Nieuw kiesstelsel; Lijst van vragen en antwoorden
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29356, nr. 10

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

04-06-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

29356 nr. 10

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaam1 en 2345678910, 11 en 121415161718192021222324 en 2526 en 272829
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29356Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 50 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 356Nieuw kiesstelselnr. 10LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 18 mei 2004De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties1 heeft een aantal vragen voorgelegd aan de minister voor
Bestuurlijke vernieuwing en Koninkrijksrelaties over de brief inzake het nieuw
kiesstelsel (kamerstuk 29 356, nr. 9).De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 17 mei 2004.Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.De voorzitter van de commissie,Noorman-den UylAdjunct-griffier van de commissie,Hendrickx1 en 2Hoe stelt het kabinet zich de verdere behandeling van
dit dossier voor, nu enerzijds in het notaoverleg van 5 april 2004 duidelijk
werd dat voor geen enkel voorstel een Kamermeerderheid bestaat en anderzijds
er volgens de minister geen reden is om zijn doelen bij te stellen?Is het de opvatting van het kabinet dat het verschil
van mening met de kamer zich niet richt op de doelen maar op de weg daar naartoe?Uit het nota-overleg op 5 april is duidelijk geworden dat een ruime
meerderheid van de Kamer de opvatting deelt zoals die door de coalitiefracties
die in het hoofdlijnenakkoord is neergelegd, namelijk het versterken van de
democratie door een aanpassing van het kiesstelsel. Ook is gebleken dat een
kamermeerderheid het eens is over een gemengd stelsel waarbij de kiezer twee
stemmen heeft en een deel van de kamerleden via districten gekozen wordt.
Daarmee staan de hoofdlijnen van het nieuwe kiesstelsel vast. Het is duidelijk
dat op een aantal punten op 5 april nog geen overeenstemming bestond
het nieuwe stelsel. Op verzoek van de Kamer heb ik daarom in mijn brief van
19 april jl. een aantal varianten nader tegen het licht gehouden.1 Hoewel ik nog steeds de voorkeur geef aan het oorspronkelijke
voorstel van het kabinet heb ik in deze brief aangegeven dat er ook varianten
denkbaar en mogelijk zijn met:a. 60 enkelvoudige districten en verenigbaarheid van districts- en landelijke
kandidatuur;b. meervoudige districten in combinatie met de enkele overdraagbare stem
en;c. meervoudige districten met een beperkte verenigbaarheid van de landelijke
en districtskandidatuur.Ik vertrouw er op dat het nadere overleg met de Kamer op 26 mei a.s.
tot zodanige uitkomst zal leiden dat het kabinet een wetsvoorstel voor advies
aan de Raad van State kan zenden.3Waarop baseert het kabinet het oordeel dat de kans
dat meer kandidaten met voorkeurstemmen worden gekozen in de variant met verschillende
lijsten per kieskring, gering is?In de brief heb ik me niet uitgesproken over de omvang van de kans dat
in deze variant meer kandidaten met voorkeurstemmen worden gekozen dan onder
het huidige stelsel. Het is moeilijk daarover voorspellingen te doen. Het
feit dat de nummer 2 van de lijst afkomstig is uit de kieskring leidt niet
per definitie tot een groot aantal voorkeurstemmen. Onder het huidige stelsel
is vooral het geslacht van de kandidaat een motief voor het uitbrengen van
de voorkeurstem.2 Het is echter goed mogelijk
dat de regionale kandidaat die hoog op de lijst in de kieskring staat zich
zal profileren als de kandidaat voor de inwoners van de kieskring en er in
slaagt veel voorkeurstemmen in de kieskring te halen. Of dat voldoende zal
zijn om over de voorkeurdrempel heen te stappen, is koffiedik kijken. De neiging
zich te profileren als de regiokandidaat zal zich vooral voordoen bij kandidaten
die zijn aangewezen op verkiezing op grond van voorkeurstemmen, en die niet
vanwege hun plaats op de landelijke lijst min of meer verzekerd zijn van een
kamerzetel.4Waarop baseert het kabinet de opvatting dat, in een
stelsel met één stem met verschillende lijsten per kieskring,
kandidaten na de verkiezingen niet een vanzelfsprekend aanspreekpunt voor
de inwoners van de kieskring zijn, terwijl deze kandidaten toch uit die regio
afkomstig zijn?In de variant met verschillende lijsten per kieskring verandert er voor
de kiezer weinig tot niets. Evenals nu brengt hij een stem uit op een kandidaat van een lange lijst. Een lijst die in alle gevallen zal worden
aangevoerd door de landelijke lijsttrekker van de partij. Op nummer 2 staat
een kandidaat die woont in dezelfde regio als de kiezer. De kiezer zal die
kandidaat niet zelden alleen kennen als hij of zij in de kieskring actief
campagne voert. Of deze variant daartoe dwingt laat zich bezien, zoals ik
al in antwoord op vraag 3 heb aangegeven. Omdat met name de plaats op de landelijke
lijst bepalend is voor de vraag of de kandidaat uit de kieskring zal worden
gekozen en herkozen, blijft de afhankelijkheid van de (centrale) partij voor
herverkiezing groot. Ik onderken dat ook in het door mij voorgestelde stelsel
de invloed van de partij op de herverkiezing van een districtskandidaat groot
is. De partij is immers verantwoordelijk voor de kandidaatstelling. Ik meen
echter dat het voor een partij moeilijk zal zijn om een populaire districtskandidaat
te passeren. In de variant met verschillende lijsten per kieskring kan zo'n
kandidaat tamelijk onzichtbaar naar een lage plaats op de landelijke lijst
worden verbannen en in zijn eigen kieskring toch hoog op de lijst voorkomen,
terwijl daarmee zijn kans op herverkiezing ondanks een eventuele populariteit
klein is.Verder wijs ik er op dat ook nu een niet onbelangrijk deel van de leden
van de Tweede Kamer afkomstig is uit andere delen van het land dan de randstad.
Het is niet zo dat vooral deze leden op grond van voorkeurstemmen uit de eigen
regio zijn gekozen. Ook onderhouden zij niet per definitie een band met de
eigen regio.1 Dit gegeven ondersteunt de opvatting
van het kabinet dat het huidige stelsel het aangaan en onderhouden van een
band met kiezers niet stimuleert.5Wat wordt bedoeld met de zinsnede «Verder acht
ik de voorwaarden waaraan de lijsten van deelnemende groeperingen moeten voldoen
erg kunstmatig (...)» in paragraaf 4.1?Hiermee bedoel ik dat ik het kunstmatig vind dat per kieskring de lijst
zo moet worden opgebouwd dat op de tweede en eventueel volgende plaatsen,
de kandidaten van de landelijke lijst worden opgenomen die wonen in de desbetreffende
kieskring. Achter al die verschillende lijsten hangt een landelijke lijst
met de voorkeursvolgorde van de partij. Een kandidaat die hoog voorkomt op
de lijst in zijn kieskring kan op die landelijke lijst een heel lage plaats
hebben. Kiezers zullen echter de indruk hebben dat de aan hen voorgelegde
lijst een voorkeursvolgorde van de partij aangeeft. Dit nog los van het feit
dat niet alle partijen aan het vereiste van een kandidaat uit de desbetreffende
kieskring op nummer 2 zullen kunnen voldoen. Vooral voor kleine partijen is
het niet vanzelfsprekend kandidaten uit alle kieskringen te hebben. Het is
zelfs zeer de vraag of de Grondwet de ruimte biedt aan partijen als vereiste
te stellen ten minste één kandidaat uit elke kieskring te kandideren.
Het lijkt mij toe dat dit op een ontoelaatbare manier het passief kiesrecht
beperkt. Overigens ben ik van opvatting dat het voorgestelde stelsel de vrijheid
van partijen de kandidatenlijst in te richten teveel aan banden legt. De vereisten
zijn dat men minimaal twintig kandidaten stelt, uit iedere kieskring minimaal
één kandidaat afkomstig is, de eerste kandidaat op de lijst
in alle kieskringen dezelfde is en de tweede kandidaat juist in alle kieskringen
een andere.6Kan nader worden aangegeven waarom het model «stelsel
met één stem met verschillende lijsten per kieskringen»,
«mogelijk» ongrondwettig is?Het stellen van een woonplaatsvereiste aan nummer 2 van de kandidatenlijst
is mogelijk ongrondwettig. Grondwettelijke vereisten voor het passief kiesrecht
voor de Tweede Kamer zijn uitsluitend dat men Nederlander is, achttien
jaar is of ouder en niet is uitgesloten van het kiesrecht. Deze vereisten
zijn limitatief. In zijn advies over de hoofdlijnennotitie heeft de Kiesraad
het standpunt ingenomen dat het stellen van een woonplaatsvereiste aan een
districtskandidaat niet in overeenstemming is met de Grondwet.1 Of het wel mogelijk is de plaats van een kandidaat op de lijst te
laten afhangen van zijn woonplaats, zou nader onderzoek vergen.7Waarom betreurt het kabinet het dat de selectiefunctie
van partijen bij een grotere invloed van voorkeurstemmen wordt ondermijnd,
terwijl dat met stemmen via districten toch ook het geval is?In de brief heb ik geconstateerd dat verlaging of afschaffing van de voorkeurdrempel
de selectiefunctie van partijen ondermijnt. In mijn ogen heeft verlaging of
opheffing van de voorkeurdrempel het ongewenste gevolg dat het leidt tot een
zekere willekeur. Een kandidaat kan op grond van een gering aantal stemmen
de voorkeurvolgorde van de partij doorbreken, zonder dat er sprake is van
een daadwerkelijk kiezersmandaat voor de kandidaat en zonder dat rekening
wordt gehouden met kiezers die met hun stem op de lijsttrekker eigenlijk een
stem op de partij uitbrengen en impliciet instemmen met de volgorde van de
lijst. Afschaffing van de voorkeurdrempel zou bij de laatstgehouden verkiezingen
bijvoorbeeld hebben geleid tot de verkiezing van zeven kandidaten op een «onverkiesbare»
plaats op de lijst van de VVD op basis van aantallen stemmen die variëren
van 3170 tot 288, maar in vijf van de zeven gevallen ruim minder dan 1000
bedraagt.Ik meen dat een evenwicht moet worden gevonden tussen invloed van de kiezer
op de keuze van kandidaten en invloed van de partij op de samenstelling van
de fractie. In het door het kabinet voorgestelde stelsel, maar ook in andere
varianten, is sprake van een dergelijk evenwicht. In het gemengde stelsel
van het kabinet kunnen partijen redelijk goed inschatten in welke districten
zij een zetel kunnen winnen en in die districten een kandidaat stellen die
niet alleen de kiezers in het district zal aanspreken maar ook past in de
fractie. Bovendien kunnen zij door de samenstelling van de landelijke lijst
invloed uitoefenen op de samenstelling van de fractie. In het door het kabinet
voorgestelde stelsel zullen ook vrijwel altijd kandidaten van de lijst deel
uit maken van de fractie.8Waarom wordt een stelsel waarin meer voorkeurstemmen
kunnen worden uitgebracht als buitengewoon ingewikkeld gekenschetst, terwijl
dezelfde kwalificatie kan worden gegeven aan het voorstel van het kabinet,
zeker indien daaraan zou worden toegevoegd het systeem van een enkele overdraagbare
stem en een beperkte verenigbaarheid van kandidaturen op beide lijsten?Een stelsel waarin meer dan één voorkeurstem per kiezer
kan worden uitgebracht is niet altijd ingewikkeld. Zo is de Belgische mogelijkheid
op één lijst verscheidene voorkeurstemmen uit te brengen heel
eenvoudig. Dat geldt ook voor de in de hoofdlijnennotitie beschreven variant
waarin de kiezer drie stemmen kan uitbrengen op een kandidaat van willekeurig
welke lijst. De in de motie genoemde variant met districtslijsten die zijn
gerelateerd aan landelijke lijsten vind ik wel ingewikkeld. Ik vind die variant
ingewikkeld omdat– de resultaten van beide stemmingen door elkaar lopen nu de verkiezing
in de districten geen zelfstandige betekenis hebben en– de twee stemmen van de kiezer ieder een ander gewicht hebben,
terwijl de kiezer twee keer hetzelfde doet, namelijk een voorkeurstem uitbrengen
op een kandidaat van een lijst.Het door het kabinet voorgestelde gemengde stelsel is in beide opzichten
een stuk eenvoudiger. De landelijke stem bepaalt de verdeling van de zetels
tussen partijen. De districtsstem bepaalt welke kandidaten in het district
worden gekozen. De landelijke stem wordt uitgebracht op een kandidaat van
een lijst en de districtsstem op een «losse» kandidaat. De betekenis
van beide stemmen in een gemengd stelsel kan ook eenvoudig op het stembiljet
worden aangegeven. Het stembiljet in Nieuw-Zeeland kan tot voorbeeld dienen.De door het kabinet voorgestelde enkele niet overdraagbare stem is juist
erg eenvoudig. De kandidaten worden gekozen in volgorde van het aantal door
hen behaalde stemmen. Iedereen kan begrijpen dat de kandidaat met de meeste
stemmen als eerste voor een districtszetel in aanmerking komt, daarna de kandidaat
met het daaropvolgend aantal stemmen enzovoort. In mijn brief van 19 april
jl. heb ik aangegeven dat aan onverenigbaarheid van landelijke en districtskandidatuur
ook nadelen kleven, vooral voor kleine en middelgrote partijen. Een nadeel
is echter beslist niet dat onverenigbaarheid voor de kiezer ingewikkelder
zou zijn. Integendeel, onverenigbaarheid is het meest inzichtelijk: de districtskandidaat
die heeft gewonnen komt in de kamer, de kandidaat die heeft verloren niet.
Dat laatste is bij verenigbaarheid niet altijd het geval. Bovendien voorkomt
onverenigbaarheid dat de kiezer twee keer een stem op dezelfde persoon kan
uitbrengen. Dit onderstreept het verschil in betekenis van beide stemmen.9Op grond van welke overwegingen koestert het kabinet
«aarzelingen» over de vraag of het geven van een verschillend
stemgewicht aan de districtsstem wel in overeenstemming is met artikel 4 van
de Grondwet, als het gaat om het stelsel van districtslijsten die zijn gerelateerd
aan landelijke lijsten? Waarom geldt het probleem van een verschillend stemgewicht
per «district» niet bij de samenstelling van de Eerste Kamer?De aarzelingen komen voort uit de tekst van artikel 4 van de Grondwet
waarin is bepaald dat alle kiezer gelijkelijk het recht hebben de leden van
de algemeen vertegenwoordigende organen te kiezen.In de geschiedenis van de totstandkoming van artikel 4 van de Grondwet
komt naar voren dat is bedoeld dat iedere kiezer dezelfde invloed moet kunnen
uitoefenen op de samenstelling van de algemeen vertegenwoordigende organen.
Naar de letter sluit artikel 4 invoering van onderscheiden stemgewichten niet
uit. De wetgever is immers bevoegd beperkingen en uitzonderingen vast te stellen.
Tijdens de behandeling van artikel 4 in de Tweede Kamer stelde de toenmalige
regering echter onweersproken dat invoering van gewogen stemmen ongeoorloofd
zou zijn.1 Invoering van gewogen stemmen per district
is vanuit het perspectief van de kandidaten rechtvaardig. Een kandidaat in
een groot district heeft daardoor immers evenveel kans als een kandidaat in
een klein district. Feit is echter dat de kiezer in een klein district als
individu meer invloed uitoefent dan de kiezer in een groot district.Voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer is gebruik gemaakt
van de uitzonderingsmogelijkheid van artikel 4 van de Grondwet. De leden van
de Eerste Kamer worden, in afwijking van het uitgangspunt van artikel 4, indirect
gekozen door de leden van provinciale staten. Deze uitzondering is in de Grondwet
zelf geregeld. Juist om ervoor te zorgen dat iedere burger ondanks de indirecte
verkiezingen gelijkelijk zijn vertegenwoordigd, worden de stemmen van de statenleden
gewogen. De verhouding tussen het aantal leden van provinciale staten en het
aantal inwoners van de provincie verschilt immers sterk per provincie. De
stem van een statenlid wordt daarom gerelateerd aan het aantal
burgers dat hij geacht wordt te representeren.10, 11 en 12Wat is het verschil tussen een gesloten district en
een kieskring? Waarom wordt aan dit verschil zoveel waarde toegekend? Is het
aspect van het profiel dat kandidaten in een regio aan de daar woonachtige
kiezers tonen, in dit verband van minder belang?Waarop baseert het kabinet de stelling dat het model
van «districtslijsten die zijn gerelateerd aan landelijke lijsten»
niet stimuleert dat kandidaat-kamerleden een band met het district ontwikkelen?Waarop is de stelling gebaseerd dat in het model «districtslijsten
die zijn gerelateerd aan landelijke lijsten» het de vraag is of kandidaten,
die tevens op de landelijke lijst staan, zichzelf als districtskandidaat zien?Een kieskring is voor de vaststelling van de uitslag een administratieve
eenheid. De uitslag in een kieskring staat in een onlosmakelijk verband met
de uitslag in andere kieskringen.1 De uitslag
in een gesloten district staat echter, althans voor wat betreft de in dat
district uitgebrachte districtsstemmen, op zichzelf. In het gesloten district
worden één of meer kandidaten gekozen. Eén als er sprake
is van een enkelvoudig district, meer als er sprake is van meervoudige districten.Naar mijn opvatting bieden gesloten districten de beste kansen om de doelen
die het kabinet stelt te realiseren. Een kandidaat die wordt gekozen in een
district heeft zijn verkiezing uitsluitend te danken aan de kiezers in dat
district. Zij zijn voor de districtskandidaat dan ook het forum waartoe hij
zich richt voor de verkiezingen en waarmee hij na zijn verkiezing een band
onderhoudt met het oog op zijn herverkiezing. Dat laatste zal overigens sterker
het geval zijn naarmate de regionale invloed op de kandidaatstelling groter
is.Aan de aanname dat een stimulans voor het ontwikkelen van een band met
een district in de variant van districtslijsten die zijn gerelateerd aan landelijke
lijsten ontbreekt, liggen verschillende overwegingen ten grondslag. In de
eerste plaats bestaat de districtslijst uit diverse kandidaten. Het kunnen
er in totaal vijftien zijn. Het lijkt niet erg waarschijnlijk dat partijen
hen zullen stimuleren individueel op zoek te gaan naar voorkeurstemmen. Doen
ze dat wel, dan ontstaat vooral een gevecht tussen kandidaten van dezelfde
partij. Bovendien wordt geen enkele kandidaat formeel in een district gekozen.
Alleen regionale kandidaten van de districtslijst die niet tevens op de landelijke
lijst staat hebben een eventuele verkiezing uitsluitend aan districtsstemmen
te danken. Zij moeten dan echter wel in een beperkt kiesgebied als niet-lijsttrekker,
25% van de kiesdeler zien te halen.Het is natuurlijk al mooi als de districtslijsttrekker een band opbouwt
met het district. Deze lijsttrekker komt echter in de voorgestelde variant
ook voor op de landelijke lijst. Vooral als betrokkene hoog op de landelijke
lijst staat is het de vraag of hij zichzelf als districtskandidaat zal zien.
Een kandidaat die hoog op de lijst staat, staat daar immers niet per se omdat
hij in een bepaald deel van het land populair is, maar omdat de partij hem
als kandidaat ziet zitten. Ook de districtslijsttrekker wordt formeel niet
in het district gekozen.14Hoe verhoudt de stelling van het kabinet dat een evenredige
verdeling van de zetels in districten geen doel van de districtsverkiezingen
is, zich tot het door de minister als nadeel van enkelvoudige districten aangevoerde
feit, dat de relatief grootste partij een onevenredig groot aantal districtszetels
verwerft? Het gaat hier om twee verschillende zaken. Wanneer gebruik gemaakt wordt
van districten is een evenredige verdeling zoals we die nu in Nederland kennen
binnen de districten per definitie niet te bereiken. Dat geldt zowel voor
enkelvoudige als meervoudige districten. Op zichzelf genomen acht het kabinet
dit ook niet bezwaarlijk aangezien de evenredige vertegenwoordiging van partijen
via de eerste stem wordt gegarandeerd. Binnen de districten gaat het om het
bereiken van een verantwoordingsrelatie tussen kamerleden en kiezers. Op grond
van deze doelstelling ben ik van mening dat het gezien de diversiteit in de
Nederlandse politiek – nu er niet sprake is van twee grote partijen
die samen meer dan 80% van de zetels halen zoals bijvoorbeeld in Duitsland –
het meest wenselijk is dat niet alleen de twee grote partijen districtsvertegenwoordigers
leveren. Dit kan worden bereikt door meervoudige districten in combinatie
met de enkele niet overdraagbare stem. De verdeling van de zetels over de
partijen in meervoudige districten is ook niet evenredig met het aantal kamerzetels
van de partijen, maar de zetels zullen wel over meer partijen verspreid zijn.15Is het kabinet van mening dat de constatering dat «enkelvoudige
districten vrijwel zonder uitzondering worden gewonnen door kandidaten van
grote partijen (vooral CDA en PvdA)» ook een aanduiding is van het feit
dat zij de meeste kiezers vertegenwoordigen en het dus logisch is dat er daar
de meeste behoefte is aan een verantwoordingsrelatie?Het is zonder meer juist dat de grote partijen de meeste kiezers vertegenwoordigen
en dat het daarom logisch is dat de kandidaten van deze partijen binnen de
districten de meeste zetels binnenhalen. Dat neemt niet weg dat binnen de
Nederlandse politieke verhoudingen een relatief groot aantal kiezers op middelgrote
en kleine partijen stemt. Het kabinet vindt het daarom een voordeel van meervoudige
districten met een stelsel van niet overdraagbare stemmen dat deze partijen
ook kans maken op districtszetels. Voor het functioneren van de Tweede Kamer
als zodanig lijkt het ook beter als niet alleen de twee grootste partijen
districtsvertegenwoordigers in hun midden hebben.16Hoe werkt het Ierse stelsel met de enkele overdraagbare
stem in de praktijk? Heeft het kabinet overwogen dit stelsel in te voeren?
Welke gevolgen zou plaatsing van meerdere kandidaten op de tweede lijst, ten
einde in een district meer keuzemogelijkheden te bieden, hebben voor de transparantie
voor de kiezer en voor de omvang van de stemmachines? Waarom zal bij het Ierse
stelsel, in combinatie met het kabinetsvoorstel, niet gelden dat het voor
sommige kleine partijen moeilijk zal zijn kandidaten te vinden?In Ierland is sprake van kiesdistricten met tussen de drie en vijf kandidaten
per district. De kandidaten staan in alfabetische volgorde op het stembiljet
en de kiezer wordt gevraagd de kandidaten in volgorde van voorkeur te nummeren.
De kiezer is daarbij vrij om zover te nummeren als hij zelf wil. Hij kan dus
stoppen bij het geven van zijn eerste voorkeur, hij kan er ook voor kiezen
alle kandidaten in volgorde van voorkeur te plaatsen. Voor een gedetailleerde
beschrijving van de uitslagberekening verwijs ik naar het onderzoek «Proeve
van een nieuw kiesstelsel». Eenvoudig gesteld komt het er op neer dat
eerst alle eerste voorkeuren worden geteld. In het geval niet voldoende kandidaten
de kiesdeler hebben gehaald, worden de stemmen van de kandidaat met het laagste
aantal eerste voorkeuren verdeeld over de overige kandidaten overeenkomstig
de op die stembiljetten aangegeven tweede voorkeur. Dit proces wordt herhaald
tot zoveel kandidaten de kiesdeler hebben behaald als er zetels zijn te verdelen.Het voordeel van dit stelsel is dat er niet meer dan één
ronde nodig is om vast te stellen welke kandidaten op de meeste steun van
de kiezers kunnen rekenen. Ook kunnen partijen meer kandidaten stellen zonder
dat er stemmen verloren gaan voor de andere kandidaten van de betreffende
partij. (Ervan uitgaande dat een kiezer die een eerste voorkeur heeft voor
een relatief impopulaire kandidaat van een bepaalde partij bij zijn tweede
en volgende voorkeuren de andere kandidaten van de betreffende partij voorop
plaatst.)Het kabinet heeft de mogelijkheid om de enkele overdraagbare stem overwogen,
maar uiteindelijk niet voorgesteld, omdat het nummeren van kandidaten vaak
als ingewikkeld wordt beschouwd. Hoewel in Ierland en Australië, waar
het stelsel voor de senaatsverkiezingen wordt gebruikt, ingewikkeldheid niet
als probleem wordt ervaren, is onmiskenbaar dat meer van de kiezer wordt gevraagd
dan bij het enkele uitbrengen van één of twee stemmen. Bovendien
ziet het kabinet, zoals ook uit het antwoord op vraag 15 blijkt, het niet
per se als voordeel wanneer een partij meer dan één zetel per
district kan winnen. In zijn advies over de hoofdlijnennotitie direct gekozen
burgemeester geeft de Kiesraad aan van oordeel te zijn het nummeren als zodanig
niet als problematisch voor de kiezer te beschouwen.1 Wel zal het stemmen volgens de Kiesraad veel tijd in beslag kunnen
nemen. De Kiesraad ziet als groot bezwaar echter de ondoorzichtigheid van
de uitslagberekening. Bij alle varianten, evenals bij het huidige kiesstelsel,
is de uitslagberekening overigens zodanig ingewikkeld dat dit alleen door
deskundigen, al dan niet met behulp van computers, gedaan kan worden.Ik erken wel dat naarmate het totaal aantal kandidaten op het stembiljet
toeneemt de overzichtelijkheid voor de kiezer afneemt. Het is overigens de
vraag of onder de enkele overdraagbare variant het aantal kandidaten sterk
zal toenemen. Zie hierover het antwoord op vraag 17. Voor zover kleine partijen
problemen hebben om kandidaten te vinden voor de districtsverkiezingen worden
deze door het Ierse stelsel niet vergroot nu dit stelsel niet vereist dat
meer dan één kandidaat wordt gesteld.17Is het bezwaar, dat het aantal districtskamerleden
sterk zal toenemen ten koste van de op de landelijke lijst gekozen kamerleden
in een stelsel met overdraagbare stem, op te lossen door kandidaten op beide
lijsten toe te laten?Het is de vraag of het aantal districtskandidaten sterk zal toenemen onder
het stelsel van de enkele overdraagbare stem. Het blijft immers zo dat slechts
een enkele partij en dan nog slechts in een beperkt aantal districten kans
maakt op een tweede zetel. Uit een oogpunt van helderheid voor de kiezer lijkt
het daarom waarschijnlijk dat partijen campagne zullen voeren in de districtscampagne
met één, hooguit twee kandidaten. Op die manier kan een maximale
aandacht voor de betreffende persoon worden bewerkstelligd.18Waar wordt in het rapport «De consequenties van
een verandering in het kiesstelsel voor de zetelverdeling in de Tweede Kamer»
melding gemaakt van varianten met 60 enkelvoudige districten?In dit rapport wordt de variant met 60 enkelvoudige districten niet behandeld.19Acht het kabinet het een adequate manier om een tweede
ronde te voorkomen door kiezers de mogelijkheid te bieden een volgorde van
de verschillende partijkandidaten aan te geven in een systeem waarbij per
partij maar één kandidaat kan worden gekandideerd?In het antwoord op vraag 16 ben ik ingegaan op de voor- en nadelen van
de enkele overdraagbare stem. Het is duidelijk dat het bezwaar van de complexiteit,
voor zover aanwezig, afneemt op het moment dat er maar één kandidaat
per partij is. Het stembiljet wordt dan namelijk overzichtelijker omdat er
minder kandidaten zijn, waardoor het nummeren eenvoudiger wordt. Overigens
acht ik het in een stelsel met meervoudige districten niet wenselijk om partijen
te beperken in hun mogelijkheden meer kandidaten te stellen als het stelsel
van de enkele overdraagbare stem wordt toegepast. Dit stelsel maakt het nu
juist mogelijk een rangorde tussen kandidaten van dezelfde partij aan te geven
zonder dat daarbij stemmen verloren gaan.20Kan het kabinet zich de situatie voorstellen dat een
tweede ronde in districten wel degelijk spannend kan zijn voor de kiezers
in die districten waar een tweede ronde nodig is?Ik veronderstel dat de vraag betrekking heeft op een systeem met enkelvoudige
districten waar een absolute meerderheid vereist is. Er zijn in een dergelijk
stelsel zeker situaties denkbaar dat een tweede ronde spannend kan zijn, zoals
in het geval dat in de eerste ronde een nek-aan-nekrace tussen twee kandidaten
heeft plaatsgevonden.Belangrijker echter dan de vraag of een tweede ronde wel of niet spannend
is en derhalve wel of niet veel kiezers op de been zal brengen, is dat het
in een gemengd stelsel niet nodig is om een kandidaat met een absolute meerderheid
gekozen te krijgen. Het gaat immers in de eerste plaats om het verkiezen van
een districtskandidaat op een zetel die reeds is toegewezen aan de partij
via de eerste stem. De eis van de absolute meerderheid is vooral dan van belang
als de verkiezing invloed heeft op de krachtsverdeling tussen de fracties.
In het geval een absolute meerderheid toch gewenst wordt geacht dan valt naar
mijn mening de methode de kiezer de mogelijkheid te bieden de kandidaten in
volgorde van voorkeur te plaatsen te verkiezen boven twee rondes. Weliswaar
moet dan, zoals ik hiervoor heb aangegeven een aantal technische problemen
opgelost worden, maar voorkomen wordt dat de definitieve uitslag van de Tweede-Kamerverkiezingen
ten minste twee weken op zich laat wachten.21Welke opvatting heeft het kabinet over de constructie
dit het oud lid van de Kiesraad, de heer Eskes, heeft voorgesteld om naast
de restzetels een soort «overschotzetelkorting» toe te passen,
zodat alle overschotzetels binnen de 150 zetels een plek kunnen krijgen bij
een hoeveelheid van 75 enkelvoudige districten?Ik acht het in strijd met de Grondwet in algemene zin te bepalen dat alle
overschotzetels worden toegekend ten koste van partijen die geen overschotzetels
hebben. Deze strijdigheid geldt zeker in een stelsel met 75 enkelvoudige districten.
In een zodanig stelsel is de kans dat de grootste partij onevenredig veel
districtszetels behaalt namelijk ter dege aanwezig. Zo zou het CDA op basis
van de verkiezingsuitslagen van 2002 62 districtszetels hebben behaald, tegen
43 landelijk.1 Zouden alle 19 overschotzetels
worden toegekend aan het CDA ten koste van zetels die op basis van de landelijke
stemverhouding aan andere partijen toekomen, dan is geen sprake
meer van evenredige vertegenwoordiging binnen door de wet te stellen grenzen,
hetgeen strijdig is met de Grondwet.In het voorstel van het kabinet met 20 meervoudige districten is de kans
op overschotzetels zeer gering. Niettemin acht ik het aangewezen om ook in
dat geval als uitgangspunt te hanteren dat de overschotzetels niet onbeperkt
worden toegekend. Zoals ik ook in mijn antwoorden op de eerdere vragen van
uw commissie heb aangegeven, zijn mijn gedachten daarbij dat de eventuele
overschotzetels worden toegekend tot ten hoogste het aantal restzetels.1 Gelet op de grondwetsgeschiedenis, acht ik een zodanige
beperking van de evenredige vertegenwoordiging toelaatbaar.222In welke mate acht het kabinet de situatie waarin een
meerderheid van een district een andere kandidaat gekozen heeft dan degene
die het district zal gaan vertegenwoordigen, bevorderlijk voor de band tussen
kiezer en gekozene?De ervaring in landen die gebruik maken van een relatieve meerderheid
in enkelvoudige districten (het Verenigd Koninkrijk, Nieuw-Zeeland, Duitsland)
is dat de kiezers de districtskandidaat als aanspreekpunt beschouwen ongeacht
de vraag of zij op hem of haar gestemd hebben en dat omgekeerd de districtskandidaat
zich ook als vertegenwoordiger van alle burgers in het district beschouwd
ongeacht of ze op hem of haar gestemd hebben. Er is geen reden aan te nemen
dat dit in Nederland anders zal zijn.23Met welke doelstelling van het nieuwe kiesstelsel signaleert
het kabinet strijdigheid indien een verliezer in een district via de landelijke
lijst toch tot lid van de Kamer kan worden gekozen?De gedachte achter het nieuwe kiesstelsel is de kiezer meer invloed te
geven op de personen die deel uitmaken van de Kamer door meer kamerleden met
een eigen zelf verworven kiezerslegitimatie deel uit te laten maken van de
Kamer. Als alle districtskandidaten ook (hoog) op de landelijke lijsten mogen
staan, zal de kiezer, naar het kabinet meent, niet het gevoel hebben een doorslaggevende
stem te hebben, nu de «verslagen» kandidaten toch op andere wijze
in de kamer komen. Dit lijkt niet erg motiverend voor de kiezers. Ook kan
betwijfeld worden of de districtskandidaten op deze wijze een daadwerkelijke
stimulans ondervinden om een echte districtscampagne te voeren en –
eenmaal gekozen – veel werk te maken van het onderhouden van de band
met zijn of haar district.Wellicht ten overvloede wijs ik erop dat dit in het geval van 60 enkelvoudige
districten anders ligt. Omdat geen van de partijen in Nederland tot op heden
60 zetels heeft behaald en hoogstwaarschijnlijk in veel districten niet op
voorhand duidelijk is welke kandidaat zal gaan winnen, staat er hier voor
kandidaten wel wat op het spel. Verlies in het district kan, ook al staat
men relatief hoog op de lijst er toch toe leiden dat men niet in de Kamer
komt, terwijl winst in het district een kamerzetel vrijwel garandeert.24 en 25Wat verstaat het kabinet onder een «beperkte
verenigbaarheid» van landelijke en districtskandidatuur? Hoe wordt deze
beperkte verenigbaarheid precies uitgewerkt?Kan het kabinet aangeven aan welk getal het denkt in
geval van een maximum voor dubbele kandidaatstelling?In mijn brief van 19 april jl. heb ik aangegeven dat bij een volledige
onverenigbaarheid van landelijke en districtskandidatuur middelgrote partijen
een reëel probleem kunnen hebben. Ik meen dat dit probleem verholpen
is als de onverenigbaarheid voor een aantal districten wordt opgeheven. Als
middelgrote partijen in bijvoorbeeld vijf districten waarin zij menen kans
te maken op een zetel in staat zijn om een «topkandidaat» in te
zetten, versterkt dit hun kans op een districtszetel zonder dat zij het risico
lopen een belangrijke kandidaat voor een kamerzetel te verliezen in geval
de zetel niet wordt gewonnen. Diverse grote fracties hebben aangegeven de
onverenigbaarheid te willen opheffen omdat zij kandidaten hebben die én
in een district veel stemmen zouden halen én veel voorkeurstemmen krijgen
op de landelijke lijst. Ook voor deze partijen moet het opheffen van de onverenigbaarheid
in een beperkt aantal districten voldoende zijn, nu de ervaring uit het verleden
leert dat bij grote partijen slechts een beperkt aantal kandidaten van de
landelijke lijst de voorkeurdrempel van 25% van de landelijke kiesdeler overschrijden.
Om aan de naar voren gebrachte bezwaren en voorkeuren recht te doen en tegelijkertijd
te voorkomen dat de districtsstem voor de gemiddelde kiezer in betekenis afneemt,
zou in een kwart van het aantal districten (dus vijf van de twintig) de onverenigbaarheid
kunnen worden opgeheven.Daarnaast is het zo dat ik voornemens ben om partijen die aan de verkiezingen
meedoen te verplichten om ten minste in vijf districten districtskandidaten
te stellen. Voor kleine partijen die er voor kiezen aan een beperkt aantal
districtsverkiezingen mee te doen is het op deze wijze mogelijk om in de districten
waar zij kandidaten stellen daarvoor vijf kandidaten van de landelijke lijst
te nemen.26 en 27Indien de incompatibiliteit tussen de landelijke en
districtskandidatuur (gedeeltelijk) wordt opgeheven, wat betekent dat voor
de voorkeursdrempel? Worden dan de stemmen op één persoon van
beide lijsten bij elkaar opgeteld?Kan het kabinet aangeven wat er gebeurt met kandidaten
die via de landelijke lijst meer voorkeursstemmen hebben gekregen dan een
districtskandidaat?In het voorgestelde gemengde stelsel gaat de toewijzing van de zetels
als volgt. De zetels die een partij heeft behaald op basis van de landelijke
stemmen, worden eerst toegewezen aan de gekozen districtskandidaten, vervolgens
aan de kandidaten van de lijst die een aantal voorkeursstemmen hebben gehaald
dat groter is dan 25% van de kiesdeler en daarna aan de overige kandidaten
van de lijst.Indien de incompatibiliteit (gedeeltelijk) wordt opgeheven, kan een persoon
zowel kandidaat staan op de lijst als kandidaat zijn in een district. Als
een districtskandidaat die tevens op de lijst staat als districtskandidaat
wordt gekozen dan wordt hij bij de toewijzing van zetels aan de kandidaten
van de lijst overgeslagen.Het opheffen van de incompatibiliteit heeft geen gevolgen voor de voorkeursdrempel.
De op één persoon op de lijst en in het district uitgebrachte
stemmen worden niet bij elkaar opgeteld. De districtsverkiezingen hebben immers
niet tot doel bepaalde kandidaten de gelegenheid te geven extra voorkeursstemmen
te behalen, maar hebben tot doel in het district kandidaten te kiezen. Als
een kandidaat op de lijst meer dan 25% van de
kiesdeler behaalt, wordt hij benoemd met voorrang op andere kandidaten die
hoger op de lijst staan.De kans bestaat dat zich het geval voordoet dat het aantal door een partij
behaalde zetels niet toereikend is om een zetel toe te wijzen aan alle kandidaten
van de lijst die 25% van de kiesdeler hebben gehaald. In dat geval zijn de
kandidaten met de minste voorkeurstemmen niet gekozen. De kans dat dit zich
voordoet in het door het kabinet voorgestelde stelsel is klein.Het aantal op een districtskandidaat uitgebrachte stemmen kan niet zonder
meer worden vergeleken met het aantal op een lijstkandidaat uitgebrachte stemmen.
De stemmen hebben een verschillende betekenis en het aantal kiezers dat in
het district een stem op een bepaalde persoon kan uitbrengen is kleiner dan
het aantal kiezers dat een stem op een persoon op de lijst kan uitbrengen.
Een verschil in aantallen stemmen uitgebracht op kandidaten van de lijst en
kandidaten in de districten, is daarom onvoldoende reden om de volgorde waarin
kandidaten worden benoemd – eerst de districtskandidaten en daarna de
kandidaten van de lijst – te doorbreken.De kans is overigens niet zo groot dat op een gekozen districtskandidaat
minder stemmen zijn uitgebracht dan op een niet-gekozen kandidaat van de lijst.
Immers, in het voorstel met meervoudige districten dat het kabinet voor ogen
staat, is in het district voorzien in een drempel van 50% van de landelijke
kiesdeler. Districtskandidaten die deze drempel niet halen, zijn niet in hun
district gekozen. Dat betekent dat bij districtskandidaten de drempel twee
keer zo hoog ligt als de voorkeursdrempel voor kandidaten op de lijst. Bij
zestig enkelvoudige districten van gelijke grootte mag worden aangenomen dat
de winnende districtskandidaat 30 tot 40% van de stemmen op zich weet te verenigen.
Dat ligt dan in de orde van grootte van 45 000 stemmen, onderveer 75%
van de landelijke kiesdeler, dus ruim hoger dan de voorkeursdrempel.28Wat wordt onder «middelgrote» partijen
verstaan? Wanneer is een partij «middelgroot»? Welke regels moeten
gaan gelden voor de verenigbaarheid van kandidaturen voor nieuwe partijen?Onder een middelgrote partij versta ik een partij met meer dan slechts
enkele maar minder dan twintig zetels in de Tweede Kamer. Dit zijn partijen
die in de grotere meervoudige districten (vier zetels en meer) dan wel door
een concentratie van kiezersaanhang in een bepaalde regio kans maken op een
of meer districtszetels.Voor de verenigbaarheid van kandidaturen voor nieuwe partijen geldt hetzelfde
antwoord als ik hiervoor op de vragen 24 en 25 heb gegeven.29Kan inzicht worden gegeven in de kosten als alle 60
kandidaten op de landelijke lijst in de stemmachines worden opgenomen? Wat
zijn de kosten als er 30 dan wel 40 dan wel 50 namen in de stemmachine worden
opgenomen? Waarom wordt het niet als voordeel aangemerkt van het model waarbij
één stem wordt uitgebracht, maar verschillende lijsten per kieskring
worden ingediend, dat op (nagenoeg) allen kandidaten met de huidige stemmachines
kan worden gestemd?In Nederland worden twee typen stemmachines gehanteerd: de stemmachines
met stempaneel en de stemcomputers met touchscreen. Rond de 440 gemeenten
hanteren de stemmachine met stempaneel, terwijl 18 gemeenten de stemcomputers
met touchscreen gebruiken. Voor de stemcomputers maakt het geen verschil in
kosten hoeveel kandidaten er op de kandidatenlijst worden vermeld. Dit komt
omdat op het touchscreen geen totaaloverzicht van de kandidatenlijsten
wordt gepresenteerd. Nadat de kiezer een keuze heeft gemaakt voor een partij,
krijgt hij op het touchscreen uitsluitend de kandidatenlijst van deze partij
te zien. Het aantal kandidatenlijsten dat de stemcomputer kan verwerken is
hierdoor in beginsel onbeperkt. Dit laatste geldt niet voor de stemmachines
met stempaneel die door de meeste gemeenten worden gebruikt. Bij deze stemmachine
heeft de kiezer op het stempaneel een totaaloverzicht van alle kandidatenlijsten.
Op dit stempaneel kunnen in totaal 36 kolommen met 30 kandidaten worden vermeld.
Heeft een partij meer dan 30 kandidaten, dan neemt de kandidatenlijst op het
stempaneel twee kolommen in beslag. Wordt aan elke partij toegestaan op de
landelijke lijst meer dan 30 kandidaten te stellen en maken de partij hiervan
ook gebruik, dan betekent dit bij een deelname van bijvoorbeeld 20 partijen
dat het stempaneel reeds te klein is om alle kandidatenlijsten te vermelden.
In dat geval zijn immers 40 kolommen nodig om alle kandidatenlijsten te vermelden.
Voor vermelding van de districtskandidaten is dan überhaupt geen ruimte
beschikbaar op het stempaneel.Wordt derhalve aan alle partijen toegestaan om meer dan 30 landelijke
kandidaten te stellen (daarbij maakt het niet uit of het om 40, 50 of 60
kandidaten gaat), dan is de kans zeer groot dat het stempaneel van de stemmachines
niet groot genoeg is om alle kandidatenlijsten te vermelden, laat staan dat
de districtskandidaten vermeld kunnen worden. Een te klein stempaneel betekent
dat in elk stemlokaal een extra stemmachine geplaatst zal moeten worden. Uitgaande
dat er in ongeveer 7500 stemlokalen een extra stemmachine à € 3 300,
geplaatst zal moeten worden, betekent dit dat de totale kosten zullen uitkomen
op rond de 25 miljoen euro. Ik merk nog op dat het Kiesbesluit thans voorziet
in de mogelijkheid van een noodoplossing voor het geval de stempanelen te
klein zijn om alle kandidatenlijsten te vermelden. Deze noodoplossing komt
er op neer dat de kandidatenlijsten niet op het stempaneel van de stemmachine
worden vermeld, maar daarboven tegen de binnenkant van de deksel van de stemmachine.
Op het stempaneel kan de kiezer dan in twee stappen een stem uitbrengen. De
eerste stap is dat de kiezer op het stempaneel het nummer indrukt dat overeenkomt
met het lijstnummer van zijn partij van voorkeur. Vervolgens drukt de kiezer
het nummer in dat overeenkomt met zijn kandidaat van voorkeur. Deze oplossing
is uitdrukkelijk bedoeld voor noodsituaties. Indien duidelijk is dat de stempanelen
voortaan bij elke Tweede-Kamerverkiezing te klein zullen zijn, acht ik deze
oplossing niet gewenst.XNoot1Samenstelling:Leden: Kalsbeek (PvdA), Van Heemst (PvdA), Noorman-den Uyl (PvdA), voorzitter,
Vos (GL), Cornielje (VVD), Adelmund (PvdA), De Wit (SP), Van Beek (VVD), ondervoorzitter,
Van der Staaij (SGP), Luchtenveld (VVD), De Pater-van der Meer (CDA), Duyvendak
(GL), Wolfsen (PvdA), Spies (CDA), Eerdmans (LPF), Sterk (CDA), Van der Ham
(D66), Haverkamp (CDA), Van Fessem (CDA), Smilde (CDA), Straub (PvdA), Nawijn
(LPF), Boelhouwer (PvdA), Hirsi Ali (VVD), Szabó (VVD), Van Hijum (CDA)
en vacature (SP).Plv. leden: De Vries (PvdA), Dijsselbloem (PvdA), Fierens (PvdA), Halsema
(GL), Schippers (VVD), Dubbelboer (PvdA), Kant (SP), Rijpstra (VVD), Slob
(CU), Wilders (VVD), Rambocus (CDA), Van Gent (GL), Van Nieuwenhoven (PvdA),
Çörüz (CDA), Hermans (LPF), Van Haersma Buma (CDA), Giskes
(D66), Bruls (CDA), Van Bochove (CDA), Algra (CDA), Hamer (PvdA), Varela (LPF),
Leerdam, MFA (PvdA), Griffith (VVD), Balemans (VVD), Eski (CDA) en Vergeer
(SP).XNoot1Kamerstukken II, 2003/04, 29 356, nr. 9.XNoot2Uit het Nationaal kiezersonderzoek komt naar voren dat in 2002 in 36%
van de gevallen het geslacht van de kandidaat de motivatie voor een voorkeurstem
bepaalde, in 2003 was dit 47%.XNoot1De geografische vertegenwoordiging in Nederland wordt wel aangeduid als
descriptive, omdat de leden van de Kamer zich niet als vertegenwoordigers
van een bepaalde regio gedragen (bijvoorbeeld door als aanspreekpunt voor
kiezers uit de regio te dienen). Zie hierover Micheal Latner en Anthony J.
McGann, Geographical Representation under proportional representation: the
cases of Israel and the Netherlands, Irvine, 2004, blz. 1.XNoot1In dit verband is interessant dat de Belgische Raad van State tot de conclusie
kwam dat beperking van de kandidaatstelling voor de Kamer tot de kieskring
van zijn woonplaats strijdig is met de grondwettelijke bepaling dat een Kamerlid
zijn woonplaats in België moet hebben.XNoot1Handelingen II, 1976/77, 15 dec. 1976, p. 2158.XNoot1Overigens wordt in de variant die aanleiding geeft tot deze vraag niet
gesproken van kieskringen maar van districten, het zijn echter geen gesloten
districten.XNoot1Bijlage bij Kamerstukken II 2003/04, 29 223, nr. 2.XNoot1Zie «De consequenties van een verandering in het kiesstelsel voor
de zetelverdeling in de Tweede Kamer», H. van der Kolk, Universiteit
Twente, onderzoek in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, 2003.XNoot1Kamerstukken II, 2003/2004, 29 356, nr. 3, antwoorden op vragen 121,
159 en 162.XNoot2Zie ook Kamerstukken II, 2003/2004, 29 356, nr. 3, antwoord op vraag
133. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29356-10.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl