-courant stand bij het Ministerie van Financiën en een hoger rentepercentage. De stijging van de producentenbonussen vindt zijn grondslag in gestegen prijzen en afnames.Liquide middelenDe post liquide middelen omvat hoofdzakelijk de gelden in rekening courant bij het Ministerie van Financiën (€ 11,9 miljoen).Eigen vermogenIn 2024 heeft een afdracht van € 0,5 miljoen aan het moederdepartement plaatsgevonden. De grens voor het eigen vermogen 2024 is € 4,5 miljoen (maximaal 5% van de gemiddelde omzet over de afgelopen 3 jaar). Met de huidige eigenvermogenspositie zal in 2025 een afdracht van € 840 duizend aan het moederdepartement plaatsvinden.VoorzieningEr zijn geen voorzieningen.LeningenEr zijn geen lopende leningen.CrediteurenHet crediteurensaldo bestaat uit schulden aan derden (€ 2,0 miljoen). De daling ten opzichte van 2023 wordt voor een groot deel veroorzaakt door de factuur voor de salariskosten van november 2023 (€ 6,1 miljoen). In 2023 was deze factuur niet betaald voor het einde van het jaar. De vergelijkbare factuur voor november 2024 is wel betaald voor het einde van het jaar.Belastingen en premies sociale lastenDe belastingen en premies sociale lasten hebben betrekking op de btw-aangifte van december.Overige schuldenHet saldo overige schulden en overlopende passiva bestaat uit derden (€ 0,1 miljoen). De daling ten opzichte van 2023 betreft grotendeels lagere reserveringen voor nog te ontvangen facturen van Tempo Team. Dit komt deels door een gewijzigde afrekenmethodiek en deels door een ad hoc reservering met betrekking tot de eenmalige uitkering.Overlopende passivaHet saldo overige schulden en overlopende passiva bestaat uit moederdepartement (€ 4,3 miljoen) en derden (€ 5,2 miljoen). De overlopende passiva bestaan voornamelijk uit de salarissen van december (€ 4,3 miljoen). De daling ten opzichte van 2023 betreft het verbruik van de ontvangen vergoeding voor gratis fruit en het uitbetalen van de reservering voor de eenmalige uitkering.De vakantieverplichtingen aan het personeel bestaan uit € 3,2 miljoen aan vakantiedagen en € 1,7 miljoen aan vakantiegelden. De stijging is deels het gevolg van de nieuwe arbeidsvoorwaarden en deels door een hogere bezetting.Tabel 28 Kasstroomoverzicht over 2024 (bedragen x € 1.000)Vastgestelde begroting (1)Realisatie (2)Verschil (3) = (2) - (1)1.Rekening courant RHB 1 januari +  depositorekeningen6.81317.90711.094totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)84.258104.43620.178totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)‒ 84.258‒ 109.914‒ 25.6562.Totaal operationele kasstroom0‒ 5.478‒ 5.478totaal investeringen (-/-)0‒ 8‒ 8totaal boekwaarde desinvesteringen (+)0003.Totaal investeringskasstroom0‒ 8‒ 8eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)0‒ 486‒ 486eenmalige storting door moederdepartement (+)000aflossingen op leningen (-/-)000beroep op leenfaciliteit (+)0004.Totaal financieringskasstroom0‒ 486‒ 4865.Rekening courant RHB 31 december + stand  depositorekeningen (=1+2+3+4)6.81311.9355.122Toelichting op het kasstroomoverzichtHet kasstroomoverzicht wordt opgesteld volgens de indirecte methode. Bij deze methode gaat men uit van het resultaat en de mutaties van het werkkapitaal.Kasstroom uit operationele activiteitenDe kasstroom uit operationele activiteiten bestaat uit de kasstroom bedrijfsactiviteiten, de mutatie in het werkkapitaal en de ontvangen dan wel betaalde interest. Het saldo van de kasstroom wordt voornamelijk veroorzaakt door een lager crediteurensaldo.Kasstroom uit investeringsactiviteitenIn 2024 is voor € 6 duizend geïnvesteerd in kassasystemen en voor € 2 duizend in mobiele tenten.Kasstroom uit financieringsactiviteitenIn 2024 is geen beroep gedaan op de leenfaciliteit. In 2024 heeft een afdracht van € 0,5 miljoen aan het moederdepartement plaatsgevonden.Tabel 29 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2024RealisatieVast-gestelde begroting20212022202320242024Generiek deelTotaal omzet verkopen (x € 1.000)34.12241.60651.10655.63343.516Totaal VTE742777818841819- waarvan in eigen dienst710742763779776- waarvan inhuur3235556243Saldo van baten en lasten (%)4,6%6,7%1,2%1,4%0,0%Specifiek deelAantal locaties7676767676Productiviteit per medewerker (omzet per Vte)45.98753.53962.50166.12853.133Ziekteverzuim (%)7,8%8,1%8,9%7,9%8,0%Bruto marge locaties (%) *44,2%45,2%33,7%34,0%31,7%Toelichting op doelmatigheidsindicatorenTotaal omzet verkopenDit betreft de gehele omzet welke verkregen is uit de in rekening gebrachte verkopen voor verrichte leveranties en diensten. De aan de opdrachtgever gefactureerde aanneemsom valt hier in principe niet onder. De twee uitzonderingen staan vermeld in onderstaande toelichting.Tabel 30 Overzicht omzet (Bedragen x € 1.000)(bedragen in € 1.000)Vastgestelde begrotingRealisatieOmzet Regulier29.21736.289Omzet Niet-Regulier14.29918.224Omzet Aanneemsom‒1.120Totaal Omzet Verkopen43.51655.633De omzet bedrijfsvoering is onder te verdelen in de volgende productgroepen:–De omzet regulier betreft onder andere de verkopen in de bedrijfsrestaurants en kantines op locaties;–De omzet niet-regulier is omzet van onder andere evenementen, vergaderingen, diners en recepties die op locaties worden gehouden;–De omzet aanneemsom heeft betrekking op de factuur van het Koninklijk Huis en de bijdrage ten behoeve van het Militair Revalidatiecentrum.De hogere gerealiseerde omzet voor regulier wordt deels veroorzaakt door hogere prijzen voor ingrediënten. Een stijging van de gastenaantallen heeft een positief effect op de omzet. Voor niet-regulier geldt naast gestegen prijzen voor ingrediënten ook een stijging van het personele component heeft plaatsgevonden. Ook hier geldt dat het aantal evenementen gestegen is.Totaal VTEDit betreft het gemiddelde VTE over het jaar gesplitst naar in eigen dienst en inhuur. De investering in eigen personeel is voortgezet. Dit geldt niet alleen voor de operatie, maar ook voor het ondersteunend personeel op het servicekantoor. De stijging van het aantal evenementen heeft ook een stijging van inhuur personeel tot gevolg gehad.Saldo van baten en lasten (%)Dit wordt berekend door het gerealiseerde resultaat te delen door baten.De toelichting over gerealiseerde resultaat is eerder behandeld bij Staat van Baten en Lasten.Aantal locatiesDit betreft het aantal locaties waar Paresto aanwezig is als leverancier van de standaard catering activiteiten.Productiviteit per medewerkerDit wordt berekend door Totaal omzet verkopen te delen door Totaal VTE. De hogere productiviteit is voornamelijk een gevolg van prijseffecten van zowel ingrediënten als personeel.ZiekteverzuimDit wordt berekend door het aantal ziektedagen te delen door de werkelijke personeelssterkte maal het aantal kalenderdagen van een maand. Paresto zit met 7,9% net onder de norm van 8%.% Brutomarge locatiesDit is het percentage van totale omzet verkopen verminderd met ingrediëntskosten ten opzichte van de totale omzet verkopen. Het brutomarge percentage laat ten opzichte van 2023 een kleine verbetering zien. Een lagere marge op de ingrediënten van de banquetingactiviteiten wordt gecompenseerd door een hoger uurtarief.10.SaldibalansTabel 31 Saldibalans per 31 december 2024 van het Ministerie van Defensie (bedragen x € 1.000)Activa31-12-202431-12-2023Passiva31-12-202431-12-2023Intra-comptabele posten1Uitgaven ten laste van de begroting12.466.54715.122.2372Ontvangsten ten gunste van de begroting314.603222.9103Liquide Middelen191.296236.2054Rekening Courant RHB004aRekening Courant RHB11.939.12514.777.4395Rekening Courant RHB Begrotingsreserve005aBegrotingsreserve006Vorderingen buiten begrotingsverband73.144107.2637Schulden buiten begrotingsverband477.259465.3558Kas-Transverschillen00Subtotaal Intra-comptabel12.730.98715.465.705Subtotaal Intra-comptabel12.730.98715.465.705Extra-comptabele posten9Openstaande Rechten009aTegenrekening Openstaande Rechten0010Vorderingen498.715381.18710aTegenrekening Vorderingen498.715381.18711aTegenrekening Schulden0311Schulden0312Voorschotten3.702.6813.194.34612aTegenrekening Voorschotten3.702.6813.194.34613aTegenrekening garantieverplichtingen13.21513.21513Garantieverplichtingen13.21513.21514aTegenrekening andere verplichtingen4.889.9953.545.64714Andere Verplichtingen4.889.9953.545.64715Deelnemingen0015aTegenrekening Deelnemingen00Subtotaal extra-comptabel9.104.6067.134.399Subtotaal extra-comptabel9.104.6067.134.399Totaal21.835.59322.600.104Totaal21.835.59322.600.104Door afrondingen kan het totaal afwijken van de som van de onderdelen.In 2024 worden de meeste balansposten tegen de koers van de laatste werkdag voor jaareinde 2024 verantwoord. Uitgezonderd zijn een aantal voorschotten en verplichtingen waarvoor de CEP-koers (Centraal Economisch Plan) van februari 2024 is gebruikt en posten die met valutatermijncontracten zijn afgedekt, deze zijn opgenomen tegen de betreffende valutatermijnkoers.Intra-comptabele postenad 1 en 2 Uitgaven ten laste en – ontvangsten ten gunste van de begrotingOnder de posten uitgaven en ontvangsten zijn de per saldo gerealiseerde uitgaven en – ontvangsten opgenomen. De bedragen komen overeen met de bedragen uit de verantwoordingsstaat. Door een andere afrondings-systematiek is er een verschil met de verantwoordingsstaat waar per artikel naar boven wordt afgerond.ad 3 Liquide middelenHet saldo op de saldibalans bedraagt € 191,3 miljoen en bestaat uit de volgende saldi:Tabel 32 Saldo liquide middelen (bedragen x € 1.000)Kas18.504Bank172.791Totaal191.296ad 4 en 4a Rekening-courant RHBDeze post geeft per saldo de financiële verhouding met de RHB weer. Het bedrag is per 31 december 2024 in overeenstemming met de opgave van de RHB.ad 6 Vorderingen buiten begrotingsverbandHet saldo op de saldibalans bedraagt € 73,1 miljoenTabel 33 Vorderingen buiten begrotingsverband (bedragen x € 1.000)Openstaande vorderingBedragOnderhoud M-fregatten Portugal11.048Overige vorderingen buiten begrotingsverband62.096Totaal73.144Als criterium voor de toelichting van vorderingen die open staan per 31 december 2024 geldt een grensbedrag van € 10,0 miljoen.Vanuit de samenwerking met Portugal inzake de ombouw van de twee Nederlandse M-Fregatten staat er een vordering open van € 11,0 miljoen. Deze vordering is tot stand gekomen om de Portugezen van een oplossing te voorzien voor hun tijdelijke budgettekort. De verwachting is dat de openstaande vordering in 2025 wordt ontvangen.ad 7 Schulden buiten begrotingsverbandHet saldo op de saldibalans bedraagt € 477,3 miljoenTabel 34 Schulden buiten begrotingsverband (bedragen x € 1.000)Openstaande schuldenBedragLoonheffing en social lasten134.856Overige vooruitontvangen gelden voor derden334.313Aangehouden voor derden8.090Saldo schulden 31-12-2024477.259Dit bedrag bestaat grotendeels uit af te dragen loonheffing en sociale lasten voor € 134,9 miljoen en daarnaast voor € 334,3 miljoen uit vooruit ontvangen gelden van derden voor nog te maken uitgaven.Extra-comptabele postenad 9 Openstaande rechtenHet saldo op de saldibalans is nihil.ad 10 VorderingenHet saldo op de saldibalans bedraagt € 498,7 miljoen.Als criterium voor de toelichting van vorderingen geldt een grensbedrag van € 10,0 miljoen.De vordering EPF Oekraïne met een waarde van € 352,6 miljoen betreft de kostenvergoedingen die in 2024 door de Europese Vredesfaciliteit zijn toegewezen voor het militaire materieel dat door Nederland aan Oekraïne is geleverd ten behoeve van de oorlog met Rusland.De vordering van € 68,8 miljoen op de Forsvarsministeriets Regnskabsstyrlse (ministerie van Defensie Denemarken) stond per 31 december 2024 nog open binnen de afgesproken betaaltermijn en is inmiddels ontvangen.Tabel 35 Verdeling vordering naar aard (bedragen x € 1.000)Aard van de vorderingBedragPersoneel9.068Baten-lastendiensten Defensie3Medische bedrijven16.472Buitenlandse mogendheden398.116Diversen75.055Saldo vorderingen 31-12-2024498.715De verdeling van de vorderingen naar opeisbaarheid is hieronder in een tabel weergegeven.Tabel 36 Verdeling vordering naar opeisbaarheid (bedragen x € 1.000)Direct opeisbaar6.687Op termijn opeisbaar492.028Geconditioneerd-Totaal498.715ad 11 SchuldenHet saldo op de saldibalans is nihil.ad 12 VoorschottenHet saldo op de saldibalans bedraagt € 3.702,7 miljoen.Alle voorschotten van voor 2008 staan tegen de maandkoers van december 2007 gewaardeerd en de voorschotten vanaf 2008 zijn gewaardeerd tegen de op het moment van verstrekking geldende maandkoers of de CEP-koers van het betreffende jaar van verstrekking. Uitgezonderd zijn de posten die met valutatermijncontracten zijn afgedekt, deze zijn opgenomen tegen de betreffende valutatermijnkoers.De verdeling van de voorschotten naar ouderdom is vermeld in onder-staande tabel.Tabel 37 Verdeling voorschotten naar ouderdom (bedragen x € 1.000)Jaar van ontstaanBeginstand per 01-01-2024Nieuwe voorschottenAfgerekende voorschottenEindstand per 31-12-2024≤202071.05846.85824.200202173.16435.82937.33520221.348.8241.294.10354.72120231.701.3001.474.325226.975202403.667.198307.7483.359.450Totaal3.194.3463.667.1983.158.8633.702.681Er is een viertal voorschotten met een waarde boven de € 100,0 miljoen. Deze hebben een gezamenlijke waarde van € 955 miljoen en hebben betrekking op de steun aan Oekraïne. Specifiek betreffen het de levering van artillerie munitie en F-16-munitie. De F-16-munitie is onderdeel van de Nederlandse inzet in de Air Force Capability Coalition. Vanwege de krappe Defensiemarkt is het niet mogelijk om concreet te voorspellen wanneer de restbedragen voldaan dienen te worden, de focus hiervoor ligt op 2025.Daarnaast zijn er voorschotten van gezamelijk € 1.486,9 miljoen onder de post Pensioenen en Wachtgelden. Deze voorschotten hangen samen met pensioenen en wachtgeld in samenwerking met ABP en WW Plus en dienstverlening van SV Land en Accenture.ad 13 GarantieverplichtingenHet saldo op de saldibalans is € 13,2 miljoen. Op 31 december 2024 staan twee garanties open.Er is een overeenkomst met de Vereniging Verbond van Verzekeraars over de verzekerbaarheid van personeel. De looptijd is onbepaald en er is geen gegarandeerd bedrag vastgesteld. De overeenkomst regelt de verhouding tussen Defensie en de Vereniging met als doel de belemmeringen die defensieambtenaren in het maatschappelijk verkeer ondervinden als gevolg van uitsluitingsclausules bij levensverzekeringen, gekoppeld aan de financiering van een woning, weg te nemen. In 2024 heeft geen uitkering plaatsgevonden.Er is door het ministerie van Defensie een garantstelling afgegeven aan het ministerie van Financiën voor de kredietfaciliteit die het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi) in het kader van schatkistbankieren heeft. Defensie staat voor in totaal € 13.215 miljoen garant. Het gaat om twee rekening-courantkredieten met verschillende looptijden. € 3.500 miljoen per 1 januari 2021 voor onbepaalde tijd. En voor € 9.715 miljoen met een looptijd van 4 januari 2021 tot en met 31 december 2050.ad 14 Andere verplichtingenHet saldo op de saldibalans bedraagt € 4.900,0 miljoen.In 2024 worden de meeste verplichtingen tegen de koers van de laatste werkdag voor jaareinde 2024 verantwoord. Uitgezonderd zijn een aantal verplichtingen waarvoor de CEP-koers (Centraal Economisch Plan) van februari 2024 is gebruikt en posten die met valutatermijncontracten zijn afgedekt, deze zijn opgenomen tegen de betreffende valutatermijnkoers.Tabel 38 Andere verplichtingen (bedragen x € 1.000)Andere verplichtingen 01/01/20243.545.647Aangegane andere verplichtingen in verslagjaar14.287.606Waarvan Negatieve Bijstelling27.359Subtotaal17.805.895Tot betaling gekomen in verslagjaar12.915.899Openstaande andere verplichtingen per 31/12/20244.899.995Er staan op 31 december 2024 verplichtingen open groter dan € 100,0 miljoen.Tot en met 2022 had de Kustwacht Nederland voor de uitvoering van luchtverkenningstaken en voor Search and Rescue (SAR) de beschikking over 2 Dorniers en SAR helikopters. Zowel de Dorniers als de SAR helikopters waren aan het eind van hun levensduur. Ter vervanging van zowel de Dorniers als de helikopters is ervoor gekozen om leasecontracten af te sluiten in plaats van eigen toestellen aan te schaffen. In 2020 is ter vervanging van de Dorniers een leasecontract afgesloten voor de inzet van DASH-8 vliegtuigen voor meerdere jaren. Het op 1 januari 2025  nog openstaande verplichtingenbedrag bedraagt meer dan € 100 miljoen.Nederland participeert in het Strategic Airlift Capability (SAC) programma van de NAVO, een multinationaal samenwerkingsverband van twaalf landen. Hierbij wordt gevlogen met drie Boeing C-17 Globemasters van de NATO Airlift Management Agency (NAMA) naar diverse missies. In 2024 is gevlogen op Irak, Roemenië, Bosnië en Herzegovina, Litouwen en Estland. De betalingen en leveringen staan gepland tot en met 2033. Het saldo van de openstaande verplichtingen bedraagt € 199 miljoen. Naast de contributiebijdrage aan het SAC C17 programma zit in dit bedrag ook de contributiebijdrage aan NAVO, Alliance Operations & Missions(AOM) en aan de EU, European Peace Facility(EPF).Niet uit de balans blijkende verplichtingenNiet uit de saldibalans blijkende financiële risico’s voortkomend uit lopende juridische proceduresEr zijn ultimo 2024 geen relevante lopende juridische geschillen die op basis van de verslaggevingscriteria genoemd in de Rijksbegrotingsvoorschriften voor vermelding in aanmerkingen komen.Affinanciering begrotingsgefinancierde militaire pensioenenSinds 1 juli 2023 is de Wet toekomst pensioenen (Wtp) in werking getreden. Daarmee is een overgangsfase gestart waarin afspraken worden gemaakt over het invaren van de pensioenen in het nieuwe pensioenstelsel. Op uiterlijk 1 januari 2028 moeten de pensioenen zijn ondergebracht in het nieuwe pensioenstelsel.Voor het ministerie van Defensie betekent deze nieuwe pensioenwet dat de begrotingsgefinancierde militaire pensioenen (dit betreft de militaire pensioenen van voor 1 juni 2001) moeten worden omgezet naar kapitaaldekking. De affinanciering van deze pensioenen, dat wil zeggen de netto contante waarde in de vorm van een inkoopsom bij pensioenuitvoerder ABP, zal in één keer plaatsvinden net voor het moment van invaren. Het exacte bedrag dat betaald moet worden is dan ook pas bekend, omdat de inkoopsom afhankelijk is van onder andere de dekkingsgraad van ABP, de stand van de rekenrente en het definitieve aantal pensioendeelnemers. Voor de affinanciering is € 8,5 miljard gereserveerd op de Aanvullende post bij het ministerie van Financiën5Voor het invaren van de militaire pensioenen in het nieuwe pensioenstelsel is in de Voorjaarsnota 2023 een reservering opgenomen van 8,5 miljard euro in 2026..Het invaren van de begrotingsgefinancierde militaire pensioenen is voorzien op 31 december 2026. Dit hebben sociale partners (werkgevers- en werknemersorganisaties) in 2024 vastgelegd als onderdeel van het transitieplan in het kader van de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel. Het transitieplan is in 2024 aangeboden aan het ABP met het verzoek van de sociale partners om de opdracht te aanvaarden. Wanneer het ABP het verzoek tot invaren van de pensioenen aanvaardt, moet vervolgens door de toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) worden beoordeeld dat aan de wettelijke eisen van Wtp wordt voldaan.De affinanciering dient als een financiële verplichting te worden vastgelegd op het moment waarop Defensie juridisch gebonden is aan de omzetting naar het kapitaaldekkingsstelsel van deze pensioenen.11.WNT-verantwoording 2024 Ministerie van DefensieDe Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen in de publieke en semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het financieel jaarverslag. Deze publicatieplicht geldt tevens voor topfunctionarissen die bij een WNT-instelling geen - al dan niet fictieve - dienstbetrekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van niet-topfunctionarissen de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien deze het wettelijk bezoldigingsmaximum te boven gaan. Niet-topfunctionarissen zonder dienstverband vallen echter buiten de reikwijdte van de wet.Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande functionarissen. De bezoldigingsgegevens van de leden van de Top Management Groep zijn opgenomen in het jaarverslag van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigings­maximum bedraagt in 2024 € 233.000.Tabel 39 Bezoldiging van topfunctionarissenNaam instellingNaam topfunctionarisFunctieDatum aanvangdienstverband(indien vantoepassing)Datum eindedienstverband(indien van toepassing)Dienstverband in fte( + tussen haakjes omvang in 2023)Op externe inhuurbasis (nee; ≤ 12 mnd; > 12 mnd)Beloning plus kostenvergoe-dingen (belast) (+ tussen haakjes bedrag in 2023)Voorzieningen t.b.v. beloningen betaalbaar op termijn (+ tussen haakjes bedrag in 2023)Totale bezoldiging in 2024 (+ tussen haakjes bedrag in 2023)Individueel toepasselijk bezoldigings-maximumBedrag overschrijdingMotivering (indien overschrijding)MINDEFBAUERCHAIRMAN MILITARY COMITE1,00nee215.617,0520.829,00236.446,05233.000,003.446,05Totale overschrijding van € 3.446,05. Conform artikel 3, tweede lid van de Uitvoeringsregeling WNT 2024 kan de opbouw van het vakantiegeld en de eindejaarsuitkering over 2023 toegerekend worden aan de bezoldiging over 2023. In totaal is € 8.125,01 toerekenbaar aan 2023. In 2023 is voldoende ruimte om dit aan de bezoldiging toe te rekenen. Het betreft daarmee een door de WNT toegestane overschrijding.(1,00)(188.244,45)(19.880,64)(208.125,09)MINDEFBOEKHOLT-O'SULLIVANPROJECTDIRECTEUR TRANSITIE & PLAATSVERVANGEND DIRECTEUR GENERAAL BELEID1,00nee194.813,9820.829,00215.642,98233.000,00(1,00)(174.667,56)(19.880,64)(194.548,20)MINDEFBOOTSPLAATSVERVANGEND COMMANDANT DER STRIJDKRACHTEN /1,00nee193.681,3620.829,00214.510,36233.000,00INSPECTEUR GENERAAL DER STRIJDKRACHTEN PER 25 OKTOBER 2024(1,00)(174.667,56)(19.880,64)(194.548,20)MINDEFEICHELSHEIMCOMMANDANT DER STRIJDKRACHTEN1,00nee219.709,8320.829,00240.538,83233.000,007.538,83Het restant van de overschrijding ten bedrage van€ 7.538,83 wordt in maart 2025 teruggevorderd.(1,00)(211.241,81)(19.880,63)(231.122,44)MINDEFHARTMANCOMMANDANT COMMANDO MATERIEEL EN IT1,00nee194.118,0120.829,00214.947,01233.000,00(1,00)(94.843,31)(10.823,90)(105.667,21)MINDEFINGENHOOFD PERMANENTE MILITAIRE VERTEGENWOORDIGING NAVO1,00nee198.078,3120.829,00218.907,31233.000,00(1,00)(96.111,60)(10.989,58)(107.101,18)MINDEFLAAN, VAN DERDIRECTOR-GENERAL EUROPEAN UNION MILITARY STAFF1,00nee197.925,6520.829,00218.754,65233.000,00(1,00)(174.529,56)(19.880,64)(194.410,20)MINDEFMAASCOMMANDANT DEFENSIE ONDERSTEUNINGSCOMMANDO1,00nee193.266,0920.829,00214.095,09233.000,00(1,00)(61.933,85)(6.626,88)(68.560,73)MINDEFREESINKMEDEWERKER BESTUURSSTAF15-04-20241,00nee147.939,5114.811,73162.751,24166.155,74MINDEFROELOFSCOMMANDANT KONINKLIJKE MARECHAUSSEE1,00nee182.250,4723.414,40205.664,87233.000,00(1,00)(50.753,21)(7.581,88)(58.335,09)MINDEFSCHMIDTPLAATSVERVANGEND COMMANDANT DER STRIJDKRACHTEN25-10-20241,00nee31.808,033.818,6535.626,6843.289,62MINDEFSPRANG, VANINSPECTEUR GENERAAL DER STRIJDKRACHTEN31-12-20241,00nee196.044,1520.829,00216.873,15233.000,00(1,00)(175.313,60)(19.880,64)(195.194,24)MINDEFSTEURCOMMANDANT DER LUCHTSTRIJDKRACHTEN1,00nee220.290,7620.829,00241.119,76233.000,008.119,76Het restant van de overschrijding ten bedrage van€ 8.119,76 wordt in maart 2025 teruggevorderd.(1,00)(147.607,37)(14.192,57)(161.799,94)MINDEFSWILLENSCOMMANDANT DER LANDSTRIJDKRACHTEN01-02-20241,00nee178.476,2819.093,25197.569,53213.265,03MINDEFTAKCORPS COMMANDER 1 GERMAN-NETHERLANDS CORPS1,00nee200.803,7320.829,00221.632,73233.000,00(1,00)(177.928,73)(19.880,64)(197.809,37)MINDEFTASCOMMANDANT DER ZEESTRIJDKRACHTEN1,00nee194.524,8320.829,01215.353,84233.000,00(1,00)(175.349,97)(19.880,63)(195.230,60)Naast de hierboven vermelde functionarissen zijn er geen andere functionarissen die in 2024 een bezoldiging boven het toepasselijke bezoldigingsmaximum hebben ontvangen, of waarvoor in eerdere jaren een vermelding op grond van de WOPT of de WNT heeft plaatsgevonden of had moeten plaatsvinden.Er zĳn in 2024 geen functionarissen die hun werkzaamheden als topfunctionaris hebben neergelegd en die op grond van hun voormalige functie nog 4 jaar aangemerkt worden als topfunctionaris.Er zĳn in 2024 geen ontslaguitkeringen betaald die op grond van de WNT dienen te worden gerapporteerd.Tabel 40 Bezoldiging van niet-topfunctionarissen boven het individueel toepasselijk drempelbedrag Naam instellingFunctieDatum aanvangdienstverband(indien vantoepassing)Datum eindedienstverband(indien van toepassing)Dienstverband in fte( + tussen haakjes omvang in 2023)Beloning plus kostenvergoe-dingen (belast) (+ tussen haakjes bedrag in 2023)Voorzieningen t.b.v. beloningen betaalbaar op termijn (+ tussen haakjes bedrag in 2023)Totale bezoldiging in 2024 (+ tussen haakjes bedrag in 2023)Individueel toepasselijk drempelbedragMotiveringMINDEFPLAATSVERVANGEND COMMANDANT DER LUCHTSTRIJDKRACHTEN1,00221.555,4620.829,00242.384,46233.000,00Tegemoetkoming vrijval pensioenpremie, zonder tegemoetkoming vrijval pensioenpremie geen overschrijding.(1,00)(202.467,10)(19.880,64)(222.347,74)MINDEFSTAFOFFICIER G5 AIR PLANS1,00229.227,3121.024,67250.251,98233.000,00Diensttijdgratificatie, zonder Diensttijdgratificatie geen overschrijding.(1,00)(139.442,44)(20.030,65)(159.473,09)MINDEFHOOFD AFDELING SCIENCE & TECHNOLOGY /1,00214.949,9620.829,00235.778,96233.000,00Diensttijdgratificatie, zonder Diensttijdgratificatie geen overschrijding.DIRECTEUR INFORMATIE & INNOVATIE PER 1 APRIL 2024(1,00)(160.422,42)(19.880,64)(180.303,06)MINDEFPLAATSVERVANGEND DIRECTEUR DIRECTIE OPERATIES /1,00216.094,9120.829,00236.923,91233.000,00Tegemoetkoming vrijval pensioenpremie, zonder tegemoetkoming vrijval pensioenpremie geen overschrijding.DIRECTEUR PROJECT DIRECTIE OEKRAINE PER 1 JULI 2024(1,00)(194.862,13)(19.880,65)(214.742,78)MINDEFHOOFD FULL MISSION SIMULATOR1,00237.447,5817.290,28254.737,86233.000,00Bevordering met terugwerkende kracht per 1 mei 2019, zonder bevordering met terugwerkende kracht geen overschrijding.(1,00)(113.934,69)(17.058,49)(130.993,18)MINDEFCOMMANDER DEPLOYABLE AIR COMMAND AND CONTROL CENTER1,00221.995,9120.829,00242.824,91233.000,00Tegemoetkoming vrijval pensioenpremie, zonder tegemoetkoming vrijval pensioenpremie geen overschrijding.(1,00)(207.451,16)(19.880,64)(227.331,80)D.BIJLAGENBijlage 1: Toezichtrelaties rwt's en zbo's Tabel 41 Overzichtstabel inzake RWT’s en ZBO’s van Defensie (Bedragen x € 1.000)NLViBegrote bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWTGerealiseerde bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWTBegrote bijdrage overige departementenGerealiseerde bijdrage overige departementenBijzonderhedenBedrag€ 26.177€ 34.212€ 1.350€ 1.350NeeBijzonderhedenTabel 42SKDBegrote bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWTGerealiseerde bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWTBegrote bijdrage overige departementenGerealiseerde bijdrage overige departementenBijzonderhedenBedrag€ 19.256€ 18.94000NeeBijzonderhedenTabel 43SWOONBegrote bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWTGerealiseerde bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWTBegrote bijdrage overige departementenGerealiseerde bijdrage overige departementenBijzonderhedenBedrag€ 20.555€ 20.82500NeeBijzonderhedenTabel 44SZVKBegrote bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWTGerealiseerde bijdrage moederdepartement aan ZBO/RWTBegrote bijdrage overige departementenGerealiseerde bijdrage overige departementenBijzonderhedenBedrag€ 0€ 000NeeBijzonderhedenNLViHet Nederlands Veteraneninstituut (NLVi) is een Rechtspersoon met een Wettelijke Taak en voert taken uit op het gebied van veteranenwelzijn, erkenning en waardering. Het NLVi geeft uitvoering aan het veteranenbeleid zoals dit staat beschreven in de veteranenwet.SKDDe Stichting Koninklijke Defensiemusea (SKD) draagt zorg voor het beheren van de museale collectie van Defensie (Nationaal Militair Museum (NMM), Mariniersmuseum, Marinemuseum en Museum der Marechaussee). Zij stelt zich daarnaast ten doel de bezoekers aan de hand van een uiteenlopend activiteitenaanbod, met vaste en tijdelijke exposities, inzicht te laten verwerven in de betekenis van de krijgsmacht voor onze samenleving in heden, verleden en toekomst.SWOONDe Stichting Wetenschappelijk Onderwijs en Onderzoek NLDA (SWOON) ziet in het kader van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek toe op het wetenschappelijke niveau van het onderwijs en onderzoek op de Nederlandse Defensie Academie. De stichting verzorgt de wetenschappelijke bachelor- en masterprogramma’s als onderdeel van de officiersopleiding, in overeenstemming met de eisen van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. Verder verleent de stichting graden die behoren bij wetenschappelijk onderwijs, laat zij opleidingen accrediteren en geaccrediteerd houden en verzorgt ze wetenschappelijk onderzoek ter ondersteuning van de opleidingen.SZVKDe Stichting Ziektekostenverzekering Krijgsmacht (SZVK) is namens het ministerie van Defensie belast met de uitvoering van de ministeriële regeling Ziektekostenverzekering militairen. De activiteiten van de SZVK richten zich uitsluitend op militairen in actieve dienst aangezien deze niet vallen onder de werking van de Zorgverzekeringswet (ZVW). De SZVK ontvangt geen financiële bijdragen van Defensie om haar taken uit te voeren, maar verkrijgt haar inkomsten uit ziektekostenpremies die Defensie afdraagt. Daarnaast vergoedt Defensie een deel van de kosten van de schadelast die als gevolg van vliegen, inzet, varen en oefenen (VIVO-schade) kan optreden en die niet ten laste van de verzekering wordt gebracht en voor rekening van Defensie als werkgever komt. Naar huidig inzicht kwalificeert deze betaling van de VIVO-schadevergoeding zich niet als een bijdrage van het moederdepartement aan een RWT.Bijlage 2: Moties en toezeggingenTabel 45 Door de Staten-Generaal aanvaarde motiesBeschrijving van de motieBronnaam/ vindplaatsKamerstuknummer motieDatumStatusAfgedaan met KamerbriefDatum afdoening motie​motie-Dassen/Boswijk over een EU-pleidooi in de G7 om de bevroren Russische tegoeden te gebruiken voor investeringen in de Oekraïense defensie-industrietweeminutendebat NAVO Defensie Ministeriële28 676, nr. 48318-2-2025In behandeling​motie-Van der Werf over de Kamer zo snel mogelijk informeren over een oplossing voor de hoge werkdruk en het tekort aan luchtverkeersleiders bij Defensie  ​tweeminutendebat NAVO Defensie Ministeriële28 676, nr. 48211-2-2025In behandeling​motie-Wijen-Nass over een dringend verzoek aan de NAVO-bondgenoten om te voldoen aan de 2%-normtweeminutendebat NAVO Defensie Ministeriële28 676, nr. 48411-2-2025In behandeling​motie-Klaver c.s. over de financiering voor steun aan Oekraïne vanaf 2027 onverminderd voortzetteninformele Europese Raad van 3 februari21 501-20, nr. 217030-1-2025In behandeling​motie-Van Campen over de samenwerking tussen NAVO en EU versterken door de NAVO-structuren voor militaire normen en gezamenlijke inkoop te benutteninformele Europese Raad van 3 februari21 501-20, nr. 217030-1-2025In behandeling​Motie van het lid Vermeer over in de toekomst openstaan voor government-to-governmentdeals op het gebied van defensiematerieeltweeminutendebat Wapenexportbeleid22054-44819-12-2024In behandeling​motie van de leden Eerdmans en Boswijk over onderzoeken hoe VDL Nedcar nieuwe opdrachten kan krijgen, vooral vanuit Defensiedebat over de Europese top van 19 en 20 december 202421501-20-216419-12-2024In behandeling​Motie van de leden Nordkamp en White over bij toekomstige investeringen in de krijgsmacht mee blijven wegen wat er nodig is voor de veiligheid van het gehele Koninkrijk​Vaststelling begroting 202436600-X-385-12-2024In behandeling​Motie van het lid Van der Werf c.s. over met Europese bondgenoten overleggen over duurzame meerjarige invulling van de militaire steun voor Oekraïne​Vaststelling begroting 202436600-X-425-12-2024In behandeling​Motie van het lid Van der Werf c.s. over in aanloop naar of tijdens de NAVO-top in 2025 een zij-evenement organiseren dat zich richt op cybersecurity en hybride dreigingen​Vaststelling begroting 202436600-X-435-12-2024In behandeling​Motie van het lid Van der Werf c.s. over concrete scenario's uitwerken voor maatregelen op overheidsniveau en individueel niveau in het geval van hybride (cyber)aanvallenVaststelling begroting 202436600-X-445-12-2024In behandelingMotie van het lid Van der Wal c.s. over het vergroten van de weerbaarheid van Nederlanders door huis-aan-huisinformatie te verschaffen over noodsituatiesVaststelling begroting 202436600-X-455-12-2024In behandeling​Motie van het lid Van der Wal c.s. over het in kaart brengen van de belangrijkste belemmeringen voor opschaling van de Europese defensiesamenwerking en productiecapaciteitVaststelling begroting 202436600-X-465-12-2024In behandeling​Motie van het lid Boswijk c.s. over de adviezen uit het rapport Drijfveren bij Defensie met prioriteit oppakkenVaststelling begroting 202436600-X-485-12-2024In behandeling​Motie van het lid Van der Wal c.s. over met Europese landen inventariseren welke stappen nodig zijn om cruciale defensiecapaciteiten te kunnen leverenVaststelling begroting 202436600-X-475-12-2024In behandeling​Motie van het lid Olger van Dijk c.s. over een voortrekkersrol blijven vervullen in de dialoog over kunstmatige intelligentie in het militaire domein en zo mogelijk tot internationale normering komenVaststelling begroting 202436600-X-505-12-2024In behandeling​Motie van het lid Van Baarle over inspanningen gericht op diversiteit en inclusie binnen Defensie onverminderd voortzettenVaststelling begroting 202436600-X-545-12-2024In behandeling​Motie van het lid Wijen-Nass over mogelijkheden voor versterking van de defensie-industrie verkennen met het bedrijfsleven en lokale overheden in LimburgVaststelling begroting 202436600-X-575-12-2024In behandeling​Motie van het lid Diederik van Dijk c.s. over de maximale juridische ruimte opzoeken om binnenlands te kunnen oefenen met dronesVaststelling begroting 202436600-X-585-12-2024In behandeling​Motie van de leden Ceder en Boswijk over in samenwerking met maatschappelijke partners de resilience objectives van de NAVO borgenVaststelling begroting 202436600-X-595-12-2024In behandeling​Motie van het lid Ceder over mogelijkheden onderzoeken voor de ontwikkeling van een verdiepingsmodule defensie voor middelbare scholenVaststelling begroting 202436600-X-605-12-2024In behandeling​Motie van het lid Dassen over zich inzetten voor het terughalen van gepensioneerde militairen die graag een bijdrage aan Defensie willen leveren bij het opleiden van DefensiepersoneelVaststelling begroting 202436600-X-635-12-2024In behandeling​motie-Paternotte/Boswijk over de Oekraïense wapenindustrie ondersteunen door directe investeringen in de lokale productiecapaciteit met de middelen die zijn gereserveerd voor militaire steun aan Oekraïne​Tweeminutendebat NAVO en OVSE28 676, nr. 47527-11-2024In behandeling​motie-Paternotte over bilaterale steun en expertise aan Oekraïne bieden bij het voldoen aan de NAVO-toetredingseisen zoals vastgelegd in het Noord-Atlantisch Verdrag​​Tweeminutendebat NAVO en OVSE28 676, nr. 47627-11-2024In behandeling​motie-Van der Werf c.s. over specifieke maatregelen om onafhankelijk te worden van Chinese kritieke grondstoffen voor de defensie-industrieTweeminutendebat IVD-aangelegenheden & NL EU DEF industrie36 600-X, nr. 2519-11-2024In behandeling​motie-Van der Werf c.s. over structurele capaciteit binnen de Defensieorganisatie om te kunnen leren van zowel hybride als conventionele conflictenTweeminutendebat IVD-aangelegenheden & NL EU DEF industrie36 600-X, nr. 2619-11-2024In behandeling​motie-Nordkamp over het demilitariseren en recyclen van munitie als oplossing voor de schaarste aan grondstoffen voor de productie van munitieTweeminutendebat IVD-aangelegenheden & NL EU DEF industrie36 600-X, nr. 2719-11-2024In behandeling​motie-Nordkamp over met de chemiesector tot een plan komen voor de ontwikkeling van alternatieve chemische grondstoffen voor de munitieproductieTweeminutendebat IVD-aangelegenheden & NL EU DEF industrie36 600-X, nr. 2819-11-2024In behandeling​motie-Van der Wa;/Heite over een certificeringsregeling voor bedrijven in de Nederlandse defensie- en veiligheidssector​Tweeminutendebat IVD-aangelegenheden & NL EU DEF industrie36 600-X, nr. 2919-11-2024In behandeling​motie-Van Nispen c.s. over bij de herziening van de Wiv het budget van de CTIVD en de TIB laten meebewegen met de ontwikkeling van hun werklast​Tweeminutendebat IVD-aangelegenheden29 924, nr. 27012-11-2024In behandeling​motie-Heite c.s. over voor de zomer een communicatiestrategie ontwikkelen die de zichtbaarheid van Defensie aanscherpt en de bewustwording in de maatschappij van het huidige dreigingsbeeld benadruktWGO P&M36 600-X, nr. 1024-10-2024In behandeling​motie-Heite c.s. over met onderwijs- en kennisinstellingen afspraken maken over een duurzame samenwerking ten behoeve van de ontwikkeling van innovatiebeleid voor de defensiesectorWGO P&M36 600-X, nr. 1124-10-2024In behandeling​motie-Boswijk c.s. over onderzoeken of samen met werkgeversorganisaties afspraken gemaakt kunnen worden over het invoeren van een jaarlijkse «Uniform naar werk»-dagWGO P&M36 600-X, nr. 1224-10-2024In behandeling​motie-Van der Wal c.s. over onderzoek naar variaties van het dienjaar Defensie, ook naar opties waarbij het dienjaar korter, parttime of door werkenden ouder dan 27 jaar kan worden ingevuldWGO P&M36 600-X, nr. 1324-10-2024In behandeling​motie-Van der Wal c.s. over nagaan of het huidige personeelsbeleid van Defensie voldoende past bij de huidige tijdWGO P&M36 600-X, nr. 1424-10-2024In behandeling​motie-Van der Werf c.s. over concrete stappen op het gebied van personeelsbehoud met als doel jongere en toekomstige generaties langer aan de krijgsmacht te binden  ​WGO P&M36 600-X, nr. 1524-10-2024In behandelingmotie-Van der Werf c.s. over de Defensietestfaciliteiten toegankelijk maken voor mkb-bedrijven en start-ups ​​WGO P&M36 600-X, nr. 1624-10-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36592 nr.12​31-01-24​motie-Wijen-Nass/Heite over bij toekomstige uitbreiding van onze luchtverdedigingscapaciteit rekening houden met het beschermen van bevolkingscentraWGO P&M36 600-X, nr. 1824-10-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36 600-X, nr 458)13-11-2024​Motie-Van der Werf c.s. over zich coöperatief opstellen bij de eventuele totstandkoming van een geclausuleerde Oekraïense toetredingTweeminutendebat CD NAVO28 676, nr. 46815-10-2024In behandeling​Motie-Ceder/Kamminga over in het juridische kader voor wapenexportvergunningen de Staat de bevoegdheid geven om in bijzondere omstandigheden een eigen afweging te maken.Dertigledendebat over de gerechtelijke uitspraak over de uitvoer naar Israël van onderdelen voor F-3522054, nr. 4311-10-2024In behandeling​Motie Boswijk c.s. over meer trainingen van de krijgsmacht in het straatbeeldTweeminutendebat Ruimte voor Defensie36124-4924-9-2024In behandeling​Motie Van Der Wal c.s. over de informatievoorziening in de regio over uitbreiding van Defensielocaties verbeterenTweeminutendebat Ruimte voor Defensie36124-5124-9-2024UitgevoerdKamerstuk 36592 nr. 712-11-2024​Motie Krul over onderzoeken hoe de verantwoordelijkheid voor het toezicht op de veiligheid va de Noordzee het best belegd kan wordenTweeminutendebat Strategie ter bescherming van de Noorzeeinfrastructuur33450-13024-9-2024In behandeling​Motie Beckerman en Bushoff over een verbod op het bouwen van munitiedepots in het mijnbouwschadegebied ​Debat over de staat van Groningen33529-124924-9-2024UitgevoerdKamerstuk 36592 nr. 712-11-2024​motie-Paternotte/Van der Werf over het optimaal benutten van de vaardigheden van veteranen en reservisten voor het bedrijfsleven en de samenleving als geheelNotaoverleg veteranen30 139, nr. 27624-6-2024In behandeling​de motie-Nordkamp/Boswijk over onderzoeken hoe het project terugkeerreizen verbreed kan wordenNotaoverleg veteranen30 139, nr. 27724-6-2024In behandeling​Motie-Erkens c.s. over de strategie voor de Nederlandse defensie-industrie herijken en duidelijke keuzes maken op het gebied van specialisatieNotaoverleg inzake de vervanging van onderzeebootcapaciteit 3 juni34 225, nr. 5811-6-2024In behandeling​motie-Erkens c.s. over zich committeren aan de samenwerking met Damen en partners voor de oppervlakteschepenNotaoverleg inzake de vervanging van onderzeebootcapaciteit 3 juni34 225, nr. 5911-6-2024In behandeling​motie-Van Oostenbruggen c.s. over de programmaorganisatie en programmabeheersing inrichten volgens de aanbevelingen van de ADR en de ADR een rol geven in de monitoring van het ICANotaoverleg inzake de vervanging van onderzeebootcapaciteit 3 juni34 225, nr. 6011-6-2024In behandeling​motie-Tuinman/Erkens over het uitwerken van een onderhoudsstrategie voor de onderzeebotenNotaoverleg inzake de vervanging van onderzeebootcapaciteit 3 juni34 225, nr. 6111-6-2024In behandeling​motie-Tuinman/Van Oostenbruggen over zo spoedig mogelijk beginnen met een evaluatiefase van defensiematerieelprojecten en daarin meenemen hoe het gebruik van non-disclosure agreements kan worden geminimaliseerdNotaoverleg inzake de vervanging van onderzeebootcapaciteit 3 juni34 225, nr. 6211-6-2024In behandeling​motie-Tuinman over het verwervingsproces van de maritieme projecten versnellen met aandacht voor het economisch belang voor Zeeland en aanpalende regio’sNotaoverleg inzake de vervanging van onderzeebootcapaciteit 3 juni34 225, nr. 6311-6-2024In behandelingde motie-Paternotte/Brekelmans over in NAVO-verband pleiten voor een strategie om een robuust luchtafweersysteem op te bouwen voor de lange termijn​​Tweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken d.d. 27 mei 202421 501-02, nr. 289823-5-2024In behandeling​Motie-Boswijk c.s. over het decoratiestelsel op passende wijze moderniseren​2-minutendebat Voortgang en evaluatie missies29 521 nr 48521-5-2024Deels uitgevoerd​Motie-Van Baarle over een verkenning naar de inzet van Nederlandse marineschepen bij humanitaire hulp aan GazaDebat over de situatie in Gaza23432-52116-5-2024In behandeling​Motie Tuinman/Stoffer over proactief verkennen om samen met de Verenigde Staten op te trekken voor de verdediging van Israël tegen luchtaanvallen binnen de geldende kaders van de artikel 100-procedure​Tweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken 18 april 202421 501-02, nr. 288523-4-2024In behandeling​Motie van het lid Brekelmans c.s. over maximale flexibiliteit en creativiteit toepassen om samen met andere partnerlanden meer Patriotsystemen en -raketten aan Oekraïne te leveren ​Tweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken 18 april 202421 501-02, nr. 287818-4-2024In behandeling​Motie van de leden Paternotte en Dassen over in EU- en NAVO-verband pleiten voor de versterking van gezamenlijke en geïntegreerde Europese luchtverdediging en een bijbehorende Europese industrie​Tweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken 18 april 202421 501-02, nr. 288318-4-2024Uitgevoerd​Kamerstukken 27830, nr. 448 & 27830, nr 458​21-10-2024​Motie van het lid Dassen c.s. over in overleg met bondgenoten en de industrie zoeken naar oplossingen om levertijden van luchtverdedigingscapaciteiten en -munitie aan Oekraïne te verkorten​Tweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken 18 april 202421 501-02, nr. 288418-4-2024In behandeling​Motie Tuinman c.s. over initiatief nemen om de Europese luchtverdediging te versterken en Oekraïne betrekken bij lopende Europese initiatieven​Debat over de buitengewone Europese Top van 17 en 18 april 202421 501-20, nr. 206717-4-2024In behandeling​Motie-Piri c.s. over de nodige financiële middelen vrij blijven maken voor de strijd van Oekraïne tegen de Russische agressor  ​​​Debat over de buitengewone Europese Top van 17 en 18 april 202421 501-20, nr. 207317-4-2024In behandeling​Motie-Eerdmans/Tuinman over de Nederlandse defensie-industrie-initiatieven op nationaal niveau ondersteunen  ​​Debat over de buitengewone Europese Top van 17 en 18 april 202421 501-20, nr. 207817-4-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36410-X nr.93​07-06-2024​Motie-Diederik van Dijk c.s. over de wapenexportvergunningen heroverwegen en bezien op welke wijze het doorvoeren van F-35-onderdelen zo spoedig mogelijk kan worden hervat​Debat over de buitengewone Europese Top van 17 en 18 april 202421 501-20, nr. 208117-4-2024UitgevoerdKamerstuk 22054 nr. 417​24-4-2024Motie-Hermans/Bontenbal over zo spoedig mogelijk toelichten wat noodzakelijk is om dreigingen van statelijke actoren tegen onze nationale veiligheid op een adequate manier tegen te gaandebat over het bericht dat volgens de Tsjechische geheime dienst Rusland cash betaalde aan Nederlandse en Europese politici30 821 nr 2129-4-2024In behandeling​Motie-Paternotte/Van Campen over standaardisatie zwaarder meewegen bij de aanschaf van militair materieelDebat over de Europese top van 21 en 22 maart 202421 501-20, nr. 204620-3-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36410-X nr.93​07-06-2024Motie-Paternotte c.s. over een voortrekkersrol spelen in de internationale dronecoalitie om de productiecapaciteit in Oekraïne en Nederland te versterken​​Debat over de staat van de oorlog in Europa21 501-20 nr. 202519-3-2024In behandelingMotie-Piri/Boswijk over onderzoeken hoe het bilaterale veiligheidsarrangement met Oekraïne verder kan worden bestendigd.​Debat over de staat van de oorlog in Europa21 501-20 nr. 202619-3-2024In behandeling​Motie-Dassen c.s. over met het bedrijfsleven komen tot het vergroten van de Nederlandse productiecapaciteit op het gebied van elektronische oorlogsvoering  ​​Debat over de staat van de oorlog in Europa21 501-20 nr. 203119-3-2024UitgevoerdKamerstuk 36 410-X, nr. 9307-06-2024​Motie-Dassen c.s. over ervoor pleiten dat de huidige positie van Moldavië gewaarborgd blijft onder de nieuwe plannen van de Europese Defensie Industrie Strategie​​Debat over de staat van de oorlog in Europa21 501-20 nr. 203219-3-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36410-X nr. 93​07-06-2024​Motie-Brekelmans c.s. over een aanjagersrol vervullen bij een plan voor de opschaling van militaire productie in Europese landen  ​​Debat over de staat van de oorlog in Europa21 501-20 nr. 203319-3-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36410-X nr. 93​07-06-2024​Motie-Bikker c.s. over bij de voorbereiding van mogelijke scenario's ook plannen opstellen voor de communicatie hiervan richting de bevolking  ​Debat over de staat van de oorlog in Europa21 501-20 nr. 203919-3-2024In behandelingMotie-Tuinman c.s. over een conceptbrochure over hoe Nederlanders zich kunnen voorbereiden op de gevolgen van een grote crisis of een oorlogssituatie​Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 202436 410-X, nr. 5419-3-2024Uitgevoerd​Kamerbrief 30821 nr. 2496-12-2024Motie van het lid Erkens c.s. over het uitwerken van scenario's om Nederland bij verschillende dreigingsniveaus veilig te houden.Begroting Defensie 7-2-2436410-X-4513-2-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 30821 nr. 2496-12-2024​Motie van het lid Erkens over het vaker openbaar maken van cyberaanvallen en bijbehorende technische werkwijzenBegroting Defensie 7-2-2436410-X-4613-2-2024Doorlopend​Motie van het lid Nordkamp c.s. over het in kaart brengen van het aandeel van in NAVO-landen geproduceerde defensieproducten dat naar buiten de NAVO weglekt.Begroting Defensie 7-2-2436410-X-4713-2-2024UitgevoerdKamerstuk 31125 nr. 129​25-04-24​Motie van het lid Nordkamp c.s. over een onderzoek naar versterking van de stabiliteit en weerbaarheid van de samenleving en de bestrijding van desinformatie.Begroting Defensie 7-2-2436410-X-4813-2-2024UitgevoerdKamerstuk 30821-2496-12-2024​Motie van de leden Podt en Boswijk over uitspreken dat het voor de veiligheid en stabiliteit in Europa nodig is om Oekraïne zo lang als nodig en minimaal op hetzelfde niveau militair te steunenBegroting Defensie 7-2-2436410-X-4913-2-2024Uitgevoerd​Motie van het lid Podt over het uitwerken van de mogelijkheden van een garantiefonds voor innovaties in de defensie-industrieBegroting Defensie 7-2-2436410-X-5013-2-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36410-X nr. 93​07-06-2024​Motie van het lid Tuinman c.s. over het inrichten van een leerproces dat continu de Oekraïense oorlog monitortBegroting Defensie 7-2-2436410-X-5113-2-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36410-X nr.7908-03-2024​Motie van de leden Tuinman en Diederik van Dijk over het verkennen van de wenselijkheid van een permanente Nederlandse gevechtseenheid aan de oostflank.Begroting Defensie 7-2-2436410-X-5213-2-2024Uitgevoerd​Motie van het lid Ceder c.s. over belemmeringen waar reservisten mee te maken kunnen krijgen in kaart brengen en oplossingen daarvoor aandragenBegroting Defensie 7-2-2436410-X-5513-2-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 6410-X nr. 9015-05-2024​Motie van het lid Ceder c.s. over het zo snel mogelijk voorbereiden van de plannen voor de oprichting van een tankbataljonBegroting Defensie 7-2-2436410-X-5613-2-2024Uitgevoerd​Benoemd in 36410-X-76.  & opgenomen in 27830, nr. 449).14-10-2024​Motie van het lid Ceder over bij de ontwikkeling van de eigen satellietcapaciteit ook voorbereidingen treffen voor militaire activiteit in de ruimte tegen satellietenBegroting Defensie 7-2-2436410-X-5713-2-2024In behandeling​Motie van de leden Dobbe en Dassen over de regeling voor chroom-6-slachtoffers ook van toepassing laten zijn voor nabestaanden​Begroting Defensie 7-2-2436410-X-5813-2-2024In behandeling​Gewijzigde motie van het lid Ergin c.s. over het onderzoeken van de mogelijkheden van een humanitaire luchtbrug en een maritieme corridorBegroting Defensie 7-2-2436410-X-7513-2-2024In behandeling​Motie van de leden Dassen en Nordkamp over in kaart te brengen in welke mate Nederland aan de PESCO-doelstelling voldoet om 35% van het defensiematerieel gezamenljk in te kopenBegroting Defensie 7-2-2436410-X-6713-2-2024In behandeling​Motie van het lid Dassen over het intensiveren van gezamenlijke inkoop van defensiematerieel via de Defence Joint Procurement Task Force van het Europees DefensieagentschapBegroting Defensie 7-2-2436410-X-6813-2-2024UitgevoerdKamerstuk 22112 nr. 391928-03-2024Motie van het lid Boswijk c.s. over het inventariseren en wegnemen van regels en procedures die het opschalen van externe opleidingscapaciteit belemmeren​WGO personeel en Materieel36410-X-276-2-2024UitgevoerdKamerstuk 36410 X nr.9015-5-24​Motie van het lid Boswijk over de personele knelpunten en scenario's rond het NATO Force Model inventariserenWGO personeel en Materieel36410-X-286-2-2024UitgevoerdKamerstuk 28676 nr.461​28-06-2024​Motie van het lid Tuinman c.s. over alle medewerkers van Defensie die geen militair of reservist zijn vrijblijvend uitnodigen om reservist te wordenWGO personeel en Materieel36410-X-316-2-2024In behandeling​Motie van de leden Tuinman en Boswijk over het onderzoeken van voorstellen met betrekking tot het internationaal aanbesteden van militaire projectenWGO personeel en Materieel36410-X-326-2-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 31125 nr.130​23-05-2024​Nader gewijzigde motie van het lid Erkens c.s. over het dienjaar zo snel mogelijk fors opschalenWGO personeel en Materieel36410-X-426-2-2024In behandeling​Motie van het lid Podt over in kaart brengen hoe innovatieve technieken kunnen bijdragen aan de vormgeving van de krijgsmacht van de toekomstWGO Personeel en materieel 29 jan 202436410-X-366-2-2024UitgevoerdKamerstuk 3​1125 nr.13023-05-2024Motie Dassen c.s. over oproepen in Europees en NAVO verband tot voorbereiding op worst case scenario én voor Nederland hetzelfde voor te bereiden; inclusief maatschappelijke gevolgen, en benodigde investeringen op economische en veiligheidsgebied. ​RAZ/RBZ21501-02-28256-2-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 30821 nr.249​06-12-2024​Motie van het lid Dassen (Volt):  "voorstel uitwerken om versneld te komen tot het behalen van de 2% EDA-norm voor kennis en innovatie in het defensiedomein".​WGO 29-01-202436410, nr. 3529-1-2024In behandeling​Motie van het lid Dassen (Volt): "Europese samenwerking, alternatief voorstel voor betrouwbare indicator voor de gezamenlijke aanschaf en instandhouding van (wapen)systemen en munitie in bilateraal en multilateraal verband".WGO 29-01-202436410, nr. 3329-1-2024In behandeling​Motie van het lid Tuinman (BBB): "Voorstellen en/of ruimere interpretatie te onderzoeken met betrekking tot internationaal aanbesteden voor militaire projecten met een groot CD&E-element".​WGO 29-01-202436410, nr. 3229-1-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 31125 nr.13023-05-2024​Motie van het lid Boswijk (CDA) over de Kamer uiterlijk 1 juli informeren over de behoeftestelling voor de oprichting van een tankbataljon​WGO 29-01-202436410, nr. 2929-1-2024UitgevoerdKamerstuk 36410 X nr. 76​​13-03-2024​Motie van lid Erkens (VVD): "Defensiematerieel, Nederlandse industrie, onderzoeken hoe de industrie beter betrokken kan worden bij munitieproductie, strategie een leidende rol van onbemande systemen en strategische munitie".WGO 29-01-202436410, nr. 2629-1-2024Uitgevoerd​Kamerstuk 36410 X nr.93​07-06-2024​Motie van leden Tuinman (BBB) en van Campen (VVD): «verzoekt de regering zo spoedig mogelijk samen met Europese partners orders te plaatsen voor de gangbare munitiesoorten passende bij de vraag van Oekraïne en ook die van de Nederlandse krijgsmacht en daarmee de productiecapaciteit door Nederland en de EU te vergroten".Plenair debat 12 december 2023 over Europese Raad21501-20-197812-12-2023UitgevoerdKamerstuk 2​7830 nr. 434​14-05-2024Motie van de leden Piri en Veldkamp over uitspreken dat Nederland een voortrekkersrol moet blijven spelen in het steunen van OekrainePlenair debat over de Europese Raad21501-20-199312-12-2023Doorlopend​O.a.gerapporteerd in Kamerstukken 21501-20 nr. 2019, 21501-28 nr. 262, 21501-28 nr. 26307-03-2024​Motie van het lid Piri c.s. over EUPOL-bewakers en tolken die werkzaamheden hebben verricht voor een Nederlandse EUPOL-functionaris betrekken bij het traject voor de ambassadebewakers2023A0686527925-94926-10-2023UitgevoerdKamerstuk 3​6410 V nr.8828-06-2024​Gewijzigde motie van het lid Hammelburg c.s. over na inwerkingtreding van de tijdelijke wet een uitvoeringstoets uitvoeren die ziet op de balans tussen passende waarborgen en effectieve taakuitvoering (t.v.v. 36263-25)WGO Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma, bulkdatasets en overige specifieke voorzieningen36263, nr. 3224-10-2023In behandeling​Motie van de leden Krul en Valstar over samen met de centrales van overheidspersoneel mogelijkheden onderzoeken om URD-trajecten sneller te doorlopen.2023A0469636410-X-924-10-2023Uitgevoerd​Kamerstukken 36410 X nr.24 & 36410 X nr.90  ​15-5-24​Motie van het lid Valstar c.s. over inzichtelijk maken wat er nodig is om binnen de Duitse-Nederlandse samenwerking een eigen tankbataljon op te richten.Tweeminutendebat Materieel27830, nr. 4106-7-2023Deels uitgevoerdKamerstuk 27830 nr.42219-12-2023​Motie van de leden Stoffer en van Haga over stappen blijven zetten om te bevorderen dat de inzetvoorraad voor de eerste hoofdtaak het gewenste niveau bereikt.Tweeminutendebat Materieel27830, nr. 4116-7-2023UitgevoerdKamerstuk 2​7830 nr. 43414-05-2024​Motie van de leden Stoffer en van Haga over onderzoeken hoe Nederland actief kan aansluiten bij het initiatief voor de bescherming van onderzeese kritieke infrastructuur.Tweeminutendebat Materieel27830, nr. 4126-7-2023In behandeling​Motie van de leden Hammelburg en Krul over na vijf jaar de inzet van de bewapende MQ-9-drone evalueren.Tweeminutendebat Materieel27830, nr. 4156-7-2023In behandeling​Motie van de leden Rajkowski en Bisschop over een voortgangsrapportage over inrichting en uitrol van de ABRO-regelingTweeminutendebat IVD-Aangelegenheden29924, nr. 2466-7-2023In behandeling​Motie van de leden Boswijk en Valstar over veteranen in detentie die specifiek veteranenzorg nodig hebben, niet slechts bij uitzondering in aanmerking laten komen voor de plaatsing in het MPCNotaoverleg Veteranen30139, nr. 26527-6-2023Deels uitgevoerd​Kamerstuk 30 139 Nr. 27413-06-2024​Motie van de leden Boswijk en Valstar over 24/7 toegang tot gespecialiseerde crisishulp voor veteranen in acute psychische noodNotaoverleg Veteranen30139, nr 26627-6-2023Deels uitgevoerd​Kamerstuk 30 139 Nr. 2721 februari 2024​Motie van het lid Hammelburg over met het Veteraneninstituut onderzoeken hoe veteranen buiten dienst die later PTSS ontwikkelen in beeld kunnen komenNotaoverleg Veteranen30139, nr. 26727-6-2023UitgevoerdKamerstuk 30139 Nr.27413-06-2024​De motie Sjoerdsma c.s. over het lokaal bekend stellen van het NIMH-overzicht en het in behandeling nemen van claims van slachtoffers van martelingen en verkrachtingenPlenair debat over het onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950’26049, nr. 10114-6-2023In behandeling​De motie-Brekelmans/Boswijk over expliciet benoemen dat het merendeel van de Nederlandse militairen in Indonesië niet schuldig of medeplichtig was aan extreem geweld. ​Plenair debat over het onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950’26049, nr. 10714-6-2023Deels uitgevoerd​de motie-Agnes Mulder/Boswijk over het in kaart brengen van de gevolgen van de militaire leveranties aan Oekraïne voor de operationele gereedheid van de krijgsmachtTweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken (CD 19/1)21501-02, nr. 259219-1-2023Doorlopend​Gerapporteerd in Kamerstukken 21501 28, nr. 250; 36045, nr. 151 en 21501 28, nr. 25220-02-2023​de motie-Brekelmans c.s. over een plan om de munitieproductie in Europa te verhogen ten behoeve van steun aan OekraïneTweeminutendebat Raad Buitenlandse Zaken (CD 19/1)21501-02, nr. 259319-1-2023In behandeling​Gerapporteerd in Kamerstukken 21501 28, nr. 250; 21501 02, nr. 2622 en 21501 28, nr. 25220-02-2023​Motie van het lid Fritsma over zekerstellen dat geen cent van de door Nederland betaalde schadevergoedingen aan de gemeenschap van Hawija, terecht komt bij (oud) IS-ers​Moties ingediend bij het tweeminutendebat Voortgang/evaluatie missies29521, nr. 45322-12-2022Deels uitgevoerd​Kamerstuk 27925, nr. 93717-05-2023​Motie van het lid Valstar c.s. over op basis van een aantal aangegeven punten uniformiteit aanbrengen in defensienota'sTweeminutendebat Defensienota 202236124, nr. 1322-12-2022UitgevoerdKamerstuk 36592 Nr. 105-09-2024​Motie van het lid Valstar c.s. over de transitie van de marine inzichtelijk makenTweeminutendebat Defensienota 202236124, nr. 1422-12-2022Deels uitgevoerd​Kamerstuk 36124, nr. 3117 mei 2023​Motie van het lid Dassen c.s. over in overleg met Duitsland en België onderzoeken hoe de gezamenlijke productiecapaciteit voor kapitale munitie kan worden vergrootTweeminutendebat Defensienota 202236124, nr. 1922-12-2022Deels uitgevoerd​Gerapporteerd in Kamerstukken 28676, nr's. 246 en 42721-2-2023​Motie van het lid Dassen over in Europees verband gezamenlijk munitie inkopenTweeminutendebat Defensienota 202236124, nr. 2022-12-2022Deels uitgevoerd​Gerapporteerd in Kamerstukken 28676, nr's 426 en 427 en 27830, nr. 4065 juni 2023​Motie van het lid Boswijk c.s. over uiterlijk 1 oktober 2023 inzichtelijk maken hoe de integratie van de Duitse en Nederlandse landmachten vorm gaat krijgenTweeminutendebat Defensienota 202236124, nr. 2322-12-2022Deels uitgevoerdKamerstuk 33279, nr. 3723 februari 2023​Motie van het lid Hammelburg c.s. over culturele diversiteit een pijler maken in het personeelsbeleid van DefensieTweeminutendebat Personeel Defensie36200 X, nr. 5622-12-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 36410-X15-05-2024​Motie van de leden Kuzu en Hammelburg over bewerkstelligen dat de manschappen zo veel mogelijk vrijheid hebben om in hun verblijfsruimte hun eigen inrichting te kiezenTweeminutendebat Personeel Defensie36200 X, nr. 5722-12-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 36200 X, nr. 861-6-23​Motie van het lid Kuzu over bewerkstelligen dat voldoende manschappen inzetbaar blijven ter versterking en ter verdediging van de Oostflank van de NAVO.​​​debat over de verlenging van de Nederlandse bijdrage aan de anti-ISIS-coalitie en de brede veiligheidsinzet in Irak in 2023 (Artikel 100-procedure)27925, nr. 92322-12-2022Uitgevoerd​Motie van het lid Jasper van Dijk over de stand van zaken rond nucleaire ontwapening en modernisering van kernwapens in Nederland.Begrotingsbehandeling Buitenlandse Zaken 202336200 V, nr. 3029-11-2022Deels uitgevoerdKamerstuk 36200 V, nr. 7322 december 2022​Motie van het lid Valstar c.s. over voorkomen dat voormalige Defensiemedewerkers trainingen geven aan landen die een offensief cyberprogramma tegen Nederland voeren.Begrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 2522-11-2022Deels uitgevoerdKamerstuk 2023Z133626 juli 2023​Motie van het lid Valstar c.s. over binnen de Joint Expeditionary Force de samenwerking versterken voor de beveiliging van de Noordzee en Baltische ZeeBegrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 2622-11-2022Deels uitgevoerd​Kamerstuk 33450, nr. 11814-02-2023​Motie van het lid Valstar c.s. over in gesprek gaan met banken en pensioenfondsen om barrières voor de defensiesector weg te nemenBegrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 2722-11-2022In behandeling​Motie van het lid Valstar c.s. over gratis reizen met de trein voor militairen in uniform en vaker oefeningen houden door Defensie in de steden.Begrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 2822-11-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 36200 X, nr. 86 Kamerstuk 36 410 X nr. 71-6-23 en 27-9-23​Motie van het lid Boswijk c.s. over onderzoeken of huidige kwalificaties van oefeningen en uitzendingen nog aansluiten bij de huidige situatie.Begrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 3622-11-2022Deels uitgevoerd​Kamerstuk 36200 X, nr. 8601-06-2023​Motie van het lid Boswijk c.s. over binnen de NAVO pleiten voor het in de DPCR meewegen van de geïntegreerde strijdkrachten in Europa.Begrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 3722-11-2022Deels uitgevoerd​Kamerstukken 28676, nr's 425; 426 en 42721-02- 2023​Motie van het lid Segers c.s. over de NATO Capability Targets als referentiepunt gebruiken bij het opstellen van de Defensienota en begrotingBegrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 3822-11-2022Uitgevoerd​28676-4645-8-2024​Motie van de leden Segers en Boswijk over mogelijkheden onderzoeken om het dienjaar sneller op te schalen en belangstellende snel uitsluitsel te geven.Begrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 3922-11-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 36 410-X-Nr. 7 & Kamerstuk 36124 Nr. 4527-9-23 en 3-6-24​Motie van het lid Stoffer c.s. over de ICA conditioneel maken voor de gunning en meewegen in de besluitvorming.Begrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 4122-11-2022Deels uitgevoerdKamerstuk 34225, nr. 4225 januari 2023​Motie van het lid Kuzu c.s. over exitgesprekken analyseren en omzetten in concrete verbeteringen om meer militairen duurzaam aan Defensie te binden.Begrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 4322-11-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 36200 X, nr. 861 juni 2023​Motie van de leden Kuzu en Valstar over bezien of de maximale termijn voor functies bij Defensie kan worden losgelaten of verruimd.Begrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 4422-11-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 36200 X, nr. 861 juni 2023​Motie van de leden Kuzu en Boswijk over meer welwillendheid bij het uitreiken van medailles aan reservisten bij de operationele commando'sBegrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 4522-11-2022Deels uitgevoerd​Kamerstuk 36200 X nr.7213 april 2023​Motie van de leden Koekkoek en Boswijk over bij onderhandelingen over het European Sky Shield Initiative de Europese strategische autonomie laten meewegen bij de keuze van systemenBegrotingsbehandeling Defensie 202336200 X, nr. 4622-11-2022UitgevoerdGerapporteerd in Kamerstuk 27830, nr. 395​, 27830, nr. 448, 27830, nr 458 & 36560-X, nr. 1001-05-2023​Motie van de leden Valstar en Stoffer over een evaluatie vijf jaar na plaatsing van de radar in Herwijnen.Tweeminutendebat Materieel27830, nr. 3697-7-2022In behandeling​Gewijzigde motie van de leden Eppink en Van der Plas over bij de aanschaf van onderzeeboten oog hebben voor het strategische belang en de noodzaak van de Nederlandse maritieme maakindustrieTweeminutendebat Materieel27830, nr. 3717-7-2022Deels uitgevoerd​Gerapporteerd in Kamerstukken 34225, nr's. 40 en 4103-10-2022​Gewijzigde motie van de leden Eppink en Van der Plas over de voorraad in Nederland evenredig aanvullen bij de levering van militaire goederen aan Oekraïne.Tweeminutendebat Materieel27830, nr. 3707-7-2022Doorlopend​Motie van de leden Fritsma (PVV) en van Haga (groep van Haga) over zorg dragen voor voldoende en directe toegang tot noodopvang voor veteranenNotaoverleg Veteranen30139, nr. 25920-6-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 30139, nr. 262 & Kamerstuk 30 139 nr. 27227-03-2023 & 01-02-24​Motie van de leden Hammelburg en Boswijk over versterking van gezamenlijke inkoop, interoperabiliteit en samenwerking met andere EU-landen op het gebied van onderhoudTweeminutendebat Hoofdlijnen Defensiebeleid35925 X, nr. 6521-4-2022In behandeling​Motie van het lid Valstar c.s. over pilots voor het versneld overgaan tot aanschaf van materieel.Tweeminutendebat Hoofdlijnen Defensiebeleid35925 X, nr. 7021-4-2022Uitgevoerd​Kamerstukken 35925 X, nr. 74; 27830, nr. 376 en 35925 X, nr. 8418 oktober 2022​Motie van het lid Valstar c.s. over steun voor bewapening van de MQ-9 Reaper.Tweeminutendebat Hoofdlijnen Defensiebeleid35925 X, nr. 6921-4-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 27830, nr 39923 mei 2023​Motie van het lid Boswijk c.s. over voorstellen voor innovatieve vormen van diensttijdTweeminutendebat Hoofdlijnen Defensiebeleid35925 X, nr. 6721-4-2022UitgevoerdKamerstuk 36200, nr. 8 & Kamerstuk 36124 Nr. 451-9-22 en 3-6-24​Motie van de leden Piri en Valstar over de Afghaanse oud-medewerkers uit dankbaarheid voor bewezen diensten op passende wijze erenDebat over de stand van zaken rondom de evacuatie in Afghanistan27925, nr. 89331-3-2022Deels uitgevoerd​Motie van het lid Van der Staaij c.s. over het wegnemen van knelpunten die diensten verhinderen Nederland te beschermen tegen landen met een offensief cyberprogrammaPlenair debat over de situatie in Oekraine36045, nr. 1628-2-2022Uitgevoerd​Kamerstuk 36263 (intreding Wiv)01-07-2024​Motie Hermans c.s. over concrete voorstellen om ondernemers beter te beschermen tegen digitale dreigingen en cybercriminelen.Debat over de Regeringsverklaring35788, nr. 12019-1-2022Uitgevoerd​Gerapporteerd in Kamerstuk 35925 VI, nr. 13626-05-2022​Motie van het lid van Wijngaarden c.s. over nauw optrekken met NAVO-bondgenoten bij volkenrechtelijke standpunten en militaire R&D als het gaat om autonome dan wel semiautonome wapensystemen.Notaoverleg Autonome Wapensystemen 13 december35848, nr. 1014-12-2021Doorlopend​Gerapporteerd in Kamerstuk 36100 V, nr. 904-07-2022De motie D66 Verzoekt de regering kaders op te stellen omtrent de inzet van lokale medewerkers —zowel onder arbeidscontract als op freelance basis - bij toekomstige militaire missies en op Nederlandse ambassades en consulaten en daarbij vast te leggen welke verantwoordelijkheden de Nederlandse staat wel of niet heeft ten opzichte van dit personeelBegrotingsbehandeling35925 X, nr. 2911-11-2021Doorlopend​Kamerstuk 36200-X, nr. 8515-05-2023De motie VVD Verzoekt de regering het Defensie Cyber Commando na afronding van de HR-transitie een eigen aanstellingsmandaat te geven, zodat het op vergelijkbare wijze als de huidige operationele commando's militairen kan aanstellen en laten doorstromen.Begrotingsbehandeling35925 X, nr. 2511-11-2021In behandeling​Gerapporteerd in Kamerstuk 36124, nr. 205-09-2022De motie van Wijngaarden VVD Verzoekt de regering te zorgen voor borging van het wezenlijk nationaal veiligheidsbelang en strategische autonomie, inclusief daarvoor benodigde betrokkenheid van de Gouden Driehoek, bij de gehele levensfase van de onderzeeboot; daartoe in de offerteaanvraag primaire en secundaire eisen te formuleren, en de Kamer voorafgaand aan het doen uitgaan van de offerteaanvraag desnoods vertrouwelijk te informeren over de afweging tussen primaire en secundaire eisen in het beoordelingskader en gevolgen voor strategische autonomie die voortvloeien uit de gemaakte keuzes; de Kamer tevens te informeren over de gevolgen hiervan voor de levensduurkosten van de onderzeeboten in relatie tot de return on investment.Begrotingsbehandeling35925 X, nr. 2411-11-2021Deels uitgevoerd​Kamerstuk 34225, nr. 4030 september 2022Verzoekt de regering, de deelnemende werven te vragen aan te tonen of en hoe zij de Nederlandse maritieme industrie zo veel mogelijk en op hoogwaardig strategisch technologisch niveau zullen betrekken bij ontwerp, ontwikkeling, bouw en instandhouding van de onderzeeboten, de uitkomsten hiervan nadrukkelijk te betrekken bij het zo snel mogelijk voortzetten van het verwervingsproces, en de Kamer hierover nader te informeren.Begrotingsbehandeling35925 X, nr. 3611-11-2021Deels uitgevoerd​Kamerstuk 34225, nr. 40​30 september 2022De motie Boswijk CDA Verzoekt de regering te kijken naar de mogelijkheden om gezamenlijk met de NAVO en meer in het bijzonder landen gelegen aan de Noordzee zoals Noorwegen, Duitsland, Denemarken, Groot-Brittannië, Frankrijk en België een strategie te ontwikkelingen voor de bescherming van onze cruciale infrastructuur gelegen in de Noordzee en de Kamer hierover voor de zomer van 2022 te rapporteren.Begrotingsbehandeling35925 X, nr. 2211-11-2021Deels uitgevoerdKamerstuk 33450, nr. 1188 februari 2023De motie Boswijk CDA Verzoekt de regering strenger te handhaven op de bovengenoemde wetsartikelen en het verbod (toelichting: tijdens meerdere anti-coronademonstraties betoger militaire uniformen dragen en misbuik maken van het Rode Kruis-embleem op helmen, kleding en vlaggen)Begrotingsbehandeling35925 X, nr. 2311-11-2021Doorlopend​Gerapporteerd in Kamerstuk 2022Z0004317-02-2022De motie van het lid Piri over onderzoeken of en hoe inzichtelijk gemaakt kan worden hoe investeringen bijdragen aan de operationele inzetbaarheid van de krijgsmachtBegrotingsbehandeling35925 X, nr. 4411-11-2021Doorlopend​Motie van de leden Ephraim en Eerdmans over een uitgebreide analyse en risico-inschatting voorafgaand aan militaire missies en een evaluatie na afloop.CD Meest recente situatie in Afghanistan27925, nr. 79818-8-2021Uitgevoerd​Kamerstuk 27925, nr. 91928 oktober 2022​Motie van het lid Dassen c.s. over een voorstel voor een mandaat voor de European External Action Service om een Europees noodplan op te stellen.CD Meest recente situatie in Afghanistan27925, nr. 79718-8-2021In behandeling​Gewijzigde motie van het lid Kuzu c.s. over een nationaal herdenkingsmonument voor Srebrenica (t.v.v. 26122-54)Tweeminutendebat Dutchbat-III26122, nr. 5823-6-2021Deels uitgevoerdKamerstuk 30139, nr. 25410 juni 2022​Motie van het lid Belhaj c.s. over een onafhankelijk onderzoek naar de besluitvorming rond het LIMCDebat over het leger dat informatie verzamelt over de Nld samenleving32761, nr. 18626-5-2021Deels uitgevoerdKamerstuk 32761, nr. 25813 januari 2023​Motie lid van Dijk: wenst een onafhankelijk onderzoek naar de betrokkenheid van NAVO landen bij de oorlog in AfghanistanPlenair debat art. 100 Afghanistan27925, nr. 77222-4-2021Deels uitgevoerd​Gerapporteerd in Kamerstukken 27925, nr's 872; 885 en 91231-12-2021​v Helvert CDA, CU, SP, PVV en PvdA: Roept het kabinet op om de RCR te stoppen en een alternatieve locatie te zoeken voor de SMART-L Radar.Nota Overleg Materieel27830, nr. 3323-2-2021Deels uitgevoerdKamerstuk 31936, nr. 9403 juni 2022Stoffer SGP en VVD: ​Verzoekt de regering, de defensievisie aan te vullen met een nader uitgewerkt kader voor de wijze waarop taakspecialisatie kan vormgegeven inclusief de voor- en nadelen daarvan.Begrotingsbehandeling 202135570 X, nr. 541-12-2020UitgevoerdKamerstuk 33279, nr. 3622 december 2022​Motie vd Nieuwenhuizen GL, VVD, D66, CDA: Verzoekt de regering, de bij de naamgeving van marineschepen betrokken instanties binnen defensie de uitdrukkelijke wens vanuit de Kamer mee te geven dat tenminste twee van de nieuw te verwerven marineschepen, waaronder fregatten, naar vrouwen met een grote betekenis voor de Nederlandse vrijheid worden vernoemd.Begrotingsbehandeling 202135570 X, nr. 401-12-2020Uitgevoerd​Kamerstuk 35925 X, nr. 47 en 27830, nr. 39312-04-2023Fritsma ​(PVV) Verzoekt de regering om een einde te maken aan de praktijk dat middels door Defensie verstrekte leningen de kas van het Turkse leger wordt gespekt.Begrotingsbehandeling 202135570 X, nr. 361-12-2020In behandeling​Gerapporteerd in Kamerstuk 35925 X, nr. 1715-11-2021Stoffer (SGP) c.s. Verzoekt de regering, bij evaluatie van de Wet defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF) te betrekken hoe daarin de notie kan worden opgenomen dat mede ten behoeve van investeringen in en instandhouding van materieel gestreefd wordt naar het realiseren van de NAVO-norm.Begrotingsbehandeling 202135570 X, nr. 551-12-2020In behandelingKerstens (PvdA) c.s.:​ Verzoekt de regering ervoor zorg te dragen dat ten aanzien van de inmiddels herhaaldelijk door de Veteranenombudsman in dezen gedane aanbevelingen bij zijn eerstvolgende Klachtmonitor duidelijke verbeteringen te zien zijn.Begrotingsbehandeling 2021, 1-12-202035570 X, nr. 481-12-2020DoorlopendMotie Belhaj c.s. over behoud van het Mariniersmuseum in Rotterdam.WGO Personeel/ Materieel35570 X, nr. 2730-11-2020In behandeling​Gerapporteerd in Kamerstukken35570 X, nr. 76; 35925 X, nr. 15 en 36200 X, nr. 6128-01-2021Motie Stoffer c.s. over optimaal gebruikmaken van een zelfscheppend Nederlands marinebouwclusterWGO Personeel/ Materieel35570 X, nr. 3030-11-2020Deels uitgevoerdGerapporteerd in amerstuk 34225, nr. 2830 september 2022Gewijzigde motie van het lid Diks over onderzoeken van incidenten bij militaire inzet in coalitieverband (t.v.v. 35363, nr. 3)Plenair debat transparantie burgerslachtoffers35363, nr. 419-12-2019Deels uitgevoerdGerapporteerd in Kamerstuk 29521, nr. 4427 april 2022Kerstens over de randvoorwaarden van een nieuw functie- en beloningsgebouw tot stand brengen en zo bij te dragen aan de aantrekkelijkheid van Defensie als werkgeverVAO Personeel35300, nr. 5019-12-2019Uitgevoerd​Kamerstukken 35925 X, nr. 82 en 36200 X, nr. 8, ​1 ‒ 9-2022 & 31-5-24​Motie Diks en Kerstens over het monitoren van mogelijke gezondheidsgevolgen voor het Defensiepersoneel.VAO militair radarstation Herwijnen31936, nr. 65411-9-2019In behandelingBelhaj: verzoekt de regering, alle mogelijke maatregelen te treffen om blootstelling aan en gezondheidsschade veroorzaakt door uitstootgassen van burnpits zo veel als mogelijk te voorkomen.AO Personeel35000 X, nr. 1139-4-2019DoorlopendGerapporteerd in Kamerstuk ​35570, X, nr. 10311-05-2021Motie Belhaj (D66): verzoekt de regering, om de nota Defensie Industrie Strategie en de Innovatiestrategie Defensie aan te vullen met voorstellen die volgen uit het plan van aanpak Defensie Operationele Energiestrategie.NO DIS31125, nr. 9818-2-2019Doorlopend​Gerapporteerd in kamerstuk 34919, nr. 7402-12-2020Bruins Slot: verzoekt de regering, de Defensie Cyber Strategie te verbreden met de inzet van cybersoldaten om Nederland te beschermen als cyberaanvallen in de ruimte dreigen de samenleving te ontwrichten, en de Kamer daarover te informeren.Begrotingsbehandeling 201935000 X, nr. 5221-11-2018Deels uitgevoerd​Gerapporteerd in Kamerstuk 36124, nr. 1025 ‒ 11-2022Kerstens: over gezamenlijk aanbod op de arbeidsmarkt door Defensie, de brandweer en de politie.WGO Personeel35000 X, nr. 3012-11-2018DoorlopendGerapporteerd in Kamerstuk 2020D2499322-06-2020Motie Kerstens (PvdA): verzoekt het kabinet in het kader van bedoelde zorgvuldigheid in overleg met betrokkenen zoals hiervoor genoemd te bezien op welke wijze tot een gedragen besluit kan worden gekomen en de Kamer hierover te informeren.Plenair debat luchthavenbesluit34932, nr. 115-7-2018UitgevoerdKamerstuk 31936, nr. 87721-09-2021Belhaj: verzoekt de regering, te allen tijde de Kamer actief te informeren, mocht de taak die opgenomen is in een instellingsbesluit voor het oprichten van een (tijdelijke) commissie onverhoopt geheel of gedeeltelijk wijzigen.AO Veiligheid en integriteit34775 X, nr. 11016-5-2018DoorlopendGerapporteerd in Kamerstuk 34919, nr. 4109-09-2019Belhaj: verzoekt de regering, na het voltooien van het strafrechtelijk onderzoek door het OM, onderzoek te doen naar de mogelijkheid om tot (aanvullende) interne disciplinaire maatregelen over te gaan indien er op enig moment sprake is geweest van nalatig en/of verwijtbaar handelen.AO Veiligheid en integriteit34775 X, nr. 10916-5-2018In behandelingVan Dijk: verzoekt de regering, alle mogelijke middelen in te zetten om het beantwoorden van de schuldvraag mogelijk te maken en daaraan consequenties te verbinden.AO Veiligheid en integriteit34775 X, nr. 11216-5-2018Doorlopend​Gewijzigde motie van het lid Diks over communicatie met externen over misbruikzaken (t.v.v. 34775 X, nr. 155)AO Veiligheid en Integriteit34775 X, nr. 11916-5-2018UitgevoerdKamerstuk 36124, nr. 807-10-2022​Voordewind: verzoekt de regering, te onderzoeken op welke wijze in het toetsingskader voor deelname aan internationale missies duidelijke, controleerbare criteria voor de veiligheid en de medische zorg voor Nederlandse militairen tijdens internationale missies opgenomen kunnen worden, en de Kamer hierover te informeren,Begrotingsbehandeling 201834775 X, nr. 5223-11-2017Uitgevoerd​Kamerstuk 36200 X Nr.62​22-12-2022Tabel 46 Door bewindslieden gedane toezeggingenDirectieOmschrijving van de toezeggingBronnaam/ VindplaatsBronnummerDatumStatusNummer KamerbriefDatum toezegging afgedaanDIA/HDP​De vraag van dhr. Boswijk over de inzet van veteranen bij de NAVO-top, wordt door de minister doorgeleid naar de betreffende bewindspersoon.CD Politie 19 decTZ202412-15419-12-2024Afgedaan19-12-2024DJZDe minister informeert de Kamer medio november over de oplossingen ten aanzien van de huisvesting van de CTIVD.​CD Hoofdlijnennotitie herziening Wiv 201723-10-2024OpenstaandDJZDe minister verstuurt in juni 2025 een stand-van-zakenbrief inzake het wetgevingstraject, waarin tevens de resultaten van de invoeringstoets zullen zijn verwerkt. De eerder voor eind 2024 aangekondigde startbrief komt daarmee te vervallen.CD Hoofdlijnennotitie herziening Wiv 201723-10-2024OpenstaandDJZ​De minister-president informeert de Kamer over de uitkomst van de bespreking binnen het kabinet over de uitvoering van de motie-Van Nispen inzake het op peil houden van het budget van de CTIVD de komende jaren met het geld dat beschikbaar komt uit de enveloppe nationale veiligheid en het amendement-Van Nispen/Six Dijkstra nog voor de stemmingen over de begrotingen begin december. Dat is een toezegging aan de heer Van Nispen.​CD Hoofdlijnennotitie herziening Wiv 201723-10-2024OpenstaandDIA​De minister van BZ zegt toe om samen met de minister van Defensie een zogeheten Samenhangbrief over de visie van het kabinet over de samenhang van missies op te stellen, te ontvangen in Q1 van 2025.​CD Voortgang en Evaluatie missiesTZ202410-17622-10-2024In behandelingDIA​De minister zegt toe om in de geannoteerde agenda van de NAVO-ministeriële in februari 2025 in te gaan op de inzet van Nederland voor een mogelijke NAVO-oefening op de Noordzee​.CD Voortgang en Evaluatie missiesTZ202410-17722-10-2024AfgedaanD2025-00126131-01-2025DIA​Minimaal jaarlijks wordt er gerapporteerd over meldingen van vermoedens van burgerslachtoffers t.g.v. Nederlandse geweldsaanwending.​CD Voortgang en Evaluatie Missies en Operaties22-10-2024In behandelingDBE​De staatssecretaris zegt toe voor eind 2024 de Kamer een opzet voor de periodieke rapportage mensen toe te zullen sturen en bij de gelegenheid ook in te gaan op een aantal vragen gesteld door de rapporteurs over de strategische evaluatie agenda​.WGO Personeel en MaterieelTZ202411-06821-10-2024OpenstaandHDP​De staatssecretaris zegt toe dat de Kamer in Q1 2025 een strategische P-agenda ontvangt waarin de adviezen van de externe adviseur betrokken worden.WGO Personeel en MaterieelTZ202411-06921-10-2024OpenstaandHDP​De staatssecretaris zegt toe de Kamer voor de plenaire begrotingsbehandeling (13-14 nov) een brief te zullen sturen waarin hij in kaart brengt welke voorbereidingen en maatregelen worden getroffen op medisch gebied in een artikel 5 scenario. ​WGO Personeel en MaterieelTZ202411-07021-10-2024Afgedaan36600-X nr. 2312 november 2024DMLVD​De  minister van Defensie zegt toe bij bij komende gelegenheden schriftelijk aan de Kamer te zullen melden welke nieuwe stappen zijn gezet met betrekking tot de Europese gezamenlijke inkoop van defensiematerieel​CD Nederlandse en Europese Defensie IndustrieTZ202411-06615-10-2024In behandelingDMLVDDe minister van Defensie zegt toe om de Kamer te zullen informeren over de voortgang van de gesprekken met de Nederlandse industrie over munitieproductie wanneer het moment opportuun is (zodra het concreet is en er iets over te melden valt).CD Nederlandse en Europese Defensie IndustrieTZ202411-06715-10-2024AfgedaanDIA​De minister van Defensie zal in het verslag van de aankomende NAVO-top een update geven inzake de coördinerende rol van de NAVO bij het command center​CD NAVO 3 juli 243-7-2024AfgedaanBZ2403413, Werksessie III13-08-2024DIA​De minister van Defensie zal tijdens de bespreking van de Defensiebegroting ingaan op wat de extra capaciteitsbehoefte betekent voor de Nederlands krijgsmacht. Dit is een toezegging aan de heer Boswijk.​​CD NAVO 3 juli 243-7-2024AfgedaanVerslag TK 32-2024-2025-I10-02-2025HDP​De Minister zegt toe om de cijfers over het aantal dakloze veteranen nader te onderzoeken en deze cijfers te betrekken bij de aanpak. Toezegging aan het lid Pool (PVV).Notaoverleg veteranenTZ202406-04524-6-2024Afgedaan30139-2796 november 2024HDP​De minister zegt toe om de bestaande initiatieven met betrekking tot het waarderen van veteranen in kaart te brengen en te onderzoeken welke verdere stappen en uitbreiding mogelijk zijn.​ Toezegging aan het lid Erkens (VVD).Notaoverleg veteranenTZ202406-04424-6-2024OpenstaandDMLVD​Toezegging bij Ruimte voor Defensie. Toezegging om de ontwerp beleidsvisie Ruimte voor Defensie bij de start van de inzage legging aan de Kamer te sturen in het eerste kwartaal van 2025, inclusief de verwachte tijdslijnen van processen.CD Ruimte voor DefensieTZ202406-03619-6-2024AfgedaanD2025-00035229-01-2025DMLVD​Toezegging om voor het einde van het jaar 2024 de Kamer te informeren over de belevingen over de schade- en klachtenafhandeling in Reek.​CD Ruimte voor DefensieTZ202406-03719-6-2024AfgedaanBS202403146228 oktober 2024HDP​De staatssecretaris zegt toe in de eerstvolgende verzamelbrief personeel ook nader zou worden ingegaan op de mogelijkheden tot verbetering van de uitwisselbaarheid van civiele verpleegkundigen en militaire verpleegkundigen. Toezegging aan het lid Boswijk (CDA)CD Personeel & Materieel 13-6-24TZ202406-04713-6-2024Afgedaan33 763 Nr. 15715 oktober 2024HDP​De staatsecretaris zegt toe in de volgende verzamelbrief personeel nader in te gaan op de mogelijkheid dat reservisten alle benodigde opleidingen binnen, of in opdracht van, Defensie krijgen. Toezegging aan het lid Boswijk (CDA).CD Personeel & Materieel 13-6-24TZ202406-04813-6-2024Afgedaan33 763 Nr. 15715 oktober 2024DMLVD​De staatssecretaris zegt toe dat in de komende DPO ,waar mogelijk, er per project​ wordt gemotiveerd waarom er vertraging is opgelopen.CD Personeel & Materieel 13-6-24TZ202406-04913-6-2024In behandelingHDFC​De staatssecretaris zegt toe in de eerstvolgende voortgangsrapportage inzake de aanschaf onderzeeboten een mogelijke manier van toerekening van hulpsystemen (LCC) aan het onderzeebotenproject op te zullen nemen. Ter beoordeling voor de Kamer.CD Personeel & Materieel 13-6-24TZ202406-05013-6-2024OpenstaandHDPDe staatssecretaris zegt toe de​ toelichting en juridische aspecten van argumentatie tegen het uitvoeren van de motie Dobbe (6410-X-58), met daarbij een omschrijving van de barrières die de staatssecretaris ziet toe te lichten in een KB​CD Veiligheid en IntegriteitTZ202404-20624-4-2024OpenstaandHDP​De staatssecretaris zegt toe een update van de activiteiten met betrekking tot het drugs- en drankbeleid bij Defensie toe te sturen.CD Veiligheid en IntegriteitTZ202404-20724-4-2024Afgedaan33 763 Nr. 15715 oktober 2024DIADe minister zegt toe schriftelijk te zullen rapporteren over leer cyclus van uitgevoerde missies en lopende conflticten ​​Commissiedebat voortgang en evaluatie missies 26-3TZ202406-05826-3-2024In behandelingDIA​De minister van Defensie zal de Kamer binnenkort informeren over de financiële bijdrage van Nederland aan de International Drone Coalition en de daarbij behorende tijdslijn.​Debat over de staat van de oorlog in EuropaTZ202403-08114-3-2024In behandelingHDP​De staatssecretaris zegt toe om voor eind 2024 een brief aan de Kamer te zenden over de ingewikkeldheden van mogelijke aanvullende wetgeving waarmee civiele werkgevers het comfort kan worden gegeven dat werknemers ook reservist kunnen zijn.Begroting DefensieTZ202402-0877-2-2024Deels afgedaan2024Z08313DMLVDDe staatssecretaris zegt toe om voor de zomer 2024 per brief aan de Kamer te rapporteren over de uitkomsten van de gesprekken met VDL over industriële capaciteit t.b.v. Defensie.​Begroting DefensieTZ202402-0907-2-2024OpenstaandDSKDe staatssecretaris zegt toe rond de zomer van 2024 een brief aan de Kamer te zenden over het in beeld brengen van wat er nodig is om de maatschappij voor te bereiden op een militaire dreiging en welke beleidskeuzes er zijn.​Begroting DefensieTZ202402-0897-2-2024Afgedaan30 821, nr 249.06-09-2024HDPDe staatssecretaris zegt toe om voor Kerst 2024 een brief aan de Kamer te zenden met informatie over de verschillende aspecten van een wetswijziging om het mogelijk te maken dat mensen zonder Nederlandse nationaliteit kunnen dienen in het Nederlandse leger.​Begroting DefensieTZ202402-0867-2-2024Afgedaan33 763 Nr. 15715 oktober 2024DMLVD​De staatssecretaris zegt toe dat in DMP-brieven ook aandacht aan benodigd personeel zal worden besteed. ​WGO Personeel & MaterieelTZ202402-00329-1-2024DoorlopendDGB​De staatssecretaris zegt toe de Kamer uiterlijk 21 juni 2024 een plan toe te sturen om de interne regeldruk in kaart te brengen.​WGO Personeel/MaterieelTZ202402-00129-1-2024Afgedaan2024D3500825-09-2024HDP​De staatssecretaris zegt toe tijdig voor het komende (nog ongeplande) personeelsdebat Defensie een brief aan de Kamer te sturen inzake de verschillen tussen de positie van beroepsmilitairen en dienjaarmilitairen.​WGO Personeel/MaterieelTZ202402-00529-1-2024OpenstaandDOBP​De minister van Defensie zegt toe om in de komende versies van de stand van Defensie waar mogelijk historische cijfers op te nemen.WGO Jaarverslag en SlotwetTZ202307-05121-6-2023DoorlopendDOBP​De minister van Defensie zegt toe om per krijgsmacht deel trends (wordt nog gekeken naar de specifieke vormgeving) in zwaarwegende knelpunten m.b.t. gereedheid en inzetbaarheid in de stand van Defensie op te nemen.WGO Jaarverslag en SlotwetTZ202307-05321-6-2023DoorlopendDBE​De minister van Defensie en staatssecretaris van Defensie zeggen toe om in de komende rapportages over de door de Algemene Rekenkamer geconstateerde onvolkomenheden ook in te zullen gaan op de te verwachte tijdpaden waarbinnen deze onvolkomenheden zullen zijn opgelost en met welke onderliggende plannen.WGO Jaarverslag en SlotwetTZ202307-05621-6-2023In behandelingDBE​De staatssecretaris van Defensie zegt toe om de Kamer voor de komende begrotingsbehandeling nader te zullen informeren over de verzameling van acties om de administratieve lastendruk en complexe regelgeving in het inkoopproces te bestrijden.WGO Jaarverslag en SlotwetTZ202307-05821-6-2023In behandelingBS2023027304DMLVD​De staatssecretaris van Defensie zegt toe om voor het komende vastgoeddebat de Kamer te zullen informeren over de mate van inzicht in de huidige stand van het vastgoed.WGO Jaarverslag en SlotwetTZ202307-06021-6-2023OpenstaandDMLVD​De staatssecretaris van Defensie zegt toe dat de Kamer tijdig voor het komende debat inzake Vastgoed vertrouwelijk nader zal worden geinformeerd over het onderliggende plan voor de  Vastgoedtransitie, mogelijk aangevuld met een vertrouwelijke briefing.WGO Jaarverslag en SlotwetTZ202307-06221-6-2023OpenstaandHDP​De minister zegt toe in de komende veteranennota's ook meer in te zullen gaan op de particuliere initiatieven in relatie tot de reguliere activiteiten van Defensie en het Veteraneninstituut NLVI met betrekking tot de hulp aan Veteranen​Notaoverleg VeteranenTZ202307-07419-6-2023DoorlopendKamerstuk 30 139 nr. 274HDP​De minister van Defensie zegt toe in de toekomstige veteranennota's meer in te gaan op de verschillende deelgroepen van veteranen, mede aan de hand van een daarvoor relevant onderzoek van het veteraneninstituut dat loopt. ​Notaoverleg Veteranenn.t.b.19-6-2023DoorlopendDIA​De minister van Defensie zegt toe om in overleg met het ministerie van Buitenlandse Zaken te zullen bezien hoe de Kamer kan worden meegenomen in het proces van concretiseren van veiligheidsgaranties voor Oekraine en de Kamer hierover, zo mogelijk, in de geannoteerde agenda voor de NAVO-top te Vilnius te informeren.CD NAVO DMMTZ202307-0798-6-2023Afgedaan28676-43930-06-2023DSKIn het na de zomer te ontvangen actieplan voor de implementatie van de Noordzee-strategie zal ook specifiek worden ingegaan op het al dan niet kiezen voor een nationale autoriteit. Ook zal daarin niet alleen worden ingegaan op nieuwe initiatieven maar op de samenhang met bestaande acties en structuren.Commissiedebat Strategie ter bescherming van de Noordzee-infrastructuurTZ202305-12825-5-2023Afgedaan33450-12810-6-2024DMLVDIn de geïntegreerde rapportage zal ook in beeld worden gebracht wat de effecten van concrete projecten - zoals Assen/Havelte - zijn op de financiële doelstellingen van het Strategisch Vastgoedplan.​CD VastgoedTZ202302-19623-2-2023In behandelingDMLVD​Er zullen geen onomkeerbare stappen gezet worden bij de overdracht van het vastgoedstelsel naar het Rijksvastgoedbedrijf voordat de Kamer is geïnformeerd en heeft gesproken over het mitigeren van de risico's. Dit zal ook in het perspectief worden geplaatst van de ervaringen met het Rijksvastgoedbedrijf sinds 2014.CD VastgoedTZ202302-19723-2-2023In behandelingDMLVD en DIA​​De minister van Defensie zal de Kamer periodiek informeren over Europese samenwerking in de defensie-industrie, waarbij zij zal overleggen met de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking of zij de Kamer kan informeren over vormen van bilaterale samenwerking.Commissiedebat Defensie Industrie StrategieTZ202302-0191-2-2023Doorlopend36410-X-93 (14 06 2024 )DMLVD​De minister van Economische Zaken en Klimaat en de staatssecretaris van Defensie zullen de Kamer in het najaar informeren over de mogelijkheden van een revolverend fonds voor financiering van de Defensie Industrie Strategie, zo mogelijk vóór de begrotingsbehandeling EZK.Commissiedebat Defensie Industrie Strategie2023D046621-2-2023Deels afgedaan36410-X-9314 06 2024DMLVD​​De staatssecretaris van Defensie zegt toe dat bij de aanbieding van het DPO 2024 een evaluatie van de nu voorgestelde aanpassing van het huidige DMP aan de Kamer zal worden aangeboden.Verzamelcommissiedebat DefensieTZ202302-12026-1-2023Afgedaan2024D3361017-09-2024DIA​Als de NAVO cyclus aansluit op de begrotingsbehandeling, ontvangt de Kamer voorafgaand daaraan de Defence Planning Capability ReviewBegrotingsbehandeling Defensie 2023TZ202211-23617-11-2022In behandelingHDP​Voor de zomer van 2023 ontvangt de Kamer een brief over het verschil in de uitzendbescherming bij uitzendingen en oefeningen en de nazorg voor medewerkersBegrotingsbehandeling Defensie 2023TZ202211-23917-11-2022Deels afgedaan36 200 X 86 van 1 juni 2023DMLVD​​In de periodieke voortgangsrapportages over de vervanging onderzeebootcapaciteit zal ook aandacht worden besteed aan risico’s en scenario’s met betrekking tot een capability gap.Begrotingsbehandeling Defensie 2023TZ202211-24017-11-2022DoorlopendDIA​Bij de inzet van inlichtingencapaciteit voorafgaand aan de missie een analyse maken van  de inlichtingenbehoefte en -actoren binnen de missie en het vaststellen van de behoefte en taakverdeling civiel/militair.Kabinetsreactie eindevaluatie MINUSMA 2014-2019Kamerstuk 29521, nr. 45130-9-2022DoorlopendDIA​Nederlands personeel moet voorafgaand aan een inzet van inlichtingencapaciteit in VN-verband worden geïnstrueerd over gangbare VN-werkwijzen op het gebied van informatie- en inlichtingendeling.Kabinetsreactie eindevaluatie MINUSMA 2014-2019Kamerstuk 29521, nr. 45130-9-2022DoorlopendHDP​Mogelijkheden bezien om taalvaardigheid onder militairen te verbeteren.Kabinetsreactie eindevaluatie MINUSMA 2014-2019Kamerstuk 29521, nr. 45130-9-2022In behandelingDIA​Bij een toekomstige inzet is het van belang de samenhang van NLse inzet met de bredere missie te optimaliseren.Kabinetsreactie eindevaluatie MINUSMA 2014-2019Kamerstuk 29521, nr. 45130-9-2022DoorlopendDIA​Organisatorisch borgen van de kennis over VN-missies die is opgedaan binnen MINUSMAKabinetsreactie eindevaluatie MINUSMA 2014-2019Kamerstuk 29521, nr. 45130-9-2022In behandelingDIADefensie zal bezien of de voorbereiding van militairen op VN-werkwijzen en methoden momenteel toereikend is of verbeterd moet worden. ​Kabinetsreactie eindevaluatie MINUSMA 2014-2019Kamerstuk 29521, nr. 45130-9-2022DoorlopendDIA​Meenemen van de IOB-aanbevelingen m.b.t. de geïntegreerde benadering in de ontwikkeling van het interdepartementale beleid hieromtrent en in de toekomstige voorbereiding en uitvoering van bijdragen aan missies.Kabinetsreactie eindevaluatie MINUSMA 2014-2019Kamerstuk 29521, nr. 45130-9-2022In behandelingDIA​Een duidelijke formulering van missiemandaat, en NL doelstellingen in artikel 100-brieven conform de IOB aanbeveling.Kabinetsreactie eindevaluatie MINUSMA 2014-2019Kamerstuk 29521, nr. 45130-9-2022DoorlopendHDP​De minister zegt toe de volgende veteranennota's uiterlijk op 1 juni van dat jaar  en van trends voorzien, aan de Tweede Kamer zal worden aangeboden.Notaoverleg Veteranen2022D2599420-6-2022DoorlopendHDP​De minister zou willen onderzoeken of wij een bredere groep van medewerkers van Defensie, de de bredere groep die ook onder de tolkenregeling valt , van een blijk van waardering zouden kunnen voorzien (bijvoorbeeld tolkenpenning).Debat over de stand van zaken rondom de evacuatie in AfghanistanPlenair verslag 67e vergadering 31 maart 202231-3-2022Deels afgedaanDIADe minister zegt toe de Kamer te informeren over het gebruik van verboden wapens/ munitie in de oorlog Oekraïne-Rusland. Openbaar als het kan, vertrouwelijk als het moet.Debat over de situatie in Oekraïne2022D0798528-2-2022AfgedaanGerapporteerd in Kamerstuk 21501 20, nr. 179615-04-2022DSK​De minister zegt toe om de Kamer (via de geëigende kanalen) te informeren over het gegeven of men binnen de NAVO meer inlichtingen met elkaar kan delen.Debat over de situatie in Oekraïne2022D0798528-2-2022DoorlopendDV​Staatssecretaris zegt toe 1x per jaar terug te koppelen welke aanbevelingen we van de IVD hebben overgenomen en welke niet (onderdeel jaarverslag).CD Veiligheid en Integrteit2022D0657916-2-2022DoorlopendDOPS​​In het operationele planningsproces (voor een art. 100 missie) dient meer aandacht uit te gaan naar het onderkennen en begrijpen van de militair-diplomatieke relaties en de lokale bureaucratische processen. De mogelijkheid tot het verkrijgen van diplomatieke goedkeuring voor toegang vormt hierin een belangrijk component. Toezegging dat er de toekomst indien mogelijk concretere afspraken gemaakt moeten worden voorafgaand aan een missie, zodat een uitgezonden eenheid wordt ontlast.Kabinetsreactie eindevaluatie EMASOH29521, nr. 4386-12-2021In behandelingDMLVDF-35 tekortkomingenDe minister zal in het geval dat als gevolg van tekortkomingen er over de kwaliteit van het vliegtuig getwijfeld wordt, dit uit de voortgangsrapportage halen die het TNO maakt en dit met de kamer delen.Begrotingsbehandeling november 2021Plenair verslag 21e vergadering, donderdag 11 november11-11-2021DoorlopendGerapporteerd in Kamerstuk 26488, nr. 473DIADe minister zal de personeelsadministratie voor wat betreft voor ons werkend lokaal personeel in het buitenland beter op orde krijgen. Dit zal gedeeld worden met de kamer. [Toezegging herzien na behandeling motie 11 (D66)]Begrotingsbehandeling november 2021Plenair verslag 21e vergadering, donderdag 11 november11-11-2021AfgedaanGerapporteerd in Kamerstukken 27925, nr. 722 en 2022Z14731CIODe staatssecretaris zendt ieder in het kader van GrIT uitgebracht BIT-advies aan de Kamer.AO Grensverleggende IT31125, nr. 11710-12-2020DoorlopendGerapporteerd in Kamerstukken 31125, nr. 119 en 35728, nr. 6DIADe minister informeert de Kamer over de onderzoeksvragen (van de onafhankelijke commissie naar de wapeninzet in Hawija) zodra deze zijn vastgesteld, alsmede over de voortgang van het onafhankelijke onderzoek.Notaoverleg Burgerslachtoffers27925, nr. 7508-10-2020AfgedaanGerapporteerd in Kamerstuk 27925, nr. 754.27-01-2025DIANiet in de geannoteerde agenda’s, maar in de verslagen van de EU Defensieraden informeert de minister van Defensie de Kamer voortaan over de voortgang en stand van zaken van de Europese Defensiesamenwerking.AO EU Defensieraad21501 28, nr. 2003-3-2020DoorlopendDIABij toekomstige missies wordt vooraf duidelijk gemaakt hoe de voortgang van de missie zal worden gemeten en in de artikel 100-brieven wordt standaard een paragraaf opgenomen waarin de aandachtspunten en risico's worden benoemd, en de maatregelen die we willen nemen om die te beperken.Plenair debat over misleiding VS t.a.v. de oorlog in AfghanistanPlenaire verslag (stenogram)6-2-2020Doorlopendo.a. gerapporteerd in Kamerstukken 29521, nr. 417 en 27925, nr's 755; 785; 868 en 919HDFCDe ontwikkeling van de prijzen voor exploitatie en investeringen zal de minister van Defensie – conform de aanbeveling van het CBS – ook de komende jaren blijven volgen. In het jaarverslag en de begroting zal de minister u hierover informeren.Nota naar aanleiding van het verslag35280, nr. 73-2-2020DoorlopendO.a. over gerapporteerd in Kamerstuk 36200 XDMLVDDe staatssecretaris van Defensie informeert de Kamer op reguliere momenten, bijvoorbeeld in het kader van het jaarverslag, over de invulling van de motie Van Helvert m.b.t. inzet klimaatgelden voor verduurzaming Defensievastgoed.AO Vastgoed34919, nr. 4926-11-2019Doorlopendgerapporteerd in Kamerstuk 36100 X, nr. 1DSKDe Staatssecretaris van Defensie zegt toe de Kamer bij de begrotingen en bij de verantwoordingsstukken te zullen informeren over de experimenten en ervaringen m.b.t. innovatief partnerschap.Notaoverleg Defensie Industrie Strategie31125, nr. 10218-2-2019Doorlopendgerapporteerd in Kamerstukken 27830, nr. 303; 34919, nr. 46; 36100 X, nr. 1DIADe minister van Defensie zegt toe in de komende voortgangsrapportages en evaluaties van militaire missies nader in te zullen gaan op de effecten van lopende missies op de gereedheid van de Defensieorganisatie in brede zin.AO voortgang missies/ operaties29521, nr. 36627-6-2018Doorlopendo.a. gerapporteerd in Kamerstuk 34919, nr. 90HDPDe minister van Defensie zegt toe in de komende Veteranennota meer in te zullen gaan op de langere termijn, en dit tweejaarlijks te zullen herhalen. (Start 2019).Notaoverleg Veteranen30139, nr. 20126-6-2018DoorlopendO.a. gerapporteerd in Kamerstukken 30139, nr. 220; 30139, nr. 243 en 30139, nr. 254DIADe minister van Defensie zegt toe in de volgende evaluaties het aantal militairen en het aantal missies te vermelden.AO Evaluatie missies/ operaties29521, nr. 35013-9-2017DoorlopendO.a. gerapporteerd in Kamerstuk 29521, nr. 444DOBPDe minister zegt toe om in de Jaarverslagen het stoplichtmodel te implementeren voor de maatregelen ter versterking van de basisgereedheid.WGO Jaarverslag Ministerie van Defensie 201634725 X, nr. 1114-6-2017AfgedaanLaatst gerapporteerd in Kamerstuk 34919, nr. 9024-5-2022HDPDe minister gaat nog duidelijker aangeven in rapportages en brieven wat het aandeel van pensioenen en uitkeringen is.WGO Slotwet Ministerie van Defensie 201534475 X, nr. 1516-6-2016DoorlopendGerapporteerd in Kamerstukken 35570 X, nr. 1 en 35570 X, nr. 2DIA​De minister van Defensie zegt toe voortaan documenten van algemeen defensiebelang, zoals de NATO Defence Planning Capability Review, ook aan de Eerste Kamer te sturen.Plenaire vergadering T02301Verslag EK 2015/2016, nr. 32, item 431-5-2016DoorlopendGerapporteerd in Kamerstuk 28676, nr. 299HDFCDe Kamer ontvangt bij de begroting jaarlijks inzicht in de effecten van het wel/niet toekennen van prijscompensatie door de minister van Financiën.WGO vaststelling begrotingsstaten voor het jaar 2016 onderldeel materieel34300 X, nr. 682-11-2015DoorlopendO.a. gerapporteerd in Kamerstukken 36100 X, nr. 1 en 36200 XDMLVDDe minister zal in de volgende Materieelprojectenoverzichten nadere toelichting geven op de keuzes die voor bepaalde  materieelprojecten gemaakt zijn. Daarbij wordt ingegaan op de overwegingen en de mogelijke gevolgen voor andere materieelprojecten.WGO vaststelling begrotingsstaten voor het jaar 2016 onderldeel materieel34300 X, nr. 682-11-2015DoorlopendGerapporteerd in Kamerstuk 27830, nr. 374DSKDe minister van Defensie zal de Kamer informeren over de gevolgen voor de nationaliteit van de actief dienende militair, die recent is vertrokken naar Syrië en zich waarschijnlijk heeft aangesloten bij ISIS (betreft vraagstuk van statelijke/niet-statelijke actoren).AO MIVD29924, nr. 1359-9-2015In behandelingDIADe minister van Defensie neemt voortaan bij artikel-100 brieven op wat de materiële gereedheid is alsmede de gevolgen voor de operationele gereedheid, inclusief de financiële aspecten daarvan.WGO Jaarverslag en Slotwet 201434200, nr. 1517-6-2015Doorlopendo.a. gerapporteerd in Kamerstukken 29521, nr. 417 en 27925, nr's 755; 785; 868 en 919DMLVD​De minister van Defensie zegt, naar aanleiding van een vraag van het lid Franken (CDA), toe om de voortgangsrapportages over de F-35 ook aan de Eerste Kamer te zenden, en bij deze rapportages in te gaan op de ontwikkelingen in de stealthtechnologie en de sensoren.Voortzetting beleidsdebatVerslag EK 2014/2015, nr. 25 item 824-3-2015DoorlopendDIADe ministers van Defensie en buitenlandse Zaken zeggen toe het gender-aspect, daar waar relevant, bij missies mee te nemen in een volgende evaluatie.AO kleine operaties29521, nr. 28226-11-2014DoorlopendO.a. gerapporteerd 27925, nr. 755; 27925, nr. 732; 29521, nr. 451DIA​De minister van Defensie zegt de Eerste Kamer toe jaarlijks een totaaloverzicht (dezelfde als de Tweede Kamer reeds ontvangt) te sturen van de stappen die zijn gezet op het terrein van internationale militaire samenwerkingMondeling overleg33 750 X, F - blz. 15-1625-11-2014DoorlopendDIADe Kamer wordt bij toekomstige operaties/missies voortaan geïnformeerd over de mogelijke gevolgen van de betreffende missie voor de personeelscapaciteit bij de (ondersteunende) onderdelen van de Krijgsmacht.AO Personeel33750, nr. 6927-5-2014DoorlopendGerapporteerd in Kamerstuk 29521, nr. 42615-10-2021DIADe inzet van de minister is om de toekomstige geannoteerde agenda's en verslagen van NAVO-bijeenkomsten te verbeteren qua informatie over inhoud van de agendapunten en het Nederlandse standpunt.AO NAVO Defensie Ministeriële28676, nr. 20018-2-2014DoorlopendLaatst gerapporteerd in Kamerstuk 28676, nr. 426HDPPer missie zal in het vervolg op voorhand een inschatting van de kosten voor de zorg worden aangegeven. De kosten voor nazorg zullen ook worden meegenomen in de evaluatie van missies.AO Personeel31700 X, nr. 10925-3-2009DoorlopendO.a. gerapporteerd in Kamerstukken 27925, nr. 755; 27925, nr. 732; 27925, nr. 868DIAIn de toekomst zal de minister van Defensie in artikel-100 brieven en stand van zakenbrieven, wanneer van toepassing, ingaan op civiele dienstverlening tijdens uitzendingen.AO Civiele Dienstverlening31700 X, nr. 5823-10-2008DoorlopendLaatst gerapporteerd in Kamerstukken 27925, nr. 755; 27925, nr. 732; 27925, nr. 868Bijlage 3: Afgerond evaluatie- en overig onderzoekConform de Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV) staan in deze bijlage:1.De (evaluatie)onderzoeken die op de SEA geprogrammeerd waren met 2024 als afrondingsjaar.2.De afgeronde (evaluatie)onderzoeken uit de jaarverslagen 2021, 2022 en 2023.Tabel 47 Thema 1. Koers voor versterkingEvaluatieType onderzoekAfrondingStatusBegrotingsartikelVindplaats/toelichting onderzoekNLD-DEU samenwerkingsverbandenSynthese (beleidsdoorlichting)2024AfgerondH 10, artikel 3DMF, artikel 3Kamerstuk 31516, nr. 44Benutten EU-instrumenten capaciteitsontwikkelingEx-durante evaluatie2025i.p.v.2024UitgesteldArtikeloverstijgendEuropese defensiesamenwerking op het terrein van capaciteitsontwikkeling te kunnen vergroten, is het van belang dat EU-instrumenten en processen (CDP, CARD, PESCO, EDA, EDF) optimaal worden benut.Tijdens de evaluatie wordt gekeken naar de mate waarin instrumenten geïmplementeerd zijn in de eigen planprocessen, wat dit tot nu toe concreet heeft opgeleverd en hoe hier verdere stappen in genomen kunnen worden.In 2025 voert Defensie een evaluatie rondom het Europees Defensiefonds uit. De rapportage van de EDF-evaluatie wordt als input voor deze evaluatie gebruikt. De EDF-evaluatie vindt pas in 2025 plaats, daarom is deze evaluatie een jaar opgeschoven.Tabel 48 Thema 2. GevechtskrachtEvaluatieType onderzoekAfrondingStatusBegrotingsartikelVindplaats/toelichting onderzoekFleet Operational Standards and Training (FOST)Synthese (beleidsdoorlichting)2024AfgerondH 10, artikel 2Kamerstuk 31516, nr. 43EMASOHEx-post evaluatie2021AfgerondH 10, artikel 1Kamerstuk 29521, nr. 438De evacuatie uit AfghanistanQuick scan2021AfgerondH 10, artikel 1Link naar onderzoekCMX’22 / Resilient Lion ’22Ex-post evaluatie2022AfgerondArtikeloverstijgendDe NAVO organiseert periodiek een politiek-militair strategische crisismanagementoefening (Crisis Management Exercise, CMX) om besluitvorming in NAVO-verband te beoefenen. De editie van 2022 is afgelast in verband met de inval van Rusland in Oekraïne. Om alsnog relevante vraagstukken te bespreken in de daarvoor bestemde overleggen is de oefening Resilient Lion gehouden. Na afloop is de voorbereiding op – en deelname aan de oefening geëvalueerd en zijn aanbevelingen ter verbetering geformuleerd.Een missie in een missie. De Nederlandse bijdrage aan de VN Multidimensionale Geïntegreerde Stabilisatie Missie in Mali (MINUSMA) 2014-2019Ex-post evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 1Kamerstuk 29521, nr. 451Vlucht verzekerd. Eindevaluatie Nederlandse C-130 bijdrage aan VN-missie MINUSMA in Mali 2021-2022.Ex-post evaluatie2023AfgerondH 10, artikel 1Link naar onderzoekTussen wens en werkelijkheid. Eindevaluatie van de Nederlandse Bijdrage aan Resolute Support.Ex-post evaluatie2023AfgerondH 10, artikel 1Link naar onderzoekReconstructie en analyse van de evacuatie uit Kaboel in augustus 2021Ex-post evaluatie2023AfgerondH 10, artikel 1Kamerstuk 27925, nr. 955Intensivering zoektocht vermist Special Report AfghanistanEx-post onderzoek2023AfgerondH 10, artikel 1Kamerstuk 27925, nr. 945Vervolg zoekslag vermeend rapport Afghanistan (SR 2.0)Ex-post onderzoek2025Anders(loopt)H 10, artikel 1Sinds de Kamer is geïnformeerd over de voortgang van het actieplan missie-archieven Afghanistan (Kamerstuk 27925 nr. 945), is Defensie verder gegaan met het op orde brengen van de missie-archieven (Kamerstuk 27925, nr. 965). Tijdens deze werkzaamheden zijn gegevensdragers aangetroffen met daarop operationele rapporten van de Task Force Uruzgan uit de periode 2006 t/m 2010, waaronder het gerubriceerde rapport waarop de zoekslag betrekking had. De Minister van Defensie heeft opdracht gegeven om de feiten rondom het nu aangetroffen rapport op een rij te zetten en door te gaan met het onderzoeken van de nu aangetroffen gegevensdragers. Het onderzoek loopt nog en wordt naar verwachting in 2025 afgerond.Wapeninzet HawijaCommissie van onderzoek2024AfgerondArtikeloverstijgendLink naar onderzoekTabel 49 Thema 3. Mensen, subthema VeiligheidEvaluatieType onderzoekAfrondingStatusBegrotingsartikelVindplaats/toelichting onderzoekRegeling Volledige Schadevergoeding (RVS)Ex-post evaluatie2021AfgerondH 10, artikel 8Link naar onderzoekIntegraal risicomanagementEx-ante evaluatie (nulmeting)2021AfgerondArtikeloverstijgendBinnen Defensie loopt het programma IRM. Dit onderzoek is uitgevoerd om de startsituatie in kaart te brengen (nulmeting) alsook ontwikkelambities en de daarvoor benodigde stappen te inventariseren. Het onderzoek is uitgevoerd door het Koninklijk Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR).PvA VeiligheidEx-durante evaluatie2022AfgerondArtikeloverstijgendLink naar onderzoekMeldpunt Integriteit Defensie en Centrale Organisatie Integriteit DefensieEx-post2022AfgerondArtikeloverstijgendKamerstuk 35925, nr. 88Validatie Wet bescherming KlokkenluidersEx-post2023AfgerondArtikeloverstijgendKamerstuk 36 410 X, nr. 82 en Kamerstuk 36410 X, nr. 85.Mortierongeval MaliEx-post (commissie van) onderzoek2024Anders(loopt)ArtikeloverstijgendOnderzoek gericht op de mogelijkheid tot het vaststellen van individueel nalatig en/of verwijtbaar handelen bij het mortierongeval in Mali (op 6 juli 2016). Daarnaast wordt onderzocht hoe binnen het Ministerie van Defensie de besluitvorming is verlopen rond de totstandkoming, invulling en uitvoering van de opdracht aan de Tijdelijke Commissie onderzoek naar geconstateerde tekortkomingen mortierongeval Mali (commissie Van der Veer). Dit onderzoek wordt uitgevoerd door een onafhankelijke onderzoekscommissie van tijdelijke aard die onder leiding staat van Peter den Oudsten. Over het voornemen om deze commissie in te stellen heeft de Minister van Defensie met de Tweede Kamer gesproken tijdens het commissiedebat Veiligheid en Integriteit Defensie op 20 oktober 2022 (Kamerstuk 36 200 X nr. 19). De rapportage wordt in het eerste halfjaar van 2025 opgeleverd.Tabel 50 Thema 3. Mensen, subthema PersoneelEvaluatieType onderzoekAfrondingStatusBegrotingsartikelVindplaats/toelichting onderzoekMilitaire gezondheidszorgBeleidsdoorlichting2024i.p.v.2022UitgesteldH 10, artikel 8H 10, artikel 8 Met deze beleidsdoorlichting wordt onderzocht in hoeverre het MGZ-beleid in de periode 2011 tot 2021 doelmatig en doeltreffend is geweest. In de onderzoeksperiode hebben binnen de MGZ een aantal significante beleidswijzigingen plaatsgevonden en heeft de MGZ een ingrijpende herstructurering doorgemaakt. De onderzoeksfase van de beleidsdoorlichting is reeds afgerond. Voor de Kabinetsreactie heeft de toenmalige Staatssecretaris van Defensie de opdracht gegeven om niet alleen op de resultaten van de doorlichting te reflecteren, maar ook naar de toekomst te kijken. Om dit goed te onderbouwen, bleek aanvullend onderzoek nodig. Hierdoor heeft het proces van de beleidsdoorlichting vertraging opgelopen. De Kamer is op 25 september 2023 over de vertraging geïnformeerd (Kamerstuk 31516, nr. 40). De Kabinetsreactie wordt in het eerste kwartaal van 2025 opgeleverd.Barrières uitzenden vrouwelijke militairenEx-durante / ex-post evaluatie2025i.p.v.2024Anders(loopt)ArtikeloverstijgendH 10, artikel 8 Met deze beleidsdoorlichting wordt onderzocht in hoeverre het MGZ-beleid in de periode 2011 tot 2021 doelmatig en doeltreffend is geweest. In de onderzoeksperiode hebben binnen de MGZ een aantal significante beleidswijzigingen plaatsgevonden en heeft de MGZ een ingrijpende herstructurering doorgemaakt. De onderzoeksfase van de beleidsdoorlichting is reeds afgerond. Voor de Kabinetsreactie heeft de toenmalige Staatssecretaris van Defensie de opdracht gegeven om niet alleen op de resultaten van de doorlichting te reflecteren, maar ook naar de toekomst te kijken. Om dit goed te onderbouwen, bleek aanvullend onderzoek nodig. Hierdoor heeft het proces van de beleidsdoorlichting vertraging opgelopen. De Kamer is op 25 september 2023 over de vertraging geïnformeerd (Kamerstuk 31516, nr. 40). De Kabinetsreactie wordt in het eerste kwartaal van 2025 opgeleverd.Culturele diversiteitEx-durante / ex-post meting2024AfgerondArtikeloverstijgendHet Ministerie van Defensie streeft naar een divers personeelsbestand. In 2019 heeft Defensie een eerste nulmeting culturele diversiteit (destijds migratieachtergrond) laten uitvoeren over de periode 2015 t/m 2017. Defensie voert een vervolgmeting uit over de periode 2018-2022. Nadat de vervolgmeting heeft plaatsgevonden, is het doel om deze onafhankelijke meting om het jaar te herhalen waardoor de inzichten geactualiseerd blijven. Het onderzoek wordt uitgevoerd door Trends, Onderzoek en Statistiek (TOS) van DPOD in samenwerking met het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) in opdracht van HDP. De Staatssecretaris heeft toegezegd de Kamer over de resultaten te informeren. Dit onderzoek is in 2024 afgerond en de eerste resultaten zijn in de Stand van Defensie van september 2024 met de Kamer gedeeld. De meer uitgebreide terugkoppeling aan de Kamer staat gepland voor begin 2025.Beleving van inclusieEx-durante evaluatie2025i.p.v.2024UitgesteldArtikeloverstijgendIn 2017 heeft Defensie door het SCP laten onderzoeken hoe medewerkers D&I beleven en waarderen (rapport ‘Grenzen aan de Eenheid’, januari 2017). Het is gezien de doorontwikkeling van het D&I beleid en aanverwante maatschappelijke ontwikkelingen van belang om met enige regelmaat de beleving en waardering van D&I onder defensiemedewerkers te toetsen. Er wordt binnen Defensie sindsdien al op meerdere vlakken veel gemeten, maar er is diepgaander onderzoek nodig naar de beleving van inclusie bij verschillende specifieke doelgroepen. Dit onderzoek start naar verwachting in Q1 2025 en zal op z’n vroegst eind 2025 worden afgerond.Tabel 51 Thema 4. MaterieelEvaluatieType onderzoekAfrondingStatusBegrotingsartikelVindplaats/toelichting onderzoekCOTS/MOTSBeleidsdoorlichting2021AfgerondH 10, artikel 6 & 7Kamerstuk 31516, nr. 34E-fase BoxerEx-post evaluatie groot project2024AfgerondDMF, artikel 3Kamerstuk 27830, nr. 445Voortgang programma vervanging onderzeeboten (VOZBT)3e voortgangsrapportageJaarlijksAfgerondDMF, artikel 2Kamerstuk 34 225, nr. 52 (bijlage A)Voortgang project verwerving F-3524ste voortgangsrapportageJaarlijksAfgerondDMF, artikel 4Kamerstuk 26488, nr. 476Tabel 52 Thema 5. Randvoorwaarden, subthema Infrastructuur en VastgoedEvaluatieType onderzoekAfrondingStatusBegrotingsartikelVindplaats/toelichting onderzoekToekomstvast - goedbeheerdIBO2021AfgerondDMF, artikel 5Link naar onderzoekTabel 53 Thema 5. Randvoorwaarden, subthema ITEvaluatieType onderzoekAfrondingStatusBegrotingsartikelVindplaats/toelichting onderzoekInformatiegestuurd optreden bij de Koninklijke Marechaussee (IGO Kmar)Beleidsdoorlichting2022AfgerondH 10, artikel 5Kamerstuk 31516, nr. 37Grondslag gezocht - Onderzoekscommissie Land Information Manoeuvre Centre (LIMC)Ex-post onderzoek2023AfgerondH 10, artikel 3Link naar onderzoekProgramma Grensverleggende IT (GrIT)4e en 5e voortgangsrapportageHalfjaarlijksAfgerondDMF, artikel 6Kamerstuk 35728, nr. 14 en Kamerstuk 35728, nr. 17Tabel 54 Overige onderzoeken en evaluatiesEvaluatieType onderzoekAfrondingStatusBegrotingsartikelVindplaats/toelichting onderzoekSubsidieverstrekkingenEx-durante evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 zijn meerdere subsidie-evaluaties uitgevoerd (zie bijlage 7.4 subsidieoverzicht, tabel 45). Hieronder vallen bijvoorbeeld subsidieverstrekkingen aan vier veteranenorganisaties die nu gezamenlijk onderdeel zijn van een enkele stichting: het Nederlands Veteranen Instituut. Voor het verantwoordingsonderzoek 2021 heeft de Algemene Rekenkamer (AR) o.a. naar het subsidiebeheer van Defensie gekeken. De hieruit voortgekomen aanbevelingen gebruikt Defensie om het subsidiebeheer te verbeteren.Publieke investeringen in een politieke contextInterdepartementaal beleidsonderzoek (IBO)2022AfgerondArtikeloverstijgendLink naar onderzoekNationaal Comité Herdenking Capitulatie Wageningen 1945Subsidie-evaluatie2021AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2020 is daarom de subsidie aan het NCHC geëvalueerd.De doelstellingen en activiteiten van NCHC leveren een waardevolle en unieke bijdrage voor Defensie, namelijk het herdenken van de capitulaties en vieren van de verkregen vrijheid alsook aandacht vragen voor de wereldwijde vraagstukken van Vrede, Vrijheid en Veiligheid vanuit Wageningen, Stad der Bevrijding. De subsidie is zowel doeltreffend als doelmatig.Stichting Nederlandse VeteranendagSubsidie-evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Stichting Nederlandse Veteranendag geëvalueerd.De effecten van de activiteiten in het kader van de Nederlandse Veteranendag op het gebied van (maatschappelijke) erkenning en waardering zijn overwegend positief. De activiteiten dragen bij aan de doelstellingen van de stichting en de beleidsdoelstellingen van Defensie. Stichting NLVD weet met een redelijk stabiel budget een steeds groter effect te genereren. De subsidie is zowel doeltreffend als doelmatig.Stichting Veteraneninstituut (Vi)Subsidie-evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Stichting Veteraneninstituut (Vi) geëvalueerd.De activiteiten uitgevoerd door het Vi dragen bij aan beleids- en subsidiedoelstellingen op het gebied van erkenning en waardering voor veteranen. Met het uitvoeren van haar taken leverde het Vi een meerwaarde op het gebied van veteranenwelzijn. Doelmatigheid en doeltreffendheid van sommige activiteiten is in enkele gevallen moeilijk te bepalen vanwege de aard van de activiteiten die het opstellen van prestatie-indicatoren bemoeilijkt.Stichting de BasisSubsidie-evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Stichting de Basis geëvalueerd.De activiteiten van stichting de Basis dragen bij aan het verbeteren van de gezondheid en het welzijn van veteranen en hun relaties. Van niet alle activiteiten zijn duidelijke prestatie-indicatoren opgesteld. Dit komt mede door de aard van de werkzaamheden. Hierdoor is het niet altijd mogelijk om de doeltreffendheid en doelmatigheid vast te stellen. Desondanks leverde de stichting een unieke bijdrage aan het veteranenwelzijn. De stichting is voor het leveren van maatschappelijk werk gebonden aan professionele standaarden en richtlijnen op het gebied van maatschappelijke zorg hetgeen ook bijdraagt aan een doelmatige en doeltreffende zorgverlening.Vereniging VeteranenplatformSubsidie-evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Vereniging Veteranenplatform geëvalueerd.Het Veteranenplatform voert een belangrijke taak uit op het gebied van erkenning, waardering en zorg voor veteranen. Deze taak voor erkenning en waardering is opgenomen in de Veteranenwet en het Veteranenbesluit. Het is echter niet altijd mogelijk om de doeltreffendheid en doelmatigheid van de activiteiten aan te tonen, wat onder andere ligt aan de aard van de activiteiten. De speerpunten van het VP sluiten wel (in bredere zin) aan op de beleidsdoelstellingen van Defensie.Stichting Nationale TaptoeSubsidie-evaluatie2022AfgerondH 10 artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Stichting Nationale Taptoe geëvalueerd.De activiteiten van de Nationale Taptoe dragen bij aan de doelstelling van Defensie en de zichtbaarheid van Defensie in de samenleving. Het militaire karakter dient behouden te blijven, ook voor het aantrekken van een breder en nieuw publiek. Defensie kan deze activiteiten zelf niet doelmatiger uitvoeren, omdat dit duurder is en kan leiden tot verdringingseffecten.Universiteit van Amsterdam (Leerstoel Militair recht)Subsidie-evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Universiteit van Amsterdam (Leerstoel militair recht) geëvalueerd.De subsidie voor de Leerstoel is effectief en het subsidie instrument is doelmatig in relatie tot het Defensiebeleid. De Leerstoel levert een waardevolle en unieke bijdrage aan het onderwijs van specialistisch defensiepersoneel en het levert relevant wetenschappelijke onderzoek. Er bestaan geen twijfels over nut, wenselijkheid en doelmatigheid van deze subsidie. De subsidie dient in hoge mate de onderwijsbelangen van het ministerie van Defensie, welke niet elders gediend kunnen worden, en draagt aanzienlijk bij aan het verhogen van het wetenschappelijk niveau op het terrein van het militair recht.Stichting Maritiem KenniscentrumPeriodieke subsidie-evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Stichting Maritiem Kenniscentrum geëvalueerd.Het MKC heeft de volgende activiteiten uitgevoerd: het creëren en onderhouden van een adequate maritieme kennisbasis bij het bedrijfsleven en de overheid en het onderhouden van een kennisinfrastructuur door het creëren van een maximale synergie en interactie tussen de verschillende kennisgebieden. Het MKC heeft door het uitvoeren van de bovengenoemde activiteiten laten zien dat deze bijdragen aan de beleidsdoelen van Defensie. Defensie kan deze activiteiten niet zelf uitvoeren (voor deze minimale middelen) wegens expertise en mogelijke verdringingseffecten.Stichting Historische VluchtSubsidie-evaluatie2022AfgerondH 10 artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Stichting Historische Vlucht geëvalueerd.De subsidie voor de Stichting Koninklijke Luchtmacht Historische Vlucht is effectief en doelmatig in relatie tot het Defensiebeleid. Defensie kan deze activiteiten niet zelf uitvoeren omdat dit leidt tot hogere kosten en mogelijke verdringingseffecten. De instandhouding van de Nederlandse militaire luchtvaarthistorie en het opbouwen van kennis hiervan vinden op relatief goedkope wijze plaats dankzij de vrijwilligers. Aangezien de zichtbaarheid en publieke relaties van Defensie hiermee ondersteund worden is deze subsidie doeltreffend. Een subsidie is daarbij het meest geschikte instrument.Stichting wetenschappelijk onderwijs en onderzoek (SWOON) NLDASubsidie-evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Stichting wetenschappelijk onderwijs en onderzoek (SWOON) NLDA geëvalueerd.De subsidie voor de Stichting Wetenschappelijk Onderwijs en Onderzoek NLDA is effectief en het instrument is doelmatig. De activiteiten van de Stichting dragen bij aan de doelstelling van Defensie tot mogelijk maken van wetenschappelijk onderwijs en onderzoek binnen de Faculteit Militaire Wetenschappen van de Nederlandse Defensie Academie. Defensie kan deze activiteiten niet zelf uitvoeren.Stichting Phantasy in BlueSubsidie-evaluatie2022AfgerondH 10, artikel 9Conform de Algemene Wet Bestuursrecht (AWB) art 4.24 is Defensie verplicht subsidies elke vijf jaar te evalueren. In 2022 is daarom de subsidie aan de Stichting Phantasy in Blue geëvalueerd.De subsidie Stichting PHiB is onvoldoende doeltreffend omdat het aantal activiteiten sterk afnam en daarmee onvoldoende bijdraagt aan de doelen van Defensie (zichtbaarheid). Ondanks dat de subsidie een minimum aan Defensiemiddelen heeft gevergd, is de subsidie onvoldoende doelmatig omdat er te weinig activiteiten voor Defensie zijn uitgevoerd. Daarnaast is de inzet van het instrument subsidies duur en administratief intensief, waardoor een alternatieve wijze van bekostiging meer passend is. Op basis van deze conclusies is het advies om de subsidie niet voort te zetten. De subsidie is daarom niet meer toegekend.Invictus GamesSubsidie-evaluatie2022AndersH 10, artikel 9Het wettelijk kader (Awb. 4.24) schrijft voor structurele subsidies eens in de vijf jaar te evalueren. De Invictus Gamessubsidie is een incidentele (of eenmalige) subsidie. Deze subsidie is daarom via een separaat traject verantwoord. De verantwoording van deze subsidie heeft in 2023 plaatsgevonden via een controle van VWS en Defensie.ASL BISLSubsidie-evaluatie2022AndersH 10, artikel 9Deze evaluatie is niet uitgevoerd. ASL BISL voert geen activiteiten meer uit in het kader van de subsidie ASL BISL. Deze subsidie wordt per 2021 niet meer verstrekt.Stichting Koninklijke DefensiemuseaSubsidie-evaluatie2025i.p.v.2024UitgesteldH 10, artikel 9Het evaluatieonderzoek naar de subsidie aan de SKD loopt nog. Op 31-12-2023 heeft het Koninklijke Museum der Marechaussee in Buren haar deuren definitief gesloten. De verantwoording over de subsidie uit 2023 vond halverwege 2024 plaats waardoor eind 2024 nog geen afgerond evaluatierapport opgeleverd is. De subsidie-evaluatie zal ook het laatste jaar van het Koninklijke Museum der Marechaussee in Buren bevatten.PARESTODoorlichting agentschap2025i.p.v.2024Anders(loopt)H 10, artikel 8Agentschap, separate begrotingTijdens deze doorlichting wordt het functioneren van het agentschap PARESTO onderzocht met focus op de governance, financieel beheer, doelmatigheidsbevordering en bekostiging. Deze doorlichting wordt uitgevoerd conform de Regeling agentschappen. Helaas bleek de dataverzameling complexer dan verwacht, hierdoor heeft het onderzoeksproces vertraging opgelopen. De doorlichting van Paresto wordt daardoor in 2025 afgerond i.p.v. 2024.DEOSEx-durante evaluatie2022AfgerondArtikeloverstijgendDefensie heeft de aanpak zoals ingezet met de Defensie Energie en Omgeving Strategie 2019–2022 (DEOS, Kamerstuk 33763, nr. 152) en het Plan van aanpak energietransitie Defensie (Kamerstuk 34919, nr. 74) in 2022 geëvalueerd. De evaluatie heeft laten zien dat concrete stappen zijn gezet om duurzaamheid binnen Defensie te bevorderen en voornaamste randvoorwaarden zijn ingeregeld. Aandachtspunten zijn een duidelijkere belegging in de lijn en het vaststellen van aanvullende maatregelen om de verduurzamingsdoelen te realiseren.Met de uitvoeringsagenda Duurzaamheid (Kamerstuk 36 124, nr. 25) geven we invulling aan geactualiseerde doelstellingen op het gebied van klimaat, energie en circulariteit met een uitgebreid pakket concrete maatregelen.Klik hier om de Defensiebegroting 2024 te downloaden, met in hoofdstuk 2.3 «Strategische Evaluatieagenda» de SEA waarop deze bijlage primair betrekking heeft.Klik hier om de Defensiebegroting 2025 te downloaden, met in hoofdstuk 2.4 «Strategische Evaluatieagenda» de actuele programmering van onderzoeken en evaluaties.Op www.rijksfinancien.nl is een interactieve versie van de SEA te vinden, raadpleeg hiervoor het overzicht ingepland en uitgevoerd onderzoek.Bijlage 4: Nationaal GroeifondsTabel 55 Uitgaven NGF-projecten van het ministerie van Defensie (bedragen x €1000)Artikelnummer en -naamRIS-/IBOS-nummerU/OUitgavenoverzicht NGF-projecten (bedragen x € 1.000)Totaal toegekend NGF-budgetRealisatieResterend budget2024t1 Def. Materieel2024.66.01.13.94.89UTotaal uitgaven NGF-projecten101.744,50101.744,5USubtotaal uitgaven project X101.744,50101.744,51 Def. Materieel2024.66.01.13U13. Kennis en Innovatie1 Def. Materieel2024.66.01.13.94U94. Bekostiging1 Def. Materieel2024.66.01.13.94.89U89. TechnologieontwikkelingPolaris heeft een doorlooptijd van 8 jaar. De voorziene start stond gepland op 1 september 2024 en de verwachte einddatum op 31 augustus 2032. De voorziene startdatum is echter verlegd naar 1 januari 2025 door vertragingen die zijn opgelopen tijdens door afstemming van de conceptvoorwaarden. De totale projectkosten voor Polaris bedragen € 165,6 miljoen waarvan € 63,9 miljoen een eigen bedrage is van het Consortium. De NGF bijdrage is € 101,7 miljoen. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat heeft een budgetoverheveling van €101.744.545 geïnitieerd van H13 naar H10. Vervolgens is deze intern binnen Defensie naar H66 (DMF) gemuteerd. Het huidige kasritme komt niet overeen met de vastgestelde begroting van het project en wordt nog herschikt.Bijlage 5: Inhuur externenIn 2024 geeft Defensie € 474,7 miljoen uit aan externe inhuur binnen haar defensiebegroting en het DMF. Voor het DMF betreft dit met name de inhuur van IT-capaciteit voor projecten. De kosten van inhuur door de batenlastendienst Paresto zĳn ook in dit overzicht verwerkt voor een bedrag van € 7,8 miljoen.De personele uitgaven (inclusief de mindering van de uitgaven van de pensioenen en kosten plaatsing in het buitenland) komen uit op € 6,006 miljard. De totale uitgaven voor externe inhuur zĳn € 107,4 miljoen hoger dan vorig jaar. Dit komt voornamelĳk door inhuur in de categorie advisering opdrachtgevers automatisering die met € 71,6 miljoen is toegenomen.Het inhuur percentage van Defensie, conform de rĳksbrede berekenings wĳze, komt uit op 7,9%. Dit percentage is 1,5 procenpunt hoger dan vorig jaar.Tabel 56 Ministerie van Defensie Verslagjaar 2024 (bedragen x € 1.000)1. Interim-management6.8092. Organisatie- en formatieadvies6.8103. Beleidsadvies14.9824. Communicatieadvisering2.068Beleidsgevoelig30.6695. Juridisch advies2156. Advisering opdrachtgevers automatisering328.2777. Accountancy, financiën en administratieve organisatie601(Beleids)ondersteunend329.0928. Uitzendkrachten (formatie en piek)114.961Ondersteuning bedrijfsvoering114.961Totaal uitgaven inhuur externen474.722Tabel 57 Inhuur externen buiten raamovereenkomsten 2024Aantal overschrijdingen maximumuurtariefGeenToelichtingBijlage 6: Rijksuitgaven Caribisch NederlandTabel 58 Uitgaven Caribisch NederlandTaakBijdrageRealisatie20202021202220232024Totaal uitgavenArtikel 2 Koninklijke MarineOpdrachten, Personele en Materiele uitgavenRSHet deel dat ten goede komt aan Caribisch Nederland is niet te bepalenArtikel 3 Koninklijke LandmachtOpdrachten, Personele en Materiele uitgavenRSHet deel dat ten goede komt aan Caribisch Nederland is niet te bepalenArtikel 5 Koninklijke MarechausseeOpdrachten, Personele en Materiele uitgavenRSHet deel dat ten goede komt aan Caribisch Nederland is niet te bepalenArtikel 8 Defensie OndersteuningscommandoOpdrachten, Personele en Materiele uitgavenRSHet deel dat ten goede komt aan Caribisch Nederland is niet te bepalenConform de RBV dient er in de Rijksbegroting op grond van de motie Hachi (Kamerstuk 33 000, nr. 28) een totaaloverzicht te worden opgenomen van alle uitgaven die de Rijksoverheid in Caribisch Nederland heeft gedaan. Daartoe wordt jaarlijks een overzichttabel in de bijlage van de begroting van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties opgenomen. Bovenstaande tabel is de bijdrage van Defensie aan dit overzicht. De in de tabel opgenomen letter R en S staan respectievelijk voor Rijk en Structueel en zijn conform het RBV-model van de bijlage. De bijdrage van de afzonderlijke departementen dienen in hun eigen begroting te worden opgenomen.Het ministerie van Defensie voert haar taken structureel in het gehele Koninkrijk uit. Het valt derhalve niet te bepalen welk specifiek deel daarvan wordt besteed in Caribisch Nederland.Bijlage 7: Rapportage BurgerbrievenTabel 59 BezwaarschriftenAantal ontvangen in verslagjaarAfgedaan binnen (verdaagde) wettelijke termijnPercentage afgedaan binnen (verdaagde) wettelijke termijnAantal ontvangen ingebrekestellingenBedrag betaalde dwangsommen112519%30Tabel 60 KlachtenAantal ontvangen in verslagjaarAfgedaan binnen (verdaagde) wettelijke termijnPercentage afgedaan binnen (verdaagde) wettelijke termijn46638282%Tabel 61 Woo-verzoekenAantal ontvangen in verslagjaarAfgedaan binnen (verdaagde) wettelijke termijnPercentage afgedaan binnen (verdaagde) wettelijke termijnAantal ontvangen ingebrekestellingenBedrag betaalde dwangsommen1723732%8€ 28.700,-Tabel 62 Wiv-verzoekenAantal ontvangen in verslagjaarAfgedaan binnen (verdaagde) wettelijke termijnPercentage afgedaan binnen (verdaagde) wettelijke termijnAantal ontvangen ingebrekestellingenBedrag betaalde dwangsommen281761%00Tabel 63 Rijksoverheid e-mailberichten en telefonieAantal ontvangen via rijksoverheid in verslagjaarAantal doorgestuurd naar DefensiePercentage doorgestuurd naar Defensie10.5081.75617%ToelichtingIn 2024 is het aantal bezwaarschriften sterk toegenomen tot in totaal 112. Deze bezwaarschriften hebben betrekking op de Wet open overheid (21), op de Algemene Verordening Gegevensbescherming (1), op de Wet inlichtingen en veiligheidsdienst (6), op de Militaire Luchtvaart Autoriteit (8) en op de Tolkenregeling (74). Voorts zien 2 ontvangen bezwaarschriften op overige zaken. In dit jaar zijn 27 bezwaarschriften afgedaan met een beslissing op bezwaar. Hiervan zijn er 5 afgedaan binnen de (verdaagde) wettelijke termijn.Het aantal gerapporteerde klachten over 2024 betreft de klachten in de zin van hoofdstuk 9 van de Algemene Wet Bestuursrecht (52), de klachten over gedragingen van ambtenaren van de Koninklijke Marechaussee bij de uitvoering van hun in de Politiewet 2012 omschreven taken (414) en de klachten binnengekomen bij de Militaire Luchtvaart Autoriteit (0).De afgelopen jaren is er een stijgende lijn in de hoeveelheid Woo-verzoeken, maar ook in de omvang en complexiteit. In 2024 zijn er 116 Woo-verzoeken afgehandeld met een formeel besluit en 40 Woo-verzoeken afgehandeld zonder een formeel besluit. Van de formele besluiten zijn er 37 Woo-verzoeken afgedaan binnen de (verdaagde) wettelijke termijn.Naast de bovengenoemde categorieën heeft het ministerie van Defensie in 2024 tevens 217 overige burgerbieven ontvangen.Bijlage 8: VeiligheidOpvolging van toezeggingen naar aanleiding van aanbevelingen van toezichthoudersIn deze bijlage vindt u een overzicht van de voortgang op de toezeggingen aan uw Kamer naar aanleiding van aanbevelingen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) en de Inspectie Veiligheid Defensie (IVD). Een aantal toezeggingen is uitgevoerd en wordt in dit overzicht afgedaan. Deze toezeggingen zullen niet terugkeren in toekomstige overzichten.Tabel 64 Opvolging toegezegde maatregelen naar aanleiding van aanbevelingen Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) en Inspectie Veiligheid Defensie (IVD)ToezeggingAfVoortgangOVV-rapport Mortierongeval Mali, Kamerstuk 34 775 X, nr. 7 van 28 september 20171Direct na het uitkomen van het OVV-rapport zijn de nog in voorraad zijnde 60 mm HE 80 granaten van de betreffende granaten geblokkeerd. De gehele voorraad 60 mm mortiergranaten zal worden vernietigd.NeeZoals vorig jaar aan uw Kamer gemeld is in 2024 de voorbereiding van de demilitarisatie van de mortiergranaten voortgezet. Op basis van eerdere onderzoeken, waaronder dat van TNO zoals vorig jaar in het overzicht gemeld, is voor alle locaties waar de granaten zijn opgeslagen een voorkeursoptie vastgesteld om de granaten te demilitariseren. Afgelopen jaar zijn in samenwerking met de Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA) en Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) succesvol 20 granaten vernietigd door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD), als onderdeel van een test om veilig de granaten te detoneren. Defensie werkt komend jaar verder aan het demilitarisatiesproces van de mortiergranaten, waarbij de succesvolle testresultaten worden betrokken.OVV-rapport Draadaanvaring Apache-helikopter tijdens nachtvliegen, Kamerstuk 34 775 X, nr. 140 van 6 september 2018 en Kamerstuk 35 000 X, nr. 100 van 21 februari 20192In de komende jaren worden stapsgewijs meer hoogwaardige simulatoren aangeschaft voor zowel Apache- als Chinookhelikopters. Deze nieuwe simulatoren worden aan reeds bestaande simulatoren gekoppeld om een tactische omgeving te kunnen simuleren. Het gaat om hoogwaardige technologie die verder ontwikkeld moet worden. De planning is dat de eerste simulatoren voor de Chinook in 2020 en 2021 instromen, voor de apache is dit 2022 en 2023. Hoewel deze simulatoren een waardevolle aanvulling bieden op het trainingsprogramma, moet de huidige balans met live vliegen in stand gehouden worden voor een professionele gereedstelling.JaZoals vorig jaar aan uw Kamer gemeld is in 2024 de eerste nieuwe Apache-simulator (E-versie) in gebruik genomen. Het Defensie Helikopter Commando bouwt op dit moment de tweede simulator (LCT-E) op en neemt deze in het eerste kwartaal van 2025 in gebruik. De toezegging zal daarmee dit jaar uitgevoerd zijn, en wordt bij deze afgedaan.IVD-rapport Het Markiezaat, Kamerstuk 35 500 X, nr. 7 van 14 oktober 20193De huidige versie van de MP 40-30 is in 2010 gepubliceerd. Eerder informeerden wij u dat de MP 40-30 in het tweede kwartaal van dit jaar gereed zou zijn (Kamerstuk 35 000 X, nr. 81). De schietinstructie voor speciale eenheden – waaronder het aanpassen van de regels voor CQB-schietinrichtingen – hebben we eerder dit jaar ingevoerd. Dit wordt verwerkt in de MP 40-30. Daarnaast zijn we bezig met het harmoniseren van het schietbeleid tussen de verschillende krijgsmachtdelen. Dit moet zorgvuldig gebeuren en dat kost tijd. Dit maakt dat de MP 40-30 op een later moment dan voorzien wordt vastgesteld. Dit voorschrift wordt ook gepubliceerd op een eenvoudig vindbare centrale locatie.NeeDe herziening van de MP 40-30 («Voorschrift voor de inrichting en het gebruik van schietinrichtingen») heeft in 2024 vertraging opgelopen door het werk aan andere wetgevingsprioriteiten. Er wordt gestreefd naar definitieve vaststelling in 2025.IVD-rapport Vervoer gevaarlijke stoffen, Kamerstuk 35 570 X, nr. 78 van 1 december 20204De Taskforce Logistiek krijgt de opdracht de positie, taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de veiligheidsadviseur te laten harmoniseren voor alle defensieonderdelen en te bezien hoe de functie van veiligheidsadviseur versterkt moet worden.JaZoals vorig jaar aan uw Kamer gemeld is er in 2024 een CDS-instructie voor veiligheidsadviseurs opgesteld. Deze instructie wordt medio 2025 vastgesteld, daarmee is deze toezegging afgedaan.5De veiligheidsadviseur rapporteert schriftelijk veiligheidsknelpunten (periodiek), waarbij wij deze rapportages een meer bindend karakter geven. Indien de commandant het advies niet opvolgt legt hij hierover verantwoording af. Knelpunten die niet kunnen worden opgelost door het defensieonderdeel zelf, worden meteen via het regieoverleg geëscaleerd.JaZie punt 4 hierboven. Met het vaststellen van de CDS-instructie wordt deze toezegging afgedaan.6Defensie beziet of het niveau van de lagere onderdelen versterkt kan worden met een adviserende veiligheidsfunctionaris. De Taskforce Logistiek monitort de ontwikkelingen en stuurt waar nodig bij.JaZie punt 4 hierboven. Elk Defensie onderdeel beschikt over een veiligheidsadviseur vervoer gevaarlijke stoffen. Op het niveau van de lagere onderdelen zijn bij CLAS, CLSK, CZSK en COMMIT ook deeltijd veiligheidsadviseurs aangesteld. Met het vaststellen van de CDS-instructie wordt deze toezegging afgedaan.7Defensie gaat scherper selecteren op welke medewerker in welke mate opgeleid moet worden om gevaarlijke stoffen veilig te kunnen verzenden. Defensie brengt hiertoe duidelijker in beeld welke medewerkers taken en verantwoordelijkheden hebben bij het vervoer van gevaarlijke stoffen en alleen zij worden vervolgens opgeleid.JaZoals aan uw Kamer vorig jaar is gemeld, is de capaciteit voor opleidingen aanzienlijk verhoogd. Daarmee is deze toezegging afgerond. Door de implementatie van het programma Kwaliteit in Beeld wordt het proces geautomatiseerd om de behoefte van Defensie op het veiligheidsterrein en de functies en kwalificaties van medewerkers in beeld te brengen.8Een voorstel van Defensie om ervaring te behouden door het personeel werkzaam binnen het veiligheidsdomein, waaronder het vervoer van gevaarlijke stoffen, langer op functie te houden zal in het overleg met de vakbonden worden besproken.NeeAan de uitvoering van deze toezegging wordt gewerkt. Mogelijke aanpassingen aan het functieroulatiesysteem hebben niet alleen impact op het veiligheidsdomein maar ook op de bedrijfsvoering van andere domeinen binnen Defensie. Hierdoor moeten eventuele aanpassingen in samenhang worden bezien en is er nog geen uitsluitsel op dit punt.9Defensie onderzoekt in het kader van het nieuwe personeelsmodel de mogelijkheid om loopbaansporen binnen het veiligheidsdomein in te richten.NeeAan de uitvoering van deze toezegging wordt gewerkt, het creëren van loopbaanpaden is onderwerp van gesprek en onderdeel van het verder professionaliseren van de veiligheidsorganisatie.10De Taskforce Logistiek zal bekijken of in aanvulling op het bovenstaande meer nodig is om de afzender adequaat te ondersteunen.NeeVorig jaar is aan uw Kamer gemeld dat er werd gewerkt aan het voorzien van mobiele scanapparatuur. De benodigde apparatuur is grotendeels het afgelopen jaar aangeschaft. Een aandachtspunt voor aankomend jaar blijft het verzorgen van de juiste opleidingen om de apparatuur te gebruiken, met oog op het kunnen maken van de wiskundige berekeningen die nodig zijn om in het veld de juiste veiligheidsafstanden te bepalen.IVD-rapport Risico's onderkend? (blikseminslag), Kamerstuk 35 570 X, nr. 81 van 13 januari 202111Na de herziening van de Aanwijzing ‘SG-007’ – gepland voor 2021 – wordt de onderliggende documentatie hiermee in lijn gebracht. Lagere regelgeving wordt daardoor in 2022 aangepast.NeeDe herziening van de SG-007 (de Aanwijzing over veiligheid, gezondheid en milieu bij Defensie) wordt in 2025 afgerond. Als de onderliggende documentatie hiermee is lijn is gebracht kan deze toezegging worden afgedaan.IVD-rapport «Veiligheid in de lucht». Zelfbeschieting F-16 Vliehors, Kamerstuk 35570 X, nr. 93 van 25 mei 202112Defensie heeft voor de veiligheid van medewerkers in de controletoren besloten om niet de controletoren, maar de doelen en de aanvliegroute hiernaartoe te verplaatsen. Op deze manier verandert de ligging van het doelengebied ten opzichte van de huidige controletoren. Daardoor wordt het risico op beschieting van de toren verkleind. Hierna is de Koninklijke Luchtmacht gestart met het project om de doelen en de aanvliegroute hiernaartoe te verplaatsen. De verwachting is dat, als alles goed verloopt, de verplaatsing van de oefendoelen in 2023 is gerealiseerd. Na het verplaatsen van de doelen evalueert de Commandant Luchtstrijdkrachten integraal alle restrisico’s van de nieuwe situatie. Na deze evaluatie wordt vastgesteld of verplaatsing van de controletoren nog noodzakelijk is.NeeDe bestuursrechter heeft in november 2024 uitspraak gedaan in het beroep van een belangenvereniging tegen de natuurvergunning voor de militaire trainingsactiviteiten op de Vliehors Range op Vlieland. Defensie is hierbij in het ongelijk gesteld en de natuurvergunning is vernietigd. Hierdoor beschikt Defensie niet over alle benodigde vergunningen om de doelen te verplaatsen. Momenteel wacht Defensie op een nieuwe beschikking van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) op de vergunningaanvraag.IVD-rapport Luchtvaartongeval NH-90 Aruba, Kamerstuk 35 925 X, nr. 48 van 2 december 202113In de beleidsreactie wordt benadrukt dat de bemanning op het moment van het ongeval volledig voldeed aan de gestelde normen. Wel zijn er sinds het ongeval verbeteringen doorgevoerd, zo krijgt elke aankomend gezagvoerder een coach toegewezen die begeleiding biedt in de individuele leerlijn. Deze coach is een vlieger met een achtergrond als instructeur of trainer. De coach vliegt soms mee en voert gesprekken, waarbij de aandacht ligt bij de besluitvorming van de aankomend gezagvoerder. Ook wordt bijgehouden hoeveel uur een piloot daadwerkelijk pilot flying is geweest en hoeveel uur pilot non flying , dit is relevant voor luchtvaartuigen die (soms) met een bemanning vliegen die uit meerdere vliegers bestaat. Over twee jaar zal worden onderzocht of deze verbeteringen de gewenste impuls hebben gegeven aan de ervaringsopbouw van de vliegers. Na het versturen van de beleidsreactie zal de opdracht hiervoor vanuit de DGB gegeven worden. De resultaten van het onderzoek worden gerapporteerd aan de Directie Veiligheid, die zorg draagt voor de communicatie aan de IVD.JaZoals vorig jaar aan uw Kamer gemeld is de evaluatie naar de maatregelen uitgevoerd. Uit interviews met vliegers blijkt dat zij voldoende steun ervaren van instructeurs en collega’s en dat zij nog geen gebruik hebben gemaakt van de aangewezen coach. Het bijhouden van vlieguren, zowel als Pilot Flying (PF) en Pilot Monitoring (PM), is geïntegreerd in het debriefformulier en het Operationeel Management Informatiesysteem (OMIS). Hierdoor wordt praktijkervaring nauwkeurig gedocumenteerd en biedt het inzicht in de daadwerkelijke vliegactiviteiten van de (aankomend) gezagvoerders, wat essentieel is voor evaluatie en verbetering van de training.  Als reactie op het IVD-rapport is een nieuw Opleidingen en Trainingen (O&T) concept geïmplementeerd. Dit concept maakt het mogelijk voor copiloten om direct zelf te beginnen met vliegen, naast het meevliegen als monitorende piloot. Uitdagende manoeuvres, inclusief de manoeuvres uit het IVD-rapport worden getraind. Terugkoppeling van vliegers en andere betrokkenen benadrukken de waarde van deze nieuwe manier van opleiden.IVD-rapport Inzetgereed op Missie (Dingo Afghanistan), Kamerstuk 35 925 X, nr. 50 van 16 december 202114Defensie zal de inrichting van het risicomanagementproces en het toezicht op de kwaliteit en de uitvoering van de maatregelen evalueren en verbeteren.JaDeze toezegging is afgerond. Er is een Standing Operating Procedure (SOP) opgesteld, die het proces bij afwijkende gereedmeldingen van eenheden beschrijft en hoe de eenheid in het missiegebied aanvullende training doorloopt, waarmee de effectiviteit en veiligheid op het vereiste niveau wordt gebracht. Ook is door de verbeterde Risico Analyse Operationeel (vRAO) het toezicht en de kwaliteit van de uitvoering verbeterd. Deze maatregelen zijn voor 2024 uitgevoerd waardoor bij nader inzien deze toezegging al in het overzicht van vorig jaar had kunnen worden afgedaan.IVD-rapport Ontploffen bodem Zodiac verkenningsboot, Kamerstuk 35 925 X, nr. 81 van 22 mei 202215Defensie evalueert het proces van het delen van geïdentificeerde risico’s met gebruikers van vergelijkbaar materieel en past het proces aan op basis van de evaluatie.JaDeze toezegging is afgerond. Geïdentificeerde risico’s worden op voortdurende basis gedeeld in opleidingen en het opleidingsplan is herzien eind 2024.16Defensie werkt de uitvoering van het delen van geïdentificeerde risico’s uit voorvalonderzoeken met leveranciers en fabrikanten nader uit in een instructie.NeeAan deze toezegging is afgelopen jaar gewerkt door de implicaties van een aanvullende instructie over het delen van risico’s uit voorvalonderzoeken in kaart te brengen. Dit zal komend jaar worden doorgezet.IVD-rapport ‘Risico’s van grensverleggende activiteiten. Onderzoek naar het overlijden van een militair tijdens civiel parachutespringen op Teuge 23 juli 2019’, Kamerstuk 35 925 X, nr. 72 van 21 juni 202217Het realiseren van een Defensiebrede richtlijn voor GVA. Dit wordt gedaan door het opstellen van de CDS 700/4 «GVA».JaDeze toezegging wordt bij deze afgedaan. De CDS-aanwijzing zal in het eerste kwartaal van 2025 worden vastgesteld en daarmee wordt de toezegging uitgevoerd. Het nummer van de aanwijzing is gewijzigd naar A-CDS-707 GVA.18Het opstellen van raamovereenkomsten met civiele partners, waarbij de interne kenniscentra en experts worden betrokken.JaDeze toezegging wordt bij deze afgedaan. De uitvoering wordt geregeld in dezelfde aanwijzing als hierboven genoemd bij punt 17. In de samenwerking met civiele partners hebben kenniscentra de verantwoordelijkheid om de voorwaarden en kwaliteitseisen die intern bij Defensie worden gehanteerd te borgen, te bewaken en vast te leggen in de raamovereenkomst met de civiele partner.IVD-rapport ‘Onderzoek naar risico’s bij de BSB opleiding VWI-A’, Kamerstuk 36 200 X, nr. 9 van 7 oktober 202219Defensie gaat na bij welke opleidingen een RI&E nog ontbreekt en stelt een concreet plan op om die tekortkoming te herstellen. Daarbij wordt prioriteit gegeven aan opleidingen waar risico’s evident hoger zijn, zoals de VWI-A van de BSB.NeeDeze maatregel is nog niet volledig uitgevoerd. Bij het Opleidings-, Trainings- en Kenniscentrum (OTC) van de Koninklijke Marechaussee is inmiddels voor alle opleidingen een RI&E (risico-inventarisatie en -evaluatie) beschikbaar. Het opstellen van de plannen voor de opleidingen is prioritair opgelopen. Concreet voor de BSB opleiding, onderdeel van het Landelijk Tactisch Commando (LTC) van de KMar, is vorig jaar de RI&E schieten-breachen tot stand is gekomen. Daar wordt nog gewerkt aan het opstellen van een RI&E voor alle opleidingen.20Defensie zorgt voor voldoende personele ondersteuning voor het opstellen van opleidingen, processen, leertaken en RI&E’s, en maakt heldere beschrijvingen van instructies en procedures en stelt deze formeel vast.JaDeze toezegging is afgerond. Het afgelopen jaar is de personele vulling van de veiligheidsorganisatie binnen de KMar verder verbeterd. Bij het LTC zijn 26 van de 30 veiligheidsfuncties gevuld en bij het OTC 5 van de 6. Bij de staf van de KMar is er volledige vulling. Daarnaast beschikt de KMar over de mogelijkheden en ondersteuning die nodig is om het personeel op te leiden.IVD-voorvalonderzoek «Schietongeval Kamp Marmal, Afghanistan (16 januari 2021)» en IVD-voorvalonderzoek «Val van CV90-gevechtsvoertuig in Duitsland (5 september 2019)» Kamerstuk 36 124, nr. 36 van 5 oktober 2023.21De CDS heeft in september 2022 opdracht gegeven om over te gaan tot verwerving van «safety» mondingsstoppen. ​JaIn 2024 zijn testmodellen aangeschaft voor de ‘safety’ mondingsstoppen. Voor twee wapenssystemen zijn de mondingsstoppen besteld en deels binnengekomen. Volledige uitrol vindt plaats in de eerste helft van 2025.22«Tone at the top» blijft van belang. De rol van het veiligheidscomité wordt aangescherpt, er komt meer expliciete aandacht voor defensiebrede communicatie over veiligheid en defensieonderdeel-overstijgende knelpunten.​JaDeze toezegging is afgerond. In de Bestuursraad Veiligheid, de opvolger van het veiligheidscomité, wordt structureel aandacht besteed aan veiligheid. Ook wordt in de vorm van het ‘Ketenoverleg Veiligheid’ periodiek defensieonderdeel-overstijgende knelpunten en relevante casus met betrekking tot veiligheid besproken ter reflectie. Alle defensieonderdelen zijn in deze overlegstructuur vertegenwoordigd. Op deze manier is de aandacht voor veiligheid expliciet verankerd in de organisatie.23In lijn met de aanbevelingen van de IVD zal Defensie de e-learning actualiseren en herzien. Daarnaast zal in de opleiding ter voorbereiding op specifieke missies meer aandacht besteed worden aan het veiligheidsbewustzijn.NeeEr is afgelopen jaar gewerkt aan het aanpassen van de module Veiligheid in de e-learning Militaire Basis Vaardigheden (MBV). Naar verwachting is dit medio 2025 afgerond.IVD-rapport «Beheersing van munitieveiligheidrisico’s», Kamerstuk 36 410 X, nr. 14 van 11 december 202324In lijn met het IVD-rapport «Beheersing van munitieveiligheidsrisico’s» zal Defensie zowel binnen als tussen de defensieonderdelen de structurele uitwisseling van kennis over de beheersing van munitieveiligheidsrisico’s verbeteren. Hierbij is onder meer te denken aan het delen van best practices en lessons identified.NeeDeze toezegging is in uitvoering en wordt opgepakt in samenspraak met het Commando Materieel en IT (COMMIT) en de Defensiestaf. In 2025 zal bij de landmacht een regierol zijn ingericht ten behoeve van structurele kennisuitwisseling over de beheersing van munitieveiligheidsrisico’s en het delen van best practices en lessons identified.25In lijn met het IVD-rapport «Beheersing van munitieveiligheidsrisico’s» zal Defensie vaststellen wat het niveau van competenties en ervaring moet zijn van personeel dat betrokken is bij de opslag, het transport en het gebruik van munitie om zowel bij oefeningen als inzet de munitieveiligheidsrisico’s te beheersen.NeeZie de toelichting bij punt 24.IVD-rapport "Schietongeval Camp Bulldog", Kamerstuk 36 410-X, nr. 94 van 1 juli 202426Er wordt verder gewerkt aan de implementatie van maatregelen die bijdragen aan het bevorderen van het veiligheidsbewustzijn en de meldingsbereidheid (Kamerbrief naar aanleiding van IVD-rapporten ‘Schietincident kamp Marmal’ en ‘Val van een CV90’.NeeDe herziening van de module Veiligheid binnen de e-learning militaire basis vaardigheden (MBV) en de opleiding ter voorbereiding op specifieke missies wordt naar verwachting medio 2025 afgerond. De module is bedoeld om militairen een gedegen basiskennis te geven van veiligheid.27Er wordt onderzocht hoe Defensie structureel kennis kan nemen van relevante gerechtelijke uitspraken en deze kennis actief kan betrekken bij het verbeteren van veiligheid tijdens missies.JaDeze toezegging is afgedaan. Er is onderzocht hoe Defensie structureel kennis kan nemen van relevante gerechtelijke uitspraken. Defensie nam al structureel kennis van gerechtelijke uitspraken bij de militaire kamers van de rechtbank en het gerechtshof, waarbij relevante bedrijfsveiligheidsaspecten aan de orde kunnen komen. Inmiddels is ook in de organisatie aandacht gegeven aan het kennis nemen van andere uitspraken met relevante bedrijfsveiligheidsaspecten voor Defensie bij andere gerechten, voor zover dit past binnen de bedrijfsvoering. Hiervan is bijvoorbeeld sprake in geval van verdenking van strafbare feiten van burgermedewerkers of civiele procedures.Bijlage 9: Lijst met afkortingenTabel 65 AfkortingenAfkortingOmschrijvingADRAuditdienst RijkAFCCAir Force Capability CoalitionAIVDAlgemene Inlichtingen- en VeiligheidsdienstARAlgemene RekenkamerAV-AkkoordArbeidsvoorwaarden-akkoordBBPBruto Binnenlands ProductBENELUXBelgië Nederland LuxemburgBIVBudget Internationale VeiligheidBKIBeleidsKader InzetvoorradenBZMinisterie van Buitenlandse ZakenBZKMinisterie van Binnenlandse Zaken en KoninkrijksrelatiesC-130Type transportvliegtuigCBRNChemische, Biologische, Radiologische en Nucleaire (CBRN) middelenCDSCommandant der StrijdkrachtenCEPCentraal Economisch PlanCIOChief information OfficerCLASCommando LandstrijdkrachtenCLSKCommando LuchtstrijdkrachtenCOIDCentrale Organisatie Integriteit DefensieCOMMITCommando Materieel en ITCOTS/MOTSCommercial/Military Off The ShelfCWComptabiliteitswetCZSKCommando ZeeStrijdKrachtenDAOGDirectie Aansturen Operationele GereedstellingDBBBDefensie Brand en Bedrijfsstoffen BedrijfD&IDiversiteit & InclusieDMFDefensieMaterieelbegrotingsFondsDOSCODefensie OndersteuningsCommandoEDFEuropees DefensiefondsEDTIBEuropese Defensie Technologische en Industriële BasiseFPEnhanced Forward PresenceEI2European Intervention InitiativeEMASOHEuropean-led Maritime Awareness in the Strait of HormuzEODDExplosieven Opruimingsdienst DefensieEPFEuropean Peace Facility (Europese Vredesfaciliteit)EUEuropese UnieEULPCEuropean Union Liaison and Planning CellEUMAMEuropean Union Military Assistance MissionEUTMEuropean Union Training MissionEZKMinisterie van Economische Zaken en KlimaatF-16JachtvliegtuigF-35Vijfde generatie jachtvliegtuigFABKFinanciële Administratie en Beheer KantoorFNIKFinanciering Nationale Inzet KrijgsmachtFOForensisch- en OpsporingsteamGrITGrensverleggende Informatie TechnologieHNSHost Nation SupportHRHuman ResourcesICCInternational Criminal CourtICTInformatie- en CommunicatieTechnologieIFUInternational Fund for UkraineIenWInfrastructuur en WaterstaatIGOInformatie Gestuurd OptredenISBIncidentele Suppletoire BegrotingITInformatietechnologie (incl communicatie)IVDInspectie Veiligheid DefensieJEFJoint Expeditionary ForceJenVMinisterie van Justitie en VeiligheidJIVCJoint InformatievoorzieningscommandoKmarKoninklijke MarechausseeKPIKey Performance IndicatorMatLogCoMaterieellogistiek CommandoMGZMilitaire GezondheidszorgMINUSMAUnited Nations Multidimensional Integrated Stabilization MissionMIVDMilitaire Inlichtingen- en VeiligheidsdienstMPZMilitaire PolitiezorgNIGSNadere Inventarisatie Gevaarlijkse StoffenN.V.Naamloze VennootschapNATONorth Atlantic Treaty OrganizationNAVONoord Atlantische VerdragsOrganisatieNH-90HelikopterNLDANederlandse Defensie AcademieNLRKoninklijk Nederlands Lucht- en RuimtevaartcentrumNLViStichting Nederlands VeteraneninstituutOPCOOperationeel CommandoOvVOnderzoeksraad voor VeiligheidPESCOPermanent Structured CooperationQRAQuick Reaction AlertRBVRijksbegrotingsvoorschriftenRVBRijksvastgoedbedrijfRVSRegeling Volledige SchadevergoedingRWTRechtspersonen met een Wettelijke TaakSACStrategic Airlift CapabilitySEAStrategische Evaluatie AgendaSKDStichting Koninklijke DefensiemuseaSViStichting VeteraneninstituutSVPStrategisch VastgoedplanSWOONStichting Wetenschappelijk Onderwijs en Onderzoek NLDASZVKStichting Ziektekosten Verzekering KrijgsmachtTAKUBATaakgroep van de multinationale Combined Joint Special Operations Task Force (CJSOTF)TNONederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk OnderzoekUDCGUkraine Defence Contact GroupUNDOFUnited Nations Disengagement Observer ForceUNIFILUnited Nations Interim Force in LebanonUNTSOUnited Nations Truce Supervision OrganisationUSSCUnited States Security CoordinatorVJTF(A)Very High Readiness Joint Task Force (Air)VJTF(M)Very High Readiness Joint Task Force (Maritime)VNVerenigde NatiesVPVereniging Veteranen PlatformVPDVessel Protection DetachmentVTEVoltijdsequivalentWivWet op de Inlichtingen- en VeiligheidsdienstenWNTWet Normering TopinkomensWooWet Openbare OverheidZBOZelfstandige BestuursorganenZr. Ms.Zijner Majesteits