Wijziging van de Algemene Ouderdomswet, de Wet inkomstenbelasting 2001 en de Wet op de loonbelasting 1964 in verband met verhoging van de leeftijd waarop recht op ouderdomspensioen ontstaat; Nota n.a.v. het (nader, tweede nader, enz.) verslag; Nota naar aanleiding van het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk Nota n.a.v. het (nader, tweede nader, enz.) verslag
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST141106
 2009-2010
 
 32 247
 Wijziging van de Algemene Ouderdomswet, de Wet inkomstenbelasting 2001
en de Wet op de loonbelasting 1964 in verband met verhoging van de leeftijd
waarop recht op ouderdomspensioen ontstaat
 
 
 
 
 Nr. 
 6
 NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
 Ontvangen 23 februari 2010
 Met belangstelling heeft de regering kennisgenomen van de bijdragen van
de verschillende fracties aan het verslag bij het onderhavige wetsvoorstel.
 De regering is verheugd te constateren dat de leden van de fracties van
het CDA, de PvdA, de ChristenUnie, de SGP, de VVD en D66 zich uitspreken voor
verhoging van de AOW- en de pensioenleeftijd naar 67 jaar en de daaraan ten
grondslag liggende analyse. De leden van de fracties van de SP en de PVV wijzen
de verhoging af.
 
 De leden van de CDA-fractie memoreren dat de verhoging van de AOW-leeftijd
een grote ingreep is die iedereen raakt. Door deze stap tijdig te nemen en
helder te communiceren, is deze hervorming op een eerlijke, sociale en verantwoorde
manier vormgegeven. De leden van de PvdA-fractie hechten aan herstel van gezonde
overheidsfinanciën. Deze leden wijzen erop dat om in de toekomst goed
onderwijs, zorg voor iedereen, robuuste sociale voorzieningen te kunnen opbrengen
het noodzakelijk is dat iedereen een bijdrage levert. De leden van de ChristenUnie-fractie
kunnen zich vinden in het voornemen om de AOW-leeftijd te verhogen en staan
achter de afspraken die als zodanig zijn gemaakt. De leden van de SGP-fractie
delen de mening van de regering dat vergrijzing en ontgroening en de snelle
verslechtering van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën ertoe nopen
om nu tot verhoging van de AOW-leeftijd over te gaan. Hoewel de gedachte dat
het noodzakelijk is om de AOW- en pensioenleeftijd te verhogen breed gedragen
wordt, zijn er wel verschillen van inzicht tussen de leden van de fracties
over de wijze van invoering van deze verhoging. Zo merken de leden van de
VVD-fractie op dat de verhoging van de AOW-leeftijd te laat ingaat, oneerlijk
is en de lasten eenzijdig bij het bedrijfsleven neerlegt. De leden van de
D66-fractie hebben bedenkingen bij de manier waarop de AOW-leeftijd wordt
verhoogd en bij het flankerend beleid. Wat betreft de leden van de SP-fractie
kan het wetsvoorstel worden ingetrokken. De leden van de PVV zijn van mening
dat een dergelijke maatregel niet nodig is om de overheidsfinanciën op
orde te houden.
 
 Alle fracties hebben nog opmerkingen en vragen bij dit wetsvoorstel. Die
komen ook voort uit de gepubliceerde voorontwerpen van wet en de informatie
die de Tweede Kamer op de eigen hoorzitting heeft verkregen. Hieronder gaan
wij graag op deze vragen in. Vragen die hetzelfde onderwerp betreffen zijn
gezamenlijk beantwoord. Daarbij is getracht de volgorde van het verslag aan
te houden.
 
 Het wetsvoorstel raakt ook aan de inhoud van wetten, die vallen onder
de verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van Financiën. De inhoud
van deze nota naar aanleiding van het verslag is daarom in overeenstemming
met deze bewindspersoon vastgesteld.
 Inhoudsopgave
 1. Inleiding
 2. De verzorgingsstaat en de vergrijzing
 3. Waarom de AOW-leeftijd verhogen en waarom nu?
 4. Verhoging AOW-leeftijd
 5. Waarom tevens aanpassing van het Witteveenkader en inperking van de
premieruimte in de derde pijler?
 6. Uitvoering
 7. Financiële gevolgen
 8. Flankerende maatregelen en doorwerking in andere wetgeving
 1.  Inleiding
 De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze voorliggend wetsvoorstel
verankerd is met de voorontwerpen van wet betreffende het flankerend beleid.
In de voorontwerpen van wet betreffende de flankerende maatregelen is een
inwerkingtredingsbepaling opgenomen. Zij vragen waarom een dergelijke inwerkingtredingsbepaling
ontbreekt in het voorliggende wetsvoorstel. Graag een toezegging op dit punt,
aldus deze leden.
 
 De regering begrijpt de vraag van de leden van de PvdA-fractie aldus dat
zij wensen te waarborgen dat de wet verhoging AOW-leeftijd alleen dan in werking
treedt als ook de flankerende maatregelen in werking treden. De regering zegt
dit toe. Dit wordt als volgt verwezenlijkt. In de hierbij gevoegde nota van
wijziging wordt voorzien in wijziging van de inwerkingtredingsbepaling van
het voorliggende wetsvoorstel. Er wordt bepaald dat de wet op een bij koninklijk
besluit te bepalen tijdstip in werking zal treden, waardoor het mogelijk wordt
dit tijdstip af te stemmen op het tijdstip van inwerkingtreding van de flankerende
maatregelen. De regering zal het inwerkingtredingsbesluit niet eerder vaststellen
dan nadat dit gedurende vier weken aan de beide kamers der Staten-Generaal
is voorgelegd, zodat uw Kamer kan controleren of de toezegging op de door
haar gewenste wijze wordt uitgevoerd.
 
 De leden van de VVD en D66-fractie vragen of de regering kan aangeven
per wetsvoorstel van het flankerend beleid wanneer deze aan de Tweede Kamer
worden aangeboden. De leden van de PVV-fractie vragen of de regering kan aangeven
hoe het totale flankerende beleid eruit gaat zien, voordat dit wetsvoorstel
zal worden behandeld. Ook is het voor de leden van de PVV-fractie onduidelijk
hoe zij vragen kunnen stellen over het flankerend beleid zonder dat de details
zijn uitgewerkt en de Raad van State heeft geadviseerd. Daarnaast merken zij
op dat maatregelen voor doorbetaling zoals bij ziekte e.d. al positieve effecten
hebben op de in en uitstroom. Nu is er bij KLM meer ziekte dan in de landbouw.
Zij vragen of niet hierop gestuurd kan worden in plaats op grond van voorliggend
wetsvoorstel.
 De leden van de D66-fractie zijn van mening dat er met de wetsontwerpen
flankerend beleid nog niet voldoende is beargumenteerd waarom juist deze
maatregelen worden genomen en op welke manier deze maatregelen aansluiten
bij bestaande wetgeving. Zij vragen de regering deze keuzes nader toe te lichten.
De leden van de ChristenUnie-fractie benadrukken de zorgvuldigheid in de behandeling
van onderhavig wetsvoorstel, de aanpassingswet en de flankerende maatregelen.
Het is volgens hen van cruciaal belang om tot een afgewogen oordeel te komen.
Zij vragen of de regering deze mening deelt en zo ja hoe zij een integrale
benadering en behandeling van de diverse wetsvoorstellen waarborgt.
 
 Ter ondersteuning van de verhoging van de AOW-leeftijd is in de memorie
van toelichting bij voorliggend wetsvoorstel een pakket flankerende maatregelen
aangekondigd. Deze flankerende maatregelen zien op de positie van mensen die
lang hebben gewerkt, de positie van mensen met een zwaar beroep en de arbeidsmarktpositie
van ouderen en. Voor deze mensen worden aanvullende maatregelen genomen wanneer
de AOW-leeftijd verhoogd wordt.
 
 De regering heeft op verzoek van de Tweede Kamer in december 2009 de flankerende
maatregelen als voorontwerpen van wet aan de Tweede Kamer gezonden (Kamerstukken
II 2008/09 32 163 nr. 16). Op deze wijze heeft de Tweede Kamer inzicht
in de voornemens met betrekking tot het flankerend beleid bij de behandeling
van het wetsvoorstel tot verhoging van de AOW-leeftijd. Daarnaast heeft de
regering een notitie aan de Tweede Kamer gezonden waarin is aangegeven welke
onderwerpen in de aanpassingswet aan de orde zullen komen. Op deze wijze hebben
de leden van de Tweede Kamer een volledig beeld van de voorgenomen maatregelen.
 De voorontwerpen van wet worden nader uitgewerkt tot wetsvoorstellen.
Deze wetsvoorstellen zullen dit voorjaar aan de Tweede Kamer worden toegezonden.
 
 Het voorontwerp van wet mogelijkheid vervroeging ingangsdatum
ouderdomspensioen voorziet in de invoering van de mogelijkheid om
het AOW-pensioen eerder dan 67 jaar te laten ingaan voor mensen die lang en
substantieel gewerkt hebben. Het gaat dan om mensen die tenminste 42 jaar
gewerkt hebben. Een tweede groep werknemers zijn de mensen die zware werkzaamheden
verrichten. Met maatregelen op het terrein van duurzame inzetbaarheid wordt
beoogd dat iedereen gezond de AOW-leeftijd kan bereiken. Het voorontwerp van
wet duurzame inzetbaarheid in arbeid voorziet
in invoering van een duurzaam inzetbaarheidsbeleid dat langer en gezond doorwerken
tot 67 jaar stimuleert. Hiertoe zullen bepalingen in de Arbeidsomstandighedenwet
(Arbowet) worden opgenomen. Dit ligt voor de hand omdat de aanpak van zware
werkzaamheden een raakvlak heeft met de arbeidsomstandigheden.
 Een andere flankerende maatregel betreft de invoering van een overbruggingsuitkering
voor oudere werklozen van 65 en 66 jaar. Het gaat hier mensen om met een WW-uitkering
of loongerelateerde WGA-uitkering die afloopt nadat zij 65 jaar worden. Om
te voorkomen dat deze groep een te grote inkomensachteruitgang ervaart doordat
de AOW-leeftijd verhoogd wordt, introduceert de regering deze overbruggingsuitkering.
 
 De leden van de PVV-fractie merken op dat onduidelijk is hoe de definitie
van zware beroepen wordt vormgegeven. Zij vragen of het wetsvoorstel pas wordt
behandeld als alle onduidelijkheden zijn weggenomen en precies bekend is wat
deze maatregel voor elk individu en elke onderneming betekent.
 
 In het voorontwerp van wet duurzame inzetbaarheid in
arbeid wordt onder zwaar beroep verstaan: een als zodanig op voordracht
van Onze Minister, na overleg met Onze Minister van Financiën, bij algemene
maatregel van bestuur aangewezen beroep of functie waarvan langjarige
uitoefening tot blijvende fysieke gezondheidsschade van de werknemer kan leiden.
 In dit voorontwerp is geregeld dat sociale partners gezamenlijk zware
beroepen voordragen. Bij een succesvol beleid van duurzame inzetbaarheid zullen
zware beroepen die als zodanig zijn aangewezen, op termijn minder belastend
worden.
 In dit stelsel is niet aan te geven wat de maatregel voor elk individu
en elke onderneming betekent. Het is immers mede afhankelijk van de gezamenlijke
voordracht die sociale partners moeten doen om een beroep als zwaar aangemerkt
te krijgen. Pas dan treden verplichtingen voor de werkgever in werking ten
aanzien van het aanbieden van passend werk en eventueel het betalen van een
financiële compensatie.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen zich af waarom de verhoging van de
AOW-leeftijd niet wordt meegenomen in de brede heroverwegingsoperatie, zodat
deze maatregel in samenhang met andere maatregelen kan worden bezien.
 
 Aanleiding om nu de AOW-leeftijd te verhogen is de snelle verslechtering
van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën als gevolg van de financiële
en economische crisis die Nederland sinds de zomer van 2008 ernstig heeft
getroffen. De overheid heeft forse ingrepen moeten doen om deze tegenwind
op te vangen, waarbij noodgedwongen geld is gebruikt dat bestemd was voor
de toekomst. Dit vertaalt zich nu in een oplopende staatsschuld. Om de houdbaarheid
weer in balans te brengen zijn, zoals in het aanvullend beleidsakkoord is
aangekondigd, verdere maatregelen noodzakelijk, die echter zorgvuldig moeten
worden afgewogen.
 
 De leden van de PVV-fractie willen graag voordat dit wetsvoorstel tot
een stemming komt een onderzoek naar de financiële, culturele en sociale
gevolgen voor zowel de private als publieke sector.
 
 Bij het opstellen van wetsvoorstellen wordt een inschatting gemaakt van
de gevolgen voor de samenleving. Voor onderhavig wetsvoorstel geldt dat de
regering al in juni 2009 een notitie over de aspecten van een verhoging van
de AOW-leeftijd aan de Tweede Kamer heeft gezonden (Kamerstukken II 2008/09,
31 700 XV, nr. 66). Een belangrijk aspect van de verhoging van de
AOW-leeftijd is de participatie van oudere werknemers. Over dit onderwerp
heeft de regering de Tweede Kamer in december 2009 geïnformeerd (Kamerstukken
II 2009/10, 32 163, nr. 13). Voorts worden bij het opstellen van
wetsvoorstellen financiële gevolgen in beeld gebracht. Tevens wordt de
uitvoerbaarheid, toezichtbaarheid en handhaafbaarheid van wetsvoorstellen
getoetst. Dit gebeurt voor zowel de publieke- als private sector. De regering
acht een dergelijk onderzoek daarom niet noodzakelijk.
 2. De verzorgingsstaat en de vergrijzing
 De leden van de SP-fractie vragen naar de koopkrachtontwikkeling volgens
het Centraal Plan Bureau (CPB) tot 2040. Deze leden vragen welk percentage
van deze koopkracht benut zou moeten worden om de stijging van de zorgkosten
te dekken.
 
 Het CPB heeft een raming van de zorgkosten gemaakt in de laatste Ageing
studie uit 2006. Hierin staat dat de kosten van gezondheidszorg toenemen van
8,8% van het Bruto Binnenlands Product (BBP) in 2006 naar 13,1%
van het BBP in 2040. Het beslag van de zorgkosten op het totale BBP neemt
toe met circa 50%.
 Het CPB heeft geen raming gemaakt van de koopkrachtontwikkeling tot 2040.
Welk deel van de koopkrachtontwikkeling benut zou moeten worden om de stijging
van de zorgkosten af te dekken is daardoor niet duidelijk.
 
 De leden van de SP-fractie vragen onder welk belastingregime 65- en 66-jarigen
straks vallen en of het juist is dat deze groep straks over de eerste schijf
in de inkomstenbelasting ook AOW-premie moeten betalen. Zij vragen wat hiervan
de invloed is op de koopkracht van iemand die op 65-jarige leeftijd stopt
met werken.
 
 Het ligt in de rede om bij de leeftijdsverhoging van de AOW, de leeftijdsgrenzen
in de belasting- en premieheffing aan te passen naar 67 jaar. Dit betekent
dat alle 65- en 66-jarigen vallen onder het regime voor belastingplichtigen
jonger dan 67 jaar. Zij betalen hiermee ook AOW-premie. Vergeleken met de
huidige situatie waarin er op 65- en 66-jarige leeftijd geen AOW-premie is
verschuldigd, betekent dit een negatief inkomenseffect dat oploopt met het
inkomen en maximaal is aan het einde van de tweede belastingschijf.
 
 De leden van de fractie van de SP en de ChristenUnie hebben verschillende
vragen gesteld over de uitkering op grond van de Wet inkomensvoorziening oudere
werklozen (IOW) en de overbruggingsuitkering in relatie tot de AOW. Het betreft
vooral het verschil in voorwaarden voor het recht op uitkering en de uitkeringshoogte.
 
 De IOW geeft ouderen die na 60 jaar werkloos of (gedeeltelijk) arbeidsongeschikt
worden een tijdelijke uitkering na afloop van een (loongerelateerde) uitkering
op grond van de Werkloosheidswet (WW) of de Werkhervattingsregeling gedeeltelijk
arbeidsgeschikten (WGA) (maximaal 38 maanden). De uitkering bedraagt 70%
van het minimumloon. De IOW duurt tot 65 jaar en kent nu een duur van maximaal
22 maanden (5 jaar minus 38 maanden). De IOW is een tijdelijke regeling die
vervalt per 1 juli 2016.
 
 Ter ondersteuning van de verhoging van de AOW-leeftijd is een pakket flankerende
maatregelen aangekondigd. Een van deze maatregelen betreft de invoering van
een overbruggingsuitkering. Recht op een overbruggingsuitkering heeft de werknemer
van wie de WW-uitkering of loongerelateerde WGA-uitkering is geëindigd
als gevolg van het bereiken van de maximale uitkeringsduur en die op dat moment
65 of 66 jaar is en nog geen recht heeft op AOW. De hoogte van de overbruggingsuitkering
ligt rond het niveau van de AOW.
 
 Het voorontwerp van wet overbruggingsuitkering
kent een grondslag voor de alleenstaande, alleenstaande ouder en de gehuwde
uitkeringsgerechtigde. Deze grondslag wordt zodanig berekend dat de netto-uitkering,
indien betrokkene geen inkomen uit arbeid of overig inkomen heeft, gelijk
is aan de netto bijstandsnorm voor alleenstaanden onder de AOW-gerechtigde
leeftijd plus de helft van het verschil tussen die norm en de bijstandsnorm
voor alleenstaanden boven de AOW-gerechtigde leeftijd. Voor de alleenstaande
ouders en gehuwden is de grondslag in overeenstemming met het bovenstaande
berekend, maar dan uitgaande van de netto bijstandsnorm voor de alleenstaande
ouders of de gehuwden.
 
 De voorwaarden voor het recht op een overbruggingsuitkering wijken op
een aantal onderdelen af van die van de IOW-uitkering. Het betreft de leeftijd
waarop het recht op uitkering ontstaat, de hoogte van de uitkering en de vrijlating
van inkomen uit arbeid. Bij de IOW gaat het om de leeftijd op de eerste dag
waarop recht bestaat op WW- of loongerelateerde WGA-uitkering. Bij de overbruggingsuitkering
is de leeftijd – 65 of 66 jaar – na afloop van
de WW- of loongerelateerde WGA-uitkering van belang. De IOW-uitkering bedraagt
70% van het minimumloon, terwijl de hoogte van de overbruggingsuitkering
afhankelijk is van de gezinssamenstelling en iets hoger ligt dan de IOW-uitkering.
In de IOW is geregeld dat 70% van het inkomen uit arbeid wordt verrekend
met de IOW-uitkering. Het voornemen is om bij de overbruggingsuitkering de
eerste € 100 bruto van het inkomen uit arbeid vrij te laten en van
het meerdere inkomen uit arbeid 70% te verrekenen met de uitkering.
 
 De leden van de SP-fractie citeren een uitspraak van de minister van Financiën
in het tv-programma Pauw en Witteman: «In de plannen van de vakbeweging
hield voor die mensen op 65 hun uitkering op en gingen ze omlaag naar een
AOW-uitkering. Bij ons blijven de mensen die hoge uitkering houden tot hun
67e en dat vind ik het meest sociale antwoord dat je kunt geven». De
leden vragen zich af of deze stelling juist is, gezien de AOW-premie die betaald
moet worden, en vragen de regering om een cijfermatige onderbouwing.
 
 Verreweg de meeste oudere uitkeringsontvangers ontvangen een relatief
hoge uitkering wegens arbeidsongeschiktheid (WIA/WAO) of werkloosheid (WW).
Een gemiddelde WIA/WAO-uitkering bedraagt bruto € 17 500. In
het kabinetsvoorstel is dit, inclusief tegemoetkoming arbeidsongeschikten
en na belastingen, netto € 13 527. In 2010 bedraagt de AOW
voor een alleenstaande € 13 335 bruto en na belastingen (exclusief
AOW premie) € 12 347 euro. Ook de netto WW-uitkering valt in
voorkomende gevallen veelal hoger uit dan de netto AOW, omdat deze afhangt
van het laatst verdiende inkomen voor werkloosheid. Voor zowel WAO’ers
als WW’ers geldt dat de netto uitkeringen dus overwegend hoger zijn
dan de netto AOW.
 
 Voor de bijstand geldt dat deze netto in het voorstel van de regering
op 65- en 66-jarige leeftijd lager zal uitvallen dan de netto AOW op 65- en
66-jarige leeftijd door onder meer het betalen van de AOW-premie.
 
 Verder speelt nog mee dat in de plannen van de vakbeweging het AOW-pensioen
geleidelijk zou dalen. In de plannen van de vakbeweging zou het AOW-pensioen
jaarlijks worden aangepast aan het verschil tussen de contractloonstijging
plus incidentele loonontwikkeling en de toename van de levensverwachting.
Omdat de levensverwachting naar verwachting sneller stijgt dan de gemiddelde
jaarlijkse incidentele loonontwikkeling, zou dit leiden tot een relatief steeds
lager AOW-pensioen op 65 jaar, waardoor mensen met een uitkering op 65 jaar
terugvallen naar een relatief steeds lagere AOW. In het plan van de regering
houdt men de uitkering tot 67 jaar, om daarna terug te vallen op een AOW-pensioen.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of lagere inkomens vaak eerder beginnen
met werken dan mensen met hoge inkomens.
 
 Het inkomen hangt deels af van het opleidingsniveau. Het volgen van een
hogere opleiding duurt vaak langer, waardoor hoger opgeleiden inderdaad gemiddeld
later de arbeidsmarkt betreden. Daar staat tegenover dat de arbeidsparticipatie
van hoogopgeleide ouderen groter is dan die van laagopgeleide ouderen.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of de mogelijkheid om het AOW-pensioen
eerder in te laten gaan zorgt voor een lager inkomen tot de dood ten opzichte
van de huidige situatie.
 
 Als onderdeel van de flankerende maatregelen bij de verhoging van de AOW-leeftijd
naar 67 jaar introduceert de regering voor mensen die langdurig
substantiële arbeid hebben verricht de mogelijkheid om het AOW-pensioen
te laten ingaan bij 65 of 66 jaar. Op de hoogte van het AOW-pensioen
wordt dan een actuariële korting toegepast, die compenseert voor de extra
uitkeringsjaren en het rentevoordeel voor de ontvanger. Zodoende ontvangt
iedereen in beginsel over de resterende levensloop een zelfde bedrag als bij
67 jaar. Bij het eerder laten ingaan van het aanvullend pensioen geldt een
vergelijkbare korting.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of het zo is dat mensen met zware beroepen
vaak niet kunnen doorwerken tot 67 jaar.
 
 Zware beroepen zijn beroepen die de meeste mensen niet kunnen uitoefenen
tot 67 jaar zonder bovenmatige slijtage. Het is niet zo dat in het algemeen
mensen niet door kunnen werken. Of mensen in een zwaar beroep kunnen doorwerken
is mede afhankelijk van de stand der techniek en de stand der wetenschap om
deze slijtage te voorkomen of te beperken, en zoveel mogelijk voordat slijtage
optreedt de inzetbaarheid van de mensen in minder zware beroepen te vergroten.
Het betreft daarom niet een kwestie van absoluut niet door kunnen werken,
maar eerder een kwestie van aanvaardbaarheid. De regering zet komende jaren
in op het verhogen van de arbeidsparticipatie van oudere werknemers, zoals
geschetst in de notitie Arbeidsparticipatie ouderen (Kamerstukken II 2009/10,
32 163, nr. 13). Door nu nadrukkelijk in te zetten op duurzame inzetbaarheid
in het algemeen en specifiek voor werknemers in zware beroepen te versterken,
zal de uittreedleeftijd waarschijnlijk hoger worden.
 
 De leden van de SP-fractie vragen om de koopkrachteffecten voor alleenstaande
en gehuwde of samenwonende AOW-gerechtigden voor vijf verschillende inkomensniveaus
(aanvullend pensioen van € 0, € 4 000, € 8 000, € 18 000, € 24 000).
Daarnaast vragen zij naar het onderscheid in koopkrachteffect wanneer deze
huishoudens op 65-, 66- of 67-jarige leeftijd stoppen met werken. Zij
vragen om een aantal voorbeelden uit te werken waarin de koopkrachtveranderingen
duidelijk worden. Ook vragen zij om hierbij eventuele veranderingen in de
pensioenopbouw mee te nemen.
 
 Het CPB heeft in een memo van 15 januari de effecten van de leeftijdsverhoging
AOW geanalyseerd. Hierin zijn voor zeven verschillende inkomensniveaus de
inkomenseffecten van het wetsvoorstel berekend. Na overleg met het CPB constateert
de regering dat de gevraagde koopkrachteffecten voor alleenstaanden al in
het CPB-memo zijn opgenomen. Het CPB geeft aan dat de inkomenseffecten voor
inkomens tussen de berekende categorieën lineair kunnen worden benaderd.
Hierdoor is het inkomenseffect bij een alleenstaande AOW’er met een
aanvullend pensioen van € 5 000, die is opgenomen in de CPB-notitie,
vergelijkbaar met het gevraagde voorbeeld van € 4 000. Het
CPB heeft in de berekeningen rekening gehouden met verschillen in leeftijdsverwachting
tussen hoge en lage inkomens. Hierdoor is het conceptueel moeilijk om de inkomenseffecten
van een gehuwde of samenwonende AOW-gerechtigde te berekenen. De verschillen
in levensverwachting tussen partners, en daarmee ook inkomenseffecten, kunnen
immers groot zijn.
 Het CPB geeft aan dat het voor de inkomenseffecten in principe niet relevant
is wanneer iemand stopt met werken. De berekende effecten brengen in kaart
wat het inkomensverlies is uit hoofde van de uitkeringen, met andere woorden
het gaat om de vraag hoe de overheid de verschillende inkomensgroepen behandelt.
Bij deze vraag is het niet relevant hoeveel men bijverdient door te gaan werken.
Bij flexibilisering van het AOW-pensioen (naar 65 of 66 jaar) wordt op
de hoogte van het AOW-pensioen een actuariële korting toegepast die compenseert
voor de extra uitkeringsjaren en het rentevoordeel voor de ontvanger.
Zodoende ontvangt iedereen in beginsel over de resterende levensloop eenzelfde
bedrag aan AOW-pensioen. Het CPB heeft in de berekening van de inkomenseffecten
de veranderingen in de fiscale faciliteiten van de pensioenopbouw meegenomen.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen of er mogelijkheden zijn om de werkgevers
en werknemers te stimuleren door te laten werken na 65 jaar, maar dan op vrijwillige
basis op basis van een gezonde prikkel in plaats van een sanctie/AOW-korting.
De leden van de SP-fractie vragen wat de participatietoename is indien deze
doorwerkbonus zou blijven bestaan.
 
 De mogelijkheden om (vrijwillig) doorwerken na 65 jaar te stimuleren zijn
onderzocht (notitie «Men is zo oud als men zich voelt», Kamerstukken
II, 2008/09, 29 544, nr. 152). Momenteel is het aantrekkelijk om
door te werken na 65 jaar voor zowel werknemers als werkgevers. Werknemers
gaan er bijvoorbeeld op vooruit als gevolg van de doorwerkbonus en het wegvallen
van de AOW-premie. Voor werkgevers dalen de kosten doordat de werkgeverspremies
voor de werknemersverzekeringen wegvallen. Verder heeft het kabinet in de
nota Arbeidsparticipatie ouderen (Kamerstukken II 2009/10, 32 163, nr. 13)
een wetsvoorstel aangekondigd met arbeidsrechtelijke aanpassingen om doorwerken
na het bereiken van de AOW-leeftijd op korte termijn te stimuleren. De aanpassingen
gaan onder meer over de verplichtingen van de werkgever bij ziekte van de
werknemer, ruimere mogelijkheden voor het aangaan van arbeidsovereenkomsten
voor bepaalde tijd en het laten gelden van de Wet minimumloon en vakantiebijslag
voor werknemers van 65 jaar en ouder. De regering verwacht echter niet dat
met vrijwillig doorwerken na 65 jaar de bijdrage van de maatregel aan de houdbaarheid
wordt gehaald.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of de introductie van de vervroegde
uittreding (VUT) heeft geleid tot een lager WAO-risico voor ouderen. Daarnaast
vragen zij welke gevolgen de verhoging van de AOW-leeftijd heeft op de toekomstige
instroom in de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA). Deze leden
vragen ook hoe hoog de extra uitgaven aan sociale zekerheid zijn als gevolg
van de verhoging van de AOW-leeftijd, en of daarbij ook rekening is gehouden
met de toekomstige instroom in de WIA.
 
 Het ligt voor de hand dat de instroom van ouderen in de Wet Arbeidsongeschiktheidsverzekering
(WAO) na introductie van de VUT lager lag, omdat er toen minder ouderen werkten
(minder werkenden betekent automatisch een lager WAO-risico).
 Het CPB heeft berekend dat het kabinetsvoorstel voor de verhoging van
de AOW-leeftijd naar 67 jaar een houdbaarheidswinst van 0,7% van het
BBP oplevert. Daarbij is rekening gehouden met een weglek van 0,2%
BBP door een groter beroep op uitkeringen als WW, WIA en Wet werk en bijstand
(WWB). Dit verlies is niet uitgesplitst naar de afzonderlijke uitkeringen.
 
 De leden van de SP-fractie merken op dat er veel vrouwen en mannen zijn
die enkele jaren niet werken omdat zij bijvoorbeeld zorg dragen voor een ziek
familielid, kind of partner. Of omdat zij enkele jaren voor hun kinderen willen
zorgen. Deze leden vragen op welke wijze mensen zonder recent arbeidsverleden
worden gecompenseerd voor het zware werk dat zij hebben verricht. Zij vragen
of deze mensen ook aanspraak kunnen maken op een uitzonderingsmaatregel.
 
 Een werkgever moet een werknemer die tussen de vijfentwintig en dertig
jaar werkzaam is in een bij algemene maatregel van bestuur aangewezen zwaar beroep andere passende arbeid aanbieden of ondersteuning bieden
bij het vinden daarvan, tenzij de werknemer bij deze werkgever minder dan
vijf jaar werkzaam zal zijn op het moment dat deze dertig jaar in een zwaar
beroep werkt. Indien de werkgever dat niet doet is hij de werknemer een compensatie
verschuldigd. Wanneer niet aan de arbeidsverledeneis van dertig jaar wordt
voldaan is geen compensatie verschuldigd. De periode vijfentwintig tot dertig
jaar in een zwaar beroep hoeft niet aaneengesloten of bij een werkgever opgebouwd
te zijn.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of zich af of het verhogen van de AOW-leeftijd
leidt tot minder vrijwilligerswerk en of de kosten van het door betaalde krachten
laten uitvoeren van dit werk de houdbaarheidswinst van verhoging van de AOW-leeftijd
zullen beïnvloeden.
 
 Dit is niet het geval. Een toenemende arbeidsparticipatie is per saldo
gunstig voor de overheidsfinanciën, zoals het CPB ook al eerder heeft
aangegeven. De gestage groei van het aantal gepensioneerden – overigens
verrichten niet alleen gepensioneerden vrijwilligerswerk – zorgt ervoor
dat meer mensen meer tijd zullen hebben om beschikbaar te zijn voor vrijwilligerswerk.
De verhoging van de AOW-leeftijd leidt dus niet tot minder vrijwilligerswerk.
 
 De leden van de SP-fractie vragen met hoeveel uur de arbeidsweek van werkenden
in 2020 en 2040 verlengd zou moeten worden om evenveel extra arbeidsuren te
krijgen als nu wordt bereikt met verhoging van de AOW-leeftijd. Deze leden
vragen of deze eventuele maatregel in de toekomst niet veel adequater is,
omdat die dan kan worden toegespitst op sectoren waar dan eventuele tekorten
aan arbeid (zijn) ontstaan.
 
 Het verlengen van de werkweek kan naar de mening van de regering geen
alternatief zijn voor het verhogen van de AOW-leeftijd omdat de lengte van
de werkweek in beginsel een zaak is waar werkgever en werknemer samen afspraken
over maken. Deze maatregel zal ook niet adequater zijn omdat hiermee de arbeidsparticipatie
niet wordt verhoogd. Daarnaast is het de vraag of het verplicht verlengen
van de werkweek zal bijdragen aan de duurzame inzetbaarheid van werknemers
omdat werkgevers en werknemers onderling afspraken zullen moeten maken voor
het vormgeven van een effectief duurzaam inzetbaarheidsbeleid.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of de regering een overzicht kan geven
van prognoses van 20 tot 30 jaar geleden over de arbeidsmarkt van nu. Deze
leden vragen welke daarvan wel en niet zijn uitgekomen. Deze leden vragen
om een toelichting waaruit blijkt waarom ze niet zijn uitgekomen. Deze leden
vragen wat dit zegt over de prognoses van nu over 20 en 30 jaar in de toekomst.
 
 Het CPB en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hebben in 1997
drie scenario’s opgesteld voor de periode 1995–2020, namelijk
1) Global Competition, 2) European Coordination en 3) Doorgroeiscenario’s.
 Bruto participatiegraden naar geslacht en leeftijd; prognose
2010
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Global Competition
 European Coordination
 Doorgroeiscenario
 
 
 
 
 Totaal
 72%
 70%
 71% 
 
 
 Mannen
 81%
 80%
 61,5%
 
 
 20–29 jaar
 74%
 75%
 69,5% 
 
 
 30–54 jaar
 91%
 91%
 71% 
 
 
 55–64 jaar
 59%
 56%
 28%
 
 
 Vrouwen
 63%
 60%
 61,5% 
 
 
 20–29 jaar
 69%
 70%
 69,5% 
 
 
 30–54 jaar
 72%
 70%
 71%
 
 
 55–64 jaar
 31%
 25%
 28%
 
 
 
 
 
 De huidige situatie is gunstiger. Eind 2008 bedroeg de bruto participatiegraad
circa 75%. Door de crisis is deze gedaald tot circa 74%.
 
 Er zijn twee belangrijke redenen waarom de participatiegraad gunstiger
is dan de ramingen van het CPB/CBS.
 1. Het aantal werkende ouderen is fors gestegen als gevolg maatregelen
die genomen zijn op het gebied van VUT en prepensioen;
 2. Veel meer vrouwen zijn gaan werken. Door de economische groei vonden
zij gemakkelijker een baan.
 
 De leden van de PVV-fractie merken op dat er nog een oceaan is aan mensen
(ca. 900 000) die aan de kant staan, die wel willen en kunnen werken.
Daarnaast zijn er 500 000 mensen die meer uren willen werken. Dit is
een reserve van 1,4 miljoen mensen. Deze leden vragen of de regering op de
hoogte is van deze arbeidsreserve. Zo ja, heeft de regering met deze reserve
rekening gehouden, aldus deze leden. Deze leden vragen waaruit blijkt dat
de potentiële beroepsbevolking de komende jaren zal verminderen. Deze
leden vragen om een onderbouwd rekenmodel van deze prognose. Zij vragen hoe
de regering omgaat met het gegeven dat maar 13% van 64-jarigen werkt.
Verder merken de leden van de PVV-fractie op dat er volgens de commissie Arbeidsparticipatie
(commissie-Bakker) 175 000 mensen zijn die in de WW en bijstand zitten
en wel willen werken. Deze leden hoe de regering met dit feit omgaat. Deze
leden merken op dat de commissie Bakker het volgende aangeeft: «we weten
eigenlijk maar weinig over de vraag naar arbeid en de ontwikkeling ervan.
Meer kennis over de toekomstige arbeidsvraag is nodig». Deze leden vragen
of de regering eerst een dergelijk onderzoek kan instellen alvorens te beslissen
over het wetsvoorstel.
 
 De verwachte krimp van de potentiële beroepsbevolking volgt uit de
demografische prognoses van het CBS voor de komende decennia. Het verschil
tussen de potentiële en de daadwerkelijke beroepsbevolking wordt gevormd
door heel diverse groepen die om heel diverse redenen momenteel niet participeren.
De regering heeft de ambitie de algehele arbeidsparticipatie op het niveau
van 80 procent te brengen.
 Van alle mensen tussen de 20 en 65 jaar zonder werk in 2008, die aangeven
werk te willen, zoekt maar 45 procent actief naar werk. Naar verwachting zal
door de economische crisis dit percentage momenteel lager zijn (ontmoedigingseffect).
 
 Zorgen dat meer oudere werknemers op de arbeidsmarkt actief zijn, is een
fundamenteel onderdeel van die ambitie. In dat licht zijn al forse stappen
gezet, onder andere met de aanpak van VUT- en prepensioenregelingen. Voor
nadere informatie over dit onderwerp zij verwezen naar de nota Arbeidsparticipatie
ouderen van december 2009 (Kamerstukken II 2009/10, 32 163, nr. 13).
 
 In antwoord op de vraag hoe de regering omgaat met het gegeven dat maar
13% van 64 jaar werkt, merkt de regering op dat dit percentage aangeeft
hoe belangrijk het is ouderen te stimuleren om langer door te werken. Daarom
is onder meer de doorwerkbonus ingevoerd, die het inkomen fors verhoogt.
 Er komen met grote regelmaat studies over de toekomstige vraag naar arbeid,
uitgesplitst naar sector (CPB, ROA). Deze rapporten worden goed gevolgd. Er
is geen reden om een nieuw onderzoek inzake de toekomstige vraag naar arbeid
in te stellen.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen hoe groot de potentiële beroepsbevolking
in 2025 is. Deze leden vragen hoeveel mensen hiervan wel willen en wel kunnen
werken, maar geen werk hebben.
 
 Bij arbeidsmarktontwikkeling op termijn speelt een aantal onzekerheden
een rol. Hoe langer de periode is, des te onbetrouwbaarder zijn de prognoses.
Zeker in deze bijzondere tijden zijn langetermijnvoorspellingen onzeker.
 Een andere onzekerheid is de mate en het tempo waarin de economie zich
kan herstellen. Aanpassingsmechanismen zijn onder andere de lonen (loonflexibiliteit),
het personeelsvolume (arbeidsmarktflexibiliteit) en beleid. Ook menselijk
gedrag, zoals terugtrekken van de arbeidsmarkt omdat geen baan wordt verwacht,
outsourcing, (tijdelijke) arbeidsmigratie en verhoging van de productiviteit
spelen een rol. Tot slot beïnvloeden vraag en aanbod op de arbeidsmarkt
elkaar: groeit de vraag, dan stijgt doorgaans ook het aanbod en omgekeerd.
Kortom, de potentiële beroepsbevolking is moeilijk te voorspellen.
 Door Paul de Beer zijn op basis van veronderstellingen berekeningen gemaakt
voor het jaar 2024. Als iedereen van 50 jaar en jonger vanaf 2009 zou
doorwerken tot 65 jaar stijgt de effectieve uittreedleeftijd tot 65 jaar in
2024 en is de beroepsbevolking 600 000 personen groter dan nu. Als de
arbeidsparticipatiegraad van vrouwen in 15 jaar gelijk zou zijn aan die van
mannen, dan levert dat in 2024 een extra 650 000 personen op.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen hoeveel jaar de regering nodig denkt
te hebben om de overheidsfinanciën van de toekomst veilig te stellen.
Deze leden vragen of na het behalen van dit beoogde doel de AOW-leeftijd dan
weer verlaagd wordt. Zo ja, gebeurt dat dan ook als het aantal jaar dat een
gemiddeld mens leeft weer gedaald is? Zo nee, waarom niet?
 
 Een houdbaarheidstekort impliceert dat de uitgaven van de overheid structureel
(blijvend) hoger zijn dan de inkomsten en dus structureel verlaagd moeten
worden. De verhoging van de AOW-leeftijd verlaagt de uitgaven van de overheid
structureel. Het is dus niet zo dat na verloop van tijd voldoende bespaard
is en de AOW-leeftijd weer omlaag kan.
 De leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar de ontwikkeling van de
pensioenlasten tot 2040.
 
 Het CPB heeft, naar aanleiding van een verzoek van de commissie Toekomstbestendigheid
Aanvullende Pensioenregelingen (commissie-Goudswaard), een projectie gemaakt
van de ontwikkeling van de pensioenlasten. In onderstaande tabel is de ontwikkeling
van de pensioenpremie als percentage van de loonsom weergegeven voor de basisprojectie
en twee onzekerheidsvarianten namelijk een hoger rendement op beleggingen
en gestegen levensverwachting. Uit de projectie blijkt dat de pensioenpremie
onder de huidige instituties zal stijgen van 12,7% van de loonsom naar
20,2% van de loonsom in 2025, om vervolgens te dalen tot 17,9%
in 2050.
 Tabel x: projectie pensioenlasten
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2009
 2025
 2050
 
 
 
 
 Basisprojectie
 12,7%
 20,2%
 17,9% 
 
 
 1% hoger aandelenrendement
 12,7%
 17,2%
 14,6% 
 
 
 1 jaar hogere levensverwachting
 12,7%
 19,4%
 17,2%
 
 
 
 
 
 De leden van de SGP-fractie vragen of de analyse van de regering niet
pleit voor verdergaande fiscalisering van de AOW.
 
 Sinds eind jaren ’90 is de AOW-premie gemaximeerd op 17,9%.
De AOW-lasten worden naast deze gemaximeerde premie uit belastingen betaald.
Het aandeel van de AOW-lasten dat uit belastingen wordt betaald, neemt daarom
snel toe tot bijna twee derde van het totaal in 2040. Het huidige kabinet
heeft bovendien besloten tot beperking van de indexering van de tweede belastingschijf.
Het aandeel van de AOW-lasten dat in 2040 uit belastingen wordt betaald zal
daardoor hoger uitkomen.
 
 Een nog verdere versnelling van de fiscalisering zal nog maar een beperkte
aanvullende bijdrage aan de houdbaarheid leveren. Deze moet worden afgewogen
tegen een aantal nadelen die het kabinet zwaar vindt wegen. In de eerste plaats
de negatieve en ingrijpende inkomenseffecten voor ouderen die dit met zich
mee zal brengen. Het kabinet kiest hier niet voor, ook omdat het voor 65-plussers
zeer moeilijk is om deze ingrijpende inkomenseffecten ongedaan te maken. In
de tweede plaats heeft fiscalisering een negatief effect op de arbeidsparticipatie,
omdat fiscalisering uitgesteld loon zwaarder belast en daarmee de prikkel
om te werken verkleint. En in de derde plaats betekent verdergaande of volledige
fiscalisering ook dat het verzekeringskarakter van de AOW steeds meer naar
de achtergrond schuift.
 3. Waarom de AOW-leeftijd verhogen en waarom nu?
 De leden van de PVV-fractie vragen waarom de regering ondanks de eerdere
belofte niet aan de pensioenleeftijd te komen, nu hier toch voor kiest. De
leden van de D66-fractie vragen wat de reden is om de verhoging van de AOW-leeftijd
pas in 2020 in gang te zetten. Zij vragen op welke manier de verhoging bijdraagt
aan de extra urgentie die is ontstaan door de financiële crisis.
 
 De leden van de SP-fractie constateren dat geen van de coalitiepartijen
de verhoging van de AOW-leeftijd in het verkiezingsprogramma had opgenomen.
Zij vragen wat de rechtvaardiging van de regering is om deze maatregel in
afwijking van de verkiezingsprogramma’s van de partijen die de coalitie
vormen voor te stellen. Zij vragen welke feiten, argumenten, demografische
prognoses en omstandigheden die voor de verkiezingen bekend waren in drie
jaar veranderd zijn om een maatregel te rechtvaardigen die in 2020 ingaat.
 
 De houdbaarheid van de verzorgingsstaat komt geleidelijk onder druk te
staan door maatschappelijke ontwikkelingen zoals de vergrijzing en de ontgroening.
Deze ontwikkeling is niet nieuw, maar is al langer gaande. In 2008 waarschuwde
de commissie Arbeidsparticipatie al voor de gevolgen van de ontgroening voor
de beschikbare hoeveelheid arbeidskrachten. Deze commissie concludeerde toen
al dat een verhoging van de pensioenleeftijd op termijn onvermijdelijk zou
zijn. De regering concludeerde in reactie daarop dat verhoging van de pensioenleeftijd
nog niet aan de orde was en dat eerst ingezet moest worden op het bevorderen
van doorwerken tot 65 jaar.
 Sinds de zomer van 2008 is wereldwijd sprake van een financiële crisis
die ook in Nederland grote economische gevolgen heeft. Voor het zo goed mogelijk
opvangen van deze tegenwind waren forse ingrepen noodzakelijk, die hebben
geleid tot een toename van de staatsschuld. Ook het systeem van pensioenfondsen
en kapitaalgedekte aanvullende pensioenen is in de huidige economische crisis
kwetsbaar gebleken. De vergrijzing komt daar nog bij. Dit heeft de regering
genoodzaakt tot onderzoek naar de vraag hoe het huidige pensioenstelsel ook
op lange termijn houdbaar kan blijven. De financiële crisis als reden
om deze keuze nu te maken was nog niet te voorzien ten tijde van de verkiezingen.
 
 De leden van de SP-fractie vragen de regering de kiezer eerst te laten
spreken alvorens een dergelijke zware maatregel te nemen die niet in lijn
is met eerder ingenomen standpunten en waarbij op geen enkele wijze de noodzaak
bestaat om thans tot invoering over te gaan daar het materiële effect
pas na 2020 plaatsvindt.
 
 De regering is van oordeel dat een adequate en daadkrachtige aanpak van
de financiële gevolgen van de financiële en economische crisis gewenst
is. Soms is het dan noodzakelijk een maatregel te treffen die men niet als
leuk of prettig ervaart, maar die wel noodzakelijk geacht wordt. Bij dergelijke
maatregelen is een goede dialoog met en in de samenleving van belang. De regering
geeft hier invulling aan met voorlichtingsactiviteiten en met het stimuleren
van en meedoen aan het maatschappelijk debat over deze maatregel.
 
 De leden van de SP-fractie vragen de regering om een overzicht van alle
peilingen over de verhoging van de AOW-leeftijd. Zij vragen om een reactie
op het beeld dat deze peilingen geven.
 
 Afgelopen jaar hebben zowel het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
als diverse onderzoeksbureaus en belangenorganisaties peilingen gehouden over
de verhoging van de AOW-leeftijd. Deze peilingen verschillen in de gekozen
methodiek, de context van de vraagstelling en de vragen zelf. De uitkomsten
van de peilingen zijn daarom moeilijk met elkaar te vergelijken. De regering
beschikt niet over een totaaloverzicht van alle wetenschappelijke en populaire
(internet)peilingen die over de AOW-leeftijd zijn verschenen.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen of de regering nader kan onderbouwen
of mag worden verwacht dat met de nu voorgestelde verhoging van de AOW-leeftijd
een zodanig bijdrage zal worden gegeven aan de aanpak van zowel het houdbaarheidstekort
als de ontwikkeling van de arbeidsmarkt dat continuering van het stelsel van
de AOW voor een ruime periode verzekerd zal zijn. De leden van de SP-fractie
vragen of de regering het mogelijk en wenselijk acht dat de AOW en pensioenleeftijd
verlaagd kan worden als demografische ontwikkelingen in de nabije of verre
toekomst anders zijn dan verwacht.
 
 Voor de AOW zijn de ontgroening en snel stijgende levensverwachting belangrijke
ontwikkelingen. Zij dragen ertoe bij dat de beroepsbevolking vanaf 2010
kleiner wordt, terwijl het aantal 65-plussers naar verhouding snel toeneemt.
Tegenover een AOW-gerechtigde stonden in 1957 nog ruim zes mensen in de leeftijd
van 20 tot 64 jaar. Inmiddels is de verhouding een op vier en op het hoogtepunt
van de vergrijzing zal de verhouding bijna een op twee zijn. Bovendien moet
de potentiële beroepsbevolking daarnaast ook de voorzieningen en lasten
dragen voor een ander deel van de bevolking – opgroeiende kinderen –
dat ook gelijk is aan de helft van de beroepsbevolking.
 Verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd is daarom in de ogen van de
regering onontkoombaar voor de houdbaarheid van het stelsel van de verzorgingsstaat.
Tegelijkertijd staat de AOW daarin niet op zichzelf. Dat geldt ook voor de
houdbaarheid van de gehele overheidsfinanciën. De regering heeft daarom
het initiatief genomen voor een brede heroverweging van de overheidsuitgaven,
naast de verhoging van de AOW-leeftijd en de andere maatregelen uit het aanvullend
beleidsakkoord (zoals EWF en zorg).
 
 Voor wat betreft de verhoging van de AOW-leeftijd in de toekomst, zal
verdere aanpassing wellicht noodzakelijk zijn. Een belangrijke factor daarin
is de ontwikkeling van de gemiddelde levensverwachting. Deze zal de komende
jaren blijven stijgen.
 Daarbij moet ook de ontwikkeling van de gezonde levensverwachting betrokken
worden. Op dit moment is die echter onzeker. Het is daarom nu niet te voorspellen
of een aanpassing in de toekomst nodig zal blijken te zijn.
 
 De leden van de VVD-fractie merken op dat het antwoord van de regering
op de constatering van de Raad van State dat de mensen geboren na 1 januari
1955 in feite de lasten van de vergrijzing moeten dragen hen verbaast. Deze
leden vragen hoe de regering kan weten welk beleid de komende kabinetten gaan
voeren. Deze leden vragen op welk ander evenwichtig regeringsbeleid ten aanzien
van de evenwichtigheid tussen generaties de regering dan doelt.
 Deze leden en de leden van de fracties van de SGP en D66 vragen of de
regering inzicht kan geven in de verdeling van lusten en lasten tussen de
generaties.
 
 De Raad van State acht het van belang te komen tot een evenwichtige verdeling
tussen de generaties bij de lasten die uit dit wetsvoorstel voortvloeien.
Ook de regering acht een evenwichtige verdeling van de lasten tussen generaties
van belang. In het nader rapport stelt de regering van mening te zijn dat
de verhoging van de AOW-leeftijd niet geïsoleerd bezien moet worden,
maar in de context van het bredere, evenwichtige kabinetsbeleid dat is gevoerd
en nog gevoerd zal worden.
 
 Niet alleen de verhoging van de AOW-leeftijd beïnvloedt de verdeling
van lasten tussen generaties. Ook andere beleidsmaatregelen hebben gevolgen
voor deze verdeling. Een voorbeeld daarvan is het ook in het nader rapport
gememoreerde besluit tot beperking van de indexering van de tweede belastingschijf,
waardoor een geleidelijke fiscalisering van de lasten ontstaat. Het aandeel
van de AOW-lasten dat in 2040 uit belastingen wordt betaald zal daardoor hoger
uitkomen. Dit leidt tot een andere verdeling van de lasten tussen premiebetalers
enerzijds en belastingbetalers anderzijds. De CPB-notitie van 13 januari 2010 geeft inzicht in hoe deze beide maatregelen
neerslaan bij verschillende groepen.
 
 De leden van de fracties van CDA, ChristenUnie, VVD, D66, SP en PVV hebben
vragen gesteld over de levensverwachting, gezonde levensverwachting, verschillen
in levensverwachting tussen bevolkingsgroepen en de mogelijkheid om de AOW-leeftijd
te koppelen aan de ontwikkeling van de levensverwachting.
 Levensverwachting
 De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan aangeven hoe de
levensverwachting bij geboorte en de levensverwachting bij de leeftijd van
65 jaar zich hebben ontwikkeld sinds de introductie van de AOW en hoe deze
zich in de toekomst zal ontwikkelen. De leden van de SP-fractie constateren
dat de levensverwachting van een 65-jarige sinds de invoering van de AOW in
1957 met vier jaar is toegenomen en stellen dat door de verhoging van de AOW-leeftijd
deze extra tijd voor de helft ongedaan wordt gemaakt. Zij vragen of de regering
het een wenselijke ontwikkeling acht dat het aantal mensen dat (gezond) de
pensioenleeftijd haalt, door de verhoging naar 67 jaar zal afnemen. De leden
van de SP-fractie vragen ook hoeveel mensen overlijden tussen 65 jaar en 67
jaar. De leden van de PVV-fractie vragen of de regering heeft gekeken naar
de toegenomen levensverwachting in verhouding tot het aantal gezonde jaren
dat men leeft. Deze leden vragen tevens welke conclusie de regering hieruit
trekt.
 
 Tabel 1 laat de ontwikkeling zien van de levensverwachting in jaren sinds
1957, evenals de verwachte ontwikkeling van de levensverwachting tot en met
2040.
 Tabel 1: ontwikkeling levensverwachting in jaren (bron:
CBS)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Mannen
 Vrouwen
 
 
 
 
 Levensverwachting bij geboorte
 1957
 71,4
 74,6
 
 
 
 2010
 78,7
 82,6 
 
 
 
 2040
 82,3
 84,8
 
 
 
 
 
 
 
 
 Resterende levensverwachting bij 65 jaar
 1957
 14,5
 15,7 
 
 
 
 2010
 17,9
 21,1
 
 
 
 2040
 20,5
 22,6
 
 
 
 
 
 Zoals uit de tabel blijkt is de resterende levensverwachting bij 65 jaar
sinds de start van de AOW in 1957 opgelopen met ongeveer een kwart tot gemiddeld
circa negentien jaar. Deze stijging gedurende de afgelopen vijftig jaar geeft
voldoende ruimte voor een verhoging van de AOW-leeftijd met twee jaar, te
meer daar ook de komende jaren de gemiddelde levensverwachting blijft stijgen.
 
 Uiteraard wenst ook de regering dat zoveel mogelijk mensen (gezond) de
AOW-leeftijd halen. De stijging van de levensverwachting draagt daaraan bij.
Volgens het CBS stierven in 2008 in Nederland 1 824 personen op de leeftijd
van 65 jaar en 1 761 personen op de leeftijd van 66 jaar. Dat was respectievelijk
10,9 promille en 11,9 promille van de bevolking van die leeftijd. Ter vergelijking:
in 1957 stierf ongeveer 20 promille van de bevolking van 65 en 66 jaar.
 
 De regering heeft niet alleen gekeken naar de levensverwachting, maar
ook naar de gezonde levensverwachting. Het CBS hanteert hiervoor drie indicatoren.
Twee daarvan, de levenverwachting in als goed ervaren gezondheid en de levensverwachting
zonder lichamelijke beperkingen, zijn de afgelopen decennia toegenomen. De
derde indicator, de levensverwachting zonder chronische ziektes, is daarentegen
afgenomen. Onderstaande tabel geeft de ontwikkeling van deze indicatoren weer.
 Tabel 2: ontwikkeling gezonde levensverwachting bij 65
jaar in jaren (bron: CBS)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 In als goed ervaren gezondheid
 Zonder lichamelijke beperkingen
 Zonder chronische ziektes
 
 
 
 
 
 Man
 Vrouw
 Man
 Vrouw
 Man
 Vrouw
 
 
 1981
 9
 11
 10
 8
 6
 7
 
 
 2007
 11
 12
 13
 12
 4
 4
 
 
 
 
 
 Het CBS concludeert uit deze cijfers dat mensen ondanks chronische ziektes
kennelijk vaker in staat zijn om zonder lichamelijke beperkingen te leven.
Het toegenomen gebruik van hulpmiddelen en betere chirurgische mogelijkheden
spelen hierbij mogelijk een rol. De toename van het aantal jaren met chronische
ziektes kan worden verklaard door eerdere diagnose en betere behandelingsmethoden.
 Verschillen in levensverwachting
 De leden van de SP-fractie vragen de regering naar de verschillen in levensverwachting
uitgesplitst naar opleidingsniveau en geslacht. Ook vragen zij of het juist
is dat de levensverwachting van een werknemer in de sociale werkvoorziening
gemiddeld 30% lager is dan de levensverwachting van een gemiddelde
werknemer, en welke conclusie de regering verbindt aan dit feit. De leden
van de SP-fractie vragen ook of het juist is dat verplicht langer doorwerken
het verschil in aantal gezonde jaren waarin van de AOW en het pensioen kan
worden genoten tussen mensen met een hoge en mensen met een lage levensverwachting
wordt vergroot. Ten slotte willen de leden van de SP-fractie weten of de regering
van mening is dat het wetsvoorstel voldoende rekening houdt met verschillen
in levensverwachting. De leden van de PVV-fractie vragen of het wetsvoorstel
de laagopgeleiden onevenredig hard raakt, omdat hun levensverwachting sinds
1957 nauwelijks is toegenomen en omdat zij minder aanvullend pensioen hebben
en dus qua inkomen veel afhankelijker zijn van de AOW.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen de regering een reactie te geven op
de stelling van professor Klinkhamer tijdens de hoorzitting in de Tweede Kamer
van 21 januari 2010 dat stoppen met werken aantoonbaar slechter is voor
de gezondheid, vooral als gevolg van welvaartsziektes, en dat dit juist ook
de lage inkomensgroepen treft. Verder vragen deze leden of de regering de
verschillen in levensverwachting tussen inkomensgroepen accepteert als een
voldongen feit, of dat de regering mogelijkheden ziet om deze verschillen
te verkleinen.
 
 Tabel 3 geeft inzicht in de levensverwachting bij geboorte en de resterende
levensverwachting op de leeftijd van 65 jaar, uitgesplitst naar geslacht en
opleidingsniveau.
 Tabel 3: levensverwachting in jaren naar opleidingsniveau,
1997–2005 (bron: CBS)
 
 
 
 
 
 
 
 
 Levensverwachting
 Opleiding
 Mannen
 Vrouwen 
 
 
 
 
 Bij geboorte
 Basisonderwijs
 72,2
 78,1 
 
 
 
 VMBO
 74,6
 81,1
 
 
 
 Havo, vwo, mbo
 77,1
 83,7 
 
 
 
 HBO, Universiteit
 79,1
 83,8 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Resterend bij 65 jaar
 Basisonderwijs
 13,9
 18,2 
 
 
 
 VMBO
 15,0
 20,1
 
 
 
 Havo, vwo, mbo
 16,3
 21,8 
 
 
 
 HBO, Universiteit
 17,5
 21,4
 
 
 
 
 
 In antwoord op de vraag van de SP-fractie of de levensverwachting van
een werknemer in de sociale werkvoorziening gemiddeld 30% lager is
dan de levensverwachting van een gemiddelde werknemer, en welke conclusie
de regering hieraan verbindt, merkt de regering op dat zij geen beschikking
heeft over specifieke gegevens over de levensverwachting van deze specifieke
werknemers. Zij kan de stelling van de leden van de SP-fractie op dit punt
niet verifiëren en er daarom ook geen conclusie aan verbinden.
 Tevens vragen deze leden of de levensverwachting van mensen met lage inkomens
lager is dan die van mensen met hoge inkomens. Uit cijfers van het Centraal
Bureau voor de Statistiek blijkt dat dit inderdaad het geval is.
 Net als de leden van de verschillende fracties vindt de regering het belangrijk
om de (gezonde) levensverwachting van de totale bevolking te verhogen. De
regering verwacht dat er een potentieel grote gezondheidswinst valt te behalen
bij groepen met een lage opleiding. De regering wijst in dit kader op het
beleidsplan voor de aanpak van sociaal-economische gezondheidsverschillen,
dat de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in december 2008 aan
uw Kamer heeft aangeboden (Kamerstukken II 2008/09, 22 894 nr. 209).
 Verder merkt de regering in antwoord op de vragen van de VVD-fractie op
dat als de stelling van professor Klinkhamer waar is, juist de lagere inkomensgroepen
baat hebben bij langer doorwerken.
 Koppeling AOW-leeftijd aan ontwikkeling levensverwachting
 De fractieleden van de ChristenUnie wijzen erop dat de resterende levensverwachting
bij 65 jaar naar verwachting met twee jaar stijgt tussen 2010 en 2040. Deze
leden vragen de regering hoe groot de houdbaarheidswinst zou zijn als de stijging
van de AOW-leeftijd zou worden gekoppeld aan de stijging van de levensverwachting.
De leden van de D66-fractie vragen waarom de regering er niet voor heeft gekozen
om de AOW-leeftijd te koppelen aan de levensverwachting, terwijl de regering
al heeft aangegeven het onvermijdelijk te achten dat de AOW-leeftijd opnieuw
zal moeten worden aangepast indien de levensverwachting verder stijgt. Kan
de regering hier dan niet beter op anticiperen, vragen deze leden. De leden
van de D66-fractie wijzen er daarbij op dat in andere landen het basispensioen
is gekoppeld aan de levensverwachting en vragen welke bezwaren de regering
ziet ten opzichte van andere landen. Verder vragen deze leden de regering
om nader in te gaan op de vraag van de Raad van State of de voorgestelde leeftijdsverhoging
voor een ruime periode voldoende zal zijn om het AOW-stelsel te continueren.
 
 De AOW-leeftijd koppelen aan de stijging van de levensverwachting impliceert
dat er vanaf het moment van koppeling geen verder houdbaarheidsverlies plaatsvindt,
maar ook dat er geen houdbaarheidswinst is omdat men niet inloopt op de inmiddels
ontstane groei. Koppeling aan de ontwikkeling van de levensverwachting betekent
ook dat iedereen pas bij het naderen van de pensioenleeftijd zekerheid krijgt
over het precieze tijdstip. Dit is ongewenst. De regering heeft hier dan ook
niet voor gekozen.
 
 Volgens de meest recente bevolkingsprognose van het CBS zal de resterende
levensverwachting van een 65-jarige tot 2040 met twee jaar stijgen. In 2050
ligt de levensverwachting bij 65 nog een half jaar hoger. De houdbaarheidswinst
bij koppeling van de AOW-leeftijd aan de levensverwachting is afhankelijk
van de vormgeving. Bij onmiddellijke ingang van de koppeling wordt in 2040
een AOW-leeftijd van 67 jaar bereikt. Dat is vijftien jaar later dan in het
voorstel van de regering. In eerste instantie treedt dus een houdbaarheidsverlies
op ten opzichte van het wetsvoorstel. Echter, omdat de levensverwachting na
2040 verder stijgt, zal op de zeer lange termijn sprake zijn van extra houdbaarheidswinst.
Hierbij is overigens een 1-op-1 doorvertaling van de stijging verondersteld.
Dit is in de meeste landen niet gebruikelijk.
 
 De regering acht het denkbaar dat in de toekomst de AOW-leeftijd opnieuw
zal worden aangepast als de levensverwachting én de gezonde levensverwachting
blijven stijgen. Op dit moment is het echter nog te vroeg om daar conclusies
over te trekken.
 
 De leden van de fracties van de PVV, de VVD, de SP en D66 vragen om een
onderbouwing van de houdbaarheidseffecten van de verhoging van de AOW-leeftijd
en het flankerend beleid. De leden van de fracties van de PVV en de SP vragen
of de extra inkomsten uit de belastingen op de tweede pijler voldoende zijn
om de toenemende uitgaven aan de AOW te dekken. De leden van de VVD-fractie
vragen of verhoging van de AOW-leeftijd het houdbaarheidstekort voor een ruime
periode oplost, wat het effect van een sneller invoeringspad is en of de maatregel
voldoende verankerd is. De leden van de fracties van D66 en de PVV vragen
inzicht in de ontwikkeling van de inkomsten uit AOW-premies en uitgaven aan
AOW. De leden van de PVV-fractie vragen of de AOW-leeftijd weer omlaag kan
als de houdbaarheidstekorten zijn opgelost.
 
 De leden van de D66-fractie vragen of de regering inzicht kan bieden in
de ontwikkeling van de kosten van de AOW en de inkomsten vanuit de AOW-premies
en of de regering deze ontwikkeling kan kwantificeren. De leden van de PVV-fractie
constateren dat er al jaren wordt aangegeven dat de AOW-premie te weinig is
om de lopende AOW-pensioenen te betalen en vragen of het klopt dat er wel
degelijk een overschot is indien met deze AOW-premie niet diverse heffingskortingen
in box I van de inkomstenbelasting zouden worden gefinancierd. Ook vragen
deze leden om aan te geven hoe de AOW premie-inkomsten zich verhouden tot
de AOW-uitgaven en hoe dit zich sinds 1957 (aanvangsjaar) heeft ontwikkeld
en in de toekomst op basis van hetzelfde rekenmodel zal ontwikkelen. Deze
leden constateren dat het verhogen van de AOW-leeftijd een maatregel is die
genomen moet worden om de financiën van de toekomst veilig te stellen
en vragen hoeveel jaar er nodig is om dit beoogde doel te bereiken. Ook vragen
deze leden of na het behalen van dit beoogde doel de AOW-leeftijd weer wordt
verlaagd. Tenslotte vragen deze leden of de AOW-leeftijd ook wordt verlaagd
als het aantal jaar dat een gemiddeld mens leeft weer gedaald is.
 
 Als gevolg van de vergrijzing zullen de kosten van de AOW met ruim 4%
BBP stijgen.
 De kosten van de vergrijzing houden echter niet op bij de AOW. Ook de
zorgkosten stijgen bijvoorbeeld met ruim 4% BBP, deels onder invloed
van de vergrijzing. Als ook alle kleinere plussen en minnen van de overheidsfinanciën
voor de toekomst worden meegeteld – dus inclusief de ontwikkeling van
de belastinginkomsten, de sociale zekerheidsuitgaven, de aardgasbaten, etcetera –
dan resteert een houdbaarheidstekort, dat in 2007 door het CPB werd geschat
op 2,2%. In mei 2010 komt het CPB met een nieuwe schatting. De regering
houdt er rekening mee dat het houdbaarheidstekort mede als gevolg van de crisis
verslechterd is. Zo schatte de Europese Commissie (EC), op basis van haar
eigen berekeningsmethode, het houdbaarheidstekort van Nederland onlangs in
op 6,9%. Dit correspondeert met een bedrag van rond de € 40
miljard per jaar. De AOW-maatregel zal daarom niet voldoende zijn om het houdbaarheidstekort
op te lossen.
 
 Voorliggend wetsvoorstel levert zoals verwacht 0,7% BBP op. Het
CPB heeft dit onlangs weer bevestigd. Dit is inclusief de mogelijkheid voor
een flexibele AOW en de overbruggingsuitkering, maar totdat deze verder zijn
uitgewerkt, nog zonder meenemen van het duurzaam inzetbaarheidsbeleid en de
zware beroepenregeling. Een versnelde invoering zou slechts een relatief beperkte
extra houdbaarheidswinst opleveren. Daarom heeft het kabinet gekozen voor
een ruime voorbereidingstijd voor werkgevers en werknemers. Daarmee is volgens
de CPB-definitie de maatregel niet verankerd, maar een directe en volledige
invoering zal vergaande consequenties hebben voor de arbeidsmarkt. De regering
wil werkgevers en werknemers een ruime voorbereidingstijd gunnen.
 
 Onderstaande tabel laat zien hoe de houdbaarheidswinst is opgebouwd.
 
 
 
 
 
 
 
 Lagere AOW-uitgaven
 +
 0,7%
 
 
 Hogere uitgaven aan andere sociale zekerheidsregelingen
 –
 0,2% 
 
 
 Hogere belastinginkomsten door verhoging pensioenleeftijd
 +
 0,2% 
 
 
 Hogere box-3 opbrengst
 +
 0,2% 
 
 
 Lagere opbrengst indirecte belastingen
 –
 0,2% 
 
 
 Werkgelegenheidseffect
 +
 0,2%
 
 
 Invoerpad
 –
 0,1%
 
 
 
 
 
 
 
 Saldo1
 +
 0,7%
 
 
 
 
 
 1 Alle bedragen zijn afgerond op één cijfer
achter de komma. Het totale effect valt door afrondingsverschillen een tiende
procentpunt lager uit dan de optelling van de afzonderlijke afgeronde bedragen.
 
 Het niveau van de AOW-premie is in 1997 gemaximeerd op 17,9%. Tot
dan volstonden de opbrengsten uit AOW-premies om de kosten van de AOW te dekken.
Om een voortdurende stijging van de AOW-premie te voorkomen, wordt sinds 1997
het deel van de AOW-kosten dat niet uit de AOW-premies wordt gedekt, uit belastingmiddelen
aangevuld. Inmiddels dekken de AOW-premies nog maar twee derde van de AOW-kosten
en wordt een derde uit belastingen betaald. In 2040 zal meer dan de helft
van de AOW-kosten uit belastingmiddelen betaald worden.
 
 De AOW-uitgaven voor het jaar 2009 ten bedrage van bijna 29 miljard worden
gefinancierd uit premies en rijksbijdragen, zodanig dat er geen tekort of
overschot in het fonds aanwezig is. De exploitatie van het AOW-fonds voor
2009 ziet er als volgt uit.
 Exploitatie AOW-fonds 2009; in miljarden euro’s
 
 
 
 
 
 
 
 2009 
 
 
 
 
 AOW-premie
 19,0
 
 
 Rijksbijdrage
 9,9 
 
 
 Totale inkomsten
 28,9
 
 
 
 
 
 
 Uitkeringen
 28,8 
 
 
 uitvoeringkosten
 0,1 
 
 
 totale uitgaven
 28,9
 
 
 
 
 
 De AOW-premie wordt geïntegreerd geheven met de belastingen en de
Algemene nabestaandenwet- en Algemene wet bijzondere ziektekosten-premie.
De oorspronkelijke opbrengst van de AOW-premie bedraagt ruim 35 miljard waarop
het aandeel van de AOW in de heffingkortingen ten bedrage van ruim 16 miljard
in mindering is gebracht. Per saldo bedraagt de opbrengst AOW-premie dus 19
miljard (zie bovenstaande tabel). Sinds 1990 is namelijk bepaald dat de kosten
voor de heffingskortingen naar rato van het tarief in de eerste schijf in
mindering worden gebracht op de te onderscheiden heffingen van de geïntegreerde
heffing. Deze kosten voor de heffingskortingen worden voor een deel gecompenseerd
door een rijksbijdrage; de bijdrage in de kosten voor de heffingskortingen
(BIKK).
 Het aandeel van de AOW in de heffingskortingen ten laste brengen van de
belastingen – zoals de leden van de PVV-fractie voorstellen –
doet niets om de vergrijzingsproblematiek aan te pakken. De overheidsfinanciën
en in bijzonder de houdbaarheidsproblematiek veranderen niet. Dit voorstel
zou een puur boekhoudkundige operatie zijn.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen hoe de regering staat tegenover een
mogelijke inkomensgrens voor de AOW.
 
 De regering onderschrijft het karakter van de volksverzekering. Dat betekent
dat iedereen vanaf de pensioengerechtigde leeftijd hetzelfde inkomen ontvangt,
ongeacht of men wel of niet gewerkt heeft, inkomen of vermogen heeft. Wanneer
de hoogte van de uitkering of het moment van ingang van de uitkering mede
afhankelijk is van een inkomensgrens wordt ingeboet op het volksverzekeringskarakter
van de AOW. In de voorstellen is dan ook geen inkomensgrens in de AOW opgenomen.
 4. Verhoging AOW-leeftijd
 De leden van de fracties van het CDA en de PVV vragen naar de gevolgen
van het wetsvoorstel voor de Fiscale Oudedagsreserve (FOR).
 
 In de brief van de minister en staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
van 8 december 2009 over de verhoging van de AOW-leeftijd geeft de regering aan dat de verhoging van die leeftijdsgrenzen in
andere wetten die zijn ontleend aan de AOW-leeftijd of die samenhangen met
de AOW-leeftijd door middel van een aparte aanpassingswet geregeld zullen
worden. De FOR wordt ook in deze brief genoemd. In dit kader zullen de voorwaarden
die gelden voor de FOR in lijn worden gebracht met de verhoogde pensioenleeftijd.
Zo speelt bij bij de voorwaarden voor toevoegingen en – in mindere mate –
afnemingen van de oudedagsreserve de 65-jarige leeftijd namelijk een belangrijke
rol. In de aanpassingswet zal daarom de leeftijdgrens worden aangepast aan
de AOW-leeftijd van 67 jaar.
 
 De leden van de CDA-fractie constateren dat de leeftijd waarbij de opbouw
van rechten begint omhoog gaat van 15 jaar naar 17 jaar. Echter, AOW-premie
wordt ook geheven over het inkomen van 15- en 16-jarigen. Zij betalen dus
wel AOW-premie, maar bouwen geen AOW-rechten op. En mensen die in het verleden
op hun 16e gewerkt hebben, hebben toen wel betaald, maar krijgen daarvoor
nu geen rechten. De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering denkt
over dit probleem en welke oplossing zij ziet. Deze leden vragen of de regering
het acceptabel vindt dat een groep mensen wel premie betaalt, maar geen rechten
opbouwt. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wat voor effect het opschuiven
van de opbouwleeftijd heeft op de bedragen die mensen, die zich vrijwillig
bijverzekerd hebben in verband met een tijdelijk verblijf in het buitenland,
betaald hebben.
 
 In de systematiek van de AOW staan het betalen van premie en de opbouw
van rechten los van elkaar. Men bouwt AOW-rechten op als men ingezetene is
dan wel, indien men geen ingezetene is, als men in Nederland loonbelasting
betaalt. Dit heeft enerzijds tot gevolg dat men rechten kan opbouwen, zonder
dat er gelijktijdig premie wordt betaald, zoals bij niet werkende echtgenoten,
en anderzijds dat er premie wordt betaald, zonder dat er rechten worden opgebouwd,
zoals na de verhoging van de AOW-leeftijd ten aanzien van 15- en 16-jarigen
het geval zal zijn. Dit uitgangspunt geldt ook voor mensen die tijdelijk naar
het buitenland gaan. Zij kunnen de verzekering voor de AOW vrijwillig voortzetten.
Hierdoor wordt hun opbouw voor de AOW gecontinueerd.
 De regering ziet dit niet als een probleem, maar als een logisch gevolg
van de wijze waarop de AOW en de financiering daarvan thans is vormgegeven.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vragen welke maatregel de regering
gaat nemen, om mensen die na hun vijftiende jaar zich hebben gevestigd in
het buitenland en niet meer terugkeren naar Nederland voor hun AOW-leeftijd,
tegemoet te komen. Immers, deze categorie loopt 4% opbouw mis.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie constateren terecht dat mensen die
na hun 15e en voor hun 65e blijvend zijn geëmigreerd naar het buitenland
vergeleken met de huidige situatie twee jaar AOW-opbouw missen. De regering
is niet van mening dat het nodig is voor deze groep aanvullende maatregelen
te nemen. De reden hiervoor is dat mensen die blijvend naar het buitenland
zijn vertrokken en personen die in Nederland blijven wonen voor de opbouwperiode
gelijk behandeld dienen te worden. Voor allen geldt dat twee opbouwjaren vervallen.
Daarnaast is overwogen dat het vooraf niet te zeggen is of het opschuiven
van de opbouwperiode voor- of nadelig is voor mensen die zich blijvend in
het buitenland hebben gevestigd. Dit is namelijk afhankelijk van het pensioenstelsel
van het land waar men heen gaat en van de wijze waarop de pensioenrechten
daar worden opgebouwd. Ter illustratie: vertrekt men naar een land waar de
pensioenleeftijd ook op 67 ligt (en wordt daar ook opgebouwd tussen 65–67),
dan verkeert men in dezelfde positie als dat men in Nederland gebleven was.
Gaat men naar een land waar de pensioenleeftijd op 65 ligt, dan bestaat altijd
de mogelijkheid terug te keren naar Nederland om zodoende alsnog de opbouw
te realiseren. Gaat iemand naar een land waar de pensioenleeftijd hoger is
dan 67, dan heeft diegene zelfs een voordeel, omdat de pensioenopbouw langer
doorloopt dan in Nederland. De regering verwacht dat de komende jaren steeds
meer Europese landen hun pensioengerechtigde leeftijd gaan verhogen.
 
 De leden van de SP-fractie vragen waarom opname uit de levensloopregeling
onmogelijk wordt gemaakt als de werknemer in aanmerking komt voor uittreding
op 65 vanwege de zware beroepenregeling. Bovendien vragen de leden van de
SP-fractie ten koste van welke regeling een eventuele samenloopbepaling gaat.
 
 Een van de speerpunten van het kabinetsbeleid is het verhogen van de arbeidsparticipatie.
Onderdeel hiervan is het verhogen van de AOW-leeftijd naar 67 jaar. Om ervoor
te zorgen dat verhoging van de AOW-leeftijd ook resulteert in langer doorwerken,
wordt samenloop tussen de compensatie voor zware beroepen en de levensloopregeling
beperkt.
 Wanneer de levensloopregeling ingezet zou worden voor vervroegde uittreding, én
de zware beroepenregeling van toepassing zou zijn, dan zou de werknemer vijf
jaar voor de pensioenleeftijd uit kunnen treden. Dit draagt niet bij aan het
verhogen van de arbeidsparticipatie. De vraag op welke manier de beperking
van de samenloop wordt vormgegeven, heeft de regering nog niet beantwoord.
Hierover wordt uw Kamer bij de nadere uitwerking van de regeling geïnformeerd.
 
 De leden van de SP-fractie stellen een aantal vragen over de actuariële
korting bij het eerder laten ingaan van het AOW-pensioen. Zij willen weten
per welke periode en door wie de levensverwachting wordt vastgesteld. De leden
vragen of deze benadering leidt tot volstrekte onzekerheid over de hoogte
van het AOW-pensioen bij 65, 66 en 67 jaar. Zij vragen ook of de regering
voornemens is om een eventuele stijging van de levensverwachting een op een
door te berekenen. Ten slotte vragen zij of bij de actuariële korting
een maximaal kortingspercentage is overwogen.
 
 Zoals blijkt uit het voorontwerp van wet mogelijkheid
vervroeging ingangsdatum ouderdomspensioen wil de regering met het
actuariële kortingspercentage zoveel mogelijk aansluiten bij de percentages
die pensioenfondsen hanteren voor het eerder laten ingaan van het aanvullend
pensioen met dien verstande dat het eerder laten ingaan van het AOW-pensioen
in beginsel niet (veel) onaantrekkelijker mag zijn dan het eerder laten ingaan
van het aanvullend pensioen. Het ligt dan ook voor de hand om aan te sluiten
bij een pensioenfonds (of een groep pensioenfondsen) die een relatief lage
actuariële korting rekent. De verwachting is op dit moment
dat de actuariële korting bij het twee jaar eerder laten ingaan van het
AOW-pensioen 13,4% zal bedragen.
 
 Hoe deze aansluiting precies vorm krijgt zal nog nader worden uitgewerkt.
Een mogelijke denkrichting daarbij is dat periodiek het (gewogen) gemiddelde
wordt berekend van de kortingspercentages van een beperkt aantal grote pensioenfondsen.
 
 Bij het vaststellen van hun actuariële korting houden pensioenfondsen
rekening met de ontwikkeling van de levensverwachting. Naarmate de levensverwachting
toeneemt, nemen de kortingspercentages (ceteris paribus) af. Het actuariële
kortingspercentage dat wordt toegepast bij het eerder laten ingaan van het
AOW-pensioen zal deze geleidelijke ontwikkeling volgen. De regering verwacht
dan ook niet dat er grote onzekerheid zal ontstaan over de hoogte van het
AOW-pensioen. Omdat de actuariële korting naar verwachting in de loop
van de tijd zal dalen, ziet de regering geen reden een maximaal kortingspercentage
in te stellen.
 
 De leden van de SP-fractie zijn van mening dat het eerder stoppen in de
voorgestelde regeling slechts voor mensen met voldoende financiële middelen
mogelijk is, indien aan de voorwaarden is voldaan. Deze leden constateren
dat de regeling in de toekomst nog meer het karakter van een regeling voor
de beter gesitueerde zal worden. Deze leden vragen of de regering uiteen kan
zetten waarom dit in overeenstemming is met de grondgedachten van de invoering
van de AOW in 1957. Deze leden vragen of dat de bedoeling is en of de regeling
niet juist bedoeld was voor hen die een zwaar beroep en dus vaak een laag
inkomen hebben. Verder vragen deze leden of mensen die gebruik zullen en kunnen
maken van de uitzondering meestal mensen zullen zijn met een zwaar beroep.
 
 Allereerst wil de regering erop wijzen dat de AOW ook na de beoogde wijzigingen
zijn karakter als volkverzekering behoudt. De regering is van mening dat geen
afbreuk wordt gedaan aan de doelstelling van de AOW. De AOW blijft zoals hij
nu is, zij het met een leeftijdsverhoging. Er blijft een minimuminkomensvoorziening
voor iedere ingezetene, ongeacht inkomen, vermogen of gewerkte jaren. Daarbij
komt een mogelijkheid waarvan degenen die aan de gestelde eisen voldoen, op
basis van vrijwilligheid gebruik kunnen maken. Deze mogelijkheid is bedoeld
als uitzondering op de hoofdregel van AOW-pensioen bij 67 jaar, specifiek
voor mensen die lang gewerkt hebben omdat zij vroeg met werken zijn begonnen.
Deze mensen kunnen alsnog het AOW-pensioen op 65- of 66-jarige leeftijd
laten ingaan. Op de hoogte van het AOW-pensioen wordt dan een actuariële
korting toegepast die compenseert voor de extra uitkeringsjaren en het rentevoordeel
voor de ontvanger. Zodoende ontvangt iedereen in beginsel over de resterende
levensloop eenzelfde bedrag aan AOW-pensioen. Het is niet de bedoeling dat
het vrijwillig naar voren halen van het AOW-pensioen leidt tot een beroep
op de Wet werk en bijstand. Dat zou in strijd zijn met de doelstelling van
de AOW, te weten het bieden van een minimuminkomensvoorziening voor ouderen.
Daarom stelt de regering een minimale eis aan het structurele inkomen in verband
met arbeid, waarover men kan beschikken vanaf het moment dat het AOW-pensioen
eerder ingaat. Deze minimumeis behelst dat diegene een structureel inkomen
(inclusief het eerder ingaande ouderdomspensioen) heeft dat hoger is dan 74%
van het wettelijk minimumloon (inclusief vakantiebijslag). Het komt de regering
voor dat ook mensen met een relatief laag inkomen aan deze minimumeis kunnen
voldoen. Om het voor lagere inkomens financieel toegankelijker te maken het
AOW-pensioen eerder te laten ingaan, zal de regering overigens een aanvullende
inkomensafhankelijke arbeidskorting introduceren voor mensen tussen 62 en
64 jaar.
 
 De leden van de SP-fractie vragen voor hoeveel procent van de mensen flexibilisering
een mogelijkheid is.
 
 Flexibilisering is bedoeld voor mensen die langdurig substantiële
arbeid hebben verricht. Dit is vertaald in een eis van 42 jaren arbeidsverleden
van minimaal 1225 uur per jaar en het tenminste minimum inkomen verdienen.
Daarnaast moet men minimaal de laatste vijf jaar tot aan de leeftijd van 65
jaar werkzaam zijn. Om te voorkomen dat mensen aangewezen raken op de bijstand
geldt tevens een eis ten aanzien van het aanvullende inkomen. Het CPB geeft
aan dat deze eisen impliceren dat minder dan 5% van de ouderen voor
een flexibele AOW in aanmerking zullen komen.
 
 De leden van de VVD-fractie vragen de regering in te gaan op de stelling
van de Raad van State dat zij die geboren zijn voor 1 januari 1955 worden
ontzien, en dat dit tegenstrijdig lijkt aan de wens om de arbeidsparticipatie
van ouderen te bevorderen. Ook de leden van de D66-fractie vragen waarom de
knip bij 55 jaar is gelegd.
 
 De Raad van State merkt in zijn advies op dat door de gekozen invoeringstermijn
een relatief grote categorie ouderen – zij die geboren zijn voor 1 januari
1955 – wordt ontzien, doordat zij nog aanspraak behoudt op AOW op de
leeftijd van 65 jaar. De Raad merkt voorts op dat het wetsvoorstel ervan uitgaat
dat doorwerken tot de pensioengerechtigde leeftijd door ieder die daartoe
in staat is – weer – normaal zal moeten worden. Een zo lange gewenningsperiode
als voorzien – tien jaar na nu roept de vraag op of zij die geboren
zijn voor 1 januari 1955 eigenlijk als «afgeschreven» worden
beschouwd, zodat zij niet behoeven te worden geraakt door de cultuuromslag
die het beleid gericht op doorwerken veronderstelt. De Raad is van mening
dat het tegenstrijdig lijkt om de arbeidsparticipatie ook van ouderen te willen
bevorderen, terwijl tegelijk het hiervoor bedoelde cohort wordt ontzien.
 
 De regering is van mening dat hier geen sprake is van een tegenstrijdigheid.
Bevordering van de arbeidsparticipatie is van belang, ook voor werknemers
die geboren zijn voor 1 januari 1955. Tegelijkertijd laat de recente
studie van het CPB Rethinking Retirement zien dat de arbeidsmarktpositie van
ouderen die een nieuwe baan zoeken op dit moment slecht is. De commissie Arbeidsparticipatie
wees in 2008 ook op dit punt.
 De overgangstermijn tot 2020 schept de ruimte om de arbeidsmarkt van oudere
werknemers te verbeteren. De regering heeft al verschillende maatregelen ingezet
gericht op verbeteren van de arbeidsparticipatie van ouderen. Het gaat onder
meer om de premiekortingen voor werkgevers om oudere werknemers in dienst
te nemen of te houden en de doorwerkbonus voor werknemers. Naast de doorwerkbonus
is er ook de al langer bestaande arbeidskorting voor werknemers van 57 jaar
en ouder. De regering heeft de beleidsvoornemens op dit punt geschetst in
de notitie Arbeidsparticipatie ouderen (Kamerstukken II 2009/10, 32 163,
nr. 13). Daarnaast is duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers onderdeel
van de aanpak van de regering in de aanloop naar de AOW-leeftijdsverhoging.
Werkgevers en werknemers hebben gedurende de periode tot 2020 de tijd en de
plicht om een duurzaam inzetbaarheidsbeleid te voeren. Deze plicht komt zowel
bij werkgevers als werknemers te liggen. Het gaat daarbij niet alleen om goede
arbeidsomstandigheden, maar ook om tijdige om- en bijscholing. De inzet op
duurzame inzetbaarheid, waaronder her- en bijscholing, is een generieke en
gezamenlijke verplichting voor werkgevers en werknemers. Ook zij, die geboren
zijn voor 1 januari 1955, profiteren van die inzet. Ofschoon voor deze
groep de verhoging van de AOW-leeftijd niet geldt, is er geen sprake van dat
deze werknemers worden afgeschreven. Komende jaren is het streven
ook voor hen de participatie op de arbeidsmarkt te laten toenemen.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat de leeftijd waarop
de AOW-opbouw start wordt verhoogd naar 17 jaar, en dat dit betekent dat mensen
die zich later in Nederland hebben gevestigd geconfronteerd worden met een
lager kortingspercentage dan in de huidige situatie. Deze leden vragen wat
hiervan de financiële consequenties zijn en welk effect dit heeft op
de houdbaarheidsbijdrage.
 
 De regering bevestigt dat mensen die zich na de leeftijd van 15 jaar in
Nederland vestigen in de nieuwe situatie een lager kortingspercentage krijgen.
Daar staat tegenover dat mensen die voor de leeftijd van 67 jaar Nederland
verlaten geconfronteerd worden met een hoger kortingspercentage dan in de
huidige situatie.
 
 De leden van de fracties van D66, VVD en de PVV stellen vragen over de
invoering van de verhoging van de AOW-leeftijd. De leden van de fractie van
D66 zijn van mening dat de invoering van de AOW-leeftijd niet zorgvuldig genoeg
gebeurt door de harde «knip» die de regering legt tussen de verschillende
generaties. Zij vragen of de regering kan toelichten hoe dit te rijmen is
met zorgvuldigheid en oog voor menselijke maat.
 De leden van de D66-fractie vragen hoeveel voorbereidingstijd er minimaal
nodig is voor enkel het verhogen van de AOW-leeftijd. Deze leden merken op
dat in andere landen de AOW-leeftijd ook wordt verhoogd. Vaak in kleinere
stapjes. Zij vragen of de regering kan toelichten waarom er in deze landen
geen zwaarwegende uitvoeringsbezwaren zijn om een meer geleidelijke overgang
te kiezen. Welke andere factoren spelen in Nederland een rol ten opzichte
van deze landen om te kiezen voor een minder geleidelijke verhoging, aldus
deze leden. De leden van de PVV-fractie vragen naar de implementatietijd voor
het verhogen van de AOW-leeftijd. Zij vragen daarbij of eenzelfde implementatietijd
ook in andere landen gehanteerd wordt, en zo nee welke implementatietijd in
andere landen nodig was. Tevens vragen zij naar de implementatiekosten, zowel
structureel als eenmalig. Zij vragen naar de hoogte van deze kosten, waaruit
deze kosten betaald worden en hoe de regering tot dit bedrag gekomen is. Daarnaast
vragen deze leden waarom er is gekozen om de AOW-leeftijd te verhogen in twee
stappen.
 De leden van de SGP-fractie vragen hoe de regering verklaart dat landen
als de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland hebben gekozen
voor een meer geleidelijke verhoging van de pensioenleeftijd, die bovendien
eerder aanvangt en daarmee per saldo effectiever is. Zij vragen of regering
de mening van deze leden deelt dat een geleidelijker verhoging van 65 naar
67 jaar, te beginnen vanaf bijvoorbeeld 2015 zorgt voor een rechtvaardiger
en evenwichtiger lastenverdeling tussen de generaties.
 
 In de memorie van toelichting bij voorliggend wetsvoorstel en in het nader
rapport heeft de regering aangegeven de verhoging van de AOW-leeftijd zorgvuldig
te willen doorvoeren met oog voor de menselijke maat. De regering heeft daarom
gekozen voor een invoeringspad van twee stappen. In 2020 wordt de AOW-leeftijd
verhoogd naar 66, in 2025 gaat de AOW-leeftijd naar 67. Bij deze keuze spelen
verschillende overwegingen een rol. Dit is niet alleen een keuze gemaakt vanuit
uitvoeringstechnische motieven. Deze spelen wel mee, maar er zijn meer overwegingen
die een rol spelen. Voor de regering weegt zwaar dat van personen die thans
vlak voor het pensioen staan niet kan worden verwacht dat zij plotseling twee
jaar langer moeten werken. Ze hebben zich daarop niet kunnen voorbereiden,
en dat geldt des te meer voor mensen met zware beroepen. Het ontbreekt deze
groep aan tijd om deze maatregel via werk c.q. sparen gedeeltelijk te compenseren.
Niet alleen werknemers maar ook hun werkgevers hebben zich onvoldoende
kunnen voorbereiden. Werkgevers moeten hun personeelsbeleid kunnen aanpassen.
Bij de keuze van de regering wegen deze sociale aspecten mee. Te meer daar
een snellere invoering slechts beperkte houdbaarheidseffecten zal hebben.
 Een tweede overweging is de slechte arbeidsmarktpositie van oudere werknemers
op dit moment. Op dit punt is nog veel te winnen. De regering heeft de Tweede
Kamer in december 2009 geïnformeerd over de beleidsvoornemens op dit
punt (Kamerstukken II 2009/10, 32 163, nr. 13). De overgangsperiode
tot de eerste stap van de verhoging in 2020 biedt de mogelijkheid voor een
noodzakelijke verbetering van de arbeidsmarktpositie en arbeidsparticipatie
van oudere werknemers.
 Daarnaast spelen uitvoeringstechnische overwegingen een rol. Als de AOW-leeftijd
wordt gewijzigd, zullen ook de sociale zekerheid, de leeftijdsgrenzen in de
tarieven van de Inkomstenbelasting en andere wet- en regelgeving daarop moeten
worden aangepast. De wijze waarop deze leeftijdsgrens wordt verhoogd heeft
grote impact op de uitvoeringspraktijk. Verhoging van de AOW-leeftijd in kleine
geleidelijke stapjes zal leiden tot hogere uitvoeringskosten omdat voor elk
leeftijdscohort een andere AOW-leeftijdsgrens en dus een andere uitvoeringspraktijk
zal ontstaan. Voorts is van belang wat de effecten van het invoeringspad voor
burgers en bedrijven zijn. Voor burgers en bedrijven zal een geleidelijke
invoering minder transparant zijn. Niet onderschat moet worden dat deze complexiteit
zal leiden tot een toename van geschillen en processen in de sociale zekerheid
(en bijbehorende uitvoeringslast).
 
 Net als de AOW-leeftijd wordt ook de fiscale pensioenrichtleeftijd voor
aanvullende pensioenopbouw verhoogd naar 67 jaar. Een aanpassing van het fiscale
kader zal doorgaans tot een wijziging van een pensioenregeling leiden. Bij
aanvullende pensioenen is – onafhankelijk van het aantal stappen van
invoering voor de AOW-leeftijd – gekozen voor een aanpassing ineens
naar 67 jaar. Daarvoor zijn twee redenen. Allereerst werkt een verhoging van
de pensioenrichtleeftijd ineens slechts geleidelijk door naar de omvang van
de totale pensioenuitkering. Voorts zou een stapsgewijze inperking van het
fiscale kader tot aanzienlijke administratieve lasten leiden. De vertegenwoordigers
van de pensioensector lijken een aanpassing van het fiscale kader in één
keer te onderschrijven.
 
 De leden van de D66-fractie hebben vragen gesteld naar de invoeringskosten
van de verhoging van de AOW-leeftijd. Concreet vragen zij naar de invoeringskosten
bij de volgende invoeringstermijnen:
 – verhoging van de AOW-leeftijd in vier stappen van zes maanden;
 – verhoging van de AOW-leeftijd in acht stappen van drie maanden
 – verhoging van de AOW-leeftijd in twaalf stappen van twee maanden
 – verhoging van de AOW-leeftijd in vierentwintig stappen van een
maand.
 
 Het verhogen van de AOW-leeftijd brengt verschillende vormen van uitvoeringskosten
met zich mee voor verschillende organisaties: de Sociale Verzekeringsbank
(SVB) als uitvoeringsorganisatie van de AOW, het Uitvoeringsorgaan werknemersverzekeringen
(UWV) en gemeenten voor uitvoering van het stelsel van sociale zekerheid en
de belastingdienst voor fiscale aspecten.
 De uitvoeringskosten omvatten incidentele- en structurele kosten als gevolg
van de verhoging van de AOW-leeftijd. Incidentele kosten betreffen kosten
die samenhangen met de aanpassing van de AOW en het stelsel van sociale zekerheid.
Gedacht kan worden aan de aanpassing van systemen of de uitgaven aan goede
voorlichting. Structureel zijn de kosten die samenhangen met uitvoering van
nieuwe elementen in de wetgeving. Voorbeeld daarvan zijn de overbruggingsuitkering
of de mogelijkheid het AOW-pensioen vervroegd te laten ingaan.
 
 Een exacte inschatting van de uitvoeringskosten is op dit moment lastig
te maken. De aanpassing van de sociale zekerheid wordt uitgewerkt in de aanpassingswet.
Dit wetsvoorstel is op dit moment nog in voorbereiding. Wel kan vastgesteld
worden dat de structurele kosten voor uitvoering van de verhoging van de AOW-leeftijd
vergelijkbaar zijn in alle verschillende varianten van een invoeringspad.
In een variant met meer stappen die eerder begint worden de invoeringskosten
hoger en worden deze kosten naar voren gehaald.
 
 Voor wat betreft de incidentele kosten geldt dat hoe meer stappen de invoering
kent des te hoger de invoeringskosten zullen zijn. Met betrekking tot de eenmalige
kosten geldt dat deze vooral spelen voor de aanpassingen van de systemen en
de daaruit voortvloeiende activiteiten. Het moge duidelijk zijn dat een verhoging
van de AOW-leeftijd in een stap met twee jaar eenvoudiger – en dus goedkoper –
is om te verwerken in de systemen van de uitvoerders dan vierentwintig stappen
van een maand. Daarnaast betekent een verhoging in een stap dat alle procesbeschrijvingen,
instructies enzovoort slechts eenmaal hoeven te worden aangepast, waar dat
bij vierentwintig stappen even zo vaak moet gebeuren. Ook zal de uitvoering
bij vierentwintig stappen van een maand complexer en dus tijdrovender worden.
 
 De leden van de SGP-fractie wijzen op het voorstel van hoogleraar Kapelle.
Daarin wordt voorgesteld dat de AOW-leeftijd voor iedereen in één
keer naar 67 jaar gaat. Vervolgens krijgen werknemers een recht om het AOW-pensioen
kosteloos te vervroegen. Ieder jaar duurt dat vervroegingsrecht echter een
x termijn korter, zodat na verloop van tijd iedereen een AOW-gerechtigde leeftijd
heeft met de spilleeftijd van 67 jaar. Graag ontvangen de leden van de SGP-fractie –
los van de politiek in te vullen variabelen – een reactie van de regering
over de uitvoerbaarheid van het voorgestelde voorstel
 
 Het voorstel van de heer Kapelle impliceert dat de tweede pijler pensioenleeftijd
ineens naar 67 jaar gaat en dat de AOW-leeftijd in twaalf stappen van twee
maanden wordt opgehoogd naar 67 jaar. Het voorstel is uitvoerbaar, maar niet
beter uitvoerbaar dan het regeringsvoorstel. In het regeringsvoorstel wordt
de AOW-leeftijd in twee stappen van een jaar opgehoogd naar 67 jaar. Voor
de uitvoerbaarheid van de AOW, en van alle daarmee samenhangende publieke
regelingen als WIA, WW, WWB enzovoort, is het plan van de regering beter uitvoerbaar
omdat een beperkter aantal aanpassingen nodig is. Voor de tweede pijler pensioenen
geldt net als voor het regeringsvoorstel een goed uitvoerbare aanpassing ineens.
 5. Waarom tevens aanpassing van het Witteveenkader
en inperking van de premieruimte in de derde pijler?
 Door de leden van de fracties van het CDA, PvdA, ChristenUnie, de PVV
en D66 zijn diverse vragen gesteld over de bepaling en de gevolgen van het
door sociale partners eventueel af te sluiten convenant.
 De regering gaat ervan uit – mede gelet op de aanbevelingen die
zijn gedaan door de commissies Goudswaard en Frijns – dat sociale partners
het belang onderschrijven dat er afspraken worden gemaakt tot versterking
van de pensioenregelingen voor 2020 en dat de hierdoor vrijvallende middelen
worden ingezet tot versterking van het pensioenstelsel. De regering acht aanvullende
sturingsmiddelen en bijvoorbeeld het stellen van een deadline niet nodig.
Omdat de tussen werkgevers en werknemers te maken afspraak in de Stichting
van de Arbeid bij algemene maatregel van bestuur kan worden bekrachtigd kan
hieraan bindende werking wordt gegeven. De regering is het niet eens met het
standpunt van de CDA-fractie om een dergelijke algemene maatregel van bestuur
met een stuitende voorhang aan de Staten-Generaal voor te leggen.
De regering acht het van belang dat sociale partners tot de afspraken in de
bedoelde zin komen en vindt het niet juist als die afspraken via de procedure
van de stuitende voorhang voorwerp van politieke beoordeling worden.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen inzicht in de gevolgen die de aanpassing
van het Witteveenkader heeft voor de intergenerationele solidariteit binnen
een pensioenfonds. Deze leden vragen voorts of voor een standaard pensioenregeling
(middelloon) met een doorsneepremie kan worden aangegeven, hoeveel bijdrage
een deelnemer (en zijn werkgever) met een modaal inkomen van 21, 30, 40, 50
en 60 jaar moet betalen en hoeveel geld het pensioenfonds dient te reserveren
voor de toekomstige verplichtingen, die het aangaat, zowel voor de veranderingen,
als na de veranderingen. Tenslotte vragen deze leden hoe de impliciete intergenerationele
solidariteit wordt beoordeeld.
 
 In het algemeen slaat een verhoging van de pensioenleeftijd neer bij de
generaties die na 2020 met pensioen gaan, omdat hun pensioen in mindere mate
fiscaal gefaciliteerd wordt. Hier staat tegenover dat deze facilitering ook
niet meer gefinancierd hoeft te worden uit de algemene middelen. Anderzijds
treft een beslissing om de indexatie niet volledig te laten plaatsvinden oudere
actieve werknemers en gepensioneerden relatief zwaarder.
 Het beoordelen van de intergenerationele solidariteit is bij pensioenfondsen
een veelvuldig voorkomende zaak. Die letten er daarbij ook op in hoeverre
thans oudere werknemers en gepensioneerden in het verleden als jongere actieven
hebben meebetaald aan de regeling voor de toen oudere actieve werknemers en
gepensioneerden. De factoren die meetellen zijn dus veelal individueel en
niet te kwantificeren. Het is aan sociale partners om al die belangen op evenwichtige
wijze te behartigen, waarbij de precieze uitwerking en de daarbij te maken
keuzen per pensioenfonds zullen verschillen.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen of de regering ook heeft overwogen
om de wijziging in (de inperking van de derde pijler) al op korte termijn
te laten ingaan. Voorts vragen deze leden naar de budgettaire gevolgen van
een dergelijke vervroeging per 1 januari 2012.
 
 De regering heeft bij de vormgeving van het wetsvoorstel niet overwogen
om de inperking van de premieruimte in de derde pijler eerder te laten ingaan
dan de inperking van de fiscale ruimte in de tweede pijler (Witteveenkader).
De reden daarvoor is in de eerste plaats dat de tweede en derde pijler als
communicerende vaten functioneren. De hoogte van de maximaal toegestane jaarlijkse
premieaftrek in de derde pijler wordt beperkt door het in dat jaar opgebouwde
pensioen in de tweede pijler. Omgekeerd geldt dat – indien het maximum
van de jaarlijkse premieaftrek in de derde pijler niet wordt gewijzigd –
een beperking van de pensioenopbouw in de tweede pijler de mogelijkheden voor
het opbouwen van een oudedagsvoorziening in de derde pijler vergroot. In zoverre
ligt een eerdere inwerkingtreding niet voor de hand. Bovendien zouden bij
een eerdere inwerkingtreding van de inperking van de premieruimte in de derde
pijler in het bijzonder de IB-ondernemers, zelfstandigen zonder personeel
en werknemers zonder pensioentoezegging door hun werkgever worden geraakt.
Vanuit het oogpunt van gelijkheid ligt een gelijktijdige inperking van de
fiscale ruimte van de beide pijlers volgens het kabinet meer voor de hand.
In dat verband wijst het kabinet op de mogelijkheden van vervroeging van de
inperking van het Witteveenkader naar 2015 in plaats van 2020. De voorgestelde
inperking van de premieruimte in de derde pijler zal, bij een beslissing door
sociale partners tot eerdere inperking van de fiscale ruimte in de tweede
pijler, automatisch die beslissing volgen. Tenslotte wordt opgemerkt
dat een versnelde inperking van de derde pijler tot een verwaarloosbare houdbaarheidswinst
leidt.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen of bij het 42-deelnemingsjarenpensioen
is overwogen dat de deelnemingsjaren bij verschillende fondsen kunnen zijn
opgebouwd. Ook wordt gevraagd in hoeverre het mogelijk is om ook dan een 42-deelnemingsjarenpensioen
te ontvangen. Deze leden vragen of de regering bereid is samen met de pensioensector
in overleg te gaan om te bezien of, en zo ja, welke knelpunten zich op dit
moment voordoen bij het 40-deelnememingsjarenpensioen. De leden van de PvdA-fractie
vragen waarom het gebruik van het huidige 40-deelnemingsjarenpensioen zo gering
is. Gevraagd wordt waar eventuele belemmeringen zitten. Ook vragen deze leden
of het 42-deelnemingsjarenpensioen kan worden opgebouwd bij verschillende
werkgevers en hoe de overdraagbaarheid van het 42-deelnemingsjarenpensioen
is geregeld. De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen naar de voorwaarden
die gelden om een 42-deelnemingsjarenpensioen op te bouwen. Ook vragen zij
of deze regeling op enig moment afloopt of dat het gaat om een regeling met
een doorlopend karakter. Ten slotte vragen deze leden hoe de regeling rondom
het 42-deelnemingsjarenpensioen zich verhoudt tot de door de regering overwogen
regeling voor zware beroepen.
 
 Het 42-deelnemingsjarenpensioen is een voortzetting van het – in
het kader van de Wet aanpassing fiscale behandeling VUT/prepensioen en introductie
levensloopregeling (VPL) – ingevoerde
40-deelnemingsjarenpensioen (artikel 18e van de Wet op de loonbelasting 1964),
met dien verstande dat voortaan twee extra deelnemingsjaren vereist zijn.
Een 42-deelnemingsjarenpensioen kan uitsluitend worden toegekend indien de
werknemer ten minste 42 dienstjaren heeft en als het ouderdomspensioen (rekening
houdend met de AOW vanaf 67 jaar) minder dan 70% van het pensioengevend
loon bedraagt, wanneer het ouderdomspensioen zou ingaan zodra de werknemer
de 65-jarige leeftijd bereikt.
 Het 40-deelnemingsjarenpensioen heeft sinds zijn invoering een doorlopend
karakter. Niettegenstaande de voorgestelde vervanging van het leeftijds- en
deelnemingsjarencriterium blijft dat doorlopende karakter bij deze faciliteit
ongewijzigd.
 De veronderstelling van de leden van de PvdA-fractie dat op dit moment
nog weinig gebruik wordt gemaakt van deze fiscale faciliteit is juist. Aangenomen
wordt evenwel dat de betekenis van de regeling zal toenemen op het moment
dat het overgangsrecht van de Wet VPL in 2015 eindigt. Als gevolg van dit
overgangsrecht heeft het 40-deelnemingsjarenpensioen op dit moment nog geen
betekenis. Het kabinet heeft op dit moment geen aanwijzingen dat de pensioenfondsen
bij de uitvoering van het 42-deelnemingsjarenpensioen stuiten op onoverkomelijke
bezwaren.
 
 In dat kader merkt de regering – in reactie op vragen van de PvdA-fractie –
op dat bij de invoering van het 40-deelnemingsjarenpensioen regelgeving is
ingevoerd met betrekking tot het begrip «deelnemingsjaren» (artikel
10ab van het Uitvoeringsbesluit loonbelasting 1965). Dit begrip deelnemingsjaren
wijkt af van het voor reguliere pensioentoezeggingen geldende begrip «dienstjaren».
In het bijzonder komt dit tot uitdrukking bij de waardeoverdracht van het
ouderdomspensioen.
 Bij ouderdomspensioen kan waardeoverdracht immers ertoe leiden dat wijzigingen
optreden in het aantal dienstjaren doordat de nieuwe pensioenregeling een
ruimere of minder ruime opbouw kent. Bij de bepaling van het aantal «deelnemingsjaren»
wordt met deze effecten geen rekening gehouden.
 
 Het regeling 40-deelnemingsjarenpensioen is in 2005 in werking getreden.
Tot die tijd bestond bij pensioenfondsen geen administratie van het aantal deelnemingsjaren. Daarom wordt bij het bepalen van het aantal deelnemingsjaren
voor de periode vóór 2005 toegestaan«dienstjaren»
als deelnemingsjaren in aanmerking te nemen. Het kabinet veronderstelt overigens
dat pensioenfondsen in situaties van waardeoverdracht tevens het aantal deelnemingsjaren
doorgeven aan de nieuwe pensioenuitvoerder.
 In reactie op de vraag van de leden van de CDA-fractie merkt de regering
overigens op dat er – desgevraagd – vanzelfsprekend bereidheid
is aan de zijde van de regering om samen met de pensioensector in overleg
te gaan om te bezien of, en zo ja, welke knelpunten zich op dit moment voordoen
bij het 40-deelnememingsjarenpensioen.
 De leden van de ChristenUnie-fractie hebben ten slotte gevraagd hoe de
regeling rondom het 42-deelnemingsjarenpensioen zich verhoudt tot de door
de regering overwogen regeling voor zware beroepen. In dat verband merkt de
regering op dat het 42-deelnemingsjarenpensioen inderdaad een regeling is
die primair is bedoeld voor mensen in zware beroepen. Anders dan de voorgestelde
zware beroepenregeling wordt bij het 42-deelnemingsjarenpensioen niet zozeer
aansluiting gezocht bij het begrip «zwaar beroep» maar bij de
lengte van het dienstverband. Daarnaast is het 42-deelnemingsjarenpensioen
een regeling zonder gedwongen karakter.
 
 De leden van de PvdA-fractie vermoeden een denivellerend effect bij de
voorgenomen aanpassing van het Witteveenkader. In dat verband vragen zij de
regering inzicht te verschaffen in de mate waarin de huidige pensioenregelingen
de bestaande ruimte in het Witteveenkader maximaal benutten, hoeveel ruimte
er op verschillende inkomensniveaus nog overblijft bij een toegestane maximale
opbouw van 2,25%, respectievelijk 2,15% (middelloon) en hoeveel
extra pensioen het benutten van die ruimte kan opleveren.
 
 In zijn algemeenheid merkt de regering op dat sinds de invoering van de
Wet aanpassing fiscale behandeling VUT/prepensioen en introductie levensloopregeling
(VPL) de fiscale ruimte in toenemende mate is benut. Zo kent volgens gegevens
van de Nederlandse Bank ongeveer 80% van de deelnemers aan een pensioenregeling
een regeling met een opbouwpercentage van minimaal 2%, terwijl het
maximale opbouwpercentage voor middelloonregeling 2,25% is. Vaak zal er in pensioenregelingen niet veel pensioenruimte
onbenut zijn gebleven die zou kunnen dienen om de voorgenomen verhoging van
de AOW-leeftijd en de inperking van het Witteveenkader te compenseren. Wel
is de regering van oordeel dat vanwege de inperking van het Witteveenkader
eerder sprake is van een nivellerend effect. In dat verband wijst de regering
naar de inkomenseffecten van het voorliggende wetsvoorstel die vermeld staan
in de CPB-notitie «Analyse voorstel verhoging AOW-leeftijd. Mensen met hogere inkomens profiteren meer van de fiscale
faciliering van de tweede pijler dan de lagere inkomens, omdat zij –
zowel absoluut als relatief – een groter bedrag fiscaal gefacilieerd
kunnen sparen. Inperking van het Witteveenkader zal de hogere inkomens daarom
harder raken.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen welke mogelijkheden er zijn om de
binnen het Witteveenkader resterende ruimte te benutten, zodat de laagste
inkomens (met de kleinsten aanvullende pensioenen) hier het meest van profiteren.
 
 In het algemeen geldt dat mensen met een laag inkomen voor de hoogte van
hun pensioenopbouw vooral profiteren van een verlaging van de franchise in
de pensioenregeling. Dit betekent immers dat zij over een groter deel van
hun inkomen pensioen zullen opbouwen. In absolute termen leidt een lagere
franchise voor zowel hogere als lagere inkomens weliswaar tot een gelijke
toename van de pensioenopbouw, maar relatief profiteren vooral
lagere inkomens hiervan – indien gekeken wordt naar de toename van de
pensioenopbouw als percentage van het hele salaris.
 De mogelijkheid voor mensen met een lager inkomen om binnen het Witteveenkader
extra pensioen op te bouwen hangt er primair van af de vraag of er in de betreffende
regeling nog ruimte is tussen de in de pensioenregeling gehanteerde franchise
en de fiscaal minimale franchise. De fiscaal minimale franchise is in beginsel
gelijk aan 10/7 maal de AOW-uitkering voor een gehuwd persoon, exclusief de
AOW-toeslag en vermeerderd met de vakantietoeslag. Voor 2010 is de fiscaal
minimale franchise € 12 674. Daarnaast bestaat op grond van
artikel 10aa van het Uitvoeringsbesluit loonbelasting 1965 echter de mogelijkheid
om uit te gaan van een lagere dan hiervoor genoemde franchise. Hier staat
tegenover dat in dat geval van lagere opbouwpercentages moet worden uitgegaan
dan genoemd in artikel 18a van de Wet op de loonbelasting 1964. Dit betekent
in de huidige situatie (cijfers 2010) dat voor middelloonregelingen uitgegaan
mag worden van een franchise van € 11 597 bij een opbouwpercentage
tussen de 2,05% en 2,15% en dat bij een opbouwpercentage lager
dan 2,05% uitgegaan mag worden van een franchise van € 10 481.
Met deze fiscaal toegestane uitruilmogelijkheden is het mogelijk om de pensioenregeling
zodanig vorm te geven dat mensen met een lager inkomen via een lagere franchise –
weliswaar met een lager opbouwpercentage – meer pensioen kunnen opbouwen.
Mensen met een lager inkomen profiteren per saldo van de extra pensioenopbouw
als gevolg van de daling van de franchise in vergelijking met de beperking
van de pensioenopbouw als gevolg van de daling van het opbouwpercentage. Ook
na de ophoging van de pensioenrichtleeftijd naar 67 jaar zal deze mogelijkheid
blijven bestaan. Vooralsnog zijn er geen aanwijzingen dat de ruimte in het
Witteveenkader nu en in de toekomst te weinig mogelijkheden biedt voor mensen
met een lager inkomen om voldoende aanvullend pensioen op te bouwen.
 
 De leden van de SP-fractie vragen hoe de huidige maatregelen zich verhouden
tot het Museumpleinakkoord. Deze leden zijn van mening dat de voorgenomen
maatregelen een inbreuk zijn op de daar gemaakte afspraken.
 
 De regering is van mening dat met de verhoging van de pensioenleeftijd
de afspraken van het Museumpleinakkoord geijkt moeten worden op de nieuwe
situatie. Dit kan zonder afbreuk te doen aan het beoogde doel van de gemaakte
afspraken. Kernpunten van deze afspraken betroffen: een uitbreiding van het
maximale levensloopsaldo van 150% naar 210%, de introductie
van het 40-deelnemingsjarenpensioen en de extra uitruilmogelijkheden van een
lager opbouwpercentage voor een lagere franchise.
 Uit de verhoging van de AOW-leeftijd vloeien de volgende aanpassingen
voort, die naar mening van de regering recht doen aan het beoogde doel van
de gemaakte afspraken.
 Zo geldt voor de levensloopregeling dat het maximale saldo van 210%
gehandhaafd blijft. Daarnaast mag twee jaar langer van de regeling gebruik
gemaakt worden, namelijk tot 67 jaar in plaats van 65 jaar.
 Het 40-deelnemingsjarenpensioen wordt gewijzigd in het 42-deelnemingsjarenpensioen.
Indien deze regeling niet aangepast wordt, betekent dit dat bij het ongewijzigd
voortzetten van de huidige regeling een AOW gat zou ontstaan tussen de 65
en 67 jaar. De regering acht dit niet wenselijk. Met aanpassing van het 40-deelnemingsjarenpensioen
in het 42-deelnemingsjarenpensioen wordt bewerkstelligd dat geen wijziging
ontstaat in de groep werknemers waarvoor de faciliteit kan worden toegepast.
 Ten slotte wordt opgemerkt dat de extra uitruilmogelijkheden van een lager
opbouwpercentage voor een lagere franchise gehandhaafd blijven. Deze verlaagde
opbouwpercentages worden overigens – op het moment dat
het Witteveenkader wordt aangepast – wel vastgesteld op basis van de
dan geldende maximale opbouwpercentages per dienstjaar.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of bij pensioenregelingen die nog niet
het maximale fiscale kader hanteren bij 65 jaar hetzelfde bedrag als nu bij
uittreding kan worden bereikt.
 
 De regering merkt op dat dit afhangt van de mate waarin de bestaande regeling
gebruik maakt van de ruimte van het huidige fiscale kader. De ruimte die binnen
het huidige kader niet benut wordt hangt onder andere af van het jaarlijkse
opbouwpercentage, de spilleeftijd in de pensioenregeling en de gehanteerde
franchise. De in voorliggend wetsvoorstel voorgestelde wijziging van het fiscale
kader betreft zowel een aanpassing van de fiscale richtleeftijd voor pensioenopbouw,
als een verlaging van het maximaal per dienstjaar toegestane opbouwpercentage.
Het is niet mogelijk om een generieke uitspraak te doen over de vraag of het
na aanpassing van het Witteveenkader mogelijk is om op 65-jarige leeftijd
hetzelfde pensioen op te bouwen. Hierbij dient wel in ogenschouw genomen te
worden, dat ook indien de huidige pensioenregeling zoveel ruimte biedt dat
deze ook na de voorgestelde inperking van het Witteveenkader niet gewijzigd
zou hoeven worden, het totale pensioenresultaat tevens beïnvloed wordt
door de ophoging van de AOW-leeftijd. De verwachting is echter dat de meeste
deelnemers aan een pensioenregeling te maken zullen krijgen met een aanpassing
van de regeling. Na de invoering van de Wet aanpassing fiscale behandeling
VUT/prepensioen en introductie levensloopregeling (VPL) hebben veel pensioenfondsen
de fiscale ruimte voor een groot deel benut. Zo kennen op dit moment de twee
grootste pensioenfondsen in Nederland een basispensioenregeling waarbij voor
de opbouw van het ouderdomspensioen de fiscale ruimte volledig gebruikt wordt
voor mensen met een inkomen tot ongeveer € 30 000.
 
 De leden van de fracties van de ChristenUnie en de VVD vragen of de regering
concreter kan ingaan op de consequenties voor personen die voor 2020 65 jaar
worden van vervroeging van inwerkingtreding van het aangepaste Witteveenkader.
 
 Vervroeging van de inwerkingtreding van het Witteveenkader, bijvoorbeeld
per 2015 zal betekenen dat de pensioenopbouw vijf jaar eerder verlaagd wordt.
Indien een werknemer per 2019 65 jaar wordt zal een deel van het pensioen,
namelijk vier jaar, zijn gebaseerd op een pensioenrichtleeftijd van 67 jaar.
Indien totaal 40 jaar pensioen zijn opgebouwd is dit deel 10% (4/40).
Deze 10% van de pensioenuitkering wordt herrekend ten opzichte van
een pensioenuitkering op 67 jarige leeftijd als de werknemer op 65 jaar pensioneert.
De verlaging zal gemiddeld zo’n 7 à 8% zijn per jaar dat
een werknemer eerder uittreedt. Dit betekent dat de pensioenuitkering op 65
jaar nu 98,4% van het in de oude situatie
bereikte pensioen bedraagt. Overigens is hier een gelijkmatige pensioenopbouw
verondersteld.
 
 Hierbij merkt de regering op dat in het wetsvoorstel een clausule is opgenomen
dat de regering bereid is het Witteveenkader eerder aan te passen, indien
sociale partners overeenstemming bereiken over eerdere aanpassing van de pensioenregelingen.
Het effect van de aanpassing van de pensioenregeling is moeilijk te voorspellen,
dit is afhankelijk van de afspraken tussen de sociale partners.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe groot het gemiddelde effect
is op de pensioenen van mensen die voor 2020 65 jaar worden, wanneer het Witteveenkader
eerder dan 2020 wordt aangepast.
 
 In het algemeen kan worden gesteld dat naar mate een werknemer meer pensioen
heeft opgebouwd met pensioenrichtleeftijd 60 of 65 jaar, des te kleiner
het effect van de inperking van het Witteveenkader wordt. Voor werknemers
die bij pensionering vijfendertig jaar of meer in een pensioenregeling hebben
geparticipeerd, zal het effect hooguit enkele procenten bedragen (zie hiervoor).
De beperking van het Witteveenkader zal immers alleen werken voor de daarna
nog op te bouwen jaarlijkse rechten. Opgebouwde rechten worden daarom niet
aangetast. Veronderstellingen die de uitkomst onder andere beïnvloeden
zijn: de leeftijd van de deelnemer, de datum van indiensttreding, de omvang
van de reeds opgebouwde rechten (en met welke pensioenrichtleeftijd) en de
hoeveelheid opbouwjaren tot de beperking van het witteveenkader. Voor de wijze
van berekenen verwijst de regering naar het hiervoor gegeven antwoord op vragen
van de leden van de VVD-fractie.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen zich af het wel mogelijk is om de verworven
rechten die burgers thans hebben verworven en die ingaan op 65-jarige leeftijd
om te buigen naar 67 jaar indien de burger dit niet wenst. Deze leden vragen
zich af of met deze aanpassing niet rechten worden ontnomen van burgers in
2025, waarbij ze voor een deel rechten hebben opgebouwd tot 65 jaar en voor
een deel later en deze leden vragen hoe dit kan worden uitgevoerd zonder deze
rechten met voeten te treden.
 
 Deze aanpassing leidt niet tot het ombuigen of tot het ontnemen van rechten.
 Als een deelnemer voor 1 januari 2020 pensioenrechten heeft opgebouwd
en na 2020 met pensioen gaat, dan zal het uit te keren pensioen bestaan uit
de tot 1 januari 2020 opgebouwde rechten (die door dit wetsvoorstel niet
worden aangepast en die zijn geënt op een pensioenleeftijd van 65 jaar)
en uit de vanaf 1 januari 2020 opgebouwde rechten (en die zijn geënt
op een pensioenleeftijd van 67 jaar).
 
 De leden van de PVV-fractie merken op dat er vanaf 1 januari
2011 wordt gestart met een pensioenregister en vragen wat het precieze doel
van dit register is en waar zijn wettelijke grondslag ligt.
 
 Het doel van het pensioenregister is iedereen in de gelegenheid te stellen
online de gegevens over eigen opgebouwde en toekomstige pensioenaanspraken
te raadplegen. Artikel 51 van de Pensioenwet en artikel 62 van de Wet verplichte
beroepspensioenregeling verplichten pensioenuitvoerders om in het kader van
de pensioencommunicatie een pensioenregister op te zetten dat op 1 januari
2011 operationeel is.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen wat de te verwachten gevolgen van dit
wetsvoorstel zijn voor de cao-onderhandeling.
 
 De cao-onderhandelingen zelf worden bepaald door de opstelling van de
verschillende partijen daarbij over de onderwerpen die dan aan de orde zijn
en zijn afhankelijk van de specifieke omstandigheden bij de betrokken onderneming
of de bedrijfstak waarvoor de cao-afspraken bedoeld zijn.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie verwijzen naar de rapporten
van de commissies Frijns en Goudswaard die onlangs zijn aangeboden en die
betrekking hebben op de houdbaarheid van het pensioenstelsel. Deze leden vragen
naar het effect van deze rapporten op dit wetsvoorstel en of de regering in
dit kader aanstuurt op een – door de sociale partners te realiseren –
eerdere aanpassing dan 2020 van het Witteveenkader in de tweede pijler.
 
 In de brief aan de Tweede Kamer van 25 mei 2009 (Kamerstukken II
2008/09, 30 413, nr. 127) heeft het kabinet aangekondigd in het
eerste kwartaal van 2010 met een reactie te zullen komen naar aanleiding van
de trajecten in het kader van de brede aanpak van de problematiek van de aanvullende
pensioenen. Dat staat los van het onderhavige wetsvoorstel. Inmiddels hebben
de commissies Frijns en Goudswaard hun rapporten aangeboden. De kabinetsreactie
bevat straks tevens een reactie op de aangekondigde evaluatie van het financieel
toetsingskader aan. Deze kabinetsreactie geeft een integrale visie op deze
trajecten en maakt beleidsvoornemens op het terrein van de aanvullende pensioenen
kenbaar.
 
 De leden van de fractie van de SGP vragen een reactie van de regering
op de opmerking van de pensioenfondsen dat inperking van het Witteveenkader
niet automatisch leidt tot herstel van de dekkingsgraden.
 
 De regering onderschrijft de opmerking van de pensioenfondsen dat de inperking
van het Witteveenkader niet automatisch tot een
verbetering van dekkingsgraden leidt. Van belang is dat de pensioenfondsen
de vrijgevallen middelen als gevolg van versobering van het Witteveenkader
daadwerkelijk inzetten om de dekkingsgraad te versterken. In dit kader acht
de regering het dan ook wenselijk dat sociale partners een convenant sluiten
waarin afspraken worden gemaakt om gezamenlijk tot afspraken te komen over
het beschikbaar houden van de huidige premieniveaus voor het pensioenstelsel
en in samenhang daarmee een vroeger ingangstijdstip van dit deel van de aanpassing
van het Witteveenkader voor te stellen. De regering is bereid dit convenant
te ondersteunen door de houdbaarheidswinst die daardoor ontstaat in de vorm
van lastenverlichting ter beschikking te stellen aan werknemers en werkgevers.
 
 De leden van de SGP-fractie vragen de regering naar de gevolgen voor de
aanvullende pensioenen van de mogelijkheid van een (gekorte) AOW-uitkering
op 65-jarige leeftijd. Zij vragen of het aanvullende pensioen in dat geval
ook ingaat op 65-jarige leeftijd. Zij vragen tevens hoe deze voorgestelde
maatregel zich verhoudt tot de pensioenopbouw voor mensen die langer dan 30
jaar in een zwaar beroep werken en waarvoor de werkgever dient zorg te dragen
dat dergelijke personen kunnen uittreden op 65-jarige leeftijd.
 
 Als sprake is van een eerdere ingangsdatum van het AOW-pensioen en een
daarmee samenhangend lager AOW-pensioen (op 65 jaar) dan kan het aanvullend
pensioen ook ingaan. Wil de pensioenregeling in aanmerking kunnen komen voor
de fiscale facilitering, dan zal de regeling binnen de fiscale kaders moeten
blijven. Bij een eerdere uitkering dan wat oorspronkelijk bedoeld was (de
pensioenrichtleeftijd), zal het pensioen worden verminderd om rekening te
houden met het feit dat minder premie is betaald en het pensioen over een
langere periode wordt uitgekeerd. Voor de mensen die langer dan dertig jaar
in een zwaar beroep werken en die in aanmerking komen van de zware beroepenregeling
zal voor het aanvullend pensioen ook bepalend zijn in hoeverre het pensioen
eerder tot uitkering komt ten opzichte de pensioenrichtleeftijd in de regeling.
 
 De leden van de SGP-fractie vragen hoe de regering de groep «jonge
weduwen», geboren na 1 januari 1950 gaat compenseren voor het ontstane
gat van 1 of 2 jaar als gevolg van het feit dat hun individuele Algemene
Nabestaandenwet (ANW)-hiaatverzekering eindigt op 65 jarige leeftijd. De leden
van de PVV-fractie stellen vast dat het verhogen van de AOW-leeftijd verschillende
gevolgen heeft, waaronder ook op de wettelijk uitkeringen. Zij vragen hoe
de regering deze gevolgen gaat opvangen.
 
 In de memorie van toelichting bij het voorliggende wetsvoorstel wordt
de verhoging van de leeftijdsgrenzen in andere wetten die zijn ontleend aan
of samenhangen met de AOW-leeftijd geregeld door middel van een aparte aanpassingswet.
In december 2009 heeft het kabinet een notitie aan de Tweede Kamer gezonden
die aangeeft welke onderwerpen in de aanpassingswet aan de orde zullen komen
(Kamerstukken II 2008/09, 32 163, nr. 15).
 
 Uit deze notitie blijkt onder meer dat de regering de leeftijdsgrens in
de nabestaandenuitkering op grond van de Algemene Nabestaandenwet (ANW) in
dezelfde stappen zal verhogen tot 67 jaar als de AOW-gerechtigde leeftijd.
Hierdoor zal het recht op nabestaandenuitkering voor bestaande gevallen later
eindigen en kan men dus langer een beroep doen op de ANW. Ook de leeftijdsgrenzen
in de werknemers-, volksverzekeringen en voorzieningen zullen meeschuiven
met de verhoging van de AOW-leeftijd.
 
 Wat betreft de leeftijdsgrenzen in pensioenregelingen (o.m. de nabestaandenuitkering)
buiten het overheidsdomein, is van belang de keuze die de regering heeft gemaakt
op het gebied van de fiscale pensioenrichtleeftijd voor aanvullende pensioenen.
Deze wordt afgestemd op de verhoogde AOW-leeftijd. Voor de tot 2020 op te
bouwen pensioenrechten geldt het huidige fiscale kader, voor vanaf 2020
op te bouwen rechten geldt een beperkter fiscaal kader. Een en ander is gericht
op pensionering op 67 jaar. In de berekening van de houdbaarheidswinst van
voorliggend wetsvoorstel zijn de effecten van het aangepaste fiscale kader
meegenomen.
 6. Uitvoering
 De leden van de VVD-fractie vragen of de regering, ook in relatie met
de voorgenomen maatregelen in het kader van het flankerend beleid (bijvoorbeeld
arbeidsverledenregistratie), kan aangeven of en zo ja, in welke mate, de sociale
zekerheidsverdragen aanpassing behoeven om de voorgenomen plannen ook in internationale
context uitvoerbaar en handhaafbaar te maken.
 
 De regering wil voorop stellen dat het voorliggende wetsvoorstel en het
flankerende beleid niet in strijd zijn met de multilaterale normverdragen
op het gebied van sociale zekerheid. Bilaterale socialezekerheidsverdragen
zullen – voorzover nodig – worden aangepast aan de verhoogde AOW-leeftijd.
Het flankerend beleid leidt in beginsel niet tot noodzakelijke aanpassing
van deze bilaterale socialezekerheidsverdragen. Ter illustratie: volgens het
voorontwerp van wet vervroeging mogelijkheid ouderdomspensioen is het aan de betrokkene zelf om aan te tonen of en zo ja hoelang
hij in het buitenland heeft gewerkt.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen hoe de regering van plan is de communicatie
tussen, en aan, alle deelnemers te laten verlopen.
 
 Voor de communicatie over het herziene stelsel is de komende vier jaar € 4
miljoen begroot. Op dit moment bekijkt de regering met welke partijen op welke
wijze het meest effectief kan worden gecommuniceerd om in het bijzonder een
bewustwording op gang te brengen dat mensen anders naar werk moeten kijken.
En dit gedurende het gehele werkzame leven, om op die manier op een gezonde
wijze tot 67 jaar te kunnen doorwerken. Bewustwording is altijd een langdurig
en intensief proces. Dat vereist een brede inzet van communicatiemiddelen.
Daarnaast wordt het budget ingezet om alle partijen te informeren over de
feitelijke inhoud van de nieuwe wetgeving.
 7. Financiële gevolgen
 De leden van de PVV-fractie vragen of de regering bekend is met het feit
dat er een Spaarfonds AOW is (begroting E), waarbij er tegen over de 45,5
miljard aan vorderingen vanuit dit fonds geen vermogenstitels staan. Deze
leden vragen of op basis van dit gegeven geconcludeerd worden dat de toenemende
staatsschuld wordt bestempeld als toekomstige AOW-uitgaven, en vraagt hoe
de regering dit probleem gaat oplossen.
 
 Met het spaarfonds AOW komt de verantwoordelijkheid van het Rijk tot uitdrukking
om geld te reserveren, teneinde in het licht van de vergrijzing de oplopende
AOW-uitgaven te financieren. Het fonds omvat evenwel geen directe vermogentitels
omdat deze middelen worden geïntegreerd met het beleid ten aanzien van
de staatsschuld (geïntegreerd middelenbeheer). De problematiek van de
oplopende staatsschuld zal door houdbaarheidsmaatregelen voor de lange termijn
moeten worden opgelost. In dit kader zijn al verschillende maatregelen getroffen
dan wel voorbereid, waaronder de verhoging van de AOW-leeftijd.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen hoe het CPB in zijn berekeningen is
omgegaan met het ingroeipad van de arbeidsverledeneis.
 
 Het CPB heeft op basis van een aantal aan elkaar te gekoppelde microdatabestanden
een grove inschatting kunnen maken van de fractie personen die gebruik kan
maken van de flexibele AOW. Het betreft personen die (a) voldoen aan de arbeidsverledeneis,
en daarnaast (b) werken tot aan de AOW-leeftijd, (c) voldoende aanvullend
pensioen hebben, en (d) bereid zijn te stoppen met werken wanneer zij een
AOW-pensioen ontvangen. Op basis van het gekoppelde microdatabestand evenals
eerder door het CPB gepubliceerde langetermijnprognoses is geschat dat op
termijn minder dan 5% in aanmerking zal komen voor flexibilisering.
Hierbij is uitgegaan van de uiteindelijke arbeidsverledeneis van 42 jaar.
 
 Door het verhogen van de pensioenleeftijd wordt de periode van actieve
pensioenopbouw in de pensioenregeling groter. Dit heeft tot gevolg dat het
invaliditeitsrisico stijgt, immers de kans op invaliditeit wordt groter naarmate
de leeftijd stijgt. Een groter risico betekent meer kosten. De leden van de
PVV-fractie vragen of de regering rekening heeft gehouden met deze kosten
en zo ja, hoe deze extra kosten worden opgevangen.
 Ook het selectierisico neemt toe als gevolg van de verhoging, aldus de
leden van de PVV-fractie. Meer aanpassingsmogelijkheden leiden tot meer deelnemers
en tot meer kans op antiselectie. Zij vragen of de regering met dit risico,
en de bijbehorende extra kosten, rekening heeft gehouden en zo ja, hoe.
 
 In principe betekent langer doorwerken een toename van het invaliditeitsrisico,
omdat dit risico toeneemt met het oplopen van de leeftijd. De regering zet
dan (ook) in op vergroting van de duurzame inzetbaarheid van werknemers. De
extra inspanning die daarop is gericht, is in de ogen van de regering een
adequate reactie op het in beginsel hogere invaliditeitsrisico.
 Wat betreft de eventuele extra kosten van stijging van het invaliditeitsrisico
en antiselectie, is van belang dat de regering als uitgangspunt bij de nadere
uitwerking van het duurzaam inzetbaarheidsbeleid hanteert dat de houdbaarheidswinst
van 0,7% intact blijft.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen inzicht in de kosten van de implementatie
van de Wet aanpassing fiscale behandeling VUT/prepensioen en introductie levensloopregeling.
 
 In de memorie van toelichting en de Tweede nota van wijziging inzake de
uitwerking van de in het sociaal akkoord van 5 november 2004 overeengekomen
maatregel bij de Wet aanpassing fiscale behandeling VUT/prepensioen en introductie
levensloopregeling (Wet VPL) zijn de extra uitvoeringskosten voor de Belastingdienst
in totaal geraamd op € 2 mln structureel. De administratieve lasten
zijn in totaal geraamd op € 6,5 mln. structureel. De regering heeft geen aanwijzingen dat deze kosten in werkelijkheid
hoger uitvallen.
 De werkelijke kosten voor sociale partners zijn niet bekend omdat die
niet zijn bijgehouden. Wel is bekend dat de implementatie van de Wet VPL een
omvangrijke operatie was waarin alle pensioenregelingen moesten worden aangepast
en in het arbeidsvoorwaardenoverleg moesten worden ingebed. Nog geregeld vergt
de uitvoering van de wet aandacht.
 Voor wat betreft de administratieve lasten die samenhangen met het voorliggende
wetsvoorstel wijst de regering op de reactie van de pensioenkoepels (VB, Opf,
en de UvB) en het Verbond van Verzekeraars. In een position paper van 4 november
2009 merken zij het volgende op over de verhoging
van de fiscale pensioenleeftijd: «De fiscale pensioenrichtleeftijd in
het Witteveenkader wordt bij de eerste AOW-aanpassing in 2020 in één
keer verhoogd naar 67 jaar. Zonder een inhoudelijk oordeel te geven willen
wij u melden dat een dergelijke verhoging van de fiscale pensioenrichtleeftijd
technisch een goed uitvoerbare maatregel is. Wij constateren dat bij dit besluit
rekening is gehouden met de uitvoeringsproblematiek van pensioenuitvoerders.»
 
 De leden van de D66-fractie treffen in de toelichting bij het wetsvoorstel
een woordelijke vergelijking aan over de financiële gevolgen van een
invoering in twee en in 24 stappen. Zij vragen de regering om deze te kwantificeren.
 
 Onderstaande grafiek laat de besparing zien bij verhoging van de AOW-leeftijd
in twee stappen in 2020 en 2025, en bij verhoging in 24 stappen van een maand
tussen 2012 en 2035. Gekozen is voor een vergelijking met invoering vanaf 2012,
omdat eerdere invoering niet haalbaar is.   
 
 Het invoeren in 24 stappen van een maand vanaf 2012 levert een 5%
lagere besparing op gedurende de invoerperiode. Na de invoerperiode is de
besparing in beide varianten gelijk. Hierbij is uitgegaan de meest recente
bevolkingsprognose van het CBS en van een gemiddeld AOW-pensioen van € 10 000
per jaar. Daarbij zij aangetekend dat het voorstel van de regering
in 2025 is ingevoerd, terwijl de voorstellen van anderen dan nog niet zijn
ingevoerd.
 
 De leden van de ChristenUnie vragen of de pensioenfondsen in beginsel
niet verantwoordelijk zijn voor de communicatie over de pensioenleeftijd,
bijvoorbeeld door middel van het uniforme pensioenoverzicht (UPO).
 
 Pensioenuitvoerders communiceren de pensioenleeftijd aan de deelnemers
in het kader van de voorschriften in de artikelen 21 en 38 tot en met 50 van
de Pensioenwet.
 
 De leden van de D66-fractie merken op dat de gevolgen voor administratieve
lasten niet zijn berekend en vragen de regering of deze bereid is om het wetsvoorstel
verhoging AOW-leeftijd en de flankerende maatregelen ter toetsing aan het
Adviescollege toetsing administratieve lasten voor te leggen.
 
 De regering gaat ervan uit dat de gevolgen voor de administratieve lasten
van het wetsvoorstel verhoging AOW-leeftijd verwaarloosbaar zijn, omdat het
wetsvoorstel geen nieuwe informatieverplichtingen creëert. De flankerende
maatregelen zullen wel gevolgen hebben voor de administratieve lasten. De
regering heeft deze ter toetsing voorgelegd aan het Adviescollege toetsing
administratieve lasten.
 8. Flankerende maatregelen en doorwerking in andere
wetgeving
 De leden van de CDA-fractie vragen of de regering mogelijkheden ziet om
op het brede terrein van «duurzame inzetbaarheid» afspraken te
maken met sociale partners en een reactie te geven op de in de hoorzitting
geuite zorgen en kritiekpunten.
 
 Kern in de aanpak van het vraagstuk van zware beroepen is de inzet op
duurzame inzetbaarheid door werkgevers en werknemers ter versterking van de
mogelijkheden om langer door te werken. Werkgevers en werknemers hebben daar
beiden belang bij. Om de invoering van duurzame inzetbaarheid te versterken,
worden in de Arbowet bepalingen opgenomen waardoor werkgever en werknemer
gezamenlijk en ieder afzonderlijk verantwoordelijk zijn om risico’s
voor de gezondheid van werknemers ook op langere termijn zoveel mogelijk te
voorkomen. Als dat gezien de aard van de werkzaamheden niet goed mogelijk
is, zullen beiden tijdig initiatieven moeten nemen om de duurzame inzetbaarheid
te bevorderen. De regering beoogt een ontwikkeling op gang te brengen, waarbij
het vanzelfsprekend is dat er binnen bedrijven en instellingen aandacht is
voor duurzame inzetbaarheid van werknemers tot de pensioengerechtigde leeftijd.
Naast directe aanpassing van arbeidsomstandigheden kan het hierbij ook gaan
om scholing en opleiding die nodig zijn om al dan niet in het eigen beroep
werkzaam te kunnen blijven.
 In andere landen in de Europese Unie die al langer met de problematiek
van vergrijzing zijn geconfronteerd is de inzet op duurzame inzetbaarheid
of «workabilty» al langer een feit. Inzet is om uittreden op steeds
latere leeftijd te realiseren. Over de mogelijkheden hiervoor bestaat internationaal
onderzoek.
 Het is van belang dat sociale partners op sectoraal niveau de werkgevers
en werknemers ondersteunen bij hun aanpak van duurzame inzetbaarheid. Dat
moet in de komende jaren resulteren in een verankering van de zorg voor duurzame
inzetbaarheid in het bedrijfsbeleid. Afspraken in collectieve arbeidsovereenkomsten
of arbocatalogi over preventie zijn mogelijke instrumenten daarbij. Denkbaar
is dat sociale partners, vergelijkbaar als bij de totstandkoming van de arbocatalogi
is gebeurd, handreikingen ontwikkelen om sectoren te ondersteunen bij het
maken van afspraken over het duurzame inzetbaarheidsbeleid. Ook
kunnen sociale partners het gebruik stimuleren van goede praktijkvoorbeelden,
zoals de Work Ability Index (WAI) en de systematische inzet van het arbeidsgezondheidskundig
onderzoek (PAGO).
 Ook vanuit de overheid zullen initiatieven worden genomen om werkgevers
en werknemers te ondersteunen bij het bevorderen van de duurzame inzetbaarheid.
Deze initiatieven zullen in samenhang met de activiteiten van sociale partners
worden ontwikkeld. De regering ziet ten aanzien van de ondersteuning van werkgevers
en werknemers mogelijkheden voor afspraken met sociale partners.
 In de uitwerking in een wetvoorstel zal nadrukkelijk rekening worden gehouden
met de in de media en hoorzitting geuite zorgen en kritiekpunten, en naar
voren gebrachte suggesties ter verbetering.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering haar visie deelt dat
de productiviteit van oudere werknemers wel eens groot zou zijn, wanneer we
meer waarden hechten aan betrouwbaarheid, betrokkenheid bij het werk en nauwkeurigheid.
 
 Uit de notitie Arbeidsparticipatie ouderen (Kamerstukken II 2009/10, 32 163,
nr. 13) die de regering naar de Tweede Kamer heeft gezonden blijkt dat
werkgevers betrouwbaarheid, betrokkenheid, nauwkeurigheid, sociale vaardigheden
en klantgerichtheid als duidelijke positieve kenmerken van oudere werknemers
beschouwen. In deze notitie is aangegeven dat door middel van het bevorderen
van duurzame inzetbaarheid de regering wil inzetten op productievere, meer
inzetbare en flexibele oudere werknemers.
 
 De leden van de fracties van het CDA, de PvdA, de SP en D66 stellen een
aantal vragen over het aanpassen van de ontslagleeftijd van 65 jaar. De leden
van de fracties van het CDA en de PvdA vragen een toezegging dat de ontslagleeftijd
van 65 jaar wordt verhoogd naar 67 jaar. De leden van de SP-fractie zijn van
mening dat het automatisch leeftijdontslag dient te worden aangepast om vrijwillig
doorwerken na 65 jaar te stimuleren. De leden van de D66-fractie constateren
dat het functioneel leeftijdsontslag een belangrijke belemmering vormt voor
doorwerken na 65 jaar. Zij vragen op welke manier hiermee bij de verhoging
van de AOW-leeftijd rekening zal worden gehouden.
 
 Het overeenkomen van een ontslagleeftijd is in de eerste plaats een verantwoordelijkheid
van de sociale partners in de markt- en overheidssector. De Wet gelijke behandeling
leeftijd bij de arbeid (Wgbl) bepaalt dat ontslag in verband met het bereiken
van de AOW-gerechtigde leeftijd is toegestaan. De verhoging van de AOW-gerechtigde
leeftijd naar 67 jaar zal doorwerken in deze uitzondering in de Wgbl en daarmee
ook in de toegestane ontslagbedingen in collectieve arbeidsovereenkomsten.
Dit betekent dat na verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd ontslagbedingen
met een lagere leeftijd (dan de AOW-gerechtigde leeftijd) alleen toegestaan
zijn als er een objectieve rechtvaardiging is voor het leeftijdonderscheid.
Dat geldt ook voor functioneel leeftijdsontslag.
 
 De leden van de fracties van de PvdA, de ChristenUnie, de SGP en de SP
vragen de regering een reactie op de mening van de deskundigen dat een zware
beroepenregeling niet alleen beperkt kan worden tot fysiek zware arbeid maar
dat ook zware psychische belasting in het werk kan leiden tot slijtage. De
leden van de SP-fractie vragen of fysieke omstandigheden, zoals blootstelling
aan chemische stoffen, die het zenuwstelsel aantasten ook als zwaar beroep
kunnen worden aangemerkt. Deze leden vragen of werken in ploegendiensten in
beginsel als zwaar werk wordt aangemerkt. De leden van de SGP-fractie vragen
hoe de regering ermee omgaat dat branches die zware beroepen
aanwijzen onaantrekkelijk worden voor (potentiële) werknemers. Deze leden
vragen of de regering zich ervan bewust is dat de uitzondering van beroepen
als zwaar beroep ook contraproductief kan werken, omdat werknemers wellicht
minder snel geneigd zullen zijn om van baan te veranderen omdat ze een «betere
regeling» in het verschiet hebben. De leden van de PVV-fractie vragen
hoe de Kamerleden nu een beslissing kunnen nemen zonder het begrip«zware
beroepen» te weten.
 
 De regering vindt het ongewenst dat het langdurig verrichten van zware
arbeid leidt tot uitval door slijtage, voordat de pensioengerechtigde leeftijd
is bereikt. Om de uittreedleeftijd van oudere werknemers, die langdurig zware
arbeid hebben verricht, te verhogen zet de regering nadrukkelijk in op duurzaam
inzetbaarheidsbeleid. De regering heeft kennisgenomen van de diverse bezwaren
die van verschillende zijden worden ingebracht tegen de voorgestelde regeling
voor duurzame inzetbaarheid in geval van een zwaar beroep. Het valt daarbij
op dat velen die aanvankelijk stelden dat bij de verhoging van de AOW-leeftijd
tot 67 jaar er rekening gehouden moet worden met werknemers in «zware
beroepen», nu stellen dat een aanwijzing van «zware beroepen»
niet mogelijk is. Het is in ieder geval geen oplossing om het concept «zwaar
beroep» in te vullen met het criterium van een inkomensgrens. Met het
hanteren van dit criterium verandert men de inzet om in bepaalde beroepen
en bij bepaalde werkzaamheden duurzame inzetbaarheid extra te vorderen, in
een uitsluitend inkomensgerelateerde maatregel.
 
 In het voorontwerp duurzame zetbaarheid in arbeid
wordt onder zwaar beroep verstaan: een als zodanig op voordracht van Onze
Minister, na overleg met Onze Minister van Financiën, bij algemene maatregel
van bestuur aangewezen beroep of functie waarvan langjarige uitoefening tot
blijvende fysieke gezondheidsschade van de werknemer kan leiden. Het is aan
sociale partners om, binnen door de wetgever bij algemene maatregel van bestuur
nader in te vullen kaders, criteria te kiezen, wanneer een beroep voor aanwijzing
als zwaar beroep zal worden voorgedragen. Het werken met chemische stoffen
en het werken in ploegendienst worden door de Regering niet op voorhand uitgesloten
als kenmerken van zware beroepen.
 In dit voorontwerp van wet is aangegeven welke beroepen in ieder geval
niet als zwaar kunnen worden voorgedragen door sociale partners. Sociale partners
kunnen in een sector een commissie instellen die uitspraak kan doen bij individuele
geschillen over de uitvoering van verplichtingen inzake zware beroepen (te
weten inzake het aanbod van passende arbeid dan wel de zware beroepencompensatie)
tussen werkgever en werknemer.
 
 De regering is van mening dat een onderscheid tussen fysiek zware en psychisch
zware arbeidsgerelateerde risico’s gerechtvaardigd is. In tegenstelling
tot de fysiek zware beroepen gaat het bij psychosociale arbeidsbelasting niet
om een onomkeerbaar proces van slijtage dat bestreden moet worden door een
tijdige overstap naar een niet-zwaar beroep. De slijtage bij fysieke belasting
is gelegen in het cumulatieve effect over een lengte van jaren. Bij psychische
overbelasting is het gevaar gelegen in de overbelasting gedurende een bepaalde
periode, die op dat moment aangepakt moet worden. Bij psychische overbelasting
is het geen oplossing om deze situatie eventueel dertig jaren te laten voortbestaan
en dan van baan te wisselen, maar door de vroegtijdige aanpak van de factoren
die aan deze belasting ten grondslag liggen.
 
 Om slijtage op het moment van uittreding te voorkomen is het van groot
belang dat werknemers die werkzaam zijn in een aangewezen zwaar beroep,
tijdig hun inzetbaarheid en mobiliteit vergroten. Sociale partners zullen
op grond van het opgestelde actieplan maatregelen moeten treffen om het als
zwaar aangewezen beroep te verlichten, zodat op enig moment niet langer sprake
is van een zwaar beroep, en het beroep tevens aantrekkelijker wordt voor potentiële
werknemers. De bezwaren tegen de voorgestelde regeling voor zware beroepen
richten zich vooral tegen de identificatie van welk beroep als zwaar beroep
moet worden aangemerkt, de arbeidsmarkteffecten en de administratieve lasten
die samenhangen met het registreren van een arbeidsverleden van dertig jaren
in een zwaar beroep en de zwaarte van de financiële prikkel voor de werkgevers.
De regering wijst erop dat in de voorgestelde regeling wordt voorzien dat
sociale partners primair afspraken maken om maatregelen te nemen om het belastend
karakter van een beroep op te heffen dan wel te beperken. Als zij daar onvoldoende
in slagen en het betreffende beroep als zwaar beroep blijft worden aangemerkt,
dan geldt in laatste instantie de inzet op het veranderen van baan.
 De regering is gevoelig voor de bezwaren uit hoofde van uitvoering en
administratieve lasten en staat dan ook open voor suggesties van de zijde
van sociale partners voor alternatieve oplossingen voor de problematiek van
de zware beroepen.
 
 De leden van de fracties van de PvdA, de SP, de PVV en D66 vragen de regering
om een reactie op de stelling van de gezamenlijke werknemersorganisaties dat
de zware beroepenregeling op een aantal punten strijdig zou zijn met de huidige
Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet). Wat is het verschil tussen artikel 3 Arbowet
en het nieuwe, voorgestelde artikel 23b, aldus deze leden. Verder vragen zij
of artikel 3 niet impliceert dat de werkgevers moeten zorgen voor een gezonde
werkplek, aangepast aan de werknemer.
 
 In artikel 3 van de Arbowet staat dat de werkgever zorgt voor de veiligheid
en gezondheid van de werknemers inzake alle met de huidige arbeid verbonden
aspecten. De werkgever voert hiervoor een beleid dat gericht is op zo goed
mogelijke arbeidsomstandigheden, waardoor slijtage door langdurige zware werkzaamheden
zo veel mogelijk wordt voorkomen.
 Met de nu voorliggende aanvullingen in het nieuwe artikel 23b beoogt de
regering de inzetbaarheid van werknemers te vergroten om risico’s voor
de gezondheid van werknemers ook op langere termijn zoveel mogelijk te voorkomen.
Er wordt beoogd een ontwikkeling op gang te brengen, waarbij het vanzelfsprekend
is dat er binnen bedrijven en instellingen aandacht is voor duurzame inzetbaarheid
van werknemers tot de pensioengerechtigde leeftijd. Het voeren van een beleid
op duurzame inzetbaarheid voert verder dan de zorg voor goede arbeidsomstandigheden:
loopbaanbeleid, mobiliteit en scholing kunnen hierin een rol spelen.
 
 Wat betreft het punt van een mogelijke strijdigheid van zware beroepen
en de uitgangspunten van de Arbowet: de Arbowet bevat verplichtingen die nader
zijn omschreven in de wet, het Arbobesluit of de Arboregeling. De stand van
de wetenschap en de professionele dienstverlening zijn mede bepalend voor
de uitvoering van de aan de werkgever opgelegde verplichtingen. Bij de huidige
stand van de wetenschap is zware fysieke belasting nog niet altijd te voorkomen.
Dit laat onverlet de verplichting van de werkgever om de inrichting van de
arbeidsplaatsen, de werkmethoden en de bij de arbeid gebruikte arbeidsmiddelen
evenals de arbeidsinhoud, zoveel als mogelijk aan te passen aan de persoonlijke
eigenschappen van werknemers.
 Er is dan ook geen sprake van strijdigheid vanuit het perspectief van
de huidige Arbowet en zware beroepen in het algemeen. Niettemin kan er in
specifieke situaties sprake zijn van overmatige fysieke belasting die leidt tot gezondheidsschade, waarbij het wenselijk is om eerder te komen
tot preventieve maatregelen.
 Uitgaande van de toekomstige voortschrijding van de stand der wetenschap
en professionele dienstverlening is de verwachting gerechtvaardigd dat fysiek
zware beroepen met inzet van nieuwe arbeidsmiddelen, ergonomie en ICT geleidelijk
verder kunnen worden teruggedrongen.
 
 Inzet van de regering met betrekking tot de zware beroepen is dat bovenmatige
fysieke slijtage geleidelijk aan verdwijnt, dan wel dat mensen er niet zodanig
lang in werken dat ze fysieke schade oplopen. Daarom gaat aan de aanwijzing
van een zwaar beroep een procedure vooraf die begint met overleg in sectoren
tussen werkgevers en werknemers. Zij dienen een actieplan te maken, waarin
staat hoe de sector gaat werken aan het terugdringen van zware fysieke belasting
en zware beroepen. Mocht er desondanks sprake zijn van een zwaar beroep dan
kunnen zij beargumenteerd aangeven waarom zij dit beroep willen voordragen
voor de aanwijzing als zwaar beroep. In dit geval zal er, zo verwacht de regering,
gezien de noodzakelijke onderbouwing gerelateerd aan de stand van de wetenschap,
geen sprake zijn van overtreding van de Arbowet vanwege te zware belasting.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen waarom in het wetsvoorstel niet is
opgenomen dat het verplicht is een deskundige in te schakelen in het kader
van duurzame inzetbaarheid en zware beroepen, voortvloeiende uit artikel 23c,
lid 2. Zij vragen of de regering de mening is toegedaan dat het in deze gevallen
toch ook gaat om ernstige risico’s.
 
 De in de artikelen 23e tot en met 23j opgenomen regeling heeft een sectoraal
karakter. Dit in tegenstelling tot de in de artikelen 13, 14 en 14 a opgenomen
regeling, die ziet op individuele werkgevers en voortvloeit uit de zogenoemde
EG kaderrichtlijn veiligheid en gezondheid van werknemers op het werk. De
regering meent dat het niet aan haar is om sociale partners te verplichten
om deskundige bijstand in te huren voor de zware beroepencompensatie. Dit
laat onverlet dat het sociale partners die een voordracht voor een zwaar beroep
doen vrij staat deskundigheid te organiseren of in te huren.
 Dit laat onverlet dat artikel 13 van toepassing is op de individuele werkgever
bij het voeren van een duurzaam inzetbaarheidsbeleid in zijn onderneming.
 
 De leden van de PvdA-fractie memoreren dat in het voorontwerp van wet duurzame inzetbaarheid in arbeid het verplicht wordt
om naast een arbobeleid ook een duurzaamheidbeleid vanuit de Arbowet te maken.
Deze leden vragen of er nu naast het verplichte plan van aanpak behorende
bij de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) tevens een plan van
aanpak vanuit het inzetbaarheidbeleid wordt gemaakt vanuit het perspectief
van de Arbowet.
 
 Duurzaam inzetbaarheidsbeleid maakt onderdeel uit van het algemene arbobeleid
en dient opgenomen te worden in de RI&E en het plan van aanpak. Het betreft
dus geen aparte opzet.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen de regering de verschillen uiteen
te zetten tussen enerzijds het voorontwerp van wet duurzame
inzetbaarheid in arbeid waarin een werkgever ten behoeve van het
voorkomen van «uitzonderlijke mentale belasting» een plan van
aanpak dient te maken en anderzijds artikel 4 Arbowet die de werkgever verplicht
een beleid te voeren gericht op het voorkomen van psychosociale belasting.
 
 Het voorontwerp van wet duurzame inzetbaarheid in arbeid refereert aan een verplichting van werkgevers in aangewezen sectoren
om een actieprogramma op te stellen ter voorkoming of beperking van uitzonderlijke
psychosociale arbeidsbelasting. Het is aan de individuele werkgever in de
sector om de maatregelen voortvloeiend uit het actieprogramma op te nemen
in het binnen zijn onderneming gevoerde arbobeleid, zo nodig in aanvulling
op maatregelen op grond van artikel 3 lid 2 van de Arbowet.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen de regering om een reactie op de tijdens
de hoorzitting geuite kritiek van de werkgeversorganisaties alsmede individuele
werkgevers over de uitvoerbaarheid van de zware beroepenregeling. Zij wijzen
erop dat met name vanuit het midden- en kleinbedrijf de kritiek klinkt dat
de beoogde boete financieel niet is op te brengen en dat die geen mogelijkheden
hebben tot het vinden van ander lichter werk. De werkgevers hebben hierdoor
een sterke negatieve prikkel om beroepen als zwaar te kwalificeren, aldus
deze leden. De leden van de fracties van de PvdA en SP vragen of het juist
is dat werknemers die een aanbod tot passende arbeid afwijzen tot 67 zullen
moeten doorwerken.
 
 Voor de regering is de kern van de zware beroepenregeling het voorkomen
dat werknemers te lang werkzaam zijn in een zwaar beroep en daardoor verslijten
en als gevolg daarvan eerder uittreden. Daarom moet werk worden gemaakt van
de duurzame inzetbaarheid van werknemers in alle beroepen en van het verlichten
van zware beroepen in het bijzonder.
 De zware beroepencompensatie is een vangnet voor die situaties waarin
het niet mogelijk blijkt om passende arbeid aan te bieden, en een prikkel
voor werkgevers om hier invulling aan te geven. Sociale partners zullen voor
die gevallen extra inspanningen moeten leveren om de omstandigheden die in
die beroepen nog tot slijtage leiden weg te nemen en de mobiliteit op sectorniveau
te bevorderen. Een werkgever moet een werknemer die tussen de 25 en 30 jaar
werkzaam is in een bij algemene maatregel van bestuur aangewezen zwaar beroep
andere passende arbeid aanbieden of ondersteuning bij het vinden daarvan.
Onder passende arbeid wordt verstaan: alle arbeid die geen zwaar beroep is
en die voor de krachten en bekwaamheden van de werknemer is berekend, tenzij
aanvaarding om redenen van lichamelijke, geestelijke of sociale aard niet
van hem kan worden gevergd. Deze arbeid hoeft niet per se in het eigen bedrijf
of sector aanwezig te zijn. Het bevorderen van de mobiliteit naar lichter
werk, en daarmee het voorkomen van «een boete» is een uitdaging
waar sociale partners, werkgevers, werknemers en overheid gezamenlijk voor
staan. De zware beroepencompensatie is niet bedoeld om grote groepen van de
beroepsbevolking te ontzien van de verhoging van de AOW-leeftijd, maar hen
die zwaar werk doen tegemoet te komen. Indien sociale partners in een sector
een beroep niet als zwaar willen voordragen en geen sectorale aanpak opstellen,
zullen individuele werkgevers ervoor moeten zorgen dat werknemers in die zware
beroepen veilig en gezond de pensioenleeftijd van 67 jaar bereiken.
 Als de werkgever wel een aanbod doet voor passende arbeid„ maar
de werknemer wijst dit af, dan is de werkgever niet verplicht de werknemer
in staat te stellen eerder te stoppen met werken. Indien een werknemer dertig
jaar een zwaar beroep heeft uitgeoefend, maar minder dan vijf jaar in dienst
is van de werkgever, hoeft de werkgever geen andere passende arbeid aan te
bieden.
 
 De regering is gevoelig voor de bezwaren uit hoofde van uitvoering en
administratieve lasten en staat dan ook open voor suggesties van de zijde
van sociale partners voor alternatieve oplossingen voor de problematiek van
de zware beroepen.
 
 De leden van de fracties van de PvdA, de SGP, de SP, de VVD en de PVV
merken op dat tijdens de hoorzitting bleek dat de 30-jarenregeling het onaantrekkelijk
maakt voor werkgevers om werknemers met een verklaring van een zware beroep
in dienst te nemen. Ook werd de vrees geuit van meer in plaats van minder
inzet van flexwerkers als gevolg van de prikkels in het voorontwerp duurzame
inzetbaarheid in arbeid. Deze leden vragen welke gevolgen het instellen van
zware beroepen heeft op arbeidsduur, arbeidsparticipatie, contractduur en
kosten voor werkgevers.
 De leden van de VVD-fractie vragen of gezien het draagvlak in de samenleving,
de regering bereid is om de regeling simpeler te maken. Deze leden vragen
of de regering kan ingaan op de uitspraken vanuit de maatschappelijke organisaties
dat de zware beroepenregeling onuitvoerbaar is. De leden van de CDA-fractie
vragen of er ook goede alternatieven zijn voor de dertig jaren regeling. Verder
vragen de leden van de VVD-fractie of de regering kan aangeven op welke wijze
en in welke mate de opmerkingen van de Raad van State over het duurzaam inzetbaarheidsbeleid
en maatregelen met betrekking tot zware beroepen zijn betrokken bij het voorontwerp
flankerende maatregelen.
 
 Werkgevers hebben verschillende mogelijkheden om hun duurzaam inzetbaarheidsbeleid
vorm te geven. Denkbaar is dat zij vanaf het moment dat mensen in dienst komen,
dus ook al bij aanvang van de loopbaan aandacht schenken aan leeftijdsbewust
loopbaanbeleid. Zij kunnen tijdig extra opleiding gericht op om- en bijscholing
inzetten. Een andere optie is meer technologische innovatie of een andere
werkverdeling om het werk lichter te maken. Hoe duurzaam inzetbaarheidsbeleid
vorm moet krijgen, is aan de sociale partners op de werkvloer.
 Het voorontwerp van wet duurzame inzetbaarheid in arbeid voorziet erin dat een werkgever een werknemer die dertig jaar zware
arbeid heeft verricht een alternatief moet bieden, tenzij deze werknemer minder
dan vijf jaar in dienst is van de werkgever. De werknemer die dertig jaar
in een zwaar beroep heeft gewerkt, kan bij verschillende werkgevers gewerkt
hebben. Het voorontwerp van wet beoogt dat werknemers zelf moeten aantonen
dat zij dertig jaar zware arbeid hebben verricht. Het voorontwerp van wet
stelt geen voorwaarden aan de aard van het dienstverband; echter wel aan de
omvang, namelijk 32 uur of meer per week. Een beroep dat zwaar is voor een
werknemer, is dat ook voor werknemers met tijdelijke contracten. Het aantal
jaren dat deze flexwerkers werken in een zwaar beroep kan bij verschillende
werkgevers worden opgebouwd. Zij hebben er zelf belang bij hun duurzame inzetbaarheid
te vergroten en te voorkomen dat ze verslijten door langdurige uitoefening
van een zwaar beroep.
 
 De regering onderkent dat doorwerken tot 67 jaar extra inspanning vraagt.
De regering realiseert zich dat de verhoging van de AOW-leeftijd een maatregel
is die noodzakelijk is, maar die ook gevoelig ligt. Dat geldt niet alleen
voor werknemers, maar ook voor werkgevers. Met name voor mensen die lang in
een fysiek zwaar beroep werken is het van belang om gericht te werken aan
het vergroten van hun inzetbaarheid, zodat zij minder belastend werk kunnen
gaan verrichten. Daartoe moeten zij zich geruime tijd kunnen voorbereiden
op de verhoging van de uittreedleeftijd. Een regeling voor zware beroepen
kan niet anders dan een sluitpost zijn. De regering hecht daarom nadrukkelijk
aan de invoering van duurzaam inzetbaarheidsbeleid.
 
 De regering heeft kennisgenomen van de kanttekening van de Raad van State
en van de opmerkingen gemaakt tijdens de hoorzitting. De regering staat open
voor nieuwe suggesties. De regering constateert tegelijkertijd dat het vinden
van een alternatieve prikkelregeling, waarbij de focus blijft op het voorkomen
van slijtage door het langdurig uitoefenen van een zwaar beroep,
het vergroten van de duurzame inzetbaarheid en de beoogde houdbaarheidsdoelstelling,
niet eenvoudig is.
 
 Wat de vragen betreft van de leden van de fracties van het CDA en de VVD
of er ook simpeler alternatieven zijn voor de voorgestelde zware beroepen
regeling, is het antwoord dat die simpeler oplossing ook voorondersteld zijn
in de voorgestelde regeling. Vandaar dat voorwaarde voor de aanwijzing van
een zwaar beroep is dat sociale partners in de betrokken sector een actieplan
opstellen om het «zware» karakter (progressief) aan het beroep
te ontnemen. Evenzeer is het denkbaar dat sociale partners in een sector of
bedrijf door dergelijke maatregelen de aanwijzing overbodig maken.
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen wanneer in de afgelopen vijftien jaar
de Arbeidsinspectie als speerpunt in zijn jaarplan heeft opgenomen de handhaving
van de huidige wetgeving op het terrein van duurzame inzetbaarheid en zware
arbeid. Daarnaast wensen deze leden een toelichting op welke wijze de afgelopen
vijf jaar toezicht is gehouden op preventieve bedrijfsgezondheidszorg. Verder
willen deze leden graag inzicht op welke wijze de Arbeidsinspectie het duurzaamheidbeleid
gaat handhaven en welke criteria de Arbeidsinspectie daarbij hanteert. Zij
vragen of de regering voornemens is om het aantal inspecteurs verder uit te
breiden voor dit contingent.
 
 Duurzame inzetbaarheid is thans als begrip niet opgenomen in de Arbeidsomstandighedenwet.
De Arbeidsinspectie heeft de handhaving van duurzame inzetbaarheid de afgelopen
vijftien jaar niet in haar jaarplan opgenomen. De wijze waarop de Arbeidsinspectie
het duurzame inzetbaarheidsbeleid gaat handhaven is nog niet vastgesteld.
Het beleid wordt mede bepaald door de wijze waarop de wettelijke verplichting
in de lagere regelgeving nader wordt uitgewerkt.
 De handhaving op zware arbeid is al een groot aantal jaren een speerpunt
van de Arbeidsinspectie. De veelal sectorgewijze aanpak is in de jaarplannen
terug te vinden.
 Het toezicht op preventieve bedrijfsgezondheidszorg voert de Arbeidsinspectie
aan de hand van de RI&E van een bedrijf. Als in een bedrijf risico’s
voor werknemers worden geconstateerd wordt bezien of de werkgever een beleid
heeft om deze risico’s weg te nemen en of hij daarbij ook de deskundigen
betrekt die daartoe een bijdrage kunnen leveren. Onder deze deskundigen nemen
bedrijfsartsen een belangrijke plaats in. Uit de Arbobalans 2008 blijkt dat
85% van de bedrijven zich laat bijstaan door een arbodienst. Andere
bedrijven hebben vaak een contract met een enkele arbodeskundige, veelal een
bedrijfsarts.
 
 De leden van de PvdA-fractie zouden daarom graag meer informatie ontvangen
over de mate waarin de pensioenleeftijd in enkele grote collectieve pensioenregelingen
is geflexibiliseerd en welke pensioenniveaus dit oplevert bij het uittreden
in de periode van 62 tot 68 jaar. Tevens vragen de leden in kaart te brengen
wat de effecten van het voorliggende pakket van maatregelen zullen zijn op
de hoogte van de pensioenen in een regeling waarin nu flexibel uittreden vanaf
het 63e levensjaar tot het 67e levensjaar.
 
 Bij alle grote collectieve pensioenfondsen is het mogelijk de pensioendatum
te vervroegen of uit te stellen. Hierbij wordt de hoogte van het pensioen
actuarieel herrekend. De percentages waarmee het pensioen gekort dan wel opgehoogd
wordt verschilt per pensioenregeling en hangt af van de specifieke kenmerken
van het pensioenfonds. In onderstaand overzicht zijn de kortings-/ophogingspercentages
van het ABP en Pensioenfonds Zorg en Welzijn weergeven. Samen vertegenwoordigen
deze twee pensioenfondsen een kleine 40% van alle actieve
deelnemers aan collectieve pensioenregelingen.
 
 
 
 
 
 
 
 Leeftijd
 ABP
 Pensioenfonds Zorg en Welzijn 
 
 
 
 
 62
 – 18,1%
 – 18,5%
 
 
 63
 – 12,6%
 – 12,9% 
 
 
 64
 – 6,6%
 – 6,8%
 
 
 65
 0%
 0% 
 
 
 66
 + 7,4%
 + 7,5%
 
 
 67
 + 15,5%
 + 15,9%
 
 
 68
 + 24,6%
 + 25,4%
 
 
 
 
 
 Deze percentages houden overigens geen rekening met de extra opbouw als
gevolg van het langer doorwerken. Hieruit volgt dat er nu al een behoorlijk
sterke prikkel is om langer door te werken. Ieder jaar dat langer wordt doorgewerkt
gaat het levenslange pensioen met minimaal 6% omhoog.
 
 In onderstaande tabel staan de kortings- en ophogingspercentages voor
een pensioenregeling met een spilleeftijd van 67 jaar:
 
 
 
 
 
 
 
 Leeftijd 
 Kortingspercentage pensioen (gebaseerd op de huidige kortingspercentages van
het Pensioenreglement 2010 van het ABP en vertaald naar een spilleeftijd van
67 jaar)
 Kortingspercentage
AOW (naar huidige inzichten)
 
 
 
 
 63
 – 24,3%
 Niet van toepassing
 
 
 64
 – 19,1%
 Niet van toepassing
 
 
 65
 – 13,4%
 – 13,4% 
 
 
 66
 – 7%
 – 7%
 
 
 67
 0%
 0%
 
 
 
 
 
 De leden van de PvdA-fractie vragen of de bepalingen van gelijkstelling
van niet gewerkte jaren met gewerkte jaren zoals in de Werkloosheidswet ook
gelden voor de jareneis van de flexibilisering. De leden van de ChristenUnie-fractie
vragen of het gaat om 42 dienstjaren of 42 jaren voorafgaand aan de leeftijd
van 65 of 66 jaar. Daarnaast vragen deze leden en de leden van de SP-fractie
of en hoe ziekte-, arbeidsongeschiktheids- en werkloosheidsjaren worden meegenomen.
Is hierbij alleen sprake van betaalde arbeid en hoeveel (minimaal aantal)
uren per week, vragen deze leden. Voorts vragen de leden van de fracties van
de ChristenUnie en de SGP of rekening wordt gehouden met zorg- en manteltaken
en het (tijdelijk) verminderen van het aantal arbeidsuren als gevolg daarvan.
Tevens vragen zij of alle verlofvormen zoals levensloop, ouderschapsverlof,
zwangerschapsverlof en verlofregelingen die in cao’s of individuele
arbeidsovereenkomsten meetellen voor de 42 jareneis. De leden van de PVV-fractie
vragen wie de administratie bijhoudt van 42 jaar, hoe drie dagen per week
is te controleren en of dat een gemiddelde is. Verder vragen deze leden wat
er gebeurt bij fulltime/parttime werken in de afgelopen 42 jaar. Zij vragen
of het klopt dat als iemand in 2020 een maand niet heeft gewerkt, ziek is,
zorg geeft voor zieke ouder of kind niet eerder met de AOW kan. Verder vragen
deze leden waarom de eis gesteld is dat men vijf jaren voorafgaand aan het
bereiken van de 65 of 66 jaar onafgebroken gewerkt moet hebben.
 
 In het voorontwerp van wet mogelijkheid vervroeging
ingangsdatum ouderdomspensioen is de mogelijkheid geopend om het
AOW-pensioen eerder dan de leeftijd van 66 of 67 jaar te laten ingaan.
Van deze mogelijkheid kan alleen gebruik worden gemaakt door mensen die lang
en substantieel hebben gewerkt. Aan deze voorwaarde wordt volgens het voorontwerp voldaan als men tot aan de maand waarin men 65 of 66
wordt 42 jaar heeft gewerkt (waarvan de laatste vijf jaren onafgebroken tot
aan het bereiken van de maand waarin de leeftijd van 65 of 66 jaar wordt
bereikt). De voorwaarde dat men de laatste vijf jaar onafgebroken moet hebben
gewerkt, is opgenomen om het doorwerken tot aan de eerdere ingangsdatum van
het AOW-pensioen te bevorderen. In antwoord op de vraag van de SP-fractie
naar het verschil in omvang van de groep die op 65 jaar kan stoppen zonder
en met de vijf jaren verplichting merkt de regering op dat het verschil tussen
deze groepen klein zal zijn, omdat in het algemeen mensen die werkzaam zijn
64 jaar dit ook de afgelopen vijf jaren geweest zullen zijn.
 
 In de bedoelde tweeënveertig respectievelijk vijf jaren moet het
wel gaan om substantiële arbeid. In de brief van 16 oktober 2009
(Kamerstukken II, 2008/09, 32 163, nr. 2) staat dat onder substantiële
arbeid verstaan moet worden dat men ten minste drie dagen in de week heeft
gewerkt. De term substantiële arbeid is in voormeld voorontwerp vertaald
in de eis van 1225 uren per kalenderjaar en de eis van twaalf maal het brutominimumloon.
Voor niet volledige kalenderjaren, zoals de periode tot aan het bereiken van
de eerdere ingangsdatum, zal de ureneis naar evenredigheid moeten worden toegepast.
Omdat er wordt gewerkt met een aantal gewerkte uren per kalenderjaar (1225)
is het mogelijk voor personen die normaal gesproken fulltime werken om binnen
een kalenderjaar een aantal maanden niet te werken. Uitkeringsjaren tellen
niet mee als gewerkte jaren, omdat de mogelijkheid van het eerder laten ingaan
van het AOW-pensioen juist in het leven wordt geroepen als een faciliteit
voor personen die langdurig hebben gewerkt. Bij de ureneis gaat het alleen
om betaalde arbeid: men moet over die uren loon hebben ontvangen, dan wel
in die uren als zelfstandige hebben gewerkt. Niet gewerkte uren worden gelijkgesteld
aan gewerkte uren als tijdens de dienstbetrekking niet gewerkt kan worden
vanwege bijvoorbeeld vorst.
 Bij algemene maatregel van bestuur zal nader worden geregeld dat vormen
van verlof die samenhangen met de werksituatie als gewerkte uren meetellen.
Het betreft in ieder geval zwangerschaps-, levensloop- en ouderschapsverlof.
 
 Voor de vaststelling of een werknemer voldaan heeft aan de gestelde criteria
zullen gegevens uit de polisadministratie van het Uitvoeringsorgaan werknemersverzekeringen
(UWV) gebruikt worden. Deze polisadministratie registreert «verloonde
uren» op jaarbasis. De verloonde uren die voor werknemers worden geregistreerd
in de polisadministratie zijn bij vaste contracten de overeengekomen uren
(contracturen) en bij flexibele contracten het gemiddeld aantal werkuren,
mits de beloning ook gebaseerd is op dat gemiddelde. Wanneer de beloning is
gebaseerd op feitelijk gewerkte uren, dan zijn de verloonde uren de daadwerkelijk
gewerkte verloonde uren. Voor de vaststelling of een zelfstandige heeft voldaan
aan de 1225-urentoets kan gebruik gemaakt worden van de gegevens uit de administratie
van de Belastingdienst over de zelfstandigenaftrek. Wanneer een belastingplichtige
voldoet aan het urencriterium voor de zelfstandigenaftrek, wordt ook voldaan
aan de ureneis voor het eerder laten ingaan van het AOW-pensioen.
 
 Iemand die in 2020 een maand niet heeft gewerkt, ziek is, zorg geeft voor
zieke ouder of kind kan het AOW-pensioen eerder laten ingaan mits diegene
aan de gestelde eisen voldoet. Het gaat hier om de eis dat men tot aan de
maand waarin men 65 of 66 wordt 42 jaar heeft gewerkt (waarvan de laatste
vijf jaren onafgebroken tot aan het bereiken van de maand waarin de leeftijd
van 65 of 66 jaar wordt bereikt). Hierbij moet het gaan om substantiële
arbeid. Daarvan is sprake bij 1225 uren per kalenderjaar. Vormen van verlof
die samenhangen met de werksituatie tellen mee als gewerkte uren.
Verder geldt een inkomenseis van 12 maal het brutominimumloon per maand.
 
 De leden van de D66-fractie wijzen er op dat het in het wetsvoorstel flexibilisering
AOW wel mogelijk is om de AOW gedeeltelijk in te laten gaan. Zij vragen om
welke reden de regering het niet mogelijk maakt om de AOW te flexibiliseren
wanneer iemand ervoor kiest in deeltijd door te werken tot 67 jaar. Zij vragen
of het oorspronkelijke doel van flexibilisering nog voldoende wordt bereikt
nu uit de doorrekening van het CPB blijkt dat slechts een kleine groep straks
de mogelijkheid zal hebben om de AOW eerder te laten ingaan. Deze leden vragen
of de regering hun mening deelt dat deze twee verschillende flexibiliseringsmaatregelen
niet bijdragen aan de transparantie en de duidelijkheid van de wetsvoorstellen.
Deze leden vragen of de regering kan ingaan op de verschillen en samenloop
van deze twee maatregelen. Verder vragen zij of de regering overweegt om de
regelingen voor flexibilisering voor en na 67 te stroomlijnen en samen te
voegen.
 
 Doelstelling van de regering is te bevorderen dat straks iedereen tot
67 jaar doorwerkt. Daartoe vindt verhoging van de AOW-leeftijd plaats van
65 naar 67 jaar. Alleen voor mensen die 42 jaar hebben gewerkt, is een uitzondering
op deze hoofdregel gemaakt. Deze groep krijgt de mogelijkheid om het gehele
AOW-pensioen eerder op 65 of 66 jaar laten ingaan. Daarom is geleidelijk
laten ingaan van het AOW-pensioen voor deze groep dan ook niet aan de orde.
 
 Het wetsvoorstel flexibilisering AOW heeft tot doel om mensen die langer
willen doorwerken dan 67 jaar de mogelijkheid te geven hun arbeidzame leeftijd
geleidelijk af te bouwen. Deze mogelijkheid om het AOW-pensioen later dan
de pensioengerechtigde leeftijd op te nemen, staat open voor iedereen. Hierdoor
wordt langer doorwerken aantrekkelijker. Het hanteren van toegangseisen past
niet bij die doelstelling.
 
 Beide flexibiliseringsmaatregelen hebben een wezenlijk andere doelstelling
en doelgroep. Daarom zijn deze maatregelen in aparte wetsvoorstellen opgenomen.
De regering overweegt niet om deze maatregelen samen te voegen. Dat zou de
transparantie en de duidelijkheid van deze voorstellen niet ten goede komen.
 
 Arbeidsverleden is een belangrijk aspect bij de flexibilisering van de
AOW. De leden van de D66-fractie vragen hoe lang momenteel het arbeidsverleden
en het aantal gewerkte uren al op een eenduidige en betrouwbare manier worden
geregistreerd. Deze leden vragen welke instantie nu verantwoordelijk is voor
deze registratie en welke instantie dit in de toekomst op zich zal nemen.
Zij vragen welke aanpassingen er nog moeten worden gedaan om een goede administratie
mogelijk te maken.
 
 Beoogd is een arbeidsverledenregistratie met ingang van voorliggend wetsvoorstel
op te bouwen door een nog te bepalen uitvoeringsinstantie van ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het UWV en de Belastingdienst zijn de bronnen
voor gegevens waaraan gegevens kunnen worden ontleend. Zij beschikken ook
over gegevens die teruggaan tot 2005. De polisadministratie van het UWV registreert
verloonde uren op jaarbasis. De Belastingdienst kan jaarlijks gegevens over
zelfstandigen (al dan niet met zelfstandigenaftrek) leveren. Dat kunnen zijn
het burgerservicenummer (BSN) van degene die winst uit onderneming geniet
dan wel de combinatie van BSN, winst uit onderneming en/of zelfstandigenaftrek.
 
 De arbeidsverledenregistratie zal gevuld worden met gegevens over werknemers
en zelfstandigen. De Sociale verzekeringsbank (SVB) is verantwoordelijk
voor de vaststelling van het recht op het eerder laten ingaan van het AOW-pensioen.
Omdat het arbeidsverleden hierbij de bepalende factor is, ligt het voor de
hand dat de SVB tevens gebruik maakt van gegevens uit registraties van UWV
en de systemen van de Belastingdienst. Dit is efficiënter dan het opnieuw
uitvragen van gegevens bij burgers en bedrijven.
 
 De leden van de SP-fractie merken op dat er veel vrouwen en mannen zijn
die enkele jaren niet werken omdat zij bijvoorbeeld zorg dragen voor een ziek
familielid, kind of partner. Of omdat zij enkele jaren voor hun kinderen willen
zorgen. Deze leden vragen op welke wijze mensen zonder recent arbeidsverleden
worden gecompenseerd voor het zware werk dat zij hebben verricht. Zij vragen
of deze mensen ook aanspraak kunnen maken op een uitzonderingsmaatregel.
 
 Een werkgever moet een werknemer die tussen de 25 en 30 jaar werkzaam
is in een bij algemene maatregel van bestuur aangewezen zwaar beroep andere
passende arbeid aanbieden of ondersteuning bieden bij het vinden daarvan,
tenzij de werknemer bij deze werkgever minder dan vijf jaar werkzaam zal zijn
op het moment dat deze 30 jaar in een zwaar beroep werkt. Indien de werkgever
dat niet doet is hij de werknemer een compensatie verschuldigd. Wanneer niet
aan de arbeidsverledeneis van dertig jaar wordt voldaan zijn deze verplichtingen
niet aan de orde. De periode van 25 tot 30 jaar in een zwaar beroep hoeft
niet aaneengesloten of bij één werkgever opgebouwd te zijn.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of het juist is dat een werkgever een
boete kan krijgen die ten goede komt aan de werknemer maar dat in dat geval
het zware werk gewoon doorgaat tot 65 jaar.
 
 Dat is juist. De werknemer kan ter compensatie maximaal twee jaar eerder
met pensioen.
 De compensatie zorgt er voor dat een financiële prikkel wordt geïntroduceerd
voor de werkgever om gericht te werken aan de duurzame inzetbaarheid van zijn
werknemers, het zware beroep lichter te maken en tijdig een alternatief te
bieden aan de werknemer. De compensatie laat onverlet de mogelijkheden van
de werknemer om de pensioenleeftijd in de tweede (of derde) pijler eerder
in te laten gaan dan het 65e jaar.
 
 De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze een bedrijf met alleen
zware functies, met vijf werknemers en met een directeur met een jaarinkomen
van € 28 000 getroffen kan worden door de zware beroepenregeling.
De leden vragen hoe groot het financiële risico voor de werkgever is,
hoe de werkgever dit risico moet dragen en op welke wijze de werkgever het
beste slechts werknemers in dienst kan hebben die niet tot een dergelijk risico
leiden.
 
 De inzet van de werkgever dient primair gericht te zijn op het verlichten
van de zware werkzaamheden, om te voorkomen dat de werknemers door het verrichten
van zware arbeid in lengte van jaren verslijten en voortijdig uittreden. Indien
dit niet mogelijk is, dient de werkgever tijdig andere passende arbeid te
bieden voor deze zware arbeid, zodat een werknemer niet langer dan dertig
jaar een zwaar beroep uitoefent. Indien deze passende arbeid niet bij het
eigen bedrijf kan worden gevonden, dient de werkgever ondersteuning te bieden
bij het vinden van minder belastend werk bij een andere werkgever. Pas in
het uiterste geval dat geen andere passende arbeid wordt gevonden, dient de
werkgever het financieel mogelijk te maken dat de werknemer met 65 jaar alsnog
kan stoppen met werken. Hoeveel het financiële risico hiervan in dit
specifieke geval zal zijn is afhankelijk van het inkomen van
de werknemer en kan niet op voorhand worden aangegeven.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of de regering kan aangeven wat de financiële
lasten van de zware beroepenregeling voor het bedrijfsleven zijn.
 
 Sociale partners kunnen gezamenlijk een voordracht doen voor aanwijzing
van een zwaar beroep bij de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Welke beroepen worden aangewezen is op dit moment niet bekend en daarom is
nu ook niet te zeggen wat de financiële lasten voor het bedrijfsleven
zullen zijn van de zware beroepenregeling.
 
 De leden van de SP-fractie vragen welke zware beroepenregeling Duitsland,
Oostenrijk, België en Frankrijk kennen. Deze leden vragen om een uitgebreide
beschrijving van deze regelingen en om een oordeel van de regering over deze
regelingen.
 
 In Oostenrijk is er een (vroegpensioen-)regeling voor zware beroepen.
Indien men onder deze regeling valt kan men vanaf 60 jaar met pensioen
gaan met een actuariële korting van 1,8% per jaar als men ten
minste 45 verzekeringsjaren heeft en in de laatste 20 verzekeringsjaren ten
minste tien jaar zware arbeid heeft verricht. Wat precies onder zware arbeid
wordt verstaan is geregeld in een verordening. Hieronder vallen onder andere
ploegen- en nachtdiensten, werken met extreme temperaturen of zwaar lichamelijk
werk (dit wordt gemeten in «Arbeit kilojoule»). Ook dienst in
het buitenland door soldaten valt onder de regeling. De criteria om op de
lijst te komen worden opgesteld door wetenschappers, maar de Oostenrijkse
minister beslist uiteindelijk of een beroep op de lijst komt.
 
 In België bestaat het brugpensioen. Het brugpensioen is een regeling
die bepaalde oudere werknemers, in geval van ontslag, de mogelijkheid biedt
om, naast de werkloosheidsuitkering, een aanvullende vergoeding te genieten
die ten laste komt van de werkgever. Het brugpensioen is vanaf 60 jaar
mogelijk. Brugpensioen vanaf 58 jaar is mogelijk voor werknemers met
een zwaar beroep. Als zwaar beroep wordt in dit verband beschouwd: het werk
in wisselende ploegen, in onderbroken diensten en nachtarbeid. De werknemer
moet een beroepsloopbaan van 35 jaar bewijzen. Hiervan moet vijf jaar, gelegen
in de laatste tien kalenderjaren, of zeven jaar, gelegen in de laatste vijftien
kalenderjaren, een zwaar beroep behelzen. Deze maatregel treedt in werking
op 1 januari 2010.
 Een bruggepensioneerde krijgt geen traditioneel pensioen uitbetaald. Het
brugpensioen is eigenlijk geen pensioen maar een «overbrugging tot pensioenleeftijd»
uitkering met een verplichte cao-aanvulling door de werkgever. Het systeem
is gebaseerd op een collectieve arbeidsovereenkomst inzake het brugpensioen.
Het brugpensioen komt te vervallen indien men weer aan het werk gaat of de
wettelijke pensioengerechtigde leeftijd van 65 jaar bereikt.
 
 Om recht te hebben op een brugpensioen moet men tegelijkertijd voldoen
aan een aantal voorwaarden:
 – Recht hebben op werkloosheidsuitkeringen. Dat wil zeggen toelaatbaar
en vergoedbaar zijn tot het stelsel van de werkloosheid.
 – Tewerkgesteld zijn in de privésector (er bestaat een uitzondering
voor instellingen met saneringsplan).
 – Gebonden zijn door een arbeidsovereenkomst.
 – Ontslagen zijn.
 – Recht hebben op een aanvullende vergoeding op basis van een geldige
collectieve arbeidsovereenkomst (cao).
 – De vereiste leeftijd bereikt hebben op het vereiste ogenblik.
De leeftijd vanaf wanneer men met brugpensioen kan gaan, hangt
af van de cao die van toepassing is.
 – Het vereiste beroepsverleden kan aantonen. Het aantal jaren beroepsverleden
dat men moet bewijzen, hangt af van de leeftijd waarop men met brugpensioen
gaat en de cao die van toepassing is.
 
 In Duitsland is geen sprake van een koppeling tussen zware beroepen en
vervroegd staatspensioen, met uitzondering van de mijnbouwsector. Er bestaat
verder slechts de regel dat indien men vijfenveertig jaar heeft gewerkt en
premie afgedragen men met 65 jaar met pensioen kan gaan. Ook de eerste tien
jaar van het zorgen voor een kind mogen hier bij opgeteld worden. Er zijn
speciale contributieregels voor het mijnbouwpensioenfonds om de vroegere uittreedleeftijd
te financieren. Er wordt bijvoorbeeld door werkgevers uit de mijnbouwsector
6,5% meer bijgedragen aan het pensioenfonds dan door werkgevers uit
andere sectoren in de economie en er bestaat een hoger premieplafond voor
werknemers in de mijnbouwsector.
 
 Frankrijk kent geen eenduidige koppeling tussen zware beroepen en vervroegd
staatspensioen. Daar waar vroegpensioenregelingen bestaan verschillen deze
sterk per sector. In de spoorwegensector is het bijvoorbeeld mogelijk met
pensioen te gaan op de leeftijd van 55 jaar. Deze regeling dateert nog uit
de tijd van de stoomlocomotieven, toen de kans op inademing van schadelijke
stoffen groot was. Ondanks het verdwijnen van dit risico is het vroegpensioen
onderdeel gebleven van de arbeidsvoorwaarden in de sector.
 
 De grote verscheidenheid aan regelingen voor zware beroepen in Europa
laat zien dat het een ingewikkeld onderwerp betreft. De regering is van mening
dat een regeling voor zware beroepen moet worden gezien als sluitstuk van
het beleid gericht op duurzame inzetbaarheid. Duurzame inzetbaarheid is de
kern van het voorontwerp van wet duurzame inzetbaarheid in arbeid. De regering
onderkent dat er, in ieder geval op de korte termijn, beroepen zullen zijn
die bij langdurige uitoefening kunnen leiden tot fysieke slijtage. Om de gevolgen
van de verhoging van de AOW-leeftijd voor mensen in deze beroepen op te vangen
moet tijdig ander werk worden aangeboden, dan wel worden voorzien in een zware
beroepencompensatie.
 
 In antwoord op de vraag van de PVV-fractie of de regering bekend is met
het feit dat men in België al twee jaar aan het steggelen is over begrip
zware beroepen voor het brugpensioen merkt de regering op dat de vergelijking
met België niet kan worden gemaakt. De Nederlandse voorstellen gaan op
dit punt uit van een ander begrip van zware beroepen, namelijk beroepen waarbij
fysieke belasting tot onomkeerbare slijtage kunnen leiden indien zij over
langere periode wordt uitgevoerd. In België zijn in het kader van het
brugpensioen zware beroepen aangewezen in verband met ploegendiensten, onderbroken
diensten en nachtarbeid. Deze arbeidsrisico’s worden in het Nederlandse
voorstel meegenomen in het Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA)-criterium
voor zware beroepen.
 
 De leden van de SP-fractie vragen om een overzicht van de leeftijdsopbouw
van mensen die werkzaam zijn in één of andere vorm van ploegendienst.
 
 In onderstaand overzicht is de verdeling van de werknemers in ploegendienst
naar leeftijd opgenomen. De meeste werknemers die in ploegendienst werken
geven aan dat regelmatig te doen. De cijfers zijn afkomstig uit de NEA 2008
van TNO.
 Percentages werknemers die in ploegendienst werken 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 15–24
jaar
 25–54 jaar
 55–64 jaar
 Totaal 
 
 
 
 
 werken in ploegendienst w.o.
 26
 15
 9
 15 
 
 
 regelmatig
 20
 12
 7
 12
 
 
 soms
 6
 3
 2
 3
 
 
 
 
 In antwoord op vragen van de leden van de SP-fractie of een werknemer
ongevraagd een verklaring van een zwaar beroep moet overleggen als hij bij
een nieuwe werkgever in dienst treedt in hetzelfde beroep merkt de regering
op dat een werknemer uit eigen beweging of op verzoek van de werkgever een
verklaring van zwaar beroep kan overleggen.
 De leden van de SP-fractie vragen of de werknemer zelf de verklaringen
van een zwaar beroep moet beheren of dat deze ergens worden geregistreerd
en of het verlies van deze papieren, bijvoorbeeld bij brand leidt tot verlies
van rechten. Verder vragen zij hoe een werknemer in 2020 kan aantonen dat
hij bij het bereiken van de 65-jarige leeftijd dertig jaar, dus sinds 1990,
zwaar werk heeft verricht terwijl de verplichting tot het afgeven van een
verklaring zwaar beroep niet eerder dan in 2010 ingaat. Kan de regering aangeven
hoe in 2020 zal worden omgegaan met het ontbreken van verklaringen zwaar beroep
over perioden dat die verklaringen niet werden afgegeven, aldus deze leden.
Verder vragen deze leden hoe groot de regering de kans acht dat een werkloze
die in het bezit is van een verklaring dat hij gedurende 25 jaar een zwaar
beroep heeft uitgeoefend wordt aangenomen in eenzelfde of ander zwaar beroep.
Deze leden vragen wat de kansen zijn van een werknemer met een verklaring
zwaar beroep op de arbeidsmarkt. Zij vragen of de regering onderzoek wil doen
naar welke werkgevers hen in dienst willen nemen.
 
 De werknemer zal zelf de verklaring(en) moeten beheren. Het arbeidsverleden
gaat niet verloren bij verlies van verklaringen en daarom ook niet de aanspraken
die samenhangen met dat arbeidsverleden. Over de periode voor de inwerkingtreding
van de verplichting tot het afgeven van een verklaring zullen andere bewijsstukken
of getuigenissen over het arbeidsverleden, een rol gaan spelen. Op basis van
deze verklaringen zal de Arbeidsinspectie of mogelijk een andere uitvoeringsorganisatie
van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een beschikking afgeven
dat een werknemer aanspraak maakt op de zware beroepenregelingen.
 
 Omdat de mogelijkheden per sector verschillen, kan bijvoorbeeld bij de
voordracht van een zwaar beroep aan de sector worden gevraagd aan te geven
op welke wijze werknemers kunnen aantonen gedurende welke periode zij werkzaam
zijn geweest in een zwaar beroep. Sociale partners kunnen daar bij de voordracht
van zware beroepen afspraken over maken.
 
 De kans dat een werkloze die vijfentwintig jaar in een zwaar beroep heeft
gewerkt, in dat beroep of een ander zwaar beroep een nieuwe werkgever vindt,
hangt niet samen met de zware beroepencompensatie. In artikel 23b, lid 7 is
bepaald dat de verplichting passende arbeid aan te bieden op het moment een
werknemer vijfentwintig tot dertig jaar werkzaam is in een zwaar beroep, niet
van toepassing is indien een werknemer minder dan vijf jaren werkzaam is bij
een werkgever op het moment hij dertig jaar in een zwaar beroep werkt.
 De regering heeft niet het voornemen onderzoek te doen naar werkgevers
die een werkloze met 25 jaar arbeidsverleden in een zwaar beroep, in dienst
wil nemen.
 
 De leden van de SP-fractie vragen waarom voor de zware beroepenregeling
moet worden overlegd met de minister van Financiën.
 
 Omdat het bij de zware beroepen regeling gaat om een door de staatssecretaris
van Financiën gefinancierde regeling – deze wordt immers fiscaal
gefaciliteerd – ligt het voor de hand dat hij invloed heeft op de vormgeving
en reikwijdte van deze regeling.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of de regering beseft dat door de zware
beroepenregeling in de toekomst voor een arbeidsplek twee mensen moeten worden
opgeleid. Deze leden vragen naar de kosten daarvan en naar de kosten van het
omscholen naar een licht beroep. Deze leden vragen of het CPB met deze kosten
rekening heeft gehouden.
 
 De werkgever dient gedurende de hele loopbaan aandacht te hebben voor
duurzame inzetbaarheid. Als een werknemer dertig jaar een zwaar beroep heeft
uitgeoefend moet er een alternatief worden geboden. Dit kan door tijdige maatregelen
te nemen die het werk minder belastend maken of door ander werk aan te bieden.
Dit laatste heeft als consequentie dat iemand anders het werk moet doen. Beide
opties vragen een investering van de werkgever. Daar staat tegenover dat deze
investeringen voorkomen dat werknemers voortijdig uitvallen. Indien een werknemer
uitvalt, heeft de werkgever zowel de kosten voor de uitgevallen werknemer
als de kosten voor vervanging.
 Het CPB heeft nog geen uitspraak gedaan over de houdbaarheidseffecten
van het voorontwerp duurzame inzetbaarheid in arbeid.
 
 De leden van de SP-fractie vragen of de regering aan het Europese Hof
wil vragen of de zware beroepen regeling in strijd is met de EG-kaderrichtlijn
veiligheid en gezondheid
 
 Het Europese Hof toetst achteraf, aan de hand van bijvoorbeeld een klacht
van een burger, nationale wetgeving aan het Europese Gemeenschapsrecht. Bij
het opstellen van het voorontwerp (en bij de uitwerking in een wetsvoorstel)
wordt vanzelfsprekend door de regering rekening gehouden met de Europese wettelijke
kaders.
 
 De leden van de SP-fractie vragen welke baat een individuele werkgever
heeft bij de voorgestelde aanwijssystematiek door sociale partners van zware
beroepen.
 
 Deze systematiek verschaft de individuele werkgever duidelijkheid; hij
weet waaraan hij toe is. Hij kan dan met zijn werknemers voorbereidingen treffen,
gericht op eventueel ander werk wanneer zijn werknemers al langere tijd een
zwaar beroep uitoefenen.
 
 De leden constateren dat de hoogte van de boete voor de werkgever als
de werknemer na dertig jaar «zwaar werk» geen lichter werk kan
gaan doen 140% van de loonsom bedraagt. De leden constateren dat dit
bedrag niet in verhouding staat tot de levenslange korting op het AOW-pensioen
bij stoppen tussen 65 en 67 jaar. De leden vragen of de pensioenopbouw en
de levenslange korting ook worden gecompenseerd. De leden vragen indien dat
niet het geval is of de regering nog steeds stelt dat met deze boete de werknemer
de mogelijkheid krijgt om op hun 65ste te stoppen met werken.
 
 Het voorontwerp van wet mogelijkheid vervroeging ingangsdatum
ouderdomspensioen geeft de mogelijkheid om op verzoek van de pensioengerechtigde
het AOW-pensioen één of twee jaar eerder te laten ingaan. Hiervoor
moet de verzoeker gedurende ten minste 42 jaren substantiële
arbeid hebben verricht, waarvan in ieder geval de laatste vijf jaren onafgebroken
tot aan de maand van het bereiken van de leeftijd van 65 of 66 jaar.
Bovendien geldt er een inkomenseis, om te voorkomen dat de verzoeker bijstand
nodig heeft.
 Het voorontwerp van wet duurzame inzetbaarheid in arbeid regelt dat de werkgever van de werknemer in een zwaar beroep na
dertig jaar andere passende arbeid moet bieden voor deze zware arbeid. Als
de werkgever geen andere passende arbeid biedt, moet de werkgever het financieel
mogelijk maken dat de werknemer eerder kan stoppen.
 Deze twee voorstellen staan los van elkaar. Als iemand een zwaar beroep
heeft en de werkgever biedt geen alternatief dan moet de werkgever een compensatie
betalen. Dat resulteert voor de werknemer in 70% van zijn laatstverdiende
loon van 65 tot 67 jaar, zodat hij niet zijn AOW en aanvullend pensioen eerder
hoeft te laten ingaan. Bovendien is deze compensatie slechts bedoeld als prikkel
ter uitvoering van de hoofdregel, te weten dat een andere baan worden aangeboden.
 
 De leden van de SP-fractie vragen welke definitie wordt gebruikt van het
begrip uitzonderlijke slijtage en minder belastend werk. Deze leden vragen
wie beoordeelt wat minder belastend werk is. Zij vragen wat de definitie is
van (normale) slijtage. Is onderzocht of werknemers met beroepen waarbij (normale)
slijtage optreedt wel tot 67 kunnen werken, aldus deze leden.
 
 Een beoordeling van wat minder belastend werk is, kan door de sociale
partners, zo nodig met ondersteuning van een deskundige worden gedaan. Die
kennen immers als geen ander de situatie op de werkvloer en zijn in staat
oplossingen te bedenken om fysiek zware arbeid te verlichten. Daarnaast kunnen
werkgevers en werknemers in hun specifieke situatie te rade gaan bij de bedrijfsarts
of arbodienst.
 
 Er is niet onderzocht of werknemers met beroepen waarbij slijtage optreedt
tot 67 jaar kunnen doorwerken. Sinds de invoering van de AOW is de gemiddelde
levensverwachting bij 67 jaar met vier jaar toegenomen. Niet voor iedereen
zal gelden dat zijn gezondheid het toelaat om tot 67 jaar te kunnen doorwerken,
net zo min als dit nu het geval is bij doorwerken tot 65 jaar. Voor de overgrote
meerderheid zal dit wel mogelijk zijn als er een goed arbeidsomstandighedenbeleid
wordt gevoerd, waarbinnen aandacht is voor duurzame inzetbaarheid.
 
 De leden van de SP-fractie vragen welke sancties de regering voornemens
is te introduceren voor werkgevers die onvoldoende investeren in inzetbaarheidbeleid.
 
 Werkgevers die onvoldoende invulling geven aan de wettelijke verplichtingen
op het terrein van duurzame inzetbaarheid van werknemers zullen volgens het
geldende handhavingsbeleid van de Arbeidsinspectie worden gesanctioneerd.
Dit zal betekenen dat eerst een waarschuwing wordt gegeven of een eis wordt
gesteld, en als dat niet voldoende effect heeft een boete wordt opgelegd.
De hoogte van de boete moet nog nader worden bepaald.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen hoe de regering gaat voorkomen dat
de oude werknemers niet als lusten worden gezien maar als lasten.
 
 De regering is zich bewust dat er extra aandacht nodig is om de arbeidsparticipatie
van ouderen te ondersteunen. Hiervoor stuurde het kabinet op 7 december
2009 een notitie Arbeidsparticipatie Ouderen aan de Tweede Kamer (Kamerstukken
II/2009/10, 32 163, nr. 13).
 
 De leden van de PVV-fractie vragen of de arbeidsmarkt niet verder wordt
ontwricht als werkgevers straks verplicht worden om werknemers na dertig jaar
ander werk te bieden op straffe van een financiële compensatie van twee
jaar eerder met pensioen. Deze leden vragen of mensen met vijfentwintig jaar
op de teller niet veel moeilijker een baan krijgen. Zij vragen of het begrip
zware beroepen juist contra productief werkt, aangezien mensen met een zwaar
beroep een «betere» regeling hebben waarmee ze eerder met pensioen
kunnen. Zij vragen of mensen daarom juist nog minder snel geneigd zullen zijn
om over te stappen naar een nieuwe baan. Verder vragen deze leden waarom de
regering er voor kiest de laatste werkgever te belasten met het zware beroep.
 
 In artikel 23b, lid 7 is bepaald dat de verplichting passende arbeid aan
te bieden op het moment een werknemer 25 tot 30 jaar werkzaam is in een zwaar
beroep, niet van toepassing is indien een werknemer minder dan vijf jaar werkzaam
is bij een werkgever op het moment dat hij dertig jaar in een zwaar beroep
werkt. Dit betekent dat een werkgever die een werknemer die meer dan vijfentwintig
jaar werkt in een zwaar beroep nieuw in dienst neemt geen verplichting heeft
om in dit kader passende arbeid aan te bieden.
 Hiermee wordt voorkomen dat de positie op de arbeidsmarkt stagneert.
 Van belang is dat een werknemer een (aangewezen) zwaar beroep niet langjarig
uitoefent. De kansen hangen uiteraard af van de arbeidsmarkt, in casu de vraag
naar werknemers in dat beroep. In het belang van duurzame inzetbaarheid heeft
het de voorkeur dat betrokkene werk vindt in een niet-zwaar beroep.
 Niet de werkgever maar de werknemer is belast met een zwaar beroep. Een
werkgever moet een werknemer die tussen de vijfentwintig en dertig jaar werkzaam
is in een bij algemene maatregel van bestuur aangewezen zwaar beroep andere
passende arbeid aanbieden, tenzij de werknemer die dertig jaar een zwaar beroep
verricht minder dan vijf jaar in dienst is van de werkgever. Indien de werkgever
geen andere passende arbeid aanbiedt dan is de werkgever de werknemer een
compensatie verschuldigd
 Om slijtage te voorkomen op het moment van uittreding is het van groot
belang dat werknemers die werkzaam zijn in een aangewezen zwaar beroep, tijdig
hun inzetbaarheid vergroten. Het voor lief nemen van deze slijtage bij het
doorwerken in een zwaar beroep, omwille van vervroegde uittreding, zal de
kwaliteit van leven gedurende het pensioen niet verhogen.
 Het is niet goed mogelijk om een eerdere werkgever op te dragen een aanbod
te doen voor andere passende arbeid.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen wat er gebeurt als (bijvoorbeeld) meer
dan de helft van alle beroepen als zwaar wordt bestempeld. Deze leden vragen
of het de bedoeling is dat de vakbonden in 2020 een lijst hebben samengesteld
met zware beroepen. Daarnaast vragen deze leden wie de administratie bijhoudt
van dertig jaar zware beroepen. Verder vragen zij of de regering kan laten
onderzoeken wat de gevolgen kunnen zijn voor de toekomstige cao onderhandelingen
en wat de verwachte uitvoeringskosten zijn voor de registratie van dertig
jaar zware beroepen, voor zowel de overheid als het bedrijfsleven.
 
 In het voorontwerp van wet duurzame inzetbaarheid in
arbeid staat welke beroepen niet als zwaar kunnen worden voorgedragen.
Het is dan ook uitgesloten dat de helft van de beroepen wordt aangewezen als
zwaar beroep. Bovendien is het de verantwoordelijkheid van sociale partners
gezamenlijk (en niet enkel van vakbonden) om beroepen voor te dragen voor
aanwijzing als zwaar beroep. Het is op dit moment niet te voorzien (en te
onderzoeken) wat het voorontwerp gaat betekenen voor de cao-onderhandelingen.
Het gaat hierbij om meer elementen dan alleen zware beroepen.
 Het voorontwerp van wet duurzame inzetbaarheid in arbeidvoorziet niet in een registratie van dertig jaar zwaar beroep. Het
is aan de werknemer zelf om gedurende zijn loopbaan verklaringen van zwaar
beroep te beheren. De wijze waarop hij dat beheert is niet voorgeschreven.
Daarom kunnen op dit punt geen uitvoeringskosten worden berekend.
 Gelet op een en ander is evenmin thans aan te geven welke uitvoeringskosten
eventueel met de regeling zijn te voorzien. Vanzelfsprekend is wel het streven
deze kosten beperkt te houden.
 
 De leden van de PVV-fractie vragen welke regelingen de regering gaat treffen
voor zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) die een zwaar beroep uitoefenen.
Deze leden vragen of de regering ook kan onderzoeken wat de gevolgen zijn
van de kwalificatie van zwaar beroep. Zij vragen of werknemers hierdoor mogelijk
noodgedwongen verplicht zijn om een zzp’er te worden.
 
 Zzp’ers zullen in hun eigen belang moeten voorkomen dat zij verslijten
door langdurige uitoefening van een zwaar beroep. Voor zzp’ers geldt
dat zij zelf verantwoordelijk zijn voor hun arbeidsomstandigheden en inzetbaarheid.
Zij bepalen zelf wanneer zij stoppen met werken. De regering heeft niet het
voornemen aangaande zware beroepen een regeling voor zzp’ers te treffen.
 
 De leden van de PVV-fractie merken op dat voor scholing er toch al een
stichting scholing is, waar in wordt geparticipeerd door zowel werkgeversals
werknemersorganisaties. Deze leden vragen waarom dit dan nog moet worden afgedwongen
door middel van de AOW-leeftijdsverhoging.
 
 Sectorfondsen zijn stichtingen die door sociale partners worden bestuurd.
Deze fondsen zijn er voor scholing, maar ook voor vele andere doelen zoals
arbeidsomstandigheden, arbeidsverhoudingen, beroepsopleiding, enzovoort. Deze
fondsen worden privaat gefinancierd door inhouding op loonsom. De regering
heeft geen zeggenschap over hoe die middelen worden aangewend. Het is nu in
de praktijk zo dat die middelen worden besteed aan functiegerichte scholing.
Functiegerichte scholing draagt niet per definitie bij aan de duurzame inzetbaarheid
van de betreffende werknemer.
 Bovendien vallen niet alle werknemers onder het bereik van een cao-fonds.
Het is belangrijk dat ook deze werknemers duurzaam inzetbaar zijn.
 Daarom is het cruciaal dat ingezet wordt op het vergroten van de duurzame
inzetbaarheid waardoor werknemers ook op latere leeftijd inzetbaar blijft
op de arbeidsmarkt.
 
 Werknemers die dertig jaar een zwaar beroep vervullen, dienen een aanbod
te krijgen van de werkgever voor een minder belastende baan. De leden van
de ChristenUnie-fractie vragen of het hierbij gaat om één en
hetzelfde beroep gedurende dertig jaar, of ook om meerdere soorten beroepen,
die allen te kwalificeren zijn als «zwaar», in een bepaalde sector.
 
 Het gaat om de uitoefening van een bij algemene maatregel van bestuur
aangewezen zwaar beroep. Om aanspraak te maken op een aanbod voor andere passende
arbeid hoeft niet dertig jaar lang in hetzelfde zware beroep of bij dezelfde
werkgever te hebben gewerkt, zolang een werknemer kan aantonen met verklaringen
van zwaar beroep dat hij dertig jaar werkzaam is in als zwaar aangewezen beroepen.
 
 Is het mogelijk dat er een perverse prikkel uitgaat van de 30-jaar maatregel,
in de zin dat oudere werknemers die hier bijna voor in aanmerking komen, al
op een andere, doch even zware, functie wordt geplaatst, om de maatregel te
ontlopen, zo vragen de leden van de ChristenUnie-fractie. Ook vragen deze
leden in hoeverre deze regeling de mobiliteit van mensen in zware beroepen
kan belemmeren. Voorts vragen deze leden wanneer er sprake is van een alternatieve,
passende functie. Is hiervan sprake als bijvoorbeeld het salaris gelijk blijft,
of de aard van het werk? Deze leden vragen wat er gebeurt wanneer een werknemer
een aanbod weigert, bijvoorbeeld omdat hij de passendheid van de functie betwist.
Deze leden vragen of de werkgever dan verplicht is en ander aanbod te doen,
of dat de werkgever dan juist niet meer een bijdrage hoeft te leveren aan
de persoonlijke «levenslooppot» van de werknemer. Ook vragen de
leden of de werkgever verplicht is een verklaring af te geven.
 
 Het is aan sociale partners om een fysiek zwaar beroep voor te dragen
voor aanwijzing als zwaar beroep. Indien een werknemer die een bij algemene
maatregel van bestuur aangewezen zwaar beroep uitoefent, een ander eveneens
aangewezen zwaar beroep gaat uitoefenen, dan blijven de verplichtingen in
stand om hem ander passend werk aan te bieden dat minder belastend is. Onder
passende arbeid wordt verstaan: alle arbeid dat geen zwaar beroep is en die
voor de krachten en bekwaamheden van de werknemer is berekend, tenzij aanvaarding
om redenen van lichamelijke, geestelijke of sociale aard niet van hem kan
worden gevergd. Sociale partners en een deskundige zoals een bedrijfsarts
kunnen worden betrokken in de afweging of afweging of arbeid als passend kan
worden beschouwd.
 De werkgever moet deze werknemer dus een ander, niet-aangewezen beroep
als alternatief bieden. Verondersteld mag worden dat beroepen die niet als
zware beroepen zijn aangewezen daadwerkelijk minder belastend zijn. Is dit
niet het geval dan ligt de afweging om een beroep al dan niet als zwaar beroep
voor te dragen, bij sociale partners.
 
 Het voorontwerp duurzame inzetbaarheid in arbeid
regelt dat als een werknemer een aanbod weigert hij geen beroep meer kan doen
op de zware beroepencompensatie. De werkgever is in dat geval in principe
niet verplicht een ander aanbod te doen. De werkgever is verplicht een verklaring
van zwaar beroep af te geven bij beëindiging van dienstbetrekking over
de periode waarin deze werknemer 32 uur of meer per week bij hem werkzaam
is geweest in een als zodanig door de minister aangewezen zwaar beroep.
 Sociale partners stellen als onderdeel van hun actieplan een geschillenregeling
in voor behandeling van geschillen inzake passende arbeid of de zware beroepen
compensatie.
 
 De leden van de fracties van de ChristenUnie, D66, de PVV en de SP hebben
bij de hoorzitting over de AOW veel kritiek vernomen op de regeling voor zware
beroepen. Termen als onwerkbaar en onuitvoerbaar werden daarbij gebruikt.
Deze leden vragen wat de reactie van de regering is op de kritiek die is geuit.
Zij vragen op welke manier deze kritiek verwerkt zal worden in het uiteindelijke
wetsvoorstel.
 
 De regering realiseert zich dat de verhoging van de AOW-leeftijd een maatregel
is die gevoelig ligt. Dat geldt niet alleen voor werknemers, maar ook voor
werkgevers. Beide groepen ondervinden de gevolgen van deze maatregel. De regering
kiest mede daarom voor een ruime overgangsperiode en flankerend beleid dat
is vervat in drie voorontwerpen van wet. Dit flankerend beleid, is gericht
op duurzame inzetbaarheid van werknemers, een overbruggingsuitkering voor
oudere werklozen en de mogelijkheid tot vervroeging van de ingangsdatum AOW.
Dat moet er voor zorgen dat de verhoging van de AOW-leeftijd
op een sociale wijze gerealiseerd kan worden voor de groepen mensen die onevenredig
zwaar getroffen zouden kunnen worden door deze AOW-leeftijdverhoging. Op langere
termijn is een toename van de arbeidsparticipatie noodzakelijk, zoals ook
de commissie Arbeidsparticipatie in 2008 constateerde. Het verhogen van de
AOW-leeftijd draagt bij aan de houdbaarheid van het collectieve stelsel op
de langere termijn.
 
 De leden van de D66-fractie vragen of de regering kan aangeven hoe de
arbeidsongeschiktheidsregeling om mensen die niet langer kunnen werken op
vangen tot aan de AOW-gerechtigde leeftijd samenloopt met de regeling voor
zware beroepen. Zij vragen op welke punten de regeling voor arbeidsongeschiktheid
te kort schiet en of de regeling voor zware beroepen moet aanvullen.
 
 Het stelsel van ziekte en arbeidsongeschiktheid zorgt voor loondoorbetaling
bij ziekte en een uitkering in geval van arbeidsongeschiktheid. Een toets
op arbeidsongeschiktheid vindt in de regel plaats na twee jaar verzuim wegens
ziekte. De inzet op duurzame inzetbaarheid en de aanpak van de zware beroepen
beoogt uitval van werknemers te voorkomen. Daarbij beoogt de aanpak van zware
beroepen te voorkomen dat werknemers langer dan dertig jaar een zwaar beroep
uitoefenen, zodat zij niet geleidelijk aan verslijten. In die zin sluit het
beleid gericht op duurzame inzetbaarheid en de aanpak van zware arbeid goed
aan op het stelsel van rechten en verplichtingen bij ziekte en arbeidsongeschiktheid.
 
 De leden van de D66-fractie merken op dat de sociale partners worden uitgenodigd
om de regeling voor zware beroepen nader in te vullen. Deze leden vragen wanneer
de regering uiterlijk van hen een besluit hierover verwacht of dat hier geen
deadline aan is verbonden. Zij vragen wat de consequenties zullen zijn wanneer
de sociale partners niet tot een eensluidend advies komen.
 
 Hieraan is geen deadline verbonden. Het is aan sociale partners spoedig
een voordracht te doen voor een zwaar beroep. Daarmee ontstaat duidelijkheid
naar werkgevers en werknemers ten aanzien van de daarmee gepaard gaande verplichtingen.
Bovendien kan tijdig begonnen worden met het treffen van maatregelen om het
zware beroep te verlichten. Als er geen overeenstemming is tussen sociale
partners kan geen voordracht worden gedaan en zal een beroep niet als zwaar
beroep worden aangewezen. Dit laat onverlet de verplichting van de werkgever
tot het voeren van een beleid op duurzame inzetbaarheid.
 
 Zonder aanvullend beleid zal de AOW-leeftijd niet leiden tot voldoende
stijging van de arbeidsparticipatie, aldus de leden van de D66-fractie. Leven
lang leren speelt hier naar de mening van de leden van D66-fractie een belangrijke
rol. Daarom is de motie Pechtold (32 163, nr. 9) ingediend waarin
de regering wordt verzocht om bij indiening van het wetsvoorstel concrete
voorstellen te doen om een leven lang leren te bevorderen. Deze voorstellen
hebben de leden van de D66-fractie nog niet mogen ontvangen. Zij vragen op
welke manier de regering deze motie zal uitvoeren.
 
 16 december jongstleden hebben het kabinet en de Tweede Kamer in
het algemeen overleg Leven lang leren uitgebreid met elkaar stilgestaan bij
de wijze waarop meer werk gemaakt kan worden van een leven lang leren. Basis
voor deze discussie was ondermeer de reactie van het kabinet op het rapport
van de Denktank Leren en Werken. Deze denktank heeft geadviseerd over de wijze
waarop een leven lang leren verder kan worden ingebed in de Nederlandse samenleving.
Naar aanleiding van dit advies heeft het kabinet in genoemde reactie een aantal
maatregelen aangekondigd die moeten bijdragen aan een versterking
van de leercultuur. Daarbij heeft het kabinet aangegeven dat scholing in de
arbeidsrelatie niet meer een vrijblijvende optie mag zijn en dat het voornemen
om te komen tot een wederzijdse scholingsaanspraak -zoals aangekondigd in
het aanvullend beleidsakkoordverder zal worden uitgewerkt. In dit algemeen
overleg heeft het kabinet toegezegd uw Kamer over een aantal zaken nader te
informeren. Begin februari heeft uw Kamer hierover een brief ontvangen (PLW/2010/1828).
 Het kabinet heeft in genoemde kabinetsreactie ook andere maatregelen aangekondigd.
Zo zal het kabinet in 2010 onderzoek laten verrichten naar de uitvoeringsmodaliteiten
voor eventuele invoering van een opleidingscheque. Verder wordt momenteel
gewerkt aan een stimuleringsmaatregel die tot doel heeft de inzetbaarheid
van werknemers in het midden en kleinbedrijf te verhogen door versterking
van leren op de werkplek en het invoeren of verbeteren van loopbaanbeleid.
Daarnaast zal het kabinet met sociale partners in de markt en publieke sector
bespreken hoe voorzieningen als loopbaanadvies en loopbaanbegeleiding meer
gemeengoed kunnen worden binnen ondernemingen en indien aanwezig toegankelijker
kunnen worden gemaakt.
 
 Daarnaast werkt het kabinet hard aan de stimulering van de vraag en de
kwaliteit van het Ervaringscertificaat (EVC). EVC is een belangrijk middel
voor werkenden en werkzoekenden om inzicht te krijgen in kennis en vaardigheden,
wat bijdraagt aan het vinden van (ander) werk.
 
 Tot slot heeft het kabinet, in het kader van bestrijding van de crisis,
tijdelijke scholingsmaatregelen genomen: de omscholingsbonus en maatregel
EVC. Deze maatregelen zijn uitgewerkt tijdens de crisis met het oog op de
periode na de crisis wanneer er behoefte is aan (geschoold) personeel. In
de arbeidsmarktbrief die uw Kamer binnenkort ontvangt, zal het kabinet nader
ingaan op de verschillende scholingsmaatregelen die in het kader van de crisis
genomen zijn.
 
 De leden van de D66-fractie vragen of de regering verwacht dat al voor
de start van de verhoging in 2020 er een stijging van de arbeidsparticipatie
zal plaatsvinden door de verhoging van de AOW-leeftijd. Of is de regering
voornemens de krimp vanaf 2016 op een andere manier op te vangen, aldus
deze leden. Verder merken deze leden op dat de regering schrijft dat het beleid
voor verhoging van de arbeidsparticipatie volgens het CPB succesvol is gebleken.
Het CPB stelt echter in haar rapport Rethinking retirement ook nog een aantal
forse problemen op de arbeidsmarkt voor ouderen aan de kaak. Zij vragen hoe
de regering de conclusies van deze studie beoordeeld. Verder vragen deze leden
op welke manier de regering voornemens is om structurele wijzigingen door
te voeren in het arbeidsmarktbeleid voor ouderen zodat ouderen niet langer
in een gouden kooi blijven zitten. De leden van de ChristenUnie-fractie merken
op dat de regering is gekomen met een uitgebreid plan van aanpak om de inzetbaarheid
en belastbaarheid van oudere werknemers te verbeteren. Deze leden vragen of
dit plan ook afgestemd zal worden met de sociale partners.
 
 Ouderen werken in Nederland steeds langer door. De gemiddelde leeftijd
waarop mensen in Nederland stoppen met werken is gestegen naar inmiddels 62
jaar en de arbeidsparticipatie van ouderen is fors toegenomen. Internationaal
gezien kan er echter nog veel verbeteren. De regering heeft haar visie op
de arbeidsmarkt voor ouderen recent uiteengezet in de notitie Arbeidsparticipatie
ouderen (Kamerstukken II 2009–2010, 32 163, nr. 13).
 
 Meer in het algemeen heeft het kabinet een beleid gevoerd gericht op uitbreiding
van de arbeidsparticipatie tot 80%. Tot eind 2008 lag de grens van de arbeidsparticipatie daarmee in lijn. De gevolgen van de financiële
crises hebben thans een ongunstig effect op de arbeidsmarkt. Dat laat onverlet
dat het kabinet onverminderd inzet op verhoging van de arbeidsparticipatie.
In dat kader zal binnenkort ook het eindrapport van de commissie deeltijd
worden uitgebracht.
 
 De regering ziet alle reden om volop te investeren in de inzetbaarheid
en de kansen van ouderen op de arbeidsmarkt. Zo zijn de afgelopen jaren diverse
maatregelen genomen – zowel voor werknemers als werkgevers – om
oudere werklozen te helpen bij het vinden van nieuw werk en om ouderen die
werken te stimuleren langer door te werken. De effecten van bijvoorbeeld fiscale
stimulansen voor langer doorwerken en het in dienst nemen van oudere werklozen,
maar ook het terugdringen van ontziedagen voor oudere werknemers, zullen in
de loop van de komende jaren naar verwachting zichtbaar worden.
 
 De verhoging van de AOW-leeftijd past in deze aanpak. De regering beseft
dat oudere werknemers na 2020 – wanneer de AOW-leeftijd daadwerkelijk
omhoog gaat – dan ook in staat moeten zijn om tot de nieuwe AOW-leeftijd
door te werken. Dit vraagt van alle partijen nu actie en inzet.
 
 Van ouderen wordt verwacht dat zij zelf willen meewerken aan de opdracht
die de vergrijzing ons stelt en zo lang mogelijk actief blijven als dat kan.
Dit levert voordeel op voor de samenleving en de ouderen zelf. Ouderen doen
wat voor anderen (wederkerigheid) èn ouderen blijven hierdoor langer
actief, wat weer positief uitwerkt op de kwaliteit en de duur van het leven.
Ouderen leven ook langer als zij meer zelf blijven doen. Het is cruciaal dat
de samenleving langer gebruik kan maken van de ervaring en kennis van de generaties
die aan het werk zijn. Iedereen is, gelet op de effecten van de vergrijzing,
hard nodig op de arbeidsmarkt
 
 Het grijpen van die kansen is in de visie van de regering een opdracht
voor de hele samenleving, niet alleen voor de regering. We zullen nieuwe institutionele
vormen moeten ontwikkelen, willen we de kennis en vaardigheden van de vele
ouderen blijvend gebruiken om onze samenleving te versterken. Alle betrokken
partijen – overheid, vakbonden en werkgeversorganisatie, maar ook individuele
werkgevers en werknemers – zullen hun steentje daaraan moeten bijdragen.
 
 Op dit moment werkt ruim 80% van de mensen in de leeftijdsgroep
van 45–54 jaar. Dit positieve gegeven is mede het gevolg van toenemende
arbeidsparticipatie en hogere opleiding van vooral vrouwen. Dit lijkt erop
te duiden dat de arbeidsparticipatie van ouderen op termijn kan toenemen.
 
 De leden van de D66-fractie hebben gevraagd of de gewenste cultuuromslag
gericht op hogere arbeidsparticipatie van ouderen, wel bereikt wordt nu 55-plussers
worden uitgezonderd van de groep voor wie de AOW-leeftijd verschuift naar
67 jaar. Voorts vragen de leden van de D66-fractie waarom de leeftijdsgrens
voor het flankerende beleid in de vorm van de overbruggingsuitkering bij 65
jaar is gelegd en of dit flankerende beleid niet nadelig is voor de arbeidsparticipatie.
 
 Het besluit om de AOW-leeftijd te verhogen naar 67 jaar draagt naar de
mening van de regering in substantiële mate bij aan het bereiken van
de noodzakelijke cultuuromslag met betrekking tot de verhoging van de arbeidsparticipatie
van ouderen die ook door de leden van D66 wordt bepleit. Juist omdat het daadwerkelijk
verhogen van de arbeidsparticipatie van ouderen een cultuuromslag behoeft,
heeft de regering besloten tot een geleidelijke invoering en tot flankerende
maatregelen, onder andere in de vorm van de overbruggingsuitkering.
Invoering in 2020 en 2025 geeft werkgevers en werknemers de tijd om zich voor
te bereiden op het behoud van inzetbaarheid van werknemers en het faciliteren
van het langer doorwerken op de werkvloer. De verhoging van de AOW-leeftijd
kan voor werknemers tot gevolg hebben dat een lacune ontstaat tussen het einde
van een uitkering op grond van de WW of een loongerelateerde WGA-uitkering
en de (nieuwe) AOW-gerechtigde leeftijd. Dit is het geval als deze uitkering
eindigt nadat de werknemer de leeftijd van 65 jaar heeft bereikt, maar vóór
de AOW-gerechtigde leeftijd. De regering acht deze lacune onwenselijk. De
overbruggingsuitkering bevat een inkomensvoorziening ter overbrugging van
deze periode. De overbruggingsuitkering is zo vormgegeven dat het voor ouderen
aantrekkelijk is om naast de uitkering te werken. Ouderen met geringe verdiensten
uit een bijbaan of vrijwilligerswerk kunnen hiermee met hun inkomen boven
AOW-niveau uitkomen. Ook uit de berekeningen van het CPB blijkt de overbruggingsuitkering
niet ten koste gaat van het houdbaarheidseffect van 0,7% van het BBP.
 
 De leden van de fracties van D66 en de SGP vragen of het kabinet nader
kan ingaan op de analyse van het CPB dat een effect van de overbruggingsuitkering
kan zijn dat oudere werklozen en arbeidsongeschikten financieel beter af zullen
zijn dan werknemers die doorwerken tot 65 en 66 jaar en daarna het AOW-pensioen
vervroegd laten ingaan door gebruik te maken van de mogelijkheid van flexibilisering.
De leden van de fractie van D66 vragen eveneens of de regering verwacht dat
dit effect een extra instroom naar arbeidsongeschiktheid en werkloosheid zal
veroorzaken. De leden van de SGP-fractie geven aan dat de werknemers die gebruik
maken van de mogelijkheid van flexibilisering voor de rest van het leven een
lagere uitkering ontvangt, terwijl de groep die een overbruggingsuitkering
ontvangen de volledige AOW blijft ontvangen. Ze vragen aan de regering hoe
zij hiermee omgaat.
 
 Er ontstaat recht op de overbruggingsuitkering na afloop van de loongerelateerde
WGA- of WW-uitkering op 65- of 66-jarige leeftijd. De hoogte van deze
loongerelateerde WGA- of WW-uitkering is lager dan het inkomen dat de uitkeringsgerechtigde
tijdens zijn werkzame leven had. De uitkering bedraagt in de regel 75%
(tijdens de eerste twee maanden) of 70% van het dagloon. De overbruggingsuitkering
ligt rond het AOW-niveau en zal vaak lager zijn dan de loongerelateerde uitkering
die hieraan vooraf ging. Hierdoor zijn zij op 65- en 66-jarige leeftijd financieel
niet beter af dan werkenden. De combinatie van een overbruggingsuitkering
op 65 en 66 jaar en aansluitend vanaf 67 jaar een volledig AOW-pensioen,
leidt wel tot een hoger AOW-pensioen in relatie tot een AOW-pensioen voor
een werknemer die – gebruik makend van flexibilisering – vanaf 65
jaar wordt genoten. Hierbij is echter geen rekening gehouden met het aanvullende
pensioen. Mensen die gebruikmaken van de flexibilisering van de AOW hebben
tenminste 42 jaar substantiële arbeid verricht. Wanneer zij in die jaren
gebruik hebben gemaakt van pensioenregelingen, zullen zij een aanvullend pensioen
hebben opgebouwd. Mensen die recht hebben op een overbruggingsuitkering kunnen
mogelijk vanwege het minder lange arbeidsverleden een minder grote pensioenopbouw
hebben dan werknemers die gebruik maken van flexibilisering. Hierdoor kan
de totale inkomenspositie van oudere werklozen en gedeeltelijk arbeidsongeschikten
die gebruikmaken van de overbruggingsuitkering minder gunstig zijn dan van
mensen die gebruik maken van de flexibilisering van de AOW. De regering verwacht
geen extra instroom in de WW- en de loongerelateerde WGA-uitkering als gevolg
van de introductie van de overbruggingsuitkering.
 
 De leden van de D66-fractie vragen of de regering kan ingaan op samenloop
van de nieuwe arbeidskorting met de al bestaande arbeidskortingen.
 
 De regering merkt op dat de aanvullende arbeidskorting ertoe dient om
het voor lagere inkomens toegankelijker te maken het AOW-pensioen eerder in
te laten gaan.
 De reguliere arbeidskorting kent een maximum van € 1489. Voor
hogere inkomens (meer dan 225% WML) is er een beperkt afbouwtraject,
waardoor de maximale arbeidskorting voor hen daalt tot € 1433. Voor
oudere werknemers geldt een toeslag op de arbeidskorting. Deze bedraagt in
2010 € 263 per jaar voor 57-, 58- en 59-jarigen, € 523
voor 60- en 61-jarigen en € 784 voor 62 jaar en ouder. Voor 65-plussers
geldt een lagere arbeidskorting, omdat voor hen ook een lager gecombineerd
heffingstarief van toepassing is.
 
 De doorwerkbonus is qua hoogte afhankelijk van leeftijd en het inkomen
tussen 50% van het wettelijk minimumloon en de grens derde schijf.
In het jaar dat men 62 jaar wordt, wordt over dit inkomen een doorwerkbonus
van 5% toegekend. Voor 63- en 64-jarigen zijn de percentages 7 respectievelijk
10. Voor 65-plussers wordt de doorwerkbonus verlaagd tot 2% voor de
leeftijd 65–66 jaar en 1% voor 67-plussers.
 
 Deze nieuwe aanvullende arbeidskorting geldt voor de belastingplichtige
met een arbeidsinkomen van hoger dan 50% van het wettelijk minimumloon
en minder dan ongeveer € 30 000, en die bij het begin van het
kalenderjaar de leeftijd van 62 jaar heeft bereikt. Deze aanvullende arbeidskorting
kent een maximum van ten minste € 400, met een initiële opbouw
tot dit bedrag en een afbouw van 10% boven een inkomen van € 26 577.
 
 De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
 J. P. H. Donner
 De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
 J. Klijnsma
 
 
 
 
 CPB Notitie «Analyse voorstel verhoging AOW-leeftijd», nummer:
2010/3.
 
 
 J.W. Bruggink e.a. (2009), Trends in gezonde levensverwachting, in Bevolkingstrends
1e kwartaal 2009, CBS.
 
 
 Kamerstukken II, 2009/10, 32 163, nr. 15.
 
 
 CPB-notitie Analyse voorstel verhoging AOW-leeftijd, 13 januari 2010.
 
 
 Stb. 2005, 115.
 
 
 In de periode van 2020 tot en met 2024 gelden op grond van artikel IV
van het wetsvoorstel overigens andere leeftijd- en deelnemingsjarencriteria.
Als leeftijdcriterium geldt een leeftijd van 64 jaar, terwijl 41 deelnemingsjaren
zijn vereist.
 
 
 zie: www.statistics.dnb.nl
 
 
 CPB Notitie «Analyse voorstel verhoging AOW-leeftijd», nummer:
2010/3.
 
 
 0,9 x 100% + 0,1 x 84%.
 
 
 Kamerstukken II, 2003/04, 29 760, nr. 3 en nr. 11.
 
 
 AOW Position Paper, 4 november 2009, gezamenlijke pensioenkoepels
en Verbond van Verzekeraars.
 
 
 Towards a longer work life: ageing ant the quandity of work life in the
European Union, Johan Ilmarinen, Helsinki 2005.