Milieuprogramma 1997-2000; Programma
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25005, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

17-09-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25005 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamLeeswijzer LEESWIJZERDEEL I VOORTGANG EN ONTWIKKELINGEN MILIEUBELEID OP HOOFDLIJNEN 1 STAND VAN ZAKEN MILIEUBELEID (SAMENVATTING) Samenvatting thema-indicatorenKlimaatveranderingVerzuringVermestingVerspreidingVerwijderingVerstoringOntwikkelingen in de uitvoeringNieuwe aandachtsveldenInternationaal milieubeleid2 ONTWIKKELINGEN IN DE UITVOERING2.1 Internationale ontwikkelingen2.2 Versterking van de uitvoeringToekomst lokaal milieubeleidGebiedsgericht beleid (NMP-aktie N77)Stad & milieuBeleidsvernieuwing bodemsanering (NMP-actie N79)AfvalsturingMilieubeleidsmonitoringIndicatoren2.3 Vergunningverlening en handhavingMilieuverslaglegging door bedrijven (NMP-actie N64)Strategie handhaving2.4 Externe integratieDuurzaam BouwenMilieutoets2.5 InstrumentariumVerbetering bestaand instrumentariumMilieuregelgeving voor inrichtingenModernisering GeluidhinderbeleidVerbreding instrumentariumSociaal instrumentariumVergroening fiscale stelselTariefsdifferentiatie lokale milieuheffingen3 NIEUWE AANDACHTSVELDEN3.1 Komende nota's3.2 Milieu en ruimteMilieu en toerisme/recreatie3.3 Biodiversiteit3.4 Duurzame economische ontwikkeling Milieu en economieDuurzaam consumerenDuurzaam producerenMilieugerichte productontwikkeling (MPO)Productgericht milieuzorgsysteemLevenscyclusanalyse en wegingSchoner Produceren 2TechnologieSustainable Industrial Development3.5 Nieuwe vormen van sturing4 INTERNATIONAAL MILIEUBELEID4.1 De Europese Unie4.2 Verdragen Noordzee en grote rivieren4.3 Bilaterale en multilaterale milieusamenwerking binnen
en buiten Europa Het belang van bilaterale samenwerkingMilieusamenwerking met Midden- en Oost-EuropaBilaterale samenwerking met landen buiten Europa4.4 De OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking
en Ontwikkeling)4.5 De VN: CDO, UNEP, mondiale verdragen4.6 Milieu en handel5 KOSTEN EN FINANCIERING VAN HET MILIEUBELEID 5.1 Algemeen5.2 Kosten van het milieubeleidTabel 5.1 Jaarlijkse milieukosten naar thema (mln. gld) Tabel 5.2 Jaarlijkse milieukosten naar bedrijfstak (mln.
gld) 5.3 Financiering van het milieubeleidTabel 5.3 Bestemmingsheffingen en subsidies in 1997 naar
bedrijfstak (mln. gld) Tabel 5.4 Bestemmingsheffingen (mln. gld) Tabel 5.5 Jaarlijkse lasten per bedrijfstak (mln. gld) 5.4 Milieu-uitgaven van overhedenTabel 5.6 Milieu-uitgaven Rijk, naar departement (mln.
gld)1Tabel 5.7 Milieukosten andere overheden (mln. gld) 5.5 Fiscale faciliteitenTabel 5.8 Fiscale faciliteiten1 (mln. gld.) 5.6 Milieukosten internationaalTabel 5.9 Internationale Milieu-uitgaven Rijk, naar departement
(mln. gld) DEEL II DOELGROEPEN 1 LANDBOUW1.1 Internationale context1.2 Voortgang 1995–1996 1.2.1 Internationaal Het bestrijdingsmiddelengebruik in
de land- en tuinbouw vertoont de laatste jaren in de meeste landen van de
EU een afname dan wel stabilisatie. De verschillen tussen landen zijn overigens
aanmerkelijk. In Nederland, met een zeer hoog bestrijdingsmiddelengebruik
per ha, is het gebruik de laatste jaren sterk verminderd, met name het gebruik
van grondontsmettingsmiddelen. NitraatrichtlijnNOx-protocol en ammoniakLandbouwbestrijdingsmiddelen1.2.2 Nationaal Toelichting indicatorMest- en ammoniakbeleid (NMP-acties N1, A27abc, A26, A24,
A29, A188, A19)Uitvoering Meerjarenplan Gewasbescherming (MJP-G), (NMP-actie
A40, A185)MJA-glastuinbouw (NMP-actie N3)Zware metalen en organische microverontreinigingenVersterking van de uitvoering1.3 Toekomstige ontwikkelingen 1.3.1 Internationaal Milieubeleid en gemeenschappelijk landbouwbeleidVerzuringsbeleid en ammoniak1.3.2 Nationaal Programma2 INDUSTRIE EN OVERIGE BEDRIJFSTAKKEN2.1 Internationale context2.2 Voortgang 1995–1996 2.2.1 Internationaal Doelgroepenbeleid industrie in internationale kaders (NMP-actie
N15)2.2.2 Nationaal Convenanten (NMP-acties A201, A201a)MilieujaarverslagenMilieuzorgsystemen en certificering (NMP-actie N68)Koppeling milieuzorgsysteem en milieuvergunning (NMP-actie
A107)Vermindering milieubelasting productgroepen (NMP-actie
N6)2.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 2.3.1 InternationaalIntegraal ketenbeheer (NMP-actie N10, A100a)2.3.2 Nationaal programma Product en milieuMDW-operatie en algemene regelgeving voor bedrijven3 RAFFINADERIJEN3.1 Internationale context3.2 Voortgang 1995–1996 3.2.1 Internationaal3.2.2 Nationaal Toelichting indicator:3.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 3.3.1 Internationaal3.3.2 Nationaal programma4 ENERGIESECTOR4.1 Internationale context4.2 Voortgang 1995–1996 4.2.1 Internationaal4.2.2 Nationaal Toelichting indicator4.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.3.1 Internationaal4.3.2 Nationaal programma5 DETAILHANDEL5.1 Internationale context5.2 Voortgang 1995–1996MilieuzorgProduct5.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 MilieuzorgTransport (NMP-actie N22)Product6 CONSUMENTEN6.1 Internationale context6.2 Voortgang 1995–1996 6.2.1 Internationaal6.2.2 Nationaal Duurzaam consumerenMilieukeur6.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 6.3.1 InternationaalEU-milieukeur6.3.2 Nationaal programma Duurzaam consumerenMilieu-informatiepunt voor consumenten7 VERKEER EN VERVOER7.1 Internationale context7.2 Voortgang 1995–1996 7.2.1 Internationaal7.2.2 Nationaal Toelichting indicatorRoetmeting dieselvoertuigen (NMP-actie A190)Stimulering zuinige auto in de BPM (NMP-actie N35)Terugdringing gebruik zakenautoNota Luchtverontreiniging en LuchtvaartTRANSACTIEDecentralisatie verkeers- en vervoerbeleidSchipholHSL-Zuid (NMP-actie A197)Doelgroepmanagement Verkeer en Vervoer7.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 7.3.1 Internationaal7.3.2 Nationaal programmaBeleidsnota Voertuigtechniek en brandstoffen (Milieu)Project Verkeer, Milieu en Techniek (VMT)Korte ritten projectAccijnzenBeperking maximumsnelheden (NMP-actie N34)Koop Zuinig Rij ZuinigTRANSACTIEToekomst Nederlandse Luchtvaart Infrastructuur (TNLI)HSL-Zuid en HSL-Oost (NMP-actie A197)Milieubeleidsplan voor de Scheepvaart II (MBS-II)8 BOUW8.1 Internationale context8.2 Voortgang 1995–1996 8.2.1 InternationaalEuropese ministerconferentie duurzame volkshuisvestingEuropees energieprogramma SAVE IITweede VN Wereld Habitat Conferentie8.2.2 Nationaal Toelichting indicatorEvaluatie Beleidsverklaring Milieutaakstellingen BouwGroen beleggenPlan van Aanpak Duurzaam BouwenKwaliteit op locatie (NMP-actie N42)BouwstoffenbesluitBouw- en sloopafvalEnergiebesparing RijkshuisvestingDuurzaam geproduceerd hout8.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 8.3.1 Internationaal8.3.2 Nationaal programma Duurzaam Bouwen in standaardbestekssystematiek (NMP-actie
N39)Kosten van duurzame uitbreidingsplannenUitvoering Plan van Aanpak Duurzaam Bouwen9 AFVALVERWIJDERINGSBEDRIJVEN9.1 Internationale context9.2 Voortgang 1995–1996 9.2.1 Nationaal9.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 9.3.1 Internationaal9.3.2 Nationaal programma10 DRINKWATERBEDRIJVEN10.1 Internationale context10.2 Voortgang 1995–1996 10.2.1 Internationaal Herziening EG-DrinkwaterrichtlijnFollow-up drinkwaterconferentie10.2.2 Nationaal10.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 10.3.1 Internationaal Herziening EG-Drinkwaterrichtlijn (1997)Follow-up Drinkwaterconferentie10.3.2 Nationaal ProgrammaBewaking voortgang van de uitvoering via monitoringRegulerende instrumenten (bestuursovereenkomsten/ convenanten
openbare drinkwatervoorziening (1996–1998)Jaarlijkse rapportage drinkwaterkwaliteit aan Tweede Kamer.75MDEEL III THEMA'S 1 KLIMAATVERANDERING1.1 Internationale context1.2 Voortgang 1995–1996 1.2.1 Internationaal Uit de linkergrafiek
blijkt dat de CO2-emissies in de OESO-landen nog steeds stijgen.
Uit de rechtergrafiek blijkt dat de productie van CFK's in deze landen voor
een groot deel is gereduceerd. Desondanks blijft het gebruik van CFK's nog
een aandachtspunt.1.2.2 Nationaal1.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 1.3.1 Internationaal1.3.2 Nationaal programma2 VERZURING2.1 Internationale context2.2 Voortgang 1995–1996 2.2.1 Internationaal Uit bovenstaande figuren blijkt dat
de Europese reductie van SO2-emissies zeer succesvol is verlopen.
Dat is de belangrijkste oorzaak voor de verminderde zure depositie in Nederland
vanuit het buitenland. Het terugdringen van NOx-emissies verloopt
moeizamer. De VOS-ontwikkeling verschilt sterk per land. Er zijn duidelijke
reducties maar er vindt ook emissietoename plaats. 2.2.2 Nationaal Toelichting indicator2.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 2.3.1 Internationaal2.3.2 Nationaal programma3 VERMESTING3.1 Internationale context3.2 Voortgang 1995–1996 3.2.1 Internationaal3.2.2 NationaalToelichting indicator3.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 3.3.1 Internationaal3.3.2 Nationaal programma4 VERSPREIDING4.1 Stoffen4.1.1 Internationale context4.1.2 Voortgang 1995–1996 4.1.2.1 Internationaal4.1.2.2 Nationaal4.1.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.1.3.1 Internationaal4.1.3.2 Nationaal programma4.2 RADIOACTIEVE STOFFEN EN STRALING 4.2.1 Internationale context4.2.2 Voortgang 1995–1996 4.2.2.1 Internationaal4.2.2.2 Nationaal4.2.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–20004.3 GENETISCH GEMODIFICEERDE ORGANISMEN (GGO'S) 4.3.1 Internationale context4.3.2 Voortgang 1995–19964.3.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–20004.4 EXTERNE VEILIGHEID 4.4.1 Internationale context4.4.2 Voortgang 1995–19964.4.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.4.3.1 Internationaal4.4.3.2 Nationaal programma4.5 BODEM 4.5.1 Internationale context4.5.2 Voortgang 1995–1996 4.5.2.1 Internationaal4.5.2.2 Nationaal4.5.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.5.3.1 Internationaal4.5.3.2 Nationaal programmaOverzicht planning kasuitgaven bodemsanering DGM voor
1996 t/m 2001 (mln. gld) 4.6 WATER 4.6.1 Internationale context4.6.2 Voortgang 1995–1996 4.6.2.1 InternationaalCadmiumconcentratie in de Rijn bij Lobith4.6.2.2 Nationaal4.6.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.6.3.1 Internationaal4.6.3.2 Nationaal programma4.7 LUCHT 4.7.1 Internationale context4.7.2 Voortgang 1995–1996 4.7.2.1 Internationaal Uit de figuur blijkt dat de meeste
West-Europese landen de atmosferische emissies van cadmium in de periode 1985–1995
met meer dan 50% hebben gereduceerd.4.7.2.2 Nationaal4.7.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.7.3.1 Internationaal4.7.3.2 Nationaal programma5 VERWIJDERING5.1 Internationale context5.2 Voortgang 1995–1996 5.2.1 Internationaal De grafiek toont een vergelijking
tussen de percentages ingezameld glas in Nederland en de Europese Unie (vóór
toetreding van Zweden, Finland en Oostenrijk; bron: OESO). In 1992 werd door
Nederland 73% van het glas ingezameld. In Duitsland lag dat percentage op
65%, in het Verenigd Koninkrijk op 26%.5.2.2 Nationaal Toelichting indicator5.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 5.3.1 Internationaal5.3.2 Nationaal Programma6 VERSTORING6.1 Internationale context6.2 Voortgang 1995–1996 6.2.1 InternationaalOverzicht normen voor railverkeerslawaai in dB(A). Overzicht normen voor wegverkeerslawaai in dB(A). 6.2.2 Nationaal Industrielawaai Verkeerslawaai (geschat aantal gesaneerde en (voor 1996)
te saneren woningen) GeurbeleidStedelijke luchtkwaliteit6.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 6.3.1 Internationaal GeluidLokale luchtkwaliteit6.3.2 Nationaal programma Project Modernisering Instrumentarium GeluidbeleidVerstoringstaakstelling Civiele Luchtvaart (NMP 2-actie
N30)Project Evaluatie en Monitoring van Verstoringsdoelstellingen
(PREMOVER, NMP-actie N87)Integrale Milieuzonering (NMP-actie N67)Stedelijke luchtkwaliteit7 VERDROGING7.1 Internationale context7.2 Voortgang 1995–1996 7.2.1 Internationaal7.2.2 Nationaal7.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 7.3.1 Internationaal7.3.2 Nationaal programma8 VERSPILLING8.1 Internationale context8.2 Voortgang 1995–19968.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000BIJLAGEN BIJLAGE 1LANDBOUW INDUSTRIE RAFFINADERIJEN ENERGIEBEDRIJVEN DETAILHANDEL EN CONSUMENTEN VERKEER EN VERVOER BOUW AFVALVERWIJDERINGSBEDRIJVEN RIJK ANDERE OVERHEDEN BIJLAGE 2BIJLAGE 3Afkortingen 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25005Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 489 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 005Milieuprogramma 1997–2000nr. 2PROGRAMMA Leeswijzer DEEL I VOORTGANG EN ONTWIKKELINGEN MILIEUBELEID OP HOOFDLIJNEN7   1Stand van zaken milieubeleid9 2Ontwikkelingen
in de uitvoering14 3Nieuwe aandachtsvelden32 4Internationaal
milieubeleid455Kosten en financiering van het milieubeleid58   DEEL II DOELGROEPEN67   1Landbouw692Industrie en overige bedrijfstakken77 3Raffinaderijen834Energiesector87 5Detailhandel91 6Consumenten937Verkeer/vervoer99 8Bouw107 9Afvalverwijderingsbedrijven11410Drinkwaterbedrijven116    DEEL III
THEMA'S121   1Klimaatverandering1232Verzuring130 3Vermesting135 4Verspreiding1395Verwijdering159 6Verstoring164 7Verdroging1718Verspilling174    BIJLAGEN179   1Voortgang NMP-acties181 2Stand van zaken
wet- en regelgeving187 3Overzicht bodemsaneringsprojecten
in de saneringsfase188    AFKORTINGEN189LEESWIJZERHet voorliggende Milieuprogramma 1997–2000 (MP) bevat een rapportage
met betrekking tot de uitvoering van het milieubeleid. Aansluitend op het
vorige milieuprogramma geeft het de voortgang in het beleid weer in de periode
1995–1996. Tevens biedt het inzicht in de programmering voor de periode
1997–2000.De opzet van het Milieuprogramma 1997–2000 vertoont een sterke mate
van continuïteit met de opzet van het vorige milieuprogramma. Daarbij
is gekozen voor een vorm die niet afhankelijk is van inhoudelijke onderwerpen,
en die derhalve meerdere jaren gebruikt kan worden.Het MP bestaat uit drie delen. Deel I (Voortgang en ontwikkelingen in
het milieubeleid op hoofdlijnen) gaat in op een aantal bewegingen die gaande
zijn met betrekking tot het verbeteren van de uitvoering van het milieubeleid,
met name op gemeentelijk en provinciaal niveau. Het gaat dan onder andere
om trefwoorden als: externe integratie, prioriteitsstelling, beleidsvrijheid
en kwaliteit van het instrumentarium. Voorts wordt in deel I een aantal nieuwe
strategische ontwikkelingen en aandachtsgebieden gesignaleerd. Het gaat onder
andere om verkenningen van de integratiemogelijkheden van milieu en economie
en milieu en ruimtelijke ordening. Verder wordt in deel I ingegaan op het
internationale milieubeleid en de kosten van het milieubeleid. De delen II
en III geven een overzicht van de bereikte voortgang en het beleidsprogramma
voor de periode 1997–2000 voor elk van de doelgroepen van het milieubeleid,
en voor elk van de milieubeleidsthema's.Het MP heeft dit jaar een sterk internationaal accent gekregen. Doel daarvan
is expliciet de internationale context aan te geven waarbinnen het Nederlandse
milieubeleid wordt vormgegeven en uitgevoerd. De verschillende delen van het
MP, in het bijzonder die over de doelgroepen en de milieu-thema's (de delen
II en III), zijn dan ook vanuit een internationaal perspectief geschreven.
Ter illustratie is internationaal vergelijkingsmateriaal in de vorm van grafieken
opgenomen. In het hoofdstuk Internationaal milieubeleid (deel I) wordt, in
aanvulling daarop, een overzicht gegeven van de belangrijkste ontwikkelingen
in het milieubeleid in de voor Nederland relevante internationale organisaties.
Bovendien worden in dit hoofdstuk de actuele ontwikkelingen in de bilaterale
milieubetrekkingen van Nederland met andere landen beschreven.Ook de Milieubalans, die voor het tweede jaar in samenhang met het MP
wordt uitgebracht, heeft dit jaar een zwaarder internationaal accent gekregen.
Complementair aan de invulling in het MP geeft de Milieubalans 1996 een vergelijking
van de Nederlandse milieusituatie met die in enkele andere Europese landen.Teneinde de internationale context van het Nederlandse milieubeleid goed
te kunnen beschrijven, en om een internationale vergelijking mogelijk te maken,
is de presentatie van de milieuthema's in enkele gevallen aangepast. Aanleiding
hiervoor is het feit dat niet alle Nederlandse milieubeleidsthema's één
op één corresponderen met internationaal gangbare thema's. Met
name is dit het geval voor het thema verspreiding, dat om deze reden is gepresenteerd
als een cluster van de (internationaal herkenbare) deelthema's stoffen, radioactieve
stoffen en straling, genetisch gemodificeerde organismen, externe veiligheid,
water-, bodem- en luchtverontreiniging. Het onderwerp externe veiligheid wordt
bij het thema verspreiding beschreven, omdat het internationaal wordt gezien
als aspect van verontreiniging («risk management»). Derhalve komt
het niet terug bij het thema verstoring. In tegenstelling tot de voorgaande jaren wordt er bij het Milieuprogramma
1997–2000 geen apart werkdocument met de stand van zaken ten aanzien
van de NMP-acties uitgegeven. In plaats daarvan wordt in de teksten over doelgroepen
en milieuthema's expliciet verwezen naar acties in het kader van de Nationale
Milieubeleidsplannen. Tevens wordt in bijlage I in tabelvorm de stand van
zaken betreffende de nog lopende acties weergegeven. DEEL I VOORTGANG EN ONTWIKKELINGEN MILIEUBELEID OP HOOFDLIJNEN 1 STAND VAN ZAKEN MILIEUBELEID (SAMENVATTING) Samenvatting thema-indicatorenOp grond van de in dit milieuprogramma opgenomen indicatoren kan het volgende
beeld van de voortgang van het milieubeleid gepresenteerd worden. KlimaatveranderingDe Nederlandse uitstoot van de broeikasgassen die onder het klimaatverdrag
vallen (CO2, CH4 en N2O) was in 1995 14%
hoger dan in 1980. De CO2-emissie is toegenomen, ondanks de verminderde
emissie door onder meer de toename van de import van elektriciteit en energiebesparing.
De oorzaak van de toename ligt vooral in volumegroei, structuurverschuiving
en door gewijzigde brandstofinzet (meer kolen in plaats van gas). Het Nederlandse
gebruik van CFK's en halonen is in 1995 volledig beëindigd. VerzuringTussen 1980 en 1995 is de SO2-emissie met 69% afgenomen. Met
name de elektriciteitsbedrijven en de raffinaderijen hebben bijgedragen aan
de emissiereducties. De NOx-emissie daalde met 12%, veroorzaakt
door afname van de emissie door het personenverkeer, grotendeels als gevolg
van de introductie van de driewegkatalysator. De NH3-emissie daalde
met 33%, vooral als gevolg van de uitbreiding van de verplichting tot het
emissiearm aanwenden van mest.De totale depositie van verzurende stoffen is in 1995 ten opzichte van
1980 gedaald met circa 51%. Dit is vooral een gevolg van de daling van de
SO2-emissies in Nederland en de omringende landen. VermestingDe emissie van fosfor (P) is tussen 1980 en 1995 gedaald met 27%. De daling
na 1987 is een gevolg van een afname van de productie van dier- lijke mest.
Na 1990 is ook het gebruik van fosfaat-kunstmest afgenomen. De hoeveelheid
P in afvalwater is sinds 1988 afgenomen.De emissie van stikstof (N) is in de periode 1980–1995 afgenomen
met 3%. Vanaf 1987 is de emissie van stikstof gedaald door besparingen op
het kunstmestgebruik. De N-emissie uit dierlijke mest vertoont sinds 1993
een daling. VerspreidingIn 1995 was de verspreiding van landbouwbestrijdingsmiddelen 51% lager
dan in 1985. De afname vanaf 1993 komt voornamelijk door een reductie in het
gebruik van grondontsmettingsmiddelen. De verspreiding van prioritaire stoffen
daalde in de periode 1985–1995 met circa 34%, door reductie van de emissie
van cadmium, chroom, koper en kwik naar water en van benzo(a)pyreen en lood
naar lucht. De verspreiding van radioactieve stoffen kende in 1995 een geschatte
toename van 11% ten opzichte van 1985. Dit is veroorzaakt door een toename
van de emissie van radongas als gevolg van het toepassen van andere bouwmaterialen
en bouwtechnieken. VerwijderingIn de periode 1980–1995 is de hoeveelheid gestort vast afval met
35% gedaald. De sterke afname in 1995 ten opzichte van 1994 is met name het
gevolg van toegenomen gescheiden inzameling, hergebruik en nuttige toepassing
van huishoudelijk afval, bouw- en sloopafval en bedrijfsafval. VerstoringDe in 1995 ervaren hinder door geluid was 13% hoger dan in 1980. Ten opzichte
van 1994 is de geluidhinder in 1995 afgenomen met 2%. De daling vanaf 1990
is een gevolg van kwaliteitseisen voor nieuwe woningen, geluidisolatie en
aangescherpte typekeuringseisen voor geluid voor motorvoertuigen. De stankhinder
was in 1995 5% lager dan in 1980. Ten opzichte van 1994 is de stankhinder
in 1995 gelijk gebleven. Ontwikkelingen in de uitvoeringHet milieubeleid bevindt zich in een fase waarin versterking van de uitvoering
van het beleid centraal staat. Belangrijke aspecten hierbij zijn het creëren
van ruimte voor maatwerk en flexibiliteit in de uitvoering door andere overheden,
en externe integratie. Dit betekent dat veel aandacht uitgaat naar verbetering
van de kwaliteit van het bestaande instrumentarium (bijvoorbeeld vergunningverlening
en handhaving), naar een verruiming van de toepassingsmogelijkheden van instrumentarium
en naar verbreding van het palet instrumenten.Met name op lokaal niveau komen diverse beleidsterreinen samen. Belangrijke
interacties ontstaan tussen de terreinen milieu, ruimtelijke ordening, natuur,
stedelijke ontwikkeling en economische ontwikkeling. De uitvoering van beleid
vraagt dan ook om integrale afwegingen. «Zelfregulering binnen kaders»,
centraal in het NMP 2, vereist in dat verband ruimte voor overheden en doelgroepen
om prioriteiten te stellen en om eigen verantwoordelijkheden te dragen.Voor een aantal beleidsvelden wordt gewerkt aan versterking van de integrale
aanpak. Voorbeelden hiervan zijn:– een gebiedsgerichte aanpak voor de ROM-gebieden. Deze benadering
geeft de mogelijkheid om voor een gebied integrale afwegingen te maken. Nagenoeg
alle ROM-projecten bevinden zich aan het begin van de uitvoeringsfase;– integratie van milieubeleid en ruimtelijke ordening in steden.
Spanningen tussen deze beleidsvelden vinden vaak hun oorsprong in het planproces.
Bij de toepassing van milieunormen kan vaak onvoldoende rekening worden gehouden
met lokale verschillen. In het project Stad & Milieu worden door middel
van experimenten de mogelijkheden verkend om deze knelpunten te verminderen; – de integratie en decentralisatie in de bodemsanering. Hiertoe
is door IPO, VNG en VROM het project BEVER gestart. Er zijn 10 (deel)projec-
ten benoemd, onder andere gericht op betere benutting van de ruimte die de
Wet bodembescherming biedt, informatie-overdracht en het maken van (nieuwe)
afspraken betreffende instrumentarium en procedures.Een belangrijke randvoorwaarde voor een adequate uitvoering van bestaand
beleid is informatievoorziening. Rijk, provincies en gemeenten werken aan
verbetering van de kwaliteit van informatie en aan (interbestuurlijke) afstemming
en stroomlijning van monitoring. Als instrument voor monitoring zijn indicatoren
van belang. Ook op internationaal niveau speelt Nederland een stimulerende
rol ten aanzien van de ontwikkeling en harmonisatie van indicatoren.Externe integratie van milieu in andere maatschappelijke belangen krijgt
steeds meer vorm. Een voorbeeld is de plaats die milieu heeft veroverd in
de bouw. In het Plan van Aanpak Duurzaam Bouwen is een centrale rol weggelegd
voor de marktpartijen, waarbij de overheid als aanjager fungeert. Marktpartijen
nemen zelf initiatieven tot nadere vormgeving en uitvoering van acties. Op
rijksniveau vindt externe integratie bijvoorbeeld plaats door middel van de
toetsing van voorgenomen regelgeving. Voorgenomen regelgeving met substantiële
(neven)effecten voor milieu, voor bedrijfsleven en voor uitvoerbaarheid en
handhaafbaarheid wordt door de departementen getoetst op deze aspecten. Het
door VROM en EZ opgezette Steunpunt Voorgenomen Regelgeving heeft als taak
de uitvoering van de toets te ondersteunen, en de door de departementen geleverde
informatie te beoordelen.Het doel van het (kabinetsbrede) project Marktwerking, Deregulering en
Wetgevingskwaliteit is verbetering van de uitvoerbaarheid van bestaande regelgeving.
Binnen het milieubeleid wordt onder deze paraplu gewerkt aan een tweetal projecten.
Ten aanzien van het Inrichtingen- en vergunningenbesluit op basis van de Wet
milieubeheer wordt gewerkt aan veralgemenisering, bundeling en een groter
bereik van algemene regels. De Wet geluidhinder wordt met name bezien op de
verdeling van bevoegdheden tussen Rijk, provincies en gemeenten.In het NMP 2 is een start gemaakt met het zoeken naar nieuwe instrumenten,
met name gericht op moeilijk bereikbare doelgroepen. De mogelijkheden van
vooral sociaal instrumentarium (sturing van gedrag via overreding) en fiscale
instrumenten (vergroening fiscaal stelsel) worden onderzocht. Nieuwe aandachtsveldenNaast de aandacht die uitgaat naar de uitvoering van het in de NMP's beschreven
milieubeleid is ook een aantal nieuwe aandachtsvelden in opkomst. Hierbij
gaat het om de integratie van milieu en ruimte, de inspanningen op het gebied
van biodiversiteit, de synergie tussen milieu en economie en sturingsvraagstukken.
Deze nieuwe aandachtsvelden krijgen hun weerslag in een aantal nota's, te
weten de nota Milieu en Economie (maart 1997), de nota Milieu & Ruimte
en het NMP 3 (beide eind 1997). Het voornemen bestaat om in een volgende kabinetsperiode
de vijfde Nota voor de Ruimtelijke Ordening en het NMP 4 als één
integrale nota voor de fysieke leefomgeving te presenteren.Het project Milieu & Ruimte heeft als doel een meer geïntegreerde
aanpak van de beide beleidsvelden op regionaal en lokaal niveau te faciliteren.
Aangesloten wordt op reeds bestaande initiatieven, waarbij knelpunten
en successen worden geïdentificeerd en oplossingsrichtingen worden aangeduid.
In de nota zal ook worden ingegaan op de meerwaarde op conceptueel niveau
van het meer in samenhang vormgeven van beide beleidsterreinen. Tevens zal
de nota een visie bevatten op de procedurele afstemming tussen de beleidsterreinen
met het oog op de geplande nota voor de fysieke leefomgeving.Het belang van de kwaliteit van de leefomgeving wordt ook onderstreept
in het beleid ten aanzien van milieu en toerisme/recreatie. De kwaliteit van
het landelijk gebied, het (zwem)water en de stedelijke leefomgeving gelden
daarbij als kernelementen.Biodiversiteit komt steeds prominenter op de agenda te staan. In 1995
is het Strategisch Plan van Aanpak biodiversiteit (SPA) opgesteld. Hierin
staat aangegeven hoe bestaande beleidslijnen versterkt kunnen worden om lacunes
in het biodiversiteitsbeleid in te vullen. De eerste voortgangsrapportage
over de uitvoering van het SPA wordt in oktober 1996 aan de Tweede Kamer gestuurd.Onder de noemer Milieu en Economie wordt gezocht naar de mogelijkheden
voor een verdere duurzame economische ontwikkeling. Groei, versterking van
de concurrentiekracht en toename van de werkgelegenheid zouden hierin gecombineerd
moeten worden met beter beheer van ruimte, natuur, biodiversiteit en een vermindering
van de milieudruk. In de nota Milieu en Economie wordt beoogd het perspectief
voor een duurzame economische ontwikkeling te schetsen. Daarbij zullen voor
de middellange termijn (tot 2010) zo veel mogelijk concrete voorstellen en
praktische oplossingen worden aangedragen. Daarnaast komen afwegingen aan
bod die betrekking hebben op de langere termijn (na 2010).De activiteiten op het gebied van duurzaam consumeren en produceren hebben
een nauwe relatie met het project Milieu en Economie. Milieugerichte productontwikkeling
wordt gestimuleerd, onder meer door middel van een kredietregeling. Ten behoeve
van productverbetering wordt aangesloten op de reeds bestaande milieuzorgsystematiek.
Het programma Schoner Produceren 2, uitgevoerd door VROM en EZ, richt zich
specifiek op de moeilijk bereikbare MKB-sectoren. De bedoeling is om ondernemers
te prikkelen tot het (vrijwillig) nemen van maatregelen, die bijdragen aan
vermindering van de milieubelasting en tevens bedrijfseconomisch interessant
zijn.Om een breder beeld te krijgen van technologieën die in de toekomst
een belangrijke rol kunnen spelen bij de vermindering dan wel toename van
het milieubeslag, is in april 1996 een technologieverkenning gestart. Voorts
richten het DTO-programma en het EET-programma zich op de ontwikkeling van
nieuwe milieugerichte technologieën.Ten aanzien van overheidssturing wordt onderzocht hoe het concept van
zelfregulering binnen kaders verder inhoud kan worden gegeven. Voorbeelden
van hoe zelfregulering kan werken, zijn het Subatfonds en Verhandelbare Emissie
Rechten. Zelfregulering kan ook betekenen: doelgroepen meer bij de beleidsformulering
betrekken. Een dergelijke vorm van (open) doelformulering vergroot naar verwachting
het draagvlak voor het te voeren beleid. In het NMP 3 zal deze wijze van sturing
nader op zijn merites worden beschouwd. Internationaal milieubeleidIn dit milieuprogramma is het nationale beleid zowel op hoofdlijnen als
op specifieke onderdelen in de context van het internationale milieubeleid
 gezet. Daarmee wordt onderstreept dat internationaal en nationaal
milieubeleid niet meer los van elkaar kunnen worden gezien. Het grootste deel
van de Nederlandse milieuwetgeving is gebonden aan EG-richtlijnen en andere
internationale regels en afspraken. Voor een deel betreft het directe implementatie
van internationale verplichtingen (bijvoorbeeld de AMvB's ter uitvoering van
EG-richtlijnen met normen voor de waterkwaliteit), voor een ander deel wetgeving
die weliswaar een hoofdzakelijk nationale voorgeschiedenis heeft, maar die
niet meer teruggetrokken of gewijzigd zou kunnen worden zonder dat Nederland
zich aan zijn internationale verplichtingen onttrekt (bijvoorbeeld de Wet
milieubeheer).Nederland is gedurende de eerste helft van 1997 voorzitter van de Europese
Unie en zal daar naar verwachting verschillende belangrijke onderwerpen, zoals
klimaat, auto's en waterbeleid, behandelen. De informele Milieuraad die traditiegetrouw
in een voorzittersperiode gehouden wordt, biedt altijd de gelegenheid om een
speciaal onderwerp in brainstormende sfeer te bespreken. Nederland heeft het
onderwerp «Milieu en bedrijf», met bijzondere nadruk op het Midden-
en Kleinbedrijf, op de agenda van de informele Raad in april 1997 in Amsterdam
gezet. De Intergouvernementele conferentie van de EU-landen, die in 1996 gestart
is, zal mogelijk onder het Nederlandse voorzitterschap tot een afronding komen:
hier liggen kansen om de grondslag voor milieubeleid in de Unie nog wat te
verstevigen.In 1997 vindt ook de evaluatie plaats van de uitvoering van Agenda 21
in de afgelopen vijf jaar. De Algemene Vergadering van de VN zal daar op advies
van de Commissie voor Duurzame Ontwikkeling (CDO) een oordeel over geven en
beslissen over de voortzetting van het werk van de CDO. Nederland zal daarin
als voorzitter van de EU een belangrijke rol kunnen spelen. In dat jaar komt
verder in Rotterdam mogelijk een VN-verdrag tot stand over milieugevaarlijke
stoffen. Dit wordt voorbereid onder auspiciën van de UNEP (het VN-Milieuprogramma).Het nieuwe Rijnverdrag moet zorgen voor de verdere bescherming van het
internationale Rijnstroomgebied. Naar verwachting zal het in 1997 worden ondertekend.
Het legt de verworvenheden van het Rijnactieprogramma, zoals het werken aan
integraal ecologisch herstel van de rivier en het koppelen van emissiereducties
aan kwaliteitsdoelstellingen, verdragsmatig vast.In de komende jaren zal Nederland veel aandacht blijven geven aan bilaterale
samenwerking met andere landen. In het bijzonder de landen van Midden-Europa
die graag lid willen worden van de EU hebben de aandacht. Zij moeten immers
geholpen worden met het verbeteren van hun milieubeleid, zodanig dat nu nog
bestaande hindernissen voor hun toetreding zo veel mogelijk worden weggenomen.
De Pan-Europese Milieuconferentie in Sofia eind 1995 heeft laten zien dat
deze inspanningen werkelijk resultaat opleveren, met name als ze goed aansluiten
op de institutionele acties die uitgaan van de EU en de Economische Commissie
voor Europa (ECE) van de VN.Ten slotte is er sprake van groei in de bilaterale milieubetrekkingen
met landen buiten Europa. Een bezoek van de Minister van VROM, samen met een
delegatie van het Nederlandse bedrijfsleven, aan China in juni 1996 heeft
laten zien dat samenwerking van een groot en een klein land op miliegebied
interessante stimulansen voor mondiaal milieubeleid kan opleveren. 2 ONTWIKKELINGEN IN DE UITVOERINGIn de huidige fase van het milieubeleid is er nadrukkelijk aandacht voor
de versterking van de uitvoering. Dit krijgt op verschillende manieren gestalte.
Belangrijke aspecten zijn het creëren van ruimte voor maatwerk en flexibiliteit
in de uitvoering door andere overheden, en externe integratie (inbouwen van
milieu-aandacht en -normen in maatschappelijke activiteiten). In dit hoofdstuk
worden deze aspecten belicht. Ook wordt aandacht besteed aan vergunningverlening
en handhaving, en komt aan de orde hoe verbetering en verbreding van het instrumentarium
gestalte krijgt.De versterking van de uitvoering kan niet los worden gezien van de internationale
context van het beleid. Daarom wordt eerst op de gevolgen van internationale
beleidsvorming voor de uitvoering in Nederland ingegaan. 2.1 Internationale ontwikkelingenDe internationale kaders zijn lange tijd vooral geïnteresseerd geweest
in het formuleren van beleid en minder in de efficiëntie van de uitvoering.
Daarin komt verandering. Met name de Europese Unie probeert, onder andere
door middel van het verplicht stellen van periodieke nationale rapportages
over de uitvoering van milieurichtlijnen, meer zicht te krijgen op de uitvoering
van het beleid en dus op de milieuresultaten. In de EU is de laatste jaren
ook meer aandacht ontstaan voor de handhaving van milieuregels (zie § 2.3).Een goede uitvoering van internationale afspraken is gediend met regelingen
die rekening houden met het schaalniveau waarop het beleid het beste kan worden
geformuleerd. In EU-kader is er sinds het totstandkomen van het Verdrag van
Maastricht in 1992 een discussie op gang gekomen over subsidiariteit, dat
wil zeggen het zoeken naar een optimale verhouding tussen centraal regelen
op EU-niveau en decentraal regelen op nationaal niveau. Men kan deze discussie
doorvoeren naar het subnationale niveau, dus naar de regionale overheden.
Nederland zal zich in het EU-kader de komende jaren inzetten voor een verbetering
van de richtlijnenstructuur waarin onder andere de bevoegdhedenverdeling tussen
EU-, nationale en regionale overheden wordt geoptimaliseerd. Een concrete
mogelijkheid hiertoe doet zich al voor bij de komende discussie over de kaderrichtlijn
Water (zie § 4.1).In het eerste en het tweede Nationaal Milieubeleidsplan is nadrukkelijk
gesteld dat de verschillende milieuproblemen hun eigen schaalniveau hebben.
Zo is het klimaatprobleem een typisch mondiaal probleem, de verzuring een
continentaal probleem en de vermesting een fluviaal probleem. Het NMP 2 zegt
dat Nederland ernaar zal streven de internationale afspraken (bijv. verdragen,
richtlijnen) op het schaalniveau aan te pakken waar de milieuproblemen spelen;
in de praktijk gebeurt dat ook meestal. Dat levert echter wel een uitvoeringsprobleem
op: de uitvoering van internationale afspraken, of het nu een EG-richtlijn
of een mondiaal verdrag betreft, komt uiteindelijk terecht bij bedrijven,
burgers en regionale overheden. Het is dus voor veel milieuthema's niet mogelijk
om beleidsvorming en uitvoering op hetzelfde niveau te laten plaatsvinden
(wat uit een oogpunt van efficiëntie en betrokkenheid eigenlijk gewenst
zou zijn).Daarom is het bijzonder belangrijk dat de regionale overheden in Nederland
(provincies, waterschappen en gemeenten) de komende jaren méér
dan in het verleden betrokken worden bij het totstandkomen van het internationale
beleid. Naar een werkbare vorm daarvoor wordt al op verschillende manieren
gezocht. Zo heeft het Interprovinciaal Overleg (IPO) in 1993 een werkgroep
Europees milieubeleid ingesteld. Deze werkgroep heeft als primaire taak de
besluitvorming en standpuntbepaling betreffende Europese Milieu-aangelegenheden
voor te bereiden en te ondersteunen voor het IPO en te coördineren met
het Ministerie van VROM. Het belang van betrokkenheid van andere overheden
bij Europese regelgeving is nogmaals benadrukt tijdens een conferentie van
het IPO en het Directoraat-Generaal voor Milieu van de Europese Commissie
(DGXI) over het Vijfde Milieuactieprogramma op 6 mei 1996. 2.2 Versterking van de uitvoeringHet NMP 2 legt de nadruk op de versterking van de uitvoering van het milieubeleid.
«Zelfregulering binnen kaders» is daarbij een kernbegrip. Het
NMP 2 stelt dat meer zelfregulering betekent dat andere overheden en doelgroepen
ruimte krijgen om de eigen verantwoordelijkheid te dragen. Voor andere overheden
betekent het dat zij ruimte moeten hebben om eigen beleid te ontwikkelen en
om prioriteiten te stellen. Deze gedachte werd onder andere onderschreven
tijdens de Nunspeet-conferentie op 30 november en 1 december 1994. Als uitvloeisel
hiervan vindt er thans een omslag plaats van «opdragen van de uitvoering»
door het Rijk naar «overlaten van beleid» aan de andere overheden.Deze beleidsvisie is inmiddels zichtbaar in tal van activiteiten, waarvan
er een aantal in deze paragraaf worden beschreven (gebiedsgericht beleid,
Stad & Milieu, beleidsvernieuwing bodemsanering). Het voorbeeld van afvalsturing
geeft een tegengestelde tendens aan, namelijk één in de richting
van opschaling van het niveau van sturing. Het verbeteren van de uitvoering
uit zich ook in de activiteiten op het gebied van monitoring en het ontwikkelen
van indicatoren. Toekomst lokaal milieubeleidVoor een effectieve en efficiënte uitvoering van het beleid op lokaal
niveau is het van belang dat de verschillende bestuurslagen eenzelfde verwachtingspatroon
hebben ten aanzien van taken en rolverdeling. De Minister van VROM is daarom
samen met de Vereniging Nederlandse Gemeenten onlangs een project gestart
om de toekomst van het lokale milieubeleid in beeld te brengen. Centraal hierbij
staan vragen als: hoe ziet het verwachte en gewenste lokale milieubeleid er
in de toekomst uit en welke rol wordt van elke betrokken partij verwacht.
Aanleiding voor het project zijn onder andere het wegvallen van de Vervolg
bijdragenregeling ontwikkeling gemeentelijk milieubeleid (VOGM) per 1 januari
1998, de ontwikkelingen rond bestuurlijke vernieuwing en de discussie rond
de VNG-nota «Toekomstige positie van gemeenten; de taken». In
een aantal discussiebijeenkomsten zullen VROM en de gemeenten over de genoemde
vragen van gedachten wisselen. De Minister van VROM zal aan de hand van de
informatie uit de discussieronde een standpunt bepalen over de rol van de
centrale overheid bij het lokale milieubeleid. Gebiedsgericht beleid (NMP-aktie N77)De gebiedsgerichte benadering is één van de mogelijkheden
om te komen tot een integrale aanpak waarbij prioriteiten worden gesteld door
het bestuursniveau dat daarvoor, gelet op de toe te passen instrumenten, het
meest geëigend is. Het gebiedenbeleid heeft inmiddels een erkende plaats
verworven in het milieubeleid. Dit is gebeurd via sectoraal gebiedsgericht
beleid en via geïntegreerd gebiedsgericht beleid. Met name het laatste
spoor is de laatste jaren sterk in ontwikkeling. Dit komt onder andere tot
uiting in de in ontwikkeling zijnde integratie van verschillende
financiële regelingen. De Bijdrageregeling gebiedsgericht milieubeleid
(BGM) zorgt voor een stroomlijning van de financiering vanuit VROM.Op 27 juni 1996 is de BGM in het Staatsblad (nr. 324) verschenen. Voor
de BGM is 137 miljoen gulden beschikbaar voor de jaren 1996–1999. Hiervan
wordt 114 miljoen verdeeld over de provincies. Een bedrag van 23 miljoen wordt
gereserveerd ten behoeve van de stimulering van de plannen van aanpak in de
ROM-gebieden.De BGM heeft tot doel het bevorderen van een integrale aanpak en bescherming
bij de uitvoering van het gebiedsgerichte milieubeleid in specifieke gebieden
(de zogenaamde milieu-aandachtsgebieden) door met name andere overheden. Milieu-aandachtsgebieden
kunnen zowel een stedelijk (onder andere verkeers- en vervoersproblematiek)
als een landelijk karakter hebben. De keuze van deze gebieden is een provinciale
verantwoordelijkheid, maar dient wel verband te houden met de bijzondere aandacht
die de milieukwaliteit veronderstelt. Dit kan te maken hebben met een (verwachte)
grote cumulatie van verontreinigingsbronnen of bijzondere kwetsbaarheid voor
milieubelasting door de aanwezigheid van gevoelige functies zoals natuur en/of
drinkwater.Uitgangspunt van de regeling is dat activiteiten waarvoor een financiële
bijdrage gewenst is, zijn opgenomen in een uitvoeringsprogramma. Dit programma
wordt onder verantwoordelijkheid van de provincie opgesteld. Inmiddels hebben
alle provincies een programma ingediend.Afzonderlijke sectorale gebiedsgerichte financiële regelingen die
gericht zijn op de stimulering van aanvullende maatregelen in bodembeschermingsgebieden,
het aanvullend ammoniakbeleid en maatregelen in de sfeer van verkeer en vervoer,
komen daarmee te vervallen. Het streven is er op gericht om uiteindelijk te
komen tot een vergaande bundeling van financiële regelingen van gemeenten,
provincies en Rijk (op nationaal niveau).Een ander instrument in het kader van gebiedsgericht beleid is de aanpak
via ROM(Ruimtelijke Ordening en Milieu)-gebieden. Inmiddels zijn voor tien
van de elf ROM-gebieden bestuursovereenkomsten getekend die de overgang van
planvorming naar uitvoering markeren (NMP-actie A95). Naar verwachting
wordt in het voorjaar van 1997 de laatste bestuursovereenkomst, die voor Zuidoost-Friesland,
vastgesteld. In het plan van aanpak voor dit gebied staat de aanpak van de
ammoniakproblematiek centraal. De bestuursovereenkomst voor de Nadere Uitwerking
Brabant-Limburg, waar de ROM-projecten De Peel en Midden-Brabant onder vallen,
werd op 26 maart 1996 getekend. In dit kader heeft het Rijk circa 70 miljoen
gulden beschikbaar gesteld om de agrarische sector te stimuleren maatregelen
te treffen ter verbetering van milieu en natuur. Het plan van aanpak voor
het ROM-project IJmeer werd op 13 juni 1996 getekend. Het plan geeft aan hoe
de bouwlocatie IJburg, inclusief railontsluiting en een baggerspeciedepot,
zo goed mogelijk ecologisch en landschappelijk kunnen worden ingepast in het
gebied.In enkele ROM-gebieden blijkt dat ook in de fase tussen planvorming en
het treffen van concrete uitvoeringsmaatregelen, nog nauwe betrokkenheid van
het Rijk nodig is. Zo vindt naar aanleiding van het project Maasvlakte II,
dat onderdeel is van ROM-Rijnmond, een verkenning plaats op nationaal niveau
voor het gesignaleerde ruimtetekort in Mainport Rotterdam. In de aanpak wordt
het kabinetsstandpunt over het WRR-advies «Grote Projecten» gevolgd.In juni 1996 is aan de Tweede Kamer de voortgangsrapportage Schiphol aangeboden.
De rapportage beslaat de periode tussen de vaststelling van de Planologische
Kernbeslissing door de Eerste Kamer op 27 november 1995 en 1 mei 1996 en gaat
in op: voortgang van de werkzaamheden, realisatie van de dubbeldoelstelling,
budgettaire verantwoording en uitvoeringsorganisatie (zie deel II, §7.2.2).In 1997 zullen de ervaringen met de uitvoering van de Plannen van Aanpak
ROM-gebieden worden geëvalueerd. Begin 1997 zal een beleidsevaluatie
van de Bijdragenregeling bodembeschermingsgebieden 1992–1995 worden
afgerond. De Tweede Kamer wordt over de resultaten van beide evaluaties geïnformeerd. Stad & milieuHet NMP 2 wijst op het bestaan van spanningen tussen de doelstellingen
uit het milieubeleid en de ruimtelijke ordening bij het realiseren van een
compacte verstedelijking. In het project Stad & Milieu is deze problematiek
nader geanalyseerd en is een aantal oplossingsrichtingen voorgesteld die de
knelpunten moeten verminderen. Kern van de problematiek is dat er in de praktijk
onvoldoende mogelijkheden zijn voor integrale gebiedsgerichte afwegingen,
waarbij voor- en nadelen van een bepaalde gewenste (ruimtelijke) ontwikkeling
in onderling verband kunnen worden gebracht. Dit heeft onder andere te maken
met het feit dat de samenwerking tussen milieu en ruimtelijke ordening te
laat in het planproces gestalte krijgt en bij de toepassing van milieunormen
onvoldoende rekening kan worden gehouden met lokale en regionale verschillen.
Om in deze situatie verandering te brengen is de Stad & Milieu-benadering
ontwikkeld. Stad & Milieu-benaderingStap 1 In het beginstadium van de planvorming moeten (milieu)belangen
op lokaal niveau worden geïntegreerd.Stap 2 De ruimte binnen de bestaande regelgeving moet zo volledig mogelijk
worden benut.Stap 3 Als ondanks het uitputtend doorlopen van de eerste twee stappen
geen goed totaalresultaat mogelijk is, kan afwijking van normen onder bepaalde
voorwaarden acceptabel zijn, mits het milieuverlies dat ten gevolge van de
normafwijking optreedt, wordt gecompenseerd in termen van leefkwaliteit. Resultaat
moet zijn dat het leefklimaat in het betrokken gebied per saldo wordt verbeterd.
Tijdens het Algemeen Overleg heeft de Minister van VROM aangegeven een sterke
voorkeur te hebben voor compensatie binnen het compartiment waar het milieuverlies
wordt geleden.Het één en ander is neergelegd in de rapportage «Waar
vele willen zijn, is ook een weg». Deze rapportage is met een begeleidende
brief van de Minister van VROM op 22 december 1995 aan de Tweede Kamer gezonden.De verdere uitwerking vindt plaats langs een aantal lijnen. Zoals de Minister
van VROM in de genoemde brief aan de Tweede Kamer heeft aangegeven ligt binnen
het project Stad & Milieu het accent op een gebiedsgerichte en integrale
aanpak van het stedelijk gebied waarbij ruimtelijke ordening en milieubeleid
zo goed mogelijk samenwerken. Het gebruik maken van de bestaande mogelijkheden
tot afstemming is daarbij een essentieel onderdeel en ligt verankerd in de
stappen 1 en 2 van de Stad & Milieu-benadering, zoals neergelegd in de
rapportage van het deelproject «Binnen regels naar kwaliteit»
(Ministerie van VROM, maart 1995). Deze stappen zullen nader worden ingevuld.
Door middel van verschillende acties kan een bijdrage worden geleverd aan
de (versterkte) implementatie van de huidige mogelijkheden tot afstemming
van ruimtelijke ordening en milieubeleid. Daarnaast is in diezelfde brief duidelijk aangegeven dat de overheid ook
ervaring wil opdoen met stap 3 van de Stad & Milieu-benadering. Dit zal
onder meer plaatsvinden door het houden van experimenten. Voor een definitief
standpunt over de Stad & Milieu-benadering zullen de resultaten van de
experimenten worden gebruikt, samen met de nadere invulling en ervaringen
met de implementatie van de stappen 1 en 2.Omdat de experimenten kunnen leiden tot het besluit om van vastgelegde
normen of procedures af te wijken, zal voor deze experimenten een afzonderlijk
juridisch kader worden gecreëerd. Gedacht wordt thans aan een eenvoudige
wettelijke regeling waarin de te volgen procedure, de criteria voor afwijking
van de regelgeving en de begrenzing van de mogelijkheden tot afwijking van
regelgeving zijn opgenomen, rekening houdende met de internationale kaders
(bijv. EG-richtlijnen). Tevens zal hierbij aandacht worden geschonken aan
de mogelijkheden tot afwijking van niet-wettelijk vastgelegde normen welke
door de jurisprudentie een harde(re) doorwerking hebben gekregen.Deze wettelijke regeling dient gereed te zijn (dat wil zeggen: kracht
van wet te hebben) op het moment dat de beslissing tot afwijking van de wettelijke
regelgeving wordt genomen. Een wetsvoorstel ter zake zal eind 1996 voor advies
aan de Raad van State worden voorgelegd.Om de experimenten daadwerkelijk van start te laten gaan is een beleidskader
opgesteld waarin wordt aangegeven aan welke criteria de experimenten moeten
voldoen en welke procedures gevolgd moeten worden. Dit beleidskader is in
juli 1996 gepubliceerd en aan alle gemeenten toegezonden. De gemeenten kunnen
op basis van dit kader uiterlijk 1 december 1996 voorstellen indienen voor
experimenten. Daarna zal de Minister van VROM vóór 1 maart 1997
beslissen welke experimenten van start kunnen gaan. Beleidsvernieuwing bodemsanering (NMP-actie N79)De begin 1995 in werking getreden saneringsregeling van de Wet bodembescherming
(Wbb) markeert een belangrijk moment in de ontwikkeling van het bodemsaneringsbeleid.
De regeling biedt de overheid een kader om sturing te geven aan de uitvoering
van het bodemsaneringsbeleid. Hiermee is het mogelijk geworden om de beoordeling
en aanpak van bodemverontreiniging op decentraal niveau uit te voeren en daarbij
meer «maatwerk» te leveren.Het Kabinet vindt dat de aanpak van het bodembeleid in de toekomst in
sterkere mate onderdeel dient uit te maken van andere activiteiten in het
kader van de ruimtelijke of sociaal-economische ontwikkeling van een gebied
of locatie. Bij de inventarisatie van knelpunten bij deze integrale aanpak
bij stedelijke knooppunten (Welschen, maart 1996) is gebleken dat de Wbb op
zichzelf voldoende ruimte biedt voor een dergelijke meer integrale benadering.
Deze ruimte wordt in de praktijk echter nog onvoldoende benut met als gevolg
het risico van stagnatie bij de planvorming en -uitvoering voor locaties en
gebieden. Een vergelijkbare situatie doet zich op andere terreinen voor, zoals
in het kader van de revitalisering van bedrijfsterreinen, de landinrichting
en natuurontwikkeling.Om de integratie en decentralisatie verder te ontwikkelen is het project
Beleidsvernieuwing bodemsanering (BEVER) gestart. BEVER is een samenwerkingsproject
van het IPO, de VNG en VROM. Het project behelst het aanreiken van oplossingen
voor knelpunten welke in de praktijk bij de toepassing van de Wbb worden ervaren.
Daarnaast worden via bijvoorbeeld een nieuwsbrief en workshops
voorbeelden geëtaleerd van een vernieuwende wijze van omgaan met het
bodembeleid.In het Plan van Aanpak BEVER is een tiental projecten benoemd, waarin
de mogelijkheden om gesignaleerde knelpunten weg te nemen worden verkend.
Een viertal projecten is in juni 1996 gestart: – Typologie en bandbreedteDit project geeft concrete invulling aan de beleidsruimte die de uitvoerende
overheid heeft bij normatieve beslissingen over de aanpak van bodemverontreiniging
in geval van saneringsplannen, bouwaanvragen en bestemmingsplannen. Doel van
het project is het formuleren van alternatieve beoordelingskaders.– Financieel en juridisch instrumentariumDit project beoogt nieuwe afspraken te maken over het beschikbare juridische
en financiële instrumentarium van de Wet bodembescherming en bestaande,
niet meer functionele procedures af te schaffen. De afspraken moeten tot gevolg
hebben dat de bodemsaneringsoperatie doelmatiger en doelgerichter wordt.– Procedures Wet bodembescherming, Woningwet, Wet op de Ruimtelijke
Ordening en de Wet milieubeheerDit project ondersteunt een aantal regionale projecten die als doel hebben
de procedures vanuit de verschillende milieuwetten te implementeren. Het project
richt zich onder andere op informatie-uitwisseling tussen bestaande lokale
initiatieven en het stimuleren van nieuwe lokale initiatieven.– KwaliteitsborgingBinnen IPO, VNG en VROM vinden kwaliteitsborgingsprojecten plaats. Tevens
wordt via een «audit»-benadering gekeken hoe uitvoerende overheden
op dit moment met de knelpunten in het bodembeleid omgaan.Om de noodzakelijke resultaten ter verbetering van de bodemsanering juist
ook in financiële zin spoedig te bewerkstelligen heeft het Kabinet besloten
tot een interdepartementaal beleidsonderzoek gericht op financiële vernieuwing
(«heroverweging bodemsanering»). In dit verband zal worden bezien
in hoeverre de prikkels die van financieringssystemen voor overheidsvoorzieningen
uitgaan op het gedrag van (uitvoerende) instanties, burgers en overige betrokkenen
kunnen worden verbeterd. Doel hierbij is het vergroten van de effectiviteit
en doelmatigheid van het beleid.Tot nu toe draagt het Rijk het grootste deel van de kosten van de bodemsanering.
De positie van het Rijk zou echter die van een financieel vangnet moeten zijn.
Verankering van de bodemsanering in overige maatschappelijke processen is
nodig om de dreigende stagnatie in ruimtelijke en sociaal-economische ontwikkeling
af te wenden. Dit vraagt een breed scala aan kostendragers. In het interdepartementaal
beleidsonderzoek zal worden nagegaan hoe een verschuiving van overheids- naar
marktdynamiek kan worden bewerkstelligd en hoe aan (mede)financiering door
andere maatschappelijke actoren vorm kan worden gegeven. Een groter financieel
draagvlak voor de bodemsanering kan mogelijk worden gerealiseerd door branchegewijze
fondsvorming of een doelgroepgerichte aanpak. Het onderzoek zal tevens ingaan
op (intensivering van) cofinanciering en constructies ten aanzien van publiek-private
samenwerking. Tevens wordt in het kader van de heroverweging bezien in hoeverre
het BTW-tarief voor bodemsaneringsactiviteiten kan worden betrokken bij de
werkzaamheden van de werkgroep «Vergroening van het fiscale stelsel»
(zie § 2.5). De BEVER-projecten zullen naar verwachting eind 1996 tot aanbevelingen
leiden. Het interdepartementaal beleidsonderzoek zal volgens planning in december
1996 zijn afgerond. De Tweede Kamer is medio dit jaar over de voortgang van het BEVER-project
geïnformeerd. Besluitvorming in het Kabinet naar aanleiding van het interdepartementaal
beleidsonderzoek bodemsanering start na afronding van het onderzoek. AfvalsturingOp het terrein van afvalverwerking is de afgelopen periode gebleken dat
de zelfvoorziening op provinciaal niveau knelpunten oplevert. In het afgelopen
jaar is daarom de vraag over de mate en wijze van het sturen van afvalstromen
door de verschillende bestuurslagen nadrukkelijk aan de orde gekomen. Deze
vraag wordt met name ingegeven door de situatie dat in Nederland thans voldoende
eindverwerkingscapaciteit aanwezig is, en heeft niet alleen betrekking op
het sturen van afvalstromen binnen Nederland, maar ook naar het buitenland.
In verband hiermee heeft de Minister van VROM op verzoek van de Tweede Kamer
de commissie Epema-Brugman ingesteld. De commissie bestaat uit leden van partijen
die betrokken zijn bij de afvalverwerking en zal adviseren over de gewenste
organisatievorm van de verwijderingsstructuur op de korte en lange termijn
en bijbehorende regulering. Op basis van dit advies zal de Minister van VROM
in het najaar van 1996 een standpunt bepalen. MilieubeleidsmonitoringEen belangrijke uitvoeringsconditie voor het beleid is de beschikbaarheid
van informatie. Niet alleen het Rijk maar ook andere overheden maken daarom
in de planperiode van het NMP 2 veel werk van monitoring.De VNG constateert in een onderzoek naar monitoring dat gemeenten door
de toegenomen lokale beleidsvrijheid steeds meer behoefte hebben aan een cijfermatige
onderbouwing van hun milieubeleid. Meestal wordt gebruik gemaakt van gegevens
die op basis van bestaande registraties al voorhanden zijn. Vaak is er sprake
van monitoring op deelterreinen, zoals bijvoorbeeld afval, bodem of energie.
De gemeenten hanteren methoden naar gelang de specifieke beleidsvragen. De
VNG geeft in haar publicatie «Milieumonitoring door gemeenten»
(1996) een concreet handvat voor de start van een monitoringproject.De provincies publiceren in IPO-kader mogelijk nog in 1996 voor het eerst
een gezamenlijke monitoringrapportage, als kroon op het project IPO-A900.
Dit project was erop gericht de monitoringbehoeften van de provincies, voortkomend
uit de wettelijke verplichting eens in de vier jaar een provinciaal milieubeleidsplan
op te stellen, gestructureerd in kaart te brengen. De provincies hebben inmiddels
afspraken gemaakt over de afstemming en waar mogelijk uniformering van hun
monitoringactiviteiten.Door de waterschappen wordt de kwaliteit van het aquatisch milieu uitgebreid
onderzocht. Monitoringactiviteiten vinden daarnaast ook plaats in het kader
van de handhaving en de vergunningverlening. De Commissie Integraal Waterbeheer/CUWVO
bundelt en presenteert jaarlijks een vaste selectie van deze gegevens in een
landelijke rapportage. In het kader van specifieke EU-rapportages worden de
monitoringgegevens over de kwaliteit van zwemwater, viswater en oppervlaktewater
bestemd voor drinkwater gebundeld en gerapporteerd. Thans worden er op provinciale
en landelijke schaal afspraken gemaakt over de afstemming en waar mogelijk
uniformering van parameters en meetnetten ten behoeve van de watersysteemverkenningen.
De Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer geeft nadere invulling
aan ecologische beoordelingssystemen voor verschillende watertypen.Op nationaal niveau zijn op het gebied van milieukwaliteitsmonitoring
de integratie en optimalisatie van milieukwaliteitsmeetnetten verder voortgeschreden.
Er is een programma van eisen vastgesteld als basis om in protocol-werkgroepen
per doelgroep nadere afspraken over monitoring te maken. Met de doelgroep
industrie wordt al aan een protocol voor monitoring gewerkt. Ook op het gebied
van monitoring van overheidsprestaties is vooruitgang geboekt. Op rijksniveau
is in kaart gebracht over welke informatie van de andere overheden men zou
willen beschikken.Algemeen kader voor het overleg over monitoring vormt de interbestuurlijke
visie die eind 1995 is vastgesteld als uitwerking van NMP-actie N61,
waarin uitgangspunten, proces en coördinatiestructuur zijn vastgelegd.
Platform voor de interbestuurlijke afstemming over monitoring is de Coördinatie
Commissie voor Milieubeleidsmonitoring.Veel van deze activiteiten vloeien overigens voort uit internationale
meetverplichtingen. Zo is er een EG-richtlijn uit 1991 waarin bestaande verplichtingen
tot monitoring en rapportage op het gebied van lucht, water, afvalstoffen
etc. zijn gebundeld. De EU-lidstaten moeten hierover elke drie jaar aan de
Europese Commissie rapporteren.In februari 1996 is de OESO-richtlijn voor het opzetten en inrichten van
een nationaal Pollutant Release and Transfer Register (PRTR) van kracht geworden.
Een PRTR is een integrale emissieregistratie, waarin voor het gehele land
alle belangrijke emissies naar lucht en water, alsmede de afvalhoeveelheden
worden geregistreerd. De bedoeling is dat alle OESO-landen in de toekomst
beschikken over een dergelijk nationaal PRTR. De in Nederland al bestaande
emissieregistratie zal uitgebouwd worden tot een volledige PRTR.Het Europees Milieu Agentschap (EMA) vervult ten behoeve van de Europese
Unie een belangrijke rol in het vergaren en bewerken van informatie over de
toestand van het milieu en de voortgang van het milieubeleid. Het in Nederland
gevestigde thematisch centrum lucht van het EMA speelt deze rol vooral op
het gebied van luchtkwaliteit. IndicatorenNederland speelt op verschillende internationale niveaus een stimulerende
rol ten aanzien van de ontwikkeling van indicatoren als instrument voor de
monitoring en beleidsvoering.In OESO-verband heeft Nederland de harmonisatie van milieu-indicatoren
gestimuleerd. Dit heeft geleid tot de ontwikkeling van een beperkte set (veelal
geaggregeerde) milieu-indicatoren, die kan worden gebruikt in het OESO-programma
van landenevaluaties. Nederland blijft actief betrokken bij de verdere uitwerking
van deze OESO-set milieu-indicatoren en het gebruik ervan.Binnen de EU vindt, zowel op gemeenschapsniveau als op het niveau van
de lidstaten, ook ontwikkeling van milieu-indicatoren plaats. Hier is echter
in veel mindere mate sprake van harmonisatie. Nederland zal onderzoeken of
er mogelijkheden bestaan voor een nadere harmonisatie binnen de EU, gericht
op een set milieu-indicatoren, die kan worden gebruikt bij de evaluatie van
het EU-milieubeleid. Daarbij zullen de ervaringen opgedaan binnen de OESO
een belangrijke input vormen.Ook op VN-niveau wordt gewerkt aan indicatoren. In het verlengde van de
aanbevelingen uit hoofdstuk 40 van Agenda 21 wordt gewerkt aan een set indicatoren
ter evaluatie van de voortgang ten opzichte van de doelen uit
Agenda 21. De VN-Commissie Duurzame Ontwikkeling heeft hiertoe een coördinatieprogramma
opgezet, waaraan Nederland een actieve bijdrage levert. 2.3 Vergunningverlening en handhavingVergunningverlening en handhaving zijn belangrijke instrumenten in het
milieubeleid. Op deze terreinen wordt verder gewerkt aan versterking.In 1991 zijn afspraken gemaakt met de provincies over het op een adequaat
niveau brengen van vergunningverlening en handhaving (NMP-actie N48).
Dit doel is inmiddels zo goed als bereikt. In 1997 zal, naar verwachting,
iedere provincie hieraan voldoen. Het IPO heeft in juni 1996 een plan van
aanpak gepresenteerd, waarin zij aangeeft hoe in de toekomst vergunningverlening
en handhaving meer kwalitatief gestalte zullen gaan krijgen. Hierbij zal aandacht
worden besteed aan het optimaliseren van de cyclus «planning, uitvoering
en evaluatie». Aanzetten voor het kwalitatieve adequate niveau zijn
reeds gemaakt in het onderzoek «Van kwantiteit naar kwaliteit in de
handhaving» van het IPO en de Inspectie Milieuhygiëne. Het uitgangspunt
hierin is het optimaliseren van de inspanningen op basis van milieurendement.Het IPO heeft zich verplicht om medio 1997 een format voor de minimum
benodigde informatie te ontwikkelen, waardoor het mogelijk wordt de verschillende
provinciale inspanningen «op te tellen» en onderlinge vergelijking
mogelijk te maken. Hierbij wordt rekening gehouden met de informatiebehoefte
van VROM ten behoeve van rapportages aan de Tweede Kamer of in EU-kaders.
Afstemming met andere monitoringbehoeften wordt via de Coördinatie Commissie
Overheidsmonitoring veilig gesteld. Overleg over milieulegesDe afgelopen tijd is van verschillende kanten aandacht gevraagd voor problemen
rond de heffing van leges voor milieuvergunningen door provincies en gemeenten.
Bij het bedrijfsleven bestaan veel bezwaren tegen de hoogte van de legesbedragen
en de grote verschillen tussen de tarieven van verschillende provincies en
gemeenten. De betrokken overheden ervaren als bezwaar dat volgens de huidige
regels slechts een deel van de kosten verhaalbaar is. De overheid kan bijvoorbeeld
geen leges heffen voor meldingen van bedrijven die onder algemene regels vallen,
evenmin als voor de betrokkenheid bij de ontwikkeling van bedrijfsmilieuplannen.In overleg met de meest betrokken partijen zijn voorlopige conclusies
over de aanpak van deze problemen getrokken. Er bestaat overeenstemming over
de wenselijkheid van een harmonisatie van het legessysteem door de verschillende
overheden. In dat kader wordt zowel in provinciale als in gemeentelijke kring
gesproken over een goed toepasbare modelverordening. Ervan uitgaande dat dit
leidt tot daadwerkelijke harmonisatie van de legessystematiek, lijkt voor
het bedrijfsleven een zekere verruiming van de verhaalbaarheid van de kosten
door het bevoegd gezag bespreekbaar. Voor de langere termijn zal studie worden
verricht naar vervanging van milieuleges door een andere wijze van financiering
van de kosten van het bevoegd gezag.InfoMilTer verbetering van de kwaliteit van de vergunningverlening is op 1 juli
1995 door VROM, in samenwerking met het Ministerie van EZ, het IPO en de VNG
het Informatiecentrum Milieuvergunningen (InfoMil) opgericht (NMP 2-actie). InfoMil heeft als taken:– verstrekken van informatie aan vergunningverleners om een goede
toepassing van het ALARA(as low as reasonable achievable)-principe mogelijk
te maken bij het afgeven/actualiseren van milieuvergunningen in het kader
van de Wet milieubeheer;– ondersteuning van het proces van autorisatie van de stand der
techniek;– opstellen Stand der Techniek-documenten ten behoeve van EuroBAT-documenten.Overige taken van InfoMil zijn: informatievoorziening over indirecte (water)lozingen
en bestuurlijk-juridische aspecten ten aanzien van vergunningverlening voor
bedrijven. In 1996 zijn nog toegevoegd de onderwerpen: afvalpreventie en asbestverwijdering.Het informatiecentrum is een bundeling van reeds bestaande bureaus (Projectbureau
KWS 2000, Stafbureau NER, bureau Energie in de Milieuvergunning, helpdesk
FO-industrie en Expertisenetwerk Bodembescherming). Kerngedachte achter de
samenvoeging is de wens om te komen tot een meer integrale benadering van
de vergunningverlening. In de tweede helft van 1996 zal door alle betrokken
partijen een businessplan voor de komende jaren worden vastgesteld. Daarbij
zal onder andere aandacht worden besteed aan de bestuurlijk/juridische positie,
alsmede aan de financiering van de activiteiten van InfoMil. Milieuverslaglegging door bedrijven (NMP-actie N64)Begin 1996 is een wetsvoorstel tot uitbreiding van de Wet milieubeheer
met een regeling inzake milieuverslaglegging door bedrijven aan de Tweede
Kamer aangeboden. Dit wetsvoorstel regelt dat vanaf 1998 circa 300 grotere
bedrijven met een omvangrijke milieubelasting jaarlijks aan het publiek en
de overheid een milieuverslag moeten uitbrengen. De verwachting is dat de
wet in 1997 in werking treedt.Dit verslag kan tegelijk een stimulans voor bedrijven vormen om de bedrijfsinterne
milieuzorg (verder) ter hand te nemen. Daarmee ontstaat ruimte voor flexibiliteit,
zowel bij de vergunningverlening als bij de handhaving. Aan de vergunning
kan een ander karakter worden gegeven in de zin dat de vergunning deels kan
worden vereenvoudigd tot een aantal kaderstellende doel- en procedurevoorschriften
(vergunning op hoofdlijnen). Ook kan het bevoegd gezag besluiten over te gaan
tot een andere vorm van handhaving, waarbij het toezicht beperkt wordt tot
hoofdzaken en aansluit op de controle door het bedrijf zelf en de informatie
die het bedrijf op eigen initiatief aan de overheid beschikbaar stelt.De overheid kan met behulp van de milieuverslagen beter de voortgang volgen
van het milieubeleid van de industrie als geheel. De wettelijke regeling moet
ook resulteren in een stroomlijning en reductie van het grote aantal bestaande
milieurapportages per bedrijf aan de overheid.Ook op Europees niveau krijgt openbaarheid van milieugegevens van bedrijven
de nodige aandacht. Inmiddels zijn de richtlijn inzake de vrije toegang tot
milieu-informatie en de EMAS(Environmental Management and Audit Scheme)-verordening
vastgesteld. In het wetsontwerp milieuverslag is met deze ontwikkelingen rekening
gehouden. Strategie handhavingVersterking van de uitvoering betekent ook intensivering van de handhaving
door efficiëntieverbetering van de bestaande inzet. Daarom wordt binnen
VROM intensief samengewerkt door de Inspecties Ruimtelijke Ordening, Volkshuisvesting
en Milieuhygiëne en de Dienst Recherchezaken bij het toezicht op de naleving
van regels. Ook buiten VROM wordt er steeds meer op gestructureerde wijze
samengewerkt met andere rijksinspecties en -handhavingsinstanties. Met de
diverse politiediensten zijn samenwerkingsconvenanten afgesloten in het kader
van de gezamenlijke bestrijding van de zware milieucriminaliteit. Met de Inspectiedienst
SZW is als uitvloeisel van de Nota Combizorg een intentieverklaring voor samenwerking
getekend en worden concrete handhavingsprojecten uitgevoerd. Daarnaast krijgt
verbetering van het instrumentarium voor de handhaving van milieuregelgeving
de aandacht met het programma «Verbetering handhavingsinstrumentarium
Milieubeleid».Ten behoeve van een integrale en gecoördineerde milieuwethandhaving
opereert op landelijk niveau de Landelijke Coördinatie Commissie Milieuhandhaving
(LCCM). De LCCM heeft tevens namens Nederland een belangrijke bijdrage geleverd
aan het informele handhavingsnetwerk binnen de EU, het European Network for
the Implementation and Enforcement of Environmental Law.Ten aanzien van het eerstelijnstoezicht zal de Inspectie in de periode
1996–2000 prioriteit geven aan een verdere versterking van de handhaving
van regelgeving op het gebied van:– afvalstoffen;– milieugevaarlijke (inclusief radioactieve) stoffen en producten;– geclassificeerde defensie-inrichtingen;– kwaliteit van drinkwater;– internationale milieuwethandhaving;– internationale samenwerking ter bestrijding van de milieucriminaliteit.In het kader van de Europese Verordening Overbrenging Afvalstoffen (EVOA)
heeft de Inspectie een toezichttaak (zie ook deel III, hoofdstuk 5). De handhaving
kent daarbij een doelgroep van circa 20 000 bedrijven en vergt een controle
van circa 37 500 transportbewegingen per jaar. Dit zal de komende jaren
toenemen als gevolg van de toename in de hoeveelheid afval. De handhaving
van de EVOA kan derhalve nu en in de toekomst alleen geschieden op basis van
steekproeven. Daar staat tegenover, dat de controles diepgaander en integraler
(in samenwerking met andere bevoegde autoriteiten) zullen worden.Andere ontwikkelingen zoals ontwijkgedrag (zoals afvaltransport niet via
Rotterdam, maar via Antwerpen), verkoopconstructies (waardoor onduidelijk
is wie verantwoordelijk is voor het transport), het toepassen van constructies
waardoor «de vlag de lading niet meer dekt» en de grotere politieke
druk om derdewereldlanden te vrijwaren van ongewenst westers afval, nopen
tot een uitbreiding en verdieping van de handhaving. Hiertoe zullen de mogelijkheden
tot samenwerking en de netwerkgedachte verder worden uitgewerkt. 2.4 Externe integratieIn de beleidsvoorbereiding en -uitvoering, zowel binnen de rijksoverheid
als binnen provincies en gemeenten, wordt uitvoering gegeven aan het proces
van externe integratie. Met de integratie van het milieubeleid en de ruimtelijke
ordening is van oudsher de meeste ervaring opgedaan in de uitvoeringspraktijk
op gemeentelijk niveau. Ook op andere gemeentelijke beleidsterreinen zoals
verkeer en vervoer en bouwen en wonen, worden milieuaspecten steeds vaker
integraal meegewogen.Als voorbeeld van een terrein waar een integrale afweging van diverse
belangen op uitvoeringsniveau is uitgewerkt, worden hieronder de ontwikkelingen
rondom duurzaam bouwen geschetst. Daarnaast illustreert de milieutoets dat
externe integratie ook plaatsvindt in de regelgeving op rijksniveau. Duurzaam BouwenDe bereikte resultaten bij de uitvoering van het Plan van Aanpak Duurzaam
Bouwen (DuBo) zijn een goed voorbeeld van een vergaande integratie van milieuaspecten
in de besluitvorming. In het Plan van Aanpak DuBo zijn de marktpartijen, als
partners, centraal gesteld. Dit betekent dat zij nauw betrokken
zijn geweest bij de opstelling van het plan en nog steeds zeer betrokken zijn
bij de uitvoering. De rijksoverheid fungeert als aanjager, facilitator en
bewaker van de hoofdlijnen en voortgang van het beleid.Geconstateerd kan worden dat deze aanpak in de praktijk zijn vruchten
afwerpt. In verschillende deelprojecten nemen marktpartijen zelf het initiatief
tot nadere vormgeving en uitvoering van acties en speerpunten.In april 1996 is de Tweede Kamer voor het eerst geïnformeerd over
de uitvoering van het Plan van Aanpak. Hieronder worden kort enkele interessante
activiteiten genoemd. Uitvoeringsresultaten duurzaam bouwen– De bouwwereld heeft een maatregelenpakket Duurzaam Bouwen ontwikkeld.
Dit Nationaal Pakket Duurzaam Bouwen (Woningbouw) is op 1 april 1996 tijdens
de BouwRai gepresenteerd. Het pakket geeft aan hoe duurzaam bouwen concreet
kan worden toegepast in nieuwbouwprojecten.– Najaar 1996 gaat het Informatiepunt Duurzaam Bouwen van start,
dat aan professionals in de bouw informatie over duurzaam bouwen biedt. Dit
informatiepunt maakt de grote hoeveelheid aan informatie over duurzaam bouwen
beter toegankelijk voor beslissers en uitvoerende partijen in de bouw. Bovendien
zorgt het informatiepunt voor eenduidigheid in de informatie.– Overheid, Woningbouwkoepelorganisaties NWR/NCIV, EnergieNed, NOVEM
en de Woonbond streven ernaar nog in 1996 een gezamenlijke intentieverklaring
te ondertekenen als preambule op een naar verwachting in 1997 te ondertekenen
convenant waarin afspraken worden vastgelegd over de integratie van duurzaam
bouwen in bestaande en nieuwe woningen.– De voorbeeldfunctie van de Rijksgebouwendienst komt naar voren
in de brochure «Rijkshuisvesting en milieu, duurzaam beslissen»
van april 1996. Deze brochure geeft ten behoeve van de rijkshuisvesting aan
op welke wijze duurzaam bouwen wordt gerealiseerd en biedt andere partijen
de gelegenheid op dit punt «in de keuken» van de Rijksgebouwendienst
te kijken.– In de zomer van 1996 is een eerste aanpak voor duurzaam bouwen
in de utiliteitsbouw aan de Tweede Kamer aangeboden.In oktober 1996 vindt de tweede halfjaarlijkse rapportage aan de Tweede
Kamer over de uitvoering van het Plan van Aanpak DuBo plaats.In de beschrijving van de doelgroep bouw (deel II, hoofdstuk 8) wordt
nader ingegaan op de (toekomstige) activiteiten gericht op de bouw. MilieutoetsSinds mei 1995 wordt door VROM, EZ en Justitie gewerkt aan de implementatie
van de toetsing van voorgenomen regelgeving op de effecten voor het milieu,
voor het bedrijfsleven en voor de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. De
toetsing heeft betrekking op voorgenomen regelgeving van de gehele rijksoverheid.De werkgroep Voorgenomen regelgeving stelt periodiek (3 à 4 maal
per jaar) een overzicht op van door het Rijk voorgenomen regelgeving met substantiële
(neven)effecten voor milieu, bedrijfsleven, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid.
Het overzicht wordt ter goedkeuring aan de ministerraad voorgelegd. Het betreft
ongeveer 10% van de totale hoeveelheid ontwerp-regelgeving die de departementen
ontwikkelen. Deze ontwerp-regelgeving (jaarlijks circa 80 wetten, AMvB's en
ministeriële regelingen) wordt getoetst op effecten voor milieu, bedrijfsleven
en/of handhaafbaarheid. Toetsing op milieuaspecten is van toepassing op circa
45% van de in het overzicht opgenomen regelingen.De milieutoets bestaat uit een aantal vragen. Deze vragen zijn ontwikkeld
met het doel zo concreet mogelijke informatie op te leveren over het betreffende
milieuonderwerp en om het voor departementen eenvoudiger te maken
de gevolgen voor het milieu in kaart te brengen. Departementen beantwoorden
deze vragen of een selectie daarvan en leggen deze vast in de memorie of nota
van toelichting bij de betreffende regeling. De milieutoets vraagt naar de
gevolgen van ontwerp-regelgeving voor energiegebruik, mobiliteit, verbruik
en beheer van grondstofvoorraden, afvalstromen, emissies naar de lucht, bodem
en oppervlaktewater en gebruik van de beschikbare ruimte.Departementen zijn zelf verantwoordelijk voor het uitvoeren van de toetsing.
Om departementen te ondersteunen bij het in kaart brengen van de effecten
van voorgenomen regelgeving is evenwel door VROM en EZ per 3 oktober 1995,
onder de vlag van het project Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit
(MDW, zie § 2.5), het gezamenlijk steunpunt Voorgenomen regelgeving
in het leven geroepen. Naast het ondersteunen van de uitvoering van de toets
heeft het steunpunt als taak de kwaliteit van de in de memorie van toelichting
geleverde informatie te beoordelen in het kader van de Wetgevingstoets. De
evaluatie van de opzet en structuur van het gezamenlijk steunpunt Voorgenomen
regelgeving vindt in het voorjaar van 1997 plaats.In de eerste helft van 1996 is met betrekking tot negen regelingen een
milieutoets afgerond. Het betreft regelgeving van V&W, LNV, VROM en EZ.
Onder andere gaat het om het Ontwerp-besluit Detailhandel en ambachtsbedrijven
milieubeheer en de Regeling visserij-inspanning IJsselmeer. Externe integratie
van milieubeleid bij V&WIn 1995 is VROM gestart met een programma om de mate van externe integratie
van het milieubeleid op het terrein van verkeer en vervoer te onderzoeken
bij V&W. De doelstelling van dit onderzoek is tweeledig: – peilen van de stand van externe integratie van milieubeleid bij
de diverse onderdelen van V&W;– ontwikkelen van een lijst met toetscriteria waarmee jaarlijks
een milieubeleidsevaluatie gemaakt kan worden, op grond waarvan bijsturing
mogelijk is en verantwoordelijkheden van VROM naar V&W overgedragen zouden
kunnen worden.Voorlopig is het programma beperkt tot infrastructuur en luchtvaart, later
zal een bredere toepassing mogelijk zijn. 2.5 InstrumentariumBij de inzet van instrumenten wordt de vraag steeds belangrijker, hoe
verschillende instrumenten elkaar kunnen versterken om te komen tot een meer
herkenbaar en consistent milieubeleid. Consistentie van beleid vraagt om interne
integratie binnen het milieubeleid en om externe integratie van milieubeleid
in en door het beleid van de verschillende overheden.Verbetering van de toepassing van de bestaande instrumenten en verbreding
van het instrumentarium zijn aandachtspunten waarop in deze paragraaf nader
wordt ingegaan. Verbetering bestaand instrumentariumIn november 1995 is het project Strategie Efficiencyverbetering Milieuregelgeving
(STEM) binnen VROM afgerond in de vorm van een plan van aanpak. Het eerste
deel van het plan van aanpak gaat in op de efficiëntie-verbetering van
milieuregelgeving en het tweede deel bevat 20 prioritaire acties. Over de
uitvoering van het plan van aanpak is in mei 1996 aan de Tweede Kamer gerapporteerd.Twee prioritaire acties die in het kader van STEM zijn geïdentificeerd, zijn ondergebracht bij het (kabinetsbrede) project Marktwerking, Deregulering
en Wetgevingskwaliteit (MDW). Het betreft de verbetering van het Inrichtingen-
en vergunningenbesluit (Ivb) en de Wet geluidhinder. Verbetering van de efficiëntie
en de effectiviteit van het instrumentarium met behoud van het milieubeschermingsniveau
staat daarbij centraal.Deze twee prioritaire acties worden hieronder toegelicht. Milieuregelgeving voor inrichtingenHet vergunningeninstrument is voor veel inrichtingen een te zwaar en inefficiënt
instrument. Veel meer inrichtingen dan thans het geval is, zullen onder het
stelsel van algemene regels worden gebracht. Hierdoor zijn ze niet langer
vergunningplichtig. Het betreft inrichtingen die doorgaans bij een normale
bedrijfsvoering weinig milieubelasting veroorzaken en waarvoor een individuele
benadering niet noodzakelijk blijkt.Door middel van veralgemenisering, bundeling en een groter bereik van
de huidige algemene regels kan beter worden aangesloten bij de eigen verantwoordelijkheid
van het bedrijfsleven terwijl tegelijkertijd recht wordt gedaan aan de inhoudelijke
doelstellingen van het milieubeleid.De herziening van de regelgeving voor inrichtingen wordt uitgevoerd in
de periode 1996–1999. De operatie bestaat uit drie tranches. In de eerste
tranche is onderzoek gedaan naar het ontwikkelen van «vangnetregels».
Dit onderzoek is in juli 1996 afgerond. In de eerste tranche wordt tevens
een wetsvoorstel tot wijziging van de Wet milieubeheer voorbereid (gericht
op de wijziging van het meldingensysteem bij vergunningen en algemene regels
Wet milieubeheer). Het wetsvoorstel zal nog dit kalenderjaar door het Kabinet
voor advisering aan de Raad van State worden voorgelegd. Ten derde wordt in
de eerste tranche een wijziging van het Ivb voorbereid, die in het najaar
1996 zal worden voorgepubliceerd. Voorts zullen twee AMvB's als eerste in
de reeks van (voorlopig) negentien AMvB's worden herzien. Het betreft de AMvB
«Detailhandel en ambachtsbedrijven» en de AMvB «Horeca-,
sport- en recreatie-inrichtingen». Voorpublicatie van deze AMvB's in
de Staatscourant vond plaats in juni, respectievelijk juli 1996. In de tweede
en derde tranche worden de overige AMvB's herzien. Modernisering GeluidhinderbeleidIn juni 1996 heeft een MDW-werkgroep een advies uitgebracht aan het Kabinet
over de regelgeving op het gebied van geluidhinder. Met name de bestaande
bevoegheden- en verantwoordelijkheidsverdeling tussen Rijk, provincie en gemeenten
is aan de orde gesteld. Ervan uitgaande dat geluidhinder in hoge mate een
lokaal probleem is, zijn de wenselijkheden en mogelijkheden nagegaan van een
grotere rol voor de gemeenten. Belangrijk aspect hierbij is de verdeling van
bevoegdheden en verantwoordelijkheden ten aanzien van het bepalen van het
beleid voor hinderreductie.In de opzet volgens het MDW-advies legt het Rijk een richtwaarde in de
Wet milieubeheer vast. Overschrijding daarvan zal leiden tot een zekere mate
van hinder en andere negatieve gezondheidseffecten. Gemeenten kunnen volgens
het MDW-advies zelf normen vaststellen in plaats van de wettelijke richtwaarde,
mits zij beschikken over een geluidbeleidsnota. In deze nota moet een geluiddoelstelling
worden vastgelegd alsmede het beleid en de maatregelen om deze doelstelling
te realiseren. Onderdeel van de nota vormt een kaart waarop de gemeente per
deelgebied aangeeft welke normen geldig zijn. De geluidbeleidsnota wordt,
na inspraak en overleg, door de gemeenteraad vastgesteld, en dient als toetsingskader voor ruimtelijke plannen. Voor rijksprojecten (zoals
bijvoorbeeld rijkswegen, de Betuwelijn, luchthavens en defensie-inrichtingen
en -terreinen) behoudt het Rijk de bevoegdheid om grenswaarden vast te stellen.
Voor provinciale projecten (onder andere provinciale wegen) behoudt de provincie
de bevoegdheid.Het Kabinet onderschrijft het voorgestelde bevoegdhedenmodel in principe.
In het project Modernisering Instrumentarium Geluidbeleid (MIG) zal de uitwerking
van het model ter hand worden genomen. Het model houdt een ingrijpende en
verregaande wijziging in van de bestaande verantwoordelijkheden. Niet alle
consequenties van deze keuze kunnen thans goed worden overzien. Er dient nog
veel uitgewerkt te worden voordat het model kan worden ingevoerd. Bovendien
dient de discussie over dit model met betrokken actoren nog verder te worden
gevoerd. Daarom wordt tijd ingeruimd om deze discussie te kunnen voeren en
om via experimenten ervaring op te doen. In dat verband zal zorggedragen worden
voor een goede afstemming met de experimenten die in het kader van het project
Stad & Milieu zijn voorgenomen (zie § 2.2).Mede op basis van de resultaten van de discussie met betrokken actoren
en de eerste ervaringen uit de experimenten zal een beleidsnotitie met een
definitief kabinetsvoorstel voor de wijze van uitwerking van het nieuwe geluidinstrumentarium
en een nieuw bevoegdhedenmodel worden opgesteld.Naast de verdere uitwerking van het bevoegdhedenmodel worden in het MIG-project
een aantal andere aanbevelingen van het MDW-advies uitgewerkt, zoals de vereenvoudiging
van het normenstelsel tot een enkelvoudige geluiddosismaat, het versterken
van de marktwerking binnen het geluidbeleid, de harmonisatie van regelgeving
en de normalisatie en vereenvoudiging van reken- en meetvoorschriften.De modernisering van het geluidhinderbeleid zal naar verwachting begin
1998 kunnen worden afgerond en voorgelegd aan de Tweede Kamer. Het zal vanwege
de procedure voor wetswijziging tot circa 2001 duren voordat de voorgestelde
wijzigingen ook in de praktijk kunnen worden toegepast. Vooruitlopend hierop
wordt de huidige Wet geluidhinder aangepast en verbeterd op een aantal technische
en procedurele punten. Deze wetswijziging kan mogelijk al in 1998 van kracht
worden. Verbreding instrumentariumNaast versterking van het bestaande instrumentarium, is met het NMP 2
de trend ingezet om te zoeken naar nieuwe instrumenten voor het milieubeleid,
met name gericht op moeilijk bereikbare doelgroepen. Het inzetten van vooral
sociale en financiële instrumenten is nader onderzocht. Hieronder worden
enkele ontwikkelingen beschreven. Effectiviteit instrumentariuminzetIn een onderzoek van de Universiteit van Amsterdam over de effectiviteit
van instrumentariuminzet is op basis van 66 praktijkvoorbeelden van beleidsmaatregelen
een analyse gemaakt van de voorwaarden waaronder instrumentariuminzet al dan
niet succesvol is geweest. Hierbij is speciaal gelet op de moeilijk bereikbare
doelgroepen. De bevindingen uit het onderzoek kunnen worden beschouwd als
een aanvulling op en een nuancering van het WRR-rapport «Milieubeleid:
strategie, instrumenten en handhaafbaarheid». Een individuele benadering
van de doelgroep, een prikkel om een gedragsverandering blijvend te laten
zijn en sterke interactie met de doelgroep ten tijde van de ontwikkeling van
het instrumentarium zijn de belangrijkste aanbevelingen. Sociaal instrumentariumHet voeren van beleid is in essentie het sturen van gedrag. Dit gebeurt
enerzijds via geboden, verboden en sancties, en anderzijds door overtuiging,
ondersteuning en stimulansen. In het NMP 2 is aangekondigd dat het sociaal
instrumentarium (behorend bij het tweede spoor) verder uitgewerkt wordt.Bij sociaal instrumentarium gaat het om de sturing van gedrag via overreding.
De uitdaging hierbij is om de belangen van burgers, bedrijven en milieu binnen
hetzelfde spoor te brengen zodat inzet, creativiteit en ondernemerschap ten
bate van het milieu kunnen worden gemobiliseerd.Onder sociaal instrumentarium valt een breed scala van instrumenten; van
educatie via jongerenbeleid tot collectieve milieuovereenkomsten en van ecoteams
tot stimulering van grensverleggend milieuonderzoek. Succes wordt bepaald
door de extra milieu-winst die voortvloeit uit betrokkenheid en creatieve
inzet van burgers en bedrijven.Voor onderzoek naar de mogelijkheden van sociaal instrumentarium is in
1993 een speerpuntprogramma opgezet waarbinnen een zevental onderzoekclusters
aan de orde zijn geweest. De clusters waren onder andere gericht op het analyseren
van de factoren die milieugedrag beïnvloeden, het identificeren van nieuw
instrumentarium en toepassingsmogelijkheden, monitoring en terugkoppeling.
In de tweede helft van 1996 zal hierover worden gerapporteerd (NMP 2
actie, blz. 186). De planning is om eind 1996 de eerste stappen voor
implementatie van de lessen uit de onderzoekclusters te zetten. Vergroening fiscale stelselIn het streven van de overheid om doelgroepen meer verantwoordelijkheid
te geven en de marktwerking te bevorderen past meer aandacht voor economische
en fiscale instrumenten.Vergroening van het fiscale stelsel is een middel om het internaliseren
van de factor milieu in de prijzen van goederen en diensten te bewerkstelligen.
Centraal staat daarbij de gedragsbeïnvloeding op langere termijn. Verwacht
wordt dat milieubelastingen vooral een stimulans kunnen vormen voor technologische
vernieuwing. Daarnaast mag verwacht worden dat consumenten, na doorberekening
van milieubelastingen in de prijzen van producten hun consumptief gedrag zullen
aanpassen.Tevens kan met vergroening van de belastingen een (beperkte) bijdrage
worden geleverd aan een verschuiving van belastingen op arbeid naar grondstoffen.
Hier kunnen beperkte positieve werkgelegenheidseffecten vanuit gaan.Door belonen en belasten beter met elkaar in verband te brengen ontstaat
een extra positief effect voor het milieu: het regulerend effect van de belasting
zoals boven beschreven en het effect van de milieu-investeringen die gedaan
worden om de belasting te verminderen kunnen elkaar versterken. De mogelijkheden
van het inbouwen van deze zogenaamde positieve prikkels in bestaande en nieuwe
milieubelastingen zullen nader worden onderzocht.Thans zijn er drie grondslagen voor milieubelastingen operationeel, te
weten energie (brandstoffenbelasting en kleinverbruikersbelasting op energie),
afval en grondwater (NMP-actie N66). Vergroening van het fiscale
stelsel is in Nederland daarmee al op gang gekomen: inclusief de kleinverbruikersbelasting
op energie zullen deze belastingen in 1998 bij de huidige tarieven een gezamenlijke
opbrengst van circa 4 miljard gulden opleveren (NMP-actie
N70). Reeds bestaande positieve prikkels in het fiscale stelsel zijn
de VaMil (Willekeurige Afschrijving Milieu-investeringen)-regeling en de regeling
groen beleggen.Bij beschikking van 24 maart 1995 is door de Staatssecretaris van Financiën
de werkgroep Vergroening van het fiscale stelsel ingesteld. Deze werkgroep
heeft als taak te bezien welke mogelijkheden er zijn binnen het fiscale stelsel
om het belang van de bescherming van het milieu te dienen en een duurzame
ontwikkeling van de economie te bevorderen. De leden van de werkgroep zijn
afkomstig uit de fiscale en milieu-economische wetenschappen, de meest betrokken
departementen, de politiek en de werkgeversorganisaties VNO/NCW en MKB-Nederland.De werkgroep heeft inmiddels een tweetal rapportages afgerond. Deze rapportages
bevatten (achtergrond-)informatie met een verkennend (fiscaal-technisch) karakter.
Op 23 oktober 1995 is de eerste rapportage van de werkgroep Vergroening van
het fiscale stelsel aan de Tweede Kamer aangeboden. De werkgroep vergroening
behandelt in deze eerste rapportage een drietal onderwerpen, te weten de behandeling
van de auto in de inkomstenbelasting, de stimulering van de aanschaf van zeer
zuinige auto's en de grondwaterbelasting.Op 18 april 1996 is vervolgens de tweede rapportage van de werkgroep aan
de Tweede Kamer aangeboden. Het eerste deel gaat met name in op de belastingen
op milieugrondslag. Het tweede deel gaat in op de mogelijkheden tot belastingwijzigingen
die de werkgroep kansrijk acht om de mobiliteit in een voor het milieu goede
richting te helpen sturen.Een standpunt inzake fiscale maatregelen voor de stimulering van zuinige
en schone auto's zal bekend worden gemaakt bij het belastingplan 1997 en de
begroting VROM 1997. Tariefsdifferentiatie lokale milieuheffingenDe laatste jaren is er in het Parlement aandacht besteed aan de koopkrachteffecten
van de milieuheffingen. De discussie richtte zich daarbij met name op de lokale
heffingen waarmee een belangrijk deel van het milieubeleid wordt gefinancierd
(afvalstoffenheffing, rioolrecht en waterverontreinigingsheffing). Een nota
met een actuele analyse van de hoogte, stijging en spreiding van deze milieuheffingen
en andere lokale belastingen, is door de Staatssecretaris van Financiën
bij de mondelinge behandeling van de Gemeentefondsbegroting 1996 aan de Tweede
Kamer toegezegd.Vraagtekens worden gezet bij het gegeven dat lokale milieuheffingen vaak
met een vast bedrag per huishouden worden geïnd. De hoogte van de te
betalen heffing is daarmee voor de huishoudens niet beïnvloedbaar, zodat
ze geen prikkel vormen tot milieuvriendelijker gedrag. Bij de behandeling
van de begroting van VROM voor 1996 is een motie aangenomen die de regering
oproept te blijven zoeken naar mogelijkheden om tarieven te differentiëren
en de daartoe nodige experimenten te blijven bevorderen (Kamerstukken II 1995/96,
24 400-XI, nr 21).In overeenstemming met deze motie worden door VROM momenteel verschillende
activiteiten ondernomen. Uitgangspunt daarbij is dat de vormgeving van de
lokale heffingen een zaak van de lokale autonomie is. De inspanningen van
VROM richten zich dan ook op het creëren van de (wettelijke) mogelijkheden
voor tariefsdifferentiatie en het faciliteren van de afwegingen daaromtrent
door het verstrekken van informatie en het ondersteunen van experimenten. Hieronder volgen twee voorbeelden van mogelijke tariefsdifferentiatie
in de lokale heffingen. WaterspoorIn lijn met het eind vorig jaar aan het Parlement toegezonden Beleidsplan
Drink- en Industriewatervoorziening (deel 3: kabinetsstandpunt) zullen regionale
voorbeeldprojecten met betrekking tot het brede waterspoor (differentiatie
van zowel rioolrecht als Wvo-heffing) worden ondersteund.Daarnaast is naar aanleiding van bestuurlijk overleg met de Unie van Waterschappen
op initiatief van VROM een ad hoc ambtelijke werkgroep ingesteld van VROM,
V&W, UvW en VEWIN, waarin de ontwikkelingen rond onder meer het waterspoor
worden ingeschat en de mogelijke consequenties (organisatorisch en financieel)
worden beschouwd.Verder is een project voorzien dat moet leiden tot het opstellen van een
Leidraad Smal Waterspoor (uitsluitend differentiatie van het rioolrecht).
Door middel van deze leidraad kunnen de ervaringen van gemeenten die het rioolrecht
reeds differentiëren naar watergebruik onder de aandacht worden gebracht
van de andere gemeenten. De leidraad zal een handreiking bieden aan gemeenten
en waterleidingbedrijven die overwegen over te gaan tot het smalle waterspoor.AfvalstoffenheffingDe afgelopen jaren is door VROM op verschillende manieren actief bijgedragen
aan de discussie over tariefsdifferentiatie van afvalstoffenheffing en reinigingsrecht.
In veel gemeenten wordt nu overwogen over te gaan tot tariefsdifferentiatie.
Daarbij staan alle gemeenten voor een complexe afweging. De VNG heeft recentelijk
door middel van een ledenbrief de gemeenten hiervoor een (theoretisch) afwegingskader
verschaft. Concrete ervaringen van gemeenten die reeds zijn overgegaan tot
tariefsdifferentiatie kunnen bij deze afweging ook van belang zijn. VROM heeft
daarom het initiatief genomen deze ervaringen te inventariseren. De resultaten
van dit onderzoek komen in de herfst van 1996 beschikbaar, en zullen de gemeenten
ter beschikking worden gesteld.De daadwerkelijke toepassing van de hierboven aangestipte vormen van tariefsdifferentiatie
zijn en blijven een zaak van de lokale democratie. Alleen op het lokale niveau
kan immers een goede afweging gemaakt worden tussen rechtvaardigheid, uitvoeringslasten
en milieueffectiviteit. De haalbaarheid en wenselijkheid zijn sterk afhankelijk
van specifieke lokale omstandigheden, zoals het wel of niet bemeterd zijn
van de watervoorziening, de mate waarin een gemeente afval gescheiden inzamelt
en de risico's van ontwijkgedrag. 3 NIEUWE AANDACHTSVELDENNaast de ontwikkelingen in de uitvoering van het NMP-beleid, die zijn
beschreven in het voorgaande hoofdstuk, en de voortgang in het beleid ten
aanzien van de doelgroepen en de milieuthema's (deel II en III) komt er een
aantal nieuwe aandachtsvelden op. Eén van die nieuwe aandachtsvelden
is de verdergaande integratie van milieu en ruimte, waarbij zowel vanuit de
uitvoering op lokaal en regionaal niveau als vanuit het langetermijnperspectief
afstemming gewenst is. Het beleidsonderwerp biodiversiteit komt steeds meer
in de aandacht te staan en de inspanningen op dit terrein zijn dan ook groeiende.
Een ander aandachtsveld is de integratie van milieu en economie, gericht op
de uitdaging om een duurzame economische ontwikkeling tot stand te brengen.
Duurzaam consumeren, duurzaam produceren en de toepassing van schonere technologieën
vormen bouwstenen voor de integratie van milieu en economie. Voorts is er
aandacht voor andere vormen van sturing.De genoemde ontwikkelingen worden in de volgende paragrafen beschreven.
 3.1 Komende nota'sDe nieuwe ontwikkelingen vinden hun weerslag in een aantal grote nota's
die voor de komende tijd worden voorzien. In maart 1997 verschijnt de nota
Milieu en Economie. Daarnaast heeft de Minister van VROM aangekondigd eind
1997 een NMP 3 te zullen uitbrengen. Gelijktijdig met het NMP 3 verschijnt
ook de nota Milieu & Ruimte.Ideeën over de inhoud en het totstandkomingsproces van het NMP 3
zijn nog in discussie. Eerste gedachten over de inhoud van het NMP gaan uit
van een NMP bestaande uit twee invalshoeken.De eerste invalshoek betreft een actualisering van het NMP 2, gericht
op het optimaliseren van de uitvoering van het milieubeleid en het waar nodig
aanvullen van de gebruikte instrumenten. Ten aanzien van de doelstellingen
voor 2000 en 2010 wordt nagegaan welke doelstellingen wel en welke niet worden
gehaald. Op basis van deze resultaten kan ter versterking van de implementatie
bekeken worden wat nodig en mogelijk is om doelstellingen die niet bereikt
worden alsnog te realiseren. Daarnaast wordt een verdere uitwerking gegeven
aan de noodzakelijke condities voor een succesvolle implementatie van het
milieubeleid en aan verdere externe integratie.De tweede invalshoek betreft een verkenning van het toekomstige milieubeleid.
Dit komt voort uit een verschuiving in milieukundig opzicht van de aandacht
in het milieubeleid van saneren naar beheren. Als gevolg hiervan zal het milieubeleid
na 2000 mogelijk op een andere leest geschoeid moeten worden. De vraag hoe
het milieubeleid na de afronding van de saneringsfase vorm gegeven kan worden,
staat hierin centraal. De tweede invalshoek van het NMP 3 zal daarom een doorkijk
bieden naar andere vormen van sturing en doelformulering.Zowel in het kader van het NMP 3 als in de nota Milieu en Economie komt
de CO2-problematiek aan de orde. De ontwikkeling van de CO2-uitstoot blijft constante aandacht vragen (zie ook thema Klimaatverandering,
deel III, hoofdstuk 1). Enerzijds kan worden geconstateerd dat een aantal
maatregelen nog te kort van kracht is om al effect te kunnen hebben. Anderzijds
is een meer structurele aanpak van het klimaatprobleem noodzakelijk voor een
daling van de CO2-uitstoot. In genoemde nota's zal dan ook nieuw
beleid worden geformuleerd met als doel de ontkoppeling tussen economische
groei en milieudruk in absolute zin middels een structurele aanpak voor de
lange termijn veilig te stellen. Gelijktijdig en in samenhang met het NMP 3 en de nota Milieu & Ruimte
verschijnt ook de PKB deel 3 van de actualisering van de Vierde Nota Ruimtelijke
Ordening Extra (VINEX). In volgende nota's zal de toenemende aandacht voor
de kwaliteit van de leefomgeving, oftewel het omgevingsbeleid, centraal staan.
Met (fysiek) omgevingsbeleid wordt daarbij in eerste instantie bedoeld de
integratie van het milieubeleid, het ruimtelijk beleid, het waterbeleid en
het natuurbeleid. Daarnaast spelen ook de beleidssectoren verkeer, economie
en landbouw een belangrijke rol.De toenemende aandacht voor het omgevingsbeleid heeft geleid tot het voornemen
om het NMP 4 en de Vijfde Nota voor de Ruimtelijke Ordening te laten opgaan
in één integrale nota voor de fysieke leefomgeving. De visie,
die in deze nota zal worden verwoord, zal het kader scheppen voor een verdergaande
integratie tussen de verschillende beleidsterreinen die zich bezig houden
met de leefomgeving.Ook bij de Vierde Nota Waterhuishouding is de verbreding van de samenhang
tussen milieu, water en ruimte, zowel in het landelijk als in het stedelijk
gebied, één van de uitgangspunten. Binnen het traject voor de
Vierde Nota Waterhuishouding is «Water in de stad» één
van de onderwerpen. De koppeling die hierbij wordt gelegd tussen het waterbeleid
en de ruimtelijke ordening kan resulteren in versterking van de samenhang
van het beleid in stedelijk gebied. 3.2 Milieu en ruimteOp rijksniveau wordt verkend welke winst kan worden gehaald uit een versterkte
integratie van de twee beleidsterreinen milieubeheer en ruimtelijke ordening.
Deze verkenning zal in het najaar van 1997 worden gepresenteerd in de nota
Milieu & Ruimte, die gelijktijdig met het NMP 3 zal verschijnen. De nota
wordt opgesteld in overleg met de andere departementen, overheden en relevante
doelgroepen.De nota Milieu & Ruimte is één van de bouwstenen voor
de integrale nota voor de fysieke leefomgeving en omvat ook een visie op de
procedurele afstemming tussen de beleidsterreinen. Er wordt aangesloten bij
het eindrapport van het project Planningstelsel in Bestuurlijk Perspectief
(PIBP), waarin een perspectief voor omgevingsbeleid is geschetst. Een brief
over de stand van zaken met betrekking tot de discussie over het ruimtelijk
planningstelsel is in juni 1996 aan de Tweede Kamer gezonden. Nota Milieu
& RuimteEr zijn twee aanleidingen voor het versterken van de samenhang tussen
ruimtelijke ordening en milieubeleid op nationaal niveau, te weten:– problemen in de uitvoering op het raakvlak van ruimtelijke ordening
en milieu (met name gestoeld op ervaringen van de andere overheden);– beide beleidsterreinen kunnen een bijdrage leveren aan het oplossen
van een aantal grote vraagstukken voor de lange termijn (21e eeuw), die ook
om nieuwe beleidsconcepten vragen.Een belangrijk doel van de nota Milieu & Ruimte is het faciliteren
van een meer geïntegreerde aanpak op regionaal en lokaal niveau. De nota
Milieu & Ruimte zal onder andere ingaan op reeds bestaande initiatieven
die beogen integratie en samenhang van milieu en ruimtelijke ordening te bevorderen.
De hierbij voorkomende knelpunten en successen worden geïdentificeerd
en oplossingsrichtingen worden aangeduid. Dit laatste gebeurt in nauwe afstemming
met reeds bestaande projecten (zoals het BiZa-project Grote steden, het project
Stad & Milieu, de evaluatie van het ROM-beleid en dergelijke) en andere
aangekondigde nota's. Hierbij is ook de samenhang tussen beide beleidsterreinen
op conceptueel niveau aan de orde.Een aantal provincies neemt reeds initiatieven om het Waterhuishoudingsplan,
streekplan en milieubeleidsplan te integreren of beter af te stemmen. Deze
integratie wordt ingegeven door motieven zoals het komen tot minder procedures,
meer efficiëntie, het maken van minder beleid en het bereiken van meer
samenhang in beleid. Op dit moment zijn daarin verschillende strategieën
te onderkennen die uiteenlopen van het gelijktijdig vaststellen van plannen,
het aangeven van de onderlinge samenhang tussen de plannen tot het integreren
van de drie plannen tot één integraal plan voor de fysieke leefomgeving.De evaluatiecommissie Wet milieubeheer zal eind 1997/begin 1998 een evaluatieadvies
uitbrengen over het hoofdstuk planningstelsel van de Wet milieubeheer. Milieu en toerisme/recreatieIn juni 1996 is de in het NMP 2 aangekondigde Voortgangsrapportage Milieu
en Toerisme/Recreatie aan de Tweede Kamer aangeboden (NMP-actie N49).
De rapportage geeft de stand van zaken weer met betrekking tot een tiental
in het NMP 2 genoemde specifieke maatregelen en activiteiten op milieugebied
aangaande de toeristisch-recreatieve sector. Deze maatregelen en activiteiten
geven mede invulling aan het Vijfde Milieuactieprogramma van de Europese Gemeenschap,
waarin het onderwerp milieu en toerisme/recreatie een specifiek aandachtsveld
vormt. Belangrijkste conclusies uit de voortgangsrapportage zijn de volgende:– Er zijn de afgelopen jaren door sector en overheden gezamenlijk
vele activiteiten van de grond gekomen. Daarbij hebben de uitwerking en uitvoering
waar mogelijk in handen gelegen van de sector.– Verkennend onderzoek wijst uit dat de vrijetijdssector 2 à
5% bijdraagt aan de totale Nederlandse milieubelasting. De belasting als gevolg
van toeristisch-recreatief verkeer vormt het belangrijkste aandachtspunt.
De aandacht voor de milieubelasting door het toeristisch-recreatief verkeer
zal verder worden versterkt via landelijke coördinatie en afstemming
en het initiëren van lokale en regionale activiteiten.– Activiteiten ter versterking van het binnenlandse duurzame toerisme
en duurzame recreatie dienen te worden voortgezet.– Aanzetten tot vermindering van de milieubelasting door de watersport
zijn gegeven door de Commissie Milieuzorg Pleziervaart. Verdere inspanningen
zijn echter nodig, onder meer op het vlak van regelgeving.– De problematiek van vervuilde baggerspecie in jachthavens is nog
niet opgelost en verdient verdere aandacht.– De bedrijfsinterne milieuzorg blijkt op vele fronten opgepakt
te zijn of spoedig te gaan worden. Aandachtspunt vormt de verdere implementatie.– Het verdient aanbeveling te streven naar verdere samenhang in
de inspanningen van alle bij milieu, toerisme en recreatie betrokken partijen.
De positieve resultaten van een gezamenlijke aanpak tot dusver rechtvaardigen
dit.De voortgangsrapportage geeft in belangrijke mate richting aan het beleid
voor de komende termijn. In dat beleid zal overigens sterker worden gewerkt
vanuit de invalshoek dat de kwaliteit van recreatie en toerisme in belangrijke
mate afhankelijk is van (en dus ook in belangrijke mate gebaat is bij) een
goede kwaliteit van de leefomgeving. De kwaliteit van het landelijk gebied,
de kwaliteit van het (zwem)water en de kwaliteit van de stedelijke leefomgeving
gelden daarbij als kernelementen.Vanuit deze invalshoek zal de aandacht vooral gericht worden op zaken
waar de belangen van milieu, natuur, recreatie en toerisme elkaar in positieve
zin kunnen versterken. Het streven naar synergie zal enerzijds randvoorwaarden
opleggen aan activiteiten door de toeristisch-recreatieve sector,
maar zal anderzijds ook extra inspanningen vragen op die punten waar de sector
(aanvullende) ondersteuning nodig heeft vanuit het milieubeleid. Het beleid
ten aanzien van milieu en toerisme/recreatie vraagt voor een belangrijk deel
om een gebiedsgerichte benadering, waarbij het stimuleren, ondersteunen en
uitdragen van goede concrete voorbeelden een belangrijke rol zal spelen.Onderwerpen die de komende jaren met name de aandacht zullen (blijven)
vragen zijn: vrijetijdverkeer/mobiliteit, zwemwaterkwaliteit, recreatie in
de stad, pleziervaart (vaartuigen, jachthavens), afval, geluidsoverlast, uitgaand
toerisme (bestemmingen, vervoer), implementatie van milieu- en kwaliteitszorg
binnen de sector en monitoring. 3.3 BiodiversiteitHet behoud van de rijkdom aan soorten en ecosystemen is – naast
het beschermen van de gezondheid van de mens – steeds een belangrijke
drijfveer voor milieubeleid geweest. Dit geldt zowel internationaal, zie bijvoorbeeld
het eerste Milieuactieprogramma van de EG (1973) en het Rijnactieprogramma
(1987), als nationaal, zie bijvoorbeeld de Urgentienota Milieuhygiëne
(1972) en het NMP 1 (1989). De aandacht in het milieubeleid hangt nauw samen
met het natuurbeleid (Natuurbeleidsplan en project Internationaal natuurbeleid).Op mondiaal niveau vindt de laatste decennia een dermate verontrustende
achteruitgang in biodiversiteit plaats dat de internationale gemeenschap het
noodzakelijk vond het Verdrag inzake de bescherming van de biologische diversiteit
te sluiten. Dit verdrag is tijdens de United Nations Conference on Environment
and Development in Rio de Janeiro in 1992 ondertekend. Nederland heeft het
in 1994 geratificeerd. Eerste doelstelling is het behoud van de biologische
diversiteit. Daarnaast vormen ook het duurzame gebruik en de verdeling van
de voordelen van het gebruik van genetische rijkdommen doelstellingen van
het verdrag. De doelstellingen moeten overigens nog nader worden gespecificeerd.De uitvoering van de bepalingen uit het verdrag worden besproken in jaarlijkse
bijeenkomsten van de partijen bij het verdrag (Conference of the Parties,
CoP). Het verslag van de tweede CoP (november 1995) is door het Ministerie
van LNV, mede namens VROM, OS, BuZa en V&W op 29 februari 1996 aan de
Tweede Kamer gezonden. Belangrijke resultaten zijn: (1) het besluit om onderhandelingen
te beginnen over een protocol bij het verdrag inzake de veiligheidsaspecten
van biotechnologie (Genetisch Gemodificeerde Organismen, met name grensoverschrijdende
problemen), (2) het formuleren van maatregelen op het gebied van mariene ecosystemen,
(3) het opstellen van een verklaring inzake de biologische diversiteit van
bossen ten behoeve van het Intergovernmental Panel on Forests van de VN-Commissie
voor Duurzame Ontwikkeling en (4) het starten van een proeffase van het internationale
informatie-uitwisselingssysteem.De derde CoP zal plaatsvinden van 4 tot 15 november 1996, te Buenos Aires.
Belangrijke agendapunten voor deze bijeenkomst zijn: aan landbouw gerelateerde
biodiversiteit, stimuleringsmaatregelen voor behoud en duurzaam gebruik van
biodiversiteit, toegang tot genetisch materiaal en technologieoverdracht.
Nederland heeft steun aangeboden voor de voorbereiding van het thema agro-biodiversiteit
(biodiversiteit die aan landbouw is gebonden). Ook de ontwikkeling van het
protocol inzake veiligheidsaspecten van biotechnologie zal tijdens CoP-3 worden
besproken. Nederland heeft met Benin, Bhutan en Costa Rica afspraken gemaakt
om in het kader van de duurzame ontwikkelingsverdragen samen
standpunten voor CoP-3 voor te bereiden en samen te werken aan de uitvoering
van het verdrag.Eén van de centrale verdragsverplichtingen is het opstellen van
een nationale strategie voor biodiversiteit. De Nederlandse nationale strategie
voor het behoud van biodiversiteit wordt in beginsel gevormd door de combinatie
van het Natuurbeleidsplan (1990), het NMP 2 (1993), de Derde Nota Waterhuishouding
(1990), de VINEX (1990) en de nota's inzake ontwikkelingssamenwerking. Bij
een analyse van deze beleidsplannen bleek echter, dat – hoewel Nederland
strikt gezien aan de verplichtingen van het verdrag voldoet – de intentie
van het verdrag onvoldoende haar doorwerking vindt in het Nederlandse beleid
en de daaruit voortvloeiende activiteiten. Daarom is in 1995 het Strategisch
Plan van Aanpak biodiversiteit (SPA) opgesteld waarin aangegeven staat hoe
bestaande beleidslijnen versterkt kunnen worden en de samenwerking kan worden
verbeterd om bestaande lacunes in het biodiversiteitsbeleid in te vullen.Het gaat daarbij om operationalisering van doelstellingen (het SPA bevat
een dertigtal concrete acties), verbreding van het begrip biodiversiteit,
versterking van de Nederlandse capaciteit, verbetering van bestaande randvoorwaarden
en versterking van de politiek-bestuurlijke aandacht. Het SPA is op 19 oktober
1995 besproken met de Vaste Kamercommissies van LNV, VROM en BuZa. Tegelijk
met de voorbereiding van de CoP-3 zal een eerste voortgangsrapportage over
de uitvoering van het SPA aan de Tweede Kamer worden gestuurd (oktober 1996).Het begrip biodiversiteit, zoals neergelegd in het verdrag, omvat ook
de «Life support» ofwel regulatiefunctie van biodiversiteit. Vanuit
deze benadering spelen bijvoorbeeld lagere organismen een belangrijke rol
in het draagvlak van het milieu voor ecosystemen en menselijke activiteiten.
In het SPA komt de Life support functie als één van de nieuwe
accenten terug.Door de ratificatie van het verdrag heeft Nederland ook de verplichting
op zich genomen om het behoud en duurzaam gebruik van de biologische diversiteit
door te vertalen in meerdere maatschappelijke en economische beleidssectoren.
Een van de belangrijkste ontwikkelingen op dit vlak is de uitvoering van NMP-actie N59. Dit actiepunt bepaalt dat «de eisen die het behoud
van biodiversiteit stelt aan de kwantiteit, ruimtelijke structuur en kwaliteit
van bodem, water en lucht» worden vastgelegd in een beleidsstandpunt.
Het beleidsstandpunt zal begin 1997 aan de Tweede Kamer worden aangeboden.De Raad van Europa heeft de Europese Commissie gevraagd om te komen met
een EU-biodiversiteitsstrategie op uiterlijk 30 juni 1997. De strategie is
ook één van de prioriteiten voor het NL-voorzitterschap op het
terrein van landbouw, visserij, natuur en milieu. Net als de Nederlandse zal
de Europese strategie het karakter hebben van een aanvullend document, waarin
vooral wordt getracht op pragmatische wijze versterkingen in bestaand beleid
aan te geven en lacunes in te vullen. Belangrijke aandachtspunten kunnen zijn:– versterking van maatregelen gericht op het behoud en duurzaam
gebruik van biodiversiteit binnen het EU-natuur- en milieubeleid;– integratie van biodiversiteitsbeleid en -aspecten bij andere sectoren,
in het bijzonder landbouw, visserij, onderzoek, transport en extern EU-beleid
(ontwikkelingssamenwerking, handel). 3.4 Duurzame economische ontwikkeling Milieu en economieDe beginselen van de Verklaring van Rio de Janeiro (1992) leggen onder
andere de nadruk op een goede integratie van milieubescherming in het proces
van (economische) ontwikkeling. Internationaal wordt de laatste jaren getracht
aan dit principe inhoud te geven, bijvoorbeeld in de Commissie voor Duurzame
Ontwikkeling van de VN, in de discussies over milieu en handel en bij de uitvoering
van het Vijfde Milieuactieprogramma van de EG (zie ook § 4.1).Het Kabinet vindt het een uitdaging om ook nationaal een verdere duurzame
economische ontwikkeling tot stand te brengen waarin groei, versterking van
de concurrentiekracht en toename van de werkgelegenheid gecombineerd worden
met beter beheer van ruimte, natuur, biodiversiteit en een vermindering van
de milieudruk. Het Kabinet gaat ervan uit dat de overheid zo'n ontwikkeling
niet alléén tot stand kan brengen. Juist het bedrijfsleven,
de maatschappelijke organisaties en de andere overheden moeten aangeven waar
kansen en knelpunten liggen en hoe nieuwe wegen kunnen worden ingeslagen.Er zijn op drie niveaus oplossingen denkbaar: 1. het continu verbeteren
van milieuprestaties in bestaande productieprocessen en producten; 2. het
herontwerpen van productieprocessen en producten zodat een aanzienlijke verbetering
van milieuprestaties bereikt wordt; 3. heroverwegen, dat wil zeggen: het benutten
en stimuleren van trendbreuken in consumptie en productieprocessen.Het bedrijfsleven zal zelf de kansen moeten creëren en benutten.
De overheid moet daartoe de juiste voorwaarden scheppen zodat bedrijven eerder
bereid zijn risico's te nemen en nieuwe mogelijkheden te benutten. Tegelijkertijd
erkent de overheid dat bedrijven opereren in een veelal zeer concurrerende
internationale markt.In veel economische sectoren is er sprake van grensoverschrijdende ketens.
Producten die in Nederland worden gebruikt zijn vaak afkomstig uit het buitenland
en met de daar gebruikelijke methoden vervaardigd. De internationalisering
op dit gebied wordt steeds sterker. Het verbeteren, herontwerpen en heroverwegen
van bestaande productieprocessen dient dan ook in dat licht bezien te worden.
Binnen de internationale discussies over de relatie tussen milieu en handel
speelt de problematiek van het kunnen aanpakken van de productieprocessen
een grote rol. Veel ontwikkelingslanden vinden dat andere landen niet het
recht hebben uitspraken te doen over de wijze van produceren. Veel geïndustrialiseerde
landen zijn van mening dat het meer milieuverantwoord maken van productieprocessen
van grote invloed is op de aanpak van veel mondiale milieuproblemen. Ook de
inzet van handelsinstrumenten zou daarbij onder zekere voorwaarden geoorloofd
moeten zijn om een dergelijke ontwikkeling te bevorderen.Om beter zicht te krijgen op de kansen voor het bedrijfsleven en de voorwaarden
die de overheid zou moeten scheppen is op 29 mei 1996 het congres «Milieu
en Economie: Kiezen voor Kansen» in Rotterdam gehouden. Het congres
vormde het begin van een discussieronde ter voorbereiding van de kabinetsnota
over Milieu en Economie die begin 1997 zal verschijnen. Congres Milieu en EconomieTijdens het congres op 29 mei werden zes werkbijeenkomsten
gehouden die speciaal gericht waren op de belangrijkste aandachtsgebieden,
namelijk:– industrie;– dienstensector;– transport en mobiliteit;– landbouw;– ruimtegebruik;– consumenten.Op het congres is duidelijk geworden dat een verdere integratie van milieu
en economie kán en ook nodig is voor voortgaande ontkoppeling tussen
economische groei en milieudruk. Er liggen bij alle sectoren vele mogelijkheden
en kansen. Een combinatie van stapsgewijze verbetering, herontwerp en heroverweging
is noodzakelijk om ook op termijn milieu en economie samen te laten gaan.
Hierbij zullen herontwerp en heroverweging steeds belangrijker worden.Ruimtelijke ordening en infrastructuur zijn van grote invloed op de mogelijkheden
milieu en economie beter te laten samengaan. Ondergronds bouwen, hoogbouw
en herinrichting van (verouderde) bedrijventerreinen bieden nieuwe perspectieven,
indien een betere afstemming van locatiebeleid, verkeer- en vervoersbeleid
en bedrijfsterreinplanning op lokaal en regionaal terrein plaatsvindt.Ontwikkeling en benutting van technologie, in het bijzonder informatie-
en milieutechnologie, is essentieel om een duurzame economische ontwikkeling
te realiseren. Daarnaast liggen er potenties in de dienstensector en zal ook
de consument zijn gedrag moeten veranderen.Aangegeven is dat betere prijsprikkels en een vergaande samenwerking tussen
bedrijven, overheden, belangengroepen en consumenten bevorderend zullen werken.
De overheid dient een belangrijke rol te spelen als stimulator van de weg
naar een verdergaande integratie van milieu en economie.Het is de bedoeling dat in de nota Milieu en Economie het perspectief
voor een duurzame economische ontwikkeling wordt geschetst. De nota moet voor
de middellange termijn (tot 2010), waarvoor de NMP 2 doelstellingen het kader
vormen, zo veel mogelijk concrete voorstellen en praktische oplossingen aandragen,
gericht op producenten, consumenten en overheid. Hierbij gaat het bijvoorbeeld
om productverbetering, stimulering van interne milieuzorg, vergroening van
het fiscale stelsel, betere regelgeving, meer marktwerking en het stimuleren
van milieuvriendelijk consumptiegedrag. Voor de lange termijn, voorbij het
jaar 2010, zal de nota vooral een aantal langetermijnafwegingen schetsen die
in de toekomst mogelijk aan de orde zijn. Die afwegingen gaan bijvoorbeeld
over het beleid ten aanzien van infrastructuur, de benutting van transportmiddelen
als auto en vliegtuig, de landbouwproductiestructuur in Nederland, het grondstoffen-
en energiegebruik en consumptiepatronen. Duurzaam consumerenMedio 1995 is de projectgroep Duurzaam consumeren gestart met het voorbereiden
van een beleidsnotitie over duurzaam consumeren. Begin 1996 is een uitgebreide
consultatieronde gehouden, waarin vertegenwoordigers van maatschappelijke
organisaties, het bedrijfsleven, de wetenschappelijke wereld, andere ministeries
en diverse overheden werden geraadpleegd.Uit de tot nu toe verrichte analyses en consultaties is duidelijk geworden
dat het onderwerp nationaal en internationaal sterk in de belangstelling staat.
Het is tevens een complexe problematiek die zich uitstrekt tot gedragingen
van zowel individuele burgers als ook alle andere actoren in de samenleving,
zoals maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Het op gang brengen van meer duurzame consumptiepatronen vergt een meer
omvattende aanpak op de langere termijn. Hiervoor is het nodig dat naast het
consumentenbeleid (dat zich richt op de vraagzijde van het maatschappelijk
proces) ook activiteiten worden verricht aan de aanbodzijde, zodanig dat duurzamer
consumeren meer als vanzelfsprekend in het handelen van de burgers geïntegreerd
wordt. Het gaat hierbij om het bevorderen van het aanbod van milieuverantwoorde,
kwalitatief hoogwaardige en betaalbare producten, diensten en woningen. Ook
het meer rekening houden met consumentenvoorkeuren voor kwaliteit en het integreren
van het thema milieu en natuur in technologieontwikkeling en ruimtelijke ordening
is een noodzakelijk onderdeel van een beleid dat zich richt op duurzaam consumeren.Vanwege de nauwe relatie met de vraagstukken in het kader van milieu en
economie is in maart 1996 besloten het vraagstuk van duurzame consumptie te
betrekken bij de bredere discussie over milieu en economie. In de nota Milieu
en Economie zal dit onderwerp nadrukkelijk aan bod komen. Duurzaam producerenIn de nota Produkt en Milieu en de aanvullende brief over het productgericht
milieubeleid van 15 november 1995 staat aangegeven langs welke lijnen productgericht
milieubeleid wordt vormgegeven. Doelstelling van het productgericht milieubeleid
is te komen tot een situatie waarin marktpartijen – producenten, handel
en consumenten – voortdurend streven naar een vermindering van de milieubelasting
van producten. Hieronder wordt de stand van zaken weergegeven van een aantal
activiteiten. Milieugerichte productontwikkeling (MPO)In het kader van MPO worden de volgende activiteiten ondernomen:– het bedrijfsleven krijgt voorlichting over de mogelijkheden van
MPO in de vorm van regionale bijeenkomsten, branchegerichte voorlichtingsbijeenkomsten
en tentoonstellingen;– bedrijven worden in de gelegenheid gesteld om met behulp van de
Innovatiecentra en externe adviseurs de concrete mogelijkheden van MPO voor
hun eigen bedrijf te verkennen. In 1995 zijn 100 bedrijven op deze wijze doorgelicht.
In de periode 1996 tot 1998/1999 zullen nog 800 MKB-bedrijven worden benaderd.
Voor 1996 betekent dit, dat ongeveer 200–250 bedrijven benaderd zullen
worden;– op 28 juni 1996 is de kredietregeling voor MPO gepubliceerd. Deze
regeling is gericht op het MKB en is bedoeld om de financiële drempel
voor implementatie van MPO te slechten;– in het kader van het programma Economie, Ecologie, Technologie
wordt onder andere gewerkt aan de systeembenadering van MPO (zie kader);– er is een leerstoel voor MPO aan de TU Delft. Deze is vanaf 1992
tot 1996 gedeeltelijk door VROM en EZ gefinancierd. Vanaf studiejaar 1996/1997
wordt de leerstoel door de TU Delft zelf gecontinueerd. Productgericht milieuzorgsysteemBinnen veel bedrijven wordt milieuzorg inmiddels gezien als een vanzelfsprekend
onderdeel van de bedrijfsvoering. Tot nu toe is de milieuzorg met name gericht
op processen. Het ligt voor de hand om ten behoeve van de productverbetering
aan te sluiten bij de reeds bestaande milieuzorgsystematiek. Het gaat hier
om het proces van het continu verbeteren van producten. Het uitwerken van
een productgericht milieuzorgsysteem verlangt naast het bepalen
van een algemene lijn het opdoen van ervaringen via pilotprojecten. In overleg
met het bedrijfsleven wordt met enkele branches en bedrijven gestart met het –
experimenteel – ontwikkelen van een productgericht milieuzorgsysteem.Milieuzorgsystemen worden reeds internationaal gestandaardiseerd, zodat
nationale systemen aansluiten op internationaal erkende normen. Er dient op
termijn ook een internationale normering van productgerichte milieuzorg ontwikkeld
te worden. Inpasbaarheid in de systematiek van bedrijfsinterne milieuzorg
staat hierbij voorop. Vanuit Nederland zal dit worden gestimuleerd. Levenscyclusanalyse en wegingDe beoordeling van de milieu-impact gedurende de gehele levenscyclus van
een product is een belangrijk startpunt voor het productenbeleid. Dit wordt
door alle marktpartijen onderkend. Er is echter een behoefte aan een verbeterde
en vereenvoudigde LCA(levenscyclusanalyse)-methodiek en aan een algemeen aanvaarde
methodiek om de uitkomsten van een LCA te kunnen interpreteren.Op dit moment wordt de handleiding voor milieugerichte LCA van oktober
1992 geactualiseerd. Maatschappelijke en wetenschappelijke inbedding moet
ervoor zorgen dat deze handleiding, die naar alle waarschijnlijkheid in het
voorjaar van 1997 uitgebracht wordt, een breed draagvlak krijgt.Daarnaast wordt een wegingsmethodiek ontwikkeld als hulpmiddel bij de
besluitvorming, met name bij productontwikkeling, waarmee de resultaten van
een LCA onderling kunnen worden gewogen. Het rapport «Eco-indicator
95» bevat de eerste praktische toepassing van een wegingsmethodiek en
wordt op verschillende plaatsen door het bedrijfsleven gebruikt. Momenteel
wordt een vernieuwde set eco-indicatoren ontwikkeld. Ook in het buitenland
is veel belangstelling voor de ontwikkeling van een wegingsmethodiek. Schoner Produceren 2In de afgelopen jaren is gebleken dat veel milieurelevante sectoren in
het midden- en kleinbedrijf (MKB) moeilijk bereikbaar zijn als het gaat om
het stimuleren van milieuvriendelijke maatregelen. De beleidsprogramma's bedrijfsinterne
milieuzorg, milieutechnologie en afval- en emissiepreventie zijn vooral succesvol
geweest bij (middel)grote bedrijven.De Ministeries van VROM en EZ hebben besloten om, in vervolg op Schoner
Produceren 1992–1995, een programma uit te voeren, dat zich specifiek
richt op die moeilijk bereikbare MKB-sectoren. De bedoeling is om de ondernemers
te prikkelen tot het (vrijwillig) nemen van maatregelen, die zowel bijdragen
aan vermindering van de milieubelasting als bedrijfseconomisch interessant
zijn voor het bedrijf.In het programma zullen de op het MKB gerichte stimuleringsactiviteiten
in het kader van milieuzorg, preventie, milieutechnologie en milieugerichte
productontwikkeling zo veel mogelijk worden geïntegreerd. Hiermee wordt
beoogd in de communicatie met het MKB een meer heldere en eenduidige boodschap
te kunnen brengen. Samenwerking tussen de intermediaire organisaties (Innovatiecentra,
Bedrijfsmilieudiensten, Kamers van Koophandel etc.) zal hierbij zo veel mogelijk
worden bevorderd. Een groot aantal projecten binnen het programma zal door
deze organisaties worden uitgevoerd. Schoner Produceren 2 start in het najaar
van 1996 en heeft voorlopig een looptijd van twee jaar. TechnologieIn het NMP 2 staat vermeld dat toepassing van schonere technologieën
een belangrijke bijdrage kan leveren aan de beperking van de milieubelasting.
In 1995 stelde het RIVM een document op, waarin technologische richtingen
worden geselecteerd die naar verwachting de grootste bijdrage kunnen leveren
aan de vermindering van de milieuproblemen. Dit Technologische OplossingsRichtingen
Keuzedocument (TORK) kan als leidraad worden gebruikt bij de programmering
van technologie-instrumenten. Het is onder andere gebruikt bij het Innovatiegericht
Onderzoekprogramma Milieutechnologie en EET.Om een breder beeld te krijgen van technologieën die in de toekomst
een belangrijke rol kunnen spelen bij de vermindering dan wel toename van
het milieubeslag, is in april 1996 een technologieverkenning gestart. De verkenning
zal de technologieën tot 2020 in kaart brengen waarvan:– de kans op doorbraak hoog is en die kunnen leiden tot een aanzienlijk
milieubeslag. Door middel van beleid zou de kans van doorbraak kunnen worden
verkleind dan wel de milieubelasting worden verminderd;– de kans op doorbraak reëel maar laag is en die bestaande
milieuproblemen significant kunnen verminderen. Door middel van beleid zou
de kans op doorbraak gestimuleerd kunnen worden.Daarnaast zal de verkenning zicht moeten geven op de belangrijkste maatschappelijke
factoren, die bepalend zijn voor kans op doorbraak van deze technologieën.Technologieën die naar verwachting in de verkenning naar voren komen
zijn onder andere:– informatiecommunicatietechnologie;– vervoerstechnologie;– energie(besparings)technologie.De technologieverkenning zal beleidsaangrijpingspunten geven en dient
tevens een kennisbasis te vormen voor onder andere de nota Milieu en Economie
en het NMP 3. Het project zal eind 1996 worden afgerond.Voorts richten het DTO-programma en het EET-programma zich op de ontwikkeling
van nieuwe technologieën. DTO-progammaHet DTO(Duurzame Technologische Ontwikkeling)-programma is als interdepartementaal
onderzoekprogramma in januari 1993 gestart. Het heeft als taak om te onderzoeken
of en hoe het mogelijk is om technologische innovatie zodanig in te richten,
dat echte trendbreuken richting duurzaamheid mogelijk worden. Het onderzoek
wordt uitgevoerd aan de hand van concrete projecten («illustratieprocessen»).
Daarbij wordt getracht trendbreuken te initiëren en te stimuleren.Via de «back casting»-benadering worden illustratieprocessen
gestart en uitgevoerd uitgaande van behoeftevelden, zoals voeden, verplaatsen,
huisvesten, of sectoranalyses, zoals chemie. Hierbij wordt als voorwaarde
gesteld dat de illustraties technisch haalbaar en communicabel moeten zijn.
Tevens wordt getracht om ze te voorzien van een R&D-agenda en in te bedden
in samenwerkingsverbanden. Ondertussen is een vijftiental illustratieprocessen
gestart. Als voorbeelden van illustratieprocessen zijn te noemen: buisleidingensysteem,
high-tech agroproductie, novel proteïn foods en duurzame stedelijke waterkringloop.
De lessen uit de illustratieprocessen samen worden uiteindelijk gebruikt voor
een handreiking. Thans kan reeds worden geconcludeerd dat het onder een aantal
voorwaarden mogelijk is innovatieprocessen zodanig in te richten dat technologiesprongen
dan wel sprongen in de verbetering van milieu-efficiency kunnen worden gemaakt.
De handreiking vormt een algemeen bruikbaar model voor onderzoek en ontwikkeling
dat gebruikt kan worden om trendbreuken op te sporen. Het programma zal 1
januari 1998 worden afgerond.EETPer 1 januari 1996 is het EET(Economie, Ecologie, Technologie)-programma,
opgesteld door de Ministeries van OCenW en EZ, van start gegaan. Dit programma,
dat als speerpunt in de nota «Kennis in Beweging» is opgenomen,
tracht door middel van ontwikkeling en toepassing van nieuwe technologieën
een aantal milieuproblemen het hoofd te bieden. Daarnaast biedt het kansen
voor het bedrijfsleven om nieuwe markten aan te boren. Voor EET komt 5 miljoen
gulden in 1996 oplopend tot 45 miljoen gulden in 1999 beschikbaar. De uitvoering
van het programma berust bij een samenwerkingsverband van NOVEM en Senter.De hoofdthema's waarop het programma gericht is, zijn:– reductie industrieel afval;– milieugerichte productontwikkeling;– reductie industrieel watergebruik;– vermindering emissies verkeer en vervoer;– duurzame energie;– duurzame grondstoffen.Er is naar gestreefd het programma een dynamisch karakter te geven. Daarom
worden horizonverkenningen uitgevoerd, die tot doel hebben om op een gestructureerde
manier (nieuwe) onderwerpen te identificeren met een markt/milieupotentie
op de lange termijn (10–20 jaar). Op basis daarvan kan een systematische
vernieuwing van de onderzoeks- en ontwikkelingsthema's binnen EET worden vormgegeven. Sustainable Industrial DevelopmentIn het NMP 2 is het inbrengen van het instrument van doelgroepenbeleid
voor de industrie in internationale kaders als prioriteit aangemerkt (NMP-actie N15). Inzet daarbij is het tot stand brengen op internationaal
niveau van een milieubeleid, vergelijkbaar met hetgeen op nationaal niveau
is geformuleerd. Dit is onder meer van belang vanuit de concurrentie-overwegingen,
die vaak een rol spelen in het overleg met de bedrijfstakken waarmee intentieverklaringen
of convenanten worden afgesloten.Op 22 en 23 februari 1996 heeft Nederland de internationale conferentie
«Sustainable Industrial Development» georganiseerd. Hier is door
vertegenwoordigers van zowel overheden als industrie op hoog niveau gesproken
over aspecten die met internationale ontwikkelingen op het gebied van milieubeleid
voor de industrie verband houden. De resultaten van de conferentie zijn in
de vorm van een «chairman's report» aan de Commissie voor Duurzame
Ontwikkeling (CDO) van de VN aangeboden tijdens de bijeenkomst van de CDO
in april/mei 1996. In de conclusies van de CDO is veel aandacht besteed aan
de onderwerpen die in het chairman's report worden genoemd. Chairman's
report van de conferentie Sustainable Industrial DevelopmentHet «chairman's report» concludeert dat de uitdaging in duurzame
industriële ontwikkeling ligt in het combineren van economische doelen
en milieudoelen, met oog voor werkgelegenheid en andere sociaal-maatschappelijke
factoren. Deze uitdaging vraagt om nieuwe vormen van samenwerking tussen overheid
en bedrijfsleven, waarbij afspraken worden gemaakt over ambitieuze maar realistische
milieudoelen, en over de randvoorwaarden en stimulansen voor activiteiten
door het bedrijfsleven. Daarbij is het van belang dat de overheid zo veel
mogelijk innovatieve processen bij het bedrijfsleven ondersteunt en stimuleert.
De Nederlandse convenantenaanpak bleek op de conferentie volop in de belangstelling
te staan. «Eco-efficiency», waarbij continue verbetering van markt-
èn milieuprestaties centraal staat, werd gezien als een
veelbelovend concept voor duurzame industriële ontwikkeling in een internationale
context.De analyse van de knelpunten, die de gewenste ontwikkeling nu nog in de
weg staan, leverde een reeks van aanbevelingen op. Hierin komt onder meer
een differentiatie van doelstellingen per land aan de orde, waarbij de CDO
speciale aandacht vraagt voor de omstandigheden in ontwikkelingslanden en
landen in een overgangssituatie.Andere aanbevelingen richten zich op de ontsluiting van kennis en ervaring
op het gebied van convenanten, milieuvriendelijke bedrijfsvoering en technologie.
Voorts wordt een meer uniforme benadering van levenscyclusanalyses en productzorgsystemen
aanbevolen, alsmede het ontwikkelen van criteria om de duurzaamheid van industriële
investeringsprojecten te bepalen. 3.5 Nieuwe vormen van sturingHet NMP 2 geeft aan dat er gestreefd wordt naar een verschuiving van regulering
van bovenaf naar zelfregulering binnen kaders. Hierbij wordt aangegeven dat
de taakstellingen voor de doelgroepen in een open planningsproces vastgelegd
zouden moeten worden.Deze beweging is op vele verschillende beleidsvelden te zien. Voorbeelden
hiervan zijn werkgelegenheid, personenverkeer, landbouw en onderwijs.Ook uit verschillende onderzoeken blijkt dat de effectiviteit en acceptatie
van milieubeleid toeneemt als betrokkenheid van de verschillende belanghebbenden
van het begin af aan is gegarandeerd. Er is dan sprake van een meer open beleidsstijl.
Hierdoor wordt het zelfregulerend vermogen en de marktwerking in de maatschappij
beter benut en is de kans op het vinden van aantrekkelijke oplossingen groter.Een voorbeeld van de wijze waarop zelfregulering van de samenleving kan
werken, is het Subatfonds. Ook het concept van verhandelbare emissierechten
is een goed voorbeeld van zelfregulering binnen kaders. Verschillende
belangen allemaal gediend?Een voorbeeld van een situatie waarin aan de wederzijdse belangen tegemoet
gekomen kan worden is het Subatfonds. Dit fonds financiert projecten die zijn
gericht op de sanering van vervuilde gronden onder tankstations. Voor kleine
zelfstandige pomphouders betekent een dergelijke sanering een faillissement.
Tegelijkertijd hebben de grote oliemaatschappijen belang bij een sanering
van de markt, omdat het retailnet te dicht is. De leveranciers van olie- en
gasproducten storten hiertoe 0,5 cent per verkochte liter in het betreffende
fonds. In dit geval zijn dus drie belangen met elkaar verbonden, te weten
bodemsanering, voorkomen van faillissementen onder kleine zelfstandige pomphouders
en een sanering van de markt.Verhandelbare emissierechtenMet behulp van verhandelbare emissierechten kunnen milieuproblemen op
een andere manier dan via de vergunning en/of algemeen toepasbare emissie-eisen
worden beheerst. Onder zo'n systeem wordt voor een groep van emittenten de
maximale emissie bepaald. Vervolgens wordt de verdeling binnen de groep van
de emittenten bepaald door «onderhandelingen» tussen de emittenten
onderling dan wel door het kopen en verkopen van rechten aan een gemeenschappelijk
bureau dat de emissierechten beheert en via een biedsysteem aan partijen aanbiedt.
Het systeem kan de bedrijven extra flexibiliteit en mogelijkheden tot kostenbesparing
bieden. Zo'n systeem is echter ook strijdig met de Wet milieubeheer, omdat
in de wet als algemeen uitgangspunt geldt dat vervuilers volgens het ALARA-principe
al het mogelijke moeten doen om hun vervuiling tot het minimum te beperken.Op basis van onderzoeken die zijn uitgevoerd om toepassing van verhandelbare
emissierechten voor het thema verzuring (stoffen NOx en SO2) te toetsen, is geconcludeerd dat er nogal wat haken en ogen zitten aan het introduceren van dit instrument.
In maart 1996 heeft de Minister van VROM een voorlopig standpunt over verhandelbare
emissierechten naar de Tweede Kamer gestuurd. Hierin kondigt de minister aan
dat zij een standpunt over verhandelbare emissierechten zal bepalen wanneer
een nadere analyse omtrent de potentiële baten van zo'n systeem voor
het bedrijfsleven (raffinaderijen, chemie, basismetaal en energieproductiebedrijven)
is afgerond. Dit zal eind 1996/begin 1997 plaats vinden. De uitkomst van het
onderzoek zal mede van invloed zijn op het definitieve kabinetsstandpunt over
verhandelbare emissierechten.Naast betrokkenheid bij de beleidsuitvoering, kan in een open beleidsstijl
de maatschappij ook bij de beleidsformulering worden betrokken. De beleidsformulering
krijgt dan vorm in een maatschappelijk besluitvormingsproces waar de verschillende
maatschappelijke belangen expliciet tegen elkaar worden afgewogen en gemeenschappelijk
tot doelformulering wordt gekomen. De eigen verantwoordelijkheid krijgt hierdoor
een concrete invulling.In het kader van grootschalige (infrastructurele) ontwikkelingen, zoals
de VINEX-locaties, HSL-Oost en de Toekomst Nederlandse Luchtvaartinfrastructuur,
wordt gestreefd naar het vroegtijdig inventariseren en afstemmen van de wederzijdse
belangen in het beleidsontwikkelingstraject. In een dergelijk proces dient
aandacht te worden besteed aan informatiemanagement, representatie, transparantie
in de afweging en aan de regie.Een dergelijke vorm van doelformulering vergroot naar verwachting het
draagvlak voor het te voeren beleid en vereist vanuit de overheid meer sturing
op processen dan op inhoud. Op dit moment worden door VROM in samenwerking
met andere departementen proefprojecten voorbereid die praktische ervaring
met de nieuwe sturingsinzichten moeten opleveren. In het NMP 3 zal worden
aangegeven wat de waarde is van deze nieuwe vormen van sturing en op welke
wijze er in het milieubeleid gebruik van gemaakt zal worden. Elektronische
discussieplatformsAls onderdeel van de technologieverkenningen die ten behoeve van het milieubeleid
worden uitgevoerd, is een open discussieplatform gestart op Internet (VROM
home-page: http://www.minvrom.nl). Het is de bedoeling om op de home-page
de tussentijdse resultaten van de verkenningen te publiceren, en hiermee een
discussie uit te lokken waaraan elke geïnteresseerde kan deelnemen. De
reacties die op het net worden gezet, worden met behulp van een moderator
verwerkt en dienen als input voor de verkenningen. Het is de bedoeling dat
de discussie in het najaar van 1996 plaatsvindt. 4 INTERNATIONAAL MILIEUBELEIDDit hoofdstuk geeft een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen
in het milieubeleid in de voor Nederland relevante internationale organisaties,
en het beschrijft de actuele ontwikkelingen in de bilaterale milieubetrekkingen
van Nederland met andere landen. In verband met de algemene internationale
opzet van dit MP is veel specifieke inhoudelijke informatie over internationale
resultaten en ontwikkelingen opgenomen in de hoofdstukken over de doelgroepen
en milieuthema's in deel II en III van dit MP. Dit geldt met name voor ontwikkelingen
in EU-beleid en -regelgeving, maar ook voor specifieke verdragen zoals die
op het gebied van klimaat en biodiversiteit.Veel van de internationale organisaties die zich op dit moment met milieubeleid
bezighouden zijn daarmee zo'n 25 jaar geleden begonnen (bijv. EG, OESO en
UNEP). Een enkele organisatie is nog aanzienlijk ouder: zo startte de Internationale
Rijncommissie al in 1950 met haar werkzaamheden. Het internationale milieubeleid
heeft in de afgelopen jaren dan ook een grote invloed op het Nederlandse beleid
uitgeoefend. Omgekeerd hebben Nederlandse ideeën ook vaak hun weg gevonden
naar het internationale milieubeleid: principes, doelstellingen, normen en
systematiek. Sinds het uitkomen van het NMP 2 is die wisselwerking nog versterkt
en zijn daarvoor ook nieuwe wegen gezocht, zoals het inschakelen van milieucoördinatoren
bij de Nederlandse ambassades. Pas in de laatste jaren wordt echter duidelijk
dat de verwevenheid van nationaal en internationaal beleid zo groot wordt,
dat er voor gekozen is de internationale context in dit milieuprogramma voor
de verschillende deelterreinen expliciet aan te geven.Ongeveer tegelijk met dit MP wordt in het kader van de Herijking van het
buitenlands beleid de notitie «Internationaal natuur- en milieubeleid»
uitgebracht. Deze notitie geeft inzicht in de programmatische onderbouwing
van het aanwenden van de financiële middelen die de rijksoverheid ter
beschikking staan voor internationale samenwerking op natuur- en milieugebied. 4.1 De Europese UnieDe in maart 1996 in Turijn gestarte Intergouvernementele Conferentie (IGC)
tot herziening van het Verdrag betreffende de Europese Unie (Maastricht 1992)
biedt de mogelijkheid verbeteringen aan te brengen in de verdragsbepalingen
die met het milieubeleid te maken hebben. De regering is in grote lijnen tevreden
over de mogelijkheden die het huidige verdrag biedt om een Europees milieubeleid
te voeren, maar vindt dat het toch nog tekortschiet met betrekking tot:1. De integratie van milieu-eisen in andere sectoren. Deze is als verplichting
reeds neergelegd in de milieutitel van het Verdrag. Deze verplichting zou
echter versterkt kunnen worden door verplaatsing naar het Eerste Deel («de
beginselen») en door vaststelling van richtsnoeren ter uitwerking van
deze verplichting. Iets dergelijks is ook gebeurd bij de ontwikkeling van
het subsidiariteitsprincipe in de laatste verdragswijziging.2. De duidelijkheid in de verhouding tussen interne markt- en milieubeleid:– er is nu ongelijkheid in de besluitvormingsprocedures: gekwalificeerde
meerderheid bij stemming in de Raad tegenover unanimiteit en «medebeslissing
door» het Europees Parlement tegenover «samenwerking met»
het Europees Parlement; er zou moeten worden nagegaan of deze
ongelijkheid kan worden verminderd;– de garanties voor het nastreven van een hoog beschermingsniveau
zouden niet alleen moeten gelden voor de Commissie, maar ook voor de Raad
en het Europees Parlement;– procedurele verduidelijkingen zijn gewenst voor de gevallen waarin
lidstaten nationaal verdergaande bescherming willen bieden. 3. De betrokkenheid van de burger bij het milieubeleid van de Unie.Het Kabinet brengt deze standpunten bij de IGC in en heeft daarbij reeds
steun ondervonden van een aantal andere lidstaten. De conferentie zal ten
minste voortduren tot onder het Nederlandse voorzitterschap van de EU in 1997.Het Vijfde Milieuactieprogramma (MAP) van de Europese Gemeenschap «Op
weg naar duurzame ontwikkeling», dat in 1992 door de Commissie werd
aangenomen en loopt tot het jaar 2000, voorziet in een tussentijdse evaluatie.
Deze evaluatie is gestart met de geactualiseerde «Toestand van het Europese
milieu» van het Europees Milieu Agentschap (oktober 1995) en een voortgangsrapport
van de actiepunten (januari 1996). Op basis hiervan heeft de Commissie begin
1996 een ontwerp-besluit tot herziening van het MAP aangeboden aan het Europees
Parlement en de Raad. Naar verwachting zal de Raad zich eind 1996 of begin
1997 over dit voorstel uitspreken.Uit genoemde rapporten blijkt dat op verschillende gebieden enige vooruitgang
is geboekt en dat duurzame ontwikkeling, ondanks het feit dat de recessie
tijdens de verslagperiode haar dieptepunt bereikte, op de agenda is blijven
staan en steeds meer ingeburgerd raakt als een belangrijk aspect in het economische
debat. Toch is het voor sommige hoofdpunten nog niet gelukt om spijkers met
koppen te slaan. Het voorstel noemt vijf prioritaire gebieden waarop extra
actie nodig is om het programma uit te voeren, te weten: (1) integratie van
milieu en andere beleidsterreinen, (2) verbreding van het instrumentarium,
(3) verbetering van de implementatie en de handhaving van regelgeving, (4)
communicatie, informatie, vorming en opleiding, en (5) versterking van het
optreden van de Gemeenschap in internationaal verband. Daarnaast wordt een
aantal terreinen genoemd waaraan bijzondere aandacht moet worden besteed om
de uitvoering van het programma te versnellen, zoals: verbetering van data
als basis voor het formuleren van beleid, beïnvloeding en bewustmaking
van bedrijven en consumenten ter bevordering van duurzame consumptie- en productiepatronen,
verdere ontwikkeling van het concept gedeelde verantwoordelijkheid en partnerschap,
en stimulering van initiatieven op lokaal en regionaal niveau. De Nederlandse
regering kan zich in grote lijnen met deze keuzen verenigen.Op basis van het MAP zijn in Brussel vele besluiten genomen of in behandeling
gebracht. Zie voor de specifieke voortgang op de diverse terreinen deel II
en III van dit MP.Nederland zal gedurende het eerste halfjaar van 1997 als voorzitter van
de Europese Unie optreden. Dat schept (naast de opdracht om vele lopende zaken
af te handelen) tot op zekere hoogte mogelijkheden voor eigen initiatieven
en prioriteiten op milieugebied. Voor zover nu valt te overzien zullen in
die periode zes dossiers aan de orde komen waar Nederland bijzondere aandacht
aan wil schenken. Het betreft:– klimaat (in verband met de derde Conference of the Parties (CoP-3)
bij het Klimaatverdrag in Japan, oktober 1997); – het autodossier (diverse richtlijnen met betrekking tot luchtverontreiniging);– herziening van de afvalbeheersstrategie (discussie over Europees
afvalstoffenbeleid);– de EU-biodiversiteitsstrategie (ook in relatie tot VN-beleid:
zie § 3.3);– de kaderrichtlijn water (integratie van het waterbeleid van de
EU);– de EU-verzuringsstrategie (mede met oog op herziening van de richtlijn
Grote Stookinstallaties).Het spreekt vanzelf dat het feitelijk aan de orde komen van deze onderwerpen
mede afhangt van de voortgang die daarin al vóór het Nederlandse
voorzitterschap wordt geboekt.Binnen de VN zal in het eerste halfjaar van 1997 een evaluatie plaatsvinden
van de voortgang die sinds de UNCED (Rio de Janeiro, 1992) is geboekt. Nederland
zal als voorzitter van de EU in dat proces een belangrijke taak te vervullen
hebben (zie ook § 4.5).De regering is voornemens om verder tijdens het Nederlandse voorzitterschap
de volgende initiatieven te nemen, of ontwikkelingen in die richting te stimuleren:– verbetering van de kwaliteit van de EU-regelgeving (in samenwerking
met de Europese Commissie);– integratie «Milieu en Bedrijf»: zie hieronder.VROM zal op 18–20 april 1997, in samenwerking met EZ, in Amsterdam
een informele milieuraad organiseren. Onderwerp zal zijn: Milieu en Bedrijf(svoering).
Er zal gediscussieerd worden over de vraag welke rol de overheid (ook de EU)
en het bedrijfsleven, met name het Midden- en Kleinbedrijf, samen kunnen spelen
bij de bescherming van het milieu en op welke aspecten daarbij moet worden
gelet: eco-efficiëntie, vergemakkelijking van financiële steun bij
voldoen aan milieu-eisen, aanschafbeleid etc. De RPD en EZ zullen op 9 en
10 juni 1997 in Noordwijk gezamenlijk een ministersconferentie over «Ruimtelijk
en Regionaal Beleid» organiseren. Hierin zullen zowel het Europees Ruimtelijk
Ontwikkelingsperspectief als de Structuurfondsen aan de orde komen. 4.2 Verdragen Noordzee en grote rivierenHet OSPAR-verdrag van 1992 over de Noordzee en aansluitende gedeelten
van de Atlantische Oceaan (een samenvoeging van het Verdrag van Oslo betreffende
dumping in zee en het Verdrag van Parijs betreffende verontreiniging van de
zee vanaf het land) is tot nu toe door acht landen geratificeerd. In de praktijk
wordt al sinds 1992 volgens de bepalingen van het nieuwe verdrag samengewerkt.
In juni 1997 zal een ministerconferentie in het kader van het OSPAR-verdrag
plaatsvinden. Op de agenda staan onder meer aanscherping van de doelstellingen
voor gevaarlijke stoffen en het aannemen van een nieuwe annex bij het verdrag,
namelijk voor bescherming van soorten en hun leefgebieden. Naar verwachting
zullen in 1997 nog niet alle benodigde ratificaties voor formele inwerkingtreding
van het verdrag hebben plaatsgevonden. De Europese Commissie als vertegenwoordiger
voor de Gemeenschap, wil voor bepaalde dossiers het recht tot onderhandelen
namens «wel-EU-lidstaten/niet-OSPAR-landen» in OSPAR. Nederland
vreest hierdoor minder doortastend optreden in OSPAR als gevolg van EU-coördinatie-overleg
waaraan niet-OSPAR-landen deelnemen.Er is een nieuw verdrag voor de Rijn in voorbereiding, dat naar verwachting
in 1997 kan worden ondertekend. Dit verdrag geeft niet zozeer een nieuwe wending
aan het Rijnoverleg, maar bevestigt in hoofdzaak de succesvolle
aanpak die bijna tien jaar geleden met het Rijnactieprogramma is ingezet.Het overleg op grond van de recente Maas- en Scheldeverdragen is goed
op gang aan het komen. Eerste aanzetten voor actieprogramma's zullen naar
verwachting in 1997 kunnen worden vastgesteld (NMP-actie A38).
Met Duitsland is overeenstemming bereikt over een protocol bij het Eems-Dollardverdrag
van 1960 waarin de samenwerking tussen Nederland en Duitsland op het gebied
van water- en natuurbeheer in het Eems-Dollard-estuarium wordt geregeld (NMP 2-actie, blz. 61). Dit protocol is op 22 augustus 1996 ondertekend. 4.3 Bilaterale en multilaterale milieusamenwerking binnen
en buiten Europa Het belang van bilaterale samenwerkingZoals in het NMP 2 wordt aangegeven, is voor het bereiken van de Nederlandse
doelstellingen op milieugebied een goede samenwerking met buurlanden van groot
belang, onder andere om gelijkgezind optreden in multilateraal verband te
bevorderen. Dit geldt in beginsel ook voor samenwerking met andere dan de
buurlanden, zowel in als buiten Europa.Sedert begin jaren '80 is directe milieusamenwerking tussen Nederland
en andere landen sterk gegroeid. Er zijn 16 bilaterale samenwerkingsverbanden
tot stand gekomen (zie ook het overzicht in het Milieuprogramma 1996–1999).
De meeste daarvan zijn Memoranda of Understanding (MoU's) die het Ministerie
van VROM heeft afgesloten met milieuministeries in andere landen. Daarnaast
zijn met drie landen zogenaamde duurzame ontwikkelingsverdragen (DOV's) tot
stand gebracht. Ook andere vormen van bilaterale samenwerking (bijv. twinning)
zijn ontwikkeld.MoU's zijn «lichte» overeenkomsten die op het niveau van (milieu)
ministers worden afgesloten. Ze hebben als doel om op beleidsniveau contacten
met het andere land te onderhouden, problemen van gemeenschappelijk belang
te bespreken, ervaringen en kennis uit te wisselen en invulling te geven aan
prioriteiten van het internationale milieubeleid. Invulling vindt plaats met
behulp van periodieke werkprogramma's. MoU's worden met verschillende intensiteit
uitgevoerd. Zo richten de MoU's met Griekenland en Portugal zich vooral op
inspectiewerkzaamheden. De MoU's met Canada en Québec zijn momenteel
niet actief. Daarentegen is bijvoorbeeld de samenwerking met Polen en de Nederlandse
Antillen zeer levendig.Beperkingen in menskracht en (geld)middelen maken het noodzakelijk om
in de toekomst nog selectiever bilaterale samenwerkingsovereenkomsten aan
te gaan. Daarbij zullen diverse factoren een rol spelen bij de keuze of tot
een MoU wordt overgegaan. Voorbeelden van deze factoren zijn:– toetreding tot de Europese Unie (Midden-Europese landen);– wederzijdse afstemming in multilaterale kaders (VS, Canada, «DOV»-landen,
Indonesië);– mogelijkheden voor versterking van de milieufactor, externe integratie
en capacity building;– institutionele ontwikkeling van het partnerland;– aansluiting op het ontwikkelingsbeleid (China, «DOV»-landen);– intensivering van de handelsrelatie (milieutechnologie);– het mogelijke milieurendement in het partnerland, respectievelijk
in Nederland zelf. Ontwikkeling van (objectieve) criteria op basis waarvan met een simpel
ja of nee op de vraag naar een nieuw MoU geantwoord kan worden, ligt niet
voor de hand. De praktijk van internationale samenwerking is daarvoor te veelvormig
en (soms) weerbarstig. Los hiervan spelen subjectieve factoren een rol. Voorbeelden
daarvan zijn de ontvankelijkheid, inzet en het enthousiasme van de counterparts.
In het verleden is het moeilijk gebleken een MoU te beëindigen. Beëindiging
wordt in het internationale verkeer soms als een onvriendelijke daad gezien.
Om toch een zekere flexibiliteit mogelijk te maken zullen toekomstige MoU's
voor een beperkte periode worden aangegaan («sunset-clause»).
Verlenging is dan geen automatisme meer. In bestaande en nieuwe MoU's zal
bovendien onderzocht worden of de samenwerking tot één milieuthema
(bijv. de klimaatproblematiek) beperkt zou kunnen worden.In het NMP 2 is het voornemen aangegeven om een evaluatie van de (VROM-)MoU's
te maken. Het Instituut Clingendael is daarmee begin 1996 belast. De evaluatie
zal zich vooral richten op de effectiviteit van de bilaterale milieusamenwerking,
de keuze van partnerlanden en van de thema's van samenwerking, en de samenhang
tussen bilateraal en multilateraal optreden inzake internationaal milieubeleid.
De Tweede Kamer zal over de uitkomsten van de evaluatie geïnformeerd
worden.In grote lijnen zal Nederland in de toekomst in de bilaterale samenwerking
een sterk accent blijven leggen op Midden- en Oost-Europa en zich daarnaast
in toenemende mate ook op Azië gaan concentreren. De milieusamenwerking
met Midden- en Oost-Europa, die hieronder nader wordt beschreven, heeft in
de afgelopen jaren laten zien dat bilaterale en multilaterale samenwerking
op milieugebied elkaar kunnen ondersteunen, juist als het gaat om regio's
die in een overgangsfase zijn. Dat is ook de reden om de aandacht nu meer
te gaan richten op de zich industrieel sterk ontwikkelende landen. Milieusamenwerking met Midden- en Oost-EuropaGezien de op handen zijnde uitbreiding van de Europese Unie met diverse
landen uit Midden- en Oost-Europa zal harmonisering van hun milieubeleid met
dat van de EU in de nabije toekomst een significante rol gaan spelen bij het
opstellen en uitvoeren van milieubeleid in die regio. Waar mogelijk zullen
de Nederlandse ervaringen bij het uitvoeren van EU-regelgeving via de bilaterale
samenwerking ingezet worden in de toetredende landen. Hiermee kan Nederland
bijdragen aan een soepele overgang van deze landen naar volwaardig lidmaatschap
van de EU.In het begin van de jaren '90 heeft de EU met de verschillende landen
van Midden- en Oost-Europa zgn. associatie-overeenkomsten ondertekend. Hierin
worden de onderlinge betrekkingen geregeld en verschillende vormen van samenwerking
voorzien. De associatie-overeenkomsten bieden het perspectief op toetreding.
Een van de afspraken voortvloeiend uit de associatie-overeenkomsten is een,
in principe jaarlijkse, bijeenkomst van de ministers uit de Midden- en Oost-Europese
landen en de ministers van de Raad (per beleidssector). Dergelijke bijeenkomsten
hebben voor het milieubeleid in oktober 1994 en in maart 1996 in aansluiting
op de Milieuraad plaatsgevonden. Ook tijdens het Nederlandse voorzitterschap
is een dergelijke bijeenkomst voorzien, die gewijd zal worden aan het thema
energiebesparing. In overleg met Luxemburg (voorzitter na Nederland) is afgesproken
dat Nederland de dialoog met de nieuwe toetreders voor zijn rekening zal nemen.
Om een inhoudelijke discussie mogelijk te maken waaraan alle partijen op grond
van gemeenschappelijke informatie deel kunnen nemen, is voorzien in een voorbereidende
bijeenkomst van deskundigen van milieu- en energieministeries uit de
Europese Unie en uit de Midden- en Oost-Europese landen. Deze voorbereidende
bijeenkomst zal begin 1997 plaatsvinden.Naar aanleiding van een oproep van de Europese Raad heeft de Europese
Commissie medio 1995 een Witboek gepresenteerd waarin een overzicht wordt
gegeven van EU-regelgeving van belang voor toetreding tot de interne markt.
Het Witboek behandelt onder meer ongeveer 20% van de EU-milieuregelgeving
en kan als leidraad dienen voor de Midden- en Oost-Europese landen. In aanvulling
op het Witboek heeft de Commissie tijdens de «gestructureerde dialoog»
van 4 maart 1996 een aanzet voor een strategie (inclusief prioriteiten) betreffende
de toenadering van milieuwetgeving gepresenteerd. Ter implementatie van deze
strategie is voor de komende 3 jaar een zogenaamde «support facility»
van 10 miljoen ECU beschikbaar gesteld.Onder de associatie-overeenkomsten met Polen en Roemenië zijn medio
1995 subcomités «milieu» opgericht. Het belang van dergelijke
subcomités onder alle associatie-overeenkomsten is algemeen aanvaard
tijdens de bovengenoemde bespreking van 4 maart 1996. Nederland had hier geruime
tijd voor gepleit. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van het netwerk van deskundigen
dat de Commissie in Midden- en Oost-Europa heeft opgericht in 1995. De Commissie
heeft een contactgroep van deskundigen uit de lidstaten in het leven geroepen
waaraan de Commissie haar voorgenomen activiteiten met de Midden- en Oost-Europese
landen toetst.Activiteiten in het kader van de samenwerkingsovereenkomsten van Nederland
met de Midden- en Oost-Europese landen staan in toenemende mate in het teken
van de toetreding. Dit is ook de wens van de partners in Midden- en Oost-Europa.
De nadruk ligt hierbij op capaciteitsopbouw ter implementatie van EU-regelgeving.
Nederland heeft vanaf eind jaren '80 actief samengewerkt met een aantal landen
in Midden- en Oost-Europa en heeft zo een significante bijdrage kunnen leveren
aan bijvoorbeeld de institutionele versterking van overheden met betrekking
tot het opzetten en uitvoeren van milieubeleid, samenwerking tussen provincies
en gemeenten in Nederland met hun tegenhangers in die landen en versterking
van de niet-overheidgebonden milieuorganisaties. Het ging daarbij onder meer
om opleidingen verzorgd door Nederlandse onderwijsinstellingen, workshops
met betrekking tot milieueffectrapportage (m.e.r.), economische instrumenten
en klimaatbeleid, conferenties over samenwerking overheid-milieubeweging (Rusland)
en assistentie bij het ontwikkelen van NMP's (Letland en Hongarije).Concrete activiteiten van het afgelopen jaar waren onder andere het opstellen
van een nieuw werkprogramma voor het MoU met Polen (november 1995) door VROM
in samenwerking met het Poolse milieuministerie, en een workshop «EIA
in economies in transition» (EIA = environmental impact assessment),
gericht op EU-wetgeving (november 1995) in Letland. De workshop legde een
basis voor m.e.r.-wetgeving in Letland geënt op EU-regelgeving en leverde
een verbetering op van de samenwerking op het gebied van m.e.r.-wetgeving
in de Midden-Europese regio. In toenemende mate kunnen in de loop van deze
jaren opgebouwde contacten worden gebruikt om met een aantal landen die als
toekomstige toetreders van de EU worden aangemerkt, samen te werken. Daarnaast
blijft samenwerking met niet-toetreders, zoals Rusland en de Oekraïne,
dringend gewenst om deze landen niet in een isolement te brengen.Het ligt in de bedoeling, in 1997 een MoU met Roemenië af te sluiten.
De betreffende samenwerking zal, evenals die met andere landen uit Midden-Europa,
in het teken staan van de voorbereidingen van de toetreding tot de Europese
Unie. Het gaat vooral om overdracht van kennis en ervaring op het gebied van
de handhaving en implementatie van EU-milieuregelgeving.De ECE (Economic Commission for Europe van de VN) speelt al jaren een
belangrijke rol in de samenwerking tussen de West-Europese landen en de landen
van Midden- en Oost-Europa. De ECE heeft belangrijke verdragen totstandgebracht
op het gebied van grensoverschrijdende luchtverontreiniging, milieueffectrapportage,
industriële ongevallen en grensoverschrijdende waterverontreiniging.
Zie voor de recente ontwikkelingen op deze gebieden ook de hoofdstukken over
de thema's «Verzuring» en «Verspreiding» (deel III,
hoofdstuk 2 en 4).Een belangrijke gebeurtenis in oktober 1995 was de Pan-Europese Milieuministersconferentie
in Sofia, onder auspiciën van de ECE en mede voorbereid door EU en OESO,
de vierde in een reeks die begon in Bergen (1989). Op de conferentie kon worden
geconstateerd dat dankzij de gezamenlijke inspanningen in de afgelopen jaren
alle deelnemende landen nu beschikken over nationale milieuactieprogramma's,
op grond waarvan prioriteiten worden gesteld voor het besteden van schaarse
middelen (NMP-actie N82). Ook is het succes van het Project Preparation
Committee erkend: door tussenkomst van het comité zijn in Oost-Europa
projecten in uitvoering genomen met leningen van internationale banken ter
waarde van 2,5 miljard ECU, waaraan donoren (vooral westerse landen) circa
95 miljoen ECU als schenking hebben toegevoegd.In Sofia werd ook besloten dat in de aanloop naar de ECE-conferentie in
Århus van april 1998 een verdrag gericht op het betrekken van de burgers
bij het milieubeleid (toegang tot milieu-informatie, inspraak bij besluitvorming)
zal worden voorbereid. Bij de voorbereiding van deze conferentie zal ook veel
aandacht besteed worden aan de mogelijkheden om concrete milieuverbeteringen
te stimuleren in Midden- en Oost-Europa, deels via leningen, waarbij het Nederlandse
voorzitterschap van het Project Preparation Committee een kansrijke mogelijkheid
biedt. Daarnaast is de aandacht gericht op de ondersteuning van nationale
overheden in Midden- en Oost-Europa bij het maken en uitvoeren van milieubeleid
op basis van de diverse nationale milieuactieprogramma's. Een efficiënt
middel hiertoe vormen de MoU's tussen VROM en zusterministeries in de regio.
Ook maatschappelijke organisaties in de regio die kunnen bijdragen aan de
democratisering van het milieubeleid worden ondersteund.De VN-ECE stelt in samenwerking met de OESO «environmental performance
reviews» voor Midden- en Oost-Europese landen op (vergelijkbaar met
de landenonderzoeken van de OESO in OESO-landen), met een tempo van circa
1 land per jaar (in 1996 Estland, in 1997 Wit-Rusland, etc.). Het doel is
om tot convergentie van milieugerelateerde wetgeving in de ECE-regio te komen.
De ECE heeft de laatste jaren ook op het gebied van water projecten voor de
MOE-landen uitgevoerd. Nederland (V&W) heeft daarbij een coördinerende
rol, hetgeen onder meer heeft geleid tot een rapport over rivieren (1996).
Een rapport over grondwater is in voorbereiding. Bilaterale samenwerking met landen buiten EuropaOp 4 juni 1996 zijn de «Duurzame-ontwikkelingsverdragen» van
Nederland met respectievelijk Benin, Bhutan en Costa Rica geratificeerd. In
Bhutan is een joint-implementation proefproject gestart (de bouw van een kleine
waterkrachtturbine). In Costa Rica is een inventarisatie gemaakt van
de behoeften van dat land op het gebied van milieutechnologie (NMP-actie
N85) en heeft een workshop over milieu-indicatoren plaatsgevonden (februari
1996, San José) in samenwerking met de Wereldbank. In oktober 1995
vond in Bhutan een workshop plaats met vertegenwoordigers van alle vier de
betrokken landen, die leidde tot de «Rinpung Declaration» over
de invulling van het begrip «wederkerigheid» in de verdragen.In januari 1996 heeft de Minister van VROM een bezoek gebracht aan de
Nederlandse Antillen (N.A.) en Aruba. Met Aruba werd afgesproken een samenwerkingsovereenkomst
te sluiten, vergelijkbaar met die met de Nederlandse Antillen. Bij het Ministerie
van VoMil (N.A.) is een milieucoördinator en zal ook een milieu-inspecteur
worden gedetacheerd. Nederland geeft technische bijstand bij Hinderwetprocedures
voor raffinaderijen op Curaçao (Isla) en St. Eustatius (S.O.T.). Het
Project Globe voor samenwerking met N.A.-scholen is gestart. Er is een Milieufonds
N.A. opgericht voor kleine milieuprojecten die ter plaatse worden uitgevoerd;
het bevatte bij stichting circa 340 000 gulden door deelname van VROM,
KABNA, N.A.-VoMil en de Maduro- en Curielbank op de Nederlandse Antillen.
In december 1996 is een conferentie gepland, die met name gaat over samenwerking
op het gebied van afvalbeheer.De Minister van VROM heeft in juni 1996 een bezoek gebracht aan China,
met een delegatie van diverse Nederlandse bedrijven. Ter gelegenheid hiervan
organiseerde VROM in samenwerking met China's National Environmental Pollution
Agency (NEPA) een tweetal seminars, over respectievelijk «energie en
milieu» en «duurzame industriële productie». Er is
afgesproken samen te werken op het gebied van (1) proefprojecten voor energiebesparing
in het kader van het Klimaatverdrag (in april 1996 werd hierover in Peking
een workshop gehouden in samenwerking met de Landbouwuniversiteit Wageningen
en de Chinese Academie van Wetenschappen), (2) uitwisseling van milieutechnologie,
onder andere op het gebied van waterzuivering en drinkwaterbereiding (een
transferpunt in China wordt door VROM in samenwerking met OS opgezet), en
(3) kennisuitwisseling en training (wetgeving, handhaving, duurzame-ontwikkelingsindicatoren
en milieustatistiek).VROM neemt deel in de «China Council for International Cooperation
on Environment and Development 1997–2000». In deze Raad (een initiatief
van de Chinese regering) hebben vertegenwoordigers van het internationale
bedrijfsleven, het bankwezen en bestuurders uit diverse landen zitting. Ten
behoeve van de China Council stelt het RIVM rapporten op over de toestand
van het milieu voor Kanton, Chongqing en Suzhou (gereed 1996) en over de SO2- en CO2-balans voor heel China (gereed 1997/1998).Met Indonesië is op 1 juni 1995 een overeenkomst gesloten voor de
(onverplichte) terugname door Nederland van een partij gevaarlijk afval. In
maart 1996 is in Jakarta een bilaterale workshop over milieubeheer in het
kader van de Noord-Zuid dialoog, Agenda 21 en internationale milieuverdragen
gehouden. In juni 1996 is een workshop gehouden over milieurecht (harmonisatie
van milieuwetgeving) en in september 1996 zal naar verwachting een workshop
worden gehouden over verbetering van afvalbeheer in het kader van het verdrag
van Bazel.De Minister van VROM bracht in september 1995 een bezoek aan de Verenigde
Staten. Ter gelegenheid daarvan organiseerde VROM samen met de EPA een seminar
over het gebruik van milieu-convenanten in de industrie. Hieraan namen ook
vertegenwoordigers van Nederlandse bedrijven, de VNG en de politiek deel. 4.4 De OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking
en Ontwikkeling)In februari 1996 kwam het Milieubeleidscomité (EPOC = Environmental
Policy Committee) van de OESO op ministerieel niveau bijeen. Het besprak onder
meer de alomvattende doelstelling van «duurzame ontwikkeling»
vanuit het internationale perspectief. De ministers hebben geconstateerd dat
met de toenemende globalisering van de economie ook de aanpak van het milieuprobleem
een sterker internationaal karakter zal moeten krijgen. Zij hebben concreet
afgesproken dat op de volgende beleidsterreinen de samenwerking in OESO-verband
zal worden geïntensiveerd: klimaat, ozonlaag, de kwaliteit van de lucht
en het water, de bescherming van de oceanen, de zeeën en de kuststroken,
de biodiversiteit, het beheer van afval, het duurzaam beheer van bossen, alsmede
het tegengaan van verwoestijning.Voorts onderstreepten de ministers het belang van nauwe samenwerking bij
de voortgang van het programma chemische stoffen van de OESO. Dit programma
richt zich op het verhogen van de veiligheid bij de productie, het testen
en het op de markt brengen van chemische stoffen en het beperken of verhinderen
van emissies van gevaarlijke chemische stoffen. Tot slot spraken de ministers
zich uit over de noodzaak van het totstandbrengen van een verdrag waarin afspraken
worden gemaakt over het beheer van radioactief afval.De ministers gaven daarnaast aan dat, hoewel het milieu in de voorbije
periode steeds meer werd meegewogen bij belangrijke economische besluitvorming,
er aan het doorvoeren van integratie van de milieubelangen met name in het
transportbeleid, het energiebeleid, het landbouw- en visserijbeleid alsmede
de internationale handel nog veel moet worden gedaan («a great unrealised
potential») en dat een ferme geïntegreerde aanpak binnen deze beleidsterreinen
urgent is.Op de agenda voor de komende periode staat, mede op aandringen van Nederland,
het ontwikkelen van een eco-efficiëntie-strategie voor bedrijven, overheden
en huishoudens met het oog op het ontkoppelen van de relatie tussen economische
activiteiten enerzijds en het gebruik van natuurlijke hulpbronnen en veroorzaken
van verontreiniging anderzijds. Ook een versnelde doorberekening van milieukosten
in prijzen en het verminderen van subsidies op activiteiten met schadelijke
milieubijwerking zal in de toekomst binnen de OESO moeten worden gestimuleerd. 4.5 De VN: CDO, UNEP, mondiale verdragenDe CDO (Commissie voor Duurzame Ontwikkeling van de VN) is in 1993 ingesteld
om toe te zien op de uitvoering van de akkoorden die bereikt werden tijdens
de in 1992 gehouden UNCED (Agenda 21, Verklaring van Rio de Janeiro, Bossenverklaring).
Hoewel de CDO strikt beschouwd noch een uitvoerings-, noch een handhavingsmandaat
heeft, is ze het enige internationale forum waar op hoog politiek niveau over
duurzame ontwikkeling in brede zin wordt overlegd. In juni 1997 wordt de tot
op dat moment geboekte voortgang in een Speciale Zitting van de Algemene Vergadering
van de Verenigde Naties geëvalueerd. De vijfde vergadering van de CDO,
die in april 1997 wordt gehouden, zal deze Speciale Zitting voorbereiden.In de afgelopen jaren zijn alle hoofdstukken (= thema's) van Agenda 21
ten minste eenmaal aan de orde geweest tijdens de vergaderingen van de CDO.
Een aantal onderwerpen kwam jaarlijks op de agenda, met name zogenaamde
«cross-sectoral» onderwerpen als financiering, technologie en
verandering van productie- en consumptiepatronen. De CDO heeft recentelijk
werkprogramma's opgestart op het gebied van duurzaam consumeren, bossen, indicatoren
voor duurzame ontwikkeling (zie ook § 2.2), educatie voor duurzame
ontwikkeling en technologie. Bovendien heeft de CDO de Secretaris-Generaal
van de VN gevraagd in 1997 verslag uit te brengen inzake de wijze waarop het
onderwerp «Energie» in de VN wordt behandeld.De CDO heeft verder een Intergovernmental Panel on Forests ingesteld.
Dit is inmiddels tweemaal bijeengeweest. Er zijn nog twee vergaderingen gepland,
in september 1996 en voorjaar 1997, waarna zal worden gerapporteerd aan de
vijfde vergadering van de CDO. Inzet van Nederland is het totstandbrengen
van een juridisch bindende regeling, zo mogelijk een bossenverdrag. Verder
wordt gepoogd, afspraken tot stand te brengen over de harmonisatie van criteria
en indicatoren voor duurzaam bosbeheer en over een internationaal raamwerk
voor certificering van hout of bossen. Nederlandse pogingen om in dit kader
het aspect biodiversiteit een rol te geven krijgen tot nu toe weinig bijval.
In het kader van de International Tropical Timber Organisation blijkt de wens
om in 2000 tot duurzaam bosbeheer te komen moeilijk realiseerbaar. Nederland
blijft hier echter aan werken.De vierde zitting van de CDO (april 1996) ging onder meer over oceanen.
De commissie zal als politiek forum van de VN proberen, op mondiaal niveau
de verschillende aspecten van het beheer van oceanen te integreren. Nederland
heeft in de CDO de operationele lozingen van off-shore activiteiten aangekaart,
en aangeboden in 1997 een internationale workshop te organiseren met deelname
van bedrijfsleven, overheid en milieuorganisaties, gericht op advies aan landen
hoe emissies van de off-shore te controleren (NMP-actie A106).
Zie ook hieronder (UNEP).UNEP (het United Nations Environmental Programme) heeft in de afgelopen
25 jaar vele initiatieven genomen die onder andere geleid hebben tot mondiale
verdragen op het gebied van de aantasting van de ozonlaag, het afvalstoffenbeleid,
klimaatverandering en biodiversiteit. De regering is van mening dat UNEP moet
doorgaan met het nemen van initiatieven tot het opzetten van mondiaal beleid,
maar dat de organisatie minder geschikt is om zich op de uitvoering van beleid
te richten. Belangrijke lopende programma's hebben betrekking op stoffenbeheer,
waterbeheer en duurzame consumptie- en productiepatronen. Zo is in het kader
van UNEP in november 1995 in Washington een actieprogramma ter bescherming
van de oceanen tegen effecten van «land-based activities» vastgesteld.Vooral ontwikkelingslanden zullen, samen met donorlanden of -organisaties
veel actie voor implementatie moeten nemen op het gebied van stedelijk en
industrieel afvalwater, land- en bosbouw. De conferentie in Washington sprak
de sterke wens uit snel een verdrag voor het geleidelijk uitbannen van persistente
organische verontreinigende stoffen (zoals DDT, PCB's en drins) op te stellen.
Voor coördinatie van internationale ondersteuning van landen zal UNEP
in de loop van 1997 een Secretariaat oprichten (er vindt op ambtelijk niveau
informeel overleg met UNEP plaats over de mogelijkheid van vestiging van het
Secretariaat in Den Haag). Nederland ondersteunt de implementatie-activiteiten
in ontwikkelingsregio's. Ten behoeve daarvan bevordert Nederland de komende
jaren onder andere in OSPAR (dus Noordzeekader) een initiatief tot overdracht
van de daar vergaarde kennis en technologie aan ontwikkelingslanden, vooral
binnen de kaders van interregionale samenwerking (NMP-actie A106). Nederland heeft toegezegd om de afsluitende onderhandelingsronde van het
in voorbereiding zijnde VN-Verdrag over milieugevaarlijke stoffen in Rotterdam
te laten plaatsvinden. Naar verwachting zal die bijeenkomst in 1997 plaatsvinden.
Bedoeling van zo'n verdrag is met name ontwikkelingslanden beter in staat
te stellen een milieubeleid te voeren inzake import en gebruik van chemische
stoffen. Het zal in ieder geval bepalingen bevatten over de internationale
PIC («prior informed consent»)-procedure bij handel in gevaarlijke
stoffen, zoals thans nog opgenomen in de UNEP «London Guidelines»
en de FAO «Code of Conduct». Er komt ook steeds meer internationale
steun voor het idee om via een raamwerk-verdrag de basis te leggen voor een
geïntegreerde internationale aanpak van milieugevaarlijke stoffen. Het
verdrag zou dan naast de PIC-procedure bepalingen bevatten over «capacity
building», beheer van voorraden, verpakkingen/etikettering, verbodsmaatregelen
of geleidelijk uitbannen van op wereldschaal gezien zeer schadelijke stoffen,
waaronder de in de vorige alinea genoemde persistente organische verbindingen.De Universiteit van Amsterdam voert, met financiële steun van VROM
en de gemeente Amsterdam, het secretariaat van een UNEP-werkgroep die het
produceren en gebruiken van duurzame producten dient te bevorderen (NMP 2-actie, blz. 67). UNEP, VROM en het Programma Uitzending Managers
van het Nederlandse bedrijfsleven (VNO/NCW) zijn eind 1995 een samenwerking
aangegaan. Op basis hiervan zullen deskundigen of managers uit Nederland via
korte projecten worden ingezet om bedrijven in ontwikkelingslanden en Midden-
en Oost-Europa te adviseren over schonere productiemethoden. Als «centre
of excellence» op milieugebied is er voor UNEP een belangrijke taak
weggelegd binnen de Global Environment Facility (GEF), die gezamenlijk door
de Wereldbank, UNDP (United Nations Development Programme) en UNEP wordt beheerd
en die aanvullende schenkingen en zachte leningen geeft ter verbetering van
het mondiale milieu, met name voor projecten in ontwikkelingslanden. De financiële
situatie van UNEP zelf is overigens, evenals die van andere VN-organen, uiterst
zorgelijk.Het Verdrag van Londen (dumpen van afvalstoffen in zee) wordt eind 1996
geamendeerd. Het is de bedoeling om het verdrag aantrekkelijker te maken voor
ontwikkelingslanden door het versterken van de overdracht van kennis en technologie.
Vanaf 1997 bestaat hiervoor een speciaal actieprogramma van de International
Maritime Organisation. Het Nederlandse idee van het verbreden van de toepassing
van het verdrag naar operationele lozingen van off-shore installaties werd
afgewezen door veel landen; zij achtten het verdrag alleen van toepassing
voor dumpen. Het dumpen van buiten gebruik gestelde off-shore installaties
zal nader geregeld worden met richtlijnen. Daarvan moeten voorafgaande informatieverstrekking
en instemming van de bij het verdrag betrokken landen – afhankelijk
van het type installatie – deel uitmaken. Nederland kan het nieuwe verdrag
zonder wetswijzigingen ratificeren, eventueel al in 1997.Nederland heeft in juni 1996 het VN-verdrag inzake het recht van de Zee
geratificeerd. Het verdrag was al op 16 november 1994 in werking getreden.
Binnenkort wordt over milieuregels voor exploitatie van de zeebodem gesproken. 4.6 Milieu en handelDe internationale inspanningen van Nederland die gericht zijn op de Wereld
Handels Organisatie (WTO) lopen in hoofdzaak via de EU, omdat de onderhandelingen
in dat kader een competentie zijn van de Europese Commissie en
niet van de afzonderlijke lidstaten. Binnen de EU is begin 1996 een standpunt
bepaald over het optreden in het kader van het WTO-Comité Handel en
Milieu, betreffende de relatie tussen de WTO-bepalingen en het gebruik van
handelsinstrumenten in het kader van multilaterale milieuovereenkomsten. Doel
van de EU is, de voorwaarden voor het gebruik van dergelijke instrumenten
in een algemene regeling onder te brengen. Hierdoor wordt enerzijds meer zekerheid
gecreëerd voor onderhandelaars van milieuovereenkomsten dat het eventuele
gebruik van specifieke handelsmaatregelen niet wordt aangevochten binnen de
WTO. Anderzijds wordt voor het handelssysteem zekerheid gecreëerd dat
het gebruik van handelsmaatregelen aan bepaalde voorwaarden moet voldoen,
bedoeld om eventuele handelsverstoringen zo klein mogelijk te maken (NMP-actie N81).Op 22 en 23 januari 1996 vond hierover in Den Haag een internationale
rondetafelconferentie van deskundigen plaats. De teneur van de discussie was
dat de WTO geen uitspraken mag doen over de legitimiteit van milieu-overeenkomsten,
dat een raamwerk van richtlijnen voor het gebruik van handelsinstrumenten
voor de bescherming van het milieu een goede zaak zou zijn en dat gestreefd
moet worden naar een zodanige interpretatie van de handelsregels dat er genoeg
ruimte blijft voor de inzet van dergelijke handelsinstrumenten.In februari 1996 heeft de EU voorstellen over de relatie tussen handelsregels
en milieu-overeenkomsten ingebracht in het WTO-Comité. Ook niet-EU-leden
hebben op dit punt voorstellen gedaan. De Mededeling van de Europese Commissie
van maart 1996 over milieu en handel biedt een goed kader voor de standpuntbepaling
van de EU op dit dossier in verschillende fora en ten aanzien van specifieke
onderdelen binnen het dossier. Mede in het licht van de eerste WTO-ministerconferentie
die in december 1996 zal plaatsvinden in Singapore, zal deze Mededeling zowel
in de Algemene Raad als in de Milieuraad besproken worden. De WTO-ministerconferentie
in Singapore zal vooral in het teken staan van de evaluatie van de uitvoering
van de Uruguay-ronde akkoorden, inclusief het werkprogramma op het gebied
van handel en milieu. De grootste uitdaging voor de WTO zal zijn het vinden
van een goed evenwicht tussen de centrale doelstelling van verdergaande handelsliberalisatie
en het geven van voldoende ruimte en mogelijkheden voor de verdere ontwikkeling
van andere beleidsterreinen, waaronder milieu. Daarnaast zal de organisatie
als zodanig zich waar moeten maken. De verwachting is dat het WTO-Comité
Handel en Milieu vanaf 1997 een permanente status zal krijgen.De evaluatie van de uitvoering van Agenda 21 door de CDO in 1997 (zie
§ 4.5) zal voor wat betreft Nederland een nieuw elan moeten geven
aan het dossier «milieu en handel» in VN-kader. Op initiatief
van Nederland zal verder in Europees verband onderzoek plaatsvinden naar verruiming
van mogelijkheden in de handelssfeer om handel in milieuvriendelijke of milieuvriendelijk
geproduceerde producten te bevorderen (medio 1997).De andere bij milieu en handel betrokken internationale gremia, met name
UNCTAD (United Nations Conference on Trade and Development), UNEP en OESO,
dragen vanuit hun invalshoek bij aan de verdere gedachtenvorming over de relatie
tussen handel en milieu. Tijdens UNCTAD XI, gehouden in mei 1996 in Zuid-Afrika,
is een nieuw werkprogramma vastgesteld op het gebied van handel en milieu.
UNCTAD is daarbij vooral van belang als stem van de ontwikkelingslanden. Op
30 september en 1 oktober 1996 zal UNEP een ministerconferentie organiseren
over milieu en handel. Deze conferentie zal vooral in het teken staan van
de voorbereiding voor de WTO-ministerconferentie in Singapore.
De kracht van UNEP is gelegen in de ervaring ten aanzien van mondiaal milieubeleid.
De OESO concentreert haar werkzaamheden tot halverwege 1997 op het meer analytische
werk via case-studies. Zo loopt er onderzoek naar de handelseffecten van het
Verdrag van Bazel, ecolabelling en de transportsector. 5 KOSTEN EN FINANCIERING VAN HET MILIEUBELEID 5.1 AlgemeenIn dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de verwachte kosten en
financiering van het milieubeleid voor de jaren 1997–2000. Bij de berekening
van milieukosten zijn twee elementen bepalend. Het eerste betreft de definiëring
en afbakening van milieukosten en de wijze waarop jaarlijkse kosten worden
berekend. Het tweede element betreft de ramingsystematiek om de toekomstige
ontwikkeling van milieukosten te ramen in samenhang met andere relevante maatschappelijke
ontwikkelingen. Bij de kostenraming is gebruik gemaakt van een door het Centraal
Planbureau samengesteld economisch scenario. De milieukostenberekeningen zijn
uitgevoerd door het RIVM. Voor het berekenen van de milieukosten wordt uitgegaan
van de Methodiek Milieukosten1 die is opgesteld
door CBS, CPB, RIVM, RIZA en VROM.Omdat het Milieuprogramma dit jaar een internationaal accent heeft gekregen,
zullen tevens de bedragen die Nederland uitgeeft aan het internationale milieubeleid
expliciet worden toegelicht.De gepresenteerde ramingen worden vergeleken met de raming uit het Milieuprogramma
1996–1999. De verschillenanalyse heeft met name betrekking op de raming
voor het jaar 1997.Ten opzichte van de vorige kostenraming zijn actualisaties doorgevoerd
op grond van:– wijzigingen in het onderliggende economische scenario, waaronder
ook prijs- en renteverwachtingen;– cijfers van met name het CBS betreffende gerealiseerde maatregelen; – nieuwe inzichten betreffende de implementatie en kosten van maatregelen;– de Rijksbegroting voor 1997;– wijzigingen in de (geplande) uitvoering van NMP-acties.In de berekeningen wordt er van uitgegaan dat voorgenomen en aangekondigde
milieumaatregelen in de jaren 1997–2000 ook daadwerkelijk door de doelgroepen
zullen worden gerealiseerd. 5.2 Kosten van het milieubeleidIn deze paragraaf worden de kosten van het milieubeleid, verdeeld naar
thema's en bedrijfstakken, weergegeven.Tabel 5.1 geeft inzicht in de ontwikkeling van de milieukosten naar thema.
Milieukosten worden gedefinieerd als de kosten van het milieubeheer, dat wil
zeggen de kosten van alle maatregelen en activiteiten die voortvloeien uit
het feit dat we in Nederland een milieubeleid voeren. Onder milieubeheer wordt
verstaan het nemen van maatregelen met het expliciete doel de ongewenste effecten
van menselijke activiteiten of handelingen op het milieu te voorkomen of tegen
te gaan. Vervolgens moet er sprake zijn van een geldelijke opoffering ten
behoeve van het milieu. Dit betekent dat er extra kosten gemaakt worden ten
opzichte van een alternatief zonder milieu-overweging. Tabel 5.1 Jaarlijkse milieukosten naar thema (mln. gld)  1997199819992000Klimaatverandering     – ozonlaag aantastende stoffen139148154155– internationale milieuprojecten462460457454Verzuring1 9082 0632 1652 209Vermesting8969701 0071 054 Verspreiding4 7095 0165 2725 389Verwijdering8 2138 8899 0759 340Verstoring1 0201 0821 1051 145Verdroging84848436 Instrumentarium8809359711009Uitvoering/handhaving en overige uitgaven1 5111 5061 5121 520Energiebesparing en duurzame energie1240262295282Totaal20 06221 41522 09722 5931 In de tabel zijn alleen de milieukosten van energiebesparing
en duurzame energie bestaande uit onderzoek en kosten als gevolg van bedrijfseconomisch
onrendabele investeringen opgenomen.De belangrijkste wijzigingen in de milieukosten van 1997 ten opzichte
van de raming in het Milieuprogramma 1996–1999 zijn:– De kosten voor internationale milieuprojecten zijn toegenomen.
Deze stijging heeft met name betrekking op voortschrijdend inzicht in het
aandeel van milieukosten in de uitgaven van BuZa/DGIS en een intensivering
van het milieuprogramma van ontwikkelingssamenwerking.– De kosten voor het thema verwijdering zijn ten opzichte van de
raming van vorig jaar iets hoger geraamd als gevolg van een gewijzigd prijspeil.
Hierdoor vallen de kosten van reeds voorgenomen maatregelen voor riolering
hoger uit.– De kosten voor het thema verdroging dalen in 2000 als gevolg van
het aflopen van de bijdrage gebiedsgerichte bestrijding verdroging (GEBEVE-regeling)
in 1999.– De kosten van uitvoering en handhaving zijn bijgesteld als gevolg
van nieuwe inzichten. Hierdoor zijn de kosten voor waterkwaliteitscontroles
en apparaatskosten voor waterkwaliteitsbeheerders hoger geraamd dan vorig
jaar.– De kosten voor het thema energiebesparing zijn hoger dan vorig
jaar geraamd vanwege de implementatie van maatregelen die volgen uit de Derde
Energienota. Het betreft hier onderzoekprogramma's op het gebied van energiebesparingstechnologie
en duurzame energie.Tabel 5.2 geeft een overzicht van de milieukosten naar bedrijfstak. De
kosten van de milieumaatregelen zijn toegerekend aan de bedrijfstak waar de
effecten van de maatregel zich voordoen.De indeling naar bedrijfstakken spoort niet volledig met de in het milieubeleid
gebruikelijke indeling naar doelgroepen. Er is voor deze indeling gekozen
om de vergelijkbaarheid met de CBS cijfers te vergroten. Tabel 5.2 Jaarlijkse milieukosten naar bedrijfstak (mln.
gld)  1997199819992000Landbouw1 2571 3371 4091 430Delfstoffenwinning205208208210 Industrie3 8784 1614 4124 534Openbaar nut784791780728 Bouwnijverheid635645655650Handel en diensten1 1131 1921 2631 310Transport687731770805 Huishoudens1 2801 4051 5281 591Overheid10 22310 94511 07211 335Totaal20 06221 41522 09722 593De belangrijkste wijzigingen in 1997 ten opzichte van de raming in het
Milieuprogramma 1996–1999 zijn:– De kosten voor landbouw komen hoger uit, omdat op grond van nieuwe
realisatiecijfers van het CBS de kosten van het mestbeleid (transport, opslag
en verwerking) dienden te worden bijgesteld.– De kosten voor de bedrijfstakken transport en handel en diensten
komen lager uit vanwege de neerwaartse bijstelling van de kosten van katalysatoren
en de prijs van loodarme benzine. Deze bijstellingen volgen uit een onderzoek
in opdracht van CBS, ECN en RIVM. In het model worden de milieukosten die
verband houden met het eigen transport van de bedrijfstakken, toegerekend
aan die bedrijfstakken. Deze toerekening werkt door bij alle sectoren, maar
is met name zichtbaar bij die sectoren waar veel transport plaatsvindt. Vandaar
dat hier de kostendaling het meest tot uitdrukking komt. 5.3 Financiering van het milieubeleidTabel 5.3 geeft de verdeling van de bestemmingsheffingen en subsidies
over de bedrijfstakken voor het jaar 1997. De derde kolom laat het saldo van
deze overdrachten zien. Een positief saldo houdt in dat de desbetreffende
bedrijfstak meer bestemmingsheffingen betaalt dan er subsidies worden ontvangen.
Dit saldo verklaart vervolgens het verschil tussen de milieukosten uit tabel
5.2 en de milieulasten van een bedrijfstak, zoals weergegeven in tabel 5.5.Milieubelastingen worden niet tot de milieuheffingen gerekend, omdat deze
belastingen gericht zijn op het verwerven van algemene middelen. In de onderstaande
tabellen komen de milieubelastingen derhalve niet voor. De geraamde opbrengst
van de Wet belasting op milieugrondslag voor 1997 bedraagt 3 490 miljoen
gulden. Tabel 5.3 Bestemmingsheffingen en subsidies in 1997 naar
bedrijfstak (mln. gld)  Betaalde
BestemmingsheffingenOntvangen SubsidiesSaldo OverdrachtenLandbouw4865–17 Delfstoffenwinning716Industrie47885393 Openbaar nut24024Bouwnijverheid17612164 Handel en diensten686160526Transport15613143 Huishoudens4 606104 596Overheid–6 181–346–5 835Totaal000Naast de verdeling van de overdrachten is ook de absolute omvang van de
heffingen van belang. Deze zijn in onderstaande tabel weergegeven.De optelsom van de bestemmingsheffingen uit tabel 5.4 is hoger dan de
som van de bestemmingsheffingen die de overheid ontvangt volgens tabel 5.3.
Dit effect treedt op omdat ook tussen overheden overdrachten plaatsvinden.
Deze vallen door de aggregatie in tabel 5.3 tegen elkaar weg. Tabel 5.4 Bestemmingsheffingen (mln. gld)  1997199819992000Betaald aan overheden    Afvalstoffenheffing/reinigingsrechten12 4812 7672 8963 128Rioolrechten1 2331 3681 4701 563WVO-regionaal2 1142 2442 3222 407WVO-rijk102949494 Grondwaterheffing (provinciaal)36363636Landbouwheffingen28283434 Heffingen luchtvaartlawaai28293435Leges vergunningverlening79818181 Betaald
aan particuliere instanties    Afvalverwijderingbijdrage140145151157Totaal6 2416 7927 1187 5351 Exclusief doorwerking afvalstoffenbelasting uit de WBM (evenals
in MP 1996–1999).Ten opzichte van het Milieuprogramma 1996–1999 zijn de «grondwaterheffing»
en de «afvalverwijderingsbijdrage» dit jaar in de tabel opgenomen.
Hierdoor vallen de totale bedragen hoger uit dan in het vorige Milieuprogramma.De stijging van de afvalstoffenheffing/reinigingsrechten weerspiegelt
vooral de voortschrijdende verschuiving van het storten van afval naar het
(duurdere) verbranden. Daarnaast zijn er de gebruikelijke wijzigingen in de
door gemeenten en gemeenschappelijke regelingen verwerkte hoeveelheden afvalstoffen,
en de voor prijsstijging bijgestelde verwerkingskosten.De raming voor rioolrechten valt hoger uit dan de raming in het Milieuprogramma
1996–1999. Dit wordt voor een groot deel veroorzaakt door een gewijzigd
prijspeil.Ten opzichte van de vorige raming zijn ook de opbrengsten voor de WVO-regionaal
gestegen. Dit wordt voor een groot deel verklaard uit de hogere kostenraming
als gevolg van nieuwe inzichten. Hierdoor zijn de geraamde apparaatskosten
van waterkwaliteitsbeheerders bijgesteld. De daling van de landbouwheffingen wordt veroorzaakt door veranderingen
in het instrumentarium, volgend uit de Integrale Notitie Mest- en Ammoniakbeleid.Op het gebied van heffingen worden de volgende ontwikkelingen verwacht:– Eind augustus 1996 wordt het wetsvoorstel nazorg van stortplaatsen
behandeld in de Tweede Kamer. In dit wetsvoorstel wordt de provincie belast
met de nazorg. De provincie zal, om deze kosten van nazorg te financieren,
een heffing opleggen aan exploitanten van stortplaatsen. Wanneer dit wetsvoorstel
wordt aangenomen en per 1-1-1997 in werking treedt, zal de heffing voor 1-1-1998
moeten zijn ingesteld door provincies.– In deel I, § 2.5, is ingegaan op de lopende ontwikkelingen
op het gebied van tariefsdifferentatie van lokale heffingen (afvalstoffenheffing/reinigingsrechten,
rioolrecht en waterverontreiniging) om milieuvriendelijk gedrag te bevorderen.In tabel 5.5 wordt een overzicht gegeven van de milieulasten per bedrijfstak.
De milieulastentabel laat zien in welke omvang de bedrijfstakken de kosten
van de milieumaatregelen zelf financieren. Deze tabel ontstaat door de milieukosten
van tabel 5.2 te salderen met de te betalen heffingen en ontvangen subsidies
van tabel 5.3. Tabel 5.5 Jaarlijkse lasten per bedrijfstak (mln. gld)  1997199819992000Landbouw1 2401 3271 4131 435Delfstoffenwinning211214215217 Industrie4 2714 5904 8564 994Openbaar nut808818811763 Bouwnijverheid799810806813Handel en diensten1 6391 7701 8711 956Transport830885934977 Huishoudens5 8766 4256 7877 171Overheid4 3884 5764 4044 267Totaal20 06221 41522 09722 5935.4 Milieu-uitgaven van overhedenDe onderstaande tabel specificeert de milieu-uitgaven van het Rijk verdeeld
over de verschillende departementen. Het betreft uitgaven aan maatregelen,
subsidies, onderzoek en apparaatskosten, voorzover besteed aan milieu. Tabel 5.6 Milieu-uitgaven Rijk, naar departement (mln.
gld)1 1997199819992000VROM1 2071 2201 0881 088LNV176185176186 V&W643680681650EZ349343343328 Defensie9210510998BuZa/DGIS (ODA)2700734768803BuZa (non ODA)11121212 Overige
uitgaven Rijk329334338344 Totale uitgaven3 5073 6133 5153 5091 De post fiscale faciliteiten is dit jaar apart opgenomen
in § 5.5. 2 Inclusief uitgaven van natuurbeheer. Toelichting op de uitgaven van de departementen:– VROM: De begrote milieu-uitgaven van VROM hebben onder andere
betrekking op de sanering van milieubelastende situaties (bodem en geluid),
overdrachten aan andere overheden, stimuleringsuitgaven (onder andere milieutechnologie,
duurzaam bouwen) en apparaatskosten. In deel II, §4.5.3.2 wordt een overzicht
gegeven van de geplande DGM-uitgaven voor bodemsanering.– LNV: In verband met de Integrale Notitie Mest- en ammoniakbeleid
(december, 1995) zijn de begrote milieu-uitgaven van LNV aanzienlijk van samenstelling
veranderd.– V&W: De begrote milieu-uitgaven bij V&W hebben vooral
betrekking op sanering (geluid en bodem) rond infrastructurele projecten,
sanering van waterbodems en op het inrichten van bergingslokaties voor verontreinigde
baggerspecie. De begrote milieu-uitgaven bij V&W zijn aanmerkelijk toegenomen.
Dit komt grotendeels door het in de planperiode tot 2000 opnemen van milieu-uitgaven
voor de uitvoering van de Betuwelijn.– EZ: De begrote milieu-uitgaven hebben voornamelijk betrekking
op het energiebeleid en op het internationaal economisch beleid (onder andere
joint implementation Oost-Europa). De milieu-uitgaven bij EZ zijn ten opzichte
van vorig jaar toegenomen. Dit heeft met name zijn oorzaak in het uitbrengen
van de Derde Energienota waardoor de milieu-uitgaven op dat vlak zullen toenemen.
Door het beëindigen van de PBTS milieutechnologie zal een verlaging optreden
van de uitgaven voor de stimulering van milieutechnologie, voor zover die
geen betrekking heeft op het energiebeleid.– Defensie: Gelet op de omvang van de begrote milieu-uitgaven bij
Defensie is dit departement dit jaar apart in de tabel opgenomen. Geluidsisolatie
en bodemsanering leveren de grootste bijdrage. De overige milieu-uitgaven
vloeien voort uit de maatregelen die in het kader van het Defensie Meerjarenplan
Milieu (DMPM) worden genomen. Daarbij dient nog te worden opgemerkt dat een
(aanzienlijk) deel van die DMPM milieu-uitgaven in materiaalaanschaffing en
infrastructurele voorzieningen «verborgen» zit en het moeilijk
is de milieukosten hiervan te identificeren. Hierdoor zijn de totale kosten
van Defensie, opgenomen in de bovenstaande tabel, een onderschatting van de
totale begrote milieukosten bij Defensie.– BuZa/DGIS: de begroting van BuZa kent een volledig vernieuwde
indeling. In het vernieuwingsproces heeft men de uitgaven voor natuur- en
milieubeleid opnieuw bezien. De nieuwe begrotingsindeling geeft een beter
inzicht in de milieu-uitgaven. Met name door een intensivering van het milieuprogramma
van onwikkelingssamenwerking is een aanzienlijke stijging van de milieu-uitgaven
waar te nemen.De uitgaven hebben betrekking op het milieudeel van de bijdragen aan internationale
organisaties en op milieubeleid als onderdeel van bilaterale programma's (onder
andere joint implementation).In de milieu-uitgaven zitten ook uitgaven voor natuurbeheer. Deze uitgaven
vallen niet onder de definitie van Milieukosten die in dit hoofdstuk wordt
gehanteerd. Hierdoor valt het opgenomen bedrag voor milieu-uitgaven hoger
uit.– overige Rijksoverheid: Het betreft met name de doelsubsidie aan
TNO en apparaatskosten voor overige departementen, voorzover betrekking hebbend
op het milieu.In tabel 5.7 zijn de milieukosten (lopende uitgaven en jaarlijkse kapitaalskosten)
van de andere overheden opgenomen. Voor een deel worden deze kosten gefinancierd
door huishoudens en bedrijven via de reinigings-, riool- en waterzuiveringsheffing. Tabel 5.7 Milieukosten andere overheden (mln. gld)  1997199819992000Provincies1742836672622 Waterkwaliteitsbeheerders22 1142 2442 3222 407Gemeenten en gemeenschappelijke regelingen4 9995 4135 6195 892Totaal7 8558 4938 6138 9211 Inclusief kosten voor bodemsanering die door het Rijk worden
gefinancierd. 2 Waterkwaliteitsbeheerders bestaan uit Waterschappen
met inbegrip van de provincies en gemeenten met een waterkwaliteitstaak.De belangrijkste milieukosten van de andere overheden bestaan net als
voorgaande jaren uit:– provincie: bodemsanering en apparaatskosten;– waterkwaliteitsbeheerders: transport en zuivering van afvalwater
door de RWZI's en apparaatskosten;– gemeenten: vervanging, beheer en onderhoud van de riolering, het
inzamelen en verwerken van afval en apparaatskosten.De stijging van de totale kosten voor waterkwaliteitsbeheerders ten opzichte
van vorig jaar wordt veroorzaakt door een bijstelling van de geraamde apparaatskosten
en de kosten van onderzoek en controle als gevolg van nieuwe inzichten.De kosten voor de provincies zijn ten opzichte van het vorige Milieuprogramma
gestegen als gevolg van een aanpassing in het model, waardoor de bodemsaneringsgelden
die door VROM worden gefinancierd worden meegenomen als kosten voor de provincies.De stijging van de kosten voor gemeenten en gemeenschappelijke regelingen
ten opzichte van het vorig Milieuprogramma wordt voor een groot deel veroorzaakt
door een gewijzigd prijspeil waardoor de kosten voor riolering hoger uit komen.
Oorzaken voor de jaarlijkse stijging zijn onder meer een gevolg van beleidsintensivering
op het gebied van gescheiden inzameling van textiel en glas (NMP-actie
A67) en investeringen in capaciteitsuitbreiding van verbrandingsinstallaties
als gevolg van het stortverbod op huishoudelijke afvalstoffen (NMP-actie
A68). 5.5 Fiscale faciliteitenOp het gebied van milieu zijn er een aantal fiscale faciliteiten. Deze
fiscale faciliteiten bestaan uit de VaMil regeling, de regeling «groen
beleggen» en een investeringsaftrek voor energiebesparing en duurzame
energie (m.i.v. 1-1-1998). In tabel 5.8 is een overzicht gegeven van de gereserveerde
bedragen voor deze regelingen. Tabel 5.8 Fiscale faciliteiten1 (mln. gld.)  1997199819992000VaMil123123123123 Groen beleggen20252525Extra gereserveerd2 pmpmpmTotaal1431481481481 De opgenomen bedragen zijn de bedragen die hiervoor gereserveerd
zijn door het Rijk. 2 De omvang van de extra reservering is thans
nog niet bekend. – De VaMil-regeling biedt de mogelijkheid voor vrije afschrijving
van investeringen in milieu-vriendelijke bedrijfsmiddelen die voorkomen op
de VaMil-lijst.– Groen beleggen is een belastingfaciliteit voor particulieren om
het beleggen in projecten die in het belang zijn van de bescherming van het
milieu, waaronder natuur en bos, te stimuleren. Deze regeling is per 1 januari
1995 van kracht geworden.– De extra reservering is een bedrag dat volgt uit de Derde Energienota.
Deze extra reservering zal vanaf 1-1-1998 worden besteed aan VaMil, Groen
beleggen en aan investeringsaftrek voor energiebesparing en duurzame energie.De bedragen voor groen beleggen en voor de extra reservering zijn nog
niet doorgerekend in het model omdat de benodigde gegevens hiervoor momenteel
nog ontoereikend zijn. 5.6 Milieukosten internationaalIn het voorgaande hoofdstuk is ingegaan op internationaal milieubeleid.
In deze paragraaf wordt stil gestaan bij de bedragen die Nederland uitgeeft
aan internationaal milieubeleid. In onderstaande tabel zijn deze uitgaven
opgenomen. Tabel 5.9 Internationale Milieu-uitgaven Rijk, naar departement
(mln. gld)  1997199819992000VROM27262525 EZ22222210BuZa/DGIS (ODA)1700734768803BuZa (non ODA)11121212 Totaal
Rijk7607948278501 Inclusief uitgaven van natuurbeheer.Toelichting op de tabel:– VROM: In het kader van het internationaal milieubeleid worden
projecten op het gebied van de bilaterale samenwerking gefinancierd, met name
in Midden- en Oost-Europa. Een vergelijkbare samenwerking met Aziatische landen
is in opbouw. De onderwerpen voor deze samenwerking worden jaarlijks in de
werkprogramma's met de betreffende landen afgestemd. Ook voor de nadere uitwerking
en uitvoering van Agenda 21, het thema milieu en handel en het waterbeleid
(Noordzee, grote rivieren en de oceanen) is een projectenbudget beschikbaar.Voorts wordt bijgedragen aan een aantal internationale organisaties, zowel
in de vorm van een bijdrage aan de apparaatskosten, als in projectvorm. Het
gaat daarbij onder andere om de Stichting GOA ter voldoening van de verplichtingen
van de Consultatieve status bij het Antarcticaverdrag, het International Reference
Center for Community Watersupply and Sanitation (IRC), het Milieufonds van
de UNEP en het International Network of Green Planners alsmede EU, OESO en
VN-organisaties. In 1997 zal ook een deel van de kosten gemoeid met het Nederlands
EU-voorzitterschap uit dit budget betaald worden.Tenslotte worden uitgaven gedaan voor apparaatskosten die samenhangen
met de actieve milieudiplomatie.– EZ: De uitgaven hebben vooral betrekking op internationale projecten
en joint implementation voor Oost-Europa. Bij internationale projecten moet
gedacht worden aan projecten gericht op Midden- en Oost-Europa, waarbij naast
een versterking van de economische positie aandacht wordt besteed
aan milieu-aspecten van bijvoorbeeld modernisering van fabrieken. Het bedrag
neemt in 2000 sterk af omdat de uitgaven voor joint implementation voor de
periode tot en met 1999 zijn voorzien.– BuZa/DGIS: Nederland draagt financieel bij aan een aantal internationale
organisaties en programma's. De opgenomen uitgaven volgen uit een analyse
van de programma's met een milieudimensie. De uitgaven met betrekking tot
het internationale milieubeleid zijn, in overeenstemming met de afspraak gemaakt
tijdens de UNCED Conferentie, gebaseerd op de uitgangspunten in Agenda 21.
Zij zijn opgelopen tot 0,1% van het BNP in 1997. In de extracomptabele staat
ontwikkelingssamenwerking is een apart overzicht «milieu-uitgaven»
opgenomen. In dit overzicht zijn de uitgaven voor natuur- en milieubeleid
gespecificeerd. In de definitie Milieukosten worden uitgaven van natuurbeheer
in principe niet meegenomen. Hierdoor vallen de uitgaven van BuZa/DGIS voor
milieu hoger uit. DEEL II DOELGROEPEN 1 LANDBOUWDe doelgroep landbouw omvat alle primaire agrarische productiebedrijven
(grondgebonden en intensieve veehouderij, grondgebonden plantaardige productie
en glastuinbouw) en daarnaast de toeleverende en verwerkende schakels, en
dienstverlenende branches zoals onder andere de agrarische loonbedrijven.Binnen de EU valt de Nederlandse landbouw op door de hoge intensiteit,
en de milieuproblemen die hiermee samenhangen zoals verontreiniging van het
grond- en oppervlaktewater met nutriënten en landbouwbestrijdingsmiddelen
en verdroging. Als het gaat om de efficiency van het gebruik van inputs scoort
de Nederlandse landbouw overigens ook hoog. 1.1 Internationale contextIn het groenboek over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
(GLB) schreef de Europese Commissie in 1985 dat in het landbouwbeleid rekening
moet worden gehouden met het milieubeleid. Bij de hervorming van het GLB in
1992 (MacSharry) is een bescheiden begin gemaakt met de integratie van milieudoelstellingen
in het landbouwbeleid, met beperkte ruimte voor elke lidstaat voor een nationale
invulling van het GLB.Zo is in het GLB in marktordeningen voor zoogkoeien en stieren de inkomensondersteuning
als compensatie voor lagere prijzen beperkt tot een maximum veebezetting per
ha. Met de landbouw-milieuverordening (de verordening «betreffende landbouwproductiemethoden
die verenigbaar zijn met de eisen inzake milieubescherming, en betreffende
natuurbeheer», 2078/92) worden milieuvriendelijker productiewijzen gestimuleerd.
Daarnaast lijkt de prijsverlaging voor de granen een geringe daling van de
inputs (kostenverlaging door geringer gebruik van landbouwbestrijdingsmiddelen
en kunstmest) tot gevolg te hebben gehad.Binnen de EU is de afgelopen jaren veel aandacht besteed aan de harmonisatie
van het toelatingsbeleid van landbouwbestrijdingsmiddelen. Hiertoe is in 1991
de Gewasbeschermingsrichtlijn vastgesteld en in 1994 een richtlijn met de
«Uniforme beginselen» voor het evalueren en toelaten van gewasbeschermingsmiddelen
(zie hiervoor ook deel III, § 4.1.1).Een andere relevante richtlijn van de EG is de Nitraatrichtlijn (1991).
Verder is van belang het NOx-protocol van de Economische Commissie
voor Europa van de VN (VN-ECE), zie § 1.2.1. 1.2 Voortgang 1995–1996 1.2.1 Internationaal Het bestrijdingsmiddelengebruik in
de land- en tuinbouw vertoont de laatste jaren in de meeste landen van de
EU een afname dan wel stabilisatie. De verschillen tussen landen zijn overigens
aanmerkelijk. In Nederland, met een zeer hoog bestrijdingsmiddelengebruik
per ha, is het gebruik de laatste jaren sterk verminderd, met name het gebruik
van grondontsmettingsmiddelen. Bij vrijwel alle belangrijke landbouwmilieudossiers begint de internationale
(met name EU-)dimensie een flinke stempel te drukken op het in Nederland gevoerde
beleid. In het hierna volgende passeert de voortgang van een aantal onderwerpen
kort de revue. NitraatrichtlijnIn 1991 heeft de EG de richtlijn «inzake bescherming van water tegen
verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen» vastgesteld. De
richtlijn stelt eisen aan het gebruik van stikstof in dierlijke mest. In het
kader van deze richtlijn heeft Nederland in december 1995 het eerste actieprogramma
ingediend voor de periode 1996–1999 bij de Europese Commissie. Dit actieprogramma
bevat de hoofdlijnen van het Nederlandse beleid, conform de op 20 december
1995 door de Tweede Kamer vastgestelde Integrale Notitie mest- en ammoniakbeleid.
Het Nederlandse beleid stelt eisen aan het gebruik van fosfaat in dierlijke
mest, waarmee stikstof als het ware «meelift». Vanaf 1998 richt
het beleid zich met de fasegewijze introductie van de mineralenaangifte in
Nederland ook direct op stikstof. Het Nederlandse beleid richt zich echter
niet op de toepassing van stikstof in dierlijke mest, maar op het totaal aan
verliezen van stikstof uit dierlijke mest, overige organische meststoffen
en kunstmest. In de periode van het eerste actieprogramma zal op 70% van het
landbouwareaal (klei- en veengronden en natte zandgronden) de nitraatdoelstelling
voor grondwater worden gerealiseerd; op nog eens 15% (matig droge zandgronden)
is dat rond 2005 het geval. Op gras- en maïsland op de droge zandgronden
(15% van het totale landbouwareaal) wordt de nitraatdoelstelling met het pakket
van de Integrale Notitie niet gerealiseerd. De mogelijkheden van extra beleid
voor deze gronden worden onderzocht. NOx-protocol en ammoniakIn het kader van het verdrag «Convention on Long-range Transboundary
Airpollution» stelt de VN-ECE protocollen op voor zwavel- en stikstofoxiden
(SOx en NOx) en vluchtige organische stoffen (VOS).
In 1994 is op ministerniveau afgesproken dat ammoniak in beginsel onderdeel
zal uitmaken van de onderhandelingen over de invulling van de tweede fase
van het NOx-protocol. Nederland heeft vanwege haar ruime kennis
en ervaring op het gebied van ammoniakbestrijding een belangrijke rol gespeeld
in het opstellen van een rapport over ammoniakbestrijdingstechnieken. Dit
rapport, verschenen in januari 1996, zal als basis dienen om bij het protocol
de best beschikbare en economisch uitvoerbare technieken te beschrijven. LandbouwbestrijdingsmiddelenNaast de voortgang die wordt geboekt met betrekking tot de Europese harmonisatie
van het toelatingsbeleid voor gewasbeschermingsmiddelen bestaat er toenemende
internationale aandacht voor de ontwikkeling van instrumentarium dat aanvullend
kan werken op het toelatingsbeleid. In een programma van de Europese Commissie/DGXI
worden aanbevelingen ontwikkeld voor een toekomstig Europees bestrijdingsmiddelenbeleid.
Onder meer zijn in internationaal verband de volgende studies in uitvoering:– een studie naar de effecten van het bestrijdingsmiddelengebruik
in de land- en tuinbouw in verschillende Europese regio's;– een studie gericht op concretisering van relevante doelstellingen
voor additioneel EU-bestrijdingsmiddelenbeleid;– een analyse van de milieueffecten van het GLB; – een analyse van enkele specifieke mogelijk in te zetten beleidsinstrumenten,
waaronder financieel instrumentarium en groene labeling.In 1997 zal hierover met de lidstaten een afsluitend internationaal symposium
worden georganiseerd.De EU-regelgeving met betrekking tot de toelatingscriteria en -normen
voor gewasbeschermingsmiddelen is in Nederland geïmplementeerd in het
Besluit milieutoelatingseisen bestrijdingsmiddelen (1995) en het Besluit uniforme
beginselen gewasbeschermingsmiddelen (1995).De OESO besteedt ook aandacht aan de mogelijkheden voor risicovermindering
met betrekking tot gewasbeschermingsmiddelen. 1.2.2 Nationaal Toelichting indicatorDe productiewaarde van de landbouw is in de periode 1980–1995 gestegen
met 40%.De emissie van broeikasgassen door de landbouw is in de periode 1980–1995
met 18% toegenomen, van 24 naar 29 Mton CO2-equivalenten. De emissie
van CO2 is toegenomen door het toegenomen gasgebruik in de glastuinbouw.
De emissie van N2O stijgt sinds 1991 als gevolg van het directer
onderwerken van mest. De emissie van methaan neemt vanaf 1986 af als gevolg
van de opgetreden reductie in de rundveestapel.De totale belasting met verzurende stoffen is in de periode 1980–1995
sterk afgenomen. Oorzaak is een sterke afname van de emissie van ammoniak
met 33%, van 216 kton naar 144 kton. De sterke afname in de afgelopen twee
jaar is een gevolg van een uitbreiding van de verplichting tot emissiearm
aanwenden van mest.De omzet van landbouwbestrijdingsmiddelen is met 51% afgenomen ten opzichte
van 1985, van 283 Seq (verspreidings-equivalenten) naar 140 Seq. In 1995 is
sprake van een toename met 10 Seq ten opzichte van 1994. De eenheid Seq is
gebaseerd op een weging van de giftigheid en verblijftijd in het milieu van
de verschillende gebruikte landbouwbestrijdingsmiddelen.De totale belasting met vermestende stoffen is vanaf 1980 met 11% afgenomen,
van 226 mestequivalenten (Meq) naar 202 Meq. Deze afname wordt voornamelijk
veroorzaakt door een reductie van de belasting met fosfor, zowel door dierlijke
mest als kunstmest. Mest- en ammoniakbeleid (NMP-acties N1, A27abc, A26, A24,
A29, A188, A19)In december 1995 is de Integrale Notitie mest- en ammoniakbeleid behandeld
in de Tweede Kamer. Deze notitie beschrijft de aanscherping van verliesnormen
voor fosfaat en stikstof in de periode 1998–2010. Om de normen te realiseren
is het instrument mineralenaangifte op basis van een registratie van de in-
en uitgaande mineralenstromen ontwikkeld. De wettelijke basis voor het instrument
mineralenaangifte is in 1996 aan de Tweede Kamer voorgelegd en zal in 1996/1997
door het Parlement worden behandeld. In 1998 zal de mineralenaangifte ingaan
voor de meest intensieve veehouderijbedrijven (meer dan twee grootvee-eenheden
(GVE) per ha); in 2000 indien mogelijk voor alle veehouderijbedrijven en in
2002 indien mogelijk voor alle land- en tuinbouwbedrijven. Om tegen te gaan dat er met het aanscherpen van de normen een landelijk
niet-plaatsbaar mestoverschot ontstaat is met name voor de varkenshouderij
een herstructureringsfonds van 475 miljoen gulden ingesteld voor de periode
tot 2002. Doel hiervan is het uit de markt nemen van mestproductierechten,
gekoppeld aan een economische versterking van met name de varkenshouderijsector.Bij het ammoniakbeleid wordt het accent sterker gelegd op het emissiebeleid.
Er wordt evenwel afgezien van een ammoniakheffing voor de grondgebonden veehouderij.
De AMvB Huisvesting wordt toegepast voor veehouderijbedrijven met een dichtheid
van meer dan twee GVE/ha. Uitvoering Meerjarenplan Gewasbescherming (MJP-G), (NMP-actie
A40, A185)Over het jaar 1995 vond een rapportage plaats van de voortgang van het
Meerjarenplan Gewasbescherming (MJP-G). Uit deze voortgangsrapportage blijkt
een teruggang in de gebruikte hoeveelheden landbouwbestrijdingsmiddelen die
in lijn is met de doelstellingen op dat punt. De volumereductie wordt over
het algemeen gehaald, mede dankzij een sterke teruggang van het gebruik van
grondontsmettingsmiddelen. Voor andere categorieën landbouwbestrijdingsmiddelen
wordt deze doelstelling, in verband met het nog onmisbaar zijn van een aantal
middelen, niet of maar ten dele gehaald. Eind 1995 diende een totale reductie
van 30–35% te zijn bereikt (en 50% in 2000) ten opzichte van de referentieperiode
(1984–1988). In 1995 is de totale reductie op basis van de afzet via
bij de NEFYTO aangesloten toelatinghouders uitgekomen op 45% ten opzichte
van de periode '84-'88 (van bijna 20 miljoen kg werkzame stof naar bijna 11
miljoen kg). Wordt hierbij ook rekening gehouden met de afzet via niet bij
NEFYTO aangesloten toelatinghouders dan bedraagt de reductie 41% (van ruim
21 miljoen kg werkzame stof naar ruim 12,5 miljoen kg werkzame stof). Na een
aanvankelijke scherpe daling lijkt de systematische teruggang van het gebruik
nu overigens te stagneren.Naast doelstellingen voor het gebruik, zijn er in het MJP-G ook doelstellingen
opgenomen voor de emissies van landbouwbestrijdingsmiddelen. Uit emissieberekeningen
blijkt dat tussen de referentieperiode 1984–1988 en 1995 voor de verschillende
milieucompartimenten de volgende emissiereductiepercentages zijn gehaald:  doel
(1995) (% reductie)realisatie (% reductie)realisatie
(1000 kg werkzame stof) emissies naar oppervlaktewater> 70%72%162 →
   46 emissies naar bodem en grondwater40–50%80%329 →
   67 emissies naar lucht30–35%43%5 500 →
3 100De aanzienlijke afname van het gebruik van grondontsmettingsmiddelen heeft
bij alle compartimenten bijgedragen aan de vermindering van de emissie. Analoog
aan de taakstelling in het MJP-G richt de emissie-evaluatie zich op de emissie
van kilogrammen werkzame stof en niet op de effecten voor het milieu.Bij het terugdringen van emissies van landbouwbestrijdingsmiddelen naar
oppervlaktewater zijn nog onvoldoende resultaten geboekt om het optreden van
overwaai van spuitnevel (drift) naar oppervlaktewater terug te dringen: de
emissie naar oppervlaktewater via drift was in 1995 even groot als in de periode
1984–1988. Deze emissie is vooral van belang vanwege de schadelijke
effecten die optreden door plaatselijke piekbelasting. Het behalen van deze
reductie hangt sterk af van de slagvaardigheid van het landbouwbedrijfsleven
om effectieve maatregelen snel in te voeren. Gebeurt dit onvoldoende
dan ligt opname van aanvullende maatregelen op het gebied van driftreductie
in een (Wvo-)AMvB voor de «open teelten» in de rede. MJA-glastuinbouw (NMP-actie N3)Wat betreft de reductie van de bijdrage van de land- en tuinbouw aan de
emissie van broeikasgassen en verzurende stoffen is een tussenevaluatie van
de MJA-glastuinbouw over 1993 tot en met 1995 voorzien in het najaar van 1996.
De tussendoelstelling (verbetering van de energie-efficiency) van de MJA-glastuinbouw
is gerealiseerd. Ondanks het bereiken van deze verbeterde energie-efficiency
was de CO2-emissie van de glastuinbouw in 1995 4% hoger dan in
1990. Dit is een gevolg van de toegenomen productiviteit binnen de sector. Zware metalen en organische microverontreinigingenEen inventarisatie is uitgevoerd naar de invloed van het meststoffengebruik
op de aanvoer van zware metalen en organische microverontreinigingen in Nederlandse
landbouwgronden. Hierover zal najaar 1996 worden gerapporteerd (NMP-actie
N2). Op basis van deze inventarisatie zal bezien worden in hoeverre
aanvullend beleid noodzakelijk is.In 1997 zal het stankbeleid met betrekking tot de veehouderij worden herzien.
Op korte termijn zal worden gewerkt aan een aanpassing van de brochure Veehouderij
en Hinderwet. Voor de langere termijn zal het stankbeleid voor de landbouw
worden aangepast in relatie tot de herziene nota Stankbeleid. Versterking van de uitvoeringHet beleid van overleg en maken van afspraken tussen overheid en landbouwbedrijfsleven
heeft de afgelopen jaren onder meer geleid tot een duidelijke trend, zichtbaar
in de totstandkoming van:– een convenant inzake resten en gebruikte verpakkingen van landbouwbestrijdingsmiddelen
(1989);– een meerjarenafspraak ter verbetering van de energie-efficiency
voor de glastuinbouw (1993);– een bestuursovereenkomst over de uitvoering van het Meerjarenplan
Gewasbescherming MJP-G (1993);– een convenant over emissie-arme stalsystemen, het Groen Label-convenant
(1992);– een overeenkomst over de uitvoering van het milieubeleid met de
bloembollensector (1995).Voor de aanpak van landbouwmilieuproblemen via een mix van instrumenten,
waaronder convenanten, bestaat toenemende belangstelling. Zo zijn voorbereidingen
voor een gezamenlijke Integrale Milieutaakstelling met bijbehorend uitvoeringsconvenant
voor de sector glastuinbouw in een vergevorderd stadium. Hierbij is een groot
aantal partijen betrokken zoals departementen, andere overheden, landbouwbedrijfsleven
en milieuorganisaties. Het ontwikkelen van afspraken en instrumenten voor
een integrale milieuaanpak voor afzonderlijke deelsectoren is een lijn die
mogelijk ook in sommige andere deelsectoren van de land- en tuinbouw navolging
zal kunnen vinden.Vanuit een oogpunt van duidelijkheid voor de doelgroep en van uitvoeringsgerichtheid
blijkt een toenemende behoefte aan verdere integratie van milieuregelgeving.
Zo zal worden nagegaan in hoeverre op termijn aspecten van de
Wet milieubeheer en de Wet verontreiniging oppervlaktewateren geïntegreerd
kunnen worden.Daarnaast worden ook zonder directe deelname van de overheid afspraken
gemaakt tussen partijen (bijv. milieuorganisaties en landbouwbedrijfsleven)
ten behoeve van het terugdringen van milieueffecten.De mogelijkheden voor een kansrijker milieubeleid voor de landbouw zijn
verder vergroot doordat een werkwijze is ontwikkeld voor een milieukeur voor
voedingsmiddelen, welke is ondergebracht bij de Stichting Milieukeur. Inmiddels
zijn certificatieschema's («eisenpakketten») opgesteld voor onder
meer consumptie-aardappelen, uien, granen (voor brood), paprika's, appels
en peren. In het najaar van 1995 zijn de eerste producten met (agro)milieukeur,
namelijk aardappelen, in de winkels verschenen.Voorts is de informatiebehoefte ten aanzien van het landbouwmilieubeleid
geïnventariseerd, voor zover over de monitoring daarvan nog geen afspraken
bestonden. Momenteel worden protocollen opgesteld voor informatiebehoefte
waarin nog niet is voorzien, of waarvoor nog geen protocollen zijn. Er is
een structuur opgezet om te voorzien in monitoring waaraan op grond van nieuw
beleid behoefte ontstaat (NMP-actie A186). 1.3 Toekomstige ontwikkelingen 1.3.1 Internationaal Milieubeleid en gemeenschappelijk landbouwbeleidDe komende jaren staat een nieuwe hervorming van het GLB voor de deur,
die waarschijnlijk pas na 2000 zal doorwerken. De eventuele toetreding van
Midden- en Oost-Europese landen tot de EU en verdere liberalisatie van de
wereldhandel zijn drijvende krachten voor een hervorming. Met name de marktordening
voor zuivel staat ter discussie. Voor Nederland is een mogelijke aanpassing
met het oog op de doelstellingen van het mest- en ammoniakbeleid van groot
belang. Eventueel afschaffen van de melkquotering zal naar verwachting leiden
tot uitbreiding van de melkproductie en daardoor van de productie van mest.
Bij de mogelijke hervorming zal het stellen van milieu- en natuurbeschermingseisen
aan de steunmaatregelen in het kader van het GLB, de zogenaamde cross-compliance,
een onderwerp van discussie zijn. Ook uitbreiding van de landbouw-milieuverordening
behoort tot de mogelijkheden.De verwachting is dat tijdens het EU-voorzitterschap van Nederland, de
eerste helft van 1997, de hervorming van het GLB op de agenda van de Raad
zal staan.In de tweede helft van 1996 zal met de Europese Commissie de afstemming
van het Nederlandse beleid met de Nitraatrichtlijn worden besproken. Verzuringsbeleid en ammoniakDe Europese Commissie zal in de eerste helft van 1997 een strategie voor
verzuringsbeleid in de EU aan de Raad voorleggen. De strategie heeft betrekking
op SO2, NOx en NH3. Er wordt gekozen voor
dezelfde benadering, gericht op kosteneffectieve vermindering van de atmosferische
depositie van de stoffen, als in de VN-ECE. Door Nederland wordt onderzocht hoe in de grensgebieden met Duitsland
en België samenwerking op het gebied van ammoniakreductie kan leiden
tot vermindering van de buitenlandse bijdrage aan de depositie in Nederland
(NMP-actie N5). 1.3.2 Nationaal ProgrammaIn het kader van de uitwerking van de Integrale Notitie mest- en ammoniakbeleid
is met het landbouwbedrijfsleven een aantal afspraken gemaakt welke gezamenlijk
zullen worden uitgewerkt. Dit betreft onder meer een meerjarig project met
240 voorbeeldbedrijven over het hele land, vooral gericht op de melkveehouderij;
de invoering van een vrijwillige mineralenboekhouding voor bedrijven die nog
geen mineralenaangifte hoeven te doen; een convenant ter verdere vermindering
van de fosfaatproductie uit de varkenshouderij; en de invoering van een verplichte
accountantsverklaring gekoppeld aan het opheffen van de huidige mestoverschotheffing.Ook bij de uitwerking van andere onderdelen van de Integrale Notitie zullen
overheid, landbouwbedrijfsleven en andere betrokkenen zo veel mogelijk samenwerken.
In 1996 ligt hierbij het accent op de invulling van de mineralenaangifte,
de evaluatie van de Interimwet Ammoniak en Veehouderij en de opzet van het
herstructureringsfonds. Op basis van de evaluatie van de Interimwet Ammoniak
en Veehouderij (1996) zullen, indien niet aan de doelstelling van de Interimwet
is voldaan, regionaal verschillende oplossingen worden ingevoerd, zoals wijzigingen
in de Uitvoeringsregeling en het buiten werking stellen van de wet, bijvoorbeeld
buiten de concentratiegebieden, met daarbij zonodig vervanging door beleid
dat de doelen wel realiseert.Het project AMvB Huisvesting is bijgesteld naar aanleiding van de Integrale
Notitie mest- en ammoniakbeleid. Een AMvB wordt voorbereid waarin regionaal
gedifferentieerde normen komen te staan voor maximale stalemissies. Deze maatregel
zal gelden voor alle veehouderijbedrijven met meer dan twee GVE/ha. Verwacht
wordt dat een ambtelijk ontwerp voor de AMvB Huisvesting beschikbaar zal zijn
in najaar 1996. Tevens wordt de instelling voorbereid van een landelijke commissie
die advies zal uitbrengen over het actualiseren van emissienormen, de ammoniakemissie
van emissie-arme stalsystemen zal vaststellen en de stalsystemen zal beschrijven.In Nederland zal nader uitvoering worden gegeven aan het MJP-G door het
verminderen van de belasting van oppervlaktewater door de overwaai van spuitnevel,
het verminderen van de structurele afhankelijkheid van chemische landbouwbestrijdingsmiddelen
en het verminderen van de emissies naar de lucht.In het kader van de evaluatie van de tussendoelstelling van de MJA-glastuinbouw
zal worden bezien of, en zo ja hoe, aanpassing noodzakelijk is. Met enkele
andere sectoren wordt besproken of een MJA wenselijk en effectief uitvoerbaar
is.Intentieverklaringen zijn opgesteld voor de sectoren bloembollen en champignons;
voor enkele andere sectoren zijn deze in voorbereiding.Een nieuw Meerjarenprogramma agrarische sector van NOVEM wordt opgesteld
op basis van ervaringen met het eerdere programma.AMvB's Wet milieubeheer agrarische sector (NMP-actie, blz 111):
enkele AMvB's voor de agrarische sector zijn reeds in werking, maar worden
in het kader van de Wm geëvalueerd en zonodig herzien. Het betreft de
AMvB's mestbassins, melkrundveehouderijen, akkerbouw en bedekte teelt. Met
de evaluatie van het Besluit mestbassins, het Besluit melkrundveehouderijen
en het Besluit akkerbouw wordt in 1996 aangevangen. 2 INDUSTRIE EN OVERIGE BEDRIJFSTAKKENDe doelgroep omvat de gehele bedrijfstak industrie (met uitzondering van
de raffinaderijen). 2.1 Internationale contextDe industrie was één van de eerste doelgroepen van het internationale
milieubeleid. De internationale verdragen en EG-richtlijnen die begin en medio
jaren zeventig tot stand kwamen richtten zich voor een groot deel op de bestrijding
van de uit de industrie afkomstige verontreiniging: dumping van afvalstoffen
in zee, lozing van industriële effluenten in rivieren en emissies van
verbrandingsgassen naar de lucht. Voorbeelden in dit verband zijn de EG-richtlijn
water (1976) en de EG-richtlijn lucht (1984). De internationale afspraken
leidden tot emissienormen, die vervolgens nationaal, bijvoorbeeld via een
vergunningstelsel, naar individuele bedrijven werden doorvertaald.In het Vijfde Milieuactieprogramma van de EU (1992) worden voorzichtige
aanzetten gegeven in de richting van internationaal doelgroepenbeleid.De IPPC (Integrated Pollution Prevention Control)-richtlijn van de EG
(1996) beoogt een geïntegreerde aanpak van emissies naar water, bodem
en lucht tot stand te brengen door middel van een geïntegreerd of gecoördineerd
vergunningstelsel. 2.2 Voortgang 1995–1996 2.2.1 Internationaal Doelgroepenbeleid industrie in internationale kaders (NMP-actie
N15)In februari 1996 heeft de internationale conferentie «Sustainable
Industrial Development» plaatsgevonden in Amsterdam. In deel I, § 3.4,
zijn de resultaten van deze conferentie weergegeven. Internationale vergelijking
milieubeleid gericht op de industrieAls uitvloeisel van opeenvolgende convenanten met industriële bedrijfstakken
is eind 1994 begonnen met een studie naar de mate waarin het Nederlandse milieubeleid
afwijkt van het milieubeleid in de belangrijkste industriële concurrentielanden
binnen de EU. Bij de vergelijking van het milieubeleid in algemene zin in
een zestal landen blijkt dat Nederland op een aantal milieugebieden in een
«kopgroep» zit qua doelstellingen en eisen. Nieuwe inrichtingen/installaties
moeten in de verschillende landen echter, al dan niet onder invloed van communautaire
ontwikkelingen (bijv. de IPPC-richtlijn), aan vergelijkbare beleids-/vergunningseisen
voldoen.Wanneer gekeken wordt naar de «werkelijke» situatie op het
niveau van individuele bedrijven en vergunningen binnen een aantal geselecteerde
bedrijfstakken, wordt het algemene beeld grotendeels bevestigd. Het Nederlandse
milieubeleid wordt als redelijk consistent, transparant en «voorspelbaar»
gekwalificeerd. Gegevens over leges, heffingen, storttarieven e.d. geven een
behoorlijk gedifferentieerd beeld tussen de verschillende landen te zien,
waarbij Nederland zeker niet altijd tot de duurste landen hoort. Ook binnen
landen is vaak sprake van lokale verschillen.Binnen het PPCG-programma van de OESO zijn de laatste jaren tal van activiteiten
ontplooid die betrekking hebben op de industrie, zoals: management en minimalisatie
van afvalstromen, producentenverantwoordelijkheid en -aansprakelijkheid, het
opzetten/onderhouden van emissieregistratiebestanden, externe veiligheid/risicovermindering
en productenbeleid/life cycle management. Nederland heeft daarnaast zeer actief bijgedragen aan het verkrijgen van
inzicht in de wijze waarop bij vergunningverlening omgegaan wordt met de brongerichte
aanpak via best beschikbare technologie en met milieukwaliteitsdoelstellingen.
Deze OESO/PPCG-activiteit heeft in mei 1996 geresulteerd in een door vertegenwoordigers
van overheden, bedrijfsleven en niet-gouvernementele organisaties goed bezochte
workshop in Parijs. Tijdens deze workshop vond een uitvoerige gedachtenwisseling
plaats over alle aspecten die met deze twee sporen in het milieubeleid verband
houden. In het najaar van 1996 zal de OESO een verslag van de workshop publiceren.De OESO zal in haar programma's voor de komende jaren uitgebreid aandacht
besteden aan concretisering en uitwerking van het begrip «eco-efficiency»
en aan schoner produceren. 2.2.2 Nationaal Toelichting indicatorDe groei van de productiewaarde bedroeg in de periode 1980–1995
39%.De emissie van CO2 door de industrie is tussen 1980 en 1995
met 8% toegenomen (van 48,4 Mton naar 51,1 Mton). De doelgroep was in 1995
verantwoordelijk voor 28% van de totale CO2-emissie in Nederland.
Dit aandeel is ongeveer gelijk gebleven ten opzichte van 1980. De emissie
van CO2 is nagenoeg volledig gekoppeld aan het gebruik van fossiele
energiedragers.Het gebruik van CFK's en halonen is beëindigd. Emissies van CFK's
en halonen zullen echter nog geruime tijd doorgaan. Het gebruik van onvolledig
gehalogeneerde chloorfluorkoolwaterstoffen (HCFK's) stabiliseert zich en bedroeg
in 1995 zo'n 3% van het gebruik van CFK's en halonen in 1980.Ook de emissies van verzurende stoffen, in het bijzonder van NOx en SO2, is sterk afgenomen. In de periode 1980–1995
in totaal met zo'n 52%. Dit komt onder meer door procesgeïntegreerde
maatregelen en door het effectueren van het Besluit emissie-eisen stookinstallaties.De emissies van prioritaire stoffen zijn tussen 1985 en 1995 met 63% afgenomen.
De afname wordt voornamelijk veroorzaakt door een sterke reductie van emissies
naar de lucht van chroom, benzo(a)pyreen en fijn stof en naar water van cadmium,
lood en zink.De bijdrage van de industrie aan de totale emissie
van prioritaire stoffen is in 1995 17% tegen 32% in 1985.De hoeveelheid gestort, geloosd en verbrand afval is sinds 1985 afgenomen
met 39%: van 6,4 Mton in 1985 naar 3,9 Mton in 1995. Deze afname is met name
het resultaat van een toename van het hergebruik en de verminderde lozingen
als gevolg van de productie van kunstmest.De verstoring als gevolg van geluidhinder is in 1995 ongeveer gelijk gebleven
ten opzichte van 1993. Voor wat betreft de stankhinder was er in 1994 nog
een sterke daling (van 15% in 1993 naar 11% in 1994), in 1995 was er sprake
van een lichte toename naar 12%. Convenanten (NMP-acties A201, A201a)In maart 1996 zijn de Intentieverklaringen uitvoering milieubeleid getekend
met de papier- en kartonindustrie en met de textiel- en tapijtindustrie.De textiel- en tapijtindustrie omvat 90 bedrijven die vergunningplichtig
zijn volgens de Wet verontreiniging oppervlaktewateren. De Intentieverklaring
bevat een integrale milieutaakstelling, gebaseerd op doelstellingen uit onder
meer het NMP. Op grond van de integrale milieutaakstelling stellen de individuele
bedrijven een bedrijfsmilieuplan (BMP) op en leggen dit ter goedkeuring voor
aan de betrokken overheden en vergunninghouders. Het BMP dient als uitgangspunt
voor de vergunningverlening aan het desbetreffende bedrijf.De papier- en kartonindustrie omvat 27 bedrijven met in totaal 31 productielocaties.
Evenals in de textiel- en tapijtindustrie is ook hier een integrale milieutaakstelling
vastgesteld en worden bedrijven verplicht om eens in de vier jaar een BMP
op te stellen, waarin de voorgenomen maatregelen zijn opgenomen. Specifiek
voor de branche zijn de afspraken over zware metalen en stikstofoxiden.In de basismetaalindustrie zijn de bedrijven gestart met het opstellen
van het tweede bedrijfsmilieuplan. In de chemische industrie start de tweede
cyclus BMP's begin 1997. In de zuivelindustrie is de sommatie van de eerste
cyclus BMP's afgerond. Voor de grafische industrie is een geactualiseerde
versie van het handboek uitgebracht; voor de metaal- en elektrotechnische
industrie wordt in het najaar van 1996 het werkboek gepubliceerd. Het convenant
met de vleesindustrie is in de fase van bestuurlijke besluitvorming.Voor de grofkeramische industrie is, vanwege de beperkte milieubelasting
en de reeds lopende uitvoeringsactiviteiten, in onderling overleg geconstateerd
dat een convenant niet het meest geëigende instrument is voor realisatie
van NMP-doelstellingen. Ook voor de beton- en betonwarenindustrie is afgezien
van het afsluiten van een convenant. Voor deze sector met beperkte milieuproblemen
wordt een milieubeleidsadvies voorbereid. MilieujaarverslagenIn januari 1996 hebben de Ministers van VROM en V&W een wetsvoorstel
aan de Tweede Kamer aangeboden op grond waarvan grotere bedrijven, die tezamen
het leeuwendeel van de milieubelasting door het bedrijfsleven veroorzaken,
jaarlijks milieuverslaglegging moeten doen. In deel I, § 2.3, wordt
nader op de voorgestelde wettelijke regeling ingegaan. Milieuzorgsystemen en certificering (NMP-actie N68)De stichting Coördinatie Certificatie Milieuzorgsystemen is opgericht
op 8 december 1995. Het centraal college van deskundigen van deze stichting
heeft een certificatie- en verificatiesysteem vastgesteld. Dit systeem stelt
regels voor de eisen waaraan certificatie- en verificatie-instellingen moeten
voldoen en voor de wijze waarop zij te werk gaan. De instellingen sluiten
een contract met het centraal college van deskundigen waarin staat dat zij
zich aan het certificatie- en/of verificatiesysteem zullen houden. Er zijn
inmiddels 5 instellingen die zo'n contract ondertekend hebben, circa 100 bedrijven
die een certificaat hebben voor hun milieuzorgsysteem op basis van BS 7750
en 5 bedrijven met een Environmental Management and Audit Scheme (EMAS)-deelnamebewijs.
De bedrijven aan wie reeds een certificaat is afgegeven op basis van BS 7750
zullen in het vervolg worden geaudit aan de hand van genoemd systeem. De besluitvorming
rond de concept ISO-norm voor milieuzorgsystemen (ISO 14 001) bevindt
zich in een afrondende fase. Naar aanleiding van de acceptatie van de ISO-norm
door de Europese Commissie in het kader van de EMAS-verordening zal het certificatie-
en verificatiesysteem worden aangepast aan ISO 14 001. Koppeling milieuzorgsysteem en milieuvergunning (NMP-actie
A107)De handreiking «bedrijfsinterne milieuzorg als basis voor een andere
relatie tussen overheden en bedrijven» is op grote schaal verspreid
naar vergunningverlenende en handhavende overheden. In deze handreiking wordt
aangegeven hoe het overheidsoptreden kan worden afgestemd op milieuzorgsystemen
binnen bedrijven. Daartoe wordt onderscheid gemaakt in vier fasen van milieuzorg
waarin bedrijven kunnen verkeren: defensief, volgend, actief en pro-actief.
(Pro-)actieve bedrijven worden beloond met een vergunning op hoofdlijnen die
uit veel minder voorschriften bestaat en bovendien voornamelijk uit doelvoorschriften.
Het bedrijf krijgt daardoor meer ruimte en flexibiliteit om de milieumaatregelen
te integreren in de bedrijfsvoering. Ook krijgt een (pro-)actief bedrijf te
maken met een andersoortige handhaving, minder frequent en meer op hoofdzaken,
omdat het bedrijf zichzelf immers controleert. Defensieve bedrijven worden
geconfronteerd met de traditionele vergunningverlening en handhaving. De bedrijven
die volgend zijn worden gestimuleerd tot een actieve of pro-actieve houding.
Zowel nationaal, bij overheden en bedrijven, als internationaal is er veel
belangstelling voor de handreiking. Flankerend beleid voor koppeling
milieuzorgsysteem en milieuvergunningDe handreiking geeft aan hoe vergunningverleners en handhavers het overheidsoptreden
kunnen afstemmen op het milieumanagement binnen bedrijven. Dit vergt maatwerk
van de overheid. Bovendien vraagt het om een andere denkwijze bij overheid
en bedrijven.In het gezamenlijk plan van aanpak «Flankerend beleid» worden
drie sporen geïntroduceerd; het verdiepende, het brede en het kennisspoor.
Het verdiepende spoor wordt door het IPO en V&W getrokken en
is voornamelijk gericht op de provincies en grotere bedrijven. Aan de hand
van een dertigtal praktijkgevallen worden de aspecten die een rol spelen bij
dit veranderingsproces benoemd en geschikt gemaakt voor kennisoverdracht,
ook in de vorm van cursusmateriaal. Het brede spoor wordt getrokken
door de VNG en de Unie van Waterschappen (UvW). Dit spoor is vooral gericht
op gemeenten en waterschappen en middelgrote en kleinere bedrijven. In dit
spoor zal tevens gebruik gemaakt worden van de kennis uit het verdiepende
spoor. Ook zal worden ingegaan op de vraag voor welke bedrijven onder het
bevoegd gezag van de gemeenten en waterschappen de handreiking relevant is
en op welke wijze ook bij de minder grote actieve bedrijven volgens
de handreiking gehandeld kan worden. Het kennisspoor tot slot,
wordt door VROM en de stichting CCM getrokken en geeft juridische wetenswaardigheden,
valkuilen, suggesties e.d. over de vergunning op hoofdlijnen en informatie
over het proces van certificeren. VROM heeft geld gereserveerd voor de uitvoering
van het flankerend beleid. Het gezamenlijk plan van aanpak is op 27 juni 1996
bestuurlijk vastgesteld in het DUIV-overleg. Vermindering milieubelasting productgroepen (NMP-actie
N6)In deel I, § 3.4, staat de voortgang van het productenbeleid
beschreven. Daarnaast zijn voor een aantal productgroepen plannen van aanpak
ontwikkeld en uitgevoerd. Dit met het oog op het realiseren van vastgestelde
specifieke milieudoelstellingen met betrekking tot milieubelastende stoffen.
Enkele onderwerpen, zoals broomhoudende brandvertragers en lichtbronnen, zijn
reeds in de fase van beheer terechtgekomen. In 1996 zijn hier onder meer wasmiddelen,
CV-ketels en houtkachels aan toegevoegd. Het beleid ten aanzien van toestellen
verschuift in toenemende mate naar het Europese kader. 2.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 2.3.1 InternationaalDe IPPC-richtlijn van de EG (1996) verplicht lidstaten milieuvergunningen
integraal af te wegen en te verlenen. De basis hierbij wordt gevormd door
de Best Available Techniques (BAT). Mede op verzoek van Nederland heeft de
Europese Commissie besloten om ter ondersteuning van de uitvoering van de
IPPC-richtlijn het verzamelen en beschikbaar stellen van informatie over BAT
te structureren. Dit moet leiden tot het opstellen van de EuroBAT-documenten.
Deze bevatten informatie waarmee nationale overheden zelf hun BAT kunnen bepalen.
De komende jaren zullen voor circa 50 productieprocessen, die in de IPPC-richtlijn
van toepassing zijn verklaard, BAT-documenten worden vervaardigd.Over de VOS-richtlijn, welke tot doel heeft de uitworp van VOS ten gevolge
van industriële processen te reduceren, wordt nog binnen de EU onderhandeld.
Verwacht wordt dat de EC met een voorstel komt ten aanzien van de maximaal
toelaatbare VOS in bouw- en doe-het-zelfverven en in producten in gebruik
bij autoschadeherstelbedrijven.Een ontwerp voor een voorstel van de Europese Commissie voor een richtlijn
inzake geluidbeperking en geluidetikettering van mobiele machines (NMP-actie
A76) zal eind 1996 gereed zijn. Integraal ketenbeheer (NMP-actie N10, A100a)In toenemende mate wordt in internationale gremia de mogelijkheid van
integraal ketenbeheer aan de orde gesteld. Er wordt onderzocht of de internationale
handelsregels zoals neergelegd in GATT/WTO- en EG-richtlijnen zich in voldoende
mate lenen voor integraal ketenbeheer, dan wel daarvoor dienen te worden aangepast.
Ook is de vraag aan de orde hoe aan de implementatie van integraal ketenbeheer
een stimulans kan worden gegeven. De aandacht gaat hierbij uit naar het toepassen
van internationale uniforme normen, labelingstelsels en standaarden op producten
en productieprocessen. In de komende planperiode is ook de nadere uitwerking
van het Klimaatverdrag aan de orde, waarbij onder meer gepoogd wordt door
het stellen van normen aan producten en productieprocessen en -methoden bij
te dragen aan het klimaatbeleid. 2.3.2 Nationaal programma Product en milieuHet product- en milieubeleid richt zich met name op het aansluiten van
productgerichte milieuverbetering op milieuzorg. De ontwikkeling en implementatie
van productgerichte milieuzorgsystemen wordt beleidsmatig opgepakt. In deel
I, § 3.4, wordt nader ingegaan op productgericht beleid.Ten aanzien van specifieke milieubelastende stoffen is het actieprogramma
zware metalen in producten als onderdeel van het beleidsstandpunt zware metalen
van belang. Dit beleidsstandpunt zal in december 1996 aan de Tweede Kamer
worden aangeboden. Een AMvB voor VOS is in voorbereiding. MDW-operatie en algemene regelgeving voor bedrijvenHet Kabinet heeft medio 1995 besloten in het kader van het project Marktwerking,
Deregulering en Wetgevingskwaliteit (MDW) regels die het bedrijfsleven onnodig
belasten, te verminderen en te vereenvoudigen en de wetgevingskwaliteit te
verbeteren. Hiertoe zal 75 tot 80% van het aantal bedrijven dat onder de Wm
valt onder de algemene regels worden gebracht. De regels zelf moeten globaler
van opzet worden, recht doen aan de eigen verantwoordelijkheid en meer flexibiliteit
bieden. In de periode 1996 tot 1999 zullen 19 AMvB's voor in totaal circa
290 000 bedrijven worden gerealiseerd. In deel I, § 2.5, komt
het MDW-project nader aan de orde. 3 RAFFINADERIJENDe doelgroep bestaat uit 5 raffinaderijen op 6 locaties. De milieuproblemen
(voornamelijk de emissies van CO2, SO2, NOx,
koolwaterstoffen naar lucht en olie naar water) worden grotendeels veroorzaakt
door de omzetting van ruwe olie, en daarnaast door de op- en overslag van
grondstoffen en producten. 3.1 Internationale contextDe meeste emissies van de raffinaderijen hebben een grootschalige verspreiding.
Daarnaast is de productie van de raffinage-industrie sterk internationaal
georiënteerd. Dat komt tot uitdrukking in de internationale veiligheids-
en kwaliteitsnormeringen waarmee de aanvoer van grondstoffen (ruwe olie),
de productieprocessen en de afvoer van olieproducten is omgeven. In lijn met
het internationale karakter van de handel, de distributie en het vervoer van
olieproducten, zijn prijs- en volumeveranderingen in andere landen zowel regionaal
als continentaal van grote invloed op de concurrentiepositie en daardoor op
de bezetting van de productiecapaciteit van de raffinaderijen in Nederland.
Van de totale productie wordt circa 50% geëxporteerd naar vooral Duitsland
en België en voorts ook naar Scandinavië, het Verenigd Koninkrijk
en Frankrijk. De raffinagemarge, en dus de toegevoegde waarde per ton product,
is klein in relatie tot de grote hoeveelheden verwerkte ruwe olie. Kleine
verschuivingen per ton olie hebben meestal grote gevolgen voor de winst- of
verliessituatie van de raffinaderijen. De bedrijfstak wordt sedert geruime
tijd geconfronteerd met problemen van overcapaciteit, zowel in Europa als
in de VS. Dit geldt als de belangrijkste verklaring voor het feit dat sedert
enige jaren de raffinagemarges sterk onder druk staan, of wel dat verliezen
worden geleden. Deze ongunstige situatie speelt een rol in het overleg met
de sector over maatregelen om de emissies terug te dringen en de kwaliteit
van olieproducten aan te passen aan de milieudoelstellingen van bijvoorbeeld
de doelgroep verkeer.Vandaar dat de ontwikkelingen in het milieubeleid in de ons omringende
landen en de EU van groot belang zijn voor de realisatie van en voor het draagvlak
voor milieumaatregelen in Nederland. Richtlijnen die voor de sector van belang
zijn betreffen eisen aan de kwaliteit van olieproducten dan wel eisen aan
de emissies van de raffinaderijen. De Benzinerichtlijn (1985) stelt eisen
aan het octaangetal en het benzeengehalte van benzine. De verlaging van het
zwavelgehalte van dieselolie (0,05% per 1/10/1996) en van gasolie (0,2%) is
via een EG-richtlijn geregeld. In verband met het zgn. Auto-Oil-programma
wordt in EU-kader overlegd over voorstellen van de Commissie om deels nieuwe
of scherpere eisen te stellen aan het benzeen- en het zwavelgehalte van motorbrandstoffen
maar ook aan andere eigenschappen van deze producten. Over eisen aan het zwavelgehalte
van stookolie is een ontwerp-richtlijn in voorbereiding, terwijl over het
zwavelgehalte van bunkerolie voor zeeschepen in het kader van de International
Maritime Organisation (IMO) wordt overlegd.Met betrekking tot het productieproces heeft de sector te maken met de
richtlijn grote stookinstallaties (1988, zie thema Verzuring, deel III, § 2.1)
en met de Stage I-richtlijn (december 1994), die verplicht tot het nemen van
maatregelen om de emissies van koolwaterstoffen in de op- en overslag van
benzine te reduceren. 3.2 Voortgang 1995–1996 3.2.1 InternationaalDe afgelopen jaren is zowel in bilaterale gesprekken (onder andere met Duitsland) als in het reguliere overleg met de Europese Commissie
en binnen andere overlegkaders gezocht naar mogelijkheden om de reductiedoelstellingen
ten aanzien van de emissies van raffinaderijen op de internationale agenda
te krijgen. Daarbij is inmiddels in zoverre flinke voortgang geboekt dat in
de betrokken internationale kaders een aantal concrete voorstellen in bespreking
dan wel in voorbereiding is. 3.2.2 Nationaal Toelichting indicator:De doorzet van ruwe olie, aardgascondensaat en feedstocks, als maat voor
het productievolume, is in de beschouwde periode met 30% gestegen, van 53
naar 69 Mton.De emissie van CO2 is tussen 1980 en 1995 gestegen van 11 naar
ruim 13 Mton, een stijging met 22%. Deze toename houdt verband met de productiegroei
van deze sector en met de toegenomen vraag naar lichtere producten, die leidt
tot energie-intensievere processen. Verder stijgt het energiegebruik door
het streven naar producten die minder zwavel en andere verontreinigingen bevatten.De SO2-emissie door raffinaderijen is sinds 1980 met 53% gedaald,
van 128,2 kton naar 60,6 kton. Doelstelling voor 2000 is het terugbrengen
van de SO2-emissie tot 36 kton. Het totaal aan verzurende emissies
door raffinaderijen is in de periode 1980–1995 met 50% afgenomen.De ministeriële regeling inzake maatregelen ter beperking van de
emissies van koolwaterstoffen bij de op- en overslag van benzine (december
1995) is een uitwerking van de Stage I-richtlijn van de EG. De regeling verplicht
raffinaderijen onder andere tot investeringen in dampretourinstallaties bij
het beladen van tankauto's en tankschepen met benzine. Deze installaties dienen
vóór 1 januari 1998 in bedrijf te zijn, waardoor de koolwaterstofemissies
van dit type van activiteit met meer dan 90% zullen worden teruggedrongen.Op 1 september 1995 is de Meerjarenafspraak Energiebesparing ondertekend
(NMP-actie N16).De betrokken partijen zijn tot de conclusie gekomen dat het niet zinvol
is nog langer te streven naar een integrale milieutaakstelling voor de raffinaderijen. Hiertoe zijn meerdere aanleidingen: ten eerste is
uit onderzoek door de Milieudienst Rijnmond (DcMR), uitgevoerd in overleg
met de sector, gebleken dat er tussen de raffinaderijen grote verschillen
zijn in de NOx-emissies. Dit bemoeilijkt sterk het maken van concrete
afspraken over de NOx-taakstelling, en zorgt dat het maken van
een sectorafspraak over de NOx-taakstelling weinig waarde toevoegt
aan het effect van bestaande wetgeving. Ten tweede zijn de betrokken partijen
tot de conclusie gekomen dat het, gezien de relatie die vanuit de raffinaderijen
gelegd wordt met de ontwikkeling in normstelling in het buitenland, niet zinvol
is nog langer te streven naar een convenant over de uitvoering van de integrale
milieutaakstelling. Ten derde noemt de Europese Commissie in zijn voorstellen
met betrekking tot de emissies van grote stookinstallaties reductiedoelstellingen
die zeer wel aansluiten bij de NMP-reductiedoelstellingen voor de Nederlandse
raffinaderijen. Ook daardoor is het belang van een convenant minder geworden.
Daarbij komt nog dat van alle raffinaderijen de afgelopen twee jaar de vergunningen
zijn gereviseerd en aangepast aan de vereisten van de Wet milieubeheer. 3.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 3.3.1 InternationaalVoor de komende twee jaar is de verwachting dat veel tijd en energie besteed
zal worden aan het internationale overleg over richtlijnen dan wel maatregelen
die voor de sector van belang zijn. Allereerst zijn dat voorstellen in vervolg
op het Auto-Oil-programma en de consequenties daarvan voor de kwaliteit van
motorbrandstoffen. De EU streeft naar overeenstemming over de richtlijn inzake
kwaliteitseisen van motorbrandstoffen in 1997. Belangrijke aspecten daarbij
zullen zijn in hoeverre lidstaten de mogelijkheid wordt geboden gebruik te
maken van fiscale stimulering om schone auto's en schone brandstoffen eerder
op de markt te krijgen, en de mogelijkheden die de raffinaderijen hebben om
de daarvoor benodigde technische aanpassingen sneller uit te voeren dan in
de voorstellen van de Commissie is voorzien.Van groot belang voor de raffinagesector is de in voorbereiding zijnde
richtlijn over het zwavelgehalte van stookolie. Er wordt gestreefd naar overeenstemming
over deze richtlijn in 1997/1998. Ook van groot belang is het overleg in IMO-verband
over het zwavelgehalte van bunkerolie voor zeeschepen. Gestreefd wordt naar
overeenstemming hierover in 1997 (NMP-actie N37).Bij de eveneens in voorbereiding zijnde herziening van de richtlijn grote
stookinstallaties zijn de eisen voor nieuwe installaties aan de orde, alsmede
de aanpassing van bestaande installaties aan de stand der techniek. Bij deze
richtlijn zijn ook doelstellingen opgenomen over de energie-efficiency van
stookinstallaties, alsmede over het vermijden van afval en belasting van oppervlaktewater
voor koeldoeleinden. De voorstellen voor herziening van de richtlijn zijn
een belangrijke ondersteuning van het nationale beleid voor de raffinagesector.
In samenhang met de herziening van de richtlijn wordt gestreefd naar overeenstemming
in EU-verband over de emissie-eisen voor SO2 en NOx
voor nieuwe en bestaande stookinstallaties in raffinaderijen (1997). 3.3.2 Nationaal programmaIn samenhang met de herziening van de richtlijn grote stookinstallaties
wordt gewerkt aan de invulling van de vijfde fase SO2normstelling
na 2004 (1997/1998) (NMP-acties N17, A11, A13a). De implementatie van de regeling op-, overslag en distributie van benzine
zal in de periode 1996–1999 plaatsvinden.De invulling van de NOx-normen na 2000 zal in 1998 gereed zijn
(zie ook deel III, § 2.3.2). Momenteel wordt gewerkt aan een Beleidsstandpunt
inzake emissies van zware metalen door raffinaderijen (1996). 4 ENERGIESECTORDe doelgroep energiesector bestaat uit de elektriciteitsproductiebedrijven
met de Sep als koepelorganisatie, de energiedistributiebedrijven, EnergieNed,
de NV Gasunie en de grote industriële bedrijven met warmtekrachtkoppelingvermogen.
Voornaamste milieuproblemen waaraan de sector bijdraagt zijn klimaatverandering
en verzuring. 4.1 Internationale contextDe energiesector ontwikkelt zich in de richting van een meer internationale
en geliberaliseerde markt. In de Derde Energienota zet het Kabinet een ontwikkeling
in naar meer open marktverhoudingen. Vanuit de Europese Commissie wordt dit
beleid gesteund. Omdat concurrentie tussen energiebedrijven (nationaal en
internationaal) daarmee belangrijker wordt, is het denkbaar dat milieu-inspanningen
binnen deze sector in de toekomst minder vanzelfsprekend zullen zijn dan in
het verleden. Een en ander vraagt om een andere rol van de overheid waarbij
regelgeving belangrijker wordt (zie § 4.3.1).Op EU-niveau heeft de energiesector te maken met de richtlijn grote stookinstallaties
(uit 1988, met betrekking tot emissies van SO2, NOx
en stof) en de IPPC-richtlijn (1996). 4.2 Voortgang 1995–1996 4.2.1 InternationaalDe elektriciteitsproductiesector levert een bijdrage aan het terugdringen
van milieuverontreinigende emissies in het buitenland. Hierbij gaat het om
een rookgasontzwavelingsproject in Polen (Belchatow) en om een aantal bosaanplantprojecten
waarmee CO2 wordt vastgelegd (FACE). 4.2.2 Nationaal Toelichting indicatorDe electriciteitsproductie is in de periode 1980–1995 toegenomen
met 4%.De in de indicator opgenomen emissies zijn alleen van toepassing op de
centrales van de Nederlandse elektriciteitsproductiesector. De emissie van
broeikasgassen is tussen 1980 en 1995 met 10% toegenomen, ondanks verbetering
van het rendement van nieuwe centrales. De stijging wordt in belangrijke mate
toegeschreven aan de stijging in de elektriciteitsproductie en vanaf 1985
aan de toegenomen inzet van kolen in plaats van aardgas.De NOx-emissie is door diverse technische aanpassingen aan
centrales (verbetering branderontwerp, water- of stoominjectie, selectieve
katalytische reductie) sinds 1980 met 30% gedaald, van 81,5 kton naar 57 kton
in 1995. De emissie van NOx mag in 2000 35 kton bedragen indien
de Sep voor 2000 1250 MW warmtekrachtvermogen realiseert. De verwachting
is dat de Sep in dit laatste ruimschoots slaagt.De SO2-emissie is door vergaande rookgasontzwaveling, een verbeterd
rendement van kolencentrales en de toegenomen inzet van kolen met een lager
zwavelgehalte sinds 1980 met 91% afgenomen tot 17 kton in 1995. Het totaal
aan verzurende emissies door de elektriciteitproducerende bedrijven is in
de periode 1980–1995 met 77% afgenomen.De emissie van radioactieve stoffen door de energiesector is sinds 1980
meer dan verdrievoudigd. Deze toename wordt geheel veroorzaakt door de stijging
van het kolengebruik en is het gevolg van de toegenomen elektriciteitsbehoefte.
De bijdrage van de energiesector aan de risico's van de verspreiding van radioactieve
stoffen in Nederland is in 1995 ongeveer 22%.De eind 1995 verschenen Derde Energienota heeft belangrijke gevolgen voor
de energiesector. De sector zal worden geconfronteerd met de gevolgen van
meer marktwerking, en zal een belangrijke rol moeten spelen bij het realiseren
van een duurzame energievoorziening (nationale doelstellingen: 33% efficiencyverbetering
en 10% energie uit duurzame bronnen, beide te realiseren in de periode tot
2020). De Minister van EZ zal voorstellen formuleren om een en ander ook een
wettelijke basis te geven. Inmiddels is in de wet Energiedistributie (medio
1996) reeds een wettelijke basis gegeven aan de MAP-toeslag en de daarmee
te financieren maatregelen.Uit de voortgangsrapportage over 1995 van het Milieuactieplan (MAP-II,
periode 1993–1996) van de energiedistributiebedrijven (NMP-actie
N19, A132) blijkt dat vijf jaar na de start van het plan met het MAP-I,
42% van de CO2-emissiereductiedoelstelling voor het jaar 2000 (namelijk
18 Mton reductie ten opzichte van 1990) is bereikt. De meeste reductie is
bereikt bij de doelgroep huishoudens, de energiesector en de winning van stortgas.
Duidelijk achter blijft de CO2-reductie bij de industrie en de
utiliteitsbouw en reductie door het inzetten van duurzame energie en overige
nieuwe technologieën.De ontwikkeling van warmtekrachtkoppeling (wkk) verloopt zo voorspoedig
dat de energiesector afspraken heeft gemaakt over een meer beheerste groei,
teneinde te voorkomen dat overcapaciteit bij het elektriciteitsvermogen ontstaat.
De doelstelling van 8000 MW in 2000 zal in ieder geval worden gehaald. Na
het jaar 2000 zal de verdere ontwikkeling onder andere afhangen van de concurrentie
tussen nieuw wkk-vermogen en het reeds bestaande vermogen. Hierbij speelt
een rol of de levensduur van het bestaande vermogen verlengd of bekort wordt.Er zijn diverse initiatieven om tot vergroting van het bijstoken van «nieuwe»
brandstoffen in kolencentrales te komen. Daarbij moet met name gedacht worden
aan biomassa (bijv. hout).Om een aantal redenen zijn medio 1994 de besprekingen met de Sep, om te
komen tot een convenant met betrekking tot CO2-reductie (NMP-actie N20, A10), opgeschort. Inmiddels hebben EnergieNed, Sep en de Gasunie in de loop van 1996 overeenstemming bereikt over gezamenlijke
uitgangspunten voor milieuactiviteiten. Ook heeft de sector voorgesteld om
te komen tot een Nationaal Milieu Platform Energiesector als overlegorgaan
tussen de sector en de overheden. Onderwerpen voor overleg zijn onder andere
de hoofdlijnen van het energie- en klimaatbeleid en de bijdrage van de sector
daaraan, de ontwikkeling van energie-infrastructuur, Joint Implementation
en het verder terugdringen van de verzurende emissies in de sector.Het met de Sep in 1990 gesloten convenant ter vermindering van de verzurende
emissies is in uitvoering. De SO2-uitstoot is inmiddels gedaald
tot onder het voor het jaar 2000 overeengekomen niveau van 18 kton. De terugdringing
van de NOx-uitstoot ligt op schema. In 1996 wordt bij de Amercentrale
een SCR (Selectieve Katalytische Reductie)-installatie in bedrijf gesteld.
In 2000 zullen de productiebedrijven bijna 1500 MW extra wkk-vermogen hebben
gerealiseerd (overeengekomen was 1250 MW, onderdeel van de eerder genoemde
doelstelling van 8000 MW).Eind 1995 is de Elektriciteitswet geëvalueerd. Algemene conclusie
van de evaluatie was dat de wet een prima kader heeft gevormd voor emissiebeperking
en verbetering van de algemene milieuprestatie. Uit de evaluatie is echter
ook gebleken dat de wet aanpassing behoeft gezien de marktliberalisatie in
Europa, met name voor wat betreft het planningssysteem en de bevordering van
de marktwerking. 4.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.3.1 InternationaalDe internationale concurrentie zal toenemen in de energiesector. Verwacht
wordt dat buitenlandse productiebedrijven, die niet meedoen aan convenanten
tussen overheid en Sep, in de toekomst eenheden in Nederland zullen vestigen.
Ook kan de positie van de productiebedrijven door de marktontwikkeling minder
dominant worden dan die van de distributiebedrijven. Beide ontwikkelingen
kunnen ertoe leiden dat de (tot nu toe grote) bereidheid van de Nederlandse
productiebedrijven om vrijwillig vergaande emissiebeperkende maatregelen te
nemen zal afnemen. Hierdoor kan het noodzakelijk worden om milieuprestaties,
die tot nu toe vrijwillig door die bedrijven zijn geleverd, in regelgeving
voor te schrijven. Zowel buitenlandse bedrijven die in Nederland opereren,
als buitenlandse distributiebedrijven moeten dan allemaal dezelfde prestatie
leveren als de Nederlandse productiebedrijven.Naast een verschuiving van accenten bij het inzetten van beleidsinstrumenten
(van zelfregulering naar regelgeving), zal de overheid bij het ontwikkelen
van beleid voor de sector rekening moeten gaan houden met afnemende ruimte
voor het doorberekenen van de kosten van nationale milieu-maatregelen in de
eindverbruikersprijzen voor energie. Indien de in Nederland geproduceerde
elektriciteit duurder wordt dan die in omringende landen kan worden verwacht
dat zowel grote eindverbruikers als distributiebedrijven importcontracten
zullen sluiten met buitenlandse producenten. Dit zou tot hogere emissies in
het buitenland kunnen leiden.Zoals reeds vermeld bij de doelgroep raffinaderijen is een herziening
van de richtlijn grote stookinstallaties in voorbereiding. Bij die herziening
worden, met het oog op de IPPC-richtlijn, ook doelstellingen opgenomen inzake
energie-efficiency van stookinstallaties, alsmede het vermijden van afval
en de belasting van oppervlaktewater voor koeldoeleinden. 4.3.2 Nationaal programmaOp dit moment wordt binnen de sector de inhoud van het MAP-II opnieuw
bekeken in het licht van de vele ontwikkelingen die zich met betrekking tot
het MAP hebben voorgedaan of gaan voordoen. Hierbij kan worden gedacht aan
de invoering van de wet Energiedistributie, de regulerende energiebelasting
en de publicatie van de Derde Energienota. De actualisatie van de plannen
levert eind 1996 het MAP-III op voor de periode 1997–2000.Recent heeft de sector aangegeven dat zij eraan vasthoudt om de voor het
jaar 2000 gestelde doelen te realiseren. Gelet op de rapportage over 1995
mag daarom worden aangenomen dat de activiteiten middels het MAP-III ten minste
zullen worden voortgezet en in sommige sectoren zelfs geïntensiveerd.
De inspanningen van de sector in het kader van het MAP zijn van groot belang
om het landelijke CO2-reductiedoel voor het jaar 2000 te kunnen
realiseren. Over relevante onderdelen van het MAP-III zullen EnergieNed en
het Rijk afspraken maken.Het totstandbrengen van een optimale energie-infrastructuur heeft hoge
prioriteit, met name in nieuwbouwsituaties (VINEX-locaties, herstructurering
glastuinbouw, nieuwe industriële vestigingen). Direct betrokkenen, zoals
de gemeenten, zullen worden gestimuleerd (mogelijk via een convenant) om tot
een gedegen afweging op dit punt te komen. Problemen van dit moment, zoals
de dreigende overcapaciteit aan electriciteitsproductie, mogen niet doorslaggevend
zijn bij de inrichting van de energie-infrastructuur. Er worden immers zaken
voor de lange termijn vastgelegd.De EnergiePrestatieNorm (EPN) zal, zoals aangekondigd in het Plan van
Aanpak Duurzaam Bouwen, in 1998 en 2000 worden aangescherpt. Hierbij wordt
rekening gehouden met de uitkomsten van de evaluatie van de EPN.In de tweede helft van 1996 zal over het convenant met de Sep ter vermindering
van de verzurende emissies worden gerapporteerd. In 1998 zal er een evaluatie
van het convenant plaatsvinden. Met de energiesector zullen afspraken gemaakt
moeten worden op welke wijze de verzurende emissies bij de electriciteitsproductie
(met name NOx) na het jaar 2000 verder gereduceerd kunnen worden
(NMP-actie N21). Eind 1996 zal meer inzicht zijn verkregen in het
perspectief voor brede toepassing van CO2-verwijdering in Nederland.
De kans dat een demonstratieproject wordt gerealiseerd (NMP-actie N18) is echter klein. In dit verband wordt gekeken naar de mogelijke voordelen
van een combinatie met waterstof-productie. 5 DETAILHANDELDe detailhandel vervult een intermediaire rol tussen producent en consument;
de sector is zeer divers van samenstelling. Zowel grootwinkelbedrijven, veelal
met diverse winkelketens en internationaal opererend, vallen hieronder als
ook de zelfstandige detaillist met een speciaalzaak. De groothandel vormt
een schakel tussen de producent in Nederland of het buitenland en de detailhandel.
Door energieverbruik, transport en afvalproductie levert de detailhandel met
name een bijdrage aan de milieuthema's klimaatverandering, verzuring en verwijdering. 5.1 Internationale contextEr is geen internationaal beleid dat specifiek op de detailhandel is gericht.
Internationale afspraken hebben dan ook meestal niet direct betrekking op
de detailhandel, maar kunnen wel indirect consequenties hebben. De EG-richtlijn
verpakkingen is in dit kader relevant. 5.2 Voortgang 1995–1996De regeling verpakkingen en verpakkingsafval is een Nederlandse uitwerking
van de EG-richtlijn verpakkingen (zie deel III, § 5.2.2). Momenteel
wordt met de verpakkingsketen gesproken over een nieuw af te sluiten convenant
verpakkingen. De regeling verpakkingen en het convenant verpakkingen hebben
consequenties voor de detailhandel. De detailhandel, voor zover die zelf vult,
zal preventiemaatregelen dienen te treffen ten aanzien van de door hen op
de markt gebrachte verpakkingen. MilieuzorgIn mei 1995 is de uitvoering van het Implementatieplan Milieubeleid Detailhandel
van start gegaan. Dit implementatieplan is opgesteld door het Hoofdbedrijfsschap
Detailhandel (HBD), EZ en VROM. Hierbij gaat het om een Branche-Aanpak Energiebesparing
en een Branche-Aanpak Milieuzorg. Bij de projecten in dit kader staat de directe
milieubelasting (energieverbruik, afval) centraal. Daarnaast worden ook acties
uitgevoerd die betrekking hebben op de intermediaire rol van de detailhandel,
zoals productinformatie, inzameling van afgedankte producten en milieuvoorlichting
aan winkelpersoneel. Het implementatieplan heeft een looptijd van drie jaar
en legt de nadruk op een branchegerichte aanpak.Het implementatieplan heeft geleid tot energiebesparingsprojecten bij
vijf branches, te weten: het bedrijfsschap slagersbedrijf, VDF (drogisterijen),
Uneto (wit- en bruingoed), Mitex (kleding) en CbW (woninginrichting). Bij
de branches NVT (tuincentra) en Vereniging ambulante handel zijn milieuzorgprojecten
opgestart. Voorts loopt er een project met communicatieprogramma's gericht
op het eigen personeel en consumenten, uitgevoerd door het HBD, over het afval-
en productenbeleid. De detailhandel werkt actief mee aan de inzamelingsstructuur
voor lege batterijen via de winkels. Hiertoe is een batterijbox ontwikkeld,
alsmede voorlichtingsmateriaal ten behoeve van de consument.De detailhandel is betrokken bij inzamelproeven met wit- en bruingoed,
zoals die thans onder meer in de regio Eindhoven lopen.In winkelcentrum het Oosterhof in Rotterdam zijn de afvalverwerkingskosten
teruggebracht met 30% en is een energiebesparing gerealiseerd van 10 tot 15%. ProductIn de rol van de detailhandel als intermediair tussen producent en consument
wordt er zowel gewerkt aan assortimentsverbetering als verbetering van de
informatie- en adviesfunctie van de detaillisten.In de assortimentsverbetering kan de detailhandel een meer directe rol
spelen in de richting van de toeleverancier. In het PRIMA-project (project
introductie milieusparende assortimenten) is onderzocht welke mogelijkheden
hiertoe bestaan. Uit het eindrapport, dat in oktober 1995 is gepubliceerd,
blijkt dat deze mogelijkheden voor grootwinkelbedrijven aanwezig zijn, zij
het dat bedrijfseconomische randvoorwaarden bepalend zijn voor de mate waarin
grootwinkelbedrijven wijzigingen in het assortiment kunnen initiëren.
Binnen het PRIMA-project zijn in samenwerking met Gamma, Peek & Cloppenburg
en Vroom & Dreesmann middels proefprojecten concrete verbeteringen in
het assortiment tot stand gekomen.Daarnaast zijn detaillisten actief met het integreren van milieuaspecten
in hun informatie- en adviesfunctie naar klanten. Onderzoek van het HBD heeft
aangetoond dat detaillisten in zijn algemeenheid hiertoe bereid zijn. Ook
worden experimenten gedaan met betrekking tot de wijze van presentatie van
de milieuvriendelijker producten uit het assortiment. 5.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 MilieuzorgIn het kader van de uitvoering van het Implementatieplan Milieubeleid
Detailhandel zijn gesprekken gaande met verschillende brancheorganisaties.
Dit zal leiden tot nieuwe milieuzorgprojecten. Transport (NMP-actie N22)Ter vermindering van de milieubelasting als gevolg van transport door
leveranciers van de detailhandel, wordt gewerkt aan het starten van een proefproject
bij twee branches in het kader van het Implementatieplan Milieubeleid Detailhandel. ProductMet betrekking tot het PRIMA-project zal gewerkt worden aan de uitstraling
van de resultaten van assortimentsverbetering naar andere grootwinkelbedrijven
dan wel inkoopcombinaties. 6 CONSUMENTENDe consument speelt een essentiële rol in het milieubeleid als vragende
partij aan het eind van de productie-consumptieketen. Daardoor kan de consument
invloed uitoefenen op de uitvoering van het milieubeleid bij andere doelgroepen. 6.1 Internationale contextIn de consumptie van producten, diensten, energie en grondstoffen is op
wereldschaal een stijgende lijn te constateren ten gevolge van bevolkingsgroei
en een stijgende welvaart. Positieve effecten in de efficiency van de geconsumeerde
producten zijn niet voldoende om per saldo de milieudruk te laten dalen. Zo
was er wereldwijd in de periode tussen 1970 en 1993 een afname van de energie-intensiteit
te constateren van 19%. De energievraag groeide echter in dezelfde periode
met gemiddeld 2,5% per jaar. De ontwikkelingslanden nemen hiervan een steeds
groter wordend aandeel voor hun rekening (30% van de wereldvraag in 1993 tegen
14% in 1970). Het gebruik van water verdubbelde tussen 1960 en 1990. De consumptie
van voedingsmiddelen steeg met 32% in de ontwikkelingslanden en met 10% in
de geïndustrialiseerde wereld. Uit prognoses valt een voortgaande stijgende
trend te constateren, waarbij de consumptie in veel ontwikkelingslanden veel
sneller zal groeien dan die in de geïndustrialiseerde wereld. Overigens
zal de consumptie per hoofd van de bevolking in ontwikkelingslanden veel lager
blijven dan in de ontwikkelde landen.De implicaties van deze cijfers zijn dat de geïndustrialiseerde landen
een nog grotere voortgang dienen te boeken in het ontkoppelen van milieudruk
en grondstoffengebruik enerzijds en economische groei anderzijds. Ontwikkelingslanden
staan voor de opgave om de economische ontwikkeling te handhaven en uit te
breiden om een redelijke levensstandaard van de bevolking te bereiken en tevens
de uitputting van hun voorraden te verminderen. Perspectief voor het bereiken
van deze doelstellingen is een strategie van eco-efficiency («meer doen
met minder milieuschade»), waarvan een overdracht van technologie en
middelen naar de ontwikkelingslanden een essentieel onderdeel is.16.2 Voortgang 1995–1996 6.2.1 InternationaalHet werk van internationale organisaties, zoals de OESO en de Verenigde
Naties, heeft zich geconcentreerd op het uitwerken van mogelijke beleidsopties
voor veranderingen in consumptie- en productiepatronen in de geïndustrialiseerde
landen en het in kaart brengen van de implicaties voor ontwikkelingslanden
hiervan. Binnen de OESO is vooral voortgang geboekt ten aanzien van de in
§ 6.1 geschetste strategie van eco-efficiency. Aan de hand van casestudies
(onder andere op het gebied van transport) worden thans de mogelijke beleidsopties
in beeld gebracht. Ons land werkt actief mee aan het werkprogramma van de
OESO op dit gebied, dat zich overigens ook uitstrekt naar de institutionele
consument, zoals (inkopers van) overheidsorganisaties. Binnen de Verenigde
Naties is vooral het werk van de Commissie voor Duurzame Ontwikkeling (CDO)
van belang. In de vierde zitting van deze commissie (april/mei 1996) is onder
andere vastgelegd dat activiteiten op het gebied van duurzaam consumeren in
nauwe samenhang dienen te worden ontwikkeld met die op het gebied van duurzaam
produceren. De strategie van eco-efficiency kan in dit licht nuttig zijn om
de energie- en materiaalintensiteiten van de productie en consumptie terug
te dringen. De commissie roept overheden op om beleid te ontwikkelen en te
implementeren dat rekening houdt met duurzame ontwikkeling in
hun eigen aanbestedingen en gebruik van producten en diensten. Verder wordt
gewezen op de rol van de media en reclame in het bewustwordingsproces van
de consument. Het besluit om de VN-richtlijnen voor consumentenbescherming
aan te passen en daarin aspecten van duurzame consumptie op te nemen is herbevestigd.
De internationale koepel van consumentenorganisaties, Consumers International,
leidt op dit gebied een wereldwijd consultatieproces, dat naar verwachting
zal leiden tot een voorstel in 1997.Ook andere VN-organisaties, zoals het United Nations Environmental Programme
(UNEP) en het United Nations Development Programme (UNDP) hebben het afgelopen
jaar activiteiten ontwikkeld op het gebied van duurzaam consumeren. Het Europees
bureau van UNEP heeft in het najaar van 1995 in samenwerking met Friends of
the Earth een werkbijeenkomst belegd over het begrip milieugebruiksruimte.
Op verzoek van UNDP heeft Nederland een bijdrage geleverd aan een internationale
workshop van de Zuid-Koreaanse overheid in augustus 1995 als bouwsteen voor
het CDO-werkprogramma. Het onderwerp van deze bijdrage was het gebruik van
sociaal instrumentarium in het consumentenbeleid. In de grafiek is te zien
dat de hoeveelheid huishoudelijk afval per inwoner in de Europese Unie in
de jaren 1980–1992 is gestegen met bijna 20 procent. Verpakkingen vormen
gemiddeld ongeveer 40% van de hoeveelheid afval. 6.2.2 Nationaal Toelichting indicatorDe consumptieve bestedingen zijn in de periode 1980–1995 met 31%
toegenomen.De bijdrage aan het thema klimaatverandering is tussen 1980 en 1995 met
3% afgenomen. De afname komt geheel voor rekening van de reductie van de CO2-emissie door een efficiënter energiegebruik voor
ruimteverwarming. De CO2-emissie door het privéwegverkeer
is daarentegen met 31% toegenomen in de periode 1980 tot 1995.De verspreiding van prioritaire stoffen is in de periode 1985–1995
met 18% toegenomen.De belasting van het milieu met vermestende stoffen door lozingen op het
riool, is in de periode 1985–1995 met 25% afgenomen. Deze afname komt
geheel voor rekening van een vermindering van de fosfaatemissie naar het milieu.
De emissie van stikstof is nagenoeg gelijk gebleven.De hoeveelheid geproduceerd huishoudelijk afval is in de periode 1985–1995
met 31% gestegen.Een belangrijke oorzaak is de groei van de bevolking en de toegenomen
afvalproductie per hoofd van de bevolking. De trend in de productie van afval
volgt daarmee de trend in de consumptieve bestedingen. Van de totale hoeveelheid
geproduceerd afval wordt relatief steeds minder gestort of verbrand. Was dit
in 1985 nog 4,4 Mton, in 1995 is deze hoeveelheid met 7% afgenomen tot 4,1
Mton, na een piek van 5,2 Mton in 1990. De relatieve afname is toe te schrijven
aan de toegenomen gescheiden inzameling van huishoudelijk afval. Duurzaam consumerenVanuit het onderwerp duurzaam consumeren is gewerkt aan visie-ontwikkeling
op basis van analysestudies en een brede consultatie. Voorts zijn concrete
projecten opgestart en ondersteund.In de «trendanalyse duurzaam consumeren» is, in historisch
perspectief, de milieubelasting ten gevolge van consumptieve activiteiten
in kaart gebracht. De consumptiecategorieën vervoer, voeding, verwarmen
en huishoudelijke elektrische apparatuur komen in de trendanalyse naar voren
als meest relevant voor het milieubeleid. Tevens blijkt dat de milieubelasting
in de productiefase (het indirecte deel) bijna altijd groter is dan de directe
milieubelasting ten gevolge van het gebruik en afdanken door consumenten.In een «ex-ante trendonderzoek» worden milieurelevante toekomstige
trends verkend ten aanzien van levensstijlen en worden mogelijkheden geschetst
om binnen het milieubeleid op deze trends in te spelen. Relevante trends zijn
het streven naar meer kwaliteit en comfort, de toenemende marktwerking en
de verdergaande verinnerlijking van de natuur in het handelen van de mens. Uit de visie-ontwikkeling is tot nu toe naar voren gekomen dat het beleid
zich, naast voorlichting en communicatie, zou moeten richten op het scheppen
van voorwaarden om het de consument mogelijk te maken milieuvriendelijk te
consumeren. Met andere woorden, er moet een zodanige omgeving worden gecreëerd,
dat duurzame consumptie als het ware vanzelfsprekend wordt. Het gaat hierbij
zowel om de fysieke omgeving als om de maatschappelijke structuren. Vergroening
van het fiscale stelsel kan bijvoorbeeld bijdragen aan gedragsveranderingen
bij de consument (zie deel I, § 2.5).In het beleid dat gericht is op de doelgroep consumenten wordt vaak verondersteld
dat er sprake is van sociale dilemma's, waardoor de effectiviteit van beleid
gering is. Onderzoek naar het optreden van sociale dilemma's en naar de effectiviteit
van instrumentarium bij moeilijk bereikbare doelgroepen wijst echter uit dat
het consumentengedrag veeleer ingegeven is door de diepere voorkeuren van
(individuen uit) de doelgroep, dan dat er sprake is van een sociaal dilemma.
Dit pleit voor intensieve interactie met de doelgroep bij de keuze van instrumenten
voor beleid.In het navolgende worden illustraties van initiatieven gegeven, die een
relatie hebben met duurzaam consumeren. Local Exchange Trading Systems (LETS)
staat voor lokaal georganiseerde ruilhandel van diensten en goederen waarbij
gebruik gemaakt wordt van een eigen betaaleenheid. LETS hebben in de praktijk
wellicht een aantal positieve milieueffecten: minder verpakkingsmateriaal,
veel reparatie en hergebruik van goederen en minder vervoer. In Nederland
bevordert de organisatie Actie Strohalm de ontwikkeling van LETS via LETSlink.In het kader van het onderzoeksprogramma Duurzame Technologische Ontwikkeling
wordt momenteel onderzoek gedaan naar geschikte vleesvervangers. Hiertoe zijn
allereerst de gewenste eindproducten bepaald door middel van een behoeftenanalyse.
Het onderzoek richt zich nu op het ontwikkelen van de ingrediënten voor
nieuwe eindproducten. Hiervoor zijn zeven kansrijke combinaties van technologie
en een eiwitbron (planten, schimmels en bacteriën) geselecteerd.In het project Perspectief worden de mogelijkheden van minder energieverbruik
door een andere leefstijl onderzocht (NMP-actie N25, A213). Hiertoe
zijn vijftien proefgezinnen geselecteerd die zich vastleggen op een vermindering
van het totale energieverbruik met 40% in een periode van een jaar. Tegelijkertijd
stijgen de inkomens van deze huishoudens gedurende het jaar met 20%. Dit niveau
van energieverbruik en inkomen moeten zij dan nog een jaar lang handhaven.
Hiermee wordt onderzocht of ook bij een groei van het inkomen energiebesparing
mogelijk is.Mogelijkheden voor energiezuinige consumptie zijn:– meer diensten oftewel arbeid kopen in plaats van goederen (uit
eten gaan in plaats van een diepvriezer of magnetron aanschaffen); – goederen efficiënter benutten (schoenen laten verzolen in
plaats van nieuwe te kopen);– duurzame producten kopen (producten van een betere kwaliteit gaan
langer mee);– vervangen van energie-intensieve door gelijksoortige energie-extensieve
varianten (bijvoorbeeld Nederlandse sperziebonen van de koude grond in plaats
van import of in de diepvries bewaarde bonen). Carsharing is een variant op het call-a-car systeem. Een abonnee kan een
auto reserveren, die klaar staat in de parkeergarage. Dit systeem bestaat
al in Utrecht en Rotterdam. In Rotterdam geeft een abonnement tevens korting
op het openbaar vervoer en 10% korting op een taxi. Mogelijk wordt dit laatste
ook in Utrecht overgenomen. MilieukeurHet in Nederland functionerende systeem van milieukeur is voor wat betreft
het aantal milieukeuraanvragen door producenten achtergebleven bij de verwachtingen.
De milieukeur is bedoeld voor producten die met betrekking tot de milieubelasting
zeer gunstig afsteken tegen het gemiddelde van de productgroep. Op dit moment
zijn er voor acht productgroepen producten met een milieukeur in de winkel
voorhanden.Door de Stichting Milieukeur wordt gewerkt aan een zodanige bijstelling
van het systeem dat een groter marktbereik gerealiseerd kan worden. Inmiddels
zijn de betrokken partijen – producenten, handel, milieu- en consumentenorganisaties
en overheid – erin geslaagd overeenstemming te bereiken over relevante
milieuaspecten van zo'n 30 verschillende productgroepen en de daarbij behorende
criteria. Deze certificatieschema's worden door het bedrijfsleven gebruikt
bij productverbetering. Inmiddels kunnen ook voedingsmiddelen in aanmerking
komen voor een milieukeur (zie deel II, § 1.2.2).Uit de ervaringen tot nu toe blijkt dat het oorspronkelijk beoogde doel
van volledige zelffinanciering van het systeem niet haalbaar is. Onderzocht
wordt welke perspectieven er zijn voor een continuering van het Nederlandse
milieukeur op de middellange termijn. 6.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 6.3.1 InternationaalDe OESO en de VN zullen hun werkzaamheden de komende jaren richten op
de elementen die in § 6.2.1 zijn genoemd. Belangrijke aandachtspunten
bij de OESO betreffen het overheidsaanschafbeleid en eco-efficiency. Met betrekking
tot de VN zal in 1997 de balans worden opgemaakt van Agenda 21 in een zitting
van de Algemene Vergadering. Hierin zullen onder andere besluiten worden genomen
over de wijze waarop de werkzaamheden op het gebied van duurzame consumptie
en productie zullen worden gecontinueerd. De Nederlandse bijdrage bestaat
enerzijds uit de ontwikkeling en voortgaande implementatie van nationaal beleid
(NMP-actie N86). Het integreren van het onderwerp duurzaam consumeren
in de nota Milieu en Economie komt overeen met de geschetste aanbeveling van
de CDO om consumptie- en productiebeleid in hun onderlinge samenhang te bezien.
Anderzijds zal Nederland een actieve bijdrage blijven leveren aan de internationale
meningsvorming. Consumers International heeft in dit verband aan het Ministerie
van VROM gevraagd om een bijdrage te leveren aan het in § 6.2.1
genoemde consultatieproces over de aanpassing van de VN-richtlijnen voor consumentenbescherming.
Dit verzoek is in overweging genomen. EU-milieukeurIn 1997 zal de Raad een besluit nemen over een in 1996 door de Commissie
te ontwikkelen voorstel voor aanpassing van het milieukeursysteem. Bedoeling
is met name om het systeem te vereenvoudigen en de besluitvormingsprocedure
te versnellen. 6.3.2 Nationaal programma Duurzaam consumerenHet onderwerp duurzaam consumeren zal onderdeel uitmaken van de nota Milieu
en Economie, die begin 1997 zal verschijnen. Milieu-informatiepunt voor consumentenIn maart 1996 is definitief besloten tot het instellen van een Milieu
Informatiepunt voor Consumenten (MIC). Het MIC zal onafhankelijk van de overheid
functioneren. Doel van dit MIC is «het passief en actief beschikbaar
stellen van milieu(product)-informatie aan consumenten en hun intermediaire
organisaties, zodat zij toegerust met juiste en praktische informatie, hun
houding en gedrag in een milieuvriendelijke richting kunnen veranderen en
daardoor een bijdrage kunnen leveren aan een beter milieu».In april 1996 is de Stuurgroep MIC ingericht met in eerste instantie VROM-vertegenwoordigers.
De stuurgroep zal vóór oktober 1996 een uitvoeringsplan opstellen
ten aanzien van onder meer financiering en organisatie. Na goedkeuring door
de Minister en nadat de Tweede Kamer hierover is geïnformeerd, zal vanaf
oktober de feitelijke voorbereiding en inrichting van het MIC van start gaan.
De Stuurgroep MIC werkt toe naar 1 mei 1997 als officiële openingsdatum. 7 VERKEER EN VERVOEROnder de doelgroep verkeer en vervoer worden in het milieubeleid zowel
de gebruikers van vervoermiddelen verstaan (personen- en goederenvervoer,
lucht- en scheepvaart, overige mobiele bronnen) als de producenten en importeurs
van vervoermiddelen. 7.1 Internationale contextHet milieubeleid met betrekking tot verkeer en vervoer kent sinds jaar
en dag belangrijke internationale componenten. Dit komt het sterkst tot uiting
bij de emissie-eisen (voor lucht en geluid) die aan voertuigen worden gesteld.
Voor wegvoertuigen gelden sinds 1993 volledig geharmoniseerde EU-eisen die
regelmatig worden aangescherpt. Voor overige mobiele bronnen is zo'n harmonisatie
thans in procedure bij de Milieuraad van de EU.Sedert enige jaren wordt in EU-verband ook gediscussieerd over het terugdringen
van het brandstofverbruik en de CO2-uitstoot van personenauto's.Ook de scheepvaart en luchtvaart worden internationaal gereguleerd. Voor
de luchtvaart gebeurt dat door de International Civil Aviation Organisation
(ICAO), voor de scheepvaart door de International Maritime Organisation (IMO).De inzet van Nederland is er steeds op gericht om de technische eisen
zo veel mogelijk aan te scherpen teneinde de milieubelasting terug te dringen.
In dat verband wordt ook technisch onderzoek uitgevoerd ter onderbouwing van
scherpere eisen. Naast de eisen aan voertuigen zijn de eigenschappen van de
gebruikte brandstoffen van belang. Hierbij wordt verwezen naar het gestelde
bij de doelgroep raffinaderijen (zie deel II, hoofdstuk 3).Niet alleen technische eisen spelen in een internationale context, ook
fiscale maatregelen inzake het verkeer moeten internationaal worden afgesproken
teneinde concurrentieverstoring en grenseffecten te voorkomen. Duidelijke
voorbeelden zijn in dit verband de accijnzen op motorbrandstoffen (benzine
en diesel, NMP-acties N31, A195) en een mogelijke accijns op kerosine.
Voor de accijnzen op motorbrandstoffen gelden in de EU geharmoniseerde minimumtarieven,
waar de meeste lidstaten, uitgezonderd Luxemburg, overigens ver boven zitten.
Anders dan bij de richtlijnen met betrekking tot de emissie-eisen is in de
EU voor het door de lidstaten aannemen van belastingmaatregelen unanimiteit
vereist. 7.2 Voortgang 1995–1996 7.2.1 InternationaalMet de EG-richtlijn van 10 november 1992, inzake de onderlinge aanpassing
van de wetgeving van de lidstaten betreffende het toegestane geluidsniveau
en de uitlaatinrichting van motorvoertuigen, is de richtlijn uit 1970 gewijzigd.
De EG-richtlijn heeft geleid tot aanscherping van de typekeuringsgrenswaarden
van motorvoertuigen op ten minste vier wielen met ingang van 1 oktober 1995.
Voor alle nieuwe voertuigen gelden deze waarden met ingang van 1 oktober 1996.Eind 1995 heeft de EU een mededeling uitgebracht waarin een aanzet wordt
gegeven om te komen tot een communautaire strategie inzake de beperking van
de CO2-uitstoot door personenauto's en ter verbetering van het
brandstofrendement. Het voorstel bevat een doelstelling voor het gemiddeld
verbruik van 5 liter per 100 km voor alle nieuwe benzine-auto's (diesel: 4,5
liter per 100 km) in het jaar 2005. Uit de grafiek blijkt dat
de emissies van het verkeer en vervoer in de Europese Unie sterk zijn toegenomen:
CO2 met 43% in de periode 1980–1993; de emissies van NOx, fijn stof en vluchtige organische stoffen (VOS) stegen in de periode
1980–1990 met respectievelijk 35%, 32% en 13%. 7.2.2 Nationaal Toelichting indicatorHet aantal voertuigkilometers (personen- en vrachtvervoer) is in 1995
48% hoger dan in 1980. De emissie van CO2 is tussen 1980 en 1995
met 32% toegenomen (van 25 Mton naar 33 Mton). Deze toename wordt veroorzaakt
door de sterke toename van het aantal afgelegde kilometers.De NOx-emissie is, na een stijging tot 1988, inmiddels gedaald
tot onder het niveau van 1980 (van 342 kton in 1980 tot 333,6 kton in 1995).
Drijvende kracht achter deze afname is de verscherping van de EU-normstelling
voor uitlaatgasemissies. Na 1991 is de groei van het aantal voertuigen dat
is uitgerust met een geregelde driewegkatalysator, de belangrijkste verklaring
voor de vermindering van de NOx-emissie.De SO2-emissies zijn na een aanvankelijke daling begin jaren
'80, weer terug op het niveau van 1980. Er is geen duidelijke verklaring voor
deze trend, omdat de onzekerheid in de SO2-emissie door de scheepvaart
nog te groot is.Gegevens over geluid- en stankhinder door het wegverkeer zijn beschikbaar
vanaf 1989. Sinds 1991 is sprake van een daling van het aantal door stank
of geluid gehinderden. De geluidhinder neemt af onder invloed van de aanscherping
van keuringseisen. Verder is het aandeel voertuigkilometers van middelzware
en zware motorvoertuigen in de bebouwde kom afgenomen.De ontwikkeling van de automobiliteit en het goederenwegvervoer vergt
voortdurende aandacht. De toenemende congestie en onveiligheid en het in onvoldoende
mate afnemen van de emissies blijven zorgelijk. De geïntegreerde aanpak
van deze problemen langs de verschillende SVV (Structuurschema Verkeer en
Vervoer)-sporen blijft de enig aangewezen manier de milieubelasting, maar
ook de ruimteproblemen van de mobiliteit, beheersbaar te houden. Daarnaast
is voortgaande externe integratie, in samenhang met verdere decentralisatie
van de beleidsuitvoering, een belangrijke voorwaarde voor succes. De in april
1996 aan de vaste commissie voor Verkeer en Waterstaat aangeboden notitie
met betrekking tot de stand van zaken van de uitvoering van het SVV II bevestigt
de opvatting dat met de gekozen aanpak een aantal belangrijke doelen haalbaar
is. Duidelijk is dat er nog veel werk verzet moet worden.Bij de besluitvorming over nieuwe infrastructuur wordt steeds meer de
nadruk gelegd op de beoordeling van nut en noodzaak en de mogelijkheid van
alternatieven. Door de rijksoverheid wordt bijgedragen aan de keuze van het
tracé en de macro-inpassingsproblematiek. Eén van de meest aansprekende
voorbeelden is de recente besluitvorming over de HSL-Zuid (ondergronds in
het Groene Hart). Ten behoeve van de besluitvorming over de Maasvlakte vindt
een open verkenning plaats. Daarnaast is een bijdrage geleverd aan de verdere
afwikkeling van de Betuweroute en de opstart van de studie naar de noordoostelijke
verbinding van de Betuweroute.Naar aanleiding van de besluitvorming over de PKB-Betuweroute met betrekking
tot het flankerend beleid goederenvervoer wordt in september 1996 de nota
«Transport in balans» aan de Tweede Kamer aangeboden. In deze
nota wordt een goederenvervoerbeleid – ten aanzien van rail, weg, binnen-
en kustvaart – geformuleerd dat rekening houdt met zowel leefbaarheids-
als bereikbaarheidsdoelen uit het SVV II. Zo worden er bijvoorbeeld voorstellen
gedaan om een voldoende benutting van de Betuweroute te bewerkstelligen. Roetmeting dieselvoertuigen (NMP-actie A190)De uitbreiding van de algemene periodieke keuring (APK) met een roetmeting
voor dieselvoertuigen, oorspronkelijk gepland op 1 januari 1996, is uitgesteld
tot vermoedelijk 1 januari 1997. De belangrijkste oorzaak van de vertraging
is dat de ontwikkeling van roetmeters, gericht op betrouwbaar
en reproduceerbaar kunnen meten van de roetuitstoot, meer tijd kostte. Daarnaast
bleek het nodig te onderzoeken in hoeverre het roetmeten gevolgen heeft voor
de arbeidsomstandigheden van het werkplaatspersoneel en de milieuhinder voor
de omgeving van het keuringsbedrijf. Een oplossing voor problemen op dit gebied
zou kunnen zijn keuringsinstanties de optie te bieden geen dieselvoertuigen
te keuren. Stimulering zuinige auto in de BPM (NMP-actie N35)De werkgroep «Vergroening van het fiscale stelsel» heeft de
mogelijkheden verkend om de aanschaf van zeer zuinige auto's te bevorderen
door een korting op de Belasting voor Personenauto's en Motorrijwielen (BPM).
Een standpunt ten aanzien van fiscale maatregelen op het gebied van zuinige
en schone auto's is opgenomen in het belastingplan '97 en de beleidsnota Voertuigtechniek
en brandstoffen (Milieu). Terugdringing gebruik zakenautoDe werkgroep «Vergroening van het fiscale stelsel» heeft in
hun tweede rapportage de technische mogelijkheden verkend om het gebruik van
de auto voor zakelijke reizen terug te dringen (NMP 2-actie, blz. 144). Nota Luchtverontreiniging en LuchtvaartHet afgelopen jaar was gericht op de uitvoering van de nota Luchtverontreiniging
en Luchtvaart (1995). De discussie over luchtvaartemissies in Klimaatverdragkader
wordt belangrijker. Nederland speelt een belangrijke rol bij studies naar
heffingen. Het internationale draagvlak voor accijns op kerosine en BTW op
vliegtickets neemt toe maar er is nog onvoldoende zicht op concreet resultaat
op korte termijn.Omdat de ICAO nog steeds geen besluit heeft genomen tot aanscherping van
de NOx-emissienorm, zal worden nagegaan hoe in EU-verband, eventueel
tijdens het Nederlandse voorzitterschap, stappen kunnen worden ondernomen.
In het nieuwe werkprogramma besteedt de ICAO meer aandacht aan brandstofverbruik
en CO2-emissie. Met de Nederlandse luchtvaartsector worden harde
afspraken gemaakt over de wijze waarop zij bijdraagt aan de realisatie van
het emissiebeleid. Hierover is begin 1996 overleg gestart met de luchtvaartsector. TRANSACTIEIn het project TRANSACTIE (voorheen IMAGO) zoeken overheid en bedrijfsleven
naar mogelijkheden om de milieudoelstellingen voor het wegtransport dichterbij
te brengen. Inmiddels worden met circa 20 bedrijven voorbeeldprojecten (pilots)
uitgevoerd. Deze pilots illustreren wat de mogelijkheden zijn om emissiereductie
te realiseren via het verbeteren van de efficiency. Daarnaast is de TRANSACTIE-scan
ontwikkeld. Met deze scan kunnen vervoerende en verladende bedrijven met behulp
van een externe adviseur de mogelijkheden nagaan om het aantal ritkilometers
te reduceren of energiebesparing te realiseren. Bij een aantal proefbedrijven
is aangetoond dat de (kosten)besparingen kunnen oplopen tot 15%. Tijdens de
scan kan tevens aandacht worden besteed aan uitrusting en onderhoud van het
gebruikte materieel en het rijgedrag van de chauffeurs. Het Ministerie van
V&W bereidt op dit moment een stimuleringsregeling voor ter financiering
van die scan. Het project TRANSACTIE wordt in 1997 beëindigd. De activiteiten
lopen evenwel na 1997 door via de betrokken lijnorganisaties (zie § 7.3.2). Decentralisatie verkeers- en vervoerbeleidIn april 1996 hebben de Ministeries van V&W en BiZa, het IPO en de
VNG het convenant «Verkeer en Vervoer: Regionaal, Decentraal, Integraal»
(VERDI) ondertekend. Het convenant richt zich op de herverdeling van taken
en bevoegdheden in het verkeers- en vervoerbeleid.De inhoud van het convenant wordt vertaald naar een wetsvoorstel «Planwet
verkeer en vervoer». Deze planwet krijgt voornamelijk een procesgericht
karakter. De bedoeling is om besluitvorming over de planwet in deze kabinetsperiode
af te ronden. Inhoudelijke aspecten, waaronder milieu, worden separaat uitgewerkt.
Het convenant komt in de plaats van de oorspronkelijk voorgenomen uitvoeringsnotitie
«Naar een lokaal en regionaal verkeersbeleid» (NMP-actie
N88). SchipholDe PKB-procedure Schiphol en omgeving werd in het najaar 1995 afgerond.
De zoneringsprocedure (aanwijzingen op basis van de Luchtvaartwet) wordt in
het najaar van 1996 afgerond. Medio 1996 is aan de Tweede Kamer een voortgangsrapportage
aangeboden, waarin verslag is gedaan van de stand van zaken rond de uitvoering
van de PKB-Schiphol en omgeving. Zoals hierbij aan de Kamer is gemeld, verloopt
de groei van het vliegverkeer op Schiphol aanzienlijk sneller dan was voorzien
in de PKB. Hierdoor zal de grens van 44 miljoen reizigers per jaar veel eerder
worden bereikt. Ook zal op zeer korte termijn de maximumgeluidscapaciteit
van het vierbanenstelsel zijn bereikt. Dit betekent dat aanvullende instrumenten
ingezet en ontwikkeld dienen te worden en dat aan handhaving van de geluidzones
de hoogste prioriteit moet worden toegekend. HSL-Zuid (NMP-actie A197)Op 3 mei 1996 heeft het Kabinet een besluit genomen over de aanleg van
een hogesnelheidsrailverbinding tussen de Belgische grens en Amsterdam. Op
korte termijn kan met de daadwerkelijke aanleg worden begonnen.Vanaf 2004 zullen hogesnelheidstreinen van deze nieuwe lijn gebruik maken.
Door de toepassing van nieuwe boortechnieken is doorsnijding van het Groene
Hart vermeden. In de PKB HSL-Zuid is aangegeven dat, om de substitutiedoelstelling
van Schiphol (5 miljoen reizigers in 2015) te halen, aanvullend flankerend
beleid essentieel is. In dit kader blijft het Kabinet zich inspannen voor
een mondiale heffing op kerosine en opheffing van de BTW-vrijstelling op vliegtickets,
zie ook de eerder vermelde nota Luchtveronteriniging en Luchtvaart. Doelgroepmanagement Verkeer en VervoerIn de eerste helft van 1996 is het functioneren van het doelgroepmanagement
Verkeer en Vervoer geëvalueerd. De doelgroeporganisaties zijn in het
algemeen tevreden over de gang van zaken. 7.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 7.3.1 InternationaalNederland streeft naar de verbetering van voertuigtechniek in EU-verband
(NMP-actie N36). In dit kader zijn de onderstaande ontwikkelingen
te melden:– In vervolg op het Auto-Oil-Programma wordt in EU-kader gewerkt
aan een verdere stapsgewijze aanscherping van de luchtemissie-eisen voor
personenauto's, bestelauto's en vrachtauto's, die per 2000 en 2005 in werking
moeten treden. Voor personenauto's is reeds een voorstel verschenen. Het voorstel
voor bestelauto's volgt later in 1996 en dat voor vrachtwagens en bussen wordt
begin 1997 verwacht. Nederland zal de voorstellen toetsen aan het beginsel
van Best Available Technology.– Op EU-niveau wordt gewerkt aan de aanscherping van de emissie-eisen
voor bestelauto's naar analogie van de meest recente aanscherping van de typekeuringseisen
voor personenauto's per 1996. Afhankelijk van de communautaire besluitvorming
zal deze richtlijn naar verwachting in het najaar van 1996 worden vastgesteld.– Ook wordt momenteel gewerkt aan een Europese kaderrichtlijn inzake
brandstofspecificaties. Het Commissievoorstel terzake is reeds verschenen.
De Nederlandse inzet is erop gericht om te komen tot een aanzienlijke verbetering
ten opzichte van de huidige eigenschappen. In combinatie met de beoogde aanscherping
van de emissie-eisen voor voertuigen komen deze brandstoffen tegemoet aan
de in het milieubeleid gestelde doelen.– Ten slotte is op EU-niveau een voorstel in voorbereiding voor
een richtlijn met betrekking tot typekeuring voor de geluidproductie van banden
teneinde het hierdoor veroorzaakte lawaai te beperken. Dit voorstel wordt
eind 1996 verwacht.Tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de EU is het doel van Nederland
in de eerste plaats om – in de betreffende EG-richtlijn – zo veel
mogelijk voortgang te verkrijgen in de bepaling van de aangescherpte normen
voor luchtverontreinigende emissies van personenauto's, lichte en zware bestelauto's
en vrachtauto's. Eén en ander is afhankelijk van het tijdstip waarop
de Commissie met voorstellen komt. 7.3.2 Nationaal programmaVoor de langere termijn zal bij het personenverkeer vanuit een duurzaamheidsconcept
verder nagedacht worden over toekomstige transportsystemen en -systematieken,
in samenhang met de ontwikkelingen in de ruimtelijke ordening. De resultaten
van de visievorming over mobiliteit en infrastructuur zullen worden ingebracht
bij komende nota's. Ook over de functie van het goederenvervoer in Nederland
en Europa (economisch, ruimtelijk, milieuhygiënisch en maatschappelijk)
en over de daarbij behorende structuur gaat de gedachtenvorming en discussie
voort. Beleidsnota Voertuigtechniek en brandstoffen (Milieu)In de beleidsnota Voertuigtechniek en brandstoffen (Milieu) van september
1996 (NMP-actie N28) zal het beleid van het Kabinet worden vastgelegd
dat zich richt op emissiereductie in het wegverkeer door verbetering van voertuigen
en van brandstoffen. In deze nota staat techniek centraal; techniek die ertoe
moet leiden dat personenauto's, vrachtauto's, trekkers, bestelauto's en bussen
schoner, zuiniger en stiller worden. Het maatregelenpakket zou onder meer
kunnen bestaan uit emissienormstelling, technologieprogramma's, fiscale en
financiële stimulering en voorlichting. Project Verkeer, Milieu en Techniek (VMT)Als vervolg op het VNO/NCW-rapport «Nieuwe hoop voor morgen II»
is het project Verkeer, Milieu en Techniek gestart. Het betreft een gezamenlijk
project tussen de overheid en en het bedrijfsleven. In het project worden
ten minste negen maatregelen uitgewerkt die gericht zijn op het terugdringen van emissies van het wegverkeer in Nederland door middel
van voertuigtechnologie. Deelnemers in VMT zijn de ANWB, Bovag, RAI, KNV,
TLN, Midnet, VNO/NCW en de Ministeries van EZ, V&W en VROM. In 1997 zal
voor het gros van de geselecteerde kansrijke maatregelen, zoals de invoering
van econometers en cruisecontrol in nieuwe en bestaande auto's, het vergroten
van het LPG-aandeel in de brandstofmix en het op gas overschakelen van het
stads- en streekvervoer, het overleg met de betrokken (markt)partijen tot
besluitvorming hebben geleid. Korte ritten projectIn overleg met de ANWB en het Ministerie van V&W wordt bezien of het
mogelijk is een gezamenlijke campagne te starten gericht op het terugdringen
van korte autoritten. Naar verwachting zal hierover in het najaar van 1996
meer duidelijkheid ontstaan. AccijnzenDe ontwikkelingen van de accijnzen op autobrandstof in onze buurlanden
worden betrokken in de afweging of er al dan niet een mogelijkheid bestaat
om de in het NMP 2 genoemde reële verhoging van de accijnzen, naast de
indexering voor de inflatie, door te voeren. Accijnsverhogingen in de buurlanden
vragen daarom onze constante aandacht. Beperking maximumsnelheden (NMP-actie N34)Aan de hand van de binnenkort te verwachten evaluatienota rijsnelhedenbeleid
1996 zullen aan de Tweede Kamer voorstellen worden gedaan over de nadere uitvoering
van het snelhedenbeleid. Koop Zuinig Rij ZuinigHet nieuwe meerjarenprogramma Koop Zuinig Rij Zuinig zal meer doelgroepgerichte
acties voor een energiebewuster gedrag bij de automobilist ondersteunen. Speciale
aandacht krijgen instrumenten in het voertuig die direct een terugmelding
geven aan de bestuurder over het brandstofverbruik: econometer, cruise-control
en boardcomputer kunnen 5–10% besparing in brandstofverbruik opleveren. TRANSACTIEDe activiteiten in het kader van het project TRANSACTIE worden in 1997
voortgezet. In samenwerking met de koepelorganisaties en met behulp van de
subsidieregeling Energie- en Milieu-efficiency Goederenvervoer (SMEG), die
het Ministerie van V&W op dit moment voorbereidt, zal een toenemend aantal
bedrijven de TRANSACTIE-scan uitvoeren. Omdat het vervoer met bestelwagens
een opmerkelijke groei vertoont, zal hier expliciete aandacht aan worden besteed.
Ook zal aandacht worden besteed (onder andere met de FOCWA en de RAI) aan
de ontwikkeling van opleggers en de opbouw van vrachtwagens teneinde het effectieve
laadvermogen te vergroten (door slimme compartimentering en lichtgewichtconstructies). Toekomst Nederlandse Luchtvaart Infrastructuur (TNLI)Het project TNLI is gericht op de totstandkoming van een beleidsvisie
op de toekomst van de Nederlandse luchtvaartinfrastructuur. In opdracht van
V&W, VROM en EZ wordt een analyse uitgevoerd van mogelijke toekomstige
ontwikkelingen en de effecten daarvan voor milieu, externe veiligheid,
bereikbaarheid en economie. Het Kabinet zal begin 1997 een perpectievennota
uitbrengen, waarin de consequenties van diverse beleidsopties nader zijn uitgewerkt.
Uiteindelijk zal het beleid moeten uitmonden in een nieuw structuurschema
Burgerluchtvaartterreinen. HSL-Zuid en HSL-Oost (NMP-actie A197)Sinds juni 1996 rijdt de Thalys tussen Amsterdam en Parijs. In Nederland
en België rijdt deze hogesnelheidstrein over bestaand spoor, vanaf de
Frans/Belgische grens tot aan Parijs via een hogesnelheidslijn, waar snelheden
tot 300 km/u gehaald kunnen worden. Momenteel wordt de lijn doorgetrokken
naar Brussel. Naar verwachting zal in 2004 het Nederlandse deel van de hogesnelheidslijn
gereedkomen. Het aantal internationale passagiers wordt dan geschat op 6,6
miljoen per jaar; voor het binnenlands medegebruik wordt het aantal passagiers
geraamd op 6,3 miljoen per jaar.Voor de HSL-Oost is inmiddels de PKB-procedure gestart. Milieubeleidsplan voor de Scheepvaart II (MBS-II)In februari 1996 is formeel gestart met de uitwerking van het MBS-II.
De bijdrage vanuit VROM heeft betrekking op de bijdrage van de binnenvaart
aan de thema's klimaatverandering en verstoring. Naar verwachting zal het
MBS-II najaar 1996 aan de Kamer worden aangeboden. 8 BOUWDe doelgroep bouw omvat alle branches in de bouwnijverheid, opdrachtgevers,
ontwerpers en (technisch) adviseurs, de uitvoerende bouwbedrijven, toeleveranciers
van bouwproducten, installateurs, afbouwers en slopers, alsmede de voor de
bouw werkzame intermediaire partijen.De belangrijkste primaire milieuaspecten van het productieproces betreffen
het grondstoffenverbruik en het bouw- en sloopafval. De exploitatie van de
gebouwde omgeving als geheel neemt een groot deel van het nationaal energieverbruik
voor haar rekening en draagt dus aanzienlijk bij aan de CO2-problematiek. 8.1 Internationale contextAls gevolg van het lokale karakter en de cultuurgebondenheid van de bouw
en ruimtelijke ordening is er sprake van diversiteit in de internationale
ontwikkelingen in de bouw. In Denemarken en Duitsland is de ontwikkeling op
het terrein van duurzaam bouwen enigszins vergelijkbaar met de Nederlandse
situatie. Internationaal zijn voor het Nederlandse milieubeleid van betekenis
de mondiale milieuprogramma's en afspraken, zoals Agenda 21, de afspraken
in het kader van het mondiale bossenbeleid en de reductie van CFK's waaraan
ons land zich heeft gecommiteerd.In EU-kader is sprake van een groot aantal relevante richtlijnen, zoals
de richtlijn bouwproducten (1989, gewijzigd in 1993) die ingaat op de bepalingen
voor de EC-markering van bouwproducten. Daarnaast is het Vijfde MAP van de
EU van betekenis voor de bouwnijverheid respectievelijk bouwindustrie. Relevante
onderwerpen hierin zijn: natuurlijke hulpbronnen, afvalpreventie en beheersing
van vervuiling, energiebesparing, transportinfrastructuur, stedelijke locatiekwaliteit,
en gezondheidsaspecten die verband houden met het bouwen.Op EU-niveau functioneert een aantal op milieu- en/of bouwzaken gerichte
commissies en actieprogramma's, onder andere ten aanzien van bouw- en sloopafval,
recycling en energie.Binnen Nederland verzorgt het EG-Beraad voor de Bouw (EGBB) de voorlichting
met betrekking tot het Europese bouwbeleid. Daarnaast tracht het EGBB invloed
uit te oefenen op het Europese beleid. 8.2 Voortgang 1995–1996 8.2.1 InternationaalOp basis van een verkenning van activiteiten en beleid met betrekking
tot duurzaam bouwen in EU-verband (medio 1996), heeft het Milieuberaad Bouw
het initiatief genomen na te gaan in hoeverre de geïntegreerde aanpak
van het milieubeleid gericht op de bouw en gebouwde omgeving model kan staan
voor een Europese aanpak. Europese ministerconferentie duurzame volkshuisvestingOp initiatief van de Deense Minister voor volkshuisvesting is in april
1996 in Kopenhagen de eerste Europese ministerconferentie over «sustainable
housing policies» gehouden. De conferentie is georganiseerd in samenwerking
met het Ministerie van VROM. Centraal in deze conferentie stond het uitwisselen
van basisinformatie en ideeën en het leggen van een basis voor internationale
samenwerking. De 22 deelnemende landen hebben in de slotverklaring van de
conferentie een aantal prioritaire thema's vastgesteld en afspraken gemaakt
over onderzoek naar verbetering van de nationale informatievoorziening
en internationale uitwisseling van gegevens. De dialoog met marktpartijen
wordt gestart dan wel gecontinueerd. Op ministerieel niveau zal informatie-uitwisseling
plaatsvinden, onder meer middels voortgangsverslagen. Europees energieprogramma SAVE IIIn september 1996 is het voorstel van de Europese Commissie voor het Europese
energieprogramma SAVE II goedgekeurd, zij het met een lager budget dan voorgesteld.
Het programma bevat onder meer acties ter bevordering van energiebeheer op
regionaal en stedelijk niveau, waaronder gebouwrenovatie met gebruikmaking
van energiebesparende maatregelen, energiemanagement van woongebouwen, vervanging
van gebouwcomponenten, koppeling van certificering van gebouwen en methoden
voor verwarming en koeling. Tweede VN Wereld Habitat ConferentieIn juni 1996 vond in Istanbul de Tweede VN Wereld Habitat Conferentie
plaats. De conferentie bouwt voort op Agenda 21 en heeft geresulteerd in een
slotdocument, in belangrijke mate gewijd aan duurzaam bouwen en wonen, in
het bijzonder in steden. Parallel aan de conferentie zijn tal van bijeenkomsten
georganiseerd voor de private sector, lokale overheden en NGO's. Ook hier
stond het thema «duurzame steden» centraal. Vanuit de gehele wereld
zijn concrete voorbeelden gepresenteerd van bijdragen aan duurzame menselijke
nederzettingen. Over de consequenties voor Nederland van de aanbevelingen,
verwoord in het mondiale actieprogramma Habitat Agenda, zal in 1997 aan de
Tweede Kamer worden gerapporteerd. Nederland zal onder meer een bijdrage leveren
aan het mondiale indicatorenprogramma en het voortgezette VN-initiatief tot
selectie van voorbeeldprojecten. 8.2.2 Nationaal Toelichting indicatorAls representanten voor de milieubelasting van de bouwnijverheid en de
bouwinstallatiebedrijven zijn indicatoren opgenomen voor CFK-11 en gestort
bouw- en sloopafval.Naast de milieubelasting is ook een maat voor de economische activiteit
van de doelgroep opgenomen, namelijk de bruto investeringen in woningen, gebouwen
en grond-, weg- en waterbouwkundige werken. Opgemerkt dient te worden dat
de indicator geen volledig beeld geeft, aangezien de bouwvolumewaarde alleen
betrekking heeft op nieuwbouw en op dat deel van het onderhoud dat als investering
wordt aangemerkt, en dus niet op regulier onderhoud.De bouwvolumewaarde is in de periode 1980–1995 met 6% gestegen.Het gebruik van CFK-11 voor de productie van isolatie-zachtschuim, is
in de periode 1980–1995 tot 0 gereduceerd. Dit is het gevolg van het
CFK-actieprogramma.De hoeveelheid bouw- en sloopafval dat voor eindverwerking (met name storten
en verbranden) wordt aangeboden laat sinds 1985 een sterke daling zien. In
de periode 1985–1995 is de hoeveelheid met 80% gedaald, van 6,2 Mton
naar 1,2 Mton. Deze afname wordt veroorzaakt door een sterke toename van het
hergebruik en nuttig toepassen van bouw- en sloopafval. Evaluatie Beleidsverklaring Milieutaakstellingen BouwDe uitvoering van de taakstellingen, zoals opgenomen in de Beleidsverklaring
Milieutaakstellingen Bouw 1995 (BMB '95), geschiedt door de partijen vertegenwoordigd
in het Milieuberaad Bouw (MBB). In 1995 is de voortgang van de uitvoering
geëvalueerd. Hieruit is naar voren gekomen dat de bedrijfstak bouw en
de organisaties rondom de bouw zeer veel activiteiten hebben ontplooid in
het kader van de BMB'95. De betrokkenheid van de (markt)partijen is groot;
zowel de vraag naar als het aanbod van oplossingen groeit. Er zijn echter
nog veel kennislacunes: bij veel (markt)partijen, waaronder opdrachtgevers,
gebouwgebruikers en woonconsumenten zijn de opties nog onvoldoende bekend.
Voorts vormt het gebrek aan concrete monitoringgegevens een belemmering voor
het versterken van de aansturing. In 1996 is besloten de voorgenomen actualisatie
van de beleidsverklaring aan te houden tot eind 1996 en af te stemmen met
de ontwikkeling van de langetermijnstrategie Duurzaam Bouwen.Voortgang MBB-projecten:– In 1995 is de uitvoering van het afsprakenpakket «Waterbesparende
voorzieningen in de bouw» voltooid.– In 1995 is het MBB-project «20% meer hout in de bouw»
afgerond met een actieprogramma van 36 acties; tegelijkertijd is de uitvoering
daarvan, met de betrokken branches, gestart.– De uitvoering van het actieplan «Milieumaten in de bouw»
is medio 1996 gestart. Het omvat onder meer de verdere ontwikkeling en acceptatie
van de meetmethode en de vergroting van vraag en aanbod van milieugerichte
productinformatie.– Begin 1996 hebben de deelnemende bouwpartners in het actieplan
«Aansluitende milieuzorg voor de bouw», gebaseerd op de uitkomsten
van het gelijknamige MBB-project, de uitvoering ter hand genomen (circa 40
acties met een doorlooptijd van 3 jaar).– In 1995 is het MBB-project «Duurzaam beheer van de bestaande
woningvoorraad» gestart. In dit kader zullen stimulansen worden ontwikkeld
voor gebouweigenaren en -beheerders om de relatieve achterstand met betrekking
tot het doorvoeren van duurzaam bouwen in onderhoud en renovatie te bevorderen.– In 1996 is het MBB-project «Duurzaam Bouwen in het onderwijs
en opleidingen in Duurzaam Bouwen» van start gegaan. Groen beleggenBegin september 1996 is de Regeling Groenprojecten (januari 1995) uitgebreid
met de categorie «duurzaam gebouwde woningen». Via financiers
die in het kader van de Regeling Groenfondsen zijn aangewezen kan een hypothecaire
lening voor een duurzaam gebouwde woning worden verstrekt tegen gunstige voorwaarden.
Ten behoeve van de regeling is een meetlat ontwikkeld, die tot doel heeft
aan te geven onder welke technische voorwaarden een woning duurzaam is in
de zin van de Regeling Groenprojecten. Plan van Aanpak Duurzaam BouwenIn deel I, § 2.4 van dit MP wordt de voortgang op het gebied
van duurzaam bouwen beschreven. De geformuleerde NMP-acties ten aanzien van
extra maatregelen energiebesparing (NMP-actie N43, A208) zijn integraal
in het plan van aanpak opgenomen onder het speerpunt «energie». Kwaliteit op locatie (NMP-actie N42)Doel van het project «Kwaliteit op locatie» is het bevorderen
van hoogwaardige kwaliteit op de VINEX-locaties door middel van uitwisseling
van kennis en ervaring met lokale bestuurders, ontwerpers, marktpartijen en
belangenorganisaties. Een viertal thema's staat centraal bij de activiteiten
van het project: (a) duurzaam bouwen, wonen en stedebouw; (b) het nieuwe wonen
en bouwen in hogere dichtheden (c) de relatie tussen bestaand en nieuw stedelijk
gebied en ontsluiting van de locaties; (d) proceskwaliteit: samenwerking tussen
overheid en marktpartijen. Kennis en ervaring worden uitgewisseld aan de hand
van: conferenties en workshops, publicaties (werkboek en brochurereeks) en
«synergieprojecten» bij zes VINEX-locaties (Eindhoven, Groningen,
Houten, Nijmegen, Twente en Zaanstad) waarin afspraken zijn gemaakt over de
kwaliteitsambities. De hierbij opgedane ervaringen worden actief uitgedragen
naar andere locaties.Ook worden in kader van het project onderzoeken verricht. Onlangs is de
stand van zaken geïnventariseerd in 120 VINEX-locaties rond thema's als
ruimtegebruik/bebouwingsdichtheden, woningdifferentiatie en duurzaam bouwen.
Ten aanzien van duurzaam bouwen blijkt dat 95% van de locaties hieraan aandacht
besteedt. Het onderwerp energiebesparing scoort daarbij het hoogst. BouwstoffenbesluitOp 30 november 1995 is het Bouwstoffenbesluit bodem- en oppervlaktewaterenbescherming
gepubliceerd. Het bijbehorende eerste deel van de uitvoeringsregeling is gepubliceerd
op 21 december 1995. Fase 1 van het Bouwstoffenbesluit is op 1 januari 1996
in werking getreden en is van toepassing op steenachtige bouwstoffen die na
1 juli 1996 in of op de bodem of het oppervlaktewater worden gebracht. Bouwstoffen
die vanaf dat moment worden aangebracht in werken (zoals bijvoorbeeld ophogingen,
wegen, dijken en gebouwen), mogen niet met de bodem worden vermengd en moeten
in de sloopfase (als het werk niet meer wordt onderhouden of geen functie
meer heeft) worden verwijderd. Aan het gebruik van schone grond (grond die
voldoet aan de eisen die in het Bouwstoffenbesluit zijn gesteld) wordt de
voorwaarde gesteld dat de gebruiker moet kunnen aantonen dat deze grond schoon
is.Op 1 juli 1998 worden alle voorschriften van het Bouwstoffenbesluit van
toepassing. In de tussenliggende periode geldt het IPO-interimbeleid dat van medio 1995 tot begin 1996 in alle provincies is geïmplementeerd.
In 1997 zal het resterende deel van de uitvoeringsregeling worden gepubliceerd.De ontwikkeling van erkende kwaliteitsverklaringen conform het Bouwstoffenbesluit
is van belang voor de uitvoerbaarheid. In 1996 zijn VROM en IPO twaalf pilotstudies
gestart ter ontwikkeling van dergelijke kwaliteitsverklaringen. Hierbij wordt
aangesloten op de in 1995 door de Stichting Bouwkwaliteit in opdracht van
VROM uitgegeven «Handreiking kwaliteitsverklaringen in het kader van
het Bouwstoffenbesluit», waarin de systematiek en procedures rond het
tot stand komen van kwaliteitsverklaringen en beoordelingsrichtlijnen zijn
beschreven.Ter tijdige actualisering van het Bouwstoffenbesluit en het IPO-interimbeleid
zullen beide in 1997 worden geëvalueerd door de Ministeries van VROM
en V&W en het IPO. Bouw- en sloopafvalIn het Besluit stortverboden afvalstoffen (Stb. 1995, 345) is het stortverbod
bouw- en sloopafval opgenomen. Het stortverbod voor herbruikbaar bouw- en
sloopafval zal, aansluitend op de certificering van een voldoende aantal sorteerbedrijven
van bouw- en sloopafval, vóór eind 1996 in werking treden. Het
streven is om zo spoedig mogelijk in aansluiting daarop een stortverbod voor
verbrandbaar bouw- en sloopafval in werking te laten treden. Hiermee zal ook
de directe toepassing van onbewerkt bouw- en sloopafval worden verboden.In 1994 bedroeg het percentage hergebruikt bouw- en sloopafval circa 70%.
In verband met het komende stortverbod bouw- en sloopafval is het Implementatieplan
Bouw- en Sloopafval in 1995 herzien en geactualiseerd. Het Implementatieplan
bevat als doelstellingen 5% preventie en 90% hergebruik van het nog vrijkomende
bouw- en sloopafval in het jaar 2000. De taakstellingen zijn uitgewerkt in
circa 50 acties en toegedeeld aan de marktpartijen. In samenwerking tussen
overheden, woningbouwcorporaties, bedrijfsleven en milieubeweging worden de
taakstellingen zo veel mogelijk marktconform gerealiseerd. Energiebesparing RijkshuisvestingTen aanzien van energie-efficiencyverbetering in rijksgebouwen geldt een
doelstelling van 20% voor de periode 1989–2000. Hiervan is 17% te bereiken
in bestaande panden en 3% door strengere eisen aan nieuwbouw. Volgens de in
november 1995 uitgevoerde tussenevaluatie is deze doelstelling – bij
ongewijzigde omstandigheden – haalbaar. Cruciaal voor de realisering
van het vereiste structurele energiebeheer is een forse inzet en betrokkenheid
van de gebruikers van rijksgebouwen. Tussen de Ministeries en de Rijksgebouwendienst
heeft hierover rond de zomer van 1996 nader overleg plaatsgevonden in het
kader van de evaluaties van de EER-convenanten. Gelet op de al behaalde resultaten
van eerdere energiebesparingsprogramma's lijkt het plafond van besparing zonder
te veel negatieve gevolgen, zoals kosten, materiaalverspilling en gevolgen
voor de bedrijfsvoering van rijksdiensten, in zicht. De grenzen van dit «kantelpunt»
worden momenteel voor verschillende gebouwsoorten nader verkend.De Rijksgebouwendienst initieert en stimuleert innovatieve energiebesparingstechnieken,
die betrekking hebben op het gebouw, het gebruik en de installatie. Momenteel
zijn onder meer projecten in uitvoering die gebruik maken van daglichtgeregelde
kunstverlichting, warmte- en koudeopslag en photovoltaïsche cellen. Duurzaam geproduceerd houtHet Convenant Tropisch Hout is eind 1995 afgelopen. Het overleg tussen
de partners, zo mogelijk aangevuld met niet-gouvernementele organisaties,
zal worden voortgezet in regelmatig overleg, onder leiding van het Ministerie
van LNV. Daarnaast is op initiatief van het bedrijfsleven en met steun van
de overheid de Stichting Keurhout opgericht met ingang van 1 april 1996,
met als doelstelling het opzetten en beheren van een keurmerksysteem en het
beoordelen van de certificaten van oorsprong. Getracht wordt om eind 1996
duurzaam geproduceerd hout, voorzien van een keurmerk, op de Nederlandse markt
te brengen. Momenteel zijn onderhandelingen hierover met de overheid en leveranciers
in diverse tropische en niet-tropische landen gaande. 8.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 8.3.1 InternationaalIn de tweede helft van 1997 zal Nederland als gastland optreden voor een
tweede Europese ministerconferentie over duurzame volkshuisvesting. De conferentie
wordt in samenwerking met het Poolse Ministerie van volkshuisvesting en ruimtelijke
ordening voorbereid.In het EU-project Bouw- en Sloopafval is als centrale doelstelling de
vermindering van de hoeveelheid van deze groep afvalstoffen geformuleerd,
waarbij prioriteit wordt gegeven aan het hergebruik of de recycling van grondstoffen.In EU-verband wordt, op initiatief van Nederland, overlegd om tot samenwerking
te komen op het gebied van houtcertificering (NMP-actie N44). Tot
op heden verloopt dit overleg zeer stroef en is vooruitgang beperkt tot het
uitwisselen van informatie. De internationale discussies over houtcertificering
vinden met name plaats in het Intergovernmental Panel on Forests, zie hiervoor
deel I, § 4.5. 8.3.2 Nationaal programma Duurzaam Bouwen in standaardbestekssystematiek (NMP-actie
N39)De standaardbestekssystematiek voor de woning- en utiliteitsbouw zal worden
aangevuld met een module, gekoppeld aan het Nationaal Pakket Duurzaam Bouwen,
ter stimulering van duurzaam bouwen. De module is eind 1997 gereed. De bedoeling
is de bouwpartners via de module toegang te geven tot relevante en actuele
milieu-informatie waarmee rechtstreekse doorvoering van concrete duurzaam
bouwen-opties op bouwprojectniveau mogelijk wordt. Kosten van duurzame uitbreidingsplannenOp initiatief van de VNG ontwikkelen de VNG en VROM in samenwerking met
een aantal grote en middelgrote gemeenten een methodiek voor het inhoudelijk
afwegen en bepalen van de kosten van duurzame uitbreidingsplannen (gereed
einde 1996/begin 1997). Uitvoering Plan van Aanpak Duurzaam BouwenIn het uitvoeringstraject van het Plan van Aanpak Duurzaam Bouwen (zie
ook deel I, § 2.4) zijn, tezamen met de marktpartijen, activiteiten gestart
in het kader van de volgende speerpunten: – langetermijnstrategie duurzaam bouwen In 1997 zal
een evaluatie van het Plan van Aanpak plaatsvinden en zal een langetermijnperspectief
worden uitgebracht voor nieuwe ontwikkelingen ten aanzien van duurzaam bouwen.
Dit zal de richting aangeven voor investeringen in kennis, onderzoek en experimenten.
In het perspectief zal aandacht worden besteed aan de internationale positionering,
mogelijkheden voor bouwtechnologische innovaties, doorwerking van milieudoelstellingen
voor de sector en verdere integratie van het rijksbeleid met betrekking tot
de inrichting van de leefomgeving.– benadering woonconsument Een per 1 mei 1997 te openen
Milieu Informatiepunt voor Consumenten (MIC, zie ook deel II, § 6.3.2)
zal – in aanvulling op de kennisverspreiding gericht op de bouwwereld
(aanbodzijde) – kennis en informatie over duurzaam bouwen, wonen en
woningonderhoud kunnen leveren aan woonconsumenten.– bouwregelgeving In de regelgeving op gebouw- en bouwproductniveau
zullen aanpassingen worden doorgevoerd op basis waarvan minimum duurzaamheidseisen
kunnen worden voorgeschreven, stimulansen kunnen worden gegeven en belemmeringen
worden weggenomen. Concreet betreft het: – een wijziging van de Woningwet met toevoeging van de grondslag
«milieu» (oktober 1997); – evaluatie van de energieprestatienorm (medio 1997); – onderzoek naar mogelijkheden voor het invoeren van een waterprestatienorm
(1997); – voorschriften in het Bouwbesluit ten aanzien van gezondheidschadelijke
stoffen.– Informatiepunt Duurzaam Bouwen Najaar 1996 starten
de Stichting Bouwresearch, de Novem en de Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting
een nationaal Informatiepunt Duurzaam Bouwen, opgezet met ondersteuning van
VROM.– Tijdelijke Stimuleringsregeling Duurzaam Bouwen Begin
1997 zal de uitvoeringsvoortgang van de Tijdelijke Stimuleringsregeling Duurzaam
Bouwen worden gepeild.– Convenant Duurzaam Bouwen Eind 1996 zal, als preambule
tot een voorgenomen convenant Duurzaam Bouwen, naar verwachting een intentieverklaring
inzake duurzaam bouwen worden getekend door de overheid, de woningbouwkoepelorganisaties
NWR/NCIV, EnergieNed, NOVEM en de Woonbond. 9 AFVALVERWIJDERINGSBEDRIJVENDe doelgroep afvalverwijderingsbedrijven omvat de organisaties die beleidsmatig
en/of bedrijfsmatig betrokken zijn bij de verwijdering van afvalstoffen. Afval
wordt door verwijderingsbedrijven ingezameld, voor hergebruik geschikt gemaakt,
verbrand of gestort. De uitvoering van het beleid wordt voorbereid in overleg
met de doelgroep via een aantal intermediaire organisaties. 9.1 Internationale contextIn toenemende mate wordt het nationale afvalstoffenbeleid beïnvloed
door internationale kaders. Dit geldt met name voor de regelgeving die vastgesteld
wordt door de Europese Unie. Deze ontwikkelingen maken dat de verwijdering
van afvalstoffen steeds meer in een internationale context moet worden gezien.
Vanuit deze context van harmonisering is er niet of nauwelijks ruimte voor
nationaal beleid dat afwijkt van het EU-beleid.Belangrijke Europese richtlijnen die de afgelopen jaren tot stand zijn
gekomen zijn de kaderrichtlijn afvalstoffen (1991), de richtlijn gevaarlijke
afvalstoffen (1994), de richtlijn voor de verbranding van stedelijk afval
(1989) en de richtlijn voor de verbranding van gevaarlijke afvalstoffen (1994).
Daarnaast is van belang de EG-verordening betreffende toezicht en controle
op de overbrenging van afvalstoffen, binnen, naar en uit de landen van de
Europese Unie (EVOA, 1993). 9.2 Voortgang 1995–1996 9.2.1 NationaalDe aanpak richt zich onder andere op het invoeren van interne milieuzorgsystemen
en op het komen tot afspraken over maatregelen die de milieubelasting van
bedrijven verminderen of een bijdrage leveren aan de doelstellingen van het
thema verwijdering (preventie en hergebruik). Daarnaast wordt de planning
van de verwijderingscapaciteit vastgelegd in voortschrijdende meerjarenprogramma's.In februari 1996 heeft de Minister van VROM een commissie geïnstalleerd
die moet adviseren over de toekomstige organisatiestructuur van de afvalverwijdering.
Op basis van dit advies zal de Minister een standpunt bepalen. Dit kan zijn
doorwerking hebben naar de doelgroep afvalverwijderingsbedrijven (zie ook
deel I, § 2.2).De verwijderingsstructuur zoals aangegeven in het Meerjarenprogramma Gevaarlijk
Afval en het Tienjarenprogramma-Afval 1995–2005 nadert zijn voltooiing.
Een nieuwe C2-deponiefaciliteit voor de opslag van gevaarlijk afval behoeft
niet te worden gebouwd. Het aanbod van brandbaar gevaarlijk afval ontwikkelt
zich zodanig dat de bouw van een extra draaitrommeloven (DTO 10) niet meer
aan de orde is. Tevens wordt afgezien van de bouw van de Afval Verbrandings
Installatie-Maasbracht en de uitbreiding van AVIRA. In het Tienjarenprogramma-Afval
is vastgelegd dat de provincies en de gemeenten – conform de circulaire
«optimaliseren van de eindverwijdering van afvalstoffen» –
de vergunningaanvragen voor de toepassing van nieuwe afvalverwerkingstechnieken
en voor uitbreiding van de verbrandingscapaciteit voor overleg en afstemming
in het Afval Overleg Orgaan (AOO) brengen. Het AOO heeft twee initiatieven
geselecteerd om scheiden en vergisten als methode van afvalverwijdering te
demonstreren. Deze initiatieven zijn opgenomen in de programmering van de
eindverwijdering. Op 1 januari 1996 is het stortverbod (NMP-actie A68) op grond
van het Besluit stortverbod afvalstoffen effectief geworden voor 21 categorieën
van afvalstoffen, waaronder huishoudelijk en bedrijfsafval. Naar verwachting
zal in 1996 het besluit ook in werking treden voor bouw- en sloopafval, zeefzand,
hout en straalgrit. De overige categorieën zullen de komende jaren in
werking treden. Het besluit betekent dat de doelgroep er rekening mee moet
houden dat het storten van bepaalde categorieën afvalstoffen niet meer
is toegestaan. Deze afvalstoffen moeten worden hergebruikt. Indien dit niet
mogelijk is, moeten zij op een andere wijze worden verwijderd, bij voorkeur
met energieterugwinning.Vooruitlopend op de implementatie in 1998 van de EG-richtlijn storten
van afvalstoffen is de grenswaardenotitie «storten van gevaarlijke afvalstoffen»
uitgebreid met voorschriften voor het storten van gevaarlijke afvalstoffen.
Deze notitie is richtinggevend bij de vergunningverlening op grond van de
Wet milieubeheer voor inrichtingen waar gevaarlijke afvalstoffen worden gestort.Voor de verbranding van afvalstoffen in afvalverbrandingsinstallaties
is in het Besluit luchtemissies afvalverbranding als emissie-eis voor dioxine
een grenswaarde van 0,1 ng l-TEQ/m3 vastgesteld. Met ingang van
1 januari 1997 voldoen alle verbrandingsinstallaties, die nu in voorbereiding
of in bedrijf zijn, aan deze grenswaarde. 9.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 9.3.1 InternationaalIn juni 1996 heeft het Europees Parlement het gemeenschappelijk standpunt
met betrekking tot de EG-richtlijn storten van afvalstoffen verworpen. Naar
verwachting zal de Europese Commissie eind 1996 een gewijzigd voorstel voor
deze richtlijn indienen.Naar verwachting zal de Europese Commissie in de loop van 1997 een voorstel
doen voor een Europese afvalbeheersstrategie. Deze strategie vormt de komende
jaren de basis voor het Europese beleid en regelgeving op het gebied van afvalstoffen. 9.3.2 Nationaal programmaDe Europese richtlijn voor het verbranden van gevaarlijke afvalstoffen
moet voor eind 1996 zijn geïmplementeerd door middel van een ministeriële
regeling. Op grond van deze regeling wordt de doelgroep gehouden aan algemeen
geldende regelgeving voor emissies. Deze richtlijn voorziet ook in regelgeving
voor het bijstoken van gevaarlijke afvalstoffen.Afhankelijk van de voortgang moet de Europese richtlijn voor het storten
van afvalstoffen in 1998 worden geïmplementeerd. 10 DRINKWATERBEDRIJVENHet beleid met betrekking tot de drinkwatervoorziening is gericht op een
duurzame veiligstelling van de openbare watervoorziening ten dienste van de
gezondheid, het welzijn en de welvaart van de samenleving. Dit houdt in dat
wordt gestreefd naar een optimale waarborging van de kwaliteit en de continuïteit
van de levering van water, op een wijze die past binnen de randvoorwaarden
van een duurzame ontwikkeling van de samenleving en tegen maatschappelijk
aanvaardbare kosten. 10.1 Internationale contextDe kwaliteitseisen voor drinkwater zijn vastgelegd in het Waterleidingbesluit
(ex Waterleidingwet). Via het Waterleidingbesluit is tevens de EG-richtlijn
betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water, de
Drinkwaterrichtlijn (1980), geïmplementeerd. Thans is een wijziging van
de EG-richtlijn in procedure.Er wordt momenteel in Brussel gewerkt aan het opstellen van een kaderrichtlijn
met betrekking tot oppervlaktewater. Hierin zal mogelijk de bestaande richtlijn
«Kwaliteit van oppervlaktewater voor de productie van drinkwater»
worden opgenomen (zie ook deel III, § 4.6.3.1).De vrije EU-markt maakt de ruimte voor eigen, nationaal beleid ten aanzien
van drinkwater kleiner. Mede hierdoor is discussie ontstaan over de gewenste
ontwikkeling van de drinkwatersector op het gebied van marktwerking, commercialisatie
en diversificatie. 10.2 Voortgang 1995–1996 10.2.1 Internationaal Herziening EG-DrinkwaterrichtlijnIn mei 1995 heeft de Europese Commissie haar voorstel tot herziening van
de EG-Drinkwaterrichtlijn uitgebracht. In overleg met de VEWIN en de Regionale
Inspectie Milieuhygiëne is een notitie opgesteld ter voorbereiding van
het Nederlandse standpunt. Deze notitie is begin 1996 voor commentaar naar
alle betrokken organisaties en departementen gezonden. Follow-up drinkwaterconferentieHet actieprogramma van de «International Conference on Drinking
Water and Environmental Sanitation» (Noordwijk, 1994) is aangemerkt
als belangrijk instrument voor de uitvoering van het desbetreffende onderdeel
van Agenda 21. In het kader van de follow-up zal Nederland zodanige initiatieven
ontwikkelen dat een grotere, efficiënte en samenhangende inzet van de
Nederlandse expertise wordt bereikt (NMP-actie A217b). Hierbij
gaat het om expertise op het gebied van drinkwater en transport en verwerking
van afvalwater ten behoeve van ontwikkelingslanden en landen in Midden- en
Oost-Europa.In de tweede helft van 1995 is gestart met het project DINTER met als
doelen:– na te gaan of het binnen de sectoren drinkwater, riolering en
afvalwater aanwezige potentieel beter, in onderlinge samenhang, internationaal
inzetbaar kan worden gemaakt;– na te gaan hoe mogelijkheden die zich op de desbetreffende internationale
markt zullen voordoen, beter kunnen worden benut. Inmiddels is in de particuliere sector een samenwerking gerealiseerd,
waarin de kennis wordt gebundeld. Ook wordt eraan gewerkt om het begrip «Utility
Partnership» inhoud te geven en hiermee de gecombineerde Nederlandse
kennis in te zetten.Concrete producten van de periode 1995–1996 zijn:– Haalbaarheidsstudie naar de mogelijkheden voor het infiltreren
van gezuiverd afvalwater langs de kust van Tunesië (afgerond medio 1996).– Ontwikkeling en organisatie van een cursus om de commerciële
en financiële vaardigheden van «waterprofessionals» in een
aantal Oost-Europese landen te vergroten (Hongarije, Roemenië, Slowakije,
Tsjechië en Bulgarije (eind 1995/begin 1996). 10.2.2 NationaalHet rijksbeleid met betrekking tot de drinkwatervoorziening is vastgelegd
in het Beleidsplan Drink- en Industriewatervoorziening (BDIV). In het BDIV
wordt het streven naar een duurzame veiligstelling van de openbare watervoorziening
uitgewerkt in hoofdlijnen van beleid. Het kabinetsstandpunt inzake het BDIV
is eind 1995 aangeboden aan de Tweede Kamer en inmiddels vastgesteld.Het lopende veranderingsproces binnen de sector wordt gekenmerkt door
een verdergaande schaalvergroting en verbreding van (milieu)taken. Dit leidt
tot een veranderende verhouding tussen overheid en bedrijfstak. Zowel deze
gewijzigde verhouding als de voorgenomen versterking en verbreding van de
positie van de openbare watervoorziening vereisen een daarop toegesneden wettelijk
kader. Het Rijk heeft daarom het initiatief genomen tot vervanging van de
Waterleidingwet, in de vorm van een nieuwe wettelijke regeling. Het startdocument
terzake is inmiddels uitgebracht.Belangrijke producten van de periode 1995–1996 zijn verder:– Het inventarisatierapport «Bestrijdingsmiddelen in het Nederlandse
drinkwater 1988–1993». Dit is aan de Tweede Kamer en de Europese
Commissie gezonden.– Rapportage (drink)waterkwaliteitsgegevens 1993–1995 aan
de EU (onderdeel van integrale rapportage EG-waterrichtlijnen).– Rapport Drinkwaterkwaliteit 1994 (Inspectie).– In de tijdelijke stimuleringsregeling Duurzaam Bouwen is de mogelijkheid
tot subsidiëring van vervanging van loden leidingen in huizen opgenomen.– De ontwerpfase beleidsmonitoring BDIV is gereed. Met de betrokken
bronhouders zijn afspraken vastgelegd.– Waterbesparing: – Een NIPO-enquête heeft uitgewezen dat het gebruik in liters
per inwoner per dag in de periode 1992–1995 licht is gedaald. – In de tijdelijke stimuleringsregeling Duurzaam Bouwen zijn waterbesparende
voorzieningen opgenomen. – Het onderzoek met betrekking tot grijs water en hemelwater is
afgerond. Verder onderzoek is noodzakelijk. Voorts komen demonstratieprojecten
op gang.– Afstemming heeft plaatsgevonden ten aanzien van de vergunningverlening
op grond van de Natuurbeschermingswet en de Grondwaterwet. Per 1 januari 1996
zijn Gedeputeerde Staten gemandateerd op grond van de Natuurbeschermingswet
vergunning te verlenen.De vorderingen die door de doelgroep worden gemaakt worden tweejaarlijks
gemeld en geanalyseerd in een milieuverslag. Uit het laatste milieuverslag
(eind 1994) bleek al dat alle bedrijven aandacht besteden aan de in het Milieuplan
van de VEWIN (1992) opgenomen onderwerpen, zoals het gebruik van leidingmaterialen
(bijv. asbest en lood), waterbesparing, de problematiek rond het zuiveringsslib
en verdroging. Het accent lag daarbij vooral op nader onderzoek en beleidsformulering.
Eind 1996/begin 1997 wordt een nieuw milieuverslag uitgebracht. De verwachting
is dat in dit verslag meer concrete, meetbare resultaten zullen worden gemeld.
Aandachtspunten zijn met name de verweving van de natuurfunctie en de drinkwatervoorziening
(ook in relatie tot verdroging), de bescherming van de bronnen, de invoering
van kwaliteits- en milieuzorgsystemen en waterbesparing.Het milieuverslag zal worden getoetst aan de doelstellingen zoals die
zijn opgenomen in het BDIV. 10.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 10.3.1 Internationaal Herziening EG-Drinkwaterrichtlijn (1997)In EU-verband zijn de drinkwaternormen, vastgelegd in de EG-Drinkwaterrichtlijn
(1980) opnieuw bezien. Begin 1995 is door de Europese Commissie het ontwerp
voor een herziene richtlijn uitgebracht. Het voorlopige Nederlandse standpunt
is dat het hoge ambitieniveau van de huidige richtlijn niet dient te worden
verlaten. In het najaar van 1996 zal een definitief standpunt over het Commissie-voorstel
worden bepaald.In het ontwerp-voorstel van de EC is een aantal wijzigingen aangebracht,
die duidelijk een verbetering betekenen voor de praktische uitvoering van
de richtlijn. Nagegaan zal worden in hoeverre en onder welke voorwaarden lidstaten
hierop vooruit kunnen lopen. Waarschijnlijk zal het ontwerp-voorstel tijdens
het Nederlandse voorzitterschap van de EU (eerste helft 1997) aan de orde
zijn. De implementatie van de herziene EG-Drinkwaterrichtlijn is voorzien
in 1998. Follow-up DrinkwaterconferentieDe activiteiten, gericht op de follow-up van de Drinkwaterconferentie
zullen vooral bestaan uit de verdere implementatie van het reeds eerder genoemde
actieprogramma. De actie zal vooral bestaan uit het stimuleren van de totstandkoming
van meerjarige structurele samenwerking (onder meer tussen waterleidingbedrijven)
via bijvoorbeeld «utility management»-contracten. 10.3.2 Nationaal ProgrammaMet de nieuwe wettelijke regeling voor de openbare watervoorziening (ter
vervanging van de Waterleidingwet) is inmiddels een start gemaakt. Belangrijk
aandachtspunt is onder meer welke reikwijdte de nieuwe regeling dient te hebben.
Het ontwerp voor een nieuwe regeling zal omstreeks 1998 aan de Tweede Kamer
kunnen worden aangeboden. Het voornemen is deze ontwerp-regeling in nauw overleg
met alle betrokken organisaties tot stand te brengen. Ter voorbereiding van
de ontwerp-regeling zal een aantal ontwikkelingstrajecten worden geschetst. Maatregelen Beleidsplan Drink- en Industriewatervoorziening (BDIV) op hoofdlijnen:verspreiding:– reductie milieueffecten door leidingmaterialen via conditionering
van drinkwater voor 1997; – versnelde vervanging van loden dienstleidingen en onderzoek naar
milieubelasting koperen leidingen;– introductie Europees certificaat voor materialen en chemicaliën
die worden gebruikt in de drinkwatervoorziening; verwijdering:– milieuverantwoorde verwijdering van reststoffen waaronder drinkwaterslib
voor 1997; verdroging:– geen verdere groei van de grondwaterwinning door waterleidingbedrijven
na 2000optimalisatie van de grondwaterwinning door waterleidingbedrijven door: – het overnemen van industriële grondwaterwinning door waterleidingbedrijven; – optimale verweving van natuur en drinkwaterwinning; – medefinanciering van wateraanvoerplannen; – reallocatie van winningen en compensatie door middel van kunstmatige
infiltratie;– acties voor waterbesparing (invoering watertariefsysteem, invoering
bemetering en stimulering van toepassing van waterbesparende voorzieningen
bij nieuwbouw en renovatie);– stimuleren van regionale proefnemingen met het financieel waterspoor,
waarbij de prijs van drinkwater, riolering en afvalwaterzuivering wordt geïntegreerd
tot één tarief per m3 drinkwatergebruik. Bewaking voortgang van de uitvoering via monitoringIn het BDIV wordt aangegeven dat de voortgang en de uitvoering van het
geformuleerde beleid actief zal worden bewaakt via een apart te ontwikkelen
monitoringsysteem. Bedoeling is dat met behulp van dit systeem tweejaarlijks
een beleidsevaluatie zal worden opgesteld, die ter kennisgeving aan de Tweede
Kamer zal worden aangeboden. Naar verwachting zal begin 1997 een eerste proefevaluatie
BDIV gereed zijn. Regulerende instrumenten (bestuursovereenkomsten/ convenanten
openbare drinkwatervoorziening (1996–1998)Het bedrijfstakplan voor de middellange termijn, het VEWIN-Tienjarenplan,
komt te vervallen. In de plaats daarvan zullen de waterleidingbedrijven wettelijk
worden verplicht periodiek een plan voor de middellange termijn op te stellen,
waarin wordt aangegeven hoe de openbare watervoorziening binnen hun voorzieningsgebied
zal worden veiliggesteld. Met de VEWIN en het IPO zullen afspraken worden
gemaakt over de wijze waarop – in de overgangsfase naar de nieuwe planfiguur –
met de vigerende wettelijke verplichting om een nieuw tienjarenplan op te
stellen, zal worden omgegaan. Jaarlijkse rapportage drinkwaterkwaliteit aan Tweede KamerIn het BDIV is gesteld dat het van groot belang is dat er periodiek een
overzicht wordt opgesteld van de kwaliteit van het drinkwater in Nederland.
Deze rapportage drinkwaterkwaliteit wordt jaarlijks verzorgd door de Inspectie
Milieuhygiëne in samenwerking met het RIVM. De basis van dit rapport
wordt gevormd door de resultaten van de door de waterleidingbedrijven uitgevoerde
analyses van de samenstelling van het drinkwater. Het rapport wordt door de
Minister van VROM aan de Tweede Kamer aangeboden. .75MDEEL III THEMA'S 1 KLIMAATVERANDERINGHet thema klimaatverandering heeft betrekking op:– aantasting van de ozonlaag door emissies van chloorfluorkoolwaterstoffen
((H)CFK's), tetrachloorkoolstof, 1,1,1-trichloorethaan, halonen en methylbromide;– het versterkt broeikaseffect veroorzaakt door uitstoot als gevolg
van menselijke activiteiten van kooldioxide, methaan, distikstofoxide en water,
alsmede stoffen die bijdragen aan de ozonproductie in de troposfeer (stikstofoxiden,
koolmonoxide en vluchtige organische stoffen). Vervangers van (H)CFK's zoals
fluorkoolwaterstoffen en perfluorkoolwaterstoffen, die onder meer bij de aluminiumproductie
vrijkomen, hebben ook een broeikaseffect. 1.1 Internationale contextKlimaatverandering speelt bij uitstek op internationaal niveau; het is
een mondiaal probleem dat alleen met internationale acties aan te pakken is.
Naast ontwikkelingen in buurlanden zijn de ontwikkelingen in EU-kader, ECE,
OESO en VN van belang. Dit geldt met name voor het Klimaatverdrag, dat op
21 maart 1994 in werking is getreden. Nederland werkt vooral door de inzet
via de EU, die als geheel ook partij is bij het Klimaatverdrag, aan de versterking
van de uitvoering van het klimaatbeleid en aan de aanscherping van het Klimaatverdrag.
Nederland heeft daarom dit thema opgepakt als prioriteit tijdens het Nederlandse
voorzitterschap van de EU (eerste helft 1997), in samenhang met aanpalende
dossiers (waaronder verkeer en energie).Met betrekking tot de aantasting van de ozonlaag zijn op internationaal
niveau het Montréal Protocol en de EG-verordening voor ozonlaagaantastende
stoffen van belang. 1.2 Voortgang 1995–1996 1.2.1 Internationaal Uit de linkergrafiek
blijkt dat de CO2-emissies in de OESO-landen nog steeds stijgen.
Uit de rechtergrafiek blijkt dat de productie van CFK's in deze landen voor
een groot deel is gereduceerd. Desondanks blijft het gebruik van CFK's nog
een aandachtspunt.Op de tweede Conferentie der Partijen van het Klimaatverdrag (CoP-2, juli
1996) is een bijgestelde synthese met de voortgang van de uitvoering van de
bestaande verplichtingen gepresenteerd. Hieruit komt naar voren dat het merendeel
van de industrielanden moeite heeft om hun CO2-stabilisatiedoelstelling
te halen. Geconcludeerd is dat zij dringend extra maatregelen moeten nemen.
Ook hebben de Ministers tijdens de CoP-2 in de zogenaamde «Geneva Ministerial
Declaration» het «Second Assessment Report» van het Intergovernmental
Panel on Climate Change (in december 1995 verschenen) aangewezen als wetenschappelijke
input voor urgente aanscherping van het Klimaatverdrag. In genoemd rapport
komen het klimaatprobleem en mogelijke maatregelen aan de orde. Ten opzichte
van het vorige rapport (1991) worden er in toenemende mate wetenschappelijke
onderbouwingen gepresenteerd voor de veronderstelling dat de zeer snelle wereldwijde
opwarming van de atmosfeer zijn oorsprong vindt in menselijke activiteiten.Ten aanzien van de EU-stabilisatiedoelstelling voor CO2 (lidstaten
gezamenlijk in 2000 op het niveau van 1990) heeft de Commissie in de tweede
evaluatie van de Nationale Programma's (maart 1996) aangegeven dat deze haalbaar
is. Een overschrijding van maximaal 5% is echter mogelijk. Opgemerkt moet
worden dat nog niet al het nationale beleid van de lidstaten in werking is.
Versterking van het EU-beleid is wellicht nodig.Nederland levert in nauw overleg met Ierland (EU-voorzitter tweede helft
1996), een bijdrage aan de discussie over de verdeling tussen de lidstaten
van de mogelijke gezamenlijke verplichting ten behoeve van het Klimaatverdrag
na 2000 («burden sharing»). Deze bijdrage krijgt vorm door middel
van een studie en workshops in het najaar van 1996 met EU-afgevaardigden.
Bij de lastenverdeling wordt vooral gekeken naar het gebruiken van gemeenschappelijke
maatregelen in internationale sectoren.De OESO en het Internationale Energie Agentschap (IEA) hebben binnen hun
werkprogramma's veel activiteiten ten behoeve van het Klimaatverdrag in gang
gezet. In september 1995 is overeenstemming bereikt over de instelling van
het «OECD Climate Change Forum». Het forum heeft tot doel een
uitwisseling te realiseren van de voortgang die wordt geboekt in verschillende
OESO-programma's op het gebied van klimaat. Vooralsnog doet de IEA op proef
mee aan het forum.Ter ondersteuning van het onderhandelingsproces binnen het Klimaatverdrag
hebben experts van de OESO en Midden- en Oost-Europese partijen – de
«Annex I Experts Group» – een eerste tranche van tien studies
gedaan naar mogelijke (internationale of gezamenlijke) maatregelen. Dit heeft
een beeld opgeleverd van (economische) effecten, belemmeringen en mogelijke
gezamenlijke aanpak. De OESO- en IEA-secretariaten ondersteunen dit proces.Een andere bijdrage aan het onderhandelingsproces is het mede door Nederland
gesponsorde internationale project gericht op het op gang brengen van de dialoog
met energieproducerende en exporterende landen over onder andere samenwerking
op het gebied van technologie, duurzame energie en energiedragers die geen
CO2-uitstoot veroorzaken. En marge van de vergaderingen van het
Klimaatverdrag worden de partijen hierover geïnformeerd. Het project
wordt begin 1997 afgerond. De onder het Klimaatverdrag opgestarte proeffase (tot 2000) voor joint
implementation (JI) is door Nederland actief ter hand genomen. Voor JI-projecten
is over de periode 1996–1999 84 miljoen gulden vrijgemaakt in het kader
van de «Herijking Buitenlands Beleid». Hiervan is 48 miljoen bestemd
voor JI-projecten in ontwikkelingslanden, en 36 miljoen voor Midden- en Oost-Europa.
De uitvoering van het programma is ter hand genomen door een interdepartementale
managementgroep (EZ, BuZa en VROM).Er zijn diverse JI-projecten gestart: in Bhutan (kleine waterkracht);
JI-simulatieprojecten in Oost-Europa; in Hongarije (aardgasbussen, opzet energieadvisering
gemeenten inclusief wkk); in de Russische Federatie (stortgas; kassenproject).
De internationale FACE-projecten voor herbebossing vallen ook onder het internationale
proefprojectenprogramma.In juli 1996 is ten behoeve van de voorbereiding van de EU-positie onder
het Klimaatverdrag een Nederlands standpunt opgesteld met betrekking tot de
aanpak van emissies van internationale lucht- en zeescheepvaart (bunkerolie)
en hoe daarin de organen van het Klimaatverdrag en de International Civil
Aviation Organisation (ICAO) samenwerken. Deze emissies zijn door de landen
wel gerapporteerd op grond van bunkerolie-verkoopcijfers, maar nog niet opgeteld
in de nationale totalen voor emissies van CO2 en andere broeikasgassen
onder het Klimaatverdrag. Dat betekent dat de landen nog geen verplichtingen
hebben ten aanzien van beperking van deze emissies. Nederland zal er via de
EU naar streven, eerst de afspraken te maken over internationale maatregelen
voor deze sectoren vóór dergelijke verplichtingen worden vastgelegd.Nederland heeft voor de periode tot 2005 een bedrag gereserveerd van circa
140 miljoen gulden ten behoeve van het klimaatfonds binnen de Global Environment
Facility (GEF) voor ontwikkelingslanden. Het fonds heeft tot doel investeringen
in klimaatgerelateerde activiteiten, die uit commercieel oogpunt niet interessant
zijn, mogelijk te maken via subsidie van milieukosten.In het kader van het Montréal Protocol is voor de OESO-landen vastgelegd
dat de productie van CFK's, 1,1,1-trichloorethaan en tetrachloorkoolstof per
1 januari 1996 is beëindigd (halonen reeds per 1-1-1994). De productie
van methylbromide en HCFK's wordt respectievelijk in 2010 en 2030 beëindigd.
De ontwikkelingslanden hebben hierbij nog een overgangsperiode van 10 jaar. 1.2.2 Nationaal Toelichting indicatorDe indicator geeft de emissie van de vijf belangrijkste broeikasgassen
weer, te weten kooldioxide, (CO2), methaan (CH4), distikstofoxide
(N2O), chloorfluorkoolwaterstoffen (CFK's) en halonen. In lijn
1 zijn de indirecte effecten van CFK's en halonen, die de broeikaswerking
aanzienlijk afzwakken, weggelaten. Deze indirecte effecten zijn nog onvoldoende
bekend. De bijdrage van CFK's en halonen is dus uitsluitend gebaseerd op de
(sterke) directe broeikaswerking, hetgeen als theoretisch maximum kan worden
beschouwd. In lijn 2 is de bijdrage van CFK's en halonen buiten beschouwing
gelaten.In 1980 bedroeg de Nederlandse bijdrage aan het broeikaseffect circa 305
Mton CO2-eq. In 1995 was dit afgenomen tot circa 226 Mton CO2-eq (–26%). De afname komt geheel voor rekening van CFK's en
halonen. Worden alleen CO2, N2O en CH4 beschouwd,
dan kan een toename worden geconstateerd van 198 Mton CO2-eq in
1980 naar 226 Mton CO2-eq in 1995 (+14%).De Nederlandse emissie van CO2 is tussen 1980 en 1995 gestegen
met 13%, ondanks de verminderde emissie door de toename van de import van
elektriciteit en onder meer energiebesparing. Dit effect wordt namelijk teniet
gedaan door volumegroei, structuurverschuiving richting een energie-intensievere
maatschappij en door gewijzigde brandstofinzet (meer kolen in plaats van gas).
Een achterliggende reden voor het stijgende energiegebruik zijn de lage energieprijzen.
De emissie van CH4 is in 1995 met 9% gestegen ten opzichte van
1980; de emissie van N2O steeg in dezelfde periode met 33%.Dit jaar zijn de CO2-emissies voor het eerst vastgesteld volgens
de IPCC-methode, zoals aangekondigd in de «Klimaatbrief» van 15
september 1995. De indicator is hiertoe met terugwerkende kracht gecorrigeerd.
Ook de CO2-reductiedoelstelling is in deze brief aangepast aan
de nieuwe methode en bedraagt 207 Mton CO2-eq voor het jaar 2000. Toelichting indicatorDe indicator geeft de belangrijkste ozonlaagaantastende stoffen weer,
te weten CFK's en halonen. In 1980 bedroeg het Nederlandse gebruik van CFK's
en halonen naar schatting 20 000 ozonaantastingsequivalenten (Oeq). In
1995 was het gebruik gedaald tot 0 Oeq. De beleidsdoelstelling, volledige
beëindiging van het gebruik, is daarmee gerealiseerd. Emissies van CFK's
en halonen zulllen echter nog geruime tijd doorgaan.Het gebruik van CFK's heeft vanaf 1986 een sterke daling vertoond. Voor
de periode tot1986 zijn alleen schattingen bekend van CFK's en halonen samen.
Het aandeel van CFK's is hierbij niet met zekerheid te schatten.In een brief aan de Tweede Kamer (september 1995) is gemeld dat de NMP-reductiedoelstelling
voor CO2 van 3% (in 2000 ten opzichte van 1990) nog binnen bereik
is. Het Kabinet heeft daartoe additionele afspraken gemaakt, zoals onder andere
het bijstoken van hout in kolengestookte elektriciteitscentrales, energiebesparing
in kleine en middelgrote bedrijven, en striktere controle op de naleving van
snelheidslimieten voor het verkeer.Eind 1995 hebben de Staten-Generaal ingestemd met het wetsvoorstel Regulerende
energiebelasting voor kleinverbruikers, waarna invoering per 1 januari 1996
een feit kon worden (NMP-acties N70). Op het verbruik van onder
andere aardgas en elektriciteit wordt een belasting geheven, tot 1998 oplopend
tot circa 15–20% van de huidige verbruikersprijs. De opbrengst wordt
teruggesluisd naar huishoudens en bedrijven door gelijktijdige lastenverlichtende
maatregelen.In de herziene Wet milieubeheer-AMvB's worden eisen met betrekking tot
energie opgenomen. De eisen gelden voor bedrijven met een relatief groot energieverbruik
(meer dan 25 000 m3 aardgas of 50 000 kWh elektriciteitsgebruik).
Indien rendabele maatregelen voorhanden zijn, moeten deze bedrijven deze maatregelen
treffen. Bedrijven kunnen ook voldoen aan de zorgplicht door het uitvoeren
van een meerjarenafspraak of energieadvies. Het bevoegd gezag kan een nadere
eis opleggen, als bedrijven geen uitvoering geven aan de zorgplicht en geen
maatregelen nemen. De eerste herziene AMvB's zijn inmiddels voorgepubliceerd
(Detailhandel en Ambachten; Horeca, Sport en Recreatie).In juni 1996 is de Vervolgnota Klimaatverandering verschenen (NMP-actie
N51). Daarin is de Nederlandse inzet beschreven met betrekking tot de
aanscherping van het Klimaatverdrag op nationaal en internationaal niveau
tot het jaar 2000. Op grond van normatieve uitgangspunten (rekening houdend
met klimaatsysteem, ecosysteem, voedselproductie en duurzame ontwikkeling)
vindt Nederland dat de uitstoot van broeikasgassen door de industrielanden
op de middellange termijn (tot 2020) zich zal moeten bewegen binnen de marge
(«corridor») tussen een reductie van 20% ten opzichte van 1990,
en een stabilisatie op het niveau van 1990. Op welk niveau binnen de corridor
de emissiereductie van de industrielanden zal uitkomen is daarbij afhankelijk
van de daadwerkelijke economische ontwikkeling van ontwikkelingslanden, in
relatie met de bijkomende emissieontwikkeling. Nederland zal zich inzetten
voor internationale steun (technologie en financiën) aan de ontwikkelingslanden
bij de overgang naar een meer duurzame ontwikkeling. De Nederlandse inzet
in de protocolonderhandelingen voor aanscherping van het Klimaatverdrag is
een gemiddelde jaarlijkse emissiereductie van het totaal van de broeikasgassen
met 1 à 2% door de geïndustrialiseerde landen gezamenlijk. Opties voor reductie van broeikasgasemissies zijn in de vervolgnota beschreven.
Deze zijn mede gebaseerd op een studie naar technische mogelijkheden en kosten
daarvan. 1.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 1.3.1 InternationaalHet streven is om tijdens de derde Conference of the Parties van het Klimaatverdrag
(CoP-3, najaar 1997) een protocol overeen te komen met daarin doelstellingen
voor beperking van emissies en maatregelen voor de periode na 2000 en daarnaast
een werkprogramma, gericht op analyse, evaluatie, verkenningen en onderhandelingen.
De EU zal eind 1996 haar inzet daarbij (doelen en maatregelen) bepaald moeten
hebben, teneinde in de protocol-onderhandelingen in 1997 een goede rol te
kunnen spelen (NMP-actie N83, A5, A6). In maart en juni 1995 is
door de Milieuraad al aangegeven dat de gezamenlijke EU CO2-emissies
na 2000 niet mogen stijgen en is een oproep aan andere Annex I-landen gedaan.
Dit vormt dan ook de minimuminzet.Nederland zal zich blijven inzetten voor een Europese energie- of CO2-heffing. Daarnaast zal de aandacht blijven uitgaan naar internationale
verbreding en internationale afstemming van het beleid in het kader van de
bevordering van energiebesparing en duurzame energie. 1.3.2 Nationaal programmaIn de komende periode zal een werkprogramma worden opgesteld ter uitvoering
van de Vervolgnota Klimaatverandering. Er worden acties voorbereid op het
gebied van transport, andere broeikasgassen dan CO2, land- en bosbouw,
EU-ontwikkelingssamenwerking en EU-MOE (Midden- en Oost-Europa)-programma,
bilaterale samenwerking met ontwikkelingslanden en joint implementation. Voor
het klimaatbeleid is voorts uitvoering van de Derde Energienota (1995) van
belang.Voor de voorbereiding van de protocol-onderhandelingen voor het Klimaatverdrag
en het beleid na 2000 zullen nadere, sectorale verkenningen worden uitgevoerd.
De opzet hiervoor zal worden gepresenteerd in het NMP 3 (eind 1997).De ontwikkeling van de CO2-uitstoot blijft constante aandacht
vragen. Enerzijds kan worden geconstateerd dat een aantal maatregelen nog
te kort van kracht is om al effect te kunnen hebben. Anderzijds is een meer
structurele aanpak van het klimaatprobleem noodzakelijk voor een daling van
de CO2-uitstoot. In het kader van de nota Milieu en Economie en
het NMP 3 zal nieuw beleid worden geformuleerd met als doel de ontkoppeling
tussen economische groei en milieudruk in absolute zin middels een structurele
aanpak voor de lange termijn veilig te stellen.De volgende producten staan op het programma:– Uitgifte CO2-certificaten voor bosaanleg: bedrijven
of personen kunnen CO2-certificaten krijgen voor de CO2-hoeveelheden
die met door hen betaalde bosuitbreiding wordt vastgelegd (NMP-actie
N71) (1997).– Programma van maatregelen voor N2O (NMP-actie
N52). Tevens zullen hierbij additionele reductiemogelijkheden voor methaan
aan de orde komen.– Jaarlijkse rapportage (vanaf 1997) aan de Tweede Kamer over de
financiële, de economische en milieueffecten van de regulerende energiebelasting. – Evaluatie van de circulaire «Omgaan met energieverbruik
en meerjarenafspraken bij de milieuvergunning» (1996).– Tweede nationale rapportage in het kader van het Klimaatverdrag.
Hierin wordt aangegeven hoe aan de nationale, Europese en mondiale verplichtingen
zal worden voldaan (april 1997).– Evaluatie en eventueel aanpassing van de bestuursovereenkomst
Plaatsingsproblematiek Windenergie (1997). 2 VERZURINGVerzuring is het gevolg van verontreiniging van de lucht met stoffen waaruit
zuren of ozon worden gevormd. Het verzuringsbeleid richt zich op vermindering
van de uitstoot van zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden (NOx), ammoniak (NH3) en vluchtige organische stoffen (VOS). 2.1 Internationale contextVerzuring is een continentaal probleem. Van de depositie in Nederland
is 43% afkomstig uit het buitenland. Het belangrijkste deel van de Nederlandse
SO2- en NOx-emissies komt over de grens terecht. Hoewel
NH3 en ammoniumverbindingen ook over relatief grote afstanden worden
getransporteerd, slaat NH3 voor een belangrijk deel betrekkelijk
dicht bij de bron neer. Daarom zijn, naast het generieke beleid, lokaal en
regionaal aanvullende maatregelen nodig. Nederland is overigens netto exporteur
van verzurende emissies.De gecoördineerde internationale aanpak van verzuring vindt plaats
in het kader van de VN-ECE op basis van het verdrag betreffende grensoverschrijdende
luchtverontreiniging over lange afstand (1979). In het kader van het verdrag
functioneert een programma voor monitoring van grensoverschrijdende luchtverontreiniging
(EMEP) met een internationaal meetnet en verspreidingsmodel. Ter uitvoering
van dat verdrag zijn een aantal protocollen vastgesteld:– in 1984 voor SO2 (30% reductie ten opzichte van 1980,
uiterlijk in 1993 te bereiken);– in 1994 voor verdere reductie van SO2 (individuele,
zeer lage, emissieplafonds per land voor 2000, 2005 en 2010);– in 1988 voor NOx (stand still ten opzichte van 1987,
uiterlijk in 1994 te bereiken. Het protocol bevat tevens een verklaring van
twaalf landen, waaronder Nederland en de buurlanden, betreffende een reductie
van 30% ten opzichte van een vrij te kiezen jaar tussen 1980 en 1986, uiterlijk
in 1998 te bereiken);– in 1991 voor VOS (30% reductie ten opzichte van 1988, te bereiken
vóór 1999).Het VOS-protocol en het tweede SO2-protocol zijn nog niet in
werking getreden.In de EU concentreert de aanpak van verzuring zich op bronmaatregelen.
Daarvoor wordt verwezen naar de hoofdstukken in deel II voor de doelgroepen
landbouw, industrie, raffinaderijen en verkeer. In dit hoofdstuk is alleen
de EU-aanpak van de grote stookinstallaties opgenomen, omdat dat een doelgroepoverstijgend
onderwerp betreft. De richtlijn inzake beperking van emissies van bepaalde
verontreinigende stoffen in de lucht door grote stookinstallaties (1988) betreft
de emissies van SO2, NOx en stof. De richtlijn heeft
in 1994 een beperkte aanpassing ondergaan. 2.2 Voortgang 1995–1996 2.2.1 Internationaal Uit bovenstaande figuren blijkt dat
de Europese reductie van SO2-emissies zeer succesvol is verlopen.
Dat is de belangrijkste oorzaak voor de verminderde zure depositie in Nederland
vanuit het buitenland. Het terugdringen van NOx-emissies verloopt
moeizamer. De VOS-ontwikkeling verschilt sterk per land. Er zijn duidelijke
reducties maar er vindt ook emissietoename plaats. De sterke daling van de SO2-emissies is met name te danken
aan de maatregelen bij elektriciteitscentrales, energiebesparing en het gebruik
van schone of laagzwavelige brandstoffen. Voor de Midden- en Oost-Europese
landen speelt de economische teruggang een belangrijke rol. Dat geldt ook
voor de NOx-reducties die vooral in die landen is bereikt.Begin 1996 is gestart met de onderhandelingen over een nieuw NOx-verzuringsprotocol in het kader van VN-ECE (NMP-actie N84).
Het betreft een geïntegreerde aanpak van de verzurende en vermestende
effecten van NOx, NH3 en VOS, en de effecten van ozon.In december 1995 hebben de milieuministers van de EU de Europese Commissie
gevraagd een strategie op te stellen voor de bestrijding van verzuring, uiterlijk
in het eerste halfjaar van 1997. De strategie betreft SO2, NOx en NH3 en zal worden afgestemd op de aanpak in de VN-ECE.De Europese Commissie heeft een deskundigenoverleg gestart voor aanscherping
van de richtlijn grote stookinstallaties. 2.2.2 Nationaal Toelichting indicatorDe indicator geeft de emissie door Nederlandse bronnen van de drie belangrijkste
verzurende stoffen weer, te weten zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden
(NOx) en ammoniak (NH3). De doelstellingen zijn per
stof geformuleerd; de figuur toont de cumulatieve doelstelling voor de drie
stoffen samen.Tussen 1980 en 1995 is de emissie van verzurende stoffen gedaald met 40%.
Ten opzichte van 1994 is de totale emissie in 1995 met ongeveer 4% gedaald.
De emissie van SO2 is in de periode 1980–1995 afgenomen met
69%, tot 147 kton. De emissie ligt daarmee ruim onder de tussendoelstelling
voor 1994 van 176 kton. Met name de electriciteitsbedrijven en de raffinaderijen
hebben bijgedragen aan de emissiereducties.De NOx-emissie is in de beschouwde periode gedaald met 12%
tot 517 kton, dus ligt nog ruim boven de tussendoelstelling voor 1994 van
435 kton. De daling is veroorzaakt door afname van de emissie door het personenverkeer,
vooral door de introductie van de katalysator. De emissie van NH3
is in de periode 1980–1995 afgenomen met 33%, vooral als gevolg van
de uitbreiding van de verplichting tot emissiearm aanwenden van mest. Deze
afname is in lijn met de emissie-doelstelling voor NH3. Toelichting indicatorDe hoeveelheid zuurvormende stoffen die op de bodem neerkomt, wordt uitgedrukt
als depositie in verzuringsequivalenten (Zeq) per hectare per jaar. Deze depositie
is zowel van buitenlandse als van binnenlandse bronnen afkomstig.In 1980 bedroeg de depositie ongeveer 7200 Zeq per hectare, in 1995 was
dit gedaald tot 3500 Zeq, een afname met circa 51%. De daling is vooral een
gevolg van de daling van de SO2-emissies in Nederland en de omringende
landen. Ten opzichte van 1994 is de totale depositie in 1995 met 10% afgenomen.
In 1994 was de buitenlandse bijdrage aan de totale depositie 48%.Begin 1996 is het resultaat van de voorstudie «Nitrogen pollution
on the local and regional scale» gepubliceerd. Hierin wordt aan de hand
van de resultaten van het Additioneel Programma Verzuringsonderzoek (APV)
geanalyseerd welke gegevens nog nodig zijn voor de verdere onderbouwing van
lokaal en regionaal stikstofbeleid. De voorstudie zal gevolgd worden door
een gezamenlijk Stikstof Onderzoek Programma (STOP) van VROM en LNV.De doelgroepspecifieke beleidsproducten op het gebied van verzuring staan
vermeld in de relevante doelgroephoofdstukken in deel II.De aanpassing van het (Wijzigings)Besluit Emissie-eisen Stookinstallaties
(BEES A en B) (NMP-actie N72, A14, A15a, A16), ter implementatie
van de laatste fase van stapsgewijze aanscherping voor de korte termijn (2000)
van de NOx-eisen, is voorgepubliceerd. De plannen voor de periode
na 2000 zijn in overleg met de doelgroepen in kaart gebracht.Voor de kwetsbare bos- en natuurgebieden waar de verzuring, vermesting
en verdroging nog onvoldoende zijn teruggedrongen worden effectgerichte maatregelen
getroffen in het kader van het Overlevingsplan voor Bos en Natuur (NMP-actie
N78, A30).De Nederlandse strategie voor de verzuringsbestrijding (geïntegreerde
aanpak van de vier stoffen), vervult een internationale voorbeeldfunctie.
De VN-ECE (nieuw NOx-verzuringsprotocol) en de EU (verzuringsstrategie)
hebben inmiddels een zelfde benadering gekozen. De wijze waarop de emissies
door stookinstallaties in Nederland worden teruggedrongen ligt in lijn met
de aanpak in de EU. 2.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 2.3.1 InternationaalDe onderhandelingen over het nieuwe NOx-verzuringsprotocol
in de VN-ECE moeten eind 1997 tot een concept-protocol leiden. In 1998 kan
dan ondertekening plaatsvinden.Uiterlijk in de eerste helft van 1997, tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap,
zal de Europese Commissie een EU-verzuringsstrategie uitbrengen. De verzuringsstrategie
is aangewezen als één van de prioritaire onderwerpen van het
voorzitterschap. De strategie moet doelstellingen en tussendoelstellingen
bevatten, met bijbehorend tijdpad en de identificatie van terreinen waar aanvullende
maatregelen nodig zijn. De Commissie zal nauw contact houden met de VN-ECE.
Nederlandse deskundigen zijn bij de voorbereiding betrokken.Een voorstel voor aanpassing van de EG-richtlijn grote stookinstallaties
zal naar verwachting in 1997 door de Europese Commissie bij de Raad worden
ingediend (zie ook de doelgroepen raffinaderijen en energiesector, deel II,
§ 3.3.1 en 4.3.1). 2.3.2 Nationaal programmaEind 1996, begin 1997 zal een begin worden gemaakt met het Stikstof Onderzoek
Programma (STOP), ten behoeve van lokaal en regionaal NH3/NOx-beleid.In het kader van het NMP 3 (eind 1997) zal een Evaluatie doel- en taakstellingen
van het verzuringsbeleid plaatsvinden. Beslissingen over eventuele aanpassing
van de doel- en taakstellingen voor 2010 voor de emissies door de verschillende
doelgroepen zullen worden genomen op grond van de inzichten uit het APV-3
en in relatie met de nadere analyse van de milieutekorten per doelgroep.Op basis van de uitkomsten van een inventarisatie van technische mogelijkheden,
zal in 1998 worden beslist over aanscherping van de NOx-emissie
eisen in het BEES en het Sep-convenant betreffende verzurende emissies, voor
nieuwe en bestaande stookinstallaties voor de periode na 2000 (NMP-actie
N72, A14, A15a, A16).Wijziging van BEES kan dus plaatsvinden op grond van een nieuwe NOx-doelstelling voor 2010, alsmede naar aanleiding van de wijziging van
de EG-richtlijn grote stookinstallaties. Een EG-richtlijn kleine stookinstallaties
en een EG-richtlijn gasturbines zijn in voorbereiding. 3 VERMESTINGVermesting is de aantasting van bodem en oppervlaktewater door een overmatige
toevoer van voedingsstoffen (vooral fosfaten en stikstofverbindingen). Vermesting
uit zich in sterke algengroei en verschuivingen in de soortensamenstelling
van oppervlaktewateren en in het verdwijnen van plantensoorten van voedselarme
milieus. Internationaal gezien is vermesting vooral een vraagstuk van het
fluviale schaalniveau, dat wil zeggen een probleem waarvan de effecten zich
op de schaal van een stroomgebied manifesteren en de bronnen het best op de
schaal van een stroomgebied kunnen worden aangepakt. Anderzijds zijn er –
zoals de ervaring in Nederland leert – vaak ook aanvullende maatregelen
op regionaal en lokaal niveau nodig om goede resultaten te bereiken. 3.1 Internationale contextVermesting is al lange tijd een internationaal milieuthema. De OESO deed
medio jaren '70 een uitgebreid onderzoek naar de eutrofiërende effecten
van fosfaattoevoer naar oppervlaktewateren. In enkele waterrichtlijnen van
de EG zijn al in de jaren '70 normen opgenomen voor fosfaatconcentraties.
Nederland verbreedde dit aandachtsveld nationaal in het begin van de jaren
'80 tot de stikstofverbindingen en het compartiment bodem. Internationaal
vond vrij snel daarna een nieuwe beleidsontwikkeling plaats. In de Rijn- en
Noordzee-actieprogramma's van 1987 werden emissiereducties voor fosfaten en
stikstofverbindingen van circa 50% afgesproken (voor de periode 1985–1995).
Het ging toen in hoofdzaak om de bescherming van oppervlaktewater. De EG-richtlijn
stedelijk afvalwater van 1991 regelde, mede ter ondersteuning van genoemde
actieprogramma's, onder andere de verwijdering van fosfaten en stikstofverbindingen
in rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi's). De Nitraatrichtlijn van 1991
tenslotte introduceerde de bescherming van grondwater naast die van oppervlaktewater
en verbreedde daarmee de internationale reikwijdte van het thema vermesting
tot de omvang die het in Nederland al een aantal jaren eerder had gekregen. 3.2 Voortgang 1995–1996 3.2.1 InternationaalDe Noordzeelanden en in het bijzonder de landen van het Rijnstroomgebied
hebben in de laatste tien jaar opmerkelijke resultaten geboekt bij de vermindering
van de belasting van oppervlaktewateren met fosfaten. Dit is te danken aan
de introductie van fosfaatloze wasmiddelen in veel van die landen en aan de
introductie van fosfaatverwijdering in rwzi's. De fosfaatemissies naar het
oppervlaktewater ten gevolge van uitspoeling uit landbouwgrond zijn niet afgenomen
en vormen daardoor een relatief steeds groter deel van de fosfaatbelasting
van het milieu.Voor stikstof is een dergelijk succes niet te melden. Stikstof in rioolwater
is niet voor een groot deel terug te voeren op enkele producten waarvan het
gebruik gestaakt kan worden. Stikstofverwijdering in rwzi's is duurder dan
fosfaatverwijdering en het relatieve aandeel van stikstofemissies uit landbouwgrond
naar het oppervlaktewater is groter dan bij fosfaat. Bijgaande
grafiek laat de concentratie-afname van fosfaat en de -toename van nitraat
in de periode 1980–1990 in Europese rivieren zien. 3.2.2 NationaalToelichting indicatorDe indicator is gebaseerd op de emissie van de twee belangrijkste vermestende
stoffen, te weten: fosfor (P) en stikstof (N).In de periode 1980–1995 is de aanvoer door antropogene bronnen in
Nederland van P en N naar het milieu met 18% afgenomen.De emissie van fosfor is tussen 1980 en 1995 gedaald met 27%. De daling
na 1987 is een gevolg van een afname van de productie van dierlijke mest.
Na 1990 is ook het gebruik van fosfaat-kunstmest afgenomen. De hoeveelheid
P in afvalwater en baggerspecie is sinds 1988 sterk afgenomen.De emissie van stikstof is in de periode 1980–1995 afgenomen met
3%. Vanaf 1987 is de emissie van stikstof gedaald door besparingen op het
kunstmestgebruik. De N-emissie uit dierlijke mest daalt de laatste jaren,
na een piek in 1993.In 1995 zijn zogenaamde verliesnormen (toegestaan niveau van overbemesting
per hectare) voor P en N naar landbouwgrond vastgesteld. Omdat hiervan geen
doelstellingen zijn afgeleid voor de totale emissie in Nederland van P en
N naar de bodem, is het niet mogelijk een doelstelling in de indicator op
te nemen.In oktober 1995 heeft de Minister van LNV mede namens de Minister van
VROM de «Integrale Notitie mest- en ammoniakbeleid» aan de Tweede
Kamer aangeboden. Daarin wordt gekozen voor een systeem van verliesnormen,
dat wil zeggen normen die het acceptabele verschil tussen aan- en afvoer van
mineralen (bijv. stikstofverbindingen) op een landbouwbedrijf aangeven. De
verliesnorm voor stikstof voor het jaar 2005 is zo gekozen dat grotendeels
aan de kwaliteitseis voor nitraat in grondwater kan worden voldaan (50 mg
nitraat/liter). Daarmee kan volgens de huidige inzichten ook worden voldaan
aan de afspraak van 50% reductie van aanvoer van stikstof naar de Rijn en
de Noordzee, zij het met een vertraging van tien jaar. De notitie constateert
dat deze beleidslijn op gespannen voet staat met de EG-nitraatrichtlijn (zie
ook deel II, § 1.2.1).Het generieke beleid, zoals geformuleerd in de Integrale Notitie mest-
en ammoniakbeleid, zal niet overal leiden tot de vereiste kwaliteit van bodem,
oppervlaktewater en grondwater. Aanvullende gebiedsgerichte maatregelen zullen
noodzakelijk zijn om de kwaliteit meer binnen bereik te brengen. 3.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 3.3.1 InternationaalDe aandacht van de internationale overlegorganen heeft zich de laatste
jaren geconcentreerd op de stofgroep stikstofverbindingen en op de bron «landbouw»,
omdat daar tot nu toe de minste resultaten zijn geboekt. In het Noordzee-
en het Rijnoverleg is nog niet veel meer bereikt dan het vastleggen van algemene
intenties om de – nog niet gerealiseerde – reductieafspraken uit
1987 binnen niet al te lange tijd te realiseren. Het meest concrete internationale
instrument daartoe lijkt in eerste instantie de EG-nitraatrichtlijn. 3.3.2 Nationaal programmaTer uitvoering van de EG-richtlijn stedelijk afvalwater wordt gewerkt
aan wettelijke regelingen in het kader van de Wvo en de Wm (defosfatering
en denitrificatie op zuiveringsinstallaties).Geconstateerd wordt dat de industrie en rwzi's belangrijke vorderingen
maken bij het terugdringen van de P- en N-belasting van het milieu. De landbouw
blijft achter. De investeringsinspanningen van de verschillende sectoren zullen
worden geanalyseerd met als doel maatregelen te ontwerpen voor
een verdere kosteneffectieve terugdringing van de nutriëntenbelasting,
evenwichtig verdeeld over de bijdragende sectoren. De resultaten worden neergelegd
in de «Nota met vergelijking van investeringsinspanningen van sectoren
die bijdragen aan de vermestingsproblematiek (1997)».Omdat uitvoering van de Integrale Notitie mest- en ammoniakbeleid niet
overal voldoende milieukwaliteit oplevert, wordt gezocht naar gebiedsgericht
maatwerk in de vereiste milieukwaliteit en maatregelen (zie ook deel II, § 1.2.1).
Daartoe worden oppervlaktewaterkwaliteitsnormen voor P en N gedifferentieerd
naar watertype, waarbinnen tevens onderscheid wordt gemaakt naar verschillende
beschermingsniveaus. Hieronder valt ook het operationaliseren van Bijzondere
Milieu Kwaliteit voor P en N. Dit gebeurt door een werkgroep van de Commissie
Integraal Waterbeheer/Coördinatiecommissie Uitvoering Wet Verontreiniging
Oppervlaktewater. Het een en ander wordt neergelegd in de Leidraad gebiedsgerichte
normstelling (1998). De methodiek van gedifferentieerde normen voor oppervlaktewater
zal worden getoetst in regionale voorbeeldprojecten (1997).In het kader van gebiedsgericht maatwerk voor vermesting worden verder
voorzien het aanwenden van de bijdrageregeling gebiedsgericht milieubeleid
(BGM) voor de stimulering van gebiedsgerichte maatregelen en een gebiedsgerichte
aanpak van fosfaatverzadigde gronden. De BGM is sinds 1 januari 1996 van kracht.
Bij het opstellen van maatregelen wordt gebruik gemaakt van de Nota Evaluatie
milieurendement gebiedsgerichte maatregelen in bodembeschermingsgebieden (1997). 4 VERSPREIDINGHet thema verspreiding heeft betrekking op de verontreiniging van het
milieu met agentia (stoffen, straling en organismen) die door hun giftigheid,
slechte afbreekbaarheid, radioactiviteit of anderszins een risico voor de
menselijke gezondheid of ecosystemen kunnen opleveren. In dit thema komen
niet de stoffen aan de orde waarop de thema's klimaatverandering, verzuring
en vermesting zich richten. Internationaal gezien is verspreiding een vraagstuk
van alle schaalniveaus, zij het met verschillende accenten voor bodem, water
en lucht. Bodemverontreiniging is vooral een probleem op regionaal niveau,
waterverontreiniging vooral op regionaal en fluviaal niveau (rivieren, Noordzee),
en luchtverontreiniging op regionaal tot en met mondiaal niveau. Op alle niveaus
gaat het zowel om de productie als om het gebruik van stoffen.Verspreiding is een complex milieuthema dat kan worden onderverdeeld in
de volgende subthema's:agentia4.1 stoffen (bestaande stoffen, nieuwe stoffen en bestrijdingsmiddelen)4.2 radioactieve stoffen en straling4.3 genetisch gemodificeerde organismen (GGO's)risico's van ongelukken4.4 externe veiligheid (in de Nederlandse systematiek hoort dit subthema
bij het thema verstoring; voor de vergelijkbaarheid met internationale indelingen
is het echter in dit hoofdstuk opgenomen)verontreiniging van milieucompartimenten4.5 bodem4.6 water4.7 luchtDe nadelige effecten die de onder 4.1–4.3 genoemde agentia voor
de gezondheid van mens of ecosystemen kunnen opleveren, worden onder andere
met het beleidsinstrument «risicomanagement» beperkt. Risicomanagement
omvat zowel de analyse van de risico's («risk assessment»), de
normstelling (het bepalen van grens- en streefwaarden en de wetenschappelijke
doorvertaling naar afgeleide waarden), als ook de maatregelen («risk
reduction»). Het preventieve beleidsdeel van dit thema (bijv. beoordeling
van nieuwe stoffen, GGO's en bestrijdingsmiddelen, en de vergunningverlening
bij straling en externe veiligheid) bevindt zich voornamelijk in de uitvoerende
fase. Het curatieve deel (bijv. straling in het binnenmilieu en de prioritaire
bestaande stoffen) bevindt zich voor een groot deel in de fase van beleidsvorming. Toelichting indicatorDe verspreiding van bestrijdingsmiddelen, prioritaire stoffen en radioactieve
stoffen naar het milieu bedroeg in 1985 naar schatting 377 verspreidingsequivalenten
(Seq). In 1995 was dit afgenomen tot 202 Seq, een afname met 46%. Ten opzichte
van 1994 is in 1995 sprake van een toename met 11 Seq, geheel als gevolg van
een toename van het gebruik van landbouwbestrijdingsmiddelen. In 1995 was
de verspreiding van landbouwbestrijdingsmiddelen ten opzichte van 1985 gedaald
met 51%. De afname vanaf 1993 komt voornamelijk door een reductie in het gebruik
van grondontsmettingsmiddelen. De verspreiding van prioritaire stoffen daalde
in de periode 1985–1995 met circa 34%, door reductie van de emissies
van cadmium, chroom, koper en kwik naar water en van benzo(a)pyreen en lood
naar lucht. De verspreiding van radioactieve stoffen kende in 1995 een geschatte
toename van 11% ten opzichte van 1985. Dit is vooral toe te schrijven aan
radon in het binnenmilieu.Er heeft een aanzienlijke reductie van de totale emissie van dioxinen
plaatsgevonden. De emissie in 1991 was circa 50% minder dan die in 1988 en
de emissie in 1995 circa 65% minder dan die in 1991. De emissie van dioxinen
door afvalverwerkingsinstallaties was in 1995 zelfs ruim 99% minder dan die
in 1990.Er wordt nagegaan of de thema-indicator verspreiding in de toekomst anders
kan worden opgebouwd. De elementen van de huidige indicator (prioritaire stoffen,
straling en bestrijdingsmiddelen) verschillen onderling met betrekking tot
de gehanteerde systematiek en kunnen mogelijk beter apart gepresenteerd worden. 4.1 StoffenHet subthema stoffen kan worden onderverdeeld in bestaande (waaronder
prioritaire) stoffen, nieuwe stoffen, landbouwbestrijdingsmiddelen en niet-landbouwbestrijdingsmiddelen.
Alle vier deze groepen worden in het onderstaande behandeld. Meer gedetailleerde
informatie over landbouwbestrijdingsmiddelen is te vinden in het hoofdstuk
Landbouw in deel II.Bestaande stoffen zijn opgenomen in de European Inventory of
Existing Commercial Chemical Substances (EINECS), een lijst van alle circa
100 000 stoffen die op 18 september 1981 binnen de EU in de handel waren. Bestaande stoffen worden in ten minste vier kaders beoordeeld,
te weten in (1) de EG-verordening over bestaande stoffen, (2) het «Chemicals
Programme» van de OESO, (3) de UNEP/IRPTC en, voor zover nodig, (4)
de nationale regelgeving. Binnen elk van deze kaders worden gegevens verzameld
over en prioriteiten gesteld ten aanzien van de te behandelen stoffen. De
potentieel meest gevaarlijke worden op hun risico's voor mens en milieu beoordeeld.
In Nederland is daartoe het Uniform Beoordelingssysteem Stoffen (UBS, 1994)
ontwikkeld. In EU-verband dragen verschillende lidstaten, de Europese Commissie
en de Europese chemische industrie nu bij aan de verdere ontwikkeling van
UBS. Dit zal resulteren in het European Union System for Evaluation of Substances
(EUSES), een systeem dat met name bedoeld is voor risicobeoordelingen conform
de EU-technical guidance documents uit 1996 voor zowel nieuwe als bestaande
stoffen.Nieuwe stoffen zijn pas ná september 1981 op de markt
gebracht en staan dus niet in de EINECS. Ze mogen pas in de handel worden
gebracht nadat ze, vergezeld van de vereiste basisgegevens, zijn aangemeld
bij een «Bevoegde Instantie» in een lidstaat van de EU. Alle nieuwe
stoffen worden op risico's voor mens en milieu beoordeeld. De nationale regelgeving
betreffende kennisgeving en risicobeoordeling is vrijwel volledig gebaseerd
op EG-richtlijnen voor nieuwe stoffen. Daarnaast kent Nederland de verplichting
tot het kennisgeven en beoordelen van nieuw geproduceerde stoffen die niet
in de EU maar elders in de handel worden gebracht. 4.1.1 Internationale contextDe EG-verordening inzake de beoordeling en beperking van de risico's van bestaande stoffen (1993) zorgt voor een geharmoniseerde basis voor het
«risk assessment»-proces. In de EU geldt voorts op grond van verordening
EEG 2455/92 dat bij export van stoffen naar landen buiten de EU een exportkennisgeving
moet worden gedaan indien de stoffen in de EU verboden of in gebruik streng
beperkt zijn. EG-richtlijn 76/769 biedt het kader voor het beperken of verbieden
van het verhandelen of gebruiken van gevaarlijke stoffen in de EU. Op basis
daarvan zijn er specifieke richtlijnen, bijvoorbeeld met betrekking tot asbest
en cadmium, tot stand gekomen. De meest recente regeling onder deze richtlijn
verbiedt het ter beschikking stellen aan de consument van stoffen die carcinogeen,
mutageen of reprotoxisch zijn en stelt regels aan het gebruik van creosoot
als houtverduurzamingsmiddel.Het OESO-«existing chemicals programme» is een samenwerkingsverband
tussen OESO-lidstaten en bedrijfsleven, gericht op informatieverzameling en
beoordeling van bestaande stoffen. Europese bedrijven werken hieraan op vrijwillige
basis mee. Het OESO-programma is gestart vóór de inwerkingtreding
van de EG-verordening bestaande stoffen.Agenda 21 geeft de doelstellingen aan van het stoffenbeleid op mondiaal
niveau. Deze hebben betrekking op het onderzoeken van enige honderden stoffen
vóór het jaar 2000 en het opstellen van richtlijnen voor de
blootstelling aan een groot aantal gevaarlijke stoffen.Voor nieuwe stoffen zijn twee EG-richtlijnen van kracht: de
richtlijn betreffende de indeling, verpakking en kenmerken van gevaarlijke
stoffen (1967) en de richtlijn over de beginselen van beoordeling van risico's
voor mens en milieu van stoffen aangegeven krachtens de eerstgenoemde richtlijn
(1993). Deze richtlijnen maken het mogelijk om preventief beleid te voeren
met het oog op het in de handel brengen van stoffen.Recente EG-richtlijnen betreffende de toelating van landbouwbestrijdingsmiddelen zijn de Gewasbeschermingsrichtlijn (1991) en de «Uniforme
beginselen» voor het evalueren en toelaten van gewasbeschermingsmiddelen
(1994). Laatstgenoemde is echter in juni 1996 nietig verklaard door het Europese
Hof van Justitie vanwege onvoldoende invulling van de bescherming van grondwater.
Naast dit toelatingsspoor is er in internationale kaders de afgelopen jaren
ook aanvullend beleid in ontwikkeling om de emissies naar bodem, water en
lucht bij het gebruik van landbouwbestrijdingsmiddelen terug te dringen: zie
ook § 4.5–4.7 van dit hoofdstuk en het hoofdstuk Landbouw
in deel II. 4.1.2 Voortgang 1995–1996 4.1.2.1 InternationaalEU: ten behoeve van de beoordeling en bepaling van risico's van bestaande stoffen is een databestand gecreëerd met stofeigenschappen
en bedrijfsgegevens van ruim 2000 High Production Volume Chemicals. Tevens
zijn lijsten van circa 80 prioritaire stoffen opgesteld. Voor 10 stoffen is
inmiddels een conceptrapport opgesteld en besproken in EU-verband. Deze rapportages
worden ingebracht in het volgende OESO-overleg. Twee ervan zijn opgesteld
door de Nederlandse rapporteur.In de EU is een ontwerp voor een biocidenrichtlijn in juni 1996 door de
Milieuraad aanvaard (biociden is de EU-term voor niet-landbouwbestrijdingsmiddelen).OESO: de milieuministers hebben in februari 1996 een verklaring over de
gewenste en aanbevolen maatregelen ten aanzien van lood ondertekend.UNEP: op verzoek van de ontwikkelingslanden is in 1992 overleg gestart
om de vrijwillige UNEP/FAO- exportregeling om te zetten in een wereldwijde
wettelijke regeling, vanwege de hogere juridische en politieke betekenis.
De Beheersraad van UNEP heeft in mei 1995 een mandaat gegeven om de onderhandelingen
te beginnen over een verdrag van de Verenigde Naties over de handel in gevaarlijke
stoffen. Nederland heeft aangeboden de afsluitende onderhandelingsronde in
1997 in Rotterdam te organiseren. Nederland heeft indertijd ook een actieve
rol gespeeld bij de totstandkoming van de vrijwillige regeling. Het aantal
stoffen en stofgroepen waarvoor in het kader van de EG-verordening een exportkennisgeving
geldt, is in 1995 uitgebreid van 25 tot 39. 4.1.2.2 NationaalNederland is het eerste land dat een beleidsstandpunt met betrekking tot
chloor en chloorverbindingen heeft uitgebracht (november 1995). De aangekondigde
aanvullende maatregelen en acties zullen in nauw overleg met de betrokken
actoren worden vormgegeven. Op verzoek van de Tweede Kamer is in juni 1996
de voortgang ten aanzien van deze acties gemeld. Met de kunststofindustrie
is een verder ingeperkt gebruik van cadmium overeengekomen dat in de vorm
van een wijziging van het Cadmiumbesluit vastgelegd zal worden. In overleg
met de sportvissers is een gedragscode opgesteld voor de omgang met vislood,
hetgeen de loodbelasting van de (water)bodem aanzienlijk zal verminderen.
Na overleg met de doelgroep zijn vergunningvoorschriften ten aanzien van schietactiviteiten
door schutterijen en gilden opgesteld ter vermindering van de loodbelasting
van de bodem. Nederland heeft in aanvulling op de implementatie van de drie
EG-richtlijnen voor asbest een vrijwel volledig totaalverbod op de toepassing
en verkoop van asbest ingevoerd.In Europees verband is in 1995 een technische handleiding voor risicobeoordeling
voor nieuwe stoffen vastgesteld. Ruim 10 jaar ervaring met kennisgeving
van nieuwe stoffen in de EU heeft geleid tot een vrijwillige
terugtrekking van circa 30 stoffen op een totaal van 1500 nieuwe stoffen,
hetgeen aangeeft dat de risicobeoordeling inderdaad een preventieve werking
kan hebben (NMP-actie N73).In Nederland is de EU-regelgeving met betrekking tot de toelatingscriteria
en -normen voor gewasbeschermingsmiddelen geïmplementeerd
in het Besluit milieutoelatingseisen bestrijdingsmiddelen (1995) en het Besluit
uniforme beginselen gewasbeschermingsmiddelen (1995). Door de nietigverklaring
van de EG-richtlijn «Uniforme beginselen» (zie § 4.1.1
van dit hoofdstuk) is laatstgenoemd besluit niet op losse schroeven komen
te staan, omdat Nederland al gekozen had voor een bredere bescherming van
het grondwater dan in de richtlijn was aangegeven.In 1996 is het Beleidsplan niet-landbouwbestrijdingsmiddelen
aangeboden aan de Tweede Kamer. Daarmee werd beleid vastgelegd voor vijf toepassingsgebieden
van bestrijdingsmiddelen, te weten: desinfectie van zwemwater, koelwaterbiociden,
houtverduurzamingsmiddelen, methylbromide in de voorraadbescherming, en aangroeiwerende
scheepsverven. Er wordt afgezien van een overkoepelend Meerjarenplan (NMP-actie N55). 4.1.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.1.3.1 InternationaalIn EU-verband dragen verschillende lidstaten, de Europese Commissie en
de Europese chemische industrie bij aan de verdere ontwikkeling van het EUSES.
Nederland zal proberen te bevorderen dat de selectie van te beoordelen stoffen mede wordt aangestuurd vanuit de behoeften die daarvoor bestaan
vanuit de milieucompartimenten bodem, water en lucht en de EG-richtlijnen
die daarop betrekking hebben. In 1997/1998 wordt een risicobeoordeling voor
cadmium verwacht die van belang is voor de toekomstige herziening van de cadmiumrichtlijn.
Een tweede versie van het Nederlandse Uniform Beoordelingssysteem Stoffen
wordt ontwikkeld. Dit systeem bevat naast de risicobeoordelingsmethodieken
voor nieuwe en bestaande stoffen (conform EUSES) ook de met name voor de Nederlandse
situatie ontwikkelde risicobeoordelingsmethodieken voor landbouw- en
niet-landbouwbestrijdingsmiddelen.In 1998 zal de EG-richtlijn 76/769 inzake gevaarlijke stoffen uitgebreid
worden met maatregelen betreffende chloorparaffinen met korte keten en met
hexachloorethaan. Op deze wijze wordt het OSPAR-besluit om het gebruik van
deze stoffen geleidelijk tot nul terug te brengen in de EU geïmplementeerd.Thans wordt in de EU gewerkt aan een aanscherping van de verordening inzake
export van stoffen. Deze aanscherping zal naar verwachting eind 1997 zijn
afgerond. De reikwijdte van de verordening zal worden uitgebreid. Tot nu toe
geldt het criterium dat de stof geheel of voor het merendeel van de toepassingen
verboden moet zijn. Er begint een meerderheid te ontstaan voor een beleid
om, indien het risicoprofiel dit rechtvaardigt, ook stoffen onder de regeling
te brengen waarbij het verbod slechts geldt voor één of enkele
toepassingen. Als gevolg hiervan zal Annex I worden uitgebreid met benzeen,
asbest (chrysotiel), nikkel-, cadmium-, arseen- en loodverbindingen. Voorts
is het merendeel van de lidstaten vóór een uitbreiding van de
informatie die bij export naar ontwikkelingslanden moet worden overlegd. Bovendien
wordt gedacht aan een terugmeldsysteem om zeker te zijn dat de informatie
te bestemder plaatse is aangekomen. Prioriteit wordt gegeven aan de praktische uitvoering van de risicobeoordelingsrichtlijn
voor nieuwe stoffen. Daarnaast is vanuit de nieuwe noordelijke
Europese lidstaten de wens geuit voor een negende wijziging van de stoffenrichtlijn
van 1967. De beoordeling van de noodzaak tot een negende wijziging en de eventuele
uitvoering zal de komende jaren plaatsvinden. Criteria voor de milieulabelling
van preparaten worden ontwikkeld. 4.1.3.2 Nationaal programmaDe komende jaren zal de beleidsinspanning ten aanzien van bestaande
stoffen voornamelijk gericht zijn op een zo goed mogelijke aansluiting
bij de EU en andere internationale beleidskaders zowel met betrekking tot
de risicobeoordeling als het risicomanagement. Dit omdat risicoreducerende
maatregelen veelal alleen uitvoerbaar zijn indien afgesproken in internationaal
kader. Nederland zal jaarlijks vijf van de vijftig in het kader van de EG-verordening
te beoordelen stoffen voor zijn rekening nemen. Daarnaast zal in aansluiting
op diverse internationale ontwikkelingen op het gebied van persistente stoffen
op korte termijn getracht worden om criteria voor persistentie, bio-accumulatie
en toxiciteit op te stellen teneinde deze in te brengen in internationale
gremia.In het komende jaar zullen voorstellen worden gedaan voor de doorvertaling
van de landelijk geldende emissiereductiepercentages voor de prioritaire stoffen
uit het NMP 2 naar de doelgroepen en voor de gewenste emissiereductie voor
de langere termijn (2010) (NMP-actie N62). Voor de uitvoering van
het prioritaire-stoffenbeleid zijn de volgende (beleids)producten van belang:– Beleidsstandpunt zware metalen (december 1996). Dit zal een overzicht
geven van de lopende beleidsacties en de voornemens voor het komende decennium
voor koper, chroom, lood, kwik, cadmium en zink. – Diverse AMvB's, waaronder: kwik in producten (1997), PAK-houdende
coatings (verbod op teerhoudende coatings, 1996), typekeuring houtkachels
(in verband met PAK-emissie, 1996).– Diverse beleidsevaluaties, met name van de uitvoering van het
PAK-beleid in 1996 (NMP-actie N53) en van het milieubeleid voor
asbest (1996).– Invoering of wijziging van regelgeving, zoals: (a) wijziging van
het Cadmiumbesluit (1996) met als doel een verdere inperking van de toepassing
van cadmium en de introductie van de recycling van cadmiumhoudende kunststof
onder strikte voorwaarden; (b) implementatie in regelgeving van de beperkingen
die voortvloeien uit het toelatingsbeleid voor bestrijdingsmiddelen voor het
toepassen van creosoot en gecreosoteerd hout; (c) circulaire of AMvB ten behoeve
van de beperking van het gebruik van loodhagel op kleiduivenschietbanen en
circulaire of AMvB ten behoeve van de organisatie van (toekomstige) bodemsanering
van schietbanen.– Een groep stoffen die momenteel zowel nationaal als internationaal
op veel aandacht kan rekenen zijn de hormoonachtige milieuverontreinigingen.
De Gezondheidsraad komt hierover in 1997 met een advies.– Beleidsstandpunt PVC (najaar 1996).De risicobeoordeling van nieuwe stoffen verloopt voorspoedig.
In 1997 en 1998 zal aandacht worden gegeven aan een gerichte informatieverstrekking
aan andere overheden betreffende de resultaten van beoordelingen met het oog
op de vergunningverlening. Er zal worden nagegaan op welke wijze de informatie
het best kan worden aangeboden. De ervaring met kennisgevingen
van nieuwe stoffen leert dat bepaalde stofgroepen structureel aanleiding geven
tot zorg: bijvoorbeeld papierchemicaliën die vrijkomen bij papierhergebruik.
In 1997 zal een onderzoek gereed zijn op basis waarvan criteria voor deze
stoffen kunnen worden ontwikkeld. Het is de bedoeling deze in een AMvB onder
te brengen. Voor bepaalde in Nederland geproduceerde stoffen zal wettelijk
instrumentarium worden ontwikkeld ter beperking van hun verspreiding in het
milieu.In de periode 1997–2000 zal uitvoering worden gegeven aan het Beleidsplan niet-landbouwbestrijdingsmiddelen. Er zal een vermindering van het gebruik
van koelwaterbiociden worden nagestreefd. Voor de overige middelen zal bekeken
worden of aanvullend beleid wenselijk is. 4.2 RADIOACTIEVE STOFFEN EN STRALING 4.2.1 Internationale contextDe beleidsontwikkeling op het gebied van straling en radioactieve stoffen
is sterk internationaal georiënteerd. Het Nederlandse beleid sluit daar
zo veel mogelijk bij aan, waarbij met name de ontwikkelingen in de EU bepalend
zijn voor het nationale beleid. De belangrijkste richtlijn betreft de basisnormen
voor de bescherming van de gezondheid van de bevolking en van werkers tegen
de gevaren verbonden aan ioniserende straling (Euratom, 1980, 1985, 1996).
Ook in de VN, International Atomic Energy Agency (IAEA) en de OESO (Nuclear
Energy Agency) wordt beleid met betrekking tot straling geformuleerd, vooral
in relatie tot kerninstallaties. Nederland speelt in deze internationale kaders
steeds een belangrijke rol bij het opzetten van beleid. 4.2.2 Voortgang 1995–1996 4.2.2.1 InternationaalIn de EU is de herziening van de Euratom-basisnormen in mei 1996 afgerond.
Naar verwachting zal Nederland in VN/IAEA-kader de Nuclear Safety Convention
binnenkort ratificeren. Inzake radioactief afval is, eveneens in VN/IAEA-kader,
een «Nuclear Waste Convention» in voorbereiding. In het kader
van de Conventies van Oslo en Parijs zijn de nucleaire installaties beoordeeld
op toepassing van Best Available Technology, met gunstig resultaat. Lozingen
van afvalgips door de kunstmestindustrie vormen nog een probleem en vragen
in de toekomst nog nadere aandacht. Er is bilaterale samenwerking op het gebied
van nucleaire installaties met Duitsland en België (met betrekking tot
veiligheid, ongevalbestrijding, grensoverschrijdende risico's en burgerinspraak
over de grens bij vergunningverlening). 4.2.2.2 NationaalEen nationale mijlpaal is de implementatie van de nota «Omgaan met
risico's van straling» in het Besluit stralenbescherming Kernenergiewet
in januari 1996, waarbij zo veel mogelijk aansluiting is gezocht bij internationaal
vigerende normen. Voor het beleid gericht op het reduceren van het stralingsrisico
in het binnenmilieu (met name radon in woningen) wordt het beleid overeenkomstig
het Beleidsstandpunt Radon verder uitgewerkt. 4.2.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000Voor de nabije toekomst wordt in nauwe samenwerking tussen de betrokken
departementen gestreefd naar deregulering. Zo kan meer aandacht geschonken
worden aan prioritaire problemen, dat wil zeggen industriële bronnen
met een hoog stralingsrisico en het risico van radon in het binnenmilieu.
Voor toepassingen van minder milieubelastende radioactieve stoffen en straling,
kan mogelijk volstaan worden met algemene regels in plaats van arbeidsintensieve
individuele vergunningverlening. Deze opstelling zal ook internationaal worden
uitgedragen, met name wanneer het gaat om een verdere invulling en uitwerking
van de Euratom-basisnormen. Deze zullen in 2000 worden geïmplementeerd
in het Besluit stralenbescherming Kernenergiewet en het Besluit kerninstallaties,
splijtstoffen en ertsen. Verder wordt in 1996/1997 gewerkt aan een vereenvoudiging
en uniformering van de risicoberekening, aan nadere uitwerking van het ALARA-
en het rechtvaardigingsprincipe in beleidsstandpunten en aan de nota «Uitvoering
Radonbeleid».Op het gebied van nucleaire veiligheid wordt gestreefd naar een transparante
normstelling en eenduidige risicobenadering, met name ook in internationale
context (VN/IAEA, Nuclear Safety Convention en zo mogelijk ook in EU-verband),
mede omdat dit internationaal bindende regelgeving oplevert.In de Derde Energienota (1996) is gesteld dat de bouw van kerncentrales
in Nederland de komende jaren niet aan de orde is. Het ontwikkelen van een
aanvullend criterium tegen maatschappelijke ontwrichting door grote ongevallen,
naast de huidige beschermingscriteria, is dientengevolge nu niet opportuun.
Indien nieuwe ontwikkelingen op het gebied van kernenergie hiertoe aanleiding
geven zal in het licht van de dan beschikbare kennis en omstandigheden en
in aansluiting op de eerdergenoemde internationale context verder invulling
kunnen worden gegeven aan een aanvullend criterium. Wel zal in 1997 beleid
ontwikkeld worden voor de ontmanteling van kerncentrales. 4.3 GENETISCH GEMODIFICEERDE ORGANISMEN (GGO'S) 4.3.1 Internationale contextIn de EU zijn de richtlijnen betreffende ingeperkt gebruik van GGO's (1990)
en inzake de introductie van GGO's in het milieu (1990) van belang. Beide
zijn in Nederland geïmplementeerd met het stelsel van de Wet milieubeheer
en het Besluit genetisch gemodificeerde organismen (1990). In OESO-kader ligt
het accent op internationale harmonisatie van de regelgeving. In VN-kader
ligt het accent op internationale afspraken en daaraan gerelateerde capaciteitsopbouw
in ontwikkelingslanden. 4.3.2 Voortgang 1995–1996In UNEP-kader zijn de «international technical guidelines for safety
in biotechnology» vastgesteld en worden onderhandelingen gevoerd over
een protocol bij het Biodiversiteitsverdrag met bindende afspraken op dit
gebied. Nederland heeft, in samenwerking met het Verenigd Koninkrijk, in deze
kaders een leidinggevende rol gespeeld en zal die inzet blijven leveren.In oktober 1995 heeft het Kabinet een evaluatie van het totaal aan regelgeving
inzake GGO's (waaronder aspecten zoals ethiek en veiligheid) aan de Tweede
Kamer aangeboden. Conclusie van die evaluatie was dat in Nederland een dekkend
en werkbaar stelsel aan regelgeving is vastgesteld, dat op een
aantal punten nog zal worden aangepast teneinde de werkbaarheid te verbeteren.
Ter illustratie: jaarlijks worden in het kader van dit preventief beleid circa
250 kennisgevingen inzake gebruik van GGO's afgegeven en circa 50 vergunningen
verleend. 4.3.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000De toekomstige ontwikkelingen op dit terrein zullen zich op de korte termijn
(1996–1998) kenmerken door aanpassingen van nationale en EU-regelgeving,
op grond van uitgevoerde evaluaties.EU (1996–1997): bespreking in de Raad van voorstellen van onder
andere Duitsland voor wijziging van de beide richtlijnen voor GGO's. Op de
middellange termijn (1998–2005) zullen enerzijds grote delen van de
gereguleerde materie op grond van opgedane ervaring worden gedereguleerd terwijl
mogelijk anderzijds nieuwe (technologische) ontwikkelingen zullen nopen tot
uitbreiding of wijziging van de werkingssfeer van de regelgeving.OESO (1996–1997): implementatie van het werk van de deskundigengroep
over harmonisatie van regelgeving. Eindproducten zullen zijn een reeks van
«consensus documents» en een op Internet beschikbare wereldwijde
database over regelgeving en risk assessment.VN (1996–1999): implementatie door middel van regionale bijeenkomsten
van de «technical guidelines» en daaraan gerelateerde «capacity
building», alsmede vaststelling van het protocol bij het Biodiversiteitsverdrag. 4.4 EXTERNE VEILIGHEID 4.4.1 Internationale contextDe Seveso-richtlijn (1982) van de EG vormt voor Nederland het belangrijkste
internationale kader. Daarnaast is er beleid in ontwikkeling in de OESO en
de VN. Op fluviale schaal hebben de afspraken in het Rijnactieprogramma (1987)
een belangrijke invloed, vooral waar het de effecten van ongelukken op de
waterkwaliteit betreft. 4.4.2 Voortgang 1995–1996Het gezamenlijke beleid van de Ministeries van V&W en VROM inzake
de risiconormering van het vervoer van gevaarlijke stoffen (NMP-actie
N33) is in het voorjaar van 1996 aan de Tweede Kamer gepresenteerd als
vervolg op de nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen (maart 1989). De Handreiking
Externe Veiligheid, zoals aangekondigd in de brief aan de Tweede Kamer van
13 juni 1994, is inmiddels opgesteld door het IPO en de VNG en op 24 april
1996 door het DUIV-overleg vastgesteld. De handreiking beschrijft het omgaan
met de normen voor externe veiligheid van stationaire inrichtingen en vormt
daarmee een hulpmiddel voor de praktijk. 4.4.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.4.3.1 InternationaalDe fundamentele herziening van de Seveso-richtlijn, aangeduid als Seveso
II, zal naar verwachting van kracht worden in 1996. De herziening betreft
onder meer een vereenvoudiging van het stelsel van criteria waarmee Seveso-plichtige
bedrijven worden aangewezen, een verplichting tot het opstellen van bedrijfsnoodplannen
en een verplichting tot het opstellen van een document waaruit blijkt welk
beleid ter preventie van zware ongevallen wordt gevoerd. Voorts geeft de richtlijn
de verplichting te komen tot internationaal geharmoniseerde
criteria voor het aangeven van de onderdelen van de inrichtingen waarover
informatie moet worden verschaft in het veiligheidsrapport. Daarnaast moeten
de lidstaten op grond van de herziene richtlijn een zoneringsbeleid rond gevaarlijke
inrichtingen voeren. Van een streven naar harmonisatie is hierbij overigens
geen sprake.De Nederlandse implementatie van Seveso II geschiedt door aanpassing van
het Besluit risico's zware ongevallen (Brzo). De verwachting is dat het gewijzigde
Brzo in de tweede helft van 1998 van kracht wordt. De implementatie van de
Seveso II-richtlijn levert tevens een bijdrage aan het streven naar stroomlijning
van rapportages als bedoeld in de nota «Naar minder administratieve
lasten» (TK 1994–1995, 24 036, nr. 5).De Europese Commissie hecht toenemend belang aan een beoordelingssysteem
van milieurisico's. De Nederlandse ervaring op dit gebied zal aan de Commissie
ter beschikking worden gesteld. De Nederlandse ervaring wordt ook ingebracht
in de OESO, waar wordt gewerkt aan het vergelijkbaar maken van de veiligheids-
en risicobenaderingen in verschillende lidstaten. Als eerste aanzet daartoe
wordt op korte termijn een begrippenlijst opgesteld. Deze biedt een basis
om de internationale verschillen in veiligheidsbeleid en risicovaststelling
inzichtelijk te maken. 4.4.3.2 Nationaal programmaIn het NMP 2 is aangekondigd dat er een AMvB externe veiligheid inrichtingen
opgesteld zal worden waarin de normstelling vastgelegd zal worden in de vorm
van milieukwaliteitseisen (hoofdstuk 5 Wm). Het streven is dat deze AMvB in
1998 in werking kan treden.Ten aanzien van de externe-veiligheidsaspecten van Schiphol is met de
PKB-Schiphol een duidelijke beleidslijn ingezet. Voor de overige luchthavens
wordt in het kader van het project ABEL (algemeen beoordelingskader externe
veiligheid luchthavens) een beleid ontwikkeld (NMP-actie N29).
Het project zal naar verwachting in 1996 leiden tot een kadernota waarin een
aanzet wordt gegeven tot een wettelijke regeling en een normstellingskader
voor deze luchthavens.Voor wat betreft de risico's van het vervoer van gevaarlijke stoffen zal
in de komende jaren ervaring worden opgedaan met de doorwerking van de normstelling
in de praktijk. In 1997 zal een handreiking voor het hanteren van de normen
beschikbaar komen. Na circa vijf jaar zullen de ervaringen geëvalueerd
worden. 4.5 BODEM 4.5.1 Internationale contextAnders dan lucht en water heeft het compartiment bodem internationaal
tot voor kort weinig aandacht gekregen. In EU-kader zijn er enkele regelingen
die op bodem betrekking hebben, vooral voor zover het grondwater betreft.
Ten eerste is er de Grondwaterrichtlijn (1980) waarin het brengen van gevaarlijke
stoffen («zwarte en grijze lijsten») in het grondwater wordt verboden
of beperkt. Verder is er een richtlijn die eisen stelt aan rioolwaterzuiveringsslib
dat in de landbouw wordt gebruikt (1986). Een richtlijn betreffende het storten
van afvalstoffen is in voorbereiding: het oorspronkelijke richtlijn-voorstel
is in het voorjaar van 1995 verworpen door het Europees Parlement. De Commissie
zal in het najaar van 1996 een nieuw voorstel indienen. Ten slotte is er de
Nitraatrichtlijn (1991) die het opbrengen van dierlijke mest
op de bodem beperkt (zie Vermesting, hoofdstuk 3 en Landbouw, deel II, §
1.2.1).De EU oriënteert zich op mogelijkheden om een Europees grondwaterbeleid
op te zetten. In 1991 hebben de milieuministers daar in een seminar in Den
Haag een aanzet toe gegeven, waarna de Commissie is gestart met het opstellen
van een Grondwateractieprogramma. Concepten daarvoor zijn op dit moment in
discussie. Nederland heeft in 1995 in een discussienotitie in Europees verband
gepleit voor het creëren van een EG-kaderrichtlijn grondwater/bodem,
waarin de fundamenten van een EU-beleid kunnen worden neergelegd. Dat beleid
zou overigens op bodembescherming in preventieve zin betrekking moeten hebben,
niet op bodemsanering. Getracht wordt internationaal bekendheid te geven aan
het Nederlandse beleid met betrekking tot het Bouwstoffenbesluit (zie ook
het hoofdstuk Bouw, deel II, § 8.2.2) en de urgentiesystematiek
voor bodemsaneringsgevallen. 4.5.2 Voortgang 1995–1996 4.5.2.1 InternationaalEen RIVM-rapport ten behoeve van bovengenoemd seminar over Europees grondwaterbeleid
gaf een verontrustend beeld van de belasting van de bodem in EU-landen met
onder andere nitraten, pesticiden en zware metalen. Daarbij heeft Nederland
relatief één van de meest sterk belaste bodems (zie ook de Milieubalans
1996 van het RIVM). 4.5.2.2 NationaalDe BSB-operatie (bodemsanering van in gebruik zijnde bedrijfsterreinen),
(NMP-actie N79, N58) is belangrijk voor het stimuleren van vrijwillige
saneringen. Per provincie zijn stichtingen actief die op gestructureerde wijze
de inventariserende bodemonderzoeken stimuleren. Over de voortgang van deze
operatie wordt jaarlijks aan de Tweede Kamer gerapporteerd. Het aantal bedrijven
dat aan BSB deelneemt is in 1995 gestegen van 4000 naar 7500. Bij de BSB-stichtingen
zijn in 1995 voorts bijna 2000 bodemonderzoeken voorgelegd door bedrijven.
Het totale aantal bedrijven dat in 1995 activiteiten heeft verricht ten behoeve
van vrijwillig bodemonderzoek of -sanering wordt geschat op circa 13 000.
De daarmee gemoeide financiële inspanningen van de bedrijven wordt geschat
op 250 tot 290 miljoen gulden.Provincies en grote gemeenten voeren tot nu toe onderzoek en sanering
van voormalige gasfabrieksterreinen uit. De omvang en aard van de problemen
is in opdracht van het IPO geïnventariseerd; het rapport «Inventarisatie
voormalige gasfabrieksterreinen» is in september 1995 verschenen. In
de nu lopende tweede fase wordt gewerkt aan het maken van afspraken tussen
bevoegd gezag, Rijk en de energiedistributiesector. Parallel daaraan wordt
bezien hoe een regionale aanpak vorm kan krijgen. Bij overleg over het gehele
project zijn het IPO (zowel milieu- als energiegedeputeerden), VROM, EZ, Financiën
en de energiedistributiesector betrokken.Begin 1995 zijn delen van de saneringsregeling van de Wet Bodembescherming
in werking getreden. Hiermee is een kader geschapen om de beoordeling van
de kwaliteit van de bodem, en de verbetering daarvan via sanerings- of beheersmaatregelen,
als integraal onderdeel te beschouwen bij de ontwikkeling van een gebied.Met de provincies en de gemeenten is het project «beleidsvernieuwing
bodemsanering» (BEVER) gestart om de integratie en decentralisatie verder te ontwikkelen (zie ook deel I, § 2.2, NMP-actie
N79). In de zomer van 1996 is een notitie over beleidsvernieuwing en
decentralisatie van de bodemsanering aan de Tweede Kamer aangeboden. Op 1 maart 1995 moesten de vergunningen van alle stortplaatsen zijn aangepast
aan de eisen van het Stortbesluit bodembescherming (op 1 maart 1993 in werking
getreden) en de Leidraad storten (NMP-actie A60). Uit berichten
van provincies, inspecties en afvalverwerkers mag worden opgemaakt dat op
dit moment alle vergunningen zijn aangepast. Teneinde zeker te stellen dat
ook na sluiting van de stortplaats het op die plaats aanwezige beschermingsniveau
in stand blijft, is er een wetsvoorstel gemaakt met betrekking tot de nazorg
van stortplaatsen. Volgens dit wetsvoorstel, dat in 1995 aan de Tweede Kamer
is aangeboden, wordt de provincie belast met de nazorg. De financiering zal
plaatsvinden door middel van een door de provincie in te stellen heffing,
die wordt opgelegd aan de exploitanten van stortplaatsen. In verband met het
wetsvoorstel wordt het Stortbesluit bodembescherming aangepast, om zeker te
stellen dat de vergunningvoorwaarden van toepassing zijn tot het moment van
sluiting van de stortplaats. Voorts wordt in het Stortbesluit een verplichting
opgenomen om methaan-emissies te beperken, indien mogelijk door stortgasbenutting
en anders door affakkeling (NMP-actie N47).In juni 1996 is het interdepartementale Meerjarenprogramma Bodemsanering
Staatseigendommen 1997–2001 opgesteld. In vijf deelprogramma's (voor
respectievelijk LNV, Defensie, Financiën/Domeinen, V&W en VROM/RGD)
zijn alle mogelijk verontreinigde terreinen opgenomen die in materieel beheer
zijn bij het Rijk. De betreffende objecten zullen in fasen worden onderzocht
en zonodig gesaneerd. Het deelprogramma dat betrekking heeft op de rijkshuisvesting
is door de RGD in samenwerking met de gebruikers opgesteld. In de periode
1997–2001 zullen 42 gevallen nader worden onderzocht. 4.5.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.5.3.1 InternationaalGedurende het Nederlandse voorzitterschap van de EU zal mogelijk het EU-bodem/grondwaterbeleid
aan de orde zijn. Bij de Europese Commissie en een aantal EU-landen is er
een neiging om grondwaterbeleid nauw aan te laten sluiten aan het oppervlaktewaterbeleid
(«kaderrichtlijn water»). Nederland ziet echter in een rationalisering
van het richtlijnenstelsel voor water, lucht en grondwater een kans om de
systematiek van een bodem/grondwaterbeleid op Europees niveau op te zetten.
Een belangrijke reden daarvoor is de precaire toestand van bodem en grondwater
in veel EU-landen, maar ook de belangrijke rol die de bodemverontreiniging
speelt in de diffuse belasting van oppervlaktewater. 4.5.3.2 Nationaal programmaIn 1998 zal een evaluatie van de saneringsregeling in de Wet bodembescherming
plaatsvinden.Een aanvullende wettelijke regeling sanering waterbodems (NMP-actie
A55) treedt naar verwachting op 1 januari 1997 in werking. Daarin wordt
de financiering geregeld conform het regeringsstandpunt over het rapport van
de commissie Onderzoek Financieringsstelsel Waterbeheer. Voor de bepaling
van streef- en interventiewaarden wordt in 1997 een AMvB opgesteld. De AMvB
«Urgentie» (streef- en interventiewaarden en urgentie, NMP-actie
N76) zal na evaluatie van het huidige interimbeleid, zoals
vastgelegd in de circulaire inwerkingtreding, worden voorbereid (1997). In
1996 zal een heroverweging van het financieel instrumentarium bodemsanering
plaatsvinden. Het toegezegde kabinetsstandpunt financiering bodemsanering
komt om die reden als zelfstandig stuk te vervallen en wordt onderdeel van
de heroverweging.Ten behoeve van bodemsanering in het kader van de woningbouwtaakstelling,
voortvloeiend uit de VINEX, heeft VROM 300 miljoen gulden in het FES-fonds
gereserveerd. De FES-middelen dienen besteed te zijn per eind 1998. Bij de
voorbereiding van de herziening van de PKB-VINEX wordt de bodemsaneringsproblematiek,
inclusief de financiering, als een integraal onderdeel van de planvorming
meegenomen.In de onderstaande tabel wordt een toelichting gegeven op het huidige
bodemsaneringsprogramma. Het overzicht is bedoeld om een indicatief beeld
te geven van de door Milieubeheer gefinancierde bodemsaneringsactiviteiten. Overzicht planning kasuitgaven bodemsanering DGM voor
1996 t/m 2001 (mln. gld) Algemeen149Budgetfinanciering1 210Projectfinanciering857Totaal2 216– Algemeen: Hieronder vallen nog toe te zeggen aanvullingen op gemeentelijke
bijdragen en apparaatskosten vrijwillige bodemsanering.– Budgetfinanciering: Dit bedrag is voor de provincies en de 4 grote
gemeenten, ten behoeve van projecten die in totaal minder dan 10 miljoen gulden
bedragen en incidentele toevoegingen aan grotere projectfinancieringen. Voor
landbodem projecten is een bedrag van 1,1 miljard gulden gereserveerd en voor
waterbodems is dit 110 miljoen gulden.– Projectfinanciering: Bevat omvangrijke projecten die meer dan
10 miljoen gulden bedragen. Van dit bedrag is 682 miljoen gulden reeds toegezegd
of in voorbereiding. Zie voor een overzicht van de bodemsaneringsprojecten
die in de saneringsfase zijn bijlage 3. Daarnaast is er nog 175 miljoen gulden
beschikbaar voor nog toe te zeggen projecten in de periode tot en met 2001.Op 1 juli 1998 zijn alle voorschriften van het Bouwstoffenbesluit bodem-
en oppervlaktewaterenbescherming van toepassing. In 1997 zal het resterende
deel van de uitvoeringsregeling worden gepubliceerd. Voor meer informatie
zie het hoofdstuk Bouw in deel II, § 8.2.2.Het wetsvoorstel Nazorg stortplaatsen zal naar verwachting in de eerste
helft van 1997 in werking treden. Tegelijkertijd zal de wijziging van het
Stortbesluit in werking treden. 4.6 WATER 4.6.1 Internationale contextSinds het begin van de jaren '70 heeft Nederland internationaal te maken
met regelingen op het gebied van water in de vorm van EG-richtlijnen, internationale
verdragen en actieprogramma's voor rivieren en de Noordzee en mondiale verdragen.
Daarbij zijn meestal alle vormen van waterverontreiniging aan de orde, ook
die welke op het thema vermesting betrekking hebben. Laatstgenoemde
aspecten worden behandeld in het hoofdstuk Vermesting (hoofdstuk 3).De belangrijkste EG-richtlijnen met betrekking tot oppervlaktewater betreffen:– de kwaliteit van oppervlaktewater voor de productie van drinkwater
(1975);– de kwaliteit van zwemwater (1976);– de emissies van gevaarlijke stoffen in het aquatisch milieu («zwarte»
en «grijze» lijst) (1976) en diverse daaruit voortvloeiende «dochterrichtlijnen»
voor specifieke stoffen;– de kwaliteit van zoet water voor het leven van vissen (1978);– de behandeling van stedelijk afvalwater (1991).Voor de Rijn is er sinds 1963 een verdrag betreffende samenwerking tussen
de Rijnoeverstaten. Inhoudelijk berust de samenwerking op het Chemieverdrag
en het Zoutverdrag (1976). Op dit moment wordt vooral met het juridisch minder
rigide systeem van het Rijnactieprogramma (1987) gewerkt. De internationale
verdragen over de Maas en de Schelde zijn van aanzienlijk recenter datum (1994)
en voor de Eems-Dollard is op 22 augustus 1996 een protocol ondertekend.Voor het noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan, waaronder ook
de Noordzee valt, gelden het Verdrag van Parijs (lozingen vanaf het land)
en het Verdrag van Oslo (dumping). Deze zijn in 1992 samengevoegd in het nieuwe
Verdrag van Parijs, dat echter nog niet in werking is getreden. Mondiaal regelt
het Verdrag van Londen (1972) de dumping van afvalstoffen in zee. Recent zijn
er initiatieven genomen om mondiaal ook de verontreiniging van de zee vanaf
het land aan te pakken (Washington Action Programme, 1995). 4.6.2 Voortgang 1995–1996 4.6.2.1 InternationaalDe Europese Commissie heeft in februari 1996 een beleidsdocument over
het EU-waterbeleid gepresenteerd waarin zij toezegt, eind 1996 een voorstel
voor een kaderrichtlijn water te zullen indienen. Dit was het resultaat van
een langdurige serie discussies waarin onder andere strategische notities
van Nederland over een systeem van milieukaderrichtlijnen in het algemeen
en over het waterbeleid in het bijzonder een rol hebben gespeeld.In het kader van het Rijnactieprogramma is begonnen met een inventarisatie
van stoffen die tot nu toe niet in de prioritaire lijst van 50 waren opgenomen;
het betreft met name bestrijdingsmiddelen. In de loop van 1996 en 1997 zal
geprobeerd worden voor die nieuwe stoffen ook kwaliteitsdoelstellingen te
formuleren (NMP-actie A37).De industriële lozingen naar het oppervlaktewater in de Noordwest-Europese
regio zijn sinds midden jaren '70 aanzienlijk verminderd in het kader van
onder andere het Rijnactieprogramma en het Noordzeeactieprogramma, waardoor
de oppervlaktewaterkwaliteit is verbeterd. Onderstaande figuur illustreert
deze trend voor cadmium. Cadmiumconcentratie in de Rijn bij LobithHet afgelopen jaar zijn in OSPAR-kader zeven besluiten en aanbevelingen
over best bestaande technieken en gevaarlijke stoffen vastgesteld. Het besluit
inzake hexachloorethaan vormt een unicum: amendering van een bestaand OSPAR-besluit,
waarmee de Europese Commissie als lid van OSPARCOM enkele jaren eerder had
ingestemd, bleek noodzakelijk om een akkoord over de richtlijn inzake hexachloorethaan
binnen de EU mogelijk te maken.Op de vierde Noordzeeministersconferentie (juni 1995) is onder andere
afgesproken dat binnen een termijn van 25 jaar naar nul-emissie van milieugevaarlijke
stoffen zal worden gestreefd. Tijdens de conferentie is eveneens besloten
dat met name aandacht dient te worden besteed aan de problematiek van atmosferisch
transport van bestrijdingsmiddelen, die momenteel in EU-kader worden herbeoordeeld,
en aan de verdere ontwikkeling van BAT- en BEP-prioriteitstellingen. Naar
aanleiding van de Brent Spar-affaire is een moratorium ingesteld voor het
dumpen van offshore-installaties; het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen stemden
hier niet mee in. 4.6.2.2 NationaalDe belasting van het milieu vanuit diffuse bronnen, met name met zware
metalen en microverontreinigingen, is er debet aan dat de waterkwaliteitsdoelstellingen
nog niet worden gehaald en dat de actuele kwaliteit van de waterbodem noopt
tot grootschalige sanering. De belangrijkste diffuse bronnen zijn goeddeels
in kaart gebracht en er is gezamenlijk met de andere overheden een actieprogramma
«diffuse bronnen» opgesteld (NMP-actie N95, A36). Voor
het bereiken van de kwaliteitsdoelstellingen voor regionale wateren worden
onder andere gebiedsgerichte stimuleringsregelingen, zoals de Bijdrageregeling
gebiedsgericht milieubeleid, ingezet (zie ook deel I, § 2.2).De juridische implementatie in de Nederlandse wetgeving van de Richtlijn
stedelijk afvalwater is begin 1996 voltooid middels de Wet afvalwater (een
onderdeel van de Wet milieubeheer), inclusief diverse AMvB's, en één
AMvB op basis van de Wvo.De proefevaluatie Gemeentelijke Rioleringsplannen is in 1995 afgerond
en heeft een bruikbare evaluatiemethodiek opgeleverd. De eigenlijke evaluatie
is inmiddels gestart en zal in 1996 worden afgerond. De provinciale aanwijzingsbevoegdheid
inzake de Gemeentelijke Rioleringsplannen is in juni 1995 in werking getreden.
Op ambtelijk niveau is door het IPO, de UvW en de VNG overeenstemming bereikt
over de ontheffingscriteria voor de zorgplicht riolering. In het vervolgtraject
bleek binnen de provincies toch behoefte te bestaan aan méér
regionale vrijheid bij de invulling van deze criteria. In het kader van de voorbereidingen van de Vierde Nota Waterhuishouding
(NW 4) is een start gemaakt met het project «Water in de stad».
Naast ruimtelijke ordenings-aspecten bij inrichting en beheer van het stedelijk
gebied zal het inzamel- en verwerkingssysteem voor afvalwater een belangrijke
plaats innemen bij het ontwikkelen van concepten voor water als een structureel
element in de woonomgeving. 4.6.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.6.3.1 InternationaalNederland heeft de EG-waterrichtlijnen hoog op de agenda van het Nederlandse
EU-voorzitterschap (eerste helft 1997) geplaatst. De mogelijke knelpunten
bij het opstellen van een kaderrichtlijn water zijn in kaart gebracht. Vooruitlopend
op het voorzitterschap zal voor deze knelpunten gericht actie worden ondernomen
om de besluitvorming te bevorderen. Het betreft onder andere de stroomgebiedbenadering,
de relatie emissies-waterkwaliteit, de toekenning van functies aan oppervlaktewateren
en het kwantiteitsbeheer. Nederland heeft een eerste initiatief genomen (met
steun van de huidige EU-voorzitter Ierland) door in het najaar van 1996 een
workshop met de EU-lidstaten over diffuse bronnen te organiseren.Aanzetten tot actieprogramma's voor Maas en Schelde zullen naar verwachting
in 1997 kunnen worden vastgesteld (NMP-actie A38).Naar verwachting zal in 1997 het ECE-verdrag inzake de bescherming en
het gebruik van internationale waterlopen en internationale meren (Helsinki,
1992) in werking treden.OSPAR zal waarschijnlijk in 1997 richtlijnen voor het dumpen van buiten
gebruik gestelde off shore-installaties opstellen. In principe worden deze
dumpingen niet aanvaardbaar geacht, maar er zal onderscheid gemaakt worden
naar type installatie. In maart 1997 vindt een interim Noordzeeministersconferentie
plaats over leefgebieden voor mariene organismen en over visserij. Ook vervolgafspraken
over het binnen 25 jaar stoppen met de lozingen van bepaalde milieugevaarlijke
stoffen (zie § 4.6.2.1) zullen daar op de agenda staan. 4.6.3.2 Nationaal programmaNW 4 is een van de belangrijkste beleidsproducten voor de komende periode.
De insteek hierbij is drieledig: versterking van de uitvoering, verbreding
van de samenhang tussen milieu, water en ruimte en verdieping in nieuwe maatschappelijke
ontwikkelingen. NW 4 zal niet alleen aandacht schenken aan emissies van stoffen,
maar ook aan waterkering, het gebruik van water, natte natuurontwikkeling,
verdroging en aan water in de bebouwde omgeving. Ook bestuurlijke aspecten,
onder andere samenhangend met de stroomgebiedaanpak komen aan de orde.Er zal veel aandacht worden geschonken aan de emissies van de landbouwsectoren
naar oppervlaktewater. Voor verschillende glasteeltsectoren worden algemene
regels opgesteld die in beginsel een integrale aanpak vormen.
Een precieze afbakening van de inrichtingen zal nog plaatsvinden. Het ligt
in de bedoeling de regelgeving conform de MDW-operatie vorm te geven en gebruik
te maken van zowel Wvo, Wm als Wbb (Lozingenbesluit bodembescherming).De studie «Evaluatie Gemeentelijke Rioleringsplannen» zal
in 1996 worden afgerond en mogelijk leiden tot bijstelling van het rioleringsbeleid.
De Leidraad Riolering zal goeddeels in 1996 worden afgerond.De voorlopige Handreiking afvalwater Wet milieubeheer wordt najaar 1996
omgezet in een definitieve versie. Ingevolge het nieuwe regime voor de indirecte
lozingen zullen nog kleine aanpassingen in bestaande regelingen moeten plaatsvinden,
zoals de verordening voor aansluiting van rioolstelsels op rioolwaterzuiveringsinstallaties. 4.7 LUCHT 4.7.1 Internationale contextDe ECE heeft in 1979 een belangrijk verdrag op het gebied van de grensoverschrijdende
luchtverontreiniging totstandgebracht. De eerste protocollen bij dat verdrag
hadden betrekking op de vermindering van de emissies van verzurende stoffen
zoals SO2 en NOx, en op vluchtige organische stoffen
(VOS). In de EU bestaan sinds de jaren '80 richtlijnen betreffende luchtkwaliteit
(SO2, zwevende deeltjes, NO2, lood en ozon) en bijbehorende
industriële emissies. 4.7.2 Voortgang 1995–1996 4.7.2.1 Internationaal Uit de figuur blijkt dat de meeste
West-Europese landen de atmosferische emissies van cadmium in de periode 1985–1995
met meer dan 50% hebben gereduceerd.In november 1995 heeft de ECE besloten onderhandelingen te starten over
protocollen voor het bevorderen van de reductie van emissies naar de lucht
van zware metalen en van persistente organische verbindingen (NMP-actie
N84). Voor beide protocollen zijn concepten en technische annexen
in voorbereiding. Bij de zware metalen betreft het lood, kwik en cadmium,
maar omdat de aanpak zich richt op de emissies van deeltjes zullen ook andere
metalen substantieel gereduceerd worden. Bij de organische verbindingen betreft
het 14 stoffen (hexachloorbenzeen, toxafeen, chloordaan, aldrin, dieldrin,
endrin, DDT, pentachloorfenol, mirex, PAK's, dioxinen, furanen, PCB's en hexabroombifenyl).
Daarnaast kan voor een aantal stoffen «nieuwe» informatie voor
een hernieuwde beoordeling worden ingebracht: zoals lindaan, gechloreerde
paraffinen met korte keten (C10-C13), chloordecoon, heptachloor, en in mindere
mate quintozeen en endosulfan. Eind 1996 zullen voorlopige versies van de
protocollen aan de Executive Body van de ECE worden voorgelegd. Volgens planning
zullen de protocollen dan eind 1997 kunnen worden ondertekend.Naar verwachting wordt zeer binnenkort in de EU de kaderrichtlijn luchtkwaliteit
aangenomen (NMP 2 actie, blz. 87). Deze legt een algemene basis
voor normstelling voor een breed scala aan stoffen. Implementatie van de richtlijn
in de Nederlandse wetgeving – binnen 18 maanden na het aannemen van
de richtlijn – is in voorbereiding. Daarbij behoort aanpassing van de
Wet milieubeheer. 4.7.2.2 NationaalDe inzichten ten aanzien van het optreden van gezondheidseffecten gerelateerd
aan fijn-stofconcentraties in de buitenlucht, onder andere tijdens perioden
met verhoogde luchtverontreiniging gedurende het winterhalfjaar (wintersmog),
zijn sterk gewijzigd. Het blijkt dat ook bij lagere fijn-stofconcentraties
(PM10: deeltjes kleiner dan 10 μm) dan in het verleden ingeschat
werd, gezondheidseffecten kunnen optreden. In oktober 1995 heeft de Gezondheidsraad
een advies uitgebracht over deze problematiek. Op grond hiervan wordt de bestaande
wintersmogvoorlichting gewijzigd. Als indicator voor wintersmog wordt hierbij
uitgegaan van de PM10-concentratie in plaats van de som van de
PM10- en SO2-concentraties. Vooralsnog wordt afgezien
van het treffen van tijdelijke maatregelen voor emissies van fijn stof omdat
er nog onvoldoende bekend is welke fracties tot de geconstateerde effecten
leiden en het derhalve onduidelijk is welke resultaten tijdelijke maatregelen
kunnen opleveren. De wijziging van de smogvoorlichting maakt deel uit van
het interimbeleidsstandpunt over fijn stof (PM10) en wintersmog
dat in augustus 1996 is uitgebracht. 4.7.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 4.7.3.1 InternationaalDe protocollen voor de reductie van emissies van zware metalen en persistente
organische stoffen die vallen onder het Verdrag betreffende grensoverschrijdende
luchtverontreiniging van de ECE kunnen naar verwachting in 1997 worden ondertekend.Op basis van de EG-kaderrichtlijn luchtkwaliteit zal de komende jaren
voor 13 stoffen normstelling in de EU plaatsvinden. De richtlijn gaat vergezeld
van regels over controle van de luchtkwaliteit voor de betreffende stoffen,
het treffen van maatregelen om de normen te realiseren en het informeren van
de bevolking als bepaalde niveaus worden overschreden. Momenteel worden voor
zwaveldioxide, zwevende deeltjes, stikstofdioxide en lood voorstellen voor
dergelijke dochterrichtlijnen voorbereid. (De Commissie zal deze voorstellen
uiterlijk 1 januari 1997 bij de Raad indienen.) Daarbij zal ook een voorstel
gedaan worden voor de in Europa te hanteren luchtkwaliteitsrichtlijn voor
fijn stof. Deze richtlijn is van groot belang voor Nederland
omdat emissies in het buitenland voor een groot deel bijdragen aan de fijn
stofconcentraties in Nederland, hetgeen een Europese aanpak van de problematiek
wenselijk maakt. Najaar 1996 wordt begonnen met de voorbereiding van voorstellen
voor ozon, benzeen en koolstofmonoxide. Deze voorstellen dienen ingevolge
de kaderrichtlijn uiterlijk op 1 januari 1998 bij de Raad ingediend te worden.
Voor PAK's, cadmium, kwik, arseen en nikkel zullen vóór 1 januari
2000 voorstellen worden ingediend.Tijdens het zomerhalfjaar treden bij zonnig en warm weer in grote delen
van Europa sterk verhoogde ozonniveaus (zomersmog) op. Omdat deze kunnen leiden
tot gezondheidseffecten bij mensen en schade kunnen veroorzaken aan vegetatie
en gebouwen, staat het zomersmogprobleem internationaal hoog op de politieke
agenda. In mei 1996 vond in Londen een ministersconferentie over de verontreiniging
van de lucht door ozon plaats. Naast acht Noordwest-Europese landen namen
de Europese Commissie, het Europees Milieuagentschap en de ECE deel. De aan
de conferentie deelnemende landen hebben in de slotverklaring sterk benadrukt
dat alleen een (inter)nationaal structureel bestrijdingsbeleid het zomersmogprobleem
in Europa in de toekomst kan oplossen.De betrokken landen willen zodanige structurele maatregelen nemen dat
er vanaf 2005 geen overschrijdingen van de Europese drempelwaarde meer optreden
op basis waarvan de bevolking dient te worden geïnformeerd (180 μg/m3). Ze roepen in de slotverklaring de Europese Unie en de ECE op om
zo snel mogelijk een Europees programma voor structurele emissiereductie van
stikstofoxiden en koolwaterstoffen (de precursoren van ozon) te presenteren.
Daarnaast is de Europese Commissie verzocht de milieu-eisen aan auto's en
autobrandstoffen verder aan te scherpen, een Europese verzuringsstrategie
te ontwikkelen, te werken aan een Europese fase-II-(dampretour)richtlijn en
invulling te geven aan de tweede fase van de ozonrichtlijn. Ook is door de
landen gevraagd om gebruik te maken van financiële en fiscale instrumenten.
Naast deze aanpak op internationaal niveau bevat de slotverklaring een stimulans
om op nationaal niveau pakketten met structurele maatregelen te ontwikkelen
of verder uit te werken. Daarbij gaat het om maatregelen ter bestrijding van
luchtverontreiniging op lokale en regionale schaal, met een effect op een
termijn van 3 tot 5 jaar. Voor Nederland gaat het hierbij onder andere om
de ontwikkeling van een «plan van aanpak voor de bestrijding van stedelijke
luchtverontreiniging» dat in de eerste helft van 1997 zal verschijnen.
Afgesproken is dat, vanwege het geringe effect, geen gezamenlijke tijdelijke
verkeersmaatregelen tijdens zomersmogperioden zullen worden genomen. Verder
zullen de acht landen onder coördinatie van het Europees Milieuagentschap
werken aan verdere harmonisatie en verbetering van smogvoorspellings-modellen
en de uitwisseling van gegevens ten behoeve van de verbetering van de informatievoorziening
aan de bevolking.De Europese richtlijn betreffende de verontreiniging van de lucht door
ozon (1992) bepaalt dat de Europese Commissie uiterlijk in maart 1998 met
voorstellen moet komen voor een strategie ter bestrijding van de verontreiniging
van de lucht door ozon. Deze te ontwikkelen bestrijdingsstrategie, die tijdens
de bovengenoemde ministersconferentie over ozon een sterke impuls heeft gekregen,
is de aanzet tot de tweede fase van de ozonrichtlijn. Op basis daarvan zal
een drastische beperking van de emissies van stikstofoxiden en koolwaterstoffen
in Europa gerealiseerd dienen te worden. De strategie wordt door de Europese
Commissie in samenwerking met de lidstaten ontwikkeld. 4.7.3.2 Nationaal programmaVóór eind 1997 wordt een definitief beleidsstandpunt over
fijn stof voorzien. Op grond van de ontwerp EG-richtlijn en aanvullende onderzoeksresultaten
zal besluitvorming over wettelijk vast te leggen luchtkwaliteitsdoelstellingen
mogelijk zijn. Tevens kan dan een besluit genomen worden omtrent de wenselijkheid
van het treffen van tijdelijke emissiebeperkende maatregelen tijdens wintersmog-perioden. 5 VERWIJDERINGHet thema verwijdering richt zich op de volledige beheersing van de keten
grondstof-proces-product-afval door het voorkomen van het ontstaan van afval
en het lekvrij verwijderen van onvermijdbaar afval. Onder lekvrij verwijderen
wordt zowel hergebruik verstaan als het milieuhygiënisch verantwoord
eindverwijderen (thermisch verwerken, storten). 5.1 Internationale contextIn toenemende mate wordt het nationale afvalstoffenbeleid beïnvloed
door internationale kaders. Dit geldt met name voor de regelgeving die vastgesteld
wordt door de EU. Deze ontwikkelingen maken dat de verwijdering van afvalstoffen
steeds meer in een internationale context moet worden gezien. Vanuit deze
context van harmonisering is er niet of nauwelijks ruimte voor nationaal beleid
dat afwijkt van het EU-beleid.De volgende belangrijke Europese richtlijnen zijn de afgelopen jaren tot
stand gekomen: de richtlijn voor de verbranding van stedelijk afval (1989),
de kaderrichtlijn afvalstoffen (1991), de richtlijn batterijen (1991), de
richtlijn gevaarlijke afvalstoffen (1994), de richtlijn voor de verbranding
van gevaarlijke afvalstoffen (1994) en de richtlijn verpakkingen (1994). Daarnaast
is van belang de EG-verordening betreffende toezicht en controle op de overbrenging
van afvalstoffen, binnen, naar en uit de landen van de Europese Unie (EVOA,
1993). In het ontwerp-Meerjarenplan Gevaarlijke Afvalstoffen II, dat in mei
1996 voor inspraak ter inzage is gelegd, is voorgesteld het zelfvoorzieningsbeginsel
ten aanzien van nuttige toepassing van afvalstoffen, bij de toepassing van
de verordening, niet langer te hanteren.Binnen de OESO is de afgelopen jaren gesproken over de verwijdering van
afvalstoffen binnen de geïndustrialiseerde wereld in een internationale
context. Daarbij zijn onder andere de onderwerpen producentenverantwoordelijkheid,
preventie van afvalstoffen en methoden van afvalverwijdering aan de orde gekomen.In VN-verband is het Verdrag van Bazel (1993) van belang. Dit heeft tot
doel het voorkómen van dumpen van gevaarlijke afvalstoffen in ontwikkelingslanden
door de geïndustrialiseerde wereld. De bovengenoemde EG-verordening EVOA
strekt mede tot uitvoering van het Verdrag van Bazel. 5.2 Voortgang 1995–1996 5.2.1 Internationaal De grafiek toont een vergelijking
tussen de percentages ingezameld glas in Nederland en de Europese Unie (vóór
toetreding van Zweden, Finland en Oostenrijk; bron: OESO). In 1992 werd door
Nederland 73% van het glas ingezameld. In Duitsland lag dat percentage op
65%, in het Verenigd Koninkrijk op 26%.5.2.2 Nationaal Toelichting indicatorDe indicator geeft de hoeveelheid gestort vast afval weer, uitgezonderd
baggerspecie, dierlijke mest, fosforzuurgips en verontreinigde grond. In 1985
werd naar schatting 13,3 Mton (13,3 verwijderingsequivalenten (Weq) vast afval
gestort. Na een stijging tot 14,3 Mton in 1990 zette een daling in. In 1995
is de hoeveelheid gestort vast afval ten opzichte van 1985 met 35% gedaald
tot 8,6 Weq. Ten opzichte van 1994 valt in 1995 een afname te constateren
van 9,8 naar 8,6 Weq. Deze sterke afname is met name het gevolg van een afname
van de hoeveelheden gestort huishoudelijk afval, bouw- en sloopafval en bedrijfsafval. Redenen hiervoor zijn een toename van gescheiden inzameling,
hergebruik en nuttig toepassen. De hoeveelheid in eigen beheer gestort afval
is het afgelopen jaar toegenomen (van 0,6 naar ruim 0,7 Weq).In tegenstelling tot vorig jaar zijn geen cijfers over de periode 1980–1984
opgenomen. Beschikbare cijfers worden onvoldoende betrouwbaar geacht.Op 1 november 1995 heeft het Afval Overleg Orgaan (AOO) het Tienjarenprogramma
Afval 1995–2005 vastgesteld. Uit dat programma blijkt dat wanneer medio
1997 de laatste van de thans in aanbouw zijnde verbrandingsinstallaties in
bedrijf wordt genomen, er landelijk bezien voldoende verbrandingscapaciteit
beschikbaar is om het aanbod aan verbrandbaar afval te kunnen verwerken. Om
die reden hebben de gezamenlijke overheden in het AOO definitief besloten
af te zien van de bouw van de AVI-Maasbracht en de uitbreiding van de AVIRA
te Arnhem.Op 1 januari 1996 is het stortverbod (NMP-actie A68) op grond
van het Besluit stortverbod afvalstoffen effectief geworden voor 21 van de
totaal 32 categorieën van afvalstoffen genoemd in dit besluit (waaronder
huishoudelijk afval en bedrijfsafval). Naar verwachting zal in 1996 het besluit
ook in werking treden voor herbruikbaar bouw- en sloopafval, zeefzand, hout
en reinigbaar straalgrit. De overige categorieën zullen de komende jaren
in werking treden.De stortverboden sturen het aanbod van afvalstoffen in de richting van
de milieuhygiënisch gewenste optie: hergebruik, nuttige toepassing of
eindverwerking door verbranding.Met het oog op de optimale benutting van de AVI's na het effectief worden
van het stortverbod voor onder andere huishoudelijk en bedrijfsafval, hebben
de partijen in het AOO voor 1996 tevens een zogenaamd verdeelplan voor de
landelijke sturing van brandbaar afval vastgesteld. In dat plan zijn de afspraken
vastgelegd die AOO-partijen in onderling overleg hebben gemaakt om landelijk
vorm te geven aan de sturing van het overschot aan brandbaar afval gedurende
het overgangsjaar 1996. Dit jaar wordt als overgangsjaar beschouwd omdat dan
nog niet alle AVI-capaciteit gerealiseerd is.In het afgelopen jaar is de vraag over de mate van sturen van afvalstromen
door de overheid nadrukkelijk aan de orde gekomen. In verband hiermee is door
de Minister van VROM op verzoek van de Tweede Kamer de commissie Epema-Brugman
ingesteld (zie deel I, § 2.2 en deel II, § 9.2.1).Dit jaar zijn de resultaten van het landelijk actieprogramma Afvalscheiding
Droge Componenten voor huishoudelijk afval geïmplementeerd door de gemeenten
(NMP-actie A67). Daarbij is gebruik gemaakt van de door de VNG –
in samenwerking met het AOO en in opdracht van VROM – opgestelde handreiking
voor de invoering van de gescheiden inzameling van huishoudelijk afval. De
implementatie van de resultaten van het deelprogramma gescheiden inzameling
van bedrijfsafval is voorzien in 1997.In overleg tussen Rijk, VNG en luierfabrikanten is onderzocht wat de beste
manier van verwijderen van (wegwerp)luierafval uit huishoudens is. Geconcludeerd
is dat vanuit milieu-oogpunt geen specifieke voorkeur kan worden uitgesproken.
De huidige verwijderingswijze, integraal inzamelen met overig huisvuil en
verbranden is optimaal en kan worden gehandhaafd. In de afgelopen twee jaar is het projectenprogramma «Afvalpreventie
bij bedrijfsmatige activiteiten» uitgevoerd in een samenwerkingsverband
van het Ministerie van VROM, het IPO en de VNG (NMP 2-actie, blz. 121). In juli 1996 is de eindrapportage van dit programma door de opdrachtgever,
het AOO, vastgesteld. In deze eindrapportage is in het onderdeel «uitvoeringsstrategie
preventie» aangegeven op welke wijze preventie van afval en emissies
door de drie betrokken overheden verder gestimuleerd zal worden. Daarbij worden
zowel stimulerende (voorlichting aan bedrijven) als regulerende (model-vergunningen
en het opnemen van afvalpreventievoorschriften in de Artikel 8.40-AMvB's)
instrumenten ingezet. Er wordt aangesloten bij reeds bestaande kaders zoals
het doelgroepenoverleg industrie. In het jaar 2000 zal deze uitvoeringsstrategie
worden geëvalueerd.Met het Besluit verwijdering batterijen (maart 1995) en het Besluit verwijdering
personenwagenbanden (september 1995) is verder invulling gegeven aan het uitgangspunt
van de producentenverantwoordelijkheid. Met de regeling verpakkingen en verpakkingsafval
is de EG-richtlijn verpakkingen geïmplementeerd. Deze regeling richt
zich primair tot de verpakkers en de vullers, maar ook de overige partijen
in de verpakkingsketen hebben een verantwoordelijkheid bij het realiseren
van de gestelde doelstellingen. Voor de uitvoering van de regeling wordt gestreefd
naar een convenant.De bereidheid bij het bedrijfsleven om een verwijderingsstructuur op te
zetten en in stand te houden voor verschillende producten is in belangrijke
mate afhankelijk van de zekerheid dat een ieder die dergelijke producten op
de Nederlandse markt brengt een financiële bijdrage levert. Voor een
aantal producten is door het bedrijfsleven een verwijderingsstructuur opgezet.
De Minister van VROM is door het bedrijfsleven verzocht om de verwijderingsbijdrage
die noodzakelijk is voor het functioneren van de verwijderingsstructuur algemeen
verbindend te verklaren. Met het algemeen verbindend verklaren van de overeenkomst
over de verwijderingsbijdrage voor auto's, landbouwfolies, verpakking van
verf door professionele gebruikers en in de toekomst mogelijk voor kunststofgevelelementen,
wordt invulling gegeven aan de producentenverantwoordelijkheid voor deze afvalstromen.In toenemende mate worden afvalstoffen hergebruikt. Zo blijkt dat bijvoorbeeld
het percentage hergebruikt bouw- en sloopafval is gestegen van 62% in 1990
tot 80% in 1994. De hoeveelheid gescheiden ingezameld GFT-afval is in de periode
1989 tot 1995 gestegen van 33 kton tot 1450 kton.Met het veiligstellen en bevorderen van de afzetmogelijkheden van secundaire
grondstoffen kan een belangrijke bijdrage worden geleverd aan de realisatie
van de preventie- en hergebruikdoelstellingen. In september 1995 zijn in het
kader van het programma «Afzet afvalstoffen als secundaire grondstof»
(AAS; NMP-actie, blz. 92) zogenaamde afzetdocumenten voor 32 afvalstromen
opgesteld. Het beeld dat uit deze afzetdocumenten naar voren komt is redelijk
gunstig. In het algemeen bestaan er momenteel geen grote afzetproblemen. AAS
zal zich daarom de komende tijd onder meer gaan bezighouden met de monitoring
van de afzet, het signaleren van knelpunten in en bedreigingen voor de afzet
van secundaire materialen en het starten van acties om deze weg te nemen. 5.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 5.3.1 InternationaalDe EG-richtlijnen over het storten van afvalstoffen en het verwijderen
van PCB's en PCT's verkeren in de eindfase van de besluitvorming. Afhankelijk
van de voortgang zullen deze richtlijnen eind 1996 of begin 1997 worden vastgesteld.De Europese Commissie zal naar verwachting in de loop van 1997 een voorstel
indienen bij de EU-Raad voor een richtlijn inzake de verwijdering van autowrakken
en mogelijk ook een voorstel voor een richtlijn inzake het verbranden van
(niet-gevaarlijke) afvalstoffen. Tevens zal de Europese Commissie naar verwachting
een voorstel doen voor een Europese afvalbeheersstrategie. Deze strategie
zou de komende jaren de basis voor het Europese beleid en regelgeving op het
gebied van afvalstoffen moeten gaan vormen.De Waste Management Policy Group van de OESO zal zich de komende jaren
bezig houden met het herzien van de afvalstoffenlijsten die behoren bij het
OESO-besluit inzake de grensoverschrijdende overbrenging van afvalstoffen.
Daarnaast zal er in toenemende mate aandacht geschonken worden aan projecten
op het gebied van afvalminimalisatie en de uitwerking van het begrip producentenverantwoordelijkheid.
De reikwijdte van het exportverbod voor gevaarlijke afvalstoffen van OESO-landen
naar niet-OESO-landen, zoals besloten in het kader van het VN-Verdrag van
Bazel, zal in 1997 nader bepaald worden. 5.3.2 Nationaal ProgrammaIn 1997 zal het Tweede Meerjaren Plan Gevaarlijke Afvalstoffen (MJP-GA
II) worden vastgesteld. In dit MJP wordt het beleid van alle provincies en
de Minister van VROM neergelegd ten aanzien van de verwijdering van gevaarlijke
afvalstoffen. Het MJP vormt het toetsingskader voor de vergunningverlening
alsmede voor het beoordelen van kennisgevingen in het kader van de Europese
verordening betreffende toezicht en controle op de overbrenging van afvalstoffen
binnen, naar en uit de Europese Gemeenschap. Ten behoeve van dit MJP is een
trendstudie uitgevoerd waarin prognoses gemaakt zijn van het aanbod aan gevaarlijk
afval voor de periode 1993–2005. Deze trendstudie vormt een bijlage
bij het ontwerp-MJP.In vervolg op onder andere het programma Afvalscheiding Droge Componenten
en aansluitend op het Tienjarenprogramma Afval is gestart met een onderzoek
naar de terugwinnings- en hergebruiksmogelijkheden van kunststoffen uit huishoudelijke
afvalstoffen via mechanische scheiding in plaats van gescheiden inzameling.
Medio 1997 worden de resultaten verwacht van dit onderzoek. Het moet informatie
geven over de mogelijkheden van verdergaande reductie van het aandeel kunststoffen
in de te verbranden afvalstoffen, ten gunste van een hoogwaardig hergebruik.In het kader van het effectueren van de producentenverantwoordelijkheid
hebben de Ministers van EZ en VROM besloten dat een Besluit verwijdering wit-
en bruingoed zal worden voorbereid. Naar verwachting zullen de hoofdlijnen
van dit besluit zijn dat producenten en importeurs een regiefunctie krijgen
voor het tot stand brengen van de lekvrije verwijdering van wit- en bruingoed.
Het betreft die producten, die volledig afgedankt zijn. Daarnaast is het de
bedoeling dat er een medeverantwoordelijkheid komt voor de detailhandel (inname
van oude producten voor nieuwe producten) en voor de gemeenten als achtervang. 6 VERSTORINGHet thema verstoring heeft betrekking op geluid, stank, externe veiligheid
en lokale luchtverontreiniging. Het richt zich hiermee op een goede milieukwaliteit
van de directe woon- en leefomgeving.Ten behoeve van de herkenbaarheid vanuit het internationale perspectief
wordt het onderdeel externe veiligheid beschreven bij het thema verspreiding
(deel III, § 4.4). 6.1 Internationale contextNederland is tot dusver het enige land met een samenhangend beleid voor
verstoring. In vergelijking met andere landen is Nederland ver gevorderd op
het gebied van geluidhinderbestrijding en de geïntegreerde aanpak hiervan.
Op dit moment zijn wel veel landen actief bezig met het ontwikkelen van geluidhinderbeleid,
waaronder Oostenrijk, de Scandinavische landen, Duitsland, Zwitserland en
Frankrijk. 6.2 Voortgang 1995–1996 6.2.1 InternationaalIn een recente vergelijking van normstellingen in de verschillende landen
blijkt een opmerkelijke overeenkomst tussen de gehanteerde waarden; al zijn
er natuurlijk ook wel verschillen. Het interpreteren van de verschillen is
echter moeilijk omdat de uitwerking van de normstellingen zelfs binnen een
land sterk varieert. De volgende tabel geeft een vergelijking van normen voor
railverkeerslawaai, en is gemaakt om vergelijkingsmateriaal te hebben in de
discussie rond de Betuweroute. In de tabel zijn waarden gegeven zoals die
voor een «Betuweroute-achtige» situatie zouden kunnen gelden (dat
wil zeggen grenswaarden voor – rustige – woongebieden of plattelandssituaties). Overzicht normen voor railverkeerslawaai in dB(A). landplanningswaarde/richtlijn/oriëntatie- waardemaximale
grenswaardeopmerkingen Duitslanddag: 55 nacht: 45dag:
64 nacht: 54bepaling onder meewindcondities (effect –1 à –2
dB(A)); hogere waarden in stedelijke gebieden Zwitserlanddag:
50 nacht: 40dag: 55 nacht: 45hogere waarden voor stedelijke
gebieden; extra correctie van –5 dB(A) voor meer dan 79 treinen/dag
of nacht Oostenrijk55   Frankrijk6065LAeq
08.00–20.00 uur Denemarken60   Groot-Brittanniëdag:
68 nacht: 63dag: 68 nacht: 63dag van 06.00–24.00
uur; status onzeker; in Londen (Docklands) is 60 dB(A) toegepast Zweden55 30
dB(A) binnen     Nederlanddag: 60 (57) nacht: 50
(47)dag: 73 (70) nacht: 63 (60)ter vergelijkingOnderstaande tabel geeft de waarden voor het wegverkeer. Overzicht normen voor wegverkeerslawaai in dB(A). landplanningswaarde/richtlijn/oriëntatie- 
waardemaximale grenswaardeopmerkingen Duitslanddag:
55 nacht: 45dag: 59 nacht: 49voor bondswegen; bepaling
onder meewind-condities (effect –1 à –2 dB(A)); hogere
waarden in stedelijke gebieden Zwitserlanddag: 50 nacht: 40dag:
55 nacht: 45hogere waarden voor stedelijke gebieden Oostenrijk55  Frankrijkdag: 60 nacht: 5565LAeq 08.00–20.00
uur nacht 22.00–06.00 uur Denemarken55   Groot-Brittanniëdag:
55 nacht: 45dag: 72 nacht: 66dag van 07.00–23.00
uur Zweden55 30 dB(A) binnen     Nederlanddag:
55/53 nacht: 45/43dag: 58/63/70 nacht: 48/53/60ter vergelijkingDe EU heeft initiatieven ontplooid om te komen tot een geharmoniseerd
Europees geluidhinderbeleid. De lidstaten hebben overigens vrijwel unaniem
aangegeven dat geluidnormering dient te vallen onder het subsidiariteitsbeginsel.
De Commissie heeft zich daarbij neergelegd. Europese geluidnormering is derhalve
niet te verwachten op korte termijn. De activiteiten van de EU zullen zich
naar verwachting uit gaan strekken tot harmonisatie van geluid- en effectmaten.De Ministers van VROM en V&W hebben bij de commissarissen voor Milieu
en Transport bepleit dat de EU de totstandkoming van typekeuringseisen voor
met name spoorwegmaterieel voor goederenvervoer zal bevorderen. Een dergelijk
typekeur zal de ontwikkeling van geluidsarmer goederenmaterieel bevorderen.
Het is van belang dat dit op Europees niveau gebeurt, omdat de goederenwagons
die op het Nederlandse railnet rijden voor het merendeel uit andere landen
afkomstig zijn. Wanneer in de toekomst andere maatschappijen dan de NS personenvervoer
op het Nederlandse railnet gaan verzorgen zullen typekeuringseisen ook voor
het personenmaterieel van belang zijn. 6.2.2 Nationaal Toelichting indicatorIn de indicator is het percentage inwoners van Nederland weergegeven dat
hinder ondervindt van stank of geluid. In 1980 bedroeg de verstoring door
stank of geluid in de woonomgeving 46 hinderequivalenten (Heq). Na een stijging
tot 58 Heq in 1991 zette een daling in. In 1995 was de ervaren hinder gedaald
tot 49 Heq, een toename ten opzichte van 1980 met 7%. De totale ervaren hinder
is in 1995 ten opzichte van 1994 met 2% afgenomen.Ten opzichte van 1980 is de verstoring als gevolg van geluid in 1995 met
13% gestegen en is de verstoring als gevolg van stank afgenomen met 5%. De
daling van geluidhinder vanaf 1990 is een gevolg van kwaliteitseisen voor
nieuwe woningen, geluidisolatie en aangescherpte typekeuringseisen voor geluid
voor motorvoertuigen. Ten opzichte van 1994 is in 1995 de verstoring door
geluid afgenomen met 2%. Verstoring door stank is in de periode 1994–1995
gelijk gebleven.Het beleid met betrekking tot het thema verstoring bevindt zich goeddeels
in de uitvoeringsfase. In nauwe samenwerking met de andere overheden wordt
gewerkt aan de verbetering van de onderlinge afstemming van het beleid voor
de verschillende milieucomponenten binnen het thema en door versterking van
de afstemming met andere beleidsterreinen, zoals de ruimtelijke ordening en
het verkeers- en vervoersbeleid. Dit komt tot uitdrukking in projecten als
Modernisering Instrumentarium Geluidbeleid, Stedelijke Luchtkwaliteit, Stad
& Milieu en Evaluatie en Monitoring van Verstoringsdoelstellingen (zie
ook deel I, § 2.2). Industrielawaai  t/m
199219931994199519961997totaalsaneringsprogramma's46292930150150434aantal woningen410029002700290033 55033 55079 700Het opstellen van saneringsprogramma's in het kader van industrielawaai
is volledig overgelaten aan de provincies. Door wijzigingen in de regelgeving
is vertraging ontstaan bij de indiening van deze programma's. Volgens de planning
van de provincies zijn de meeste resterende programma's in voorbereiding.
Naar verwachting zullen alle saneringsprogramma's voor de afgesproken einddatum
(31 december 1997) bij VROM zijn ingeleverd. Verkeerslawaai (geschat aantal gesaneerde en (voor 1996)
te saneren woningen)  19931994199519961997verkeersmaatregelen12002900174125001200afscherming (weg en rail)10503850235020001900gevelmaatregelen (weg en rail)45004150450040005300De cijfers hebben betrekking op het geschatte aantal woningen, dat in
een jaar – met inzet van de in dat jaar beschikbare kasmiddelen –
wordt gesaneerd. Daarnaast bestaat een limitatieve opsomming van het resterend
aantal woningen, waarbij gevelisolatie moet worden aangebracht. Aan de hand
daarvan kunnen met de VNG afspraken worden gemaakt over hoe deze resterende
saneringstaakstelling kan worden afgerond, waarbij VROM maximale decentralisatie
beoogt. GeurbeleidHet huidige geurbeleid heeft als uitgangspunt het voorkómen dan
wel zo veel mogelijk beperken van hinder. In de uitvoering wordt ruimte gelaten
voor regionale en lokale afwegingen. Het bevoegd bestuursorgaan bepaalt het
niveau dat voor een situatie acceptabel wordt geacht. Het ALARA-principe speelt
daarbij een belangrijke rol. De Nederlandse Emissie Richtlijnen Lucht (NER)
zijn een belangrijk hulpmiddel voor de praktijk van vergunningverlening voor
geurveroorzakende inrichtingen. Inmiddels zijn maatregelenpakketten voor dertien
bedrijfstakken vastgesteld en als bijzondere regeling opgenomen in de NER.
Ook is de zogenaamde hindersystematiek Geur in de NER opgenomen. Hierin wordt
aangegeven hoe vergunningverleners in de praktijk met het aspect geur kunnen
omgaan. Alle geurpassages in de NER zijn aan het huidige beleid aangepast.
Hiermee is aan de belangrijkste afspraken met de Tweede Kamer (maart 1995)
voldaan. In juni 1996 is een rapportage naar de Tweede Kamer gestuurd. Stedelijke luchtkwaliteitTeneinde de luchtverontreiniging in steden tot een voor de menselijke
gezondheid aanvaardbaar niveau terug te brengen zijn, tezamen met het IPO
en de VNG, beleid, instrumentarium en handreikingen ontwikkeld. Het interim-beleidsstandpunt
benzeen en parkeergarages is hier een voorbeeld van. Hierin wordt aangegeven
hoe het gemeentelijk beleid zich kan richten op het voorkómen van de
overschrijding van de luchtkwaliteitsnormen.De handreiking Wegwijzer verkeerssituaties (september 1996) biedt hulpmiddelen
voor het voorkomen en beëindigen van overschrijding van luchtkwaliteitsnormen
in verkeerssituaties in steden. Met behulp van de wegwijzer kunnen aspecten
van lokale luchtkwaliteit worden meegewogen in de gemeentelijke plannen. 6.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 6.3.1 Internationaal GeluidTen aanzien van het EU-geluidhinderbeleid heeft de EC (DGXI) twee documenten
in voorbereiding, te weten het document geluidhinderbeleid en de richtlijn
voor het beleid op het gebied van het bestrijden van geluidhinder.Daarnaast is er een aparte richtlijn in voorbereiding voor het stellen
van geluidemissie-eisen aan bouwmachines. Dit behelst deels een stroomlijning
van enige aparte richtlijnen op dit punt. De richtlijn voor de geluidtypekeuringseisen
aan wegvoertuigen blijft ongewijzigd van kracht.Het document geluidhinderbeleid gaat naar verwachting voornamelijk over
de achtergronden van geluidhinderbestrijding, te verwachten effecten van lawaai,
mate van vóorkomen in de EU en methoden ter bestrijding. Lokale luchtkwaliteitThans zijn EG-richtlijnen voor SO2, zwevende deeltjes, NO2 en lood van kracht. De daarin vastgestelde grenswaarden zijn minder
streng dan de in Nederland wettelijk vastgestelde grenswaarden. De Europese
Commissie werkt aan een herziening van de bestaande richtlijnen voor de luchtkwaliteit
en een verdere uitbreiding daarvan op grond van de EG-kaderrichtlijn luchtkwaliteit
(zie ook thema verspreiding, § 4.7.3.1). Nederland zet zich in om
te komen tot vastlegging van strenge grenswaarden op grond van WHO-advieswaarden. 6.3.2 Nationaal programma Project Modernisering Instrumentarium GeluidbeleidHet project Modernisering Instrumentarium Geluidbeleid (MIG) richt zich
op een herijking van de bevoegdhedenverdeling tussen Rijk, provincies en gemeenten
en op een vernieuwing van het instrumentarium. Met name de gemeenten zullen
in de nieuwe systematiek meer verantwoordelijkheden krijgen voor het geluidbeleid.
Uitgangspunt is dat de NMP-doelstelling voor geluid op een doeltreffender
en doelmatiger wijze wordt gerealiseerd. Het project vormt een uitwerking
van het kabinetsstandpunt naar aanleiding van het MDW-advies over de nieuwe
verdeling van bevoegdheden en verantwoordelijkheden tussen Rijk, provincies
en gemeenten. Mede op basis van de resultaten van de discussie met betrokken
actoren en de eerste ervaringen uit experimenten zal een beleidsnotitie met
een definitief kabinetsvoorstel voor de wijze van uitwerking van het nieuwe
geluidsinstrumentarium worden opgesteld. Begin 1998 zal de nota MIG, waarin
de nieuwe systematiek beschreven wordt, aan de Tweede Kamer worden aangeboden.
Daarna volgt een juridisch traject waarin de beleidsvoornemens in regelgeving
worden vertaald. In deel I, § 2.5, wordt nader ingegaan op het MIG-project. Verstoringstaakstelling Civiele Luchtvaart (NMP 2-actie
N30)In het NMP 2 zijn op het gebied van verstoring reductiedoelstellingen
geformuleerd ten aanzien van geluidhinder, externe veiligheid (individueel
risico van maximaal 10–6 in 2000), stank en lokale luchtverontreiniging.
Deze verstoringstaakstelling betreft de periode tot 2010. In de komende periode
zal een taakstelling voor de civiele luchtvaart worden geformuleerd,
waarbij voor het aspect geluidhinder wordt uitgegaan van de geluidzones rond
de luchtvaarttereinen.In het kader van het project Toekomst Nederlandse Luchtvaartinfrastructuur
(TNLI, zie doelgroep verkeer en vervoer, deel II, hoofdstuk 7) wordt een integrale
visie ontwikkeld, die tot doel heeft een verantwoorde keuze te maken over
nut, noodzaak en mogelijkheden van verdere groei van het luchtverkeer in Nederland.
Hiermee wordt richting gegeven aan het luchtvaartbeleid voor de periode vanaf
het jaar 2025.Het Ministerie van VROM zal zich wat betreft het TNLI-project onder andere
richten op het formuleren van een nieuwe verstoringstaakstelling om de milieucomponent
in dit project richting te geven. Project Evaluatie en Monitoring van Verstoringsdoelstellingen
(PREMOVER, NMP-actie N87)In dit project ligt het accent op monitoring van de nationale verstoringsdoelstellingen
en de regionale differentiatie daarvan. Op korte termijn zijn de resultaten
te verwachten van het «ruimtelijk beeld verstoring». Deze berekeningen,
gemaakt door het RIVM, geven op nationaal niveau de mate van verstoring (geluid
en stank) aan. Hiermee wordt duidelijk of de verstoringsdoelstellingen uit
het NMP 2 voor het jaar 2000 en 2010 ook daadwerkelijk worden gehaald. Op
basis hiervan zal er een discussie plaatsvinden met de VNG en het IPO, die
moet uitmonden in een discussienota Verstoringsdoelstellingen (voorjaar van
1997). Deze nota dient ter voorbereiding van het NMP 3. Integrale Milieuzonering (NMP-actie N67)Het project Integrale Milieuzonering is gericht op het bevorderen van
een integrale werkwijze, opdat een goede ruimtelijke inpassing van milieubelastende
industriële activiteiten gerealiseerd kan worden. Centraal hierbij staat
de relatie met milieu en ruimte van geplande of al bestaande industrieterreinen
ten opzichte van bestaande of toekomstige woonbebouwing.Het IPO stelt in samenwerking met het Ministerie van VROM en de VNG de
handreiking ROMIO (ruimtelijke ordening en milieu in een industriële
omgeving) op. De handreiking behandelt een integrale aanpak van grotere industrieterreinen
en zal naar verwachting najaar 1996 verschijnen. Daarnaast worden voorbereidingen
getroffen voor het opstellen van een handreiking voor het omgaan met cumulatie
van milieubelastingen (eind 1996). Het advies van de Gezondheidsraad van oktober
1995 zal hiervoor de basis vormen. Tevens wordt gewerkt aan de slotevaluatie
van de twaalf proefprojecten (najaar 1996) waar in de praktijk geëxperimenteerd
is met een integrale aanpak van milieu en ruimte-knelpunten rond industriële
activiteiten met een meervoudige milieubelasting. Stedelijke luchtkwaliteitNajaar 1996 komt, in aansluiting op het in 1995 door DGM/IPO/VNG uitgebrachte
interim-beleidsstandpunt benzeen en parkeergarages, op basis van nader onderzoek
een definitief beleidsstandpunt benzeen parkeergarages beschikbaar.De besluiten luchtkwaliteit – waarin grens- en richtwaarden voor
de buitenluchtkwaliteit zijn opgenomen voor zwaveldioxide en zwevende deeltjes
(zwarte rook), stikstofdioxide, koolstofmonoxide, lood en benzeen –
worden aangepast aan eerder met IPO en VNG gemaakte afspraken over uitvoering
van de besluiten en aan de Wet milieubeheer (geplande inwerkingtreding 1997).Na het verder uitwerken van het beleid en instrumentarium van de afgelopen
jaren ligt het accent wat stedelijke luchtkwaliteit betreft de komende
jaren op de uitvoering. In de eerste helft van 1997 verschijnt het Plan van
aanpak luchtverontreiniging in steden (NMP-actie N89). Het Rijk
geeft in samenwerking met IPO en VNG, in dit document aan hoe tegen de problematiek
wordt aangekeken en hoe zal worden bewerkstelligd dat de luchtkwaliteitseisen
in de steden gerealiseerd zullen worden. Een en ander wordt onderzocht in
samenhang met (ontwikkelingen in) andere terreinen in het milieubeleid. Het
plan van aanpak besteedt ook aandacht aan stank door verkeer (NMP-actie,
blz. 151). 7 VERDROGINGHet thema verdroging betreft het terugdringen van de verdroging op het
areaal verdroogd gebied met de functie natuur. Dit gebeurt door gezamenlijke
inspanningen van Rijk, provincies, waterschappen, terreinbeheerders en de
doelgroepen landbouw, drinkwaterbedrijven, industrie en consumenten. 7.1 Internationale contextHet beleid voor dit thema krijgt met name gestalte op regionale en lokale
schaal; vooral in provinciale plannen, plannen van waterbeheerders en in gebiedsgerichte
projecten. In bepaalde gebieden zijn grensoverschrijdende effecten aan de
orde waarover regionaal overleg wordt gevoerd. Er bestaat nauwelijks internationaal
beleid specifiek voor de aanpak van verdroging volgens de in Nederland gangbare
definitie. Wel is het thema indirect een belangrijke factor bij onderwerpen
als biodiversiteit, natuurbescherming en het veiligstellen van wetlands. Hierover
zijn internationale afspraken tot stand gekomen.In Europees verband wordt gewerkt aan een grondwateractieprogramma als
uitwerking van de Verklaring van Den Haag (1991) over de bescherming van het
grondwater in Europa. 7.2 Voortgang 1995–1996 7.2.1 InternationaalDe aanbevelingen van de OESO-Review 1995 om de ontwatering van natuurgebieden
als gevolg van drainage voor landbouw en als gevolg van overmatige drinkwaterwinning
tegen te gaan worden opgevolgd bij het uitwerken van het provinciale beleid
voor verdroging.De Europese Commissie heeft de afronding van het grondwateractieprogramma
geplaatst in het bredere kader van het Europees waterbeleid en de nieuwe kaderrichtlijn
water waarvoor ze eind 1996 een voorstel zal presenteren. Nederland is echter
van mening dat gepoogd moet worden een zelfstandig bodem/grondwaterbeleid
op te zetten (zie deel III, § 4.5.1). 7.2.2 NationaalOp dit moment beschikken de provincies Groningen, Friesland, Noord-Holland,
Zuid-Holland en Noord-Brabant over een plan van aanpak voor de bestrijding
van de verdroging. Vaststelling van een plan van aanpak voor de provincies
Overijssel en Gelderland is medio 1996 voorzien. Volgens de huidige planning
worden in de provincies Drenthe, Flevoland, Zeeland en Limburg de plannen
in de tweede helft van 1996 vastgesteld. Het plan van aanpak in de provincie
Utrecht komt in 1997. Dit betekent volgens de huidige planning dat 11 provincies
eind 1996 beschikken over een vastgesteld plan van aanpak voor de bestrijding
van verdroging. Binnenkort zal, in opdracht van het Rijksinstituut voor Integraal
Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling en mede gefinancierd door VROM, een
evaluatie van deze plannen plaats vinden.In 1995 zijn 75 herstelprojecten verdroging in voorbereiding of in uitvoering
gekomen op grond van de bijdrageregeling voor gebiedsgerichte bestrijding
verdroging (GEBEVE-regeling). Voor deze regeling, die loopt van 1995 t/m 1998,
is een bedrag van 24 miljoen gulden per jaar beschikbaar gesteld. Voorshands
blijft het besteden van deze middelen echter achter bij de verwachtingen.
De commissie integraal waterbeheer heeft in mei 1996 een advies aan Rijk,
provincies en waterbeheerders uitgebracht met aanbevelingen voor het versnellen
van de bestrijding van de verdroging. De projecten die nu reeds
tot uitvoering komen zijn veelal de technisch en bestuurlijk minder complexe
projecten. In complexe situaties is voor de verschillende bij de uitvoering
betrokken instanties doorgaans veel tijd nodig om helder beleid te formuleren,
draagvlak voor uitvoering te verwerven, en eventueel de aanpak van verdroging
in te passen in integrale gebiedsgerichte projecten. Eén van de knelpunten
die bij het voorbereiden van herstelprojecten kan optreden, is het mogelijk
ontstaan van vernattingsschade op landbouwbedrijven. Alvorens tot uitvoering
van een project kan worden overgegaan dienen afspraken te worden gemaakt over
het omgaan met schade. De Minister van LNV en de Unie van Waterschappen hebben
bepaald dat voorzienbare onevenredige schade – gekapitaliseerd als projectkosten
in het kader van de GEBEVE-regeling – subsidiabel is.Evenals in voorgaande jaren wordt in 1996 een inventarisatie van verdroogde
gebieden uitgevoerd op basis van gegevens van de provincies. Daarbij wordt
gestreefd naar een terugdringing van de verschillen in aanduidingen van verdroogde
gebieden door de provincies. 7.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000 7.3.1 InternationaalDe Europese Commissie zal eind 1996 een concept-kaderrichtlijn water presenteren
waarin ook het kwantiteitsaspect van grondwater aan de orde komt. De behandeling
van deze richtlijn start tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap in 1997. 7.3.2 Nationaal programmaDe verdrogingsproblematiek is een belangrijk thema bij het voorbereiden
van de Vierde Nota Waterhuishouding. Daarbij komen onder meer aan de orde
besluitvorming over financiële participatie door het Rijk na afloop van
de GEBEVE-regeling (1998) en het tot stand komen van afspraken over de realisatie
van de beleidsdoelstellingen. Jaarlijks vindt een voortgangsrapportage over
de uitvoering van de GEBEVE-regeling plaats. In het kader van de watersysteemverkenningen
wordt in de loop van 1996 een onderzoek verricht naar de bijdrage van de waterconservering
in landelijk en stedelijk gebied en naar het beperken van het overstromingsrisico. De aandacht is voorts gericht op het oplossen van knelpunten bij de uitvoering
van het antiverdrogingsbeleid, onder meer bij vernatting van cultuurgronden.
Wat betreft het standpunt ten aanzien van vernattingsschade wordt door de
commissie integraal waterbeheer een nadere uitwerking voorbereid.Er wordt een voorstel uitgewerkt om de bestuurlijke betrokkenheid te verbeteren
bij de stimulering van gebiedsgerichte maatregelen voor de realisatie van
de Ecologische Hoofdstructuur (NMP-actie N92). Hierbij wordt uitgegaan
van de gebiedsvisies natuurbeleid die in 1997 worden afgerond (NMP-actie
N60).In het kader van het verdrogingsbeleid wordt de herziening van bestemmingsplannen
buitengebied gestimuleerd met een tijdelijke bijdrageregeling. Ook wordt in
dit kader een onderzoek- en planvormingsproject «ruimte, water, milieu»
uitgevoerd (afronding in 1997), met het doel om vanuit veranderingen in ruimtegebruik
tot meer structurele duurzame oplossingen te komen. Gebiedsgerichte uitwerkingen
zijn daarbij van belang voor wat betreft de doorwerking van het ruimtelijk
ontwikkelingsbeleid (proefgebieden koersbepaling en voorbeeldplannen). Met de uitvoering van de proefprojecten milieukwaliteit in natuurgebieden
(NMP-actie N91, A83), waarbij verdroging aan de orde is in relatie
tot vermesting en verzuring, wordt inzicht verkregen in de eisen waaraan de
milieukwaliteit, inclusief de waterhuishoudkundige condities, in natuurgebieden
moet voldoen. In de tweede helft van 1996 wordt een workshop gehouden over
de resultaten.Voorts wordt als bijdrage aan het «beleidsstandpunt verdere operationalisering
van het behoud van biodiversiteit» (NMP-actie N59) in de
tweede helft van 1996 een analyse uitgevoerd naar de bijdrage van de verdroging
aan beïnvloeding van de omgevingskwaliteit voor biodiversiteit.Het nationaal onderzoekprogramma verdroging wordt voortgezet om kennis
te verwerven die mogelijk van belang is voor planvorming en uitvoering van
projecten in de komende jaren. In 1996 vindt een evaluatie van het onderzoeksprogramma
plaats, op basis waarvan wordt besloten over voortzetting na 1997.Ook wordt momenteel een analyse uitgevoerd van de grondwatersituatie in
grensoverschrijdende beïnvloedingsgebieden. Deze zal in de loop van 1997
worden afgerond.Gewerkt wordt aan een actualisering van de overzichtskaart van verdroogde
gebieden met een natuurfunctie. Deze zal in de tweede helft van 1996 worden
gepubliceerd. In verband hiermee wordt momenteel tevens een monitoringsstrategie
ontwikkeld.In 1997 zal een evaluatie van het beleid voor waterbesparing worden uitgevoerd. 8 VERSPILLINGDe kern van het thema verspilling wordt gevormd door een efficiënt
gebruik van voorraden in consumptie en productieprocessen en het veiligstellen
van de beschikbaarheid van voorraden. 8.1 Internationale contextWereldwijd neemt de bevolking in omvang toe en groeit de economie. Dit
trekt een zware wissel op de aanwezige voorraden en hulpbronnen. Het is denkbaar
dat hierdoor steeds vaker spanningen zullen optreden, hetzij door uitputting
van bronnen, hetzij door sterke concurrentie om voorraden. Voorbeelden van
dergelijke spanningen zijn onder andere de relatie tussen vrede en waterschaarste
in het Midden-Oosten en de strijd om ruimte in Nederland. Visserij-oorlogen
bijvoorbeeld laten ook zien dat de spanning soms hoog kan oplopen. Figuur
1 illustreert ten aanzien van de voorraad vis de drijvende krachten achter
deze optredende spanning, dat wil zeggen het stijgende gebruik en de bevolkingsgroei.
Het duurzame consumptieniveau wordt daarbij gerelateerd aan de feitelijke
visconsumptie (beide per capita), waarbij tevens de Nederlandse visconsumptie
per capita is weergeven. Uit de figuur blijkt duidelijk dat de visconsumptie
(licht) toeneemt, terwijl het duurzame niveau, vooral ten gevolge van de bevolkingsgroei,
(sterk) afneemt. Voor een aantal soorten heeft de mondiale consumptie het
duurzame vangstniveau reeds overschreden, terwijl de Nederlandse visconsumptie
ook niet ver meer van dit niveau is verwijderd. Toelichting op figuur 1De feitelijke consumptie per capita voor Nederland en mondiaal wordt gerelateerd
aan een duurzaam consumptieniveau. Bij de vaststelling van het duurzame consumptieniveau
is uitgegaan van geschatte potentiële vangsten van zeevis, exclusief
gekweekte vis, door de FAO. Deze schattingen zijn gebaseerd op maximale duurzame
oogsten per jaar die over een langere periode geoogst kunnen worden. Bij de
consumptie is gecorrigeerd voor zoetwatervis en gekweekte vis.Tijdens de UNCED-conferentie van 1992 is de mogelijkheid van optredende
spanningen als gevolg van schaarste dan wel gebrek aan toegang tot hulpbronnen
onderkend. In dit verband is afgesproken een rechtvaardige verdeling van en
toegang tot natuurlijke hulpbronnen als uitgangspunt te hanteren bij de verdere
uitwerking van het concept duurzame ontwikkeling.Voor bijna alle voorraden geldt dat de verdeling van en toegang tot voorraden
zeer ongelijk verdeeld is over de mondiale bevolking. Met name het voorraadgebruik
per capita in de westerse wereld ligt vele malen boven dat van de ontwikkelingslanden.
In figuur 2 is ter illustratie het energiegebruik per capita voor «de
inwoner van Nederland» en «de wereldburger» weergegeven.
Het blijkt dat zowel het energiegebruik per wereldburger als dat per inwoner
van Nederland de laatste jaren op ongeveer hetzelfde niveau blijft ondanks
de bereikte technische verbeteringen. Voor Nederland is dit onder meer het
gevolg van toegenomen energiegebruik in het vervoer (brandstof). Het energiegebruik
voor wonen (met name verwarming) is, vooral dankzij betere isolatie in de
moderne woningbouw, afgenomen.Het begrip energiegebruik in dit hoofdstuk heeft een bredere betekenis
dan in de rest van dit MP, aangezien hier niet alleen wordt gekeken naar het
directe energiegebruik, maar ook naar het indirecte energiegebruik (de energie
die is gebruikt om producten te maken, zowel in binnen- als buitenland). Toelichting
op figuur 2In de figuur is het energiegebruik per inwoner van Nederland naast het
energiegebruik per wereldburger aangegeven, waarbij verschillende consumptiedomeinen
zijn onderscheiden. Voor dit indirecte energiegebruik en voor voeding is meestal
uitgegaan van de productie-efficiency met de technologie uit 1990, waardoor
vooral de ontwikkeling in het consumptiepatroon (en niet de technologische
ontwikkeling) wordt weergegeven. Bij het energiegebruik per wereldburger is
uitgegaan van het werkelijk gemiddeld energiegebruik. Per inwoner van Nederland
is een uitsplitsing gemaakt naar consumptiedomeinen, zoals wonen, diensten,
vervoer en voeding.Het gebruik van voorraden door Nederland is niet altijd aan de landsgrenzen
gebonden. Zo blijkt uit onderzoek dat Nederland circa 4 maal haar eigen oppervlakte
«gebruikt» buiten de landsgrenzen, voor met name land- en bosbouw.
Daarbij moet opgemerkt worden dat het ruimtegebruik per inwoner
van Nederland vanaf 1980 vrijwel stabiel is gebleven, maar dat – wederom
ten gevolge van de sterk groeiende mondiale bevolking – de mondiaal
beschikbare hoeveelheid ruimte per capita snel afneemt (figuur 3). Alhoewel
het feitelijk ruimtegebruik buiten Nederland natuurlijk voor het grootste
deel samenhangt met activiteiten van betreffende landen zelf (bijvoorbeeld
landbouwproductie van zogenaamde «cash-crops»), is het de vraag
of de daaruit voortvloeiende beschikbaarheid van producten en diensten ook
in de toekomst gegarandeerd is. Toelichting op figuur 3Om het ruimtegebruik per inwoner van Nederland te bepalen is een onderscheid
gemaakt in direct ruimtegebruik en indirect ruimtegebruik. Het indirecte ruimtegebruik
is weer onderscheiden in een aantal categorieën: ruimte ten behoeve van
voedselconsumptie, de houtconsumptie, de consumptie van textiel en overig
ruimtegebruik, waarbij gedacht moet worden aan ruimtegebruik als gevolg van
de winning van materialen en energie en de ruimteconsumptie van Nederlanders
in het buitenland. Hierbij zijn voedsel en hout verreweg de belangrijkste
posten. 8.2 Voortgang 1995–1996De strategie voor het thema verspilling is uitgewerkt in de rapportage
«Van saneren naar beheren» (VROM, 1995, nr. 1995/4). Deze strategie
is er op gericht het ondoelmatig omgaan met grondstoffen en voorraden te voorkomen
en te bestrijden (NMP-actie N57). In hoofdlijnen komt dit erop
neer dat:1. een voorraad nooit op zich wordt gebruikt, maar altijd in combinatie
met andere (hulp)voorraden;2. drie voorraden een sleutelrol spelen bij het gebruik van alle andere
voorraden. Steeds als een voorraad (bijvoorbeeld een erts, drinkwater of bos)
gebruikt wordt blijkt er tevens (bedoeld of onbedoeld) gebruik gemaakt te
worden van energie, ruimte en/of biodiversiteit. Deze sleutelvoorraden zijn
begrensd in hun beschikbaarheid;3. niet de uitputbaarheid van voorraden op zich een probleem is, maar
vooral de verdeling van begrensde voorraden over verschillende functies, waardoor
spanningen kunnen ontstaan; 4. het veilig stellen van de beschikbaarheid van de sleutelvoorraden,
een noodzakelijke voorwaarde vormt voor het duurzaam voorzien in gewenste
maatschappelijke functies.Vormgeving van een beheerssystematiek voor de sleutelvoorraden vereist
inzicht in het huidige beheer en in de omvang van risico's ten gevolge van
het huidige beslag op die sleutelvoorraden. In de strategienotitie wordt geconstateerd
dat in het huidige beheer van voorraden het, vaak indirecte, beslag op sleutelvoorraden
niet of onvoldoende wordt meegewogen. Tevens is aangegeven dat er onzekerheden
bestaan over de toekomstige mogelijkheden om voorraden te kunnen benutten
en over de maatschappelijke risico's van het eventueel wegvallen van de beschikbaarheid
van sleutelvoorraden.In figuur 4 wordt dit geïllustreerd voor de sleutelvoorraad energie,
waarbij het beslag op deze sleutelvoorraad voor verschillende functies wordt
weergegeven. Hierin is ook het energiegebruik in materialen en productieprocessen
meegenomen. Uit de figuur blijkt dat het grootste beslag op de energievoorraad
wordt gelegd door verwarming van de woning, door voeding en door brandstof
voor vervoer. Toelichting op figuur 4In het totale energiegebruik is ook het energiegebruik in materialen en
productieprocessen meegenomen. Het directe energiegebruik betreft het werkelijke
gebruik voor het betreffende jaar, met de dan geldende technologie.Het potentieel uit brandhout is bepaald, uitgaande van een maximale duurzame
oogst en de veronderstelling dat alle hout uiteindelijk verbrand wordt en
de verbrandingsenergie hiervan optimaal benut wordt. 8.3 Toekomstige ontwikkelingen 1997–2000De verdere uitwerking van het thema verspilling is er op gericht in de
periode 1997–2000 een maatschappelijke beoordeling te doen plaatsvinden
ten aanzien van de risico's van het huidige beslag op de sleutelvoorraden.
Tevens dient aandacht besteed te worden aan de samenhang tussen de verschillende
sleutelvoorraden. Daarbij staan de volgende vragen centraal:1. energie: hoe en wanneer moet een maatschappelijk verantwoorde transitie
van het gebruik van fossiele bronnen naar duurzame bronnen plaatsvinden;2. biodiversiteit: hoe moet biodiversiteit bewaard worden, waarbij naast de belevingswaarde (natuur) ook de gebruikswaarde (life-support)
wordt veiliggesteld;3. ruimte: hoe moet met de verdeling van ruimte (nationaal en internationaal)
over de verschillende functies, rekening worden gehouden met de kwaliteit
van die ruimte. Daarbij moet ook het indirecte ruimtegebruik in beschouwing
worden genomen.Als voorbereiding op deze maatschappelijke risicobeoordeling is verkennend
onderzoek uitgevoerd naar de mogelijke risico's voor Nederland van ons beslag
op ruimte en biodiversiteit in het buitenland. Tevens is onderzocht hoe een
dergelijke maatschappelijke risicobeoordeling met betrekking tot het gebruik
van voorraden kan worden vormgegeven. Het is de bedoeling om de maatschappelijke
risicobeoordeling in de periode 1997–2000 te laten plaatsvinden. Ter
voorbereiding hiervan zullen in de komende jaren onderzoeken worden uitgevoerd
in het kader van de «risicoanalyse van sleutelvoorraden».De maatschappelijke beoordeling van risico's van het Nederlandse beslag
op sleutelvoorraden kan worden gekarakteriseerd als langetermijnbeleid en
vereist een heroriëntatie van het milieubeleid. Hierbij verschuift de
aandacht van «saneren» van geaccumuleerde vervuiling naar het
«beheren» van voorraden.Naast dit langetermijnspoor wordt in het kader van het thema verspilling
tevens invulling gegeven aan een kortetermijnspoor, gericht op het tegengaan
van onnodig beslag op natuurlijke hulpbronnen bij productie en consumptie.
Als uitwerking van het kortetermijnspoor wordt bijvoorbeeld onderzocht op
welke wijze het beslag op sleutelvoorraden kan worden betrokken bij de afwegingen
met betrekking tot locatiekeuze voor woningbouw of productontwikkeling en
-beoordeling. Daarnaast zullen case-studies uitgevoerd gaan worden in de periode
1996–1997. Dit zal gebeuren door een aantal bedrijven concreet aan de
slag te laten gaan met maatregelen die weinig kosten, maar die wel een vermindering
van het beslag op sleutelvoorraden tot gevolg hebben. Vergelijkbaar hiermee
zullen er ook case-studies uitgevoerd worden gericht op consumenten. Genoemde
onderzoeken en case-studies dienen een drieledig doel. Allereerst wordt op
deze wijze vanuit de praktijk een methodiek ontwikkeld om de problematiek
van de sleutelvoorraden voor bedrijven en consumenten hanteerbaar te maken.
Voorts worden zo beleidsopties zichtbaar om het beslag op sleutelvoorraden
te verminderen. Ten slotte moeten de case-studies ook leiden tot bewustwording
bij de doelgroepen van de problematiek van de sleutelvoorraden, als voorbereiding
op de maatschappelijke risicobeoordeling (langetermijnspoor).Zowel de resultaten van de onderzoeken in het kader van het langetermijnspoor
als die in het kader van het kortetermijnspoor zullen worden betrokken bij
de definiëring van een beleidsindicator voor het thema verspilling (dan
wel indicatoren voor het beslag op de sleutelvoorraden).In verschillende kabinetsnota's (zoals de nota Milieu en Economie en het
NMP 3) zal in de komende jaren over de voortgang van de risico-analyse, de
voorbereiding van de maatschappelijke risicobeoordeling en de resultaten van
de onderzoeken en case-studies (methodiek en beleidsopties) en de definiëring
van een beleidsindicator, worden gerapporteerd. BIJLAGEN BIJLAGE 1STATUS NMP-ACTIEPUNTENLANDBOUW actie naam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf N1Vertaling doelstellingenlopend1998VROM/DGM/DWLVROM/DGM/DWLdeel
II, 1.2.2 A27abc, A26, A24, A29, A188Uitvoering mestbeleid derde
faselopend2010LNVVROM/DGM/DWLdeel II, 1.2.2A19Uitvoering Ammoniakbeleid derde faselopend2000LNV/VROMVROM/DGM/DWLdeel
II, 1.2.2 A40, A185Uitvoering Meerjarenplan Gewasbescherminglopend2000LNV/GBVROM/DGM/DWLdeel
II, 1.2.2 N3Extra maatregelen energie en klimaat in de landbouwlopendcontinuEZ/DGE/EBDVROM/DGM/DWLdeel
II, 1.2.2 NMP, blz. 111AMvB's Wet milieubeheer agrarische sectorlopend1999VROM/DGM/DWLVROM/DGM/DWLdeel
II, 1.3.2 N2Plan van aanpak zware metalen en microverontreinigingen
uit meststoffenlopend1998LNV/IKC/ATVROM/DGM/DWLdeel
II, 1.2.2 A186Opzetten systematische monitoring milieubeleid land-
en tuinbouwlopend1996VROM/DGM/DWLVROM/DGM/DWLdeel
II, 1.2.2 N5Maken van afspraken met België en Duitsland om
te komen tot emissiebeleid ammoniaklopend1998VROM/DGM/DWLVROM/DGM/DWLdeel
II, 1.3.1INDUSTRIE actienaam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf A201, A201aDoelgroepenbeleid industrielopend1997VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IPBCdeel
II, 2.2.2 N6Vermindering milieubelasting produktgroepenlopend2000VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCdeel
II, 2.2.2 N8Gedragslijn bij fasering/bijstelling van de Integrale
Milieutaakstellingafgerond1995VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCnvtN9, A128Maatregelen energiebesparing Industrielopend1998EZ/DGE/EBD 
VROM/DGM/LEVROM/DGM/LE N10, A100aProefprojecten Ketenbeheerlopend2007VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCdeel
II, 2.3.1 N12, A12, A15bBewerkstelligen vermindering SO2-,
NOx- en NH3- procesemissies conform IPO-project
verzurende procesemissieslopend1997IPOVROM/DGM/LE N14Opstellen
achtergronddocument over produktie en gebruik van HFK'safgerondmedio
1996VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEnvt N15Doelgroepenbeleid
industrie in internationale kaderslopend2010VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCdeel
I, 3.4; deel II, 2.2.1RAFFINADERIJEN actienaam
actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon DGMparagraafN16Maken meerjarenafspraak met de
raffinaderijen over benuttingsmogelijkheden voor energiebesparingafgerond1995EZ/DGE/EBDVROM/DGM/LEdeel
II, 3.2.2N17, A11, A13aAfspraak SO2-emissieslopend1997/1998VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
II, 3.3.2ENERGIEBEDRIJVEN actienaam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf N18Demonstratieproject
CO2-verwijdering/opslaglopend2000VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
II, 4.3.2 N19, A132Uitvoering MAP-2lopend2000EZ/DGEVROM/DGM/LE
VROM/DGM/IBPCdeel II, 4.2.2 N20, A10Afsluiten Sep-convenant
ten aanzien van CO2-reductielopend1997 (evaluatie)EZ/DGE
VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel II, 4.2.2N21Verlenging/intensivering
Sep-convenant ten aanzien van verzurende emissieslopend1998VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
II, 4.3.2DETAILHANDEL EN CONSUMENTEN actienaam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf N22Maatregelen
om de milieubelasting als gevolg van transport ten behoeve van consumenten
en detailhandel terug te brengenlopend1998VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCdeel
II, 5.3 N23Doorvertaling taakstellingen voor de detailhandel en
de ontwikkeling van een monitoringsysteemlopend1998VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPC N24,
A213aDoorvertaling taakstellingen naar de doelgroep consumenten en ontwikkeling
persoonlijke milieutestlopenddeels afgerondVROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPC N25,
A213Proefprojecten voor milieuvriendelijk gedraglopend1998VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
II, 6.2.2 N26NOx-emissies CV-ketels voor ruimteverwarming
in de gebouwde omgevinglopend2000VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPC VERKEER EN VERVOER actienaam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf N27, A189NOx-emissiereductie
vrachtvervoer over de weg, scheepvaart, luchtvaart en overige mobiele bronnenlopend1998VROM/DGM/GV bronbeleid 
V&W/DGV/RLD/DGSM volume beleidVROM/DGM/GV N28Beleidsnota
voertuigentechnieken en brandstoffen (milieu)lopend1996VROM/DGM/GVVROM/DGM/GVdeel
II, 7.3.2 A197PKB HSL-zuid en HSL-oostlopend2010V&W/DGVVROM/DGM/GVdeel
II, 7.2.2; 7.3.2 N29Beoordelingskader externe veiligheid luchthavens
(ABEL)lopend1996VROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVSdeel
III, 4.4.3.2 N30Formuleren verstoringstaakstelling voor de luchtvaartlopend1996VROM/DGM/GVVROM/DGM/GVdeel
III, 6.3.2 N31, A195Invulling koppeling OV-tarieven en variabele
autokostenlopend2010Financiën (DG Fisc. Zaken) V&W/DGV/IPVROM/DGM/GVdeel
II, 7.1 N32Invoering spitsvignet en rekeningrijdenlopendna
2000V&W/DGV/IPVROM/DGM/GV N33Normstelling vervoer
gevaarlijke stoffenafgerond1996VROM/DGM/SVS V&W/DGVVROM/DGM/SVSdeel
III, 4.4.2 N34Beperking maximumsnelhedenlopend2010V&W/RWS 
VROM/DGM/GVVROM/DGM/GVdeel II, 7.3.2 A190Handhaving
vrachtauto/bussenlopend1997V&W/RDWVROM/DGM/GVdeel
II, 7.2.2 N35Tariefdifferentiatie in Belasting voor personenauto's
(BPM) en motorrijwielen en de Motorrijtuigenbelasting (MRB)lopend1997VROM/DGM/GV
Fin/DG Fisc. ZakenVROM/DGM/GVdeel II, 7.2.2 N36Verbeteren
voertuigtechnieklopend2010VROM/DGM/GVVROM/DGM/GVdeel
II, 7.3.1 N37Beperking emissies van SO2 door de
zeescheepvaartlopend1997/1998V&W/DGSM/VWVROM/DGM/LEdeel
II, 3.3.1 N38Beperking vermogens en prestatieslopend2010V&W/DGV/IP 
VROM/DGM/GVVROM/DGM/GV NMP, blz. 151Beleidsstandpunt
Stank door Verkeerlopend1997VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 6.3.2 A72Handhaving Wet geluidhinderlopend1997VROM/DGM/GVVROM/DGM/GV NMP-2,
blz. 144Technische verkenning fiscale instrumenten voor het terugdringen
van het gebruik van de zaken-lease-auto en de auto in het woon-werkverkeerafgerond1996Financiën:
financiële aspecten V&W: beleidsmatige vervoerskundige aspectenVROM/DGM/GVdeel
II, 7.2.2BOUW actienaam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf N39Duurzaam Bouwen
module in standaardbesteklopend1997VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCdeel
II, 8.3.2 N40Opstellen implementatieplan bouwstoffenbeleidlopendopgegaan
in DuBo VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPC N42Project «kwaliteit
op lokatie»lopend1997VROM/CSVROM/DGM/IBPCdeel
II, 8.2.2 N43, A208Treffen van extra maatregelen in het kader
van de energiebesparingstaakstelling voor de sector bouwlopendcontinuEZ/DGE/EBD:
MJA's, EPN, MAP-2 VROM/DGVH: Woningwet VROM/DGM/LE: Wet milieubeheerVROM/DGM/LEdeel
II, 8.2.2 N44Internationaal certificeringssysteem houtlopend2000VROM/DGM/IMZVROM/DGM/IMZdeel
II, 8.3.1AFVALVERWIJDERINGSBEDRIJVEN actienaam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf N45Actieprogramma
CO2 en afvallopend2000VROM/DGM/AVROM/DGM/A N46Optrekken
storttarieven tot het niveau van verbrandingstarievenlopend2000VROM/DGM/AVROM/DGM/A A60Toepassen IBC voor alle stortplaatsenlopend1996provinciesVROM/DGM/BOdeel
III, 4.5.2.2 N47Wijzigen Stortbesluitlopend1996VROM/DGM/BOVROM/DGM/BOdeel
III, 4.5.2.2 A68Stortverbodlopend2000VROM/DGM/AVROM/DGM/Adeel
III, 5.2.2; deel II, 9.2.1 NMP, blz 92Afzet van Afvalstoffen als
Secundaire grondstof (AAS)lopend1998VROM/DGM/AVROM/DGM/Adeel
III, 5.2.2RIJK actienaam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf N48Ontwikkeling
criteria voor een adequaat handhavingsniveaulopend1997VROM/DGM/HIMHVROM/DGM/HIMHdeel
I, 2.3 N49Voortgangsrapportage Milieu en toerisme/recreatieafgerond1996EZ LNVVROM/DGM/GVdeel
I, 3.2 N50Actieprogramma CO2-technologieafgerond1996VROM/DGM/LEVROM/DGM/LE N51Opstellen
Vervolgnota Klimaatveranderingafgerondmei 1996VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 1.2.2 N52Programma van maatregelen N2Olopend VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 1.3.2 N53, A31Tegengaan verspreiding van prioritaire stoffenlopenddeelsVROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVSdeel III, 4.1.3.2 A52aOplossing
inzameling/bewerking afgewerkte olielopend1997VSNVROM/DGM/A N54Definiëren
zeer persistente toxische stoffen en formuleren zeer restrictief beleidlopend1997VROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVS N55Uitbrengen
Meerjarenplan «Hygiëne en materialen» gericht op het voorkomen
en verminderen van niet-landbouwbestrijdingsmiddelenafgerond1996VROM/DGM/DWLVROM
/DGM/DWLdeel III, 4.1.2.2 N56Formuleren van criteria en
randvoorwaarden laagvliegenlopend1998DefensieVROM/DGM/GV N57Uitwerken
beheerstrategieën voor de milieuvoorradenlopend1998VROM/DGM/SPVROM/DGM/SPdeel
III, 8.2 N58Kabinetstandpunt financiering bodemsaneringlopendnader
bezienVROM/DGM/BOVROM/DGM/BOdeel III, 4.5.2.2 N59Beleidsstandpunt
verdere operationalisering van het behoud van biodiversiteitlopend1997VROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVSdeel
I, 3.3; deel III, 7.3.2 N60Opstellen gebiedsvisie ter vergroting
van areaal kwetsbare natuurdoeltypenlopend1996LNV/NBLFVROM/DGM/DWLdeel
III, 7.3.2 N62Taakstelling doelgroepen prioritaire stoffenlopend1997VROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVSdeel
III; 4.1.3.2 N63Doorvertaling doelstellingen verwijderingafgerond1996VROM/DGM/AVROM/DGM/AnvtA66Implementatieplannen preventiebeleidafgerond VROM/DGM/AVROM/DGM/AnvtA67Gescheiden inzamelen van diverse afvalstomenlopend2000VROM/DGM/AVROM/DGM/Adeel
III, 5.2.2 NMP 2, blz 121Actieprogamma afvalpreventie bij bedrijfsmatige
activiteitenafgerondjuli 1996VROM/DGM/AVROM/DGM/Adeel
III, 5.2.2 N67Uitwerken integrale milieuzoneringlopendbegin
1997VROM/DGM/GVVROM/DGM/GVdeel III, 6.3.2 N61Visie
op monitoringlopend1997VROM/DGM/SPVROM/DGM/IBdeel
I, 2.2 N64, A102cUitbouw van de Wet milieubeheerlopend2010VROM/DGM/BVROM/DGM/Bdeel
I, 2.3 A104, N80Vergroten effectiviteit privaatrechtlopend1998VROM/DGM/BVROM/DGM/B NMP
2, blz 186Voorzieningen ter versterking effectiviteit werking instrumentariumlopend1998VROM/DGM/BVROM/DGM/Bdeel
I, 2.5N68, A71, A91, A107, A108Bedrijfsinterne Milieuzorglopend2010VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCdeel
II, 2.2.2 N66Belastingen op milieugrondslagdeels
afgerond1998Financiën/DGFZ/WMVROM/DGM/Bdeel I,
2.5 NMP2, blz 186Natuur- en Milieueducatie binnen en buiten het
onderwijslopend2000LNVVROM/DGM/B NMP 2,
blz 136Kaders Hoger Onderwijslopend2000VROM/DGM/BVROM/DGM/B N69Formulering algemene regels energiebesparing op basis van Wet
milieubeheer, Wet energiebesparing toestellen en Woningwetlopendeind
1996EZ/DGE/EBD>> VROM/DGM/LEVROM/DGM/LE  N70Heffing
op het energiegebruik van kleinverbruikersafgerond1/1/1996Financiën/DGFZ/WMVROM/DGM/LEdeel
I, 2.5 N71CO2-certificatenlopend1996VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 1.3.2 N72, A14, A15a, A16Aanpassen Besluit emissie-eisen
stookinstallaties A en Blopend2010VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 2.2.2; 3.2.2 N73Versterking preventief beleid voor nieuwe
stoffenlopendcontinuVROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVSdeel
III, 4.1.2.2N74, A35Project integrale normstelling stoffenlopend1997VROM/DGM/SVS
VROM/DGM/DWLVROM/DGM/SVS  NMP 2Vergroten onderlinge samenhang
beleidsterreinen naar aanleiding van cumulatieve milieubelastinglopendeind
1996VROM/DGM/LEVROM/DGM/LE  N75Ontwikkeling AMvB Externe
veiligheid van inrichtingenlopend1997VROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVS A76Overleg
stillere apparatenlopend1996VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCdeel
II, 2.3.1 N76Systeem actief bodembeheerlopendnader
te bepalenVNG (stedelijke gebieden) IPO (landelijk gebied)VROM/DGM/BOdeel
III, 4.5.3.2 N77Uitvoering gebiedsgericht beleidafgerond1/6/1996VROM/DGM/BVROM/DGM/Bdeel
I, 2.2 N78, A30Overlevingsplan voor Bos en Natuurlopend2010LNV/NBLFVROM/DGM/LEdeel
III, 2.2.2 N79Beleidsvernieuwing bodemsaneringlopend VROM/DGM/BOVROM/DGM/BOdeel
I, 2.2; deel III, 4.5.2.2NMP 2, blz 67Experimenten integraal ketenbeheerlopend1996VROM/DGM/IMZ VROM/DGM/IMZdeel
I, 4.5 N81Milieucode in kader GATTlopend1997EZ/BEB-DHZ VROM/DGM/IMZVROM/DGM/IMZdeel
I, 4.6N82Milieuprogramma voor Europaafgerond1995VROM/DGM/IMZVROM/DGM/IMZdeel
I, 4.3 N166, A177Actieplan milieuwerkzaamheden postenafgerond1995BuZaVROM/DGM/IMZnvtA106Bescherming oceanen tegen verontreiniginglopend1998V&W/RWSVROM/DGM/IMZdeel
I, 4.5 N83, A5, A6Initiëren en ondersteunen van de EU-klimaatstrategielopend1997VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 1.3.1 NMP 2, blz 87EU-kaderrichtlijn luchtkwaliteitlopend2000VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 4.7.2.1 N84Bijdragen in VN-ECE en EU aan ontwikkelingen internationale
regelgeving verzurende en persistente/toxische stoffenlopend1998VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 2.2.1; 4.7.2.1 A37Noordzee-actieplanlopend2000V&W/RWSVROM/DGM/DWLdeel
III, 4.6.2.1 A37Rijnactieprogrammadeels afgerond2000V&WVROM/DGM/IMZdeel
III, 4.6.2.1NMP 2, blz 61Verdrag Eems-Dollardafgerond 22
aug 1996BuZaVROM/DGM/IMZdeel I, 4.2 A174Informatie
aan ontwikkelingslanden over risico's van stoffenlopend1997VROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVS N85Bevorderen
totstandkoming technologie-overdracht ontwikkelingslandenlopend2000VROM/DGM/SPVROM/DGM/SPdeel I, 4.3 A217bFollow-up
waterdecadelopend VROM/DGM/DWLVROM/DGM/DWLdeel
II, 10.2.1 N86Duurzaam produceren en consumerenlopend1998VROM/DGM/IBPCVROM/DGM/IBPCdeel
II, 6.3.1 A164Internationaal onderzoek stoffenstromenlopendcontinuVROM/DGM/SVSVROM/DGM/SVS A38Schelde-actieprogramma,
Maas-actieprogrammalopend1998V&W/RWSVROM/DGM/DWLdeel
I, 4.2; deel III, 4.6.3.1ANDERE OVERHEDEN actienaam actiepuntstatusafrondingtrekkercontactpersoon
DGMparagraaf N87Nota regionale doorvertaling doelstellingen
verstoringlopend1997VROM/DGM/GVVROM/DGM/GVdeel
III, 6.3.2 N88Uitvoeringsnotitie «Naar een lokaal en regionaal
verkeersbeleid»nvt VROM/DGM/GVVROM/DGM/GVdeel
II, 7.2.2 N89Opstellen en uitvoeren plan van aanpak luchtverontreiniging
in stedenlopend1997VROM/DGM/LEVROM/DGM/LEdeel
III, 6.3.2 N91Proefprojecten milieukwaliteit natuurgebiedenlopend1997VROM/DGM/DWLVROM/DGM/DWLdeel
III, 7.3.2 N92Stimulering van gebiedsgericht− maatregelen
voor de realisatie van de Ecologische Hoofdstructuurlopend1997LNV/NBLFVROM/DGM/DWLdeel
III, 7.3.2 N93Systeemeigen parameters specifieke (natuur) functieslopend1997VROM/DGM/DWLVROM/DGM/DWL N94Stimulering (intergemeentelijk) milieubeleid en regionale samenwerkinglopend1998VROM/DGM/BVROM/DGM/B A95ROM-projectenlopend1996VROM/DGM/BVROM/DGM/Bdeel
I, 2.2NMP 2Structurele informatievoorziening milieugerichte technologie
(InfoMil)lopend1996VROM/DGM/LE VROM/DGM/LEdeel
I, 2.3 N95, A36Formulering en implementatie plan van aanpak terugdringen
diffuse belasting waterbodemlopend1998V&WVROM/DGM/DWLdeel
III, 4.6.2.2 N96Beperking ontheffingen Wet geluidhinderlopend1998VROM/DGM/GVVROM/DGM/GV A55Sanering
waterbodemslopend1997V&W/RWSVROM/DGM/BOdeel
III, 4.5.3.2BIJLAGE 2STAND VAN ZAKEN WET- EN REGELGEVINGDeze bijlage geeft een overzicht van wet- en regelgeving die is gepland
of in behandeling is. Per wet of AMvB is aangegeven wanneer deze in de Ministerraad
is behandeld (of, zo mogelijk, naar verwachting zal worden behandeld), het
stadium in het wetgevingstraject per 1 juli 1996, en het geplande jaar van
inwerkingtreding. TitelMinisterraadStadium*Streefjaar
inwerking-treding Wetsvoorstellen   Antarcticawet08-09-95TK Experimentenwet
Stad en milieu12–96VB1997 Wet bodembescherming:
sanering van de waterbodem19-08-93TK 1997 Wet geluidhinder:
diverse kleine wijzigingen VB1998 Wet geluidhinder:
modernisering instrumentarium geluidhinder VB2 001 Wet
milieubeheer: aanvulling (nazorg) van de Wet milieubeheer en de Wet bodembescherming11–06–93TK1997Wet milieubeheer: meldingen VB1998 Wet milieubeheer:
milieuverslag11-02-94TK1998 Wet milieubeheer: internationale
zaken11-96VB Wet milieubeheer: reparatie hoofdstuk
Afvalstoffen (eerste tranche)26-01-96TK 1997 Wet milieubeheer:
retributies kennisgevingen milieugevaarlijke stoffen VB1998Woningwet: uitbreiding grondslag Bouwbesluit met milieu-uitgangspunt09-96VB1998Woningwet: wijziging inzake bouwen op verontreinigde grond08-03-95TK1997 Woningwet: aanschrijving en energiebesparende voorzieningen07-07-95TK1997     AMvB's   Luchtvaartwet: Wijziging
Besluit geluidsbelasting grote luchtvaartterreinen (decentralisatie en deregulering)17-05-96RvS1997Wet bodembescherming: Wijz. Besluit opslaan in ondergrondse tanks01-12-95RvS1997Wet bodembescherming: Besluit bijdrage waterkwaliteitsbeheerder bodembescherming VB1997Wet geluidhinder: Wijziging Saneringsbesluit geluidhinder wegverkeer VB1997Wet luchtverontreiniging: Besluit typekeuring houtkachels luchtverontreiniging08-07-94Stb.1996 Wet luchtverontreiniging: Wijziging Besluit emissie-eisen
stookinstallaties A en B VB1998 Wet milieubeheer: Besluit
financiële zekerheid Wet milieubeheer VB Wet milieubeheer:
Besluit verwijdering wit- en bruingoed VB1998 Wet milieubeheer:
Wijziging Besluit aanwijzing gevaarlijke afvalstoffen VB1998Wet milieubeheer: Wijziging Inrichtingen- en vergunningenbesluit milieubeheer
(MDW) VB1997 Wet milieubeheer: Wijz. van enige krachtens
art. 8.40 Wm gegeven AMvB's (Bouwbesluit) VB Wet milieubeheer
art. 8.40 (voorm. Hinderwet): Besluit tandartspraktijken milieubeheer18-08-94RvS1998Wet milieubeheer art. 8.40: Besluit opslag vaste mest09-95VB1998Wet milieubeheer art. 8.40: Besluit detailhandel en ambachtsbedrijven
milieubeheer14-06-96VB09–97 Wet milieubeheer
art. 8.40: Besluit horeca- sport- en recreatie-inrichtingen milieubeheer12-07-96VB10–97Wet milieubeheer art. 8.45: Besluit emissie-arme stallen milieubeheer VB1998Wet milieubeheer: Besluit verwijdering land- en tuinbouwfolie08-09-95RvS1998Wet milieugevaarlijke stoffen: Besluit organisch-halogeengehalte brandstoffen15-10-93Stb.PM Wet milieugevaarlijke stoffen: Besluit PAK-houdende coatings20-01-95 Stb.
01-10-96 Wet milieugevaarlijke stoffen: Wijziging Vuurwerkbesluit VB1998Wet milieugevaarlijke stoffen: Wijziging Kennisgevingsbesluit VB1997Woningwet: Wijz. Bouwbesluit (Dubo-maatregelen) VB1998* De stadia zijn achtereenvolgens: voorbereiding (VB), ministerraad (zie
aparte kolom), Raad van State/Koningin/nader rapport (RvS), Tweede Kamer (TK)
en Eerste Kamer (EK) (alleen voor wetsvoorstellen), bekrachtiging Hare Majesteit
(HM), en Staatsblad (Stb.).N.B. Niet opgenomen is regelgeving met betrekking tot landbouw (mest)
waarvoor de Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij de eerstverantwoordelijke
is. BIJLAGE 3OVERZICHT VAN BODEMSANERINGSPROJECTEN DIE IN DE SANERINGSFASE ZIJNProvincie Groningen:– Groningen/Aagrunol– Groningen/BeckerwegProvincie Friesland:– Franeker/Aerochemie– Kollumerland/Kollumchemie– Leeuwarden/HoeksterendProvincie Overijssel:– Deventer/Handelskade– Deventer/Raambuurt– Hengelo/Old Ruitenborg– Twente/Heideweg– IJsselmuiden/De ZoddeProvincie Gelderland:– Arnhem/IJsseloord– Bergh/Van Remmen Zeddam– Ermelo/Magnus Soilax– Maurik/Rijnbandijk– Rheden/ZandgatProvincie Utrecht:– Woerden/gasfabriekProvincie Zuid-Holland:– Alphen aan den Rijn/Coupépolder– Delft/Asepta– Krimpen aan de IJssel/EMK-terrein– Maassluis/Steendijkpolder– Ouderkerk/ZellingwijkProvincie Noord-Brabant:– Kempen/cadmium-tereinen– Rijsbergen/St. Bavo– Tilburg/gasfabriek– Vlijmen/GerjoProvincie Limburg:– Heerlen/In de Cramer– Kerkrade/LauraterreinGemeente Rotterdam:– KralingenGemeente Utrecht:– Griftpark Afkortingen ALARAAs Low As Reasonably Achievable
(-principe) AMvBAlgemene Maatregel van Bestuur AOOAfvaloverlegorgaanBATBest Available Techniques BMPBedrijfsmilieuplanBNPBruto Nationaal Produkt BuZaMinisterie van Buitenlandse
Zaken CBSCentraal Bureau voor de Statistiek CDOCommissie
voor Duurzame Ontwikkeling CFK'schloorfluorkoolwaterstoffen CH4methaanCOkoolmonoxide CO2kooldioxide CoPConference
of the Parties CPBCentraal Planbureau DGMDirectoraat-Generaal
Milieubeheer (VROM) DGISDirectoraat-Generaal Internationale SamenwerkingDGXIDirectoraat-Generaal voor Milieu van de Europese CommissieDUIVOverlegorgaan Directoraat-Generaal Milieubeheer, Unie van
Waterschappen, InterProvinciaal Overleg en Vereniging van Nederlandse GemeentenECEuropese Commissie ECEEconomische Commissie voor
Europa (VN) ECNEnergiecentrum Nederland EGEuropese
Gemeenschap EUEuropese Unie EZMinisterie van Economische
Zaken FAOFood and Agriculture Organisation (VN) FESFonds
Economische Structuurversterking GATTGeneral Agreement on Tariffs
and Trade GFTGroente-, Fruit- en Tuinafval GGO'sGenetisch
Gemodificeerde Organismen HCFK'sOnvolledig gehalogeneerde ChloorfluorkoolwaterstoffenHSLHoge Snelheidslijn IPCCIntergovernmental Panel
on Climate Change IPPCIntegrated Pollution Prevention ControlIPOInterprovinciaal Overleg JIJoint ImplementationKCAKlein Chemisch Afval kWhkiloWattuur KWSKoolwaterstoffenLNVMinisterie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij MAPMilieuactieprogrammaMDWMarktwerking, Deregulering, Wetgevingskwaliteit MJAMeerjarenafspraakMKBMidden- en Kleinbedrijf MoUMemorandum of UnderstandingMPOMilieugerichte produktontwikkeling MWMegawatt NStikstofNERNederlandse Emissie Richtlijn NGONon Governmental
Organisation NH3ammoniak NMPNationaal
Milieubeleidsplan N2Odistikstofoxide (lachgas)NOVEMNederlandse Onderneming voor Energie en Milieu NOxstikstofoxidenOCenWMinisterie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen OESO
(OECD)Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling PFosforPAK'sPolycyclische Aromatische Koolwaterstoffen PCB'sPolychloor
bifenylen PKBPlanologische Kernbeslissing RGDRijks
Gebouwen Dienst RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en MilieuRIZARijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en AfvalwaterbehandelingRPDRijksplanologische Dienst RWSRijkswaterstaat rwzirioolwaterzuiveringsinstallatieSepSamenwerkende electriciteitsproduktiebedrijven SERSociaal-Economische
Raad SO2zwaveldioxide SOxzwaveloxidenSVVStructuurschema Verkeer en Vervoer SZWMinisterie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid UNCEDUnited Nations Conference
on Environment and Development UNEPUnited Nations Environment
Programme UvWUnie van Waterschappen VEWINVereniging
van Exploitanten van Waterleidingbedrijven in Nederland VINEXVierde
Nota Ruimtelijke Ordening Extra VNVerenigde Naties VNGVereniging
van Nederlandse Gemeenten VOSVluchtige Organische Stoffen VROMMinisterie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijk Ordening en Milieubeheer V&WMinisterie
van Verkeer en Waterstaat WbbWet bodembescherming WmWet
milieubeheer WmsWet milieugevaarlijke stoffen WRRWetenschappelijke
Raad voor het Regeringsbeleid WvoWet verontreiniging oppervlaktewaterenXNoot1 Methodiek Milieukosten, Achtergronddocu- ment, VROM, Publikatiereeks
milieubeheer, nr. 1994/1.XNoot1United Nations, Economic and Social Council, Commission on Sustainable
Develop- ment, Fourth Session, Changing Consumption and Production Patterns,
Rapport van de Secretaris-Generaal, mei 1996. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25005-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl