EG-implementatiewet Awgb; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28770, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

03-06-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28770 nr. 5

22-05-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen2. De strekking en inhoud van de richtlijn3. Wijze van implementatie in de Awgb3.1 Tijdige implementatie3.2 Het begrip seksuele gerichtheid3.3 Terminologie3.4 Artikel 3 Awgb over een uitzondering voor kerkgenootschappen4. De implementatie van de kaderrichtlijn voor de gronden
handicap en leeftijd4.1 Implementatie van de kaderrichtlijn via drie wetgevingstrajecten4.2 Overige onderwerpen met betrekking tot de gronden
handicap en leeftijd4.3 Commissie gelijke behandeling5. Nieuwe richtlijnen met betrekking tot de grond geslacht6. Artikelsgewijze toelichtingArtikel IOnderdeel B (opdracht tot onderscheid)Onderdeel C (intimidatie)Onderdeel E, onder 1 (uitzondering voor objectief gerechtvaardigd
onderscheid)Onderdeel E, onder 2 (randvoorwaarden voorkeursbeleid)Onderdeel E, onder 3 (wijziging van artikel 2, vierde
lid, van de Awgb)Onderdeel H, onder 3 en 4 (arbeidsomstandigheden)Onderdeel I (lidmaatschap van werkgevers- en werknemersorganisaties
en verenigingen van beroepsgenoten)Onderdeel K (toegang tot goederen en diensten; toevoeging
begrip loopbaanoriëntatie)Onderdeel L (geen rassendiscriminatie in de sociale bescherming,
met inbegrip van sociale zekerheid, en bij sociale voordelen)Onderdeel N (bescherming tegen victimisatie-ontslag bij
de arbeid)Onderdeel P (bewijslast)Artikel IVOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28770Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 99 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 770Wijziging van de Algemene wet gelijke behandeling en enkele andere wetten
ter uitvoering van richtlijn nr. 2000/43/EG en richtlijn nr. 2000/78/EG (EG-implementatiewet
Awgb)nr. 5NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 22 mei 20031. AlgemeenDe regering heeft met belangstelling kennisgenomen van de schriftelijke
inbreng van de verschillende fracties van de Tweede Kamer en dankt de leden
voor hun inbreng. De regering is verheugd dat de noodzaak om te komen tot
een volledige en tijdige implementatie van richtlijn 2000/43/EG van de Raad
van 29 juni 2000 houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling
ongeacht ras of etnische afstamming (anti-rassendiscriminatierichtlijn) en
richtlijn 2000/78/EG van de Raad van 27 november 2000 tot instelling van een
algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep (kaderrichtlijn)
in de Algemene wet gelijke behandeling (Awgb) en de Wet gelijke behandeling
op grond van handicap of chronisch ziekte (WGBH/CZ) breed wordt ondersteund.De regering constateert dat het voorliggende wetsvoorstel een aantal vragen
en opmerkingen heeft opgeroepen bij de verschillende fracties, met name over
de reikwijdte van het voorstel en de wijze van implementatie van de richtlijnen.
De regering gaat hier in deze nota naar aanleiding van het verslag uitgebreid
op in.Verschillende fracties wijzen op het belang van toegankelijke, transparante
en eenduidige wetgeving op het gebied van gelijke behandeling. De regering
onderkent dit belang en zal op dit punt in paragraaf 4.1 van deze nota
naar aanleiding van het verslag nader ingaan.In dit kader vragen de leden van de PvdA-fractie, de SP-fractie, de GroenLinks-fractie,
de D66-fractie en de fractie van de ChristenUnie naar de voornemens van de
regering omtrent de voorlichting over het wetsvoorstel.Naast het gegeven dat beide richtlijnen voorschrijven dat informatie wordt
verspreid over de uit hoofde van de richtlijnen vastgestelde bepalingen, onderkent
de regering het grote belang van heldere voorlichting over gelijkebehandelingswetgeving.
Gelet op de grote samenhang tussen het onderhavige wetsvoorstel, de WGBH/CZ
en het wetsvoorstel gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid,
beroep en beroepsonderwijs (wetsvoorstel leeftijd, Kamerstukken II 2001/02,
28 170) beogen de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de voorbereiding van
een voorlichtingstraject rond de drie wetgevingstrajecten gezamenlijk ter
hand te nemen. Uitgangspunt bij het voorlichtingstraject rond de EG-implementatiewet
Awgb zal zijn dat waar mogelijk aansluiting wordt gezocht bij de voorlichting
over de WGBH/CZ en het wetsvoorstel leeftijd. Op deze wijze worden bijvoorbeeld
werkgevers niet op diverse momenten over vergelijkbare regelgeving geïnformeerd.
Uiteraard is de exacte uitwerking van deze plannen afhankelijk van het verloop
van de parlementaire behandeling van het onderhavige wetsvoorstel en het wetsvoorstel
leeftijd. Op dit moment wordt gewerkt aan een plan van aanpak. Bij de totstandkoming
hiervan worden de diverse koepels, belangenorganisaties en de Commissie gelijke
behandeling betrokken. Mede in relatie tot de voorlichting omtrent de veranderde
wetgeving kijkt de regering naar de mogelijkheden om in 2003 een bredere bewustwordingscampagne
rond gelijke behandeling op te zetten. Dit naar aanleiding van de financiële
en publicitaire mogelijkheden die de Europese Commissie biedt in het kader
van de uitwerking van artikel 13 EG-verdrag in de lidstaten. Ook bij het uitwerken
van deze bredere bewustwordingscampagne zullen de diverse belangenorganisaties
en de Cgb betrokken worden. Overigens zullen de bewustwordingscampagnes en
de voorlichting rond de wetgeving zoveel mogelijk qua vorm en inhoud op elkaar
aansluiten, zodat het voor de burger een herkenbaar en toegankelijk geheel
wordt.De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze de regering zal toezien
op de handhaving van het voorliggende wetsvoorstel. Het huidige wetsvoorstel
brengt wijzigingen aan in de Awgb en in de WGBH/CZ. Deze wetten kennen al
een stelsel van handhaving. De handhaving van de bij dit wetsvoorstel voorgestelde
wijzigingen zal plaatsvinden binnen dat bestaande stelsel.De Commissie gelijke behandeling heeft een belangrijke rol in het kader
van het toezicht op de naleving van de gelijkebehandelingswetgeving. De bevoegdheden
van de Commissie gelijke behandeling zijn vastgelegd in hoofdstuk 2 van de
Awgb, welk hoofdstuk ook van toepassing is verklaard in de WGBH/CZ en het
wetsvoorstel leeftijd.De regering hecht veel waarde aan de bijdrage die de Commissie gelijke
behandeling kan leveren aan het toezicht op de naleving van de gelijke behandelingswetgeving.
Bij de Commissie gelijke behandeling is veel deskundigheid en ervaring aanwezig
op het terrein van gelijke behandelingswetgeving. Voorts gaat het om een laagdrempelige
en kosteloze procedure. Het oordeel van de Commissie gelijke behandeling is
niet bindend. Het gezag en de deskundigheid van de Commissie geven haar oordelen
kracht. In de praktijk wordt regelmatig gehoor gegeven aan haar oordeel. Dit
kan er toe leiden dat degene die ongerechtvaardigd onderscheid heeft gemaakt
het gedrag aanpast of het beleid wijzigt. De Commissie heeft ook de bevoegdheid
om zich tot de rechter te wenden voor een oordeel over de strijdigheid van
de gedraging met de wet. De gediscrimineerde kan zich daarnaast rechtstreeks
tot de rechter wenden.Overigens beseft de regering dat voorlichting over de gelijkebehandelingswetgeving
een grote rol speelt bij de bevordering van de naleving. Zoals hierboven reeds
aangegeven wordt dan ook aandacht besteed aan een passend voorlichtingstraject.2. De strekking en inhoud van de richtlijnDe leden van de fractie van GroenLinks vroegen waarom de uitbreiding met
rechtspersonen niet is geregeld in de huidige wetsvoorstellen. In de definitie
van onderscheid in artikel 1 van de Awgb wordt gesproken over onderscheid
dat wordt gemaakt tussen personen. Daarmee is uitsluitend gedoeld op natuurlijke
personen.Tijdens de parlementaire behandeling van de Awgb is erop gewezen dat de
definitie van direct onderscheid in artikel 1, onder b, een inhoudelijke betekenis
heeft, aangezien dit onderdeel aangeeft dat onder direct onderscheid in de
zin van dit wetsvoorstel alleen onderscheid tussen personen moet worden verstaan (Kamerstukken I 1992–1993, 22 014,
nr. 212c, p. 20).In de memorie van antwoord (Kamerstukken II 1991–1992, 22 014,
nr. 5, p. 87–88) is aangegeven dat met de notie «personen»
in artikel 1 uitsluitend gedoeld is op natuurlijke personen. Dit betekent
dat bij onderscheid tussen bedrijven deze wet niet van toepassing zal zijn,
behoudens het geval waarin een dergelijke vorm van onderscheid een door deze
wet verboden indirect onderscheid tussen personen oplevert. Een bedrijf/rechtspersoon
kan dus wel de bescherming van de Awgb inroepen als het gemaakte onderscheid
inhoudt dat er tussen natuurlijke personen onderscheid is gemaakt. In andere
gevallen vallen rechtspersonen buiten de bescherming van de Awgb.Met andere woorden, rechtspersonen worden alleen aangemerkt als «begunstigden»
van de Awgb als ook natuurlijke personen door dit onderscheid jegens de rechtspersoon
worden getroffen. De Commissie gelijke behandeling volgt in haar oordeel dit
uitgangspunt, zoals verwoord in de totstandkomingsgeschiedenis van de Awgb.Daarnaast kan het bestuur van een rechtspersoon in voorkomende gevallen
waarbij geen beroep gedaan kan worden op de Awgb een actie uit onrechtmatige
daad instellen. De door de leden van de GroenLinks-fractie bepleite uitbreiding
is, gelet op het vorenstaande, niet nodig. Overigens verplichten de richtlijnen
niet tot deze uitbreiding.De leden van de GroenLinks-fractie vragen de regering waarom de reikwijdte
van de wetsvoorstellen niet is uitgebreid naar het terrein van goederen en
diensten. De Awgb is van toepassing op het terrein van de goederen en diensten.
Alle wijzigingen die middels onderhavig wetsvoorstel worden aangebracht in
de Awgb gelden dus ook voor het terrein van de goederen en diensten. De WGBH/CZ
en het wetsvoorstel leeftijd strekken zich, net als de kaderrichtlijn, niet
uit tot het terrein van de goederen en diensten. Met betrekking tot de grond
handicap heeft de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in
reactie op de motie Passtoors c.s. (Kamerstukken II 2001/02, 24 170,
nr. 70) aangegeven dat het kabinet de consequenties en mogelijkheden van uitbreiding
van de WGBH/CZ met wonen, goederen en diensten en stedelijke ruimte zal bezien.
Goederen en diensten is één van de maatschappelijke terreinen
die stapsgewijs onder de wettelijke bescherming op grond van handicap worden
gebracht. De keuze om dit terrein vooralsnog niet toe te voegen aan de WGBH/CZ
is gemaakt omdat de consequenties van deze normstelling zich moeilijk laten
inschatten en de precieze modaliteit waaronder deze normstelling het beste
vorm gegeven kan worden voor de verschillende beleidsterreinen nadere bestudering
vergt. De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport komt hier
in het Actieplan gelijke behandeling, dat naar aanleiding van een motie bij
de behandeling van de WGBH/CZ in de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2001/02,
28 169, nr. 27) is aangekondigd verder op terug (Kamerstukken II 2002/03,
28 169, nr. 29). Het voorgaande geldt ook met betrekking tot de grond
leeftijd. Het feit dat het wetsvoorstel leeftijd zich beperkt tot de materiële
werkingssfeer van de richtlijn, betekent echter niet dat de regering de gedachtevorming
over verdere uitbreiding van de regelgeving wil uitstellen totdat in de toekomst
nieuwe EG-regelgeving op dit vlak tot stand is gebracht. Bij de gedachtevorming
over deze eventuele uitbreiding zullen de commentaren van organisaties zoals
het LBL expertisecentrum leeftijd en maatschappij, dat bezig is met het ontwikkelen
van een theoretisch kader over leeftijd, ook voor terreinen buiten de arbeid,
behulpzaam zijn. In het licht van het voorkomen van een hiërarchie tussen de discriminatiegronden
vragen de leden van GroenLinks de regering naar de mogelijkheid om de terreinen
sociale bescherming, sociale zekerheid en de gezondheidszorg niet alleen op
de grond ras maar ook voor de andere gelijkebehandelingsgronden van toepassing
te laten verklaren.Het terrein van de gezondheidszorg wordt reeds bestreken door het bestaande
artikel 7 van de Awgb en is daarmee reeds van toepassing op alle in de Awgb
genoemde gronden. De terreinen sociale bescherming, met inbegrip van sociale
zekerheid, en sociale voordelen zijn alleen van toepassing verklaard voor
de grond ras. De regering zal in paragraaf 6 (onderdeel L) nader ingaan
op deze keuze.De leden van de GroenLinks-fractie vragen of dit wetsvoorstel en/of de
hiermee samenhangende wetsvoorstellen voorzien in de volledige implementatie
van de richtlijnen voor de overheidssector of dat daarvoor nog aanvullende
regelgeving noodzakelijk is. De wetgeving voorziet inderdaad in volledige
implementatie van de onderhavige richtlijnen voor de overheidssector. De richtlijnen
zelf bestrijken echter niet ieder overheidshandelen. De werkingssfeer van
de anti-rassendiscriminatierichtlijn is aanzienlijk breder dan die van de
kaderrichtlijn, omdat ook de sociale bescherming – met inbegrip van
sociale zekerheid en gezondheidszorg –, sociale voordelen, onderwijs,
de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar
zijn, met inbegrip van huisvesting, onder de werking van de richtlijn vallen
(artikel 3, eerste lid, onderdelen e tot en met h, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn).
De materiële werkingssfeer van de Awgb strekt zich thans niet uit tot
de terreinen sociale bescherming en sociale voordelen. Daarom worden deze
terreinen voor de non-discriminatiegrond ras in het nieuwe artikel 7a opgenomen.
De kaderrichtlijn heeft betrekking op overheidshandelen als werkgever op het
terrein van de arbeid in brede zin (artikel 3, eerste lid, van de kaderrichtlijn).
Overheidshandelen als werkgever op het terrein van arbeid valt al onder de
werking van de Awgb (artikel 5 Awgb). Voor de implementatie van de kaderrichtlijn
voor de overheidssector is dus geen aanvullende regelgeving noodzakelijk.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen naar de stand van zaken
van de implementatie van deze richtlijnen in andere EU-lidstaten en of andere
lidstaten de richtlijnen hebben aangehouden als minimumkader of voor een hoger
beschermingsniveau hebben gekozen.Alle EU-lidstaten zijn bezig met de implementatie van de kaderrichtlijn
en de anti-rassendiscriminatierichtlijn. Dit geldt zowel voor de lidstaten
die reeds redelijk uitgewerkte gelijkebehandelingswetgeving hadden voor de
totstandkoming van de richtlijnen als voor lidstaten waar dit nog niet het
geval was. De Europese Commissie houdt de voortgang van de implementatie in
de verschillende lidstaten bij.De maatregelen die in de lidstaten genomen worden verschillen aanzienlijk
doordat de wettelijke bescherming tegen discriminatie uiteenloopt qua reikwijdte
en vormgeving. Sommige landen implementeren beide richtlijnen in één
wettelijke regeling (zoals België en Spanje), andere implementeren de
richtlijnen in verschillende wetgevingstrajecten (zoals Denemarken, Duitsland
en Frankrijk). Gelet op het voorgaande zijn er ook verschillen in voortgang.Met name in België is de implementatie in een vergevorderd stadium.
Op 6 januari 2003 is een wet aangenomen die discriminatie op uiteenlopende
gronden verbiedt en die verder gaat dan de minimumkaders die de richtlijnen
stellen. Ook Frankrijk, Zweden en het Verenigd Koninkrijk hebben wetgeving
aangenomen of in voorbereiding die verder gaat dan de eisen van
de richtlijnen. Zo is de gelijkebehandelingswetgeving in deze lidstaten van
toepassing op (delen van) het terrein van goederen en diensten op andere gronden
dan de grond ras of etnische afstamming. België, het Verenigd Koninkrijk,
Luxemburg, Oostenrijk en Ierland hebben reeds gelijkebehandelingsorganen die
bevoegd zijn op meerdere discriminatiegronden naast ras of etnische afstamming
of staan op het punt deze in het leven te roepen. Hiermee gaan deze lidstaten
eveneens verder dan de richtlijnen voorschrijven. In de memorie van antwoord
van de WGBH/CZ is een overzicht gegeven van de wijze waarop andere lidstaten
de «doeltreffende aanpassing» uit de kaderrichtlijn voor de grond
handicap hebben opgenomen (Kamerstukken I 2002/03, 28 169, nr. 48a, paragraaf 4).In juni van dit jaar zal er vanuit de Europese Commissie een jaarverslag
verschijnen over gelijke behandeling in de EU waarin eveneens een globaal
overzicht gegeven zal worden van de stand van zaken rond de implementatie
in de verschillende lidstaten. Dit jaarverslag zal te zijner tijd ter kennisgeving
aan uw Kamer worden toegezonden.Op de vraag van de leden van de GroenLinks-fractie naar de uitbreiding
van bevoegdheid van de Commissie gelijke behandeling op het terrein van de
sociale zekerheid op andere gronden dan ras, gaat de regering in paragraaf 6
(onderdeel L) nader in.3. Wijze van implementatie in de Awgb3.1 Tijdige implementatieDe leden van de fracties van CDA, LPF, GroenLinks en SGP vragen de regering
nader toe te lichten waarom, in strijd met de Aanwijzingen voor de regelgeving,
aanvullend nationaal beleid is meegenomen in deze wet en hoe dat leidt tot
een grotere toegankelijkheid en uitvoerbaarheid van de Awgb, zoals de regering
heeft verkondigd in de memorie van toelichting. De leden van de CDA-fractie
vragen waarom de regering de implementatietermijn wel wil overschrijden wanneer
er sprake is van uitbreiding van de regelgeving wanneer die extra bescherming
met zich meebrengt, maar niet vanwege een regulering van alle wetgeving op
het terrein van de gelijke behandeling, waar de Raad van State ook om gevraagd
heeft. Ook de leden van de fracties van LPF, ChristenUnie en SGP zien hierin
een tegenspraak, en zij vragen de regering om een nadere toelichting.Het aanvullend nationaal beleid waar de leden van de genoemde fracties
naar verwijzen behelst het volgende.De kaderrichtlijn heeft betrekking op de gronden godsdienst of overtuiging,
handicap, leeftijd en seksuele geaardheid. Zoals opgemerkt in de memorie van
toelichting acht de regering het wenselijk om de elementen die de kaderrichtlijn
toevoegt aan het wettelijk systeem, ook in te voeren voor de gronden politieke
gezindheid, geslacht, nationaliteit en burgerlijke staat.Voorts wordt voorgesteld het verbod van intimidatie niet te beperken tot
de terreinen waarop de kaderrichtlijn van toepassing is, maar dat verbod te
laten gelden voor alle terreinen waarop de Awgb van toepassing is.Op deze manier wordt ten aanzien van alle in de Awgb genoemde non-discriminatiegronden
zoveel mogelijk op een gelijke wijze bescherming geboden tegen discriminatie.
Een uniforme regeling voor alle non-discriminatiegronden die genoemd worden
in de Awgb, verdient voor het nationale beleid de voorkeur. Zoals in de memorie
van toelichting is aangegeven zou het op zich denkbaar zijn de implementatie
en het bedoelde nationale beleid te splitsen in twee afzonderlijke wetsvoorstellen.
Deze twee wetsvoorstellen zouden dan echter op zich een gecompliceerde
onderlinge verhouding hebben. Bovendien zou het de duidelijkheid en de toegankelijkheid
van deze wetgeving niet ten goede komen. Deze complexiteit en verminderde
toegankelijkheid zouden op zich weer kunnen leiden tot vertraging in het wetgevingsproces.Bovengenoemde aanvulling van nationaal beleid kon relatief eenvoudig in
het onderhavige wetsvoorstel worden meegenomen. Dit is evenwel niet het geval
bij de integratie van de WGBH/CZ en het wetsvoorstel leeftijd. Zoals in het
nader rapport van het onderhavige wetsvoorstel is aangegeven, hebben de voorgeschiedenis
van de WGBH/CZ en het wetsvoorstel leeftijd, de afspraken uit het toenmalige
regeerakkoord alsmede het belang dat door regering en parlement is gehecht
aan de spoedige totstandkoming van wetgeving met betrekking tot de non-discriminatiegronden
leeftijd en handicap, ertoe geleid dat drie gescheiden wetgevingstrajecten
zijn gevolgd. Gelet op de implementatietermijn ontbreekt het huidige kabinet
de ruimte om binnen de implementatietermijn tot een andere afweging te komen
en daaraan uitvoering te geven. De Tweede Kamer is echter op 11 december 2002
door de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Kamerstukken
II 2002/03, 28 169, nr. 30) en op 12 december 2002 door de Staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (Kamerstukken II 2002/03, 28 170,
nr. 12) geïnformeerd over het traject om de WGBH/CZ en het wetsvoorstel
leeftijd onder de Awgb te brengen. Op dit punt gaat de regering in paragraaf 4.1
van deze nota nader in.De leden van de fractie van GroenLinks hebben een aantal vragen over het
departementale voorbereidingstraject van het wetsvoorstel. Ook de leden van
de SGP-fractie merken op dat het voorliggende wetsvoorstel slechts enkele
maanden voor het verstrijken van de implementatietermijn bij de Tweede Kamer
is ingediend en vragen naar de reden daarvan.De anti-rassendiscriminatierichtlijn en de kaderrichtlijn zijn binnen
zeer korte tijd totstandgekomen op respectievelijk 29 juni en 27 november
2000. Vervolgens zijn op 18 december 2001 de wetsvoorstellen leeftijd en handicap
ingediend bij de Tweede Kamer. Op dezelfde dag is de implementatienotitie
(Kamerstukken II 2001–2002, 28 187, nr. 1) aan de Tweede Kamer
gezonden. In de periode daaropvolgend is het onderhavige wetsvoorstel voorbereid
en op 16 mei 2002 aan de Raad van State gezonden. De aard van het advies van
de Raad van State van 16 augustus 2002 leidde ertoe dat het opstellen van
het nader rapport de nodige tijd heeft gekost. Uiteindelijk is het wetsvoorstel
op 28 januari 2003 bij de Tweede Kamer ingediend.De leden van de SGP-fractie vragen naar de reden dat de richtlijnen niet
van toepassing zijn op de gronden politieke gezindheid, geslacht, nationaliteit
en burgerlijke staat en of dat ook inhoudelijk betekenis kan hebben voor de
nationale regelgeving.De richtlijnen die door dit wetsvoorstel geïmplementeerd worden hebben
inderdaad geen betrekking op de grond geslacht. Voor de gelijke behandeling
van mannen en vrouwen op het terrein van de arbeid bestaan echter afzonderlijke
richtlijnen, waarvan Richtlijn 76/207/EEG, inzake gelijke behandeling van
mannen en vrouwen in het arbeidsproces, de belangrijkste is. Deze richtlijn
is onlangs herzien door Richtlijn 2002/73/EG (Richtlijn 2002/73/EG van het
Europees Parlement en de Raad van 23 september 2002 tot wijziging van Richtlijn
76/207/EEG van de Raad betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van
gelijke behandeling van mannen en vrouwen ten aanzien van de toegang tot het
arbeidsproces, de beroepsopleiding en de promotiekansen, en ten aanzien van
de arbeidsvoorwaarden, PbEG L 269), die grotendeels hetzelfde voor de grond
geslacht bewerkstelligt als de kaderrichtlijn voor de overige gronden. Andere
Awgb-gronden (politieke gezindheid, nationaliteit en burgerlijke staat) worden niet genoemd in artikel 13 EG-verdrag. Er is dus geen basis
waarop de EG regelgeving kan opstellen die ziet op de gelijke behandeling
voor deze gronden. Het betreft echter gronden waarvan in Nederland onomstreden
is dat ze thuishoren in de Awgb. De beperkte reikwijdte die de richtlijnen
hebben, heeft ook niet tot gevolg dat ook de nationale regelgeving zich tot
de artikel 13-gronden zou moeten beperken. Het is bovendien niet wenselijk
de bescherming tussen de in de Nederlandse wetgeving beschermde gronden te
veel uiteen te laten lopen. Dat zou ten onrechte de suggestie wekken van het
bestaan van hiërarchie tussen de verschillende non-discriminatiegronden.
Op dit punt zal de regering in paragraaf 4.1 van deze nota nader ingaan.
Bovendien draagt een zo uniform mogelijk beschermingsniveau bij aan duidelijke
toepasbaarheid en overzichtelijkheid van de Awgb.3.2 Het begrip seksuele gerichtheidDe leden van de fracties van de PvdA, GroenLinks, D66 en de SGP stellen
vragen bij het handhaven van de term hetero- of homoseksuele gerichtheid in
de Awgb, terwijl in de kaderrichtlijn de term seksuele geaardheid wordt gebruikt.Wat betreft de term «gerichtheid» heeft de wetgever bij de
totstandkoming van de Awgb een bewuste afweging gemaakt. De seksuele voorkeur
of geaardheid van een persoon hoeft niet te blijken uit zijn gedragingen,
zodat het hebben van een voorkeur moeilijk aantoonbaar is. Het bewijs van
een voorkeur kan alleen op indirecte wijze, aan de hand van allerlei aanwijzingen,
worden aangetoond. Het hebben van gevoelens en voorkeuren zal voortvloeien
uit het innerlijk van iemand, terwijl uitingen kunnen worden beschouwd als
concreet gedrag. Het begrip gerichtheid omvat naast de gevoelens en voorkeuren
van een persoon ook concrete uitingen, zodat het begrip gerichtheid –
en derhalve ook de bescherming tegen onderscheid – ruimer is dan het
begrip voorkeur (Kamerstukken II 1991/92, 22 014, nr. 5, p. 21) en het
begrip geaardheid. Het vervangen van het begrip gerichtheid door ofwel het
begrip voorkeur ofwel het begrip geaardheid, zou een beperking van de bescherming
die de Awgb op dit punt biedt, opleveren. De regering is niet voornemens het
beschermingsniveau van de Awgb op dit punt te verlagen. Dit zou overigens
in strijd zijn met overweging 28 en artikel 8 van de kaderrichtlijn die bepalen
dat de richtlijn niet als rechtvaardiging mag dienen voor enigerlei verlaging
van het in lidstaten reeds bestaande beschermingsniveau.De regering meent dat de kaderrichtlijn ruimte laat, om bij de implementatie
het in de Awgb gehanteerde begrip homo- of heteroseksuele gerichtheid te handhaven.
De regering is van mening dat de door de leden van de GroenLinksfractie expliciet
genoemde andere vormen van seksuele gerichtheid (met uitzondering van pedoseksuele
gerichtheid) reeds onder de bescherming van de Awgb vallen. Naar de mening
van de regering worden ook biseksuelen beschermd door de term homo- of heteroseksuele
gerichtheid. Voorts kan uit Europese jurisprudentie worden geconcludeerd dat
discriminatie vanwege transseksualiteit onder discriminatie op grond van geslacht
valt. De regering beschouwt transseksualiteit niet als een seksuele gerichtheid.
Transseksualiteit valt dan ook niet onder de bescherming van de kaderrichtlijn
maar onder die van de Europese richtlijnen inzake geslacht (zoals Richtlijn
76/207/EG). De regering gaat, in reactie op de vraag van de leden van de SGP-fractie,
ervan uit dat pedofilie niet wordt beschermd door de kaderrichtlijn.3.3 TerminologieDe leden van de fracties van het CDA, GroenLinks, ChristenUnie en de SGP gaan in op het advies van de Raad van State over de terminologie
van het wetsvoorstel. De leden van de LPF-fractie geven aan zich te kunnen
vinden in de motivatie die de regering hanteert om, in de Awgb vast te houden
aan het begrip «onderscheid». De leden van het CDA geven aan naar
aanleiding van de toezegging te zullen bekijken of, en zo ja wanneer, nader
onderzoek wordt gedaan naar het gebruik van de terminologie, geen voorstander
te zijn van een ad hoc interpretatie, dit vanwege rechtsonzekerheid die kan
ontstaan. Zij vinden het wellicht verstandiger de terminologie uit de richtlijnen
over te nemen. Zij vragen om een nadere toelichting van de regering op het
verschil van inzicht met de Raad van State. Ook de leden van de fractie van
de ChristenUnie vragen om een nadere toelichting. De leden van de SGP-fractie
geven de voorkeur aan de terminologie van de richtlijnen. Zij vragen waarom
de regering de gedachtevorming daarover voor zich uit schuift. De leden van
de GroenLinks-fractie constateren dat de regering door vast te houden aan
de terminologie van de Awgb bewust afwijkt van de asymmetrische benadering
in de EG-richtlijn. Zij vragen naar de stand van zaken met betrekking tot
het toegezegde onderzoek op dit punt, en willen weten of inmiddels een definitief
besluit is genomen, en indien dat het geval is en het besluit inhoudt dat
daadwerkelijk onderzoek wordt gedaan, op welke moment dit tot resultaten zal
leiden. De leden van de GroenLinks-fractie willen voorts weten of de regering
de opvatting dat het in Nederland bestaande wettelijk systeem kan worden gehandhaafd,
ook nog op andere wijze heeft getoetst dan uitsluitend aan de bestaande jurisprudentie.In antwoord op de gestelde vragen hecht de regering er aan te benadrukken
dat met de in dit wetsvoorstel gebruikte terminologie geen sprake is van een,
ten behoeve van een tijdige implementatie, «ad hoc» interpretatie
van de het toepasselijke Europese recht, eventueel ten koste van de rechtszekerheid.
De regering is er van overtuigd dat met de gekozen wijze van implementeren
volledig aan eisen van de Europese richtlijnen wordt voldaan. Het beeld dat
nu wordt gekozen voor een bepaalde wijze van implementeren waarvan nu reeds
kan worden aangenomen dat die binnen afzienbare tijd moet worden herzien,
is onjuist. Er kan daarom in de visie van de regering niet worden gesproken
van het ontstaan van rechtsonzekerheid. Reeds in de Implementatienotitie heeft
de regering geconstateerd (Kamerstukken II 2001/02, 28 187, nr. 1, paragraaf 2.1)
dat het communautaire recht niet verplicht tot het overnemen van Europeesrechtelijke
bewoordingen. Vaste jurisprudentie van het Hof van Justitie geeft aan dat
bij de omzetting van een richtlijn in nationaal recht niet noodzakelijkerwijs
de bepalingen ervan formeel en woordelijk in specifieke bepalingen worden
opgenomen, mits deze daadwerkelijk de volledige toepassing van de richtlijn
verzekert. In antwoord op de vraag van de leden van de fractie van GroenLinks
of de regering nog op andere wijze heeft getoetst of het bestaande systeem
kan worden gehandhaafd, is het de regering niet duidelijk op welke andere
wijze van toetsing deze leden kunnen doelen. De betekenis van het Europese
recht zal immers aan deze rechtsbronnen moeten worden ontleend.Opgemerkt wordt dat de Raad van State in zijn advies bovenstaande opvatting
niet weerspreekt, maar wijst op de betekenis van gelijkheid van terminologie.
Afwijking van de richtlijnterminologie acht de Raad risicovol, waarbij de
Raad er op wijst dat het steeds moeilijker zal worden om met een eigen, afwijkende
terminologie steeds goed te blijven aansluiten bij eventuele toekomstige Europese
richtlijnen met betrekking tot discriminatie. Deze zorg deelt de regering
niet. Bij de ontwikkeling van de richtlijnen op grond van artikel 13 wordt
een vast stramien gevolgd. Er zijn geen aanwijzingen dat daarbij de thans
op nationaal niveau gevolgde terminologie en systematiek zouden moeten worden
losgelaten. Anders gezegd: niet te verwachten is dat de Europeesrechtelijke
ontwikkelingen op dit terrein de Nederlandse wetgever voor bijzondere
problemen zullen plaatsen.De leden van de fractie van Groen Links wezen er op dat een land met een
bepaald niveau van bescherming ingevolge de richtlijn niet terug mag vallen
naar een lager niveau, wat relevant lijkt gezien het feit dat in hun ogen
de term «onderscheid» zoals gebruikt in de Awgb een beduidend
ruimer criterium is dan de term «discriminatie» zoals gebruikt
in de richtlijn.Artikel 2, lid 2, onderdeel a, van de kaderrichtlijn en van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
bepaalt dat er sprake is van directe discriminatie wanneer iemand ongunstiger
wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie wordt, is of zou
worden behandeld op basis van een van de in artikel 1 genoemde gronden. In
artikel 1, onderdeel b, Awgb wordt direct onderscheid gedefinieerd als: onderscheid
tussen personen op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid,
ras, geslacht, nationaliteit, hetero- of homoseksuele gerichtheid of burgerlijke
staat. Deze omschrijving van direct onderscheid stelt niet de eis van een
«ongunstiger behandeling». Verder vereist de Awgb ook geen «vergelijkbare
situatie». In de systematiek van de Awgb is ieder onderscheid op grond
van één van de non-discriminatiegronden verboden, tenzij er
sprake is van een wettelijke rechtvaardigingsgrond.Of deze verschillen materieelrechtelijk consequenties hebben is een complex
vraagstuk. Het begrip «onderscheid» biedt in ieder geval niet
minder bescherming dan het begrip «discriminatie». Onder omstandigheden
zou het begrip «onderscheid» wellicht een betere bescherming bieden
omdat de vraag of er in een bepaalde handelingssituatie onderscheid is gemaakt
zich eenvoudiger zou kunnen laten bewijzen dan discriminatie.Overigens wijst de regering er op dat aan het begrip discriminatie in
het Nederlandse recht geen vastomlijnde en eenduidige uitleg wordt gegeven.
Introductie van deze term in de Awgb draagt daarom het risico in zich dat
de uitleg van de betreffende Awgb-bepalingen invloed zal ondergaan van legislatieve
en jurisprudentiële ontwikkelingen op andere gebieden dan het Europese
gelijkebehandelingsrecht. Immers, over de vraag wat discriminatie is spreken
ook andere hoge rechterlijke colleges zoals het Europees Hof voor de Rechten
van de Mens of hoge internationale instanties als het VN-Mensenrechtencomité
zich uit. Ook deze overweging heeft de regering laten meewegen bij zijn voorstel
de huidige terminologie te handhaven.Wat betreft het onderzoek waarnaar leden van diverse fracties verwijzen,
wijst de regering er op dat nog geen beslissing is genomen of een dergelijk
onderzoek noodzakelijk is. Niet ontkend kan worden dat de discussie over de
terminologie een gecompliceerde materie betreft. Zoals hierboven aangegeven,
is de regering er van overtuigd dat met het voorliggende wetsvoorstel volledig
wordt voldaan aan de eisen die de richtlijnen stellen. Hiernaar is wat de
regering betreft geen onderzoek noodzakelijk. Wel zal op termijn kunnen worden
bezien of ontwikkelingen in het Europese en Nederlandse recht in de toekomst
noodzaken tot een heroriëntatie op het vraagstuk. De toezegging van eventueel
onderzoek in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel kan in dit licht
worden gezien. Er bestaat op dit moment evenwel te weinig concrete aanleiding
om nu definitief tot een dergelijk onderzoek te besluiten. Overigens zou een
eventuele wijziging van de terminologie zich dienen uit te strekken tot de
gehele gelijkebehandelingswetgeving. De leden van de GroenLinks-fractie vroegen de regering aan te geven welke
gevolgen de terminologie van de Awgb heeft voor de problematiek van het directe
en indirecte onderscheid. Zij vroegen of het begrip «indirect onderscheid»
niet in de wet verduidelijkt zou moeten worden nu de regering vasthoudt aan
het «maken van onderscheid».Temeer daar de samenloop van direct
en indirect onderscheid in het verleden tot onbegrip heeft geleid, vernemen
deze leden gaarne wat de gevolgen zijn voor het indirecte onderscheid dat
de Commissie gelijke behandeling bij «vermeend onderscheid» gebruikt.Bij de evaluatie van de Awgb is reeds geconstateerd dat het begrip indirect
onderscheid verduidelijking behoeft (Kamerstukken II 2001/02, 28 481,
nr.1, p. 16). De verwijzing naar direct onderscheid in de definitie van indirect
onderscheid kan tot onbegrip leiden. Daarom zal bij de aanpassingswetgeving
die voortvloeit uit de evaluatie (Evaluatiewet) de formulering van de definitie
van indirect onderscheid worden aangepast. Deze verduidelijking zal echter
geen materieelrechtelijke consequenties hebben.Tot slot vroegen deze leden of de keuze voor «onderscheid maken»
betekent dat bij onrechtvaardige situaties die zich voordoen ook in de toekomst
telkens de rechter moet bepalen of van discriminatie sprake is.Indien er een beroep wordt gedaan op de Awgb zal de Commissie gelijke
behandeling of de rechter moeten vaststellen of er sprake is van onderscheid
in de zin van de wet. Vervolgens zal er bepaald moeten worden of er sprake
is van ongerechtvaardigd onderscheid. Discriminatie is een term die alleen
voorkomt in het strafrecht. Wel wordt in de dagelijkse praktijk gesproken
van discriminatie, wanneer er sprake is van ongerechtvaardigd onderscheid.
Op dit punt maakt het geen verschil of er gesproken wordt van onderscheid
dan wel van discriminatie in de wet. In beide gevallen zal de Commissie of
de rechter moeten bepalen of het ongerechtvaardigd onderscheid betreft of
discriminatie.De leden van de fractie van GroenLinks vragen wat er met de adviezen van
de Katholieke Universiteit Nijmegen aangaande het niet van toepassing verklaren
van anti-discriminatiewetgeving, en het inroepen van buitenwettelijke normen
als redelijk en billijk, gebeurd is.In het kabinetsstandpunt op de evaluatie Awgb (Kamerstukken II 2001–2002,
28 481, nr. 1, p. 14) is over deze vraag het volgende opgemerkt. De wetgever
heeft met de Awgb bewust gekozen voor een gesloten stelsel, waarin uitzonderingssituaties
op het verbod van onderscheid in de Awgb zijn opgenomen. Tijdens de parlementaire
behandeling van de Awgb heeft de toenmalige Minister van Justitie gewezen
op een arrest van de Hoge Raad van 7 december 1990 (NJ 1991, 593), waarin
de Hoge Raad oordeelde dat niet is uitgesloten dat de rechter mag afwijken
van een wettelijke bepaling indien onverkorte toepassing van de wet naar de
maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn (Handelingen
II 1992/93, p. 3599). Op grond van artikel 12 Awgb heeft de Cgb tot taak te
beoordelen of er een verboden onderscheid in de zin van de Awgb wordt gemaakt.
Omdat het kabinet het van groot belang acht het gesloten stelsel van de Awgb
te handhaven, is het niet wenselijk de Cgb de bevoegdheid te geven om in bepaalde
gevallen de wet buiten toepassing te kunnen laten. Voorzover toepassing van
de wet zou leiden tot absoluut onaanvaardbare resultaten, bestaat er altijd
de mogelijkheid een oordeel van de Cgb aan de rechter voor te leggen. Mochten
zich situaties voordoen waarin onverkorte toepassing van de Awgb zou leiden
tot absoluut onaanvaardbare resultaten, dan kan de Awgb of de daarop gebaseerde
regelgeving worden gewijzigd. Het voorgaande sluit natuurlijk niet uit dat
de Cgb in de overwegingen aan kan geven of er in het desbetreffende geval
sprake is van een niet door de wetgever voorziene omstandigheid. De regering
ziet geen aanleiding om in het kader van het onderhavige wetgevingstraject
van standpunt te veranderen. 3.4 Artikel 3 Awgb over een uitzondering voor kerkgenootschappenDe leden van de fracties van de PvdA en GroenLinks merken op dat de regering
het advies van de Raad van State om artikel 3 AWBG beter af te stemmen op
artikel 4 (kerkgenootschappen) van de kaderrichtlijn niet heeft overgenomen.
Door deze wijziging niet door te voeren is er sprake van een categorische
uitzondering, wat niet is toegestaan, zo menen de leden van de PvdA-fractie.
Zij stellen de regering voor een opsomming te geven van de uitzonderingssituaties.
De leden van de GroenLinks-fractie vinden bovendien dat de opvatting dat voldoende
is vastgelegd dat kerkgenootschappen in deze geen bijzondere positie innemen,
te impliciet beargumenteerd is. Deze leden vragen aan te geven wat er tegen
zou zijn een en ander expliciet in de wet te regelen.In het nader rapport is aangegeven dat het bepaalde in artikel 3 van de
Awgb volledig wordt gedekt door artikel 4 van de kaderrichtlijn. Artikel 3
Awgb sluit, anders dan de leden van de fractie van de PvdA menen, kerkgenootschappen
niet categorisch uit. Alleen het geestelijk ambt en de interne rechtsverhoudingen
binnen kerkgenootschappen worden uitgezonderd. Wat dat betreft is er dus wel
degelijk sprake van een bijzondere positie voor kerkgenootschappen en deze
is ook expliciet in de wet vastgelegd. Met artikel 3 Awgb wordt uiting gegeven
aan het beginsel van de scheiding van kerk en staat, dat waarborgt dat overheden
zich niet mengen in de interne (rechts)verhoudingen van kerkgenootschappen
en zich mede op die grond onthouden van bemoeienis met de toegang tot en de
vervulling van het geestelijk ambt. In artikel 6, tweede lid, van het EU-Verdrag
is vastgelegd dat de Unie de grondrechten eerbiedigt, zoals die worden gewaarborgd
door het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en zoals zij
uit de gemeenschappelijke constitutionele tradities van de lidstaten voortvloeien,
als algemene beginselen van het gemeenschapsrecht. Het EVRM is aldus het belangrijkste
interpretatiekader, wanneer zich bij de uitleg van richtlijnen vraagstukken
van grondrechtelijke en mensenrechtelijke aard voordoen. Ook hier geldt dat
de nationale wetgever een eigen verantwoordelijkheid houdt om de implementatie
van de richtlijn zodanig in te richten, dat de door artikel 6 EU-Verdrag gewaarborgde
rechten en vrijheden ook daadwerkelijk beschermd blijven. Artikel 3 Awgb is
een nationale wettelijke bepaling die de Nederlandse wetgever noodzakelijk
heeft geacht voor de bescherming van de godsdienstvrijheid, en die derhalve
gehandhaafd wordt.Het is niet goed voorstelbaar hoe een opsomming gegeven kan worden van
de mogelijke uitzonderingssituaties. Van geval tot geval zal beoordeeld moeten
worden of er sprake is van rechtsverhoudingen binnen een kerkgenootschap.
Daarbij moet niet uit het oog worden verloren dat niet elke rechtsverhouding met een kerkgenootschap ook een rechtsverhouding binnen een kerkgenootschap is. Zoals in het nader rapport
is aangegeven heeft een schoonmaker of tuinman die af en toe werkzaamheden
verricht een rechtsverhouding met en een koster of een zendingswerker een
rechtsverhouding binnen een kerkgenootschap.De leden van de SGP-fractie vragen naar aanleiding van het voorstel om
artikel 4, onderdeel c van de Awgb te schrappen, of de conclusie juist is
dat er geen wetgeving meer is die op gespannen voet staat met de bepalingen
in de Awgb en dat het voorliggende wetsvoorstel derhalve geen consequenties
heeft voor bestaande wetgeving?In de memorie van toelichting is aangegeven dat wetgeving in strijd met
het beginsel van gelijke behandeling na de grondwetswijziging van 1983 niet
meer tot stand is gebracht. Bestaande wetgeving is nadien ook zoveel mogelijk
ontdaan van bepalingen die zich niet meer verdroegen met het gelijkheidsbeginsel.
Dit gebeurde in grote wetgevingsprojecten, zoals aangegeven in de memorie
van toelichting (Kamerstukken II 2001–2002, 28 770, nr. 3, p. 10). De regering heeft geen reden aan te nemen dat er nog wetgeving bestaat
die op gespannen voet staat met de Awgb. Indien iemand meent dat het maken
van onderscheid toch toegestaan is op grond van wetgeving die dateert van
voor de inwerkingtreding van de Awgb, dan kan dit onderscheid in het vervolg
door de Commissie gelijke behandeling en de rechter worden getoetst.4. De implementatie van de kaderrichtlijn voor de gronden
handicap en leeftijd4.1 Implementatie van de kaderrichtlijn via drie wetgevingstrajectenDe leden van de CDA-fractie, de PvdA-fractie, de VVD-fractie, de SP-fractie
en de SGP-fractie merken op dat de gelijkebehandelingswetgeving door de implementatie
van de richtlijnen in drie aparte wetgevingstrajecten gefragmenteerd en complex
is geworden. Deze leden wijzen dan ook op het belang van integratie van de
gelijkebehandelingswetgeving. De vraag van de leden van de SGP-fractie naar
de reden waarom de integratiewet niet meegenomen is bij het voorliggende wetsvoorstel,
is in paragraaf 3.1 van deze nota aan de orde gekomen.De regering onderkent met de leden van bovengenoemde fracties het belang
van transparante en eenduidige gelijkebehandelingswetgeving, vooral voor de
praktijk. Ten gevolge van de totstandkoming en wijziging van Europese richtlijnen
op het gebied van gelijke behandeling, prioriteiten van het vorige en huidige
kabinet en de Staten-Generaal, en naar aanleiding van de evaluatie van de
Awgb wordt de gelijkebehandelingswetgeving op een aanzienlijk aantal punten
aangepast of herzien in de komende periode, soms ten koste van de transparantie.
De regering heeft nadrukkelijk getracht de verschillende trajecten zoveel
mogelijk op elkaar af te stemmen, bijvoorbeeld door middel van de notitie
omtrent de implementatie (Kamerstukken II 2001/02, 28 187, nr. 1), en
zal dit waar mogelijk blijven doen.Bovendien is, in reactie op de motie Mosterd c.s. (Kamerstukken II 2001/02,
28 169, nr. 23), de Tweede Kamer op 11 december 2002 door de Staatssecretaris
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Kamerstukken II 2002/03, 28 169,
nr. 30) en op 12 december 2002 door de Staatssecretaris van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid (Kamerstukken II 2002/03, 28 170, nr. 12) geïnformeerd
over het traject om de WGBH/CZ en het wetsvoorstel leeftijd onder de Awgb
te brengen. De integratie van het wetsvoorstel leeftijd en de WGBH/CZ zal
een technisch karakter hebben waarbij geen inhoudelijke wijzigingen zijn beoogd.
Hierbij staat voorop dat integratie van de WGBH/CZ in de Awgb niet aan uitbreiding
van de rechtsbescherming met andere maatschappelijke sectoren in de weg zal
staan. Verder is het ongewenst dat de totstandkoming van de lopende implementatietrajecten
nog vertraging oploopt. Het tijdpad dat de regering voor ogen heeft is daarom
als volgt.De WGBH/CZ is op 1 april 2003 aangenomen door de Eerste Kamer. Zodra ook
het wetsvoorstel leeftijd en de EG-implementatiewet Awgb door de Eerste Kamer
zijn aangenomen, zal de regering een integratiewet ontwerpen. De integratie-exercitie
en het redigeren van een wetsvoorstel vergen waarschijnlijk een half jaar.
Mocht dit aanleiding geven tot knelpunten welke effect zullen hebben op de
keuze tot integratie dan wel het tijdpad, dan zal de kamer daarover worden
geïnformeerd.De leden van de VVD-fractie kunnen zich voorstellen dat de Wet gelijke
behandeling van mannen en vrouwen (Wgb m/v) ook in de Awgb wordt ondergebracht
en vragen of de regering voornemens is dat te doen.Het externe onderzoek «Gelijke behandeling: regels en realiteit»
dat in het kader van de evaluatie van de Awgb door de Katholieke Universiteit
Nijmegen is gedaan naar de werking van de Awgb (op 30 november 1999 aan de
Tweede Kamer aangeboden, kenmerk CW00/U75 116) concludeerde dat de Wgb
m/v vooralsnog als lex specialis gehandhaafd moet blijven, met name vanwege
de eigen specifieke Europeesrechtelijke achtergrond (artikel 141 EG-verdrag)
van deze wet. In het kabinetsstandpunt op de evaluatie is aangegeven dat,
nu er voor alle in artikel 13 EG-Verdrag genoemde gronden een Europeesrechtelijk
kader is ontstaan, op termijn ook onderzocht kan worden of samenvoeging van
de Awgb en de Wgb al dan niet in de rede ligt (Kamerstukken II 2001/02, 28 481,
nr. 1, p. 10). De herziening van de Richtlijn 76/207/EEG inzake gelijke behandeling
van mannen en vrouwen in het arbeidsproces (Richtlijn 2002/73/EG) en het door
de Europese Commissie aangekondigde voorstel voor een artikel 13-richtlijn
inzake geslacht voor andere terreinen dan arbeid zouden een ontwikkeling in
die richting kunnen bespoedigen. De regering ziet dan ook op voorhand geen
specifieke belemmeringen die een integratie van de Wgb m/v in de Awgb op termijn
in de weg staan maar geeft er de voorkeur aan de Europeesrechtelijke ontwikkelingen
op het gebied van de non-discriminatiegrond geslacht af te wachten.Daarnaast wijzen de leden van meerdere fracties op verschillen in reikwijdte
en normstelling in de wetgevingstrajecten die momenteel lopen en vragen de
regering of hiermee geen hiërarchie tussen de verschillende discriminatiegronden
ontstaat.De regering begrijpt dat de verschillende trajecten ten aanzien van gelijke
behandelingswetgeving van dit moment tot verwarring kunnen leiden en de indruk
kunnen wekken dat de betrokken gronden van een verschillende aard zijn. Dit
is echter geenszins de bedoeling. De regering is van mening dat er geen hiërarchie
bestaat tussen de gronden die in de verschillende gelijkebehandelingswetten
voorkomen. De ene non-discriminatiegrond is niet meer beschermingswaardig
dan de ander. Wel is de normstelling voor de ene grond anders uitgewerkt dan
voor de andere en verschilt de materiële werkingssfeer. Dit geldt zowel
op nationaal niveau als op Europees niveau.De leden van de CDA-fractie wensen dat de regering door middel van een
tijdpad aangeeft wanneer de verschillen rechtgetrokken zullen worden.Door Europeesrechtelijke verplichtingen en toezeggingen aan uw Kamer zijn
er verschillende wetgevingsinitiatieven op het gebied van gelijke behandeling.
Een verschil in (implementatie)termijnen is niet altijd te verhelpen. De «agenda»
voor de gelijkebehandelingswetgeving voor de komende periode ziet er als volgt
uit.Ter implementatie van de richtlijnen 2000/78/EG en 2000/43/EG liggen bij
uw Kamer op dit moment het onderhavige wetsvoorstel en het wetsvoorstel gelijke
behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid.Nadat deze wetsvoorstellen door het Parlement zijn aangenomen, zal de
regering de (technische) integratie van de wetsvoorstellen leeftijd en handicap
in de Awgb ter hand nemen. Hierop is hierboven uitvoerig ingegaan.De leden van de GroenLinks-fractie en de SGP-fractie vragen in het bijzonder
om de stand van zaken rond de Evaluatiewet Awgb en de samenhang met de integratie
van regelgeving op het gebied van gelijke behandeling. In de brief van 10
oktober 2002 (Kamerstukken II 2002–2003, 28 481, nr. 2) is vermeld
dat de regering voornemens is in het voorjaar van 2003 een voorstel voor een
Evaluatiewet aan de Raad van State voor te leggen. De Evaluatiewet is bedoeld
voor aanpassingen die rechtstreeks voortvloeien uit de externe
evaluatie van de Awgb en uit de reactie daarop van het toenmalige kabinet.
Integratie van de gelijkebehandelingswetgeving is een afzonderlijk traject,
waarop hierboven is ingegaan. In verband met de samenhang van deze komende
wetgevingstrajecten en om te voorkomen dat er opnieuw verschillende wetgevingstrajecten
op het gebied van gelijke behandeling tegelijkertijd bij de Staten-Generaal
aanhangig zijn, is de regering voornemens die punten uit de evaluatie die
doorgevoerd moeten worden in zowel de Awgb als de WGBH/CZ en het wetsvoorstel
leeftijd op te nemen in de Integratiewet leeftijd en handicap. Het gaat daarbij
voornamelijk om de aanbevelingen om te komen tot een verbeterde stroomlijning
tussen de verschillende gelijkebehandelingswetten alsook om aanbevelingen
ter verduidelijking van de terminologie. Andere onderwerpen, zoals de uitbreiding
van de onderzoeksbevoegdheid van de Cgb, zullen hun plaats vinden in het eerder
genoemde voorstel voor een Evaluatiewet. Deze Evaluatiewet kan voorafgaand
aan de Integratiewet voorbereid worden en zal medio 2003 worden voorgelegd
aan de Raad van State.Naast de meer technische Integratiewet en Evaluatiewet, speelt de vraag
in hoeverre de materiële werkingssfeer voor alle gronden gelijk kan worden
getrokken. De gedachtevorming over de uitbreiding van de materiële werkingssfeer
is gaande maar verkeert in een verschillend stadium. Hoewel er geen hiërarchie
tussen de gronden bestaat, verschillen sommige gronden van karakter. Dit kan
tot uitdrukking komen in de systematiek van uitzonderingsgronden. Gelet op
het andere karakter van gronden is het niet de bedoeling om de systematiek
van uitzonderingsgronden aan te passen.Voor de grond handicap geldt dat al langer sprake is van de wens tot uitbreiding
van de materiële reikwijdte van de rechtsbescherming. Met uw Kamer is
daarover van gedachte gewisseld in reactie op de motie Passtoors c.s. (Kamerstukken
II 2001/02, 24 170, nr. 70) en bij de behandeling van het wetsvoorstel
gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte. Bij deze behandeling
heeft uw Kamer ook een motie ingediend (motie Bussemaker, Kamerstukken II
2001/02, 28 169, nr. 27) waarin zij de uitbreiding bepleit. Zoals door
de Staatssecretaris van VWS aangegeven (Kamerstukken II 2002/03, 28 169,
nr. 29) zult u bij het Actieplan gelijke behandeling geïnformeerd worden
over de stand van zaken van de uitvoering van deze en andere moties. De stappen
die het kabinet met betrekking tot de grond handicap zal zetten om de uitbreiding
van de normstelling tot andere maatschappelijke terreinen (zoals goederen
en diensten) te beoordelen en waar mogelijk te realiseren, maken daar onderdeel
van uit. Het ontwerpen van een integratiewet hoeft niet in de weg te staan
aan de eventuele uitbreiding van de rechtsbescherming van deze grond. Uitbreiding
en integratie zijn twee trajecten waaraan tegelijkertijd (doch afzonderlijk)
wordt gewerkt.Bij de gedachtevorming over de uitbreiding voor de grond leeftijd zal
het theoretisch kader van het LBL expertisecentrum leeftijd en maatschappij
behulpzaam zijn.De leden van de fractie van de ChristenUnie merken op dat de richtlijnen
ook moeten worden ingepast in een wetsvoorstel dat op dit moment aanhangig
is bij de Eerste Kamer. Deze leden vragen of bij de voorbereiding en behandeling
van dat wetsvoorstel de inhoud van de nu te implementeren richtlijnen nog
niet bekend was.De leden van de fractie van de ChristenUnie doelen op de WGBH/CZ die inmiddels
op 1 april 2003 door de Eerste Kamer is aanvaard. In de implementatienotitie
is reeds aangegeven dat implementatie van de kaderrichtlijn ten aanzien van
de non-discriminatiegrond handicap in twee fasen geschiedt (Kamerstukken
II 2001–2002, 28 187, nr. 1, p. 4). Hieraan ligt mede ten grondslag
de wens van de Tweede Kamer dat de WGBH/CZ met voorrang tot stand zou komen
(Kamerstukken II 2000–2001, 24 170, nr. 63). De eerste fase heeft
de bepalingen van de kaderrichtlijn die alleen van toepassing zijn op de grond
handicap geïmplementeerd in de WGBH/CZ. De tweede fase omvat de zogenoemde«gezamenlijke
bepalingen», dat wil zeggen de bepalingen die voor alle in de kaderrichtlijn
genoemde non-discriminatiegronden moeten gelden. Deze tweede fase krijgt gestalte
in artikel II van het onderhavige wetsvoorstel.4.2 Overige onderwerpen met betrekking tot de gronden
handicap en leeftijdDe leden van de GroenLinksfractie vragen zich af welke gevolgen de implementatie
van de richtlijnen heeft voor leeftijdsgebonden bepalingen in cao's.Het wetsvoorstel leeftijd (Kamerstukken II 2001/02, 28 170), dat
ter behandeling in de Tweede Kamer ligt, dient ter uitvoering van de kaderrichtlijn
voor wat betreft de grond leeftijd. Het wetsvoorstel bepaalt dat onderscheid
op grond van leeftijd verboden is, tenzij het objectief gerechtvaardigd is.
Dit geldt ook voor leeftijdsgebonden bepalingen in cao's. Dit betekent dat
cao-partners leeftijdsgebonden bepalingen moeten toetsen aan de nieuwe wetgeving.
Dergelijke bepalingen kunnen objectief gerechtvaardigd zijn als er sprake
is van een legitiem doel en passende en noodzakelijke middelen om dat doel
te bereiken. In de memorie van toelichting (Kamerstukken II 2001/02, 28 170,
nr. 3) en de nota naar aanleiding van het nader verslag (Kamerstukken II 2001/02,
28 170, nr. 7) is een aantal voorbeelden, zoals seniorenverlof, leeftijdsvakantiedagen
en functioneel leeftijdsontslag nader uitgewerkt. De regering verwijst de
leden van de GroenLinksfractie dan ook naar de bovengenoemde kamerstukken.4.3 Commissie gelijke behandelingDe leden van de CDA-fractie stellen dat aan de bepalingen uit deze wet
financiële voorwaarden gesteld moeten worden voor de Commissie gelijke
behandeling zodat deze zijn taken naar behoren en verwachting kan vervullen.De activiteiten, bedrijfsvoering en budgetten van de Commissie gelijke
behandeling worden via de meerjaren- en verantwoordingscyclus met behulp van
de VBTB systematisch bewaakt. Naar aanleiding van de evaluatie van de Awgb
is onlangs de tijdelijke uitbreiding van de formatie van de Cgb met 12,9 fte,
structureel gemaakt (Kamerstukken II 2001/02, 28 481, nr. 1, p. 38).
Het onderhavige wetsvoorstel geeft geen aanleiding om een verhoging van het
budget van de Cgb te overwegen. De kosten van de Cgb voor de invoering van
het wetsvoorstel leeftijd en de WGBH/CZ worden thans door de betrokken departementen
in kaart gebracht in reactie op een inschatting van de Cgb.In antwoord op de vraag van de leden van de SP-fractie, meldt de regering
dat de taken en bevoegdheden van de Cgb niet worden heroverwogen als het gaat
om het niet komen opdagen van één der partijen op zittingsdagen
en/of het niet naleven van uitspraken van de Commissie. De opzet van de Cgb
zou met een dergelijke heroverweging in strijd zijn. De Commissie heeft een
bijzondere status en kan niet gelijkgesteld worden met een rechterlijk college.De leden van de GroenLinks-fractie vragen om aanvullende bepalingen die
een meer pro-actief optreden van de Cgb mogelijk maken. Wijzigingen van deze
aard passen niet bij het karakter van dit wetsvoorstel dat strekt tot
implementatie van Europese richtlijnen. Overigens is van belang dat in het
kabinetsstandpunt over de evaluatie van de Awgb het kabinet heeft aangegeven
dat er geen reden is om het in artikel 12, eerste lid, Awgb neergelegde vereiste
van een sectorbreed onderzoek te handhaven (Kamerstukken II 2001/02, 28 481,
nr.1, p. 29). Door het schrappen van dit vereiste wordt de bevoegdheid van
de Commissie tot het doen van onderzoek uit eigen beweging verruimd. Deze
verruiming van de wettelijke onderzoeksbevoegdheid zal worden meegenomen bij
de Evaluatiewet.In reactie op het pleidooi van de leden van de GroenLinks-fractie om art.
7 van de Awgb zodanig aan te passen dat de Commissie de competentie krijgt
om kennis te nemen van geschillen betreffende sociale zekerheid wordt opgemerkt
dat de Commissie deze bevoegdheid krijgt voor zover het onderscheid op grond
van ras betreft (het nieuwe artikel 7a Awgb). De vraag of deze bevoegdheid
uitgebreid zou moeten worden tot de overige non-discriminatiegronden komt
aan de orde in paragraaf 6, Artikel I, onderdeel L.De leden van de GroenLinks-fractie vragen aanpassing van art 4, sub c,
ten aanzien van de bevoegdheid van de Commissie voor «oude» wetgeving,
zoals eerder door de regering toegezegd.Deze aanpassing is vervat in artikel I, onderdeel F, van het voorliggende
wetsvoorstel, dat artikel 4, onderdeel c, van de Awgb laat vervallen.De leden van de GroenLinks-fractie vragen naar de termijn waarop de Tweede
Kamer de voorstellen omtrent de Cgb die bij de evaluatie van de Awgb zijn
neergelegd, tegemoet kan zien.Op de toezeggingen die het kabinet heeft gedaan in het kader van de evaluatie
van de Awgb zal nader worden ingegaan bij de Evaluatiewet die medio 2003 zal worden voorgelegd aan de Raad van State.De leden van de VVD-fractie vragen of de regering voornemens is «het
bevorderen van de gelijke behandeling ongeacht ras of etnische afstamming»
onder te brengen bij de Commissie gelijke behandeling of dat deze taak bij
een andere organisatie zal worden ondergebracht. De leden van de D66-fractie
vragen de regering naar zijn mening over de door het Landelijk Bureau ter
bestrijding van Racismebestrijding (LBR) gedane suggestie dat de Cgb niet
aan alle eisen voldoet die aan de lidstaten zijn gesteld wat betreft organen
voor de bevordering van gelijke behandeling en of de regering iets ziet in
de suggestie van het LBR om deze aan te wijzen als het gespecialiseerd orgaan
dat de richtlijn voorschrijft.Onder artikel 13 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn bestaat de ruimte
om de invulling van de gelijkebehandelingsorganen te laten aansluiten bij
de nationale praktijk. De Commissie gelijke behandeling vervult in belangrijke
mate de taken zoals die genoemd zijn in artikel 13 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn.
Naast haar oordelende functie en de verslaglegging adviseert de Commissie
onder andere de regering over de gelijkebehandelingswetgeving, kan ze «onderzoek
uit eigen beweging» (hierbij wordt dus niet eerst een klacht ingediend)
verrichten en geeft ze trainingen, colleges en voorlichting over de gelijkebehandelingswetgeving.
Daarnaast onderkent de regering het belang van organen als het LBR, en anti-discriminatiebureaus
bij het verlenen van bijstand aan slachtoffers van discriminatie. Deze instanties
ontvangen dan ook subsidie van overheidswege.Gelet op de bovengenoemde activiteiten van zowel het LBR en de anti-discriminatiebureaus
als de Commissie Gelijke behandeling voldoet Nederland geheel aan het bepaalde
in art. 13 lid 2 van de anti-discriminatierichtlijn. De leden van de D66-fractie vragen wat zich verzet tegen het opnemen van
een bepaling in de Awgb dat uitspraken van de Commissie bindend zijn.De Cgb is geen rechterlijke instantie. Bij de totstandkoming van de Awgb
is nadrukkelijk gekozen voor een commissie die laagdrempelig is. Aan de procedure
bij de Cgb zijn geen kosten verbonden en er is geen procesvertegenwoordiging
nodig. Indien de oordelen van de Cgb bindende kracht zouden krijgen zouden
deze voordelen onder druk komen te staan. Het feit dat de oordelen van de
Cgb nu niet bindend zijn betekent overigens niet dat burgers een dergelijk
bindend oordeel onthouden zou worden. De gang naar de rechter staat immers
open. Hoewel de rechter niet verplicht is een eventueel voorafgaand oordeel
van de Cgb te volgen, vloeit uit artikel 121 van de Grondwet voort dat de
rechter een motiveringsplicht heeft voor het geval hij afwijkt van het oordeel
van de Cgb indien dit in een geschil aan de orde wordt gesteld.5. Nieuwe richtlijnen met betrekking tot de grond geslachtDe leden van de fractie van de ChristenUnie ontvangen graag enige verduidelijking
van de opmerkingen over de «thans onverplichte» implementatie
van de grond «geslacht». De kaderrichtlijn heeft betrekking op
de gronden godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd en seksuele geaardheid.
Deze richtlijn heeft geen betrekking op de grond geslacht en in zoverre is
implementatie voor de grond geslacht dus nu niet verplicht op grond van de
kaderrichtlijn. Voor de grond geslacht bestaat, naast de regeling in de Awgb,
uitgebreide gelijkebehandelingswetgeving (de Wgb m/v, de artikelen 7:646 en
647 BW) die zijn basis vindt in andere EG-richtlijnen. In voorbereiding is
bovendien een wetsvoorstel ter implementatie van de Richtlijn 2002/73/EG (herziene
richtlijn 76/207/EG, de zogenaamde Tweede Richtlijn), die wel betrekking heeft
op de gelijke behandeling van mannen en vrouwen op het terrein van de arbeid.
Die richtlijn zal niet meer in de Awgb geïmplementeerd hoeven te worden,
aangezien de bepalingen die onverplicht zijn opgenomen in dit wetsvoorstel
op de implementatie van die herziene Tweede Richtlijn anticiperen.De leden van de fractie van de ChristenUnie bevatten niet helemaal om
welke redenen de kritiek van de Raad van State om de Awgb en de Wet gelijke
behandeling samen te voegen, niet wordt meegenomen bij de behandeling van
voorliggend wetsvoorstel. De kritiek van de Raad van State richtte zich met
betrekking tot het onderhavige wetsvoorstel voornamelijk op de wijze van implementatie
in drie afzonderlijke wetsvoorstellen en niet op een samenvoeging van de Awgb
en de Wgb m/v. Op de implementatie van de kaderrichtlijn via drie wetgevingstrajecten
gaat de regering in paragraaf 4 van deze nota in. Een mogelijke samenvoeging
van de Awgb met de Wgb m/v komt eveneens in paragraaf 4 aan de orde.6. Artikelsgewijze toelichtingArtikel IOnderdeel B (opdracht tot onderscheid)De leden van de fracties van CDA, PvdA, GroenLinks, D66, ChristenUnie
en SGP hebben vragen over de toevoeging van «opdracht tot onderscheid»
aan de definitie van onderscheid in artikel 1, onderdeel a, van de Awgb. Er
bestaat bij deze leden onduidelijkheid over de precieze betekenis van «opdracht
tot onderscheid». Valt het gedogen of laten voortbestaan van het maken
van onderscheid hier ook onder en kan er sprake zijn van een stilzwijgende
of impliciete opdracht, zo vragen deze leden.Onder opdracht tot het maken van onderscheid wordt hetzelfde verstaan
als in artikel 1, tweede lid, van het wetsvoorstel leeftijd. In de memorie van toelichting en de nota naar aanleiding van het verslag bij dat
wetsvoorstel is aangegeven dat onder opdracht geven tot onderscheid niet het
gedogen of laten voortbestaan van onderscheid te verstaan is. Het actief geven
van een opdracht is te onderscheiden van het passief gedogen of laten voortbestaan
van een discriminerende situatie of behandeling. Dit laat onverlet dat het
gedogen of laten voortbestaan van een dergelijke situatie onder omstandigheden
onder het verbod van onderscheid kan vallen. Als voorbeeld van deze laatste
situatie kan worden genoemd: een werkgever laat na om adequaat te reageren
op een werknemer die zijn collega-werknemer intimideert op grond van ras.
De werkgever handelt dan in strijd met artikel 5, eerste lid, onderdeel h
van de Awgb. Deze bepaling verbiedt onderscheid bij de arbeidsomstandigheden.
Net als bij het wetsvoorstel leeftijd dient het onderhavige wetsvoorstel ter
implementatie van de richtlijnen. De richtlijnen spreken over opdracht tot discriminatie. Hieronder wordt niet begrepen het gedogen,
het laten voortbestaan of het geven van een impliciete opdracht tot een discriminerende
behandeling. Het voorstel van de leden van de fracties van D66 en PvdA om
impliciete opdracht in de definitie op te nemen wordt om die reden dan ook
niet gevolgd.De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of de «opdracht»
in het voorliggende voorstel niet te beperkt wordt opgevat, zodat het ertoe
zou leiden dat hiervan slechts sprake kan zijn als er een of andere vorm van
schriftelijk bewijs kan worden overlegd.In reactie op deze vraag wordt geantwoord dat degene die stelt dat er
sprake is van opdracht tot onderscheid, feiten zal moeten aanvoeren die opdracht
tot onderscheid kunnen doen vermoeden. Op grond van het nieuwe artikel 10
Awgb zal de wederpartij vervolgens moeten bewijzen dat niet in strijd met
de Awgb is gehandeld. Bewijs kan worden geleverd door alle middelen en hoeft
dus niet schriftelijk te zijn. Ook getuigenverklaringen kunnen onder omstandigheden
afdoende bewijs zijn. De waardering van het bewijs is aan het oordeel van
de rechter overgelaten.Onderdeel C (intimidatie)De leden van de CDA-fractie en de SP-fractie vragen de regering de reikwijdte
van het begrip intimidatie nog eens toe te lichten en vragen hoe de definitie
van artikel 1a Awgb, waarin een cumulatie van eisen is gesteld, zich verhoudt
met de eisen die de Commissie gelijke behandeling thans hanteert.Intimiderend gedrag, in de zin van artikel 1a Awgb, heeft als doel of
gevolg dat de waardigheid van een persoon wordt aangetast en dat een bedreigende,
vijandige, beledigende, vernederende of kwetsende omgeving wordt gecreëerd.
Dergelijk gedrag kan verschillende vormen aannemen en zowel verbaal (opmerkingen,
grapjes) als non-verbaal (gebaren, afbeeldingen) van aard zijn. Het begrip
intimidatie is een objectief begrip. De beleving van het slachtoffer of van
de dader spelen geen rol bij de vaststelling of er sprake is van intimidatie.De Cgb interpreteert thans in haar oordelen het begrip arbeidsvoorwaarden
uit artikel 5, eerste lid, onderdeel d van de Awgb ruim. Ook arbeidsomstandigheden
zoals een goede werksfeer met vrijwaring van seksuele intimidatie worden tot
de arbeidsomstandigheden en daarmee tot de arbeidsvoorwaarden gerekend (oordeel
97–07). De opname van het verbod op intimidatie en de daarbij behorende
begripsomschrijving van artikel 1a maken expliciet dat intimidatie onder het
verbod van onderscheid valt.De leden van de VVD-fractie, de GroenLinks-fractie, de D66-fractie, de
ChristenUnie-fractie en de SGP-fractie vragen of het mogelijk is de nu cumulatieve
eisen uit artikel 1a die vereist zijn voordat er sprake is van intimidatie,
te weten aantasting van de waardigheid van een persoon en een vijandige omgeving,
alternatief te formuleren.Met de formulering van artikel 1a heeft de regering aangesloten bij de
formulering van het begrip intimidatie in beide richtlijnen. De regering acht
de cumulatie van voorwaarden in de omschrijving van het begrip intimidatie
noodzakelijk. Met de Raad van State is de regering van mening dat intimidatie
een gekwalificeerde en zware vorm van discriminatie is, die niet kan worden
gerechtvaardigd en waarop de uitzonderingen in de Awgb dan ook niet van toepassing
zijn. .De leden van de PvdA-fractie en de SGP-fractie vragen de regering het
begrip «seksuele intimidatie» toe te voegen aan het voorgestelde
artikel 1a van de Awgb.Het begrip intimidatie, dat door het onderhavige wetsvoorstel aan de Awgb
wordt toegevoegd, is dermate ruim geformuleerd dat daar ook seksuele intimidatie
onder valt. De regering geeft er daarom de voorkeur aan vast te houden aan
de formulering die in de relevante richtlijnen gebruikt wordt.De leden van de GroenLinks-fractie pleiten voor een aparte regeling voor
het begrip intimidatie om te voorkomen dat zich subjectieve elementen in het
«maken van onderscheid» mengen. De Raad van State heeft geadviseerd
het wetsvoorstel zo aan te passen dat de uitzonderingen op het verbod op onderscheid
niet ook van toepassing zijn op het verbod van intimidatie. Dit zou kunnen
worden vormgegeven door het verbod van intimidatie te construeren als een
zelfstandig verbod, en niet als een uitbreiding van het verbod op onderscheid.
De regering heeft door het toevoegen van een derde lid aan artikel 1a, het
wetsvoorstel zo aangepast dat de uitzonderingen op het verbod op onderscheid
niet van toepassing zijn op het verbod van intimidatie. Hiermee wordt aangesloten
bij de constructie van de richtlijnen (zie artikel 2, derde lid kaderrichtlijn
en anti-rassendiscriminatierichtlijn), die in het wetsvoorstel leeftijd ook
is gevolgd. De regering meent dat met de gekozen lijn afdoende tegemoet is
gekomen aan de bezwaren van de Raad van State. Bovendien deelt de regering
de vrees van de leden van de GroenLinks-fractie dat zich subjectieve elementen
in het «maken van onderscheid» zouden mengen, niet. Ter voorkoming
van een subjectieve lading heeft de regering er juist voor gekozen het begrip
«ongewenst», dat wel gehanteerd wordt in de richtlijnen, niet
in de wet op te nemen.De leden van de ChristenUnie vragen met betrekking tot het verbod van
intimidatie om welke reden in de kaderrichtlijn is gekozen voor het beperkte
terrein van de arbeid en waarom de regering hier anders over denkt. De werkingssfeer
van de kaderrichtlijn beperkt zich tot het terrein van de arbeid in brede
zin en daarmee eveneens het verbod op intimidatie dat is neergelegd in de
kaderrichtlijn. De reden waarom in de kaderrichtlijn is gekozen voor het terrein
van de arbeid moet gezocht worden in de ontwikkeling van het Europese gelijkebehandelingsrecht.
Met de opname van artikel 13 in het Verdrag van Amsterdam in 1999 kreeg de
Raad voor het eerst de bevoegdheid om gelijkebehandelingswetgeving op te stellen
voor andere gronden dan geslacht en nationaliteit. Op het terrein van de arbeid
lag harmonisatie van gelijkebehandelingswetgeving op deze gronden als eerste
stap voor de hand omdat zowel op Europeesrechtelijk gebied als binnen de lidstaten
het wettelijke kader inzake gelijke behandeling op dit terrein het meest uitgewerkt
was. Uitbreiding op termijn van de Europeesrechtelijke bescherming naar andere
maatschappelijke terreinen voor de andere gelijke behandelingsgronden naast
de grond ras, ligt in de rede. Zoals in paragraaf 4.1 van deze nota reeds
is aangegeven heeft de Commissie aangekondigd een voorstel voor te bereiden
voor een richtlijn inzake geslacht voor terreinen buiten de arbeid. Zoals
de regering in paragraaf 3.1 van deze nota heeft aangegeven, is ervoor
gekozen het verbod van intimidatie niet te beperken tot de terreinen waarop
de kaderrichtlijn van toepassing is, maar het verbod te laten gelden voor
alle terreinen waarop de Awgb van toepassing is, om ten aanzien van alle in
de Awgb genoemde non-discriminatiegronden zoveel mogelijk een gelijke bescherming
te bieden.De leden van de SGP-fractie vragen in hoeverre de regering het zinvol
acht om in artikel 1a, lid 2 van de Awgb expliciet het begrip «pesten»
in de zin van herhaaldelijk lastig vallen, op te nemen. Voor zover iemand
op grond van één van de in de Awgb genoemde non-discriminatiegronden
wordt lastig gevallen en er aan de vereisten genoemd in artikel 1a, tweede
lid, Awgb wordt voldaan, valt het begrip pesten onder de Awgb. Pesten, dan
wel het laten voortbestaan van pesten, op grond van de in de Awgb genoemde
gronden in de sfeer van de arbeid zou eveneens onder het verbod van onderscheid
bij de arbeidsomstandigheden (nieuw artikel 5, eerste lid, onderdeel h Awgb)
kunnen vallen. Pesten wordt in de Arbeidsomstandighedenwet gezien als vorm
van agressie of geweld die onder de verantwoordelijkheid van de werkgever
valt. Bij onderwijsinstellingen biedt bovendien de Wet op het onderwijstoezicht
de mogelijkheid voor slachtoffers van pesten binnen onderwijsinstellingen
de vertrouwensinspecteur van de Inspectie van het onderwijs in te schakelen
(artikel 6 Wet op het onderwijstoezicht). Deze inspecteur kan desgevraagd
begeleiden bij het indienen van een klacht of het doen van aangifte. Gelet
op het voorgaande acht de regering het niet nodig het begrip «pesten»
expliciet in artikel 1a op te nemen.Op de vraag van de leden van de D66-fractie over een mogelijke toevoeging
van impliciete opdracht tot en met het gedogen van onderscheid aan artikel
1a, is de regering hierboven (in Onderdeel B) ingegaan.Onderdeel E, onder 1 (uitzondering voor objectief gerechtvaardigd
onderscheid)De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of over de betekenis
van het in artikel 2, eerste lid van de Awgb opgenomen begrip «objectieve
rechtvaardiging» niet eerst meer duidelijkheid moet bestaan voordat
een dergelijke beperking wederom wordt opgenomen in de wettekst. Tevens vragen
deze leden naar de betekenis van de toevoeging «door een legitiem doel
en de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn».Het begrip objectieve rechtvaardiging is ook in de huidige tekst van artikel
2, eerste lid, opgenomen. Het begrip is afkomstig uit jurisprudentie van het
Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (HvJEG 31-3-1981, 96/80, Jenkins-Kingsgate
en HvJEG 13-5-1986, 170/84, Bilka-Weber). In de jurisprudentie heeft het Hof
ook een aantal criteria ontwikkeld aan de hand waarvan kan worden vastgesteld
of in een concreet geval sprake is van objectief gerechtvaardigd indirect
onderscheid. Deze criteria – een «legitiem doel» en «passende
en noodzakelijke middelen voor het bereiken van dat doel» – zijn
opgenomen in de beide richtlijnen die door middel van het onderhavige wetsvoorstel
worden geïmplementeerd in de Awgb. In tegenstelling tot wat de leden
van de fractie van de ChristenUnie menen is het begrip dus wel degelijk uitgewerkt
en wel in de Europese jurisprudentie. De Cgb maakt in haar oordelen gebruik
van dezelfde criteria. Ook de betekenis van de criteria «legitiem doel»
en «passende en noodzakelijke middelen» zijn in de jurisprudentie
van het Hof uitgewerkt.Onderdeel E, onder 2 (randvoorwaarden voorkeursbeleid)Een aantal fracties heeft vragen gesteld over de toegezegde nota over
positieve actie. De leden van de fractie van de LPF achten het van groot belang dat de
regering, alvorens de onderhavige wetswijziging van kracht wordt, met een
nota komt waarin nader wordt ingegaan op de verhouding tussen artikel 2, derde
lid, Awgb en de door de Raad van State genoemde jurisprudentie op het gebied
van positieve actie.Ook de leden van de fractie van de ChristenUnie vinden het bezwaarlijk
dat de afwegingen voor het lastige onderdeel van de terreinen waarop voorkeursbeleid
is toegestaan worden doorgeschoven naar bespreking via een aparte nota. De
leden van de GroenLinksfractie vragen wanneer de Kamer deze nota tegemoet
zal kunnen zien en of deze nota nog betrokken zal kunnen worden bij de parlementaire
behandeling van dit wetsvoorstel.Deze nota zal medio 2003 aan de Tweede Kamer worden aangeboden. Eerder
is niet mogelijk vanwege de complexiteit van het onderwerp. Aan bod komt namelijk
niet alleen de verhouding van artikel 2, derde lid, Awgb, met de door de Raad
van State genoemde jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese
Gemeenschappen over voorkeursbehandeling ten aanzien van vrouwen, maar ook
de verhouding met relevante mensenrechtenverdragen, zoals het VN-vrouwenverdrag.
Bovendien wordt naast positieve actie ten aanzien van vrouwen, ook ingegaan
op positieve actie ten aanzien van etnische minderheden en ten aanzien van
mensen met een handicap of chronische ziekte.Een aantal fracties heeft vragen gesteld over de uitbreiding naar meer
gronden van de wettelijke bepaling over positieve actie. Zowel in het EG-recht
zelf als in de te implementeren richtlijnen wordt positieve actie op meer
gronden toegelaten dan de wet dit nu regelt. Kan de regering dit verantwoorden,
zo vragen de leden van de CDA-fractie.De leden van de fractie van GroenLinks vragen in hoeverre het reëel
is, om voorkeursbeleid ook op grond van handicap, seksuele gerichtheid en
leeftijd te regelen en waarom dit niet in de huidige voorstellen is opgenomen.
Is het niet vooreerst een politieke keuze om te bepalen of achterstanden dermate
vergaand zijn dat een voorkeursbeleid gerechtvaardigd is? Leidt dat niet tot
de conclusie dat de andere gronden ook in de wet moeten worden opgenomen,
om voorkeursbeleid voor bedoelde groepen niet op voorhand uit te sluiten,
zo vragen deze leden. De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of
de groepen ten aanzien waarvan voorkeursbeleid mag worden gehanteerd niet
moeten worden uitgebreid met hen met een functiegebrek (gehandicapten).Artikel 5 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn en artikel 7 lid 1
van de kaderrichtlijn geven lidstaten de mogelijkheid tot het nemen van positieve
actiemaatregelen. Het betreft bepalingen, die geen verplichtend karakter hebben,
en aan de lidstaten de vrijheid laten van de geboden mogelijkheid al dan niet
gebruik te maken.De regering heeft ervoor gekozen om de mogelijkheid van voorkeursbeleid
alleen toe te staan ten behoeve van groepen die in een structurele achterstandspositie
verkeren. In de visie van de regering gaat het bij een structurele achterstandspositie,
om:a een achterstand die zich manifesteert op meerdere belangrijke terreinen
van het maatschappelijk leven, zoals met name de positie op de arbeidsmarkt,
de inkomens- en vermogenspositie, de deelname aan politieke en bestuurlijke
besluitvorming en omb een achterstand die niet veroorzaakt wordt door tijdelijke omstandigheden.Op dit moment verkeren vrouwen, personen behorend tot een bepaalde etnische
of culturele minderheidsgroep en personen met een handicap of chronische ziekte
in een structurele achterstandspositie zoals hierboven omschreven. Voor deze groepen laten de Awgb en de WGBH/CZ dan ook voorkeursbeleid
toe.De leden van de fractie van GroenLinks vragen op welke wijze in de nieuwe
Awgb invulling wordt gegeven aan artikel 141 lid 4 van het EG-verdrag en op
welke wijze wordt ingespeeld op het arrest Abrahamsson van Europese Hof van
Justitie.In de nota over positieve actie, die medio 2003 aan de Tweede Kamer zal
worden aangeboden, zal worden ingegaan op de verhouding met artikel 141 lid
4 van het EG-verdrag en de jurisprudentie van het Hof van Justitie, waaronder
de arresten Kalanke, Marschall, Badeck, Abrahamsson en Lommers.De vragen van de leden van de GroenLinks-fractie over de invulling van
de criteria voor de toegestane uitzondering op het verbod van onderscheid
op grond van ras uit artikel 2, vierde lid, Awgb, komen hieronder (Onderdeel
E, onderdeel 3) aan de orde.De fractie van de ChristenUnie wijst erop dat in artikel 2, derde lid,
van het voorliggend wetsvoorstel gesproken wordt over «feitelijke nadelen»
in plaats van «feitelijke ongelijkheden». Naar de mening van deze
leden heeft dit een andere betekenis en zij vernemen daarop graag een reactie.Hoewel de formulering verschilt, hebben de gehanteerde termen in dit artikellid
een gelijke betekenis. De voorgestelde formulering sluit aan bij die van de
richtlijn en de huidige praktijk van de voorkeursbehandeling.De leden van de GroenLinks-fractie willen weten of werving van personen
van een bepaalde afkomst mogelijk blijft, of dat de nieuwe Awgb daartoe geen
ruimte meer biedt?Evenals in de huidige Algemene wet gelijke behandeling blijft voorkeursbeleid
met betrekking tot personen behorend tot een bepaalde etnische of culturele
minderheidsgroep mogelijk. Hierbij moet voldaan zijn aan de vereisten zoals
gesteld in artikel 2 lid 3. Daarnaast is onderscheid geoorloofd indien voldaan
is aan de voorwaarden van artikel 2, vierde lid, Awgb. Op grond van deze bepaling
kan onderscheid op grond van ras worden gemaakt indien het onderscheid betrekking
heeft op uiterlijke kenmerken die samenhangen met het ras van een persoon
en vanwege de aard van de betrokken specifieke beroepsactiviteit of de context
waarin deze wordt uitgeoefend, een wezenlijk en bepalend beroepsvereiste vormt,
mits het doel legitiem is en het vereiste evenredig aan dat doel is.Kunnen eisen ten aanzien van het personeel, zoals de regering aangeeft,
in de toekomst uitsluitend verdisconteerd worden in de functievereisten: bijv.
affiniteit met een bepaalde bevolkingsgroep, zo vragen de leden van de fractie
van GroenLinks. Dient er een aparte uitzonderingsgrondslag in de wet te worden
opgenomen?Deze vraag kan negatief beantwoord worden. In sommige gevallen is direct
onderscheid op grond van ras toegestaan. Artikel 2, vierde lid, sub b, bepaalt
immers dat het verbod van onderscheid op grond van ras niet geldt indien het
onderscheid betrekking heeft op uiterlijke kenmerken die samenhangen met het
ras van een persoon en vanwege de aard van de betrokken specifieke beroepsactiviteit
of de context waarin deze wordt uitgevoerd, een wezenlijk en bepalend beroepsvereiste
vormt, mits het doel legitiem is en het vereiste evenredig aan dat doel. In
het Besluit gelijke behandeling wordt dit artikellid nader uitgewerkt. Zo
kan onder omstandigheden onderscheid op grond van ras toegestaan zijn voor
de beroepsactiviteit van acteur, danser of kunstenaar voor zover
die activiteit betrekking heeft op het vertolken van een bepaalde rol. Een
functievereiste zoals affiniteit met een bepaalde bevolkingsgroep kan altijd
een rol spelen. Dit hoeft namelijk niet tot uitdrukking te komen in het uiterlijke
kenmerk zelf.Eind 2003 loopt de huidige wet Samen ten einde. De leden van de GroenLinksfractie
verzoeken het kabinet aan te geven of en op welke wijze men de wet Samen wenst
te continueren, hoe de bestaande uitzondering op het verbod ook na 2003 behouden
kan blijven en welke rol de Awgb daarin speelt. Zal het personeelsbeleid van
instellingen, organisaties en verenigingen toekomstig nog getoetst kunnen
worden aan de Awgb en de wet Samen?De Wet SAMEN loopt, nadat deze in 2001 met twee jaar is verlengd, tot
1 januari 2004. Het doel van de Wet SAMEN is om individuele ondernemingen
waar in de regel ten minste 35 personen werkzaam zijn, te stimuleren tot het
voeren van multicultureel personeelsbeleid. De wet maakt zodoende deel uit
van het specifieke beleid dat wordt gevoerd om een evenredige arbeidsmarktpositie
van etnische minderheden te bereiken.De Wet SAMEN wordt thans geëvalueerd, met de vraag of en zo ja hoe
nog extra beleid gevoerd moet worden om werkgevers te stimuleren tot het voeren
van multicultureel personeelsbeleid. In deze evaluatie worden tevens de ervaringen
die zijn opgedaan met andere instrumenten gericht op de vraagzijde van de
arbeidsmarkt, zoals het Raamconvenant Grote Ondernemingen, het project Krachtig
Ondernemen met Minderheden en het minderhedenakkoord van Sociale Partners
meegenomen.Een tweede belangrijk aspect van de evaluatie is, dat middels een interactieve
werkconferentie op 13 mei 2003 de inbreng van alle betrokken partijen is gevraagd.
Het gaat o.a. om vertegenwoordigers van grote bedrijven, het midden- en kleinbedrijf,
vakbonden, werkgeversorganisaties, O&O Fondsen, gemeenten, Forum, de samenwerkingsverbanden
van het Landelijk Overleg Minderheden, het Landelijk Bureau Racismebestrijding
medewerkers van de Centra voor Werk en Inkomen, de Raad voor Werk en Inkomen
alsook een aantal sleutelpersonen uit onderzoek- en adviesorganisaties.Het evaluatieonderzoek wordt eind mei 2003 afgerond. Op basis van de bevindingen
van het onderzoek zal het kabinet een standpunt innemen over het te voeren
beleid. Het streven is het standpunt na het zomerreces aan de Kamer aan te
bieden.De uitzondering voor voorkeursbeleid met betrekking tot personen behorend
tot een bepaalde etnische of culturele minderheidsgroep blijft bestaan. Deze
is opgenomen in artikel 2 lid 3 Awgb (artikel I, onderdeel E van het onderhavige
wetsvoorstel).Het personeelsbeleid van instellingen en organisaties zal ook in de toekomst
getoetst kunnen worden aan de Awgb.Onderdeel E, onder 3 (wijziging van artikel 2, vierde
lid, van de Awgb)De leden van de fractie van de ChristenUnie zijn van mening dat de beperkingen
die in artikel 2, lid 4, worden gesteld in de praktijk kunnen leiden tot onduidelijke
situaties. De richtlijn heeft betrekking op beroepsactiviteiten. De Awgb echter
gaat ook over het maken van onderscheid buiten de sfeer van arbeid om. Dit
lijkt een fundamentele verbreding van deze bepaling en de genoemde leden vragen
of de evaluatie van de Awgb hiertoe bijvoorbeeld aanleiding geeft.De Awgb kende al een bepaling die ook zag op het maken van onderscheid
buiten het terrein van de arbeid (het huidige artikel 2, vierde lid). Deze
bepaling is teruggekeerd in het nieuwe onderdeel a van het vierde lid naast
de meer specifieke bepaling over beroepsvereisten in onderdeel b,
waarvoor de terminologie van de richtlijn is overgenomen. Er is dus geen sprake
van een uitbreiding van de Awgb.De leden van de GroenLinks-fractie hebben enkele vragen over de invulling
van de criteria voor de toegestane uitzondering op het verbod van onderscheid
op grond van ras uit artikel 2, vierde lid, Awgb. Zij vragen of de criteria
voor objectieve rechtvaardiging voor onderscheid, zoals die zijn uitgewerkt
in de nota naar aanleiding van het nader verslag van het wetsvoorstel leeftijd
(Kamerstukken II 2001–2002, 28 170, nr. 7), ook hier gelden. Ook
de leden van de fractie van de ChristenUnie vragen in dit verband naar enige
verduidelijking over de evenredigheid in relatie met het doel van het onderscheid.De criteria die in de nota naar aanleiding van het nader verslag bij het
wetsvoorstel leeftijd zijn uitgewerkt, zijn de criteria voor objectieve rechtvaardiging
van onderscheid, zoals opgenomen in artikel 7, eerste lid, onderdeel c, van
dat wetsvoorstel.Bij het maken van onderscheid op grond van ras zoals bedoeld in artikel
2, vierde lid, Awgb gaat het om de uitzondering op het verbod van direct onderscheid
op grond van ras. Voor direct onderscheid op grond van ras is geen objectieve
rechtvaardiging mogelijk. Slechts in zeer beperkte gevallen is een uitzondering
op het verbod van direct onderscheid op grond van ras mogelijk, zo blijkt
ook uit overweging 18 en artikel 4 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn.
Deze gevallen waarin de uiterlijke kenmerken die samenhangen met het ras van
een persoon bepalend zijn, zijn limitatief opgesomd in artikel 2 van het Besluit
gelijke behandeling. Ook de Cgb gaat daarvan uit. De afweging van de eisen
van legitimiteit en evenredigheid is voor deze gevallen reeds door de wetgever
gemaakt. Uitsluitend in de gevallen omschreven in artikel 2, onderdelen a
tot en met d Besluit gelijke behandeling is dus voldaan aan de vereisten van
artikel 2, vierde lid, Awgb.Onderdeel H, onder 3 en 4 (arbeidsomstandigheden)De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering bereid is om cultuur/sfeer
binnen de arbeidssituatie op te nemen als element van de arbeidsomstandigheden.
Deze leden zijn van mening dat dit moet worden opgenomen omdat een cultuur
aanleiding kan zijn tot of kan leiden tot een sfeer, waarin intimidatie kan
plaatsvinden.Naar de mening van de regering is het niet nodig om cultuur/sfeer binnen
de arbeidssituatie op te nemen als element van arbeidsomstandigheden. Als
er een zodanige cultuur of sfeer is waarin intimidatie door een leidinggevende
(verband houdend met een van de non-discriminatiegronden) plaatsvindt, is
sprake van strijd met het verbod van onderscheid. Hiervan is sprake als de
cultuur of sfeer binnen een arbeidssituatie inhoudt dat de waardigheid van
een persoon wordt aangetast en dat een bedreigende, vijandige, beledigende,
vernederende of kwetsende omgeving bestaat. Het kan voorkomen dat binnen een
arbeidssituatie een cultuur of sfeer bestaat waarin werknemers (niet leidinggevenden)
elkaar intimideren. Indien de werkgever nalaat om adequaat te reageren en
te corrigeren, dan handelt de werkgever in strijd met artikel 5, onderdeel
h (het verbod op onderscheid bij arbeidsomstandigheden).De Arbeidsomstandighedenwet verplicht een werkgever bovendien tot het
voeren van een zo goed mogelijk arbeidsomstandighedenbeleid en een beleid
ter voorkoming van seksuele intimidatie, agressie en geweld. Onder agressie
moet ook «pesten» worden verstaan (interne agressie onder personeel).
Op grond van de Arbeidsomstandighedenwet is een werkgever niet verplicht om
de cultuur/sfeer binnen een arbeidssituatie te verbeteren. Het verbeteren
van de arbeidsomstandigheden draagt naar de mening van de regering wel bij
aan een goede cultuur of sfeer. De regering besteedt ruime aandacht aan het
bevorderen van goede arbeidsomstandigheden binnen arbeidssituaties.
Werkgevers zijn verplicht om een Risico Inventarisatie Evaluatie (RIE) op
te stellen, die voor instemming wordt voorgelegd aan de OR. Alle onderwerpen
die een risico vormen voor de veiligheid en gezondheid op het werk komen hierbij
aan bod. Deze RIE moet vervolgens goedgekeurd worden door een gecertificeerde
Arbodienst. Voorts kan erop gewezen worden dat het afsluiten van arboconvenanten
werkgevers heeft gedwongen om meer aandacht te schenken aan (specifieke) risico's.
Tevens stellen de arboconvenanten doelen voor werkgevers met betrekking tot
onder meer het terugdringen van ziekteverzuim, fysieke belasting, werkdruk
en RSI. In sommige convenanten zijn de onderwerpen agressie en intimidatie
nadrukkelijk opgenomen als punten van aandacht. Tenslotte kan worden gemeld
dat uit een enquête van de Branche Organisatie Arbodiensten (BOA) en
STECR Platform Reïntegratie onder arboprofessionals eind maart blijkt,
dat door de toegenomen aandacht voor reïntegratie en verzuim (Wet Verbetering
Poortwachter) arboprofessionals een cultuuromslag zien in de aanpak van verzuim.
Hiermee gaat gepaard een verandering in het denken en doen van werkgevers
in hun communicatie met arboprofessionals over arbeidsomstandigheden op het
gebied van preventie van uitval door betere arbeidsomstandigheden. Dit zal
zijn weerslag hebben op de cultuur en de sfeer op het werk.Onderdeel I (lidmaatschap van werkgevers- en werknemersorganisaties
en verenigingen van beroepsgenoten)De leden van de CDA-fractie vragen of het nieuwe artikel 6a Awgb betekent
dat onderscheid op grond van een lidmaatschap van een godsdienstelijke, levensbeschouwelijke
of een op politieke grondslag gebaseerde organisatie niet verboden is.Artikel 6a betekent dat werkgevers- en werknemersorganisaties geen onderscheid
mogen maken bij het toelaten van leden, alsmede bij de voordelen die uit dat
lidmaatschap voortvloeien. Het lidmaatschap zelf van welke organisatie of
vereniging dan ook is niet een van de door de Awgb beschermde gronden.De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat er de reden van is dat artikel
6a, lid 2, sub b, bij politieke organisaties, godsdienst niet uitzondert als
non-discriminatievereiste.De reden hiervan is dat er instellingen op politieke grondslag zijn, waarbij
rechtstreeks uit die grondslag voortvloeit dat onderscheid op grond van godsdienst
of levensovertuiging kan worden gemaakt. Zoals is aangegeven in de memorie
van toelichting vloeit de wenselijkheid van het voorgestelde tweede lid van
artikel 6a voort uit dezelfde overwegingen die ten grondslag liggen aan het
bestaande tweede lid van artikel 5 Awgb (Kamerstukken II 2002–2003,
28 770, nr. 3, p. 12). Derhalve is ook de formulering van artikel 5,
tweede lid, onderdelen a en b overgenomen.De leden van de D66-fractie achten artikel 5, tweede lid, onder c van
de Awgb slechts te billijken voor zover het betrekking heeft op instellingen
van bijzonder onderwijs met een godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag.
Voor andere bijzondere scholen staat artikel 4, tweede lid van de richtlijn
volgens deze leden geen uitzondering toe. Zij zien met belangstelling een
reactie op dit punt van de kant van regering tegemoet.Artikel 4, tweede lid, van de kaderrichtlijn staat geen uitzondering toe
voor andere bijzondere scholen dan bijzondere scholen met een godsdienstige
of levensbeschouwelijke grondslag. Net als deze bepaling uit de kaderrichtlijn
ziet de uitzondering van artikel 5, tweede lid, onder c, van de Awgb alleen
op bijzonder onderwijs met een godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag
en niet op andere bijzondere scholen. Dit betekent dat een bijzondere school
die niet op een levensbeschouwelijke of godsdienstige grondslag
is gebaseerd geen beroep kan doen op laatstgenoemde bepaling.Wat betreft de gronden godsdienst, levensovertuiging en hetero- of homoseksuele
gerichtheid, staat artikel 4, tweede lid van de richtlijn in het geheel geen
uitzondering toe voor instellingen op politieke grondslag. Derhalve zal volgens
de leden van de D66-fractie artikel 5, tweede lid, onder b van de Awgb vervangen
moeten worden door een bepaling die het aan instellingen op politieke grondslag
slechts toestaat om onderscheid op grond van politieke gezindheid te maken.
Volgens deze leden is dat geen probleem voor politieke partijen op godsdienstige
grondslag, want die vallen tevens onder artikel 5, tweede lid, onder a van
de Awgb.De reden om bij de totstandkoming van de Awgb een uitzondering te maken
voor instellingen met een politieke grondslag om onderscheid te maken op grond
van godsdienst of levensovertuiging is dat er instellingen op politieke grondslag
zijn, waarbij rechtstreeks uit die grondslag voortvloeit dat onderscheid op
grond van godsdienst of levensovertuiging kan worden gemaakt (Kamerstukken
II 22 014, nr. 3, p.18). Artikel 2, vijfde lid, van de kaderrichtlijn
leidt ertoe dat de kaderrichtlijn nationale wettelijke bepalingen onverlet
laat die in een democratische samenleving noodzakelijk zijn voor de bescherming
van de rechten en vrijheden van derden. In het onderhavige geval wordt met
artikel 5, tweede lid, onderdeel b, de vrijheid van vereniging beschermd,
vastgelegd in artikel 8 van de Grondwet.De leden van de D66-fractie wijzen op artikel 4, tweede lid van de kaderrichtlijn,
dat een uitzondering toestaat voor «verschil in behandeling gebaseerd
op grond van godsdienst of overtuiging», ten behoeve van organisaties
waarvan de grondslag is gebaseerd op godsdienst of overtuiging. Een dergelijk
verschil in behandeling mag echter «geen op een andere grond gebaseerde
discriminatie rechtvaardigen». De uitzonderingsbepalingen van artikel
5, tweede lid, onder a, b en c van de Awgb, zijn daarmee volgens de leden
van de D66-fractie slechts in overeenstemming te brengen door de woorden «het
enkele feit van» eruit te schrappen.De regering hecht er aan te herhalen wat in het nader rapport reeds is
opgemerkt (Kamerstukken II 2002–2003, 28 770, A, p. 12), dat de
regering de grote waarde van de enkele feit-constructie wil benadrukken. In
de enkele feit-constructie is, als resultaat van een langdurige en intensieve
politieke, maatschappelijke en juridische discussie, een zorgvuldige balans
gevonden tussen enerzijds het discriminatieverbod en anderzijds een aantal
andere grondrechten en mensenrechten, in casu de vrijheden van godsdienst
en levensovertuiging, de vrijheid van onderwijs en de vrijheid van vereniging
en vergadering. Daarbij is in de wet het discriminatieverbod als uitgangspunt
genomen. De enkele feit-constructie beperkt die andere vrijheden in vergaande
mate, maar respecteert wel hun kern. De evaluatie van het functioneren van
de Awgb in de periode 1994–2000 geeft geen aanleiding tot andere conclusies.
Met betrekking tot artikel 5, tweede lid onderdeel c moet bovendien opgemerkt
worden dat de artikelen 149, eerste lid, en 150, eerste lid, van het EG-verdrag
bepalen dat de Europese Gemeenschap de verantwoordelijkheid van de lidstaten
voor de inhoud en de opzet van het onderwijs volledig dient te eerbiedigen.
Dit betekent dat de Europese Gemeenschap de vrijheid van onderwijs zoals die
is gewaarborgd in artikel 23 van de Grondwet dient te eerbiedigen. In paragraaf 3.4
van deze nota werd reeds gewezen op de noodzaak, de richtlijnen te interpreteren
in het licht van artikel 6 EU-Verdrag, dat stipuleert dat de Europese Unie
de in het EVRM gewaarborgde rechten en vrijheden eerbiedigt. De bestaande
enkele feit-constructies in de Awgb worden naar de mening van de regering
volledig gedekt door het Europese recht. In het licht van het nieuwe artikel 6a (met name het tweede lid, onderdeel
b, de vrijheid van een op politieke grondslag gebaseerde organisatie of vereniging
om eisen te stellen die gelet op haar doel nodig zijn voor de verwezenlijking
van haar grondslag) vragen de leden van de fractie van de ChristenUnie of
het niet wenselijk is een bepaling op te nemen over het stichten en het lidmaatschap
van, bijvoorbeeld, een terroristische organisatie.Het nieuwe artikel 6a heeft slechts betrekking op het lidmaatschap van
werkgevers- en werknemersorganisaties en verenigingen van beroepsgenoten.
Dit artikel doet geen afbreuk aan het recht van een ieder om een vereniging
op te richten, maar er is geen sprake van dat het nieuwe artikel 6a, op welke
wijze dan ook, grondslag zou bieden voor het stichten en het lidmaatschap
van terroristische organisaties. Zoals de leden van de fractie van de ChristenUnie
zelf al aangeven mag het doel en de werkzaamheid van een rechtspersoon nooit
in strijd zijn met de openbare orde. In dat geval wordt een rechtspersoon
door de rechter ontbonden op grond van artikel 2:20 BW. Artikel 140 Wetboek
van strafrecht stelt deelneming aan een misdadige organisatie en deelneming
aan de voorzetting van een verboden rechtspersoon strafbaar. Het recht biedt
derhalve voldoende waarborgen tegen het ontstaan en laten voortbestaan van
terroristische organisaties. Deze waarborgen staan los van de Awgb, aangezien
de Awgb niet het doel en de werkzaamheid van verenigingen reguleert.De leden van de VVD-fractie vragen wat de gevolgen zijn van de onderhavige
richtlijnen en het wetsvoorstel voor verenigingen die thans de mogelijkheid
hebben om te bepalen dat personen van een bepaald geslacht geen volwaardig
lid van een vereniging kunnen zijn. Brengt het wetsvoorstel daar verandering
in, zo vragen deze leden.Het verenigingsleven is voor een deel van de werking van de artikelen
5, 6 en 7 van de Awgb uitgesloten. Het interne verenigingsleven valt buiten
de werkingssfeer van de Awgb omdat het de bescherming geniet van de vrijheid
van vereniging. Binnen de door het burgerlijk recht getrokken grenzen is er
een grote vrijheid zich op gemeenschappelijke grondslag voor een politiek,
religieus, wetenschappelijk, cultureel, charitatief, sportief of ander niet-commercieel
doel te organiseren. De statuten van een bepaalde instelling en mogelijke
discriminerende bepalingen in de statuten kunnen niet worden getoetst aan
de Awgb. De Awgb geldt echter wel voor verenigingen, in die zin dat de Awgb
voorziet in een bescherming tegen onderscheid in het maatschappelijk leven
op de in de Awgb genoemde terreinen. Het verbod van onderscheid in de artikelen
5, 6 en 7 geldt ook voor verenigingen, indien de vereniging een open en zakelijk
karakter heeft en het lidmaatschap in feite niet meer inhoudt dan dat aan
die leden een goed of een dienst wordt aangeboden (Kamerstukken II 1991/92,
22 014, nr. 5, p. 18/19). Dit wetsvoorstel brengt in deze situatie geen
verandering, behalve waar het betreft het lidmaatschap van of de betrokkenheid
bij een werkgevers- of werknemersorganisatie of een vereniging van beroepsgenoten
(het nieuwe artikel 6a Awgb). Zoals in de memorie van toelichting is gesteld
(Kamerstukken II 2002/03, 28 770, nr. 3, p.13) vloeit de voorgestelde
uitbreiding van de reikwijdte van de Awgb tot een beperkt deel van het verenigingsleven
voort uit de verplichting de richtlijnen op dit punt te implementeren. Deze
richtlijnen strekken zich niet uit tot de grond geslacht, maar artikel 6a
van het onderhavige wetsvoorstel is zo geformuleerd dat het ook van toepassing
is op de grond geslacht. Met het opnemen van artikel 6a in de Awgb wordt geen
uitspraak gedaan over de mogelijkheid of wenselijkheid om de reikwijdte verder
uit te breiden tot andere soorten verenigingen.De leden van de D66-fractie merken op dat in artikel 5 Awgb niet duidelijk
wordt gemaakt of de wet zich slechts op werkgevers richt, of ook op (collega-)werknemers,
afdelingschefs, uitzendbureaus, enzovoort.Het verbod van onderscheid, dat mede een verbod van intimidatie inhoudt,
richt zich tot een ieder op de in artikel 5 Awgb genoemde terreinen. Deze
open formulering heeft tot gevolg dat ook andere bij de arbeidsverhouding
betrokkenen, dan de werkgever of het bevoegd gezag, onder de werking van het
wetsvoorstel vallen. Ook organisaties zoals de publieke arbeidsvoorziening
en uitvoeringsinstanties van de sociale zekerheidswetgeving dienen het verbod
van onderscheid na te leven. CAO-partijen, die bepalingen omtrent de arbeidsvoorwaarden
of de scholing van werknemers in de CAO willen opnemen, zijn ook gebonden
aan het verbod van onderscheid. De open formulering van artikel 5 Awgb gaat
echter niet zo ver dat ook collega's van de werknemer er onder vallen. Artikel
5 heeft geen betrekking op de relatie tussen werknemers onderling. Een collega-werknemer
staat niet in een gezagsrelatie ten opzichte van het slachtoffer van ongelijke
behandeling en is niet in juridische zin betrokken bij de arbeidsovereenkomst.
Een werkgever kan een werknemer die zich jegens een andere werknemer schuldig
maakt aan intimidatie aanspreken op het goed werknemerschap ex artikel 7:611
BW. Een werknemer kan tegen een collega-werknemer ageren in het kader van
een onrechtmatige daadsactie.Werknemers die namens de werkgever gezag uitoefenen, functioneren als
werkgever en vallen onder artikel 5. Het gedrag van deze werknemers wordt
toegerekend aan de werkgever. Een aanwijzing tot het maken van onderscheid
(bijvoorbeeld een directeur die een medewerker van de personeelsafdeling opdraagt
uitsluitend personen met de Nederlandse nationaliteit te werven of een portier
in dienst van een eigenaar van een horecagelegenheid die de opdracht krijgt
bezoekers te weigeren op grond van hun etnische afkomst) valt niet onder het
begrip opdracht als bedoeld in artikel 1, onderdeel a, maar wordt beschouwd
als gezagsuitoefening in het kader van de arbeidsovereenkomst. Een daaruit
voortvloeiend verboden onderscheid wordt aan de werkgever zelf toegerekend.Met betrekking tot uitzendbureaus merkt de regering het volgende op. Het
uitzendbureau fungeert als werkgever van de uitgezonden werknemer. Uitzendbureaus
vallen daarom onder de werking van artikel 5 Awgb.Onderdeel K (toegang tot goederen en diensten; toevoeging
begrip loopbaanoriëntatie)De leden van de GroenLinks-fractie vragen de regering om nadere uitleg
ten aanzien van het standpunt van de regering dat een zelfstandig gevestigde
arts onder de werking van artikel 7 van de Awgb valt. Zoals is aangegeven
in het nader rapport (Kamerstukken II 2002/03, 28 770, A, p. 8) gaat
de regering er van uit dat een zelfstandig gevestigde leraar of arts onder
de reikwijdte van artikel 7, eerste lid, van de Awgb valt. Bij de totstandkoming
van de Awgb is toegelicht wat onder het begrip «instelling» uit
onderdeel c van artikel 7 moet worden verstaan. Het is een ruim begrip dat
van toepassing is op organisatorische verbanden die in de samenleving als
eenheid optreden. Aan het begrip «instelling» in de Awgb wordt
niet de eis gesteld van rechtspersoonlijkheid en een instelling kan uitgaan
van een natuurlijke persoon (Kamerstukken I 1992/93, 22 014, nr. 212c,
p.14). De zelfstandig gevestigde arts of leraar kan hiermee onder de reikwijdte
van artikel 7, eerste lid, onderdeel c, Awgb vallen. Daarnaast kan een zelfstandig
gevestigde leraar of arts onder onderdeel a van het eerste lid van artikel
7 («de uitoefening van beroep of bedrijf») vallen. Het hangt ervan
af of de zelfstandige gezien kan worden als een instelling die uitgaat van
een natuurlijk persoon of als natuurlijk persoon die een beroep of bedrijf
uitoefent. Dit hangt af van de wijze waarop deze werkzaamheden worden uitgevoerd.
In het eerste geval valt de zelfstandig gevestigde arts of leraar onder onderdeel
c van artikel 7, in het tweede geval onder onderdeel a. Dit is van belang
bij de mogelijke toepassing van uitzonderingsbepalingen van artikel 7. Een
instelling, zoals bedoeld in onderdeel c, kan een beroep doen op de uitzondering
van het tweede lid van artikel 7. Een natuurlijk persoon, zoals
bedoeld in onderdeel a, op de uitzondering van het derde lid van artikel 7
(Kamerstukken II 1991/92, 22 014, nr. 5, p. 90).De leden van de fractie van GroenLinks werpen de vraag op of de overheid
onder de werkingssfeer van artikel 7 van de Awgb wordt gebracht. Deze leden
vragen tevens of eenzijdige, publiekrechtelijke rechtshandelingen van de overheid
ook onder de werkingssfeer van artikel 7 van de Awgb worden gebracht. De overheid
is uiteraard reeds gebonden aan artikel 1 van de Grondwet en de Algemene beginselen
van behoorlijk bestuur, maar is dit voldoende, zo vragen deze leden.Voor zover de overheid op gelijke wijze als een particulier deelneemt
aan het rechtsverkeer, valt de overheid ook onder de werkingssfeer van de
Awgb. Artikel 7 van de Awgb is dus van toepassing op overheidsdiensten en
-goederen die liggen op of direct verband houden met de door de Awgb bestreken
maatschappelijke terreinen en behoren tot het goederen- en/of dienstenverkeer.
Ten aanzien van al het overige handelen van de overheid is vooralsnog steeds
het standpunt ingenomen dat onderbrenging van dit handelen onder de werkingssfeer
van de Awgb niet noodzakelijk is omdat de overheid gehouden is artikel 1 Grondwet
na te leven. Voorts bieden de Algemene wet bestuursrecht en de algemene beginselen
van behoorlijk bestuur rechtsbescherming tegen eenzijdige, publiekrechtelijke
rechtshandelingen, zoals de genoemde leden terecht opmerken. Ook een beroep
op de Nationale ombudsman of lokale ombudsman is mogelijk indien een vermoeden
bestaat van ongerechtvaardigde ongelijke behandeling door een bestuursorgaan.
In het nieuwe artikel 7a worden wel bepaalde categorieën van eenzijdig
overheidshandelen/besluiten van bestuursorganen onder de werking van de Awgb
gebracht. Het gaat om overheidshandelen op de terreinen van de sociale bescherming,
daaronder begrepen sociale zekerheid, en sociale voordelen, voorzover het
de grond ras betreft. In het kabinetsstandpunt naar aanleiding van de evaluatie
van de Awgb (Kamerstukken II, 28 481, nr. 1, p. 17) is reeds aangegeven
dat het kabinet, mede in het licht van de richtlijnen op basis van art. 13
EG-Verdrag, een nader onderzoek noodzakelijk acht naar de opportuniteit van
het onder de Awgb en andere gelijkebehandelingswetgeving brengen van (meer)
vormen van eenzijdig overheidshandelen. Het tijdstip waarop een dergelijk
onderzoek zal plaatsvinden, is op dit moment nog niet exact aan te duiden.
Zoals de leden van verschillende fracties in het verslag ook hebben opgemerkt,
lopen er op het moment een aantal wetgevingstrajecten met betrekking tot aanpassing
van de gelijkebehandelingswetgeving tegelijk. De regering overweegt om op
termijn een grootschalig onderzoek uit te voeren naar de opportuniteit van
het onder de Awgb en andere gelijkebehandelingswetgeving brengen van (meer)
vormen van eenzijdig overheidshandelen. Eerst na de indiening van het wetsvoorstel
tot integratie van de WGBH/CZ en het wetsvoorstel leeftijd in de Awgb, zou
een dergelijk onderzoek aan de orde zijn. Het betreft een breed onderwerp,
waarbij duidelijk zal moeten worden afgebakend welk overheidshandelen wel
of niet in ogenschouw genomen moet worden. Het onderzoek vloeit overigens
niet voort uit Europeesrechtelijke verplichtingen.Onderdeel L (geen rassendiscriminatie in de sociale bescherming,
met inbegrip van sociale zekerheid, en bij sociale voordelen)Een aantal fracties heeft vragen gesteld over de begrippen sociale bescherming,
sociale zekerheid en sociale voordelen in artikel 7a van het onderhavige wetsvoorstel.De LPF vreest dat indien geen definities van deze begrippen in een formele
wet worden vastgelegd deze termen breder dan wenselijk zullen worden uitgelegd.
De LPF zou daarom verduidelijkt willen zien op grond waarvan de regering meent
dat deze vrees ongegrond is. De leden van de GroenLinks-fractie vragen op grond waarvan het toelaatbaar
en wenselijk wordt geacht deze begrippen niet in de wet vast te leggen. Ook
de leden van de SGP-fractie vragen waarom genoemde begrippen niet in het wetsvoorstel
zijn gedefinieerd.De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het niet wenselijk zou zijn
om de Kamer te betrekken bij de nadere invulling van de begrippen, indien
de termen een wisselende invulling hebben.De begrippen sociale bescherming, sociale zekerheid en sociale voordelen
zijn niet nader gedefinieerd in de anti-rassendiscriminatierichtlijn of in
andere Europese regelgeving. Ze worden wel gehanteerd in diverse Europese
documenten en ingevuld door het Europese Hof van Justitie. In de memorie van
toelichting zijn voor zover dit op dit moment mogelijk is, de genoemde begrippen
omschreven. De regering gaat er vanuit dat de in de memorie van toelichting
gegeven omschrijvingen van de begrippen sociale bescherming, sociale zekerheid
en sociale voordelen de praktijk voldoende handvatten geven voor de toepassing
van dit artikel. De huidige omschrijvingen lenen zich echter niet voor omzetting
in een wettelijke definitie.Het kabinet heeft geen beleidsvrijheid met betrekking tot de invulling
van deze begrippen. Bij de bepaling van de inhoud van de begrippen kan de
wenselijkheid derhalve geen rol spelen. De Europese rechtsontwikkeling door
uitspraken van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen is hierbij
bepalend. Als deze uitgekristalliseerd is, kan van de omschrijvingbevoegdheid
zoals opgenomen in het tweede lid van artikel 7a gebruik worden gemaakt.De VVD-fractie informeert of de regering heeft overwogen in artikel 7a
van het wetsvoorstel een voorhangprocedure op te nemen.Het antwoord hierop is ontkennend. De regering heeft niet overwogen een
voorhangprocedure op te nemen. Bij een dergelijke technische AMvB lijkt een
voorhangprocedure niet aangewezen.De leden van de SP-fractie vragen of de uitbreiding van de werkingssfeer,
zoals neergelegd in artikel 7a alleen geldt voor ras. Verder verzoeken zij
om in te gaan op de casus van samenloop van non-discriminatiegronden.De uitbreiding van de werkingssfeer in artikel 7a van het onderhavige
wetsvoorstel geldt alleen voor ras.Bij samenloop van non-discriminatiegronden, bijvoorbeeld in het geval
dat een zwarte vrouw slachtoffer wordt van verboden onderscheid op het terrein
van artikel 7a, kan alleen een beroep gedaan worden op onderscheid op grond
van ras op het genoemde terrein.De leden van de GroenLinksfractie wijzen erop dat de Commissie gelijke
behandeling wel kan oordelen over vermeend onderscheid op het gebied van sociale
zekerheid, maar uitsluitend op grond van ras. Waarom heeft de regering niet
direct de bevoegdheid van de Cgb ook op andere gronden geregeld in de huidige
voorstellen?De leden van de D66-fractie vragen zich met het COC af waarom onderscheid
bij sociale bescherming alleen op basis van ras wordt verboden.Het onderhavige wetsvoorstel dient ter implementatie van de twee artikel
13 richtlijnen in de Awgb. Alleen de anti-rassendiscriminatierichtlijn strekt
zich uit tot sociale bescherming, daaronder begrepen sociale zekerheid, en
sociale voordelen. Dit onderdeel van de materiële werkingssfeer is echter
niet opgenomen in de kaderrichtlijn die betrekking heeft op de gronden godsdienst,
overtuiging, handicap, leeftijd en seksuele geaardheid. Ook bevat de kaderrichtlijn,
anders dan de anti-rassendiscriminatierichtlijn, geen verplichting
tot instelling van een orgaan voor de bevordering van gelijke behandeling,
zoals de Commissie gelijke behandeling.De VVD-fractie vraagt zich af of de regering op termijn overweegt om de
non-discriminatiegronden voor het onderdeel sociale bescherming, daaronder
begrepen sociale zekerheid, en sociale voordelen, uit te breiden. In hoeverre
maken huidige Nederlandse wetten thans onderscheid op grond van ras bij sociale
bescherming?De leden van de D66-fractie vragen wat zich verzet tegen het opnemen van
meerdere non-discriminatiegronden bij sociale bescherming.In de Nederlandse socialezekerheidswetten wordt geen direct onderscheid
gemaakt op grond van ras. Voor zover bepalingen indirect onderscheid maken,
is daarvoor een objectieve rechtvaardiging aanwezig.Wel wordt in sommige situaties op andere gronden dan ras onderscheid gemaakt.De uitbreiding van de werkingssfeer van de Awgb naar de wettelijke sociale
zekerheid met andere gronden dan ras is om de hierna genoemde redenen niet
aan de orde.Vanuit wetstechnisch oogpunt bezien is het niet aan te bevelen om méér
te regelen dan strikt noodzakelijk is om te voldoen aan de vereisten voor
implementatie van de bestaande richtlijnen op dit gebied, tenzij hiervoor
doorslaggevende redenen zijn. In dit geval is hiervan geen sprake.In de verschillende socialezekerheidswetten komt een aantal bepalingen
voor die één van de discriminatiegronden van de Awgb bevatten,
zoals bijvoorbeeld de grond nationaliteit. Voor de verschillen in behandeling
die ontstaan door het hanteren van dergelijk onderscheid bestaat een rechtvaardiging.
Hier kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de overgangsvoordelen in de Algemene
Ouderdomswet.Onder het voorgestelde artikel 7a valt ook «sociale zekerheid».
Daartoe behoort tevens de kinderbijslag. De leden van de VVD-fractie vragen
in hoeverre artikel 7a het invoeren van het woonlandbeginsel in de kinderbijslag
onmogelijk maakt.Het woonlandbeginsel houdt in dat de hoogte van de kinderbijslag afhankelijk
wordt gesteld van het woonland van de kinderen. Verordening nr. 1408/71 van
de Raad van de Europese Gemeenschappen van 14 juni 1971 betreffende de toepassing
van de socialezekerheidsregelingen op werknemers en zelfstandigen, alsmede
op hun gezinsleden, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen (PbEG L 149/2)
staat de effectuering van de invoering van het woonlandbeginsel in de Algemene
Kinderbijslagwet binnen de Europese Unie al in de weg. De richtlijn werkt
echter ook ten aanzien van onderdanen van derde landen (niet EU-lidstaten)
die op het grondgebied van Nederland verblijven. Wanneer zij kinderen hebben
die buiten de EU wonen, blijft de invoering van het woonlandbeginsel mogelijk.Er is geen sprake van direct onderscheid met betrekking tot de Awgb-gronden.
Daar waar het zou kunnen leiden tot indirect onderscheid op grond van ras
of nationaliteit wordt dit onderscheid objectief gerechtvaardigd door een
legitiem doel en is het middel van het woonlandbeginsel voor het bereiken
van dat doel passend en noodzakelijk. Het legitieme doel is erin gelegen dat
de kinderbijslag bedoeld is als een bijdrage in de kosten van het onderhoud
van het kind. De kosten hiervan zijn afhankelijk van de kosten in het betreffende
land.De leden van de VVD-fractie willen een verduidelijking van de passage
in de memorie van toelichting over het voorkeursbeleid als het gaat om het verbod van onderscheid op grond van ras bij sociale bescherming, daaronder
begrepen sociale zekerheid, en sociale voordelen.Indien aan de vereisten van artikel 2 lid 3 Awgb wordt voldaan is voorkeursbeleid
op het terrein van sociale bescherming mogelijk. Dit zou bijvoorbeeld kunnen
betekenen dat gemeenten of particuliere instellingen bij het verlenen van
sociale voordelen een voorkeursbeleid hanteren, ten gunste van personen behorend
tot een bepaalde etnische of culturele minderheidsgroep, door deze personen
gereduceerde toegangsprijzen of kortingen toe te kennen.Onderdeel N (bescherming tegen victimisatie-ontslag bij
de arbeid)De leden van de fracties van PvdA, SP en GroenLinks vragen aandacht voor
de bescherming van getuigen. Onder het begrip bijstand dat wordt toegevoegd
aan het huidige artikel 8 en onderdeel uitmaakt van het nieuwe artikel 8a
van de Awgb is ook begrepen het getuigen. Daaronder vallen ook getuigen die
opgeroepen worden door de Cgb of de rechter. De huidige Awgb voorziet niet
in de bescherming van getuigen. Getuigen kunnen thans hun bescherming tegen
benadeling eventueel realiseren via het algemeen vermogensrecht, zoals de
actie uit onrechtmatige daad of als het gaat om een werknemer die als getuige
is opgetreden in een discriminatieprocedure via het beginsel van goed werkgeverschap
(artikel 7:611 BW). Opzegging van een arbeidsovereenkomst op grond van het
enkele feit dat de werknemer als getuige is opgetreden kan als kennelijk onredelijk
aangemerkt worden. Het is niet aannemelijk dat voor een dergelijke opzegging
een vergunning zal worden verleend of dat de kantonrechter in die omstandigheden
de arbeidsovereenkomst zal ontbinden wegens gewichtige redenen.De leden van de GroenLinks-fractie menen dat het verbod op victimisatie
voor alle terreinen zou moeten gelden die onder de werkingssfeer van de richtlijn
vallen. Het nieuwe artikel 8a Awgb introduceert een dergelijk algemeen verbod
op victimisatie, in aanvulling op de specifieke bescherming die artikel 8
biedt tegen victimisatie-ontslag. Artikel 8a beschermt dus ook personen die
benadeeld zijn wegens het feit dat zij in of buiten rechte een beroep hebben
gedaan op de artikelen 7 of 7a Awgb. Zoals in de memorie van toelichting
is aangegeven kan effectuering van deze bepaling langs privaatrechtelijke
weg plaatsvinden, dan wel via de bestuursrechtelijke weg voor zover het gaat
om handelen van een bestuursorgaan (Kamerstukken II 2002–2003, 28 770,
nr. 3, p. 16).De leden van de GroenLinks-fractie stellen voor te bepalen dat de beëindiging
of beperking van een rechtsverhouding die volgt op een klacht ten aanzien
van (een vermoeden van) discriminatie uitsluitend door tussenkomst van een
rechter kan worden bereikt. Bovendien zou een schadeverplichting kunnen worden
geïntroduceerd die de wederpartij ervan zou kunnen weerhouden een rechtsverhouding
na een vermoeden van discriminatie te doen beëindigen of beperken, zo
menen deze leden en zij vragen de reactie van de regering op dit voorstel.Het voorstel van de leden van de GroenLinks-fractie wordt door de regering
niet overgenomen. De artikelen 8 en 8a van de Awgb bieden naar het oordeel
van de regering voldoende bescherming tegen victimisatie. Een wezenlijke uitbreiding
van de bescherming tegen victimisatie wordt daarmee niet bereikt. Ook onder
de voorgestelde regeling kunnen vermeende slachtoffers van ongerechtvaardigde
ongelijke behandeling zich tot de rechter wenden. Daarbij kan eventueel schadevergoeding
aan de orde komen. Daarnaast kan gewezen worden op de sanctie van vernietigbaarheid
van het victimisatieontslag. De leden van de D66-fractie vinden de voorgestelde tekst inzake bescherming
tegen represailles voor degene die een discriminatieklacht indient te beperkt
van strekking en menen dat deze bescherming moet worden uitgebreid voor gevallen
waarin de intentie om een beroep op de Awgb te doen kenbaar is geworden.De regering neemt de suggestie van deze leden niet over. Het begrip «beroep
doen op» moet ruim opgevat worden. Iemand die kenbaar heeft gemaakt
een beroep te willen doen op de Awgb en die ten gevolge daarvan nadeel ondervindt,
valt onder de bescherming van artikel 8 en 8a Awgb. Vereiste is niet dat een
dergelijk beroep bij een rechterlijke instantie dan wel de Cgb of een andere
instantie voor de behandeling van klachten is gedaan.De leden van de fractie van de ChristenUnie benadrukken bij de uitbreiding
van de bescherming tegen victimisatie-ontslag (artikel 8) de noodzaak tot
uitwerking. Tot hoever gaat de bescherming van andere medewerkers die «ter
zake bijstand hebben verleend» en hoe zit het op dit punt met het aspect
van redelijkheid en evenredigheid, zo vragen deze leden.Getuigen genieten de volledige bescherming tegen victimisatie-ontslag
van artikel 8, op dezelfde wijze als de werknemer die in of buiten rechte
een beroep heeft gedaan op artikel 5 Awgb. In de ontslagbescherming van artikel
8 speelt de redelijkheidstoets geen rol. Er is geen ruimte voor een weging
van belangen door de rechter. Als vaststaat dat beëindiging van de arbeidsverhouding
heeft plaatsgevonden in strijd met artikel 5 Awgb, dan is die beëindiging
vernietigbaar.De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen of terzake van het
victimisatie-ontslag ook sprake is van omkering van de bewijslast.Ten aanzien van het victimisatie-ontslag als zodanig is de regeling van
de bewijslastverdeling, zoals uitgewerkt in artikel 10 Awgb, niet van toepassing.
Artikel 10 heeft betrekking op de situatie dat een persoon die meent gediscrimineerd
te zijn voor de rechter feiten aanvoert die een vermoeden van discriminatie
doen ontstaan. De bewijslast verschuift dan naar de verweerder, die dan moet
aantonen dat het beginsel van gelijke behandeling niet werd geschonden. Op
het victimisatie-ontslag zijn de regels van het bewijsrecht in burgerlijke
zaken van toepassing (artikelen 149–207 Rv.). Volgens artikel 150 Rv.
draagt de partij die zich beroept op rechtsgevolgen van door haar gestelde
feiten of rechten, de bewijslast van die feiten of rechten, tenzij uit enige
bijzondere regel of uit de eisen van redelijkheid en billijkheid een andere
verdeling van de bewijslast voortvloeit.Het vorenstaande betekent dat de rechter in een concreet geval op grond
van eisen van redelijkheid en billijkheid tot een bewijslastverdeling kan
komen, zoals neergelegd in artikel 10 van de kaderrichtlijn en artikel 8 van
de anti-rassendiscriminatierichtlijn.Onderdeel P (bewijslast)De leden van de LPF-fractie zijn zeer verontrust over de voorgestelde
omkering van de bewijslast. Wordt de deur niet opengezet voor talloze procedures
door mensen die zich gediscrimineerd voelen, maar wellicht vanwege niet toereikende
capaciteit niet worden aangenomen, zo vroegen deze leden.Vooropgesteld moet worden dat de regeling van de verschuiving van de bewijslast
voortvloeit uit de kaderrichtlijn (artikel 10) en de anti-rassendiscriminatierichtlijn
(artikel 8). De vrees voor een toename van procedures deelt de regering niet.
Immers degene die meent dat in zijn nadeel een verboden onderscheid is of
wordt gemaakt zal feiten moeten aanvoeren die dat onderscheid kunnen doen
vermoeden. Het gaat hier om feiten in de zin van de artikelen 149 en 150 Rv.
De stellingen van eiser zullen met redenen omkleed ofwel voldoende gemotiveerd
moeten zijn. Is dat het geval dan verschuift de bewijslast naar de verweerder.
Hij dient dan te bewijzen dat niet in strijd met deze wet is gehandeld. Het
is aan de rechter om te bepalen wanneer van een vermoeden van
onderscheid sprake is, waarbij de verschuiving van de bewijslast plaatsvindt.Wij zijn van mening dat de nauwkeurig uitgebalanceerde regel van bewijslastverdeling
niet zal leiden tot «lichtzinnige» procedures.De leden van GroenLinks wijzen erop dat de lidstaten de regeling van de
verschuiving van de bewijslast niet hoeven toe te passen in zaken waarin het
aan de rechter of een andere bevoegde instantie is om de feiten te onderzoeken.
Deze leden vroegen hoe Nederland deze regel toepast.Aan de bestuursrechter is, anders dan aan de civiele rechter, een actieve
onderzoekstaak toebedeeld. Bij gebreke aan een vaste regel van bewijslastverdeling,
verdeelt de bestuursrechter de bewijslast naar redelijkheid en billijkheid.
In het wetsvoorstel is er voor gekozen om de onderhavige bewijslastregel zowel
voor het civiele recht als voor het bestuursrecht van toepassing te laten
zijn. Aldus wordt ook aangesloten bij de Wet van 13 december 2000 tot wijziging
van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en van Titel 7.10 van
het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van de EG-richtlijn inzake de bewijslast
in gevallen van discriminatie op grond van geslacht (Stb. 635).In aansluiting bij deze wet is geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid
die de richtlijnen bieden om procedures, waarbij het onderzoeken van de feiten
geschiedt door de rechtbank (in casu de bestuursrechter) of de bevoegde instantie
uit te sluiten.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen hoe de bewijslastverdeling
geregeld zal zijn.De bewijslastverdeling wordt geregeld conform artikel 10 van de kaderrichtlijn
en artikel 8 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn. Dat betekent dat, indien
de (mogelijk) gediscrimineerde voor de rechter feiten aanvoert die direct
of indirect onderscheid kunnen doen vermoeden, de verweerder dient te bewijzen
dat niet in strijd met deze wet is gehandeld (zie het voorgestelde artikel
10 lid 1 van de Awgb).De vraag van de leden van de D66-fractie of artikel 10 alleen van toepassing
is op rechterlijke procedures beantwoorden wij bevestigend.In artikel 10 lid 1 Awgb wordt gesproken van «in rechte».
Ten aanzien van de procedure bij de Commissie gelijke behandeling zijn geen
bewijsregels gesteld. De procedure bij de Cgb komt erop neer dat de commissie
op schriftelijk verzoek of uit eigen beweging een onderzoek instelt of een
verboden onderscheid wordt gemaakt. Het onderzoek resulteert in een schriftelijk
en met redenen omkleed oordeel, dat geen bindende kracht heeft.In afwijking van het burgerlijk procesrecht zijn partijen in een procedure
bij de Commissie gelijke behandeling niet primair verantwoordelijk voor het
aandragen van feiten en zonodig van het bewijs daarvan. De commissie stelt
immers zelf een onderzoek in en is niet gebonden aan de regels van bewijslast
(artikel 12 en 13 Awgb).De leden van de fractie van D66 vroegen hoe de regering aankijkt tegen
de noodzaak van een verschuiving van de bewijslast om de door artikel 11 van
de kaderrichtlijn verlangde bescherming tegen represailles effectief te maken.De regeling van de verdeling van de bewijslast moet onderscheiden worden
van de regeling inzake bescherming tegen represailles, zoals neergelegd in
artikel 11 van de kaderrichtlijn en artikel 9 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn.In artikel 11 van de kaderrichtlijn wordt gesproken van maatregelen ter
bescherming van werknemers tegen ontslag of enige andere nadelige behandeling
waarmee de werkgever reageert op een klacht binnen de onderneming of op een
procedure gericht op het doen naleven van het beginsel van gelijke
behandeling. Artikel 9 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn kent een soortgelijke
regeling.In het onderhavige wetsvoorstel is ter uitvoering van die bepalingen een
algemeen verbod van benadeling geformuleerd (artikel 8a Awgb). Daarnaast is de reeds bestaande ontslagbescherming in artikel
8 Awgb uitgebreid. Het verbod van benadeling kan via het privaatrecht of het
bestuursrecht (als het gaat om het handelen van een bestuursorgaan) worden
geëffectueerd.De regeling inzake verdeling van de bewijslast beoogt de doeltreffendheid
van het gelijke behandelingsrecht te verbeteren door opheffing van eventuele
bewijsrechtelijke belemmeringen voor personen die menen het slachtoffer te
zijn van de door deze richtlijnen bestreken discriminatievormen. In de praktijk
kan het voor een persoon, die meent gediscrimineerd te zijn, moeilijk zijn
om zijn recht op gelijke behandeling te effectueren omdat niet hij maar een
ander (bijvoorbeeld de werkgever) beschikt over informatie en gegevens waarmee
hij zijn vordering kan onderbouwen. De regeling van de verdeling van de bewijslast
beoogt de processuele positie van de gediscrimineerde te verbeteren.De regeling inzake bescherming tegen represailles heeft een ander oogmerk
te weten het voorkomen van benadeling van personen die in of buiten rechte
een beroep hebben gedaan op naleving van het beginsel van gelijke behandeling
(of daarbij behulpzaam zijn geweest). Daarbij doen zich niet de bewijsrechtelijke
belemmeringen voor die ten grondslag liggen aan de regeling inzake verdeling
van de bewijslast als het gaat om ongerechtvaardigd onderscheid.Artikel IVAnders dan de leden van de fracties van GroenLinks en D66 veronderstellen,
biedt artikel IV van het wetsvoorstel niet de mogelijkheid het voorstel uit
te zonderen van referendabiliteit. De verwijzing naar artikel 16 van de Tijdelijke
referendumwet strekt er slechts toe de wet te zijner tijd in werking te kunnen
laten treden voordat onherroepelijk vaststaat of daarover een referendum wordt
gehouden, indien dat nodig is om een tijdige implementatie te bewerkstelligen
van de richtlijnen 2000/43/EG en 2000/78/EG. Indien in of krachtens een wet
toepassing wordt gegeven aan artikel 16 van de Tijdelijke referendumwet, blijft
de mogelijkheid daarover een referendum te houden gewoon bestaan, maar de
inwerkingtreding hoeft daarvoor niet te worden opgeschort.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J. W. Remkes 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28770-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl