Financiële relaties met grote ondernemingen; Verslag houdende een lijst van vragen en antwoorden inzake het rapport van de Algemene Rekenkamer 'Financiële relaties met grote ondernemingen'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25080, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

27-12-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25080 nr. 6

18-12-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamProcedure en vertrouwelijkheid 1.1 Wijze van totstandkoming van het rapport 230, 232, 242 en 2431.2 Reactie van de bewindslieden op het rapport 1, 9 en 2441.3 Vertrouwelijkheid 2, 3 4, 6, 7 en 2501.4 De feiten en de weergave ervan 233, 235 en 251OnjuisthedenSuggestieve passages1.5 Aanbevelingen van de Rekenkamer en acties naar aanleiding
daarvan 143 en 2222232 Probleemstelling en normenkader 2.1 Probleemstelling 10, 24, 25, 26, 27, 29, 218 (gedeeltelijk) en 2372.2 Normenkader 8, 28, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 220, 224 en 2343 Doelstellingen steunbeleid 3.1 Clusters 5, 11, 30, 37, 38, 40, 43, 45, 47, 49, 66 en 2383.2 Werkgelegenheid en proportionaliteit 13, 14, 22, 67, 69, 70, 71, 72, 77, 78, 162 en 2413.3 Rendementsherstel 15, 16 en 744 Departementale besluitvorming 4.1 Werkgroepen 12, 18, 73, 79, 80, 82, 83, 84, 87, 88, 91, 92, 94, 97,
101, 163, 204 en 221Samenstelling werkgroepenWerkwijze van de werkgroepenEvaluatie4.2 Archivering; overheidscommissarissen 20, 90, 93, 106, 114, 115, 225 en 228894.3 Reddingsplannen 19 en 955 Informatievoorziening van Tweede Kamer 5.1 Algemeen 21, 167, 169, 170, 201, 202, 219, 229 en 236 (gedeeltelijk)5.2 Fokker 655.3 DAF 168 en 1725.4 NedCar 1736 EG 6.1 Meldingsprocedure EG 208, 209, 214, 217, 218 (gedeeltelijk), 231 en 236 (gedeeltelijk) 6.2 Proportionaliteitsbeginsel 2056.3 Fokker 206 en 207211 en 2136.4 DAF 2126.5 Nedcar 2157 Specifieke vragen Fokker/NedCar/DAF 7.1 Fokker 7.1.1 Voorwaarden samenwerking/kostenreductie 17, 56, 57, 59, 60, 61, 81, 96, 98, 99, 100, 102, 110,
111 en 239 Voorwaarden samenwerkingInformatievoorziening parlementKostenreductie7.1.2 Adviesraad/uitbreiding RvB 103, 104, 107 en 1097.1.3 Cluster rondom Fokker 39, 41, 42, 46 en 587.1.4 Werkgelegenheid 48, 50, 51 en 537.1.5 Rendementsherstel 55, 75 en 767.1.6 Overige vragen Fokker 62 en 64108, 112 en 113131165, 166 en 1712102497.2 NedCar 7.2.1 Samenwerking 17 en 637.2.2 Cluster 527.2.3 Evaluatie 867.2.4 Kostenallocatie 116, 117, 118, 119, 120, 121, 123 en 1647.2.5 Dictaat banken 124 en 1257.3 DAF 548 Technolease 8.1 Fiscale deel 23, 44, 122, 126, 127, 128, 129, 130, 133, 134, 135, 136,
137, 138, 140, 141, 142, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 158, 159,
161, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187,
189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 200, 203, 216, 226, 227,
245, 246, 247 en 248AlgemeenTechnoleaseLease van materiële activa en van immateriële
activa; bijzondere aspecten van technoleaseChronologisch overzicht DAFPhilips«f. Criteria sale/leaseback-transacties met immateriële
activaActiviteiten werkgroepFokkerBespreking in KabinetTotstandkoming Besluit van 26 augustus 1994Kamervragen van de heer RabbaeBrussel8.2 Beleidsvoorbereidende deel vermogensversterking 85, 132, 139, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 160 en 240Context waarbinnen de technolease plaatsvondBeleidsvoorbereiding vermogensversterking door de Fokker-werkgroep
(in relatie tot technolease)BIJLAGE 1Vertrouwelijkheidskwestie
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25080Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 189 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 080Financiële relaties met grote ondernemingennr. 6VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 18 december 1996De commissie voor de Rijksuitgaven1, alsmede
de vaste commissies voor Financiën2 en voor
Economische Zaken3 hebben, ter voorbereiding van
een plenaire behandeling, een aantal vragen voorgelegd aan de regering inzake het rapport van de Algemene Rekenkamer «Financiële
relaties met grote ondernemingen».De regering heeft deze vragen beantwoord bij brief van 18 december 1996.Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.4De voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven,Van ReyDe voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,YbemaDe voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,H. VosDe griffier van de commissie voor de Rijksuitgaven,Hubert 1Procedure
en vertrouwelijkheid31.1Wijze van
totstandkoming van het rapport 3 1.2Reactie van de bewindslieden
op het rapport4 1.3Vertrouwelijkheid5 1.4De
feiten en de weergave ervan81.5Aanbevelingen van de Rekenkamer
en acties naar aanleiding daarvan9    2Probleemstelling
en normenkader102.1Probleemstelling10 2.2Normenkader14   3Doelstellingen steunbeleid173.1Clusters173.2Werkgelegenheid en proportionaliteit21 3.3Redementsherstel23   4Departementale besluitvorming244.1Werkgroepen244.2Archivering; overheidscommissarissen27 4.3Reddingsplannen28   5Informatievoorziening van Tweede Kamer295.1Algemeen29 5.2Fokker31 5.3DAF315.4NedCar32    6EG336.1Meldingsprocedure
EG33 6.2Proportionaliteitsbeginsel36 6.3Fokker366.4DAF37 6.5NedCar37    7Specifieke
vragen Fokker/NedCar/DAF377.1Fokker37 7.1.1Voorwaarden
samenwerking/kostenreductie37 7.1.2Adviesraad/uitbreiding
RvB41 7.1.3Cluster rondom Fokker42 7.1.4Werkgelegenheid437.1.5Rendementsherstel44 7.1.6Overige vragen
Fokker44 7.2NedCar46 7.2.1Samenwerking467.2.2Cluster47 7.2.3Evaluatie48 7.2.4Kostenallocatie487.2.5Dictaat banken50 7.3DAF50    8Technolease508.1Fiscale deel50 8.2Beleidsvoorbereidende deel
vermogensversterking64    Bijlage 1: Vertrouwelijkheidskwestie Bijlage 2: Leaseregeling/Besluit1 1 Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie.Procedure en vertrouwelijkheid 1.1 Wijze van totstandkoming van het rapport 230, 232, 242 en 243De AR stelt «in haar onderzoek en in de weging van haar oordelen
is de Rekenkamer zich bewust geweest van de specifieke omstandigheden van
de bedrijven en hun vaak al oude banden met de Staat». Oordeel regering.
Acht de regering in dit verband de publicatie van het Rekenkamer rapport tijdens
lopende onderhandelingen van Fokker met Samsung zorgvuldig? (blz. 59).De AR heeft afgezien van een ambtelijk hoor en wederhoor vanwege
de hoge mate van vertrouwelijkheid van de inhoud van het rapport. Oordeel
regering? (blz. 60).Hoe dient de reactie van de bewindspersonen op het definitieve rapport
van de Rekenkamer te worden beoordeeld tegen de achtergrond van de situatie
dat de minister-president n.a.v. de brief d.d. 19 januari 1996 van de Rekenkamer
geen aanleiding zag om nadere informatie te vragen en geen verzoek heeft gedaan
tot nader overleg? (pag. 60)Heeft de Rekenkamer zich volgens de regering niet aan de spelregels
gehouden inzake de wijze waarop informatie is verzameld op de departementen
bij het doen van hun onderzoek naar financiële relaties met grote ondernemingen?
Indien het antwoord daarop bevestigend is, waarom is daarover tijdens het
onderzoeksproces geen contact opgenomen met de Rekenkamer?Bij brief van 19 januari 1996 heeft de waarnemend president van de Rekenkamer
de Minister-President ervan in kennis gesteld dat een onderzoek naar de uitvoering
van het industriebeleid in een viertal op Fokker, NedCar en DAF-trucks betrekking
hebbende operaties in staat van afronding was. De Rekenkamer zou een rapport
hierover vóór medio februari 1996 aan de betrokken bewindspersonen
aanbieden. Tegen de achtergrond van de berichten in de media over Fokker,
zo vervolgt de brief, heeft de Rekenkamer afgewogen of informatie waarover
zij beschikt «met name waar die waarschijnlijk zal gaan leiden tot kritische
oordelen u nog enkele weken onthouden mag worden». Daarna volgt een
korte omschrijving van de onderwerpen waaromtrent zij voornemens was kritisch
te rapporteren.Wij hebben in deze brief geen aanleiding gezien tot het voeren van nader
overleg met de Rekenkamer. Het College is vrij in de keuze van de onderwerpen
waarnaar zij onderzoek wil doen. Hetzelfde geldt uiteraard voor haar oordeelsvorming.
Dat het onderzoek zich mede uitstrekte over de in het begin van dit jaar zeer
actuele financiële relaties van de Staat met Fokker was weliswaar een
mogelijke complicatie, maar ook daarin hebben wij geen reden gezien tot overleg
met de Rekenkamer over haar werkzaamheden.Daarbij kwam dat de in de brief van 19 januari opgesomde punten van mogelijke
kritiek, ofwel niet direct relevant waren voor de toen actuele behandeling
van het Fokker-dossier, ofwel daarbij al bijzondere aandacht genoten.Blijkens haar aanbiedingsbrief bij het concept-rapport van 29 februari
1996 heeft de Rekenkamer welbewust afgezien van ambtelijk hoor en wederhoor
«vanwege de hoge mate van vertrouwelijkheid van de inhoud van het rapport».
De president heeft de desbetreffende stukken persoonlijk aan de bewindslieden
overhandigd. De inhoud van het concept, zowel ten aanzien van de feiten als
ten aanzien van conclusies en aanbevelingen heeft ons genoopt tot een uitputtende
toetsing van alle elementen ervan, die uitgebreider was dan een gebruikelijk
bestuurlijk commentaar. Evenals de leden van de Rekenkamer bij het uitzoeken en analyseren van
het omvangrijke relevante materiaal moesten steunen op hun medewerkers, moesten
wij dat doen bij de verificatie van de vele feiten en de toetsing van de zakelijke
context waarin zij geplaatst waren. De omvang en inhoud van onze eerste reactie
heeft dan ook onvermijdelijk het karakter van een ambtelijk hoor en wederhoor
gekregen. Ook al is de Rekenkamer in de volgende versies van haar rapport
grotendeels blijven vasthouden aan haar aanvankelijke conclusies, in de weergave
van de feiten heeft zij naar aanleiding van ons commentaar van 24 april 1996
aanzienlijke bijstellingen aangebracht. Hetzelfde geldt overigens ook, zij
het in wat mindere mate, voor onze uitvoerige reactie van 3 september 1996.
Het verdient, kortom, geen aanbeveling om bij rapporten waarin omvangrijke
feitencomplexen worden beschreven, geanalyseerd en beoordeeld, het ambtelijk
hoor en wederhoor over te slaan. Het vertrouwelijke karakter van de materie
waarop het onderzoek van de Rekenkamer betrekking heeft, is daarvoor geen
beletsel. Onze medewerkers immers zijn aan dezelfde ambtelijke geheimhoudingsplichten
onderworpen als die van de Rekenkamer.Als de Rekenkamer stelt dat zij zich bij haar onderzoek en bij de weging
van haar oordelen bewust is geweest van de specifieke omstandigheden van de
betrokken bedrijven en hun al vaak oude banden met de Staat, nemen wij aan
dat dit zo is. Naar hieronder zal blijken delen wij niet de appreciaties die
de Rekenkamer daaraan verbindt. De Rekenkamer is vrij in de inrichting van
haar werkzaamheden, haar rapportage en de beoordeling van de consequenties
ervan voor lopende belangrijke beleidsdossiers. Dat neemt niet weg dat bij
de beoordeling van de vertrouwelijksheidseis in verband met de publicatie van de rapporten, die consequenties behoren te worden meegewogen. In
die afweging kunnen wij de Rekenkamer, gelet op de stand van de Fokker-onderhandelingen
ten tijde van publicatie van dit rapport, niet volgen (zie hiervoor
nader paragraaf 1.3.).Zoals de Rekenkamer in haar voorwoord bij het rapport meldt, is haar toegang
tot de ondernemingen en de daar berustende gegevens voorwerp van intensief
overleg geweest. Dat is begrijpelijk. Het ging immers om de toepassing van
nieuwe ingrijpende bevoegdheden. Wij hebben geen aanwijzingen dat de Rekenkamer
zich niet aan de spelregels heeft gehouden. 1.2 Reactie van de bewindslieden op het rapport 1, 9 en 244Deelt de Regering de mening dat zij met haar reacties direct na publicatie
het gezag van de Rekenkamer op het spel heeft gezet? Welk belang is daarmee
gediend? Hoe denkt de Regering dat effect te corrigeren? (pag. l stuk nr.
3)Wat is het commentaar van de Regering op de visie van de Rekenkamer
dat het rapport een goede basis biedt voor een beoordeling van het gevoerde
steunbeleid in de onderzochte gevallen?Kan het antwoord worden toegelicht? (pag. 6)Heeft de Minister van Economische Zaken inmiddels afstand genomen
van zijn emotionele reactie naar de Algemene Rekenkamer?De positie en de bevoegdheden van de Rekenkamer berusten op de Grondwet
en de Comptabiliteitswet. Het past in de staatsrechtelijke verhoudingen tussen
Regering en Staten-Generaal dat betrokken bewindspersonen reageren op rapporten
van de Rekenkamer, indien deze naar hun oordeel onjuistheden bevatten in de
presentatie van de feiten, de conclusies of de aanbevelingen. Daarbij letten
zij uitsluitend op de belangen waarvoor zij krachtens hun taakomschrijving
een bijzondere staatkundige verantwoordelijkheid hebben. Waar het gezag van
de Rekenkamer in essentie afhangt van de kwaliteit van haar rapporten,
ligt de verantwoordelijkheid daarvoor bij haar. Aan de Staten-Generaal komt
uiteindelijk het finale oordeel toe.Hoewel de minister van EZ zijn eerste openbare reactie op het rapport,
achteraf bezien, als te scherp beoordeelt, handhaaft hij zijn inhoudelijke
bezwaren tegen het rapport en de afweging van de Rekenkamer met betrekking
tot de omvang van de openbaarmaking.Of het rapport een goede basis biedt voor de beoordeling van het gevoerde
steunbeleid in de onderzochte gevallen is ter beoordeling aan de Kamer. Naar
het oordeel van de Regering is de beschrijving van de specifieke economische
en historische context van de onderzochte gevallen onnauwkeurig en onvolledig.
Bovendien hebben betrokken bewindslieden en de Tweede Kamer in haar controlerende
functie in deze gevallen aan een ander beleidsmatig toetsingskader gerefereerd
dan in het rapport is geconstrueerd. Voor een nadere toelichting hierop verwijzen
wij naar de volgende antwoorden. 1.3 Vertrouwelijkheid 2, 3 4, 6, 7 en 250Wat heeft de regering bewogen de Landsadvocaat in te schakelen? Wat
heeft de regering aan acties richting Kamerleden ondernomen om onderdelen
uit het rapport te schrappen en/of publicatie van het rapport tegen te gaan?Is de Regering van mening dat deze activiteiten passen in de verhouding
tussen de Regering en de onafhankelijke Hoge Colleges van Staat, in dit geval
de Rekenkamer en de Staten-Generaal? (pag. 5, 60 en 61)Kan de Regering precies aangeven welke onderdelen volgens haar vertrouwelijk
aan de Kamer hadden moeten worden verzonden? Zijn er belangen van de Staat
geschonden en/of die van individuele bedrijven? Wat verstaat de Regering onder
het toebrengen van schade aan relaties van de Staat met de Tweede Kamer (pag.
5)? Kan het antwoord worden toegelicht? Welke conclusies trekt de Regering
hieruit? (pag. 5, 60 en 61)Deelt de Regering de mening van de Rekenkamer dat de Rekenkamer zelf
moet kunnen beoordelen wat het karakter is van de gegevens die zij voor de
uitoefening van haar taak nodig heeft? (pag. 5)Deelt de regering de constatering dat het rapport geen vertrouwelijke
gegevens bevat? (blz. 5)Deelt de Regering de mening van de Rekenkamer dat zij zelf moet kunnen
afwegen of voldaan is aan objectieve criteria om bepaalde relevante informatie
vertrouwelijk te houden (pag. 5) Wat zijn de eventuele schadelijke gevolgen
van de openbaarmaking van het onderhavige rapport? (pag. 5 en 61).Op welke punten verwachte de regering schade in de relaties van de
Staat met het bedrijfsleven, met de Tweede Kamer en met de Europese Commissie?De regering deelt niet de constatering van de Rekenkamer, dat het rapport
geen vertrouwelijke gegevens bevat. Als vertrouwelijke bijlage bij deze antwoorden
gaat het laatste ontwerp-rapport van de Rekenkamer, met daarin aangegeven
de passages die naar het oordeel van de regering vertrouwelijk aan de Kamer
hadden moeten worden gezonden. Deze bijlage is destijds ook aan de Rekenkamer
overgelegd. Gelet op het feit dat dit ontwerp-rapport onderdeel uitmaakt van
het proces van totstandkoming van het definitieve rapport, moet ook dit als
vertrouwelijk bestempeld worden. De Rekenkamer heeft hier onlangs nog in algemene
zin de aandacht van de regering voor gevraagd (bijlage 1).Ook zonder dat de vertrouwelijkheid op dit punt geschonden wordt kan echter
iedere lezer vaststellen, dat op blz. 42 wordt geciteerd uit speaking notes, bestemd voor een vertrouwelijk overleg van de Minister
van Economische Zaken met de vaste commissie voor Economische Zaken van de
Tweede Kamer, een document dat naar zijn aard vertrouwelijk is, en dat op
blz. 29, blz. 48 en blz. 65, noot 70, informatie wordt verstrekt uit documenten
die zijn opgesteld ten behoeve van intern beraad over persoonlijke beleidsopvattingen,
in een tot personen herleidbare vorm. Dit is, nu de betrokkenen daarmee niet
hebben ingestemd, in strijd met de norm die is neergelegd in artikel 11 van
de WOB.Bij de keuze van de criteria, die door de regering zijn gehanteerd bij
het opstellen van de bijlage, is uiteraard het wettelijk kader met betrekking
tot in rapporten van de Rekenkamer op te nemen gegevens en bevindingen het
uitgangspunt geweest. Het gaat hier om artikel 59, veertiende lid, van de
Comptabiliteitswet. Daarin is bepaald, dat de Rekenkamer in een rapport geen
melding maakt van «gegevens en bevindingen die naar hun aard vertrouwelijk
zijn».Hierbij gaat het in het bijzonder om de vraag of deze bepaling objectief
is geredigeerd, dan wel ruimte laat voor een belangenafweging. Dat deze bepaling
objectief is geredigeerd, staat buiten twijfel. Bovendien blijkt uit de wetsgeschiedenis,
dat het uitdrukkelijk niet de bedoeling was aan de Rekenkamer een discretionaire
bevoegdheid toe te kennen met betrekking tot de vraag, welke gegevens en bevindingen
«naar hun aard vertrouwelijk» zijn.De Rekenkamer bestrijdt dat ook niet, maar interpreteert het begrip «gegevens
en bevindingen die naar hun aard vertrouwelijk zijn» beperkter dan de
bewoordingen ervan doen vermoeden. Zij beperkt het tot: «vertrouwelijk
meegedeelde bedrijfs- en fabricagegegevens». Een argument daarvoor is
de plaats van de bepaling in het artikel over onderzoek bij bedrijven.Een gevolg hiervan is, dat geheimhouding van alle andere gegevens en bevindingen
die naar hun aard vertrouwelijk zijn of waarvan de openbaarmaking zwaarwegende
belangen zou kunnen schaden, afhankelijk wordt van – toch – een
discretionaire bevoegdheid van de Rekenkamer om – buiten de toepassing
van artikel 59, veertiende lid om – af te zien van openbaarmaking indien
naar haar oordeel het beginsel van openbare rapportage niet opweegt tegen
andere belangen. Als zodanig noemt de Rekenkamer in haar rapport: het belang
van de staat, het algemeen belang of het belang van de betrokken ondernemingen.Bij de voorbereiding van de beantwoording van onderhavige vragen heeft
de Rekenkamer ons bericht dat zij in dit kader beziet of de gegevens vallen
onder de absolute weigeringsgronden van artikel 10, eerste lid, Wet openbaarheid
van bestuur (WOB). Van de absolute weigeringsgronden van de WOB maken, behalve
de vertrouwelijk meegedeelde bedrijfs- en fabricagegegevens, deel uit:– gegevens die de eenheid van de Kroon in gevaar kunnen brengen– gegevens die de veiligheid van de staat kunnen schadenDaarnaast dient echter naar het oordeel van de regering publicatie ook
achterwege te blijven, indien gegevens vallen onder een bijzonder wettelijk
regiem met betrekking tot geheimhouding of verstrekking van gegevens. Voorbeelden
daarvan zijn artikel 67 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen en artikel
68 van de Grondwet met betrekking tot het geven van inlichtingen aan de Staten-Generaal.
Met betrekking tot deze gegevens en gegevens die onder de absolute weigeringsgronden
van de WOB vallen kan geen sprake zijn van een belangenafweging. Het absolute
karakter van de weigeringsgronden verzet zich daartegen.Ook artikel 11 van de WOB moet in acht genomen worden. Daaruit vloeit
voort dat persoonlijke beleidsopvattingen, die voorkomen in ten behoeve van
intern beraad opgestelde documenten, niet in een openbaar rapport bekend gemaakt
behoren te worden in een tot personen herleidbare vorm, tenzij de betrokkene
daarmee heeft ingestemd. Voor wat betreft de belangen, die in artikel 10, tweede lid, van de WOB
onder de relatieve weigeringsgronden worden gerangschikt behoeft het geen
bezwaren op te roepen, indien de Rekenkamer tot een belangenafweging overgaat,
mits de Rekenkamer – die zelf geen bestuursorgaan in de zin van de WOB
is – daarbij een procedure hanteert die recht doet aan de verantwoordelijkheid
van de ministers voor de daarin aan de orde zijnde belangen. Het kan toch
niet zo zijn dat de Rekenkamer in een rapport gegevens openbaar zou maken,
die een minister naar aanleiding van een WOB-verzoek heeft geweigerd of die
een minister, indien een WOB-verzoek ingediend zou worden, zou moeten weigeren.Het vorenstaande neemt niet weg, dat de eindbeslissing omtrent het in
een rapport opnemen van gegevens en bevindingen aan de Rekenkamer toekomt.
De regering heeft die bevoegdheid van de Rekenkamer nimmer betwist.Iets anders is dat de regering, gelet op haar taak het algemeen belang
te dienen en te voorkomen dat schade wordt toegebracht aan de belangen van
de staat, de Rekenkamer met de nodige nadruk heeft gewezen op de vertrouwelijke
aard van vele in het ontwerp-rapport opgenomen gegevens en bevindingen. Daarbij
heeft de regering de Landsadvocaat ingeschakeld, omdat zij zich ook zorgen
maakte over de consequenties van het door de Rekenkamer openbaar maken van
vertrouwelijke gegevens en bevindingen voor de juridische aansprakelijkheid
van de staat.De regering heeft ook, omdat bij de vertrouwelijkheid van gegevens en
bevindingen onder meer de verhouding tussen de regering en de Tweede Kamer
der Staten-Generaal in het geding was, hierover overleg – uiteraard
vertrouwelijk – gevoerd met kamerleden en met de vaste Commissies voor
Rijksuitgaven, Economische Zaken en Financiën. De verhouding tussen de
regering, Staten-Generaal en Hoge Colleges van Staat verzet zich daar niet
tegen.De regering heeft in het bijzonder onder de aandacht van de Rekenkamer
gebracht dat gegevens omtrent het vertrouwelijk overleg van de regering met
de Tweede Kamer naar hun aard vertrouwelijk zijn en dat sommige gegevens en
bevindingen schade konden toe brengen aan de betrekkingen van Nederland met
de Europese Unie.Dat gegevens omtrent vertrouwelijk overleg van de regering met de Tweede
Kamer naar hun aard vertrouwelijk zijn, spreekt vanzelf. Wanneer door middel
van een rapport van de Rekenkamer of anderszins gegevens omtrent dat overleg
openbaar worden, kunnen regering en Tweede Kamer er bij die vorm van overleg
niet meer op vertrouwen dat gegevens geheim blijven. Daardoor moet gevreesd
worden voor schade in de relatie tussen de regering en de Tweede Kamer.Voor de betrekkingen met de EU geldt dat die geschaad kunnen worden indien
bepaalde interne beraadslagingen binnen de organen van de staat – waartoe
soms ook het overleg tussen regering, Rekenkamer en Tweede Kamer gerekend
moet worden – naar buiten gebracht worden. Naar hun aard zijn niet alle
interne gegevens en bevindingen mede bestemd voor buitenstaanders. Dat geldt
in het bijzonder indien de staat zich in een onderhandelingssituatie bevindt.
Als zodanig moeten de betrekkingen met de EU, waar het gaat om het verkrijgen
van goedkeuring voor een steunmaatregel, dikwijls gekarakteriseerd worden.Het oordeel van de regering omtrent het vertrouwelijk karakter van gegevens
en bevindingen was uiteraard ingegeven door vrees voor schade op verschillende
gebieden. Het is nog te vroeg om te zeggen of inderdaad schade is toegebracht.
Uiteraard past het in het kader van het beperken van de aansprakelijkheid
van de staat niet om in het openbaar verwachtingen daarover uit te spreken. 1.4 De feiten en de weergave ervan 233, 235 en 251In welk opzicht is het exposé dat het rapport geeft van de
onderzochte feiten inadequaat? Waar is het suggestief? (pag. l stuk nr. 3)Op welke specifieke conclusies en bevindingen wordt gedoeld in de
tweede alinea op pag. 2 van stuk nr. 3?De bewindslieden van EZ en Financiën hebben kritiek op het rapport
van de ARK. Tevens plaatsten de bewindslieden vraagtekens bij een groot aantal
bevindingen. Welke feitelijke bevindingen zijn naar de mening van de bewindslieden
niet juist?Hieronder geven wij een opsomming van plaatsen waar het rapport feitelijke
onjuistheden bevat en waar het suggestief is. Deze opsomming is niet uitputtend,
maar bevat wel de belangrijkste punten van kritiek ten aanzien van de hier
aan de orde zijnde aspecten. Onjuistheden– Pagina 7, 12–13. De Rekenkamer kwalificeert de maatregelen
ten aanzien van NedCar en DAF en de «technolease» ten onrechte
als «steun».– Pagina 8, 15 en 19–21. De Rekenkamer gaat ervan uit, dat
het clustercriterium reeds ontleend kan worden aan de conclusies van de RSV-enquêtecommissie
uit 1984. Dit is onjuist. Dit criterium is op basis van in het voorjaar van
1990 verschenen werk van de Amerikaanse econoom-bedrijfskundige Porter ontwikkeld
en pas in de Industriebrief van 1993 als voldoende «hard» beoordeeld
om als een van de vaste beoordelingscriteria te kunnen dienen bij de behandelingen
van toekomstige gevallen. De Rekenkamer noemt de Industriebrief
ten onrechte een «neerslag van het gevoerde beleid in de voorafgaande
jaren» (blz. 8). Het is onjuist om bij de beoordeling van gevallen uit
het verleden voor het toekomstig beleid bedoelde maatstaven aan te leggen.– Pagina 23: De opmerking van de Rekenkamer dat de staat niet over
het plan «Fokker Alliance 1994» beschikte, is onjuist. Dit plan
bevond zich – tezamen met het concept Financiële Lange Termijn
Plan Fokker – in het dossier dat ook aan de Rekenkamer ter beschikking
is gesteld.– Pagina 33: Van de overall-kostenreductie met f 200 mln in
het kader van de Fokker-1987 operatie zou, volgens de NIB, in 1989 slechts
f 30 mln zijn gerealiseerd, waarbij het onduidelijk zou zijn of de kosten
na 1989 verder zouden zijn teruggebracht. In de door de Rekenkamer aangehaalde
NIB-rapportage wordt evenwel aangegeven dat de f 30 mln betrekking heeft
op de interne Fokker-kosten. Daarnaast worden door de NIB de prijsverlagingen
bij partners en toeleveranciers genoemd, die aangeven dat de stand van de
overall-kostenreductie in 1989 uitkomt op f 145 mln. Suggestieve passages– Pagina 23: De Rekenkamer merkt op dat – voorzover door de
Rekenkamer valt na te gaan – Staten-Generaal en de Raad van Bestuur
van Fokker – niet van de «samenwerkingseis» op de hoogte
zouden zijn gesteld. De werkelijkheid is dat de Raad van Bestuur over deze
eis onder meer schriftelijk is geïnformeerd in de brief van 18 november
1987 waarin het «pakket van de Staat» werd aangeboden. Fokker
meldt deze eis overigens zelf ook in de openbare emissieprospectus van mei
1988. De Tweede Kamer is zowel mondeling (onder meer vertrouwelijk op 21 oktober
1987) als bij brief van 26 oktober 1987 over deze eis geïnformeerd.– Pagina 24 en 32: De Rekenkamer merkt op dat er in geen van de
gevallen voldoende «samenhangende informatie» beschikbaar was
over de situatie van de bedrijven en – zij het in mindere mate in het
geval van DAF – over de effecten voor de werkgelegenheid.
Het rapport biedt hiervoor geen andere adstructie dan de opmerking, dat de
clusters niet in kaart zijn gebracht. De afwezigheid van clusterbeschrijvingen
sluit echter niet uit, dat het ministerie van EZ wel degelijk beschikte over
voldoende informatie met betrekking tot de betrokken bedrijven zelf, de bedrijfstakken
waarin zij opereerden, de marktontwikkelingen en de binnenlandse en buitenlandse
toeleveringspatronen en dat de werkgroepen in staat waren daar voldoende samenhang
in aan te brengen. In alle onderzochte gevallen was dat ook het geval. De
Rekenkamer heeft overigens een – niet uitputtend – overzicht van
de beschikbare informatie toegezonden gekregen. Daarvan is in het rapport
geen melding gemaakt.– Pagina 29: De Rekenkamer spreekt over problemen bij de coördinatie
tussen de ministeries van Economische Zaken en van Financiën en van een
«competentiestrijd», waar sprake was van een normale confrontatie
van uiteenlopende inzichten die inherent is aan het hebben van verschillende
verantwoordelijkheden, met hooguit een enkel incident.– Pagina 35: De opmerking van de Rekenkamer dat uit de openbare
stukken niet viel af te leiden of de Minister van Economische Zaken de Staten-Generaal
op de hoogte heeft gesteld van het afwijken van de nota «Commissarissen
van overheidswege» suggereert dat dit wel had moeten gebeuren. Daartoe
zou inderdaad aanleiding geweest zijn, als sprake was geweest van een uitdrukkelijke
beleidswijziging. Daarvan was echter geen sprake. Ook de Rekenkamer noemt
de afwijkingen zelf «incidenteel».– Pagina 42: De Rekenkamer signaleert een verschil tussen de speaking notes voor een vertrouwelijk overleg met de vaste Commissie
voor Economische Zaken, die gebaseerd waren op een rapportage van de NIB,
en een andere ambtelijke notitie met betrekking tot de financiële gevolgen
voor de staat van een faillissement van Fokker in 1987. In de speaking notes
was een bedrag genoemd van f 1,5 mrd; in de ambtelijke notitie 0,5 mrd.
De Rekenkamer suggereert aldus dat de Kamer verkeerd kan zijn ingelicht. De
Rekenkamer had echter bij een juiste lezing van de stukken daaruit kunnen
begrijpen dat de speaking notes betrekking hadden op de totale
financiële betrokkenheid van de staat, die op dat ogenblik f 1,5
mrd bedroeg, en dat de ambtelijke notitie betrekking had op de directe budgettaire
gevolgen voor EZ. Die bedroeg f 0,5 mrd, omdat EZ bij een faillissement
f 0,5 mrd had moeten afdekken uit hoofde van de uitstaande staatsgarantie
op commercieel aangetrokken leningen (de zgn. SGL's).– Pagina 46: De Rekenkamer spreekt met betrekking tot de steunverlening
aan Fokker de «overtuiging» uit, dat de opeenvolgende bewindslieden
«geenszins» hebben voldaan aan de normen voor de informatievoorziening
van de Staten-Generaal. Het uitspreken van die overtuiging, zonder –
naar de Rekenkamer zelf opmerkt – over de in dit verband «beslissende
informatie» te beschikken kan, zeker in het licht van de mogelijke staatkundige
gevolgen, moeilijk anders dan suggestief worden genoemd. Daaraan doet niet
af, dat de Rekenkamer afziet van het formuleren van een conclusie terzake.– Pagina 46. Ook ten aanzien van de technolease meent de Rekenkamer
door de betrokken bewindspersonen niet is voldaan aan een norm voor de informatievoorziening
van de Staten-Generaal. Hier vermeldt de Rekenkamer ter onderbouwing van haar
mening slechts dat zij niet heeft kunnen achterhalen dat de Staten-Generaal
over een totaaloverzicht beschikten. Ook dat is suggestief. 1.5 Aanbevelingen van de Rekenkamer en acties naar aanleiding
daarvan 143 en 222Is veel van de kritiek van de Algemene Rekenkamer inmiddels niet
al ondervangen?Wat is reactie van de regering op de aanbevelingen van de Algemene
Rekenkamer? Welke onderdelen spreken de regering aan en welke niet? Kan
het antwoord toegelicht worden?Wat betreft die aanbevelingen hebben wij in onze brief aan uw Kamer van
30 oktober 1996 aangegeven dat wij een aantal daarvan ter harte zullen nemen.
Zo is, waar nog nodig, voorzien in een strikt separate archivering van de
RvC-stukken en de daarop betrekking hebbende adviezen. Ook zal worden voorzien
in een meer systematische evaluatie van het functioneren van de werkgroepen
bij de behandeling van de zogenoemde grote bedrijvendossiers. Voorts zullen,
in lijn met de Industriebrief van 1993, bij zich toekomstig voordoende gevallen
de samenhangen waarbinnen de desbetreffende bedrijven opereren vooraf explicieter
in kaart worden gebracht. Een deel van de kritiek van de Rekenkamer is daarmee
ondervangen. Voor onze reactie op de overige aanbevelingen en conclusies verwijzen
wij naar de antwoorden die op de andere vragen zijn gegeven. 223Is de regering bereid zijn eigen zienswijze m.b.t. de eisen waaraan
processen van steunverlening, incl. fiscale, van substantiële omvang
moeten voldoen, in een aparte notitie te formuleren? Kan daarin met name aandacht
worden gegeven op welke wijze de Tweede Kamer haar controlerende taak, ook
als het gaat om bedrijfsgevoelige gegevens, maximaal gestalte kan geven? (pag.
52 en 53)De procedurele en inhoudelijke criteria bij de behandeling van gevallen
van steunverlening van grote omvang zijn regelmatig aan de Tweede Kamer ter
kennis gesteld. In dit verband kan worden verwezen naar, onder meer, de Industriebrief
van 1993. Voorts wordt bij de behandeling van deze substantiële gevallen –
die, naar hier onder nader zal worden uiteengezet, elk hun eigen specifieke
kanten hebben – steeds met de Tweede Kamer overlegd over het proces
en de te maken afwegingen. De gang van zaken rond de nog lopende Fokker-zaak
is hiervoor illustratief. Waar de evolutie van de inzichten en veranderingen
in de beleidscontext tot meer generieke veranderingen in aanpak en beoordeling
aanleiding geven, wordt de Tweede Kamer daarover ingelicht. In dit licht moet
ook de hierboven aangehaalde toezegging van een notitie over de verdere uitwerking
van het clustercriterium als invalshoek bij het industriebeleid worden gezien.
Daarbij gaat het overigens primair over het beleid gericht op stimulering
van vernieuwing in de marktsector.Wij zijn graag bereid om met de Tweede Kamer te overleggen over de –
verdere – optimalisering van de condities waaronder de Kamer haar controlerende
taak verder gestalte kan geven, ook als daarbij bedrijfsgevoelige en bedrijfsvertrouwelijke
gegevens in het geding zijn. 2 Probleemstelling en normenkader 2.1 Probleemstelling 10, 24, 25, 26, 27, 29, 218 (gedeeltelijk) en 237Wat is het commentaar van de Regering op de probleemstelling voor
het onderzoek? (pag. 7 en 13)Hanteert de Regering dezelfde definitie voor steunmaatregelen als
de Rekenkamer? Verdient deze definitie nadere explicitering en/of actualisering
volgens de Regering, mede gelet op de situatie dat de definitie dateert uit
l961 op basis van uitspraken van het Europese Hof? Kan het antwoord worden
toegelicht? Zal deze definitie ter discussie komen te staan in het licht van
het voornemen van de Europese Commissie om de regels voor staatssteun in de
Europese Unie? (pag. 12)De AR constateert dat een eenduidige definitie van het begrip «steun»
ontbreekt in het verslag van de RSV-enquêtecommissie. Zij sluit zelf
aan bij een arrest van het Europees Hof uit 1961 (zaak 30/59).
Bekritiseert zij hiermee in wezen niet impliciet het werk van de RSV enquêtecommissie
(waar zij weer wel bij aanhaakt voor wat betreft de overige door die commissie
vastgestelde normen). Immers, ook de RSV enquêtecommissie is gedurende
haar werkzaamheden zonder twijfel op de hoogte geweest van deze definitie
van steun van het Europese Hof, doch heeft zich daar kennelijk om haar moverende
redenen niet bij willen aansluiten. Oordeel regering? (blz. 12).De AR sluit zoals gezegd voor wat betreft de definitie van «steun»
zelf aan bij een arrest van het Europees Hof uit 1961 (zaak 30/59). Oordeel
regering? (blz. 12).De AR beredeneert haar keuze voor onderzoek naar Fokker, NedCar en
Daf, maar noemt terloops ook KLM, Hoogovens en UCN. Oordeel regering over
deze keuze voor onderzoek? (blz. 12).Kunnen de bewindslieden zich vinden in de probleemstelling, zoals
geformuleerd in 1.2.2.?Welke definitie hanteert de regering voor het begrip «steunverlening»?
Hoe spoort die definitie met de jurisprudentie van het Europese Hof? Is het
niet zo dat fiscale faciliteiten een rol spelen in de discussie over fiscale
concurrentie juist omdat die faciliteiten als vormen van steun worden gezien?
(pag. 50)Waarop baseert de Regering haar opvatting dat het middel van dit
rapport disproportioneel is in vergelijking met hetgeen de Algemene Rekenkamer
blijkens haar aanbevelingen zou willen bereiken? Kan deze opvatting in het
licht van de grondwettelijk verankerde positie van de Rekenkamer, en de haar
door de wetgever opgedragen taken en verleende bevoegdheden, nader worden
geadstrueerd? (tweede alinea pag. 2 stuk nr. 3)De Rekenkamer wijdt ingevolge artikel 57 Comptabiliteitswet aandacht aan
de doelmatigheid van het beheer, de organisatie en het gevoerde beleid van
het Rijk. Omdat dit een zeer brede taakopdracht is, identificeert de Rekenkamer
regelmatig deelgebieden, waarop zij een onderzoek nuttig acht. Bij de omschrijving
van haar onderzoeksobjecten is de Rekenkamer geheel vrij. Voor de hand ligt
wel, dat zij zich aansluit bij gebruikelijke afbakeningen van overheidsbeleid,
bestaande organisaties e.d.In het onderhavige geval heeft de Rekenkamer bij de begrenzing van haar
voorwerp van onderzoek gekozen voor een juridische benadering: zij sluit aan
bij een definitie van «steun», zoals die in 1961 is gehanteerd
door het Europees Hof van Justitie in een zaak die betrekking had op artikel
67 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en
Staal. Waarom de Rekenkamer dat heeft gedaan, is ons niet bekend. In ieder
geval acht de regering deze benadering niet voor de hand liggend. De Rekenkamer
had ook eenvoudig de financiële relaties met grote ondernemingen en het
regeringsbeleid dienaangaande als zodanig tot onderwerp van haar onderzoek
kunnen maken, zoals de Parlementaire enquête-commissie RSV de financiële
relaties met RSV als voorwerp van haar werkzaamheden had. Of de Rekenkamer
met haar aanpak impliciet het werk van de RSV-enquêtecommissie heeft
willen bekritiseren, is de regering uiteraard niet bekend. In ieder geval
meent de regering dat daar geen aanleiding toe is. Zoals de Rekenkamer vrij
is in het afbakenen van háár onderzoeksonderwerpen, zo is de
Tweede Kamer dat ook.Wij wijzen er wel op dat het juridische begrip «steunmaatregel»
een beperktere reikwijdte heeft dan «financiële relaties».
Daarbij gaat het bij de beoordeling door de Europese Commissie in het geval
van Fokker, DAF en NedCar niet om art. 67 EGKS-Verdrag, maar om toepassing
van art. 92 EG-Verdrag. Dit artikel heeft een geheel eigen reikwijdte, waarin
elementen als «met staatsmiddelen bekostigd», «begunstiging
van bepaalde ondernemingen of produkties», «de mededinging vervalsen»
en «het handelsverkeer tussen de Lid-Staten ongunstig beïnvloeden»
van belang zijn. Wanneer daarvan sprake is, is niet altijd even
eenvoudig vast te stellen. Duidelijk is echter wel dat, als de overheid optreedt
zoals iedere andere marktpartij op zou treden («market economy investor»-beginsel),
van steun in de zin van artikel 92 EG-Verdrag geen sprake is. Niettemin kan
zo'n optreden wel degelijk resulteren in een «financiële relatie».
Daarom is het laatstgenoemde begrip ruimer dan het begrip «steun».Voor de regering is het begrip «steun» slechts relevant voor
zover de daarop betrekking hebbende verdragsverplichtingen een juridische
randvoorwaarde betekenen bij het uitvoeren van beleid. De regering voert industriebeleid,
technologiebeleid, enz. en hanteert daarbij verschillende instrumenten. Sommige
daarvan zijn te kwalificeren als steun; andere niet. Is sprake van steun,
dan worden de daarvoor geldende juridische randvoorwaarden in acht genomen,
zoals bij ieder overheidshandelen tal van juridische randvoorwaarden, zowel
voortvloeiend uit verdragen als uit nationale wetten, in acht genomen moeten
worden.Daarbij hanteert de regering niet een eigen definitie van «steun».
De regering gaat uit van de artikelen 92–93 EG-Verdrag, het beleid dat
de Europese Commissie voert bij de toepassing daarvan en de relevante jurisprudentie
van het Hof van Justitie. In het beleid van de Europese Commissie en in de
jurisprudentie doen zich uiteraard voortdurend ontwikkelingen voor, die de
regering nauwlettend volgt.Eén van de terreinen waarop moeilijk vastgesteld kan worden of
sprake is van «steun», is de fiscaliteit. In het algemeen zullen
fiscale regelingen niet als steunmaatregelen gekwalificeerd kunnen worden,
maar uitgesloten is het niet.Ons is bekend dat de Europese Commissie en de Raad van de Europese Unie
zich beraden over mogelijkheden om het toezicht op staatssteun doorzichtiger
en voorspelbaarder te maken en aldus meer rechtszekerheid te bieden. De Nederlandse
regering steunt dit streven. Een mogelijkheid zou kunnen zijn het opstellen
van een verordening op basis van artikel 94 EG-Verdrag. Het wijzigen van de
in artikel 92 EG-Verdrag opgenomen definitie is niet aan de orde.De Rekenkamer had ook als invalshoek van haar onderzoek primair de doelmatigheid
van het beleid met betrekking tot Fokker, DAF en NedCar kunnen kiezen. Een
definitie van «steun» is daarbij niet nodig. Een dergelijke aanpak
zou niet verhinderd hebben om óók aspecten van rechtmatigheid
in het onderzoek te betrekken. De Rekenkamer had in dat kader ook aandacht
kunnen geven aan het door de Staat naleven van de artikelen 92 en 93 EG-Verdrag.
Daarbij past wel de volgende kanttekening.Vanouds betreft de rechtmatigheidscontrole van de Rekenkamer de vraag
of de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van het Rijk tot stand zijn
gekomen in overeenstemming met de begrotingswetten, de Comptabiliteitswet
en de daarop gebaseerde regelingen. Dit zijn uitsluitend intern binnen de
rijksoverheid geldende regels. Of een minister in strijd daarmee gehandeld
heeft zal niet gemakkelijk ter toetsing van de rechter kunnen komen. Daarom
is het voor de hand liggend dat de eindbeslissing hieromtrent bij de Rekenkamer
ligt. Handhaaft die uiteindelijk haar bezwaren, dan kan nog slechts een wet
tot opheffing van die bezwaren leiden.De Rekenkamer geeft echter in toenemende mate ook aandacht aan de vraag
of uitgaven en verplichtingen in overeenstemming zijn met andere wettelijke
regelingen. Dat past op zich zeker in haar taak, maar hierbij past wel de
nodige terughoudendheid. Het gaat hier in wezen om alle wettelijke plichten
waarvan het schenden het overheidshandelen onrechtmatig kan maken: vele bestuursrechtelijke
verplichtingen, maar ook het civielrechtelijk verbod van het plegen van onrechtmatige
daden en ook uit verdragen voortvloeiende verplichtingen. Of de overheid in
dit opzicht onrechtmatig heeft gehandeld, staat uiteindelijk ter beslissing
van de rechter. Dat zal vaak de Nederlandse rechter zijn, maar het kan ook
een supra-nationale rechter zijn, zoals het Hof van Justitie
van de Europese Gemeenschap.De Rekenkamer is geen rechter. Over aangelegenheden waaromtrent de bevoegde
rechter of een andere bevoegde instantie zoals de Europese Commissie zich
nog moet uitspreken past de Rekenkamer een zekere terughoudendheid. Naar het
oordeel van de Regering heeft in het onderhavige rapport de Rekenkamer de
vorenbedoelde terughoudendheid niet steeds betracht. Zij kwalificeert de overheidsmaatregelen
ten aanzien van de oprichting van DAF-Trucks n.v. en ten aanzien van NedCar
als «steun», terwijl de Europese Commissie heeft geconstateerd
dat van een steunelement in deze maatregelen geen sprake was. Hetzelfde doet
de Rekenkamer met de «technolease», terwijl dat dossier nog bij
de Europese Commissie in behandeling is en de Staat zich daarin op het standpunt
stelt dat geen sprake is van steun in de zin van art. 92 EG-Verdrag. Terughoudendheid
betekent in dit soort gevallen dat de Rekenkamer zich conformeert aan het
oordeel van de bevoegde instantie dan wel van de rechter en dat oordeel, voor
zover het er nog niet is, afwacht. Alsdan is het voor de Rekenkamer ook niet
nodig juridische adviezen in te winnen, waarvan de voorspellende waarde beperkt
kan blijken te zijn. Rechters wijken er regelmatig van af.Het vorenstaande sluit niet uit dat de Rekenkamer aandacht kan geven aan
aspecten van rechtmatigheid, zoals hier aan de orde. Daarbij zou de Rekenkamer
zich dienen te beperken tot de vraag, of er in de organisatie van en het beheer
bij de rijksdienst wel voldoende waarborgen aanwezig zijn, die aannemelijk
maken dat kan worden voldaan aan alle wettelijke en uit verdragen voortvloeiende
verplichtingen.Met de nodige nadruk zou dit aan de orde kunnen komen, indien de Rekenkamer
vaststelt dat op een bepaald beleidsterrein de Staat of een orgaan ervan meer
dan normaal te achten is wordt gecorrigeerd door de rechter. De in het onderhavige
rapport aan de orde gestelde vraag, of de gevolgde procedures voldoende waarborgen
boden om strijdigheid met artikel 93 EG-Verdrag te voorkomen, is dan ook zeker
ter zake. Dat wij het niet eens zijn met de conclusie daaromtrent is een andere
zaak, die nog in paragraaf 6.1 aan de orde zal komen. Hier zij nog slechts
vermeld, dat het aantal malen dat de Nederlandse regering door de Europese
Commissie en het Hof van Justitie op dit gebied is gecorrigeerd, zeker geen
grond geeft voor die conclusie. De Rekenkamer voert die grond overigens ook
niet aan.Op grond van het vorenstaande acht de regering het rapport van de Rekenkamer
disproportioneel. De Rekenkamer schenkt slechts uitermate beknopt aandacht
aan de vraag, of de doelen bereikt zijn en of de wijze waarop dat gebeurd
is doelmatig geacht kan worden. In haar probleemstelling kiest zij een juridische
invalshoek en ook overigens legt zij verhoudingsgewijs een sterk accent op
normen en rechtmatigheidsvragen. Daarbij neemt zij niet de gepaste terughoudendheid
in acht. In haar conclusies komt zij op meerdere punten niet verder dan het
uiten van haar subjectieve twijfels en overtuigingen, zonder die te baseren
op duidelijk kenbare, objectieve feiten.Disproportioneel achten wij ook het algemene karakter van de conclusies
van de Rekenkamer met betrekking tot de interdepartementale coördinatie,
de archivering van vertrouwelijke stukken, het melden van steunmaatregelen
en het risico van een negatieve beschikking van de Europese Commissie, gelet
op het incidentele karakter van de daaraan ten grondslag gelegde bevindingen.
Voor wat betreft het melden van steunmaatregelen wordt dit nog onderstreept
door de opmerking van de Rekenkamer zelf in haar Rechtmatigheidsonderzoek
met betrekking tot het Ministerie van Economische Zaken over 1995, dat zij
zich kan verenigen met de nieuwe procedures dienaangaande binnen het ministerie,
die ook gelden voor incidentele steunmaatregelen. 2.2 Normenkader 8, 28, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 220, 224 en 234Wat was de aanleiding van de Regering de Rekenkamer er op te wijzen
dat de Rekenkamer het gevoerde beleid in bepaalde opzichten zou hebben getoetst
aan «eigen» normen? Kan het antwoord worden toegelicht? (pag.
5)Wat was de reden voor intrekking respectievelijk opheffing van de
na de RSV enquête in het leven geroepen Regeling Herstelfinanciering
en het College van Advies voor Herstelfinanciering? (blz. 13).Onderschrijft de Regering nog steeds de mogelijkheid van de Kaderwet
verstrekking financiële middelen voor defensieve steunverlening op ad-hoc
basis? (pag. 14) Hoe verhoudt zich deze wettelijke mogelijkheden tot de desbetreffende
Europese regelgeving? (pag. 14)Deelt de Regering de visie dat het beleid van de Regering niet overeenkomstig
de gemaakte afspraken is geweest? Waarom heeft de Regering zich niet gehouden
aan de RSV-normen bij de uitvoering van de onderhavige steunoperaties? Welke
van de gehanteerde normen, dan wel (sub)onderdelen daarvan, zoals genoemd
in par. 1.2.3.6 A t/m I zouden moeten vervallen bij het beoordelen van de
rechtmatigheid en doelmatigheid van steunverlening aan bedrijven volgens de
Regering? Kan er per (sub)onderdeel een nadere toelichting worden gegeven?
Hoe zou volgens de Regering een eventueel bijgesteld normenstelsel eruit moeten
zien? Indien de Regering van oordeel is dat het n.a.v. de RSV-enquête
geformuleerde normenkader niet (langer) functioneel of bruikbaar is, waarom
heeft zij dan tussen 1984 en heden de «functionaliteit c.q. bruikbaarheid»
van het RSV-toetsingskader nimmer aan de orde gesteld? Kunnen op dit punt
in de nabije toekomst voornemens van de Regering worden verwacht? (pag. 15
en 51)Welke van de gehanteerde normen zoals genoemd in par. 1.2.3.6. A
t/m I verdienen volgens de regering afhandeling in de besloten sfeer tussen
Regering, Algemene Rekenkamer en de Tweede Kamer? (pag. 15)Acht de Regering de check-list die de AR heeft opgesteld een daadwerkelijk
reële opsomming van voorwaarden waaraan cumulatief voldaan moet worden?
Of betreft het hier meer een beschrijving van normen op basis waarvan steunverlening
in abstracto plaatsvindt? (blz. 15 e.v.).Zijn de bewindslieden akkoord met de «doelstelling van steunverlening»,
zoals geformuleerd in 1.2.3. B en D?Waarom had het Ministerie van EZ 9 jaar nodig (Industriebrief 1993)
voor de uitvoering van een der aanbevelingen van de RSV-commissie nl. dat
steunverlening door de rijksoverheid dient plaats te vinden op basis van eenvormig
beleid i.p.v. op basis van ad-hoc beslissingen? (pag. 18)Wat is de reactie van de regering op de conclusie van de Algemene
Rekenkamer dat steunoperaties vanaf de tweede helft van de jaren tachtig onvoldoende
in overeenstemming met de door de Staten-Generaal vastgestelde uitgangspunten
werden uitgevoerd? (pag. 52)Welke betekenis verbinden de Ministers aan de door de fractievoorzitters
ondertekende en door de Kamer aangenomen motie waarin de Kamer zich conformeerde
aan de bevindingen van de RSV-enquête en waarmee het door de Algemene
Rekenkamer gehanteerde normenkader expliciet werd onderschreven? (pag. 55)Is de regering van mening dat het feit dat steunoperaties maatwerk
vereisen de Regering ontslaat de verplichting van het toepassen van regels
waardoor de Tweede Kamer haar controletaken ten volle kan uitvoeren? (pag.
2, stuk nr. 3)De kritiek van de regering richt zich niet zozeer op het normenkader
als zodanig, als wel op de wijze waarop de Rekenkamer de onderzochte dossiers
daaraan toetst. Wij hebben daartegen twee hoofdbezwaren. In de eerste plaats gaat de Rekenkamer eraan voorbij dat de
in de industriepolitiek geldende normen welhaast per definitie in de tijd
evolueren en dat het onderzochte optreden van de betrokken ministeries moet
worden getoetst aan de normen die ten tijde van dat optreden golden en deels
een weerspiegeling zijn van de externe omstandigheden waarvan toen sprake
was.De RSV-enquête en de parlementaire behandeling daarvan heeft geleid
tot een formalisering van normen die in acht genomen moeten worden bij steunverlening.
Deze normen zijn uitgewerkt en verfijnd door het College van Advies voor Herstelfinanciering
dat voor defensieve steunverlening werd ingesteld. Dit College ontwikkelde
daarnaast ook nog eigen beoordelingscriteria. De minister van Economische
Zaken is de beoordelingscriteria ook gaan hanteren in gevallen waarin het
College niet adviseerde.Het belangrijkste gevolg van de RSV-aanbevelingen was dat het ten tijde
van het bestaan van het College nooit is gekomen tot een daadwerkelijk committering
op grond van de regeling Herstelfinanciering en dat het stringente beleid
van de Regering hiervoor mede een belangrijke oorzaak was.Met de ontwikkelingen in de wereldeconomie diende ook het normenkader
aangepast te worden. Het belang van de produktiefactor kennis, en daarmee
het belang van deelname in kennisnetwerken (clusters) nam toe. De door het
College van Advies voor de Herstelfinanciering genoemde criteria bleken –
gezien de veranderde omstandigheden – begin jaren negentig minder goed
toegesneden op deze nieuwe economische ontwikkelingen.Nadat het budget enkele jaren op nihil vastgesteld was, is de regeling
uiteindelijk ingetrokken.In het begin van de jaren negentig, toen de Nederlandse economie voor
het eerst sinds 1982 in een recessie kwam, waren nieuwe afwegingen noodzakelijk.
Die ontwikkelingen hebben geleid tot de Industriebrief van 1993, die een verbijzondering
van de beleidsuitgangspunten van de nota Economie met Open Grenzen behelst
en kan worden gezien als een actualisering van het normenkader. De Industriebrief
is dus geen codificatie van beleid, maar geeft een beleidskader voor de toekomst.
Daarom kan er geen terugwerkende kracht aan worden toegekend. Het is dus ook
niet zo dat het Ministerie van Economische Zaken 9 jaar nodig had om een aanbeveling
van de RSV-commissie uit te voeren. Het was na 9 jaar tijd voor het opnieuw
formuleren van het beleid, en daarbij werd de 9 jaar oude aanbeveling om dit
zo veel mogelijk eenvormig te doen in acht genomen.In de Industriebrief staat in de paragraaf «bedrijven in moeilijkheden»
een drietal kwalitatieve criteria, die elk als een belangrijke voorwaarde
kunnen worden gezien voor een positief besluit op een verzoek om steunverlening
aan een onderneming. Eén van de condities is dat de onderneming onderdeel
is van een cluster. De in de Industriebrief verwoorde condities zijn overigens
niet uitputtend. Zelfs indien aan alle condities voldaan is, wordt er voor
elk specifiek geval toch een nadere afweging gevraagd.Ons tweede bezwaar is de mechanisch-legalistische wijze waarop
de Rekenkamer haar normenkader toepast op de onderzochte gevallen. De gevallen
die de Rekenkamer als voorwerp van haar onderzoek heeft uitgekozen, zijn welhaast
per definitie bijzonder. Zij verschillen onderling sterk naar historische
achtergrond, economische context, aard van de beleidsproblematiek en inhoud
van het overheidsoptreden. Zo dateert de financiële betrokkenheid van
de Nederlandse Staat bij Fokker van onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog
en moeten de onderzochte gevallen mede worden bezien in die context. In de
NedCar-zaak ging het erom de financiële betrokkenheid van de Staat te
beëindigen onder gelijktijdige veiligstelling van de automobielproduktie
in Born. In de DAF-zaak leidde het ineenzakken van de Europese
vrachtwagenmarkt in combinatie met een onjuiste bedrijfsstrategie tot het
faillissement van een technologisch hoogwaardig bedrijf met overigens goede
vooruitzichten op rendementsherstel.In dit soort operaties is maatwerk vereist. Het gaat om uiterst complexe
onderhandelings- en besluitvormingsprocessen, waarbij vele partijen zijn betrokken,
elk met hun eigen belangen. De acties en reacties van de verschillende partijen
zijn niet bij voorbaat voorspelbaar. Het is dan ook illusoir te denken dat
dergelijke processen gebaseerd kunnen worden op een eenvormige regeling als
de Regeling Herstelfinanciering en kunnen verlopen volgens een plan van aanpak
aan de hand van een tevoren opgestelde checklist. De invulling die de Rekenkamer
van de door haar gewenste checklist op blz. 52 van het rapport geeft, omvat
overigens weinig meer dan een aantal algemene aandachtspunten die bij iedere
operatie weliswaar een rol spelen, maar een sterk uiteenlopende invulling
krijgen per geval en in de loop van het proces. In essentie gaat het er bij
grote steunoperaties steeds om zo snel mogelijk een geobjectiveerd inzicht
te krijgen in de kansen op duurzaam rendementsherstel, de inzichten van relevante
en belanghebbende marktpartijen daaromtrent en de verantwoorde omvang van
de eventuele financiële betrokkenheid van de overheid daarbij alsmede
de daaraan te stellen voorwaarden. Een pro-actieve vormgeving van een en ander
zou bij de overheid meer inzicht veronderstellen dan waarover gespecialiseerde
beleggingsanalisten en andere bij uitstek op een bepaald vakgebied of sector
deskundige partijen gewoonlijk beschikken.Slechts de hoofdinzet is in alle operaties en door de jaren heen vergelijkbaar,
namelijk herstel van het perspectief op continuïteit van de betrokken
ondernemingen tegen zo gering mogelijke en aanvaardbare risico's voor de overheid.Het feit dat steunoperaties maatwerk vereisen, ontslaat de Regering niet
van de verplichting zodanig te handelen dat de Tweede Kamer in staat is haar
controletaken ten volle uit te voeren. Dat geldt voor alle beleidsdossiers
en dus ook voor de onderhavige. In dit opzicht zijn de onderhavige dossiers
slechts bijzonder, omdat er veel vertrouwelijke gegevens in omgaan. Daarom
is het – intensieve – contact met de betrokken Kamercommissies
vaak vertrouwelijk geweest. Overigens is de Regering in onderzochte gevallen
steeds gebleven binnen het kader van de beleidsregels zoals dat bestond ten
tijde van de desbetreffende operaties. Op de vraag of de regering zich aan
de RSV-normen heeft gehouden antwoordt zij dus bevestigend.Met betrekking tot de Kaderwet Verstrekking financiële middelen EZ
merken wij het volgende op. Dat de Regering de daarin opgenomen mogelijkheid
voor subsidies op ad-hoc-basis onderschrijft, moge blijken uit het feit dat
deze mogelijkheid is gehandhaafd in de inmiddels tot stand gekomen Kaderwet
EZ-subsidies, die de Kaderwet verstrekking financiële middelen EZ zal
vervangen vanaf het moment dat de derde tranche van de Algemene wet bestuursrecht
in werking treedt. Wij wijzen erop dat deze wetten slechts een wettelijk kader
bevatten voor het verstrekken van subsidies, maar zich niet bezig houden met
inhoudelijke criteria. Of sprake is van «steun» als bedoeld in
de Europese regelgeving en of het beleid al dan niet mede gericht moet zijn
op het verlenen van «defensieve steun», zijn vragen die pas aan
de orde komen als op basis van de wet subsidieregelingen worden opgesteld
of incidenteel subsidie wordt verleend. Daarbij verschaft de Europese regelgeving
enige randvoorwaarden die uiteraard steeds in acht genomen worden.De regering acht de door de Rekenkamer in paragraaf 1.2.3.6 genoemde normen
in grote lijnen bruikbaar, mits daarbij bedacht wordt dat het niet gaat om
normen met de verbindende kracht van wetten, maar om normen die in juridische
zin hooguit gekarakteriseerd kunnen worden als beleidsregels. Dat zijn regels
waarvan een bestuursorgaan kan (en moet) afwijken, indien in
een bijzonder geval toepassing ervan zou leiden tot onevenredige gevolgen
voor belanghebbenden.Daarbij maken wij voorts de volgende opmerkingen.– Niet duidelijk is, wat de Rekenkamer in de eerste onder A genoemde
norm bedoelt met de tegenstelling tussen «eenvormig beleid» en
«ad hoc beslissingen». Indien de Rekenkamer bedoelt dat beslissingen
bij voorkeur een grondslag dienen te hebben in een regeling of althans een
nauwgezet uitgewerkt beleid, dat weinig discretionaire ruimte over laat voor
afwegingen in individuele gevallen, delen wij de mening dat dit, waar
mogelijk, het uitgangspunt dient te zijn. Bij «gewone» subsidieregelingen
e.d., op grond waarvan belanghebbenden aanvragen in kunnen dienen, is dit
uitgangspunt al jaren in de praktijk gebracht. Bij operaties als de hier aan
de orde blijft echter voor het beleid – dat in algemene termen is genormeerd
in de Industriebrief – een zekere discretionaire ruimte noodzakelijk.
Gelet op het uitzonderlijke karakter van deze operaties achten wij dat niet
bezwaarlijk, mits de Staten-Generaal afdoende worden geïnformeerd. Ook
dat is al jaren praktijk.– Anders dan de Rekenkamer stelt vloeit de tweede onder A genoemde
norm niet uit de RSV-enquête voort. Hij geldt pas sinds de Industriebrief
1993.– De tweede onder B geformuleerde norm is zó duidelijk ontleend
aan de RSV-enquête, dat hij in de wijze waarop hij zich afzet tegen
de doelstelling van behoud van werkgelegenheid wat gedateerd is. Steunverlening
louter om wille van behoud van werkgelegenheid is al lang niet meer actueel.
Als gevolg daarvan heeft ook het proportionaliteits-beginsel een andere betekenis
gekregen. Het kan niet meer alleen toegesneden zijn op de kosten per arbeidsplaats.
Wat proportioneel is zal van geval tot geval bezien moeten worden. Hierbij
spelen elementen een rol zoals de arbeids- en kapitaalsintensiteit in de desbetreffende
bedrijfstakken, de mate waarin de concurrentieverhoudingen op de relevante
markt door overheidsinterventies elders zijn vervalst en het belang van de
desbetreffende onderneming voor de industriële structuur in Nederland.– De onder D,2 genoemde norm met betrekking tot namens de minister
in een bedrijf aangestelde adviseur is niet meer actueel. Het beleid ten aanzien
van het benoemen van zogenaamde regeringswaarnemers is beëindigd.Uiteraard behoeft bij de bespreking van normen geen vertrouwelijkheid
in acht te worden genomen. Dat behoort bij uitstek in de openbaarheid te geschieden.
Bij de vraag of in een concreet geval voldaan is aan een norm zullen soms
wel gegevens en bevindingen ter sprake kunnen komen, die naar hun aard vertrouwelijk
zijn. In dat geval acht de regering afhandeling in de besloten sfeer tussen
regering, Rekenkamer en Tweede Kamer vereist. 3 Doelstellingen steunbeleid 3.1 Clusters 5, 11, 30, 37, 38, 40, 43, 45, 47, 49, 66 en 238Is de Regering het met de Algemene Rekenkamer eens dat er onvoldoende
recht is gedaan aan de clustergedachte uit de nota «Economische met
open grenzen» uit 1990 en de Industriebrief 1993? Zijn de clusters rond
de bedrijven in kaart gebracht? Zo ja, wat is er in kaart gebracht? Zo nee,
kunt u aangeven waarom deze clusters niet in kaart zijn gebracht? Is de Regering
van plan deze clusters rond risicovolle bedrijven in kaart te brengen?Waarom zijn de clusters rond de in het geding zijnde bedrijven onvoldoende
in kaart gebracht?Zouden de besluiten volgens de Regering anders zijn uitgepakt indien
bedoelde clusters wel volledig zouden zijn beschreven? Is de Regering voornemens alsnog clusterbeschrijvingen te formuleren?
(pag. 8)Is er sprake is van een ad hoc beleid bij steunoperaties? Immers
de ARK stelt vast dat de conclusies van de RSV-enquêtecommissie niet
zijn gevolgd en dat de latere clusterbenadering geen rol van betekenis heeft
gespeeld.Is het in kaart brengen van clusters noodzakelijk voor de toepassing
van steunoperaties? Is de huidige Regering van mening dat, zolang clusterbeschrijvingen
ontbreken, steunverlening aan bedrijven niet kan plaatsvinden? Of is volgens
de Regering de eis van clusterbeschrijvingen niet meer relevant voor dit doel?
(pag. 18)Is de clusterbenadering de hoofddoelstelling bij de beoordeling van
steun aan bedrijven? (blz. 18)De AR verwijst naar een oproep uit 1988 van de NIVR om een beleidsvisie
op de toekomst van de Nederlandse vliegtuigindustrie te ontwikkelen en interpreteert
dit zelf als een oproep tot het in kaart brengen van het cluster rond Fokker.
Echter, de clusterbenadering behoorde op dat moment niet tot bestaand EZ beleid.
De AR schrijft immers zelf op pag. 14 en pag. 55 dat de clustergedachte pas
in 1990 werd geïntroduceerd in de nota «Economie zonder grenzen».
Is het in dat licht niet enigszins verwonderlijk dat de AR zich naar eigen
zeggen slechts beziggehouden heeft met toetsing van normen op basis van met
name de RSV-enquêtecommissie en bestaand EZ-beleid? Oordeel regering?
(blz. 19).Waarom was er geen informatie op de departementen aanwezig waarin
het belang van de technologische kennis m.b.t. Fokker gekwantificeerd is afgezet
tegen de totale overheidssteun?Wat waren de beweegredenen van het van Ministerie van EZ het voorstel
van NIVR af te doen met de reactie dat het een «onaantrekkelijke fuik»
zou zijn? Wat waren de argumenten daarvoor? (pag. 19)Wat is de visie van de Regering op de inhoud van paragraaf 2.2.2.
Internationale aspecten m.b.t. Fokker en eraan verbonden nationale en internationale
componenten van aerospace-industrie en m.b.t. het automotive cluster? Waarom
heeft het Ministerie van EZ in haar afwegingen omtrent steun aan de drie betrokken
bedrijven de verhoudingen tussen het Nederlandse en internationale deel van
het cluster niet betrokken? (pag. 21)Is de constatering van de Algemene Rekenkamer juist dat het ministerie
van Economische Zaken de verhouding tussen het internationale en nationale
deel van de clusters niet betrokken heeft bij de beoordeling van de steunverlening
aan Fokker, NedCar en Daf? (blz. 21)Is de clusterbenadering uit de Industriebrief 1993 tot de standaardwerkwijze
gaan behoren? Zo ja, wat is er gedaan op dit onderdeel? Zo nee, wat is de
reden?Erkent de Regering niet zelf dat het voor een positieve beslissing
op een verzoek om hulp van een onderneming in moeilijkheden noodzakelijk is
dat de betrokken onderneming onderdeel is van een cluster? Is de Regering
van mening dat zij daar nog andere overwegingen extra aan toevoegt, zoals
het uitzicht op rendementsherstel en de voorwaarde dat ook marktpartijen bereid
moeten zijn een substantiële bijdrage te leveren. Hoe wordt dan de aandacht
die de Rekenkamer in haar onderzoek juist ook op deze aspecten geeft beoordeeld?Naar hierboven is uiteengezet gaf de Industriebrief van 1993 geen codificatie
achteraf van de beleidsinhoudelijke normen voor de omgang van individuele
bedrijven die in «zwaar weer» terecht zouden komen. Het clustercriterium
werd in deze brief met het oog op het toekomstige beleid voor het eerst in
beleidsinstrumentele zin geformuleerd. Het ging in de Industriebrief om het
uitzetten van lijnen voor in de toekomst te voeren beleid. Daaraan criteria
te ontlenen voor de beoordeling van inmiddels afgeronde of grotendeels
afgeronde operaties, is onjuist. Deze werkwijze stelt ook de Kamer voor bijkans
onoplosbare vragen als zij wil beoordelen of zij haar controlerende functie
voldoende heeft uitgeoefend.Het bovenstaande laat onverlet dat ook in operaties die vóór
1993 plaatsvonden wel degelijk ruime informatie voorhanden was over de betrokken
bedrijven, over hun relaties met Nederlandse en buitenlandse bedrijven en
instellingen, de bedrijfstakken waarin ze opereerden en informatie over de
relevante markten op regionaal-, Europees- en wereldniveau. Deze informatie
was verwerkt in verschillende documenten over de betrokken bedrijven en hun
omgeving. Daarnaast bestond en bestaat er door de veelvuldige contacten met
bedrijven, instellingen en adviseurs in algemene zin een adequaat beeld van
de betrokken «grote ondernemingen» in hun Nederlandse en buitenlandse
context. Op dit «institutionele geheugen» dat niet in allesomvattende
documenten is neergelegd, wordt steeds een beroep gedaan indien zich een grote
operatie met zwaarwegende beslissingen aankondigt. Voor zover deze informatie
als onvoldoende wordt beoordeeld wordt zij onmiddellijk aangevuld met studies
en adviezen van gespecialiseerde onderzoeksbureaus. Zo in het DAF-dossier,
zo ook onlangs nog in de Fokker-zaak. Hierbij moet nog worden opgemerkt dat
het relatie-netwerk en de bijbehorende bedrijven en instellingen geen statisch
geheel vormden en vormen: zij zijn aan verandering onderhevig. Dat wil zeggen
dat bij iedere grote operatie steeds rekenschap moet worden gegeven van de
betekenis van het betrokken bedrijf voor de Nederlandse industriële structuur.
Dit is in het verleden gebeurd, het zal bij toekomstige gevallen – wat
meer traceerbaar uitgewerkt – ook gebeuren.De eenzijdige concentratie van de Rekenkamer op het clusterbegrip vinden
wij – ook los van het tijdsaspect – onjuist. Waar de clusterbenadering
als nieuw criterium is ingevoerd om meer systematisch zicht te krijgen op
het belang van de betrokken bedrijven voor de industriële structuur van
ons land, is het als zodanig onvoldoende om tot een verantwoorde besluitvorming
te komen. Hoofdcriterium en uitgangspunt bij alle operaties is – mede
gelet op de ervaringen uit de RSV-periode – steeds geweest rendementsherstel
en verbetering van de lange termijn vooruitzichten voor de betrokken bedrijven
(continuïteitsperspectief). Ter aanscherping daarvan zijn nog twee bijkomende
criteria uitgewerkt:– De betrokken onderneming moet in het belang van rendementsherstel
en verbetering van het continuïteitsperspectief alle noodzakelijke maatregelen
nemen, ook als deze pijnlijk zijn voor de bij de ondersteuning betrokken kapitaalverschaffers
en werknemers.– Steeds is de medebetrokkenheid van private partijen – ook
in risicodragende zin – vereist.In alle onderzochte gevallen is aan deze criteria voldaan. Overigens betekent
dit niet dat indien aan genoemde beleidsinhoudelijke normen wordt voldaan,
zonder meer wordt overgegaan tot financiële betrokkenheid van de overheid.
Ook dan blijft er ruimte voor een discretionaire afweging, bijvoorbeeld omdat
de omvang van de nodige financiële betrokkenheid niet correspondeert
met het belang van de betrokken onderneming voor de Nederlandse economische
structuur. Uiteraard zal een dergelijke afweging goed gemotiveerd moeten worden
en ter toetsing aan de Tweede Kamer staan. Alleen zo kan een beleid dat stoelt
op ad hoc overwegingen kunnen worden voorkomen.Een laatste element bij de afweging – dat de Rekenkamer wel noemt
maar in haar beoordeling niet uitdrukkelijk betrekt – zijn de al bestaande
relaties van de overheid bij een bedrijf dat het object is van een grote operatie.
Zo kan het optreden van de minister van EZ in het NedCar-geval niet los worden
gezien van de regionaal-politieke achtergronden, die in het begin van de jaren
zeventig de directe staatsbemoeienis met de automobielproductie in Nederland
inluidden. Deze financiële betrokkenheid is in de loop van de jaren zeventig
tot het midden van de jaren tachtig steeds omvangrijker geworden.
De in 1990 genomen beslissing om tot terugtrekking van het staatsbelang over
te gaan, had als conditie dat dit alleen kon gebeuren onder veiligstelling
van het continuïteitsperspectief van de betrokken onderneming. Die conditie
heeft ertoe geleid dat een sterke Japanse partner werd aangetrokken die een
plaats zou gaan krijgen in een betrekkelijk uniek samenwerkingsverband met
Volvo. De uiteindelijke uitkomst van een en ander bracht met zich mee dat
de financiële overheidsbetrokkenheid bij NedCar in afnemende mate nog
enige jaren zou voortduren. Alle aspecten daarvan zijn aan de Tweede Kamer
voorgelegd.Bij de besluitvorming over Fokker heeft in 1987 en daarna steeds meegewogen
dat de directe en indirecte financiële bemoeienis van de Staat bij dit
bedrijf een lange voorgeschiedenis had. De daaruit voortvloeiende verantwoordelijkheden –
die zich uitstrekten tot het NIVR en de daarmee verbonden kennisinstellingen –
hebben ook waar het herstel van het rendementsperspectief het zwaarst woog,
de besluitvorming mede bepaald.Wij kunnen derhalve de opvatting van de Rekenkamer dat de besluitvorming
die heeft geleid tot de grote operaties een ad hoc karakter droeg –
omdat zij niet kenbaar voldeed aan het door haar als beleidsnorm teruggeprojecteerde
clustercriterium – niet delen. Evenmin onderschrijven wij de opvatting
dat bij de tenuitvoerlegging ad hoc te werk is gegaan. Hoewel daarbij de belangen
en de betrokken posities van partijen steeds verschoven en elke operatie haar
eigen verrassingen kende – die steeds een reactie op maat vereiste –
heeft steeds voorop gestaan dat het eindresultaat zou moeten voldoen aan de
hierboven besproken beleidsinhoudelijke normen.In vraag 40 wordt een voorbeeld aangehaald van een merkwaardige terugprojectie
van het clusterbegrip, waar de Rekenkamer de oproep van het NIVR in 1988 om
tot een beleidsvisie te komen, interpreteert als een oproep tot het beschrijven
van een cluster. De gedachte van het NIVR in 1988 om een beleidsvisie te ontwikkelen
sloot aan bij de toen juist uitgevoerde majeure operatie om Fokker nieuw continuïteitsperspectief
te bieden. Daaruit zou immers kunnen voortvloeien dat op den duur nieuwe keuzes
zouden moeten worden gemaakt ten aanzien van programma's voor de ontwikkeling
van nieuwe vliegtuigen. Hoe pleitbaar de oproep van het NIVR ook was, zij
kwam op dat moment te vroeg. Eerst diende meer duidelijkheid te ontstaan over
de feitelijke ontwikkelingen bij Fokker, zoals de ontwikkeling van haar marktpositie
met de toen juist operationeel geworden Fokker 50 en Fokker 100 toestellen
in sterk aan verandering onderhevige marktsegmenten.Alleen op basis daarvan zou – mede in het licht van de belangen
van andere betrokken Nederlandse partijen zoals onderzoeksinstellingen –
tezijnertijd een verantwoorde analyse kunnen worden gemaakt die als basis
voor een beleidsvisie kon dienen. Het moge duidelijk zijn dat – ook
teruggeprojecteerd – het clustercriterium slechts één
van de elementen is geweest die bij de afwijzende reactie van de toenmalige
bewindslieden een rol heeft gespeeld.Sinds het uitbrengen van de Industriebrief van 1993 wordt er op het ministerie
van EZ gewerkt aan de verdere operationalisering van het clusterbegrip en,
voor zover er onvoldoende informatie is, over bij de cluster betrokken sectoren,
bedrijven en kennisinstellingen, aan het in kaart brengen daarvan. Daarbij
gaat het om meer dan een beoordelingseis voor het type operaties die in het
Rekenkamerrapport zijn onderzocht.Vraag 49 geeft ons een goede aanleiding het verwijt te weerleggen dat
bij de afwegingen in het kader van de onderzochte operaties onvoldoende oog
zou zijn geweest voor de internationale relaties van de betrokken ondernemingen,
en meer in het bijzonder voor de aandelen van buitenlandse toeleveranciers
in het cluster waarvan deze ondernemingen deel uitmaakten. Hierbij tekenen
wij het volgende aan: – In alle onderzochte operaties hebben de internationale aspecten
een welhaast dominante rol gespeeld. Dat geldt voor de betrokken partijen:
het Zweedse Volvo, het Franse Renault en het Japanse Mitsubishi in de NedCar-zaak,
de Vlaamse deelregering in de DAF-zaak en het Duitse DASA, alsmede op de achtergrond
andere Europese vliegtuigbouwers in de Fokker-zaak. Het geldt ook voor de
relevante markten: de regionaal-europese markt in de NedCar- en DAF-zaken
en de wereldmarkt in de Fokker-zaak. Het geldt uiteraard ook voor de clusterstructuren
op de regionaal-europese markten voor auto's en vrachtwagens, en voor vliegtuigen
op de relevante segmenten op de wereldmarkt.– In alle onderzochte operaties zijn de voor de beoordeling van
de betekenis van de betrokken bedrijven voor de Nederlandse industrie zo belangrijke
toeleveranciers en andere relaties betrokken (de Rekenkamer hanteert ook hier
het clusterbegrip prematuur). Uiteraard is ook de absolute en relatieve betekenis
van de buitenlandse toeleveranciers meegewogen. In de Fokker-zaak heeft die
betekenis aanleiding gegeven tot gerichte eisen aan DASA in haar hoedanigheid
van toeleverancier van de vliegtuigrompen. DASA heeft daarop aanzienlijke
inspanningen gepleegd. Overigens hebben ook andere buitenlandse Fokker-leveranciers
aanzienlijke prijsconcessies moeten doen in het kader van de Fokker-1994 operatie.– Bij NedCar tenslotte hebben Mitsubishi en Volvo ten behoeve van
de in Nederland te bouwen modellen zeer grote financiële bijdragen ingebracht
voor de ontwikkeling en voor het opnieuw inrichten van de produktielijnen.
Kortom, anders dan de Rekenkamer stelt, zijn buitenlandse partijen waar dat
mogelijk was van meet af aan op hun belang en verantwoordelijkheid aangesproken.
Niet zonder resultaat. 3.2 Werkgelegenheid en proportionaliteit 13, 14, 22, 67, 69, 70, 71, 72, 77, 78, 162 en 241Kan aangegeven worden of de motiveringen van de werkgelegenheidsaspecten
bleven steken in algemeenheden die niet onderbouwd waren, zoals de Rekenkamer
stelt? Wat is hiervan de reden?Kan aangegeven worden van welke vereiste proportionaliteit tussen
steunverlening en behoud van arbeidsplaatsen is uitgegaan? Zijn de indirecte
arbeidsplaatsen tevens hierin betrokken?Deelt de Regering de constatering van de Rekenkamer dat niet bekend
was wat de instandhouding van de betrokken bedrijven in industriepolitieke
termen betekende en dat evenmin bekend was de omvang en aard van de directe
en indirecte werkgelegenheid? (pag. 10)Kan aangegeven worden wat de criteria zijn voor behoud van werkgelegenheid?Welke criteria voor vereiste proportionaliteit tussen steunverlening
en behoud van arbeidsplaatsen zijn gehanteerd?Acht de regering het nog steeds van belang bij steunoperaties inzicht
te hebben in de prijs die betaald wordt met de steunverlening aan de bedrijven
per behouden arbeidsplaats?Wat behelst concreet de vereiste norm van proportionaliteit tussen
steunverlening en behoud van arbeidsplaatsen?Hoe ziet die proportionaliteit erop dit moment uit voor Daf, Nedcar
en Fokker? (pag. 25)De AR heeft kritiek op het feit dat het ministerie geen zicht hadden
op de werkgelegenheidseffecten in het geval van niet-steunverlening omdat
de clusters niet in kaart waren gebracht. Is dit een niet al te theoretisch
ingegeven conclusie? Immers, zeker een exportland als Nederland is dermate
gevoelig voor conjunctuur van de wereldhandel (vgl. effecten dollarkoers op
resultaten Fokker) dat zulks vrijwel onmogelijk is. Indien deze lijn van de
AR doorgetrokken wordt, dan is toch alleen voor Melkert-banen
het aantal gecreëerde banen en de prijs per baan van te voren in kaart
te brengen. (blz. 25).Zijn de kosten per behouden arbeidsplaats te berekenen door de totale
steunverlening te delen door het totaal aantal arbeidsjaren?Heeft de regering inzicht in de prijs per behouden arbeidsplaats
die via steunverlening betaald is? (blz. 25)Deelt de Regering de visie dat het proportionaliteitsbeginsel uit
het oog is verloren en dat als gevolg daarvan het gevoerde steunbeleid nauwelijks
nog doelmatig te noemen is?Acht de Regering, naast het doel van rendementsherstel behoud van
werkgelegenheid van ondergeschikt belang? Is het niet zo dat rendementsherstel
een voorwaarde is voor het doel van behoud van directe en indirecte werkgelegenheid?
Kan het antwoord worden toegelicht? (tweede en derde alinea, pag. 3 stuk nr.
3)Zoals hierboven uiteengezet is bij deze onderzochte grote operaties steeds
het primaire doel geweest het herstel van continuïteitsperspectief van
voor de economische structuur waardevolle ondernemingen. Uiteraard zijn met
de verwezenlijking van deze doelstelling steeds omvangrijke werkgelegenheidsbelangen
gemoeid geweest. Maar behoud van werkgelegenheid zonder duidelijke vooruitzichten
op rendementsherstel, is slechts het kopen van uitstel van het uiteindelijk
onvermijdelijke. Zoals in vraag 241 terecht wordt opgemerkt is rendementsherstel
voorwaarde voor behoud van directe en indirecte werkgelegenheid. Van directe
koppeling van steunverlening aan behoud van arbeidsplaatsen is geen sprake
geweest. Dat zou namelijk defensieve steunverlening betekenen, een lijn die
formeel is verlaten met het uitkomen van de Industriebrief in februari 1993
maar de facto al begin jaren 90 niet meer de praktijk was.Het zou dan ook een foutieve veronderstelling zijn dat in de onderzochte
gevallen het proportionaliteitsbeginsel leidraad zou zijn geweest. Overigens
moet worden opgemerkt dat de «kosten» van een operatie niet altijd
eenduidig zijn. Vaak is er geen sprake van een bijdrage à fonds perdu,
maar wordt bijvoorbeeld een lening onder staatsgarantie verstrekt die wordt
afgelost, of worden aandelen genomen die een bezit vertegenwoordigen.Uiteraard bestond er op basis van businessplannen en jaarverslagen wel
degelijk inzicht in de werkgelegenheidsheidconsequenties van de drie bedrijven
op korte termijn. Het nauwkeurig inschatten van de indirecte werkgelegenheid
en werkgelegenheidsconsequenties op langere termijn is lastiger. Clusters
vollediger in kaart brengen (vollediger, want er was wel degelijk ruimschoots
informatie voorhanden over de bedrijven en hun omgeving zoals hierboven uiteengezet)
zou hieraan weinig veranderen. Immers, het gaat om een momentopname in zeer
dynamische markten. Overigens zijn de indirecte werkgelegenheidseffecten van
een industriële operatie niet nauwkeurig te schatten.De conclusie van de Rekenkamer dat er onvoldoende inzicht is in proportionaliteit
van de steunverlening in termen van kosten per behouden arbeidsplaats is derhalve
minder relevant, althans indien men daarbij louter de verhouding tussen de
kosten en het aantal behouden arbeidsplaatsen op het oog heeft. Maar ook los
daarvan miskent de Rekenkamer dat in de meeste van de onderzochte gevallen
er geen sprake is van steunverlening in de door haar bedoelde betekenis van
het woord. In de NedCar-zaak ging het om de condities waaronder de overheid zich
juist in financieel opzicht zou kunnen losmaken van haar financiële betrokkenheid
bij het bedrijf. In die zaak is er van overheidszijde geen nieuw geld verstrekt.
Met andere woorden: zo het proportionaliteitscriterium in de door de Rekenkamer
opgevatte zin al van toepassing zou zijn, is het in deze zaak onhanteerbaar.
Voorzover het overigens de directe arbeidsplaatsen bij NedCar betrof bestond
er een gedetailleerd inzicht in de werkgelegenheidseffecten van
de diverse opties. Effecten op de werkgelegenheid bij toeleveranciers (de
indirecte arbeidsplaatsen) waren niet nauwkeurig exact te kwantificeren, omdat
de grootste toeleveranciers van NedCar internationaal opereren.In de DAF-zaak is van overheidswege weliswaar een kapitaalstorting verricht
en een achtergestelde lening verstrekt, maar zij heeft dat gedaan op gelijke
voet met andere partikulieren. Zoals ook de Europese Commissie heeft vastgesteld
was hier geen sprake van steun. Inmiddels heeft het vervolg van de gebeurtenissen
uitgewezen dat bij DAF niet zozeer sprake was van kosten als wel van opbrengsten.
Ook voor de DAF-operatie gold het belangrijke uitgangspunt dat de uitgangspunten
en toekomstperspectieven van het ondernemingsplan voldoende sterk waren om
ook een financiële betrokkenheid van de Staat te rechtvaardigen. Bij
deze toetsing en afweging heeft steeds de conditie gegolden dat de Staat nooit
alleen en zelfstandig een financiële verantwoordelijkheid zou dragen.
Bij DAF bestond op basis van businnessplan een gedetailleerd inzicht in de
personeelsconsequenties.In de Fokker-zaak van 1987 is de overheid net als in de DAF-zaak vooral
als kapitaalverschaffer opgetreden onder risico's die uiteindelijk vergelijkbaar
waren met die van andere kapitaalverschaffers. In 1992/1993 ging het in de
Fokker-zaak om de condities waaronder de Staat zijn belang in Fokker zou kunnen
afstoten. Ook hier speelt het proportionaliteitsbeginsel niet zoals de Rekenkamer
dit hanteert.In het Fokker-1994 geval is er geen sprake van steunverlening geweest
maar betrof het reguliere wetstoepassing. Ook bij de Fokker-operaties waren
overigens de personeelsconsequenties steeds bekend en opgenomen in de plannen. 3.3 Rendementsherstel 15, 16 en 74Is bij de onderhandelingen met DASA het rendementsherstel door vermogensversterking
aan de orde is geweest?Is de technolease 1994 uitgevoerd om rendementsherstel te verkrijgen?De doelstelling van een onderneming, een enkele uitzondering daargelaten,
is nog steeds het behalen van een goed rendement, ter continuering van die
onderneming. Is het niet wonderlijk om te veronderstellen dat de steunverlening
niet gericht was op rendementsherstel? (blz. 25).In alle onderzochte operaties stond inderdaad rendementsherstel voorop,
geheel in lijn met de door de Rekenkamer genoemde norm op pagina 15 onder
punt b. De inzet is steeds geweest, herstel van perspectief op continuïteit
van de ondernemingen tegen zo gering mogelijke en aanvaardbare risico's voor
de overheid. Dit geldt – ondanks het faillissement – ook voor
Fokker. Bij de 1992/1993 operatie zou het ondenkbaar zijn geweest dat DASA
Fokker had overgenomen zonder reële vooruitzichten op voldoende rentabiliteit.Ook in 1994 speelde de doelstelling van rendementsherstel voor Fokker
een doorslaggevende rol. De achtergrond waartegen de technolease plaatsvond
was een majeure financiële inspanning van DASA en een door DASA voorgenomen
oprichting van een lease-company die een structurele oplossing moest bieden
voor het probleem van de afzet van vliegtuigen. Overigens benadrukken wij
(zie ook paragraaf 8.1) dat het bij de technolease niet om steun ging, maar
om een private overeenkomst tussen marktpartijen, waarvan de beoogde gevolgen
binnen de fiscale wetgeving vielen. De Rekenkamer-stelling dat normale doelstellingen
voor steunverlening bij de technolease geen rol speelden (pag. 10) is dus
objectief terecht. 4 Departementale besluitvorming 4.1 Werkgroepen 12, 18, 73, 79, 80, 82, 83, 84, 87, 88, 91, 92, 94, 97,
101, 163, 204 en 221Waarom was het ministerie van Sozawe niet systematisch betrokken
bij de steunoperaties, waarom was men geen lid van de werkgroepen? Is dat
uit een oogpunt van het aspect werkgelegenheid niet van belang? Zou de Regering
bij eventuele nieuwe steunoperaties het Ministerie van Sozawe erbuiten laten?
Geeft de zorg van de Minister van Sozawe m.b.t. het besluit inzake de technolease,
zoals dat aan de orde kwam in de Ministerraad medio juli 1994, niet voldoende
reden om achteraf te zeggen dat deelname juist wel van belang geweest was?
(pag. 8, 9 en 21)Wat is de verklaring voor de situatie dat het functioneren van deze
werkgroepen slechts eenmaal geëvalueerd is? Hadden de opgedane ervaringen
met Nedcar geen waardevolle aanknopingspunten kunnen bieden voor de daarna
volgende steunoperaties b.v. m.b.t. interdepartementale coördinatie?
(pag. 9)De AR verbaast zich erover dat het ministerie van Soza/We niet systematisch
bij de steunverleningsopertaies is betrokken. Is dit niet ver gezocht? Het
ministerie is toch ook niet betrokken bij discussies over de exportkredietverzekering;
het bereik van die verzekering heeft ook belangrijke consequenties voor de
werkgelegenheid in een exportland als Nederland. En een deel van exportkredietverlening
betreft ook steunverlening. Anders zou er ook geen reden zijn om in OESO-kader
tot afspraken hieromtrent te geraken. (blz. 25).Als werkgelegenheid een rol speelde bij steunoperaties waarom is
het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dan niet vertegenwoordigd
geweest in de opeenvolgende werkgroepen?Waarom maakte de directie Europa van het Ministerie van EZ en de
directie Rijksbelastingen van het Ministerie van Financiën geen deel
uit van de werkgroepen? Was dat een bewuste keuze? Is dat in de toekomst niet
noodzakelijk? (pag. 26)Wat is de reden dat de ad-hocwerkgroepen, in het geval een groot
bedrijf met een majeur probleem aanklopt, alleen uit ambtenaren bestaat? Is
overwogen om projectgroepen te laten bestaan uit deskundigen buiten het ambtelijk
circuit, overeenkomstig de procedure ten tijde van de herstelfinanciering?
Blz. 26.Is de indruk juist dat er sprake is van een ad hoc beleid door de
opmerking van de ARK dat het functioneren van de werkgroepen slechts eenmaal
is geëvalueerd en dat deze evaluatie geen gevolgen heeft gehad voort
de werkwijze van latere werkgroepen?Waren er vanuit de directie Financiering en Deelneming van EZ niet
vanaf het begin intensieve contacten met de directie Rijksbelastingen van
het Ministerie van Financiën? Is er ook op dit moment geen sprake van
een intensieve samenwerking?De externe evaluatie m.b.t. de steunverlening rond NedCar concludeerde
dat het werkgroep-principe in opzet goed was onderbouwd. Niettemin werd tevens
vastgesteld dat deze werkgroep teveel was ingesteld op «brandjes blussen».
Is dit niet in algemeenheid het probleem van het Nederlandse industriebeleid?
(blz. 28).Wat is de verklaring voor de situatie dat de evaluatieresultaten
rondom Nedcar niet ook gekeken is naar het functioneren van de werkgroepen
Fokker en Daf? (pag. 29)In het dossier NedCar in het bijzonder constateert de AR een competentiestrijd
tussen de ministeries van Financiën en van EZ. Is er een wezenlijke oplossing
voor dit probleem; De praktijk kent immers vele voorbeelden van het adagium
«where you stand, depends on where you sit». (blz. 29). Bestond er in 1990 inderdaad een competentiestrijd tussen de ministeries
van EZ en Financiën? Wat hebben de ministers indertijd gedaan om deze
strijd uit de wereld te helpen? Waartoe heeft de correspondentie tussen beide
ministers over hetzelfde onderwerp in 1993 geleid?Was het meegeven van de RSV-normen aan externe adviseurs geen standaardprocedure?
Zo niet, op welke wijze werden deze adviseurs dan wel op de hoogte gesteld
met welke criteria men rekening moest houden? (pag. 31).Kreeg de werkgroep die in 1992 werd ingesteld niet mede de opdracht
contacten te leggen met de werkgroep die opgericht was in 1987? Waren het
voor een deel dezelfde personen die lid waren van deze werkgroepen of was
er sprake van een totaal andere personele bezetting? Kan het antwoord toegelicht
worden?Blz. 32. Zien de bewindslieden het nut in van evaluaties van de «werkgroepen»?Wat is de rol geweest van de Inspectie Rijksfinanciën op het
Ministerie van Financiën? (pag. 41)Op grond van welke regelgeving is het de directie Mededinging op
het ministerie van EZ niet toegestaan informatie van de zijde van de EC te
verstrekken aan de directie FZI? Is dat geen inefficiënte situatie juist
omdat de directie FZI de beleidsmatige kern vormt van de werkgroepen die moeten
adviseren over bedrijven met majeure problemen en waarvoor binnen het bestaande
instrumentarium geen oplossing gevonden kan worden? Verdient het geen overweging
dat mededingingsaspecten vanaf den beginne worden meegewogen bij steunoperaties?
(pag. 28 en 47)Welke maatregelen neemt de regering om de coördinatie tussen
de betrokken departementen te verbeteren? (pag. 52)Samenstelling werkgroepenWanneer een onderneming met een majeur probleem aanklopt, wordt een werkgroep
ingesteld. De werkgroepen bestaan om redenen van effectiviteit en efficiency
bewust uit een kleine kern van ambtenaren met een directe beleidsmatige betrokkenheid
of financiële dan wel juridische deskundigheid. Het qualitate qua reserveren
van lidmaatschappen van werkgroepen voor directies zoals de directie Europa
zou de werkgroepen al snel te groot en te weinig slagvaardig maken. Voor zover
dat in de toekomst nodig blijkt zal uiteraard steeds een beroep op deze –
en ook andere – directies gedaan worden.Wanneer specifieke deskundigheid of capaciteit nodig is, worden externe
financiële en juridische deskundigen betrokken bij de werkgroepen. Het
rapport van de Rekenkamer noemt daar verschillende voorbeelden van. De aan
deze deskundigen gegeven opdrachten zijn steeds zeer concreet, en in ieder
geval concreter dan de RSV-normen. De toetsing daaraan blijft steeds tot de
taak van de ambtelijke betrokkenen behoren.De Fokker werkgroep in 1992/1993 bestond uit grotendeels andere personen
dan de werkgroep in 1987. Waar mogelijk is uiteraard wel contact geweest met
eerderbetrokkenen.In de periode van defensieve steun uit gealloceerde werkgelegenheidsgelden
was het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) vast vertegenwoordigd
in de werkgroepen. Maar in de onderzochte gevallen is van defensieve steunverlening
geen sprake meer. Behoud of stimuleren van werkgelegenheid is een afgeleide
doelstelling; primair gaat het om rendementsherstel. Daarom was er geen reden
tot systematisch overleg met SZW. Het enkele feit van consequenties voor de
werkgelegenheid is inderdaad een te ver gezocht argument voor betrokkenheid
van SZW. Dat geldt ook voor eventuele nieuwe operaties. Uiteraard is er wèl
contact geweest met SZW – en dat zal ook in de toekomst blijven gebeuren –
indien er zaken aan de orde zijn die dit ministerie in het bijzonder
aangingen, bijvoorbeeld de werktijdverkorting bij Fokker en DAF.Overigens zij opgemerkt dat SZW wel vertegenwoordigd was in de Fokker-werkgroep
die zich bezig hield met de problematiek nà surseance/faillissement.
Dit, gelet op de aanzienlijke werkgelegeneheidsconsequenties en de eventuele
mede-inzet van het SZW-instrumentarium.De zorgen van de minister van SZW over de waarde van de technologische
kennis van Fokker in het kader van de technolease in 1994 en de informatievoorziening
aan de vaste commissies waren niet gegrond. Het ging om een toepassing van
de fiscale regelgeving waarover de vaste commissies uitgebreid geïnformeerd
waren en unaniem van oordeel waren dat deze in overeenstemming was met wet
en jurisprudentie. De koopprijs was gebaseerd op een taxatie van 's-werelds
leidende firma op het gebied van waardering van immateriële activa (zie
verder paragraaf 8.1).De Inspectie der Rijksfinanciën heeft deelgenomen aan het interdepartementale
gevoerde overleg en bij gelegenheid ook aan het overleg met de betrokken onderneming.
Vanzelfsprekend heeft de Inspectie der Rijksfinanciën – overigens
in samenwerking met de directie Financieringen de minister van Financiën –
ter zake geadviseerd.Uiteraard wordt aan de mededingingsaspecten (zowel de nationale als de
Europese) terdege consequent aandacht besteed. Daarover vindt zonodig ook
overleg plaats met de directie Marktwerking en waar nodig met de directie
Europa. Daar staat tegenover dat deze directies bij het verschaffen van gegevens
uit lopende dossiers aan een geheimhoudingverplichting zijn gehouden (bv.
op basis van artikel 20 van Verordening 17 van 6 februari 1962 betreffende
de toepassing van de artikelen 85 en 86 EG-verdrag), die ook geldt tegenover
andere departementsonderdelen. Werkwijze van de werkgroepenHet functioneren van een werkgroep is in sterke mate afhankelijk van fase
waarin de operaties zich bevinden, variërend van de startfase via de
onderhandelingsfase tot de fase van implementatie en controle. Uitgaande van
ieders specifieke deskundigheid vinden openhartige en stevige gedachtenwisselingen
plaats. In deze cultuur moet ook de aangehaalde notitie van het ministerie
van Financiën worden geplaatst.De aard van de besluitvormings- en onderhandelingsprocessen vereisen een
welhaast permanente weging en beoordeling van de voortdurend in beweging zijnde
posities voor de verschillende betrokkenen. Daarbij hoort ook dat binnen de
werkgroepen, in het kader van het interne besluitvormingsproces, uiteenlopende
standpunten en inzichten naar voren worden gebracht. De door de Rekenkamer
geconstateerde verschillen van inzicht tussen beide ministeries zijn in feite
accentverschillen die voortvloeien uit de verschillende functionele verantwoordelijkheden
van waaruit de beide ministeries bij deze operaties betrokken zijn. Daarin
staat Economische Zaken in het bijzonder voor de industriepolitieke belangen,
terwijl Financiën in het bijzonder gewicht toekent aan de financiële
belangen van de Staat. Nimmer hebben Economische Zaken en Financiën elkaar
de bevoegdheid ontzegd om deze accenten te leggen. Het is dan ook onjuist
aan gedachtenwisseling in de werkgroepen de kwalificatie «competentiestrijd»
te verbinden. Uiteindelijk hebben beide ministers gezamenlijk een beslissing
genomen waarin de relevante belangen tot hun recht komen.Aan het door de Rekenkamer naar voren gehaalde voorbeeld mag dan ook niet
meer betekenis worden toegekend dan dat van een incident. EvaluatieToen de NedCar-operatie was afgelopen, waren de andere operaties óf
ook al afgerond óf al in gang gezet. Voor de toen reeds lopende operaties –
DAF en Fokker – zijn de resultaten van de NedCar-evaluatie wel degelijk
in praktijk gebracht. De benodigde deskundigheid bij grote financiële
operaties is, zoals gezegd, geconcentreerd bij een beperkte groep ambtenaren,
waardoor in de praktijk snel lering kan worden getrokken uit afgeronde operaties.
Dat bij de evaluatie van de NedCar-operatie werd vastgesteld dat de werkgroep
zich teveel bezig hield met «brandjes blussen» hield verband met
de fase waarin de werkgroep zich op dat moment bevond, namelijk die van implementatie
van de gesloten overeenkomsten.Wij erkennen dat er alleen bij NedCar een formele evaluatie heeft plaatsgevonden
en dat het nuttig zou zijn als evaluaties van het functioneren van werkgroepen
bij grote bedrijvendossiers voortaan meer systematisch zou plaatsvinden. Zeker
na afronding van de Fokker-zaak is het goed nog eens te kijken hoe het systeem
van de werkgroepen heeft gewerkt. 4.2 Archivering; overheidscommissarissen 20, 90, 93, 106, 114, 115, 225 en 228Is de regering het met de Rekenkamer eens dat de standaardarchivering
van bedrijfsvertrouwelijke gegevens niet voldoende was om het vertrouwelijke
karakter daarvan te waarborgen? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat is de regering
van plan om dit beter aan te pakken?Moet er niet een actualisatie van de desbetreffende nota beleid overheidscommissarissen
komen? (pag. 29)Heeft de regering het risico gelopen van het schenden van staatsbelangen
door bedrijfsgevoelige informatie in gewone archieven te bewaren die toegankelijk
zijn voor elke ambtenaar op het Ministerie van EZ? Welke maatregelen zijn
inmiddels getroffen op zowel het ministerie van EZ als op het ministerie van
Financiën? (pag. 30, 31, 32, 34, 35)Blz. 34/35. Levert het feit dat een overheidscommissaris een ambtenaar
is, praktische problemen op?Welke maatregelen zijn getroffen om de beleidslijn zoals gesteld
in de nota «Commissarissen van overheidswege» uit te voeren? (pag.
35)Op pagina 30 wordt melding gemaakt van het prijsgeven van vertrouwelijke
informatie. Heeft slordige archivering ook geleid tot problemen bij het bewaren
van commissarisstukken? Heeft het ministerie van EZ ooit haar beleid bijgesteld
naar aanleiding van bedrijfsgegevens afkomstig van de overheidscommissaris,
waarover zij niet de beschikking had mogen hebben? Is de regering van mening
dat de dubbelrol van de ambtenaar als commissaris onduidelijkheid heeft gegeven
bij de toegang tot informatie?Is de Regering bereid te bevorderen dat voor de bescherming van bedrijfsvertrouwelijke
informatie maatregelen worden getroffen m.b.t. de omgang met deze informatie?Welke voorzieningen zijn inmiddels wél getroffen door de ministers
in kader van omgang met bedrijfsvertrouwelijke informatie? (blz. 56).Een actualisatie van de Nota Commissarissen van Overheidswege achten wij
niet nodig. Het in die nota beschreven beleid wordt nog steeds gevolgd en
is nog steeds toereikend. Zoals ook in die nota uiteengezet kan het ambtenaarschap
van een commissaris van overheidswege bepaalde problemen met zich mee brengen,
maar zijn die niet onoplosbaar.De Rekenkamer heeft terecht vastgesteld dat incidenteel stukken
van Raden van Commissarissen terecht zijn gekomen in het gewone archief van
het ministerie. Die fouten worden door ons betreurd. Zij hebben aanleiding
gegeven om de beleidslijn van de Nota commissarissen van overheidwege nog
eens uitdrukkelijk onder de aandacht van de betrokkenen te brengen. Die beleidslijn
is, dat stukken die ambtenaren ontvangen uit hoofde van hun functie van commissaris
van overheidwege een persoonlijk dossier vormen, dat geen deel uitmaakt van
het departementale archief. Zij worden slechts gebruikt voor de beleidsvorming
en zijn in dat kader slechts toegankelijk voor de minister en andere ambtenaren,
indien de betrokken vennootschap daarmee heeft ingestemd.Zoals gezegd zijn incidenteel fouten gemaakt. Van een structureel verkeerde
archivering was echter geen sprake. Uit dien hoofde zijn dus ook geen risico's
gelopen en was het ook niet nodig om, afgezien van de hetgeen hiervoor werd
opgemerkt, maatregelen ter beperking daarvan te nemen.Overigens is het niet zo, dat alle ambtenaren van het ministerie zonder
meer toegang hebben tot alle in het archief van het ministerie opgeborgen
stukken. Waar sprake is van dossiers, waarin stukken voor kunnen komen die
uit hoofde van hun bedrijfsvertrouwelijk karakter of een bijzondere wettelijke
bepaling extra bescherming verdienen, wordt in beginsel slechts aan ambtenaren
van de betrokken organisatie-eenheid toegang verleend. Andere ambtenaren behoeven
een introductie van de behandelende ambtenaar, tenzij zij over bijzondere
wettelijke bevoegdheden beschikken, zoals de onderzoekers van de Rekenkamer. 89Is het niet beter bij overheidscommissarissen altijd een afgevaardigde
van het Ministerie van Financiën te benoemen? Welke factoren zouden hierbij
idealiter een rol moeten spelen?In beginsel is de hoofdlijn dat in ondernemingen waarin de Staat deelneemt
naast een commissaris van het desbetreffende vakdepartement een commissaris
van het Ministerie van Financiën wordt benoemd. De reden voor het aanwijzen
van een vakdepartementale ambtenaar als commissaris ligt in het feit dat hij
de beleidsmatige context waarin de onderneming opereert gelet op zijn departementale
achtergrond goed kan beoordelen. In NedCar heeft het ministerie van Financiën
ermee ingestemd dat de DG van Industrie en Diensten als enige commissaris
zitting heeft in de RvC. 4.3 Reddingsplannen 19 en 95Waarom ontbraken reddingsplannen waarin begrepen een uitgewerkt perspectief
op de door de Staat te spelen rol? (pag. 9)Hadden samenhangende, specifiek op de desbetreffende operatie toegesneden
reddingsplannen geen waardevolle functie kunnen vervullen bij de drie onderzochte
reddingsoperaties m.b.t. de toekomstperspectieven alsmede m.b.t. de door de
Staat te spelen rol? (pag. 32)De 1991-NedCar-operatie en de 1992/1993-Fokker-operatie waren geen reddingsoperaties.
Het ging immers om onderhandelingen die moesten leiden tot een (gefaseerde)
afstoting van het aandelenbezit van de Staat in de desbetreffende ondernemingen.
De rol die de Staat wenste te spelen was in die gevallen die van een op termijn
terugtrekkende partij met slechts een eventuele betrokkenheid op het gebied
van toekomstige ontwikkelingsfinanciering en een afwikkeling van uit het verleden
stammende verantwoordelijkheden. Voor de invulling van die rol van de Staat
baseerde de Staat zich in beginsel op de businessplannen en lange termijnplannen
van de desbetreffende onderneming die door de Staat – met assistentie
van de externe deskundigen – werden getoetst en waarbij de
Staat een evenwicht zocht tussen industriepolitieke belangen van Nederland
en optimalisatie van de financiële opbrengst.De 1987-Fokker-operatie was gebaseerd op een Financieel Lange Termijnplan
van Fokker dat is getoetst door externe deskundigen. De bepaling van de positie
en rol van de Staat vloeide voort uit de uitgangspunten van dat plan, de verwachte
haalbaarheid en de algemene beleidsmatige randvoorwaarden van de Staat.Voor wat betreft de 1994-Fokkeroperatie geldt dat de betreffende Fokker-DASA-plannen
(Fokker Alliance genaamd plus de financiële onderbouwing van de noodzaak
voor dat plan zoals neergelegd in het concept Financieel Lange Termijnplan)
door de Staat wederom zijn getoetst door externe deskundigen. De uiteindelijk
door de onderneming gevolgde lijn van het fiscale traject (de technolease)
vergde geen andere rol van de Staat dan die welke voortvloeide uit de fiscale
regelgeving. Daaraan kon geen bijzondere rol worden ontleend. Tijdens de besprekingen
met Fokker en DASA heeft de Staat er wel naar gestreefd de inspanningen van
DASA te maximaliseren, in verband met de belangen die voor Nederland op industrieel
gebied op het spel stonden.De doorstart van DAF was gebaseerd op een uitgebreid businessplan dat
eveneens zorgvuldig was getoetst door externe deskundigen. Omdat uit dat businessplan
een adequaat toekomstperspectief bleek, kon de Staat zich met die plannen
verenigen en daar haar steun aan verlenen.In algemene zin geldt overigens dat de basis van een operatie gevormd
dient te worden door een door de betreffende onderneming, al dan niet in samenspraak
met externe deskundigen, opgesteld bedrijfsplan. De Staat zal zo'n plan op
zijn haalbaarheid moeten toetsen en moeten nagaan of de van hem verwachte
rol aanvaardbaar is. De invulling van die rol zal uiteindelijk zijn gebaseerd
op het onderliggende plan, de conclusies van de toetsing en dient te passen
binnen de algemene beleidsuitgangspunten. Het zelfstandig formuleren van een
plan zou een overschatting van de positie en mogelijkheden van de Staat betekenen. 5 Informatievoorziening van Tweede Kamer 5.1 Algemeen 21, 167, 169, 170, 201, 202, 219, 229 en 236 (gedeeltelijk)Zijn de bewindslieden van oordeel dat de Staten-Generaal wel volledig
zijn ingelicht inzake «technolease Fokker»? Waarom is niet voldaan
aan de n.a.v. de RSV-enquête geformuleerde normen voor de informatieverzorging
van de Staten-Generaal? (pag. 10)Ontvingen de leden van de Vaste commissie voor Economische Zaken
dezelfde informatie m.b.t. de onderhandelingen tussen de Nederlandse Staat,
Fokker en DASA in 1992 en 1993 als de leden met wie door de top van het Ministerie
van EZ vooroverleg werd gepleegd? Wat was het karakter van dat vooroverleg?
Werden t.b.v. het vooroverleg leden van iedere fractie uitgenodigd? Zo ja,
werd steeds gebruik gemaakt van deze uitnodigingen? (pag. 42)Waarop is de opmerking: «De Tweede Kamer heeft ingestemd met
het gevoerde beleid in de onderzochte dossiers» gebaseerd?Wat is de reactie van de Regering naar aanleiding van de opmerkingen
in het rapport van de Algemene Rekenkamer inzake de informatievoorziening
aan de Tweede Kamer?De AR komt voor wat betreft de informatievoorziening aan de Kamer
over Fokker tot de «overtuiging» dat «geenszins» is
voldaan aan de normen zoals n.a.v. de RSV-enquête. Oordeel regering?
(blz. 46).Hoe beoordeelt het kabinet de conclusie van de Algemene Rekenkamer
dat de Staten-Generaal geen totaaloverzicht had over de financiële betrokkenheid
van de Staat? (blz. 46) Wat is de visie van de Regering achteraf over de vraag of qua informatievoorziening
voldaan is aan de normen zoals geformuleerd n.a.v. RSV-enquête? (pag.
52)Op basis waarvan stelt de regering dat de Staten-Generaal in de onderhandelingsprocessen
volledig en adequaat geïnformeerd zijn? (pag. 57)Op grond waarvan stelt de Regering dat de Rekenkamer geen recht doet
aan de uitgebreide informatievoorziening aan de Tweede Kamer?De Rekenkamer stelt terecht dat het aan de Kamer is om te oordelen of
zij de afgelopen jaren adequaat over de onderhavige dossiers is geïnformeerd.
In een deel van de informatievoorziening kon, gelet op het bedrijfsvertrouwelijke
karakter, de fiscale regelgeving of het belang van de onderhandelingspositie
van de Staat, niet anders dan tijdens besloten overleg worden voorzien.De overtuiging die de Rekenkamer uitspreekt dat geenzins is voldaan aan
de naar aanleiding van de RSV-enquête geformuleerde normen voor de informatievoorziening
van de Staten-Generaal achten wij niet op feiten gestoeld. Zoals de Rekenkamer
ook zelf stelt, kan zij deze overtuiging niet omzetten in een conclusie omdat
zij vanwege het, in een aantal gevallen besloten karakter van het overleg,
niet over beslissende informatie beschikt; informatie waar de Tweede Kamer
wel over beschikt. Naar de mening van de Regering is de Kamer volledig geïnformeerd
geweest. Zo was bijvoorbeeld in het mondelinge overleg over het Fokker 100-programma
de Kamer van mening dat dit dossier in het licht van de RSV-enquête
een goed voorbeeld was van informatieverstrekking aan de Kamer en controle
door de Rekenkamer.Zoals reeds eerder gesteld, geldt in het algemeen dat in de betrokken
periodes veel overleg is geweest met de Kamer over de onderhavige dossiers
en er daarnaast grote aantallen vertrouwelijke en openbare brieven zijn verzonden.
Bovendien is in de Memories van Toelichting van de desbetreffende begrotingsjaren
regelmatig informatie over de onderzochte dossiers verstrekt. De regering
heeft in een aantal gevallen tevens vertrouwelijk overleg gevoerd met Kamerleden,
waaronder ook in de periode 1992/1993. Dit is nooit in de plaats gekomen van
het volledig, juist en tijdig informeren van de Kamer en tast derhalve het
overleg tussen de regering en Staten-Generaal niet aan.De instemming van de Tweede Kamer met het gevoerde beleid bleek uit de
conclusies die door betrokken Kamerleden werden getrokken aan het eind van
het terzake gevoerde overleg met de Kamer of de betrokken Kamercommissie(s).
Daarnaast is ook instemming gebleken in die gevallen dat een formeel aan de
Kamers gericht stuk voorlag zoals de Machtigingswet terzake van de verwerving
van de aandelen in Fokker in 1988 en de brief van 31 maart 1993 aan de Kamers
waarbij het voornemen werd aangekondigd om deel te nemen in het kapitaal van
Fokker Holding.De kritiek van de Rekenkamer met betrekking tot de technolease en de informatievoorziening
van de Tweede Kamer op dat punt is ten eerste gebaseerd op het onjuiste uitgangspunt
dat de toepassing van de fiscale regelgeving een vorm van steunverlening is.
Ten tweede is de informatievoorziening hierover juist en volledig geweest.De technolease is een private overeenkomst tussen marktpartijen –
in casu Fokker en RABO-bank – die binnen de bestaande belastingwetgeving
tot bepaalde aan de fiscaliteit inherente resultaten kan leiden. Het gaat
derhalve uitdrukkelijk niet om een financiële relatie van de Staat met
grote ondernemingen met de daarbij in acht te nemen criteria voor informatievoorziening.Voor wat betreft de technolease zelf kan er voorts op worden gewezen dat
de Kamer reeds in 1993 (RABO-bank/Philips; 14 oktober) vertrouwelijk is geïnformeerd
over de fiscale en financiële aspecten van technolease. In dat kader
heeft met de Kamercommissies voor Financiën en Economische Zaken
een vertrouwelijke gedachtenwisseling plaatsgevonden die tot het unanieme
oordeel van deze commissies heeft geleid dat over de fiscale gevolgen van
technolease door de fiscus vooraf zekerheid kan worden gegeven omdat dergelijke
transacties in overeenstemming zijn met de belastingwetgeving en jurisprudentie
ter zake. Deze conclusie is later, in een openbaar overleg op 15 december
1993, ook publiekelijk medegedeeld.Toen de Kamer dan ook op 23 juni 1994 vertrouwelijk overleg voerde over
de Fokker/RABO-bank-transactie was de Kamer reeds op de hoogte van de verschillende
aspecten van technolease en had de Kamer al eerder kenbaar gemaakt dat dergelijke
transacties in overeenstemming zijn met de belastingwetgeving en jurisprudentie
ter zake.Het lid van uw Kamer de heer Rabbae stelde op 19 juli 1994 vragen aan
de Minister van Economische Zaken over een sale and lease back transactie
(technolease) tussen Fokker en RABO-bank. Na de beantwoording op 12 september
1994 stelde de heer Rabbae op 4 oktober 1994 vervolgvragen over deze transactie.
De heer Rabbae was op 23 juni lid van de genoemde Kamercommissies, maar tijdens
deze vertrouwelijke vergadering niet aanwezig; er was ook geen vervanger van
zijn fractie. De 19 juli-vragen maken duidelijk dat de heer Rabbae niet op
de hoogte was van het feit dat de Kamer reeds eerder over technolease was
geïnformeerd. De desbetreffende informatie is met het oog op artikel
67 AWR en met toepassing van het tweede lid, vertrouwelijk aan de betrokken
commissies verstrekt. In de beantwoording van de juli-vragen is uitdrukkelijk
verwezen naar het vertrouwelijk overleg op 23 juni 1994. Bij de beantwoording
van de vervolgvragen op 21 november 1994 is gewezen op het feit dat niet de
vrijheid bestaat individuele bedrijfsgegevens te verstrekken (art. 67 AWR).Bovendien is de technolease naar aanleiding van de aanschrijving van 26
augustus 1994 in een vertrouwelijk overleg met de vaste commissies voor Financiën
en Economische Zaken op 14 december 1994 opnieuw aan de orde geweest; dit
overleg blijkt door de Rekenkamer over het hoofd te zijn gezien.Op grond van het vorenstaande zijn wij van mening dat de Tweede Kamer
steeds volledig en adequaat is geïnformeerd en dat de overtuiging van
de Rekenkamer geen bevestiging in de feiten vindt. 5.2 Fokker 65Het Ministerie van EZ had de doelstelling dat de ontwikkelingskosten
bij Fokker breder gedragen zouden worden. Is de Regering van mening dat de
Tweede Kamer in 1988, al dan niet vertrouwelijk, voldoende is ingelicht over
het feit dat de geplande ontwikkelingsfinanciering van het nieuwe vliegtuig
inging tegen de doelstelling van het Ministerie van EZ?Er was in 1988 geen sprake van een geplande ontwikkelingsfinanciering
voor een nieuw vliegtuig. Er zijn slechts enige calculaties uitgevoerd voor
een toenmaals hypothetisch geval. Deze calculaties hadden geen status en er
is ook geen enkele concrete follow-up aan gegeven. 5.3 DAF 168 en 172Wat was de reden dat de Minister van Financiën eerst op 29 oktober
1992 de vaste kamercommissie Financiën informeerde over de positieve
intentieverklaring die hij op 23 maart 1992 op het verzoek van DAF op financiële
steun had gegeven? (pag. 42)Waarom werd de Kamer pas een half jaar later ingelicht over het voornemen
van BF-financiering voor DAF? (blz. 42) In maart 1992 diende DAF een verzoek in voor een achtergesteld krediet
onder de BF-regeling. In de periode van maart 1992 tot oktober 1992 ging de
betrokkenheid van de ministeries van EZ en Financiën bij DAF (tezamen
met de NIB) niet verder dan de beoordeling of deze onderneming voor een dergelijk
achtergesteld krediet in aanmerking kwam. Het betrof hier de eventuele toepassing
van een regulier generiek instrument, waaromtrent in individuele gevallen
geen informatie aan de Tweede Kamer pleegt te worden gegeven. Voorts gaf de
situatie van DAF toen geen aanleiding tot zodanige zorgen dat overleg met
de vaste commssie voor Economische Zaken aangewezen zou zijn. Dat werd begin
oktober 1992 anders, toen bleek dat door DAF niet aan de voorwaarden voor
het krediet kon worden voldaan en bovendien naar voren kwam dat de financiële
problematiek aanzienlijk omvangrijker was dan eerst werd aangenomen.De toenmalige Minister van Economische Zaken heeft overigens in maart
1992 geen positieve intentieverklaring afgegeven in de zin dat hij bereid
zou zijn het gevraagde krediet te verstrekken. Dat kon hij ook niet gelet
op de noodzakelijke tripartite goedkeuring (NIB – die altijd een eigen
risico draagt –, ministerie van Financiën en ministerie van Economische
Zaken) in het kader van de BF-regeling. Hij heeft slechts aangegeven dat de
aanvraag, gelijk die van andere bedrijven, in behandeling zou worden genomen. 5.4 NedCar 173Hoe valt de mening van EZ dat de korte termijn garantie niet aan
de Kamer behoefde te worden gemeld te rijmen met de eis van rechtmatigheidsgronden?
Komt dat vaker voor? 188 Waarom werd de Kamer niet op de hoogte gesteld van
de korte termijn garantie aan NedCar? (blz. 43)De korte lening-garantie aan NedCar moet worden gezien in het kader van
de in 1991 gemaakte afspraken van de Staat en VCC met MMC met betrekking tot
de verplichtingen voor de V-400-serie.In 1991 is de Tweede Kamer uitgebreid over de NedCar-overeenkomsten ingelicht.
De betreffende overeenkomsten zijn zelfs integraalvertrouwelijk- aan de Kamer
voorgelegd (brieven d.d. 26 augustus 1991, 9 september 1991 en 22 januari
1992).De f 140 mln garantiefaciliteit (en de voorafgaande zeer korte overbruggingsfaciliteit
van f 100 mln) en de f 60 mln-faciliteit van VCC waren noodzakelijk
geworden aangezien de banken hun kredietlijnen hadden beperkt. Hierbij is
vastgehouden aan het uitgangspunt dat geen «nieuw geld» voor NedCar
beschikbaar zou worden gesteld. In de garantie-overeenkomsten is uitdrukkelijk
vermeld dat een eventuele betaling door de Staat onder deze garantie zou worden
gezien als een betaling onder de verliesafdekkingsverplichting. Met brieven
d.d. 5 oktober 1993 heeft de Minister van EZ de beide Kamers van de Staten-Generaal
geïnformeerd over de situatie bij NedCar. Daarin werd ook de betreffende
garantieverlening vermeld.Tijdens de contractuele techniekuitwerking van de uiteindelijke f 140
mln garantiefaciliteit, waar een aantal weken mee was gemoeid, ontstond een
verdere complicatie met de banken. Zij bleken namelijk niet bereid te zijn
tot herstel van hun kredietlijnen, vooruitlopend op de definitieve overeenkomsten.
Dit en de liquiditeitspositie van NedCar brachten de Staat en VCC in hun positie
als «V400-aandeelhouders» tegenover MMC tot het treffen van voorzieningen,
vooruitlopend op de definitieve afsluiting van de overeenkomsten. Nadat VCC
zijn verantwoordelijkheid had genomen, moest ook de Staat zijn bijdrage leveren.
Door een zeer tijdelijke en beperkte garantie af te geven, werden de acute
problemen bij NedCar opgelost. Zo ontstond ook voldoende tijd
en rust voor een zorgvuldige uitwerking van de overeenkomsten tussen betrokken
partijen. Nadat op 5 oktober 1993 de beide Kamers zijn geïnformeerd over de
ophanden zijnde garantie van f 140 mln – waarin de overbruggingsfaciliteit
van f 100 mln was inbegrepen – zijn de definitieve overeenkomsten
op 15 december 1993 getekend. Het parlement is derhalve geïnformeerd
vóór de uiteindelijke overeenkomst haar beslag kreeg. Omdat
de overbruggingsfaciliteit deel zou uitmaken van de in onderhandeling zijnde
garantie – waarover een brief aan de Kamers in voorbereiding was –
is ervan af gezien daarvan apart mededeling te doen. 6 EG 6.1 Meldingsprocedure EG 208, 209, 214, 217, 218 (gedeeltelijk), 231 en 236 (gedeeltelijk) De AR stelt voor wat betreft melding van staatssteun bij de Europese
Commissie dat «het belang van een correcte en tijdige aanmelding werd
in 1991 onderstreept door het arrest Fédération Nationale van
het Europese Hof.» Is dit voor wat betreft Fokker niet achteraf construeren
van conclusies die op dat moment nog niet zo zeker waren? Immers, genoemde
vorm van steun had toch plaats vóór 1991? (blz. 48).Onderschrijven de bewindslieden de door de Algemene Rekenkamer gesignaleerde
onderschatting van niet-(tijdig)melding van steun aan de EC?Het ministerie van EZ heeft zich onvoldoende rekenschap gegeven van
het risico van een negatieve beslissing door de EC. Heeft de AR hierbij ook
de relatie tussen het ministerie en de EZ-vertegenwoordiging op de Permanente
Vertegenwoordiging in Brussel onderzocht? Indien nee, waarom niet? Indien
ja, hoe verliep de communicatie omtrent deze kwesties? (blz. 49).Deelt de regering de visie dat de Europese regelgeving m.b.t. melding
van steunoperaties zoals neergelegd in artikel 93 van het EG-verdrag onvoldoende
duidelijk is? Welke acties gaat de regering ondernemen om alsnog duidelijkheid
te verkrijgen? Hoe moet de brief d.d. 27 april 1989 van de EC beschouwd worden?Welke
voorbeelden heeft de regering van andere landen waarin de regels niet of onvoldoende
worden toegepast?Waarom neemt de regering geen opschortende voorwaarden op m.b.t.
de Europese goedkeuring? (pag. 50 en 58)Mr. P.V. Bos (Trenité van Doorne) is om advies gevraagd inzake
tijdigheid van aanmelding bij de Europese Commissie. Bestaan in het Europese
recht op dit moment nog één of meer andere doctrines voor wat
betreft de meldingsprocedure? In welke landen worden deze overigens ook gehanteerd?
(blz. 59).Op grond waarvan stelt de Regering dat de Rekenkamer geen recht doet
aan de wijze waarop de Staat is omgegaan met de Europese aspecten van de onderzochte
operaties?De regering onderschrijft niet de conclusies van de Rekenkamer met betrekking
tot de melding van steun aan de Europese Commissie.In het algemeen worden steunmaatregelen in een vroeg stadium aan de Commissie
gemeld. De Rekenkamer richt zich in dit onderzoek op slechts enkele specifieke
situaties. Reeds daarom is niet goed te begrijpen hoe de Rekenkamer tot een
oordeel kan komen over de procedures in het algemeen. De staat is zich de
risico's van een niet-correcte melding terdege bewust. Op zich was het door
de Rekenkamer genoemde arrest in zaak C-354/90 daarvoor niet nodig omdat deze
risico's al bestonden sinds 1973 (zie de uitspraak in 70/72). Ook vóór
1991 hield de Staat zich aan zijn verdragsverplichtingen. In de onderhavige dossiers is steeds een besluit genomen om te melden
(DAF 1993, Nedcar 1991, Fokker 1993) of de Commissie te informeren (Fokker
1987, Fokker 1994). De staat pleegt de commissie te informeren, indien hij
meent dat er geen sprake is van steun in de zin van artikel 92 EG-verdrag,
maar aanneemt dat de Commissie geïnteresseerd is in informatie of daarom
verzoekt. Informeren heeft het voordeel dat de Commissie niet noodzakelijkerwijs
een beschikking hoeft te nemen.Het voldoen aan de meldingsplicht is in het algemeen geen probleem. Niettemin
zijn er, juist bij de grote, gecompliceerde dossiers als de onderhavige, wel
onduidelijkheden omdat pas gemeld kan worden indien er overeenstemming is
tussen betrokken partijen. Over dat moment kan twijfel bestaan.Een steunvoornemen concretiseert zich langzaam van idee tot commitering
en vervolgens tot uitbetaling. In geval van onderhandelingsprocessen verandert
vorm en omvang van de steun gedurende de onderhandelingen. Daarbij is steeds
de kans aanwezig dat de onderhandelingen stranden en het steunvoornemen zich
niet concretiseert in een daadwerkelijk commitment. Tijdens onderhandelingen
een steunvoornemen melden is dan ook niet zinvol: het is immers volstrekt
onduidelijk hoe de afspraken uiteindelijk zullen luiden, en welke vorm en
omvang de betrokkenheid van de Staat zal hebben. Daarnaast is er nog de vraag
of er wel sprake zal zijn van steun. Als eenmaal duidelijk is wat het steunvoornemen
is, dient melding zo snel mogelijk te geschieden.Soms worden onduidelijkheden weggenomen door jurisprudentie van het Hof
van Justitie. Regelmatig maakt ook de Europese Commissie haar meest recente
inzichten kenbaar in Mededelingen aan de lid-staten.De brief van de Commissie van 27 april 1989 is een voorbeeld van zo'n
mededeling. Deze mededeling gaat echter niet over incidentele steunmaatregelen
als de hier aan de orde zijnde, maar over regelgeving op het gebied
van steun, zoals wetten en subsidieregelingen. Ten aanzien daarvan wijst de
Commissie erop, dat deze moeten worden gemeld voordat zij van kracht worden.
De Rekenkamer baseert haar standpunt op een analoge toepassing
van deze mededeling van de Commissie op incidentele steunovereenkomsten. Het
Verdrag en de bestaande rechtspraak verschaffen daarvoor echter geen grond.De Rekenkamer baseert zich hierbij kennelijk op het door haar ingewonnen
advies van mr P.V.F. Bos. In dit advies wordt een overzicht gegeven van het
geldend recht met betrekking tot de melding van steunmaatregelen, maar wordt
ook aangegeven op welke punten onduidelijkheden bestaan. Zo wijst ook mr Bos
erop, dat noch het EG-Verdrag noch enig precedent van het Hof van Justitie
bepaalt, wat er moet worden gedaan bij twijfel of een maatregel een steunmaatregel
in de zin van art. 92, lid 1, is. Als zijn eigen interpretatie geeft hij,
dat reeds bij redelijke twijfel moet worden aangemeld.Het gaat te ver deze opinie en de analoge interpretatie met betrekking
tot het tijdstip waarop moet worden gemeld te bestempelen tot doctrines. Veeleer
is in beide gevallen sprake van een grijs gebied, waarin voor wat betreft
het al dan niet melden positie gekozen kan worden op een glijdende schaal,
aflopend van altijd melden bij de geringste twijfel tot slechts melden bij
afwezigheid van twijfel of het een steunmaatregel is. Voor wat betreft het
tijdstip van melden van incidentele steunovereenkomsten loopt de schaal van
melden zodra een steunvoornemen in onderhandelingen aan de orde komt via melden
na totstandkoming van de overeenkomst tot melden van een voornemen tot uitbetaling.De praktijken op dit punt in de verschillende lid-staten zullen ongetwijfeld
uiteenlopen. Een exact inzicht hebben wij daar niet in.Om recht te doen aan de Europeesrechtelijke verplichtingen van de Staat
is het niet nodig om aan een steunovereenkomst een opschortende voorwaarde
te verbinden. De Staat is er zich permanent van bewust dat elke financiële
operatie waarbij grote bedrijven betrokken zijn, uiteindelijk moet
voldoen aan de materiële en formele eisen die in de artikelen 92 en 93
EG opgesloten liggen. Ook de betrokken ondernemingen zijn bekend met het vereiste
van voorafgaande goedkeuring ingevolge artikel 93, tweede lid EG. Waar het
uiteindelijk om gaat is, dat er geen onomkeerbare handelingen worden verricht,
voordat de Europese Commissie zijn oordeel heeft kunnen geven. Mede om die
reden zijn in overeenkomsten ontbindende voorwaarden opgenomen of voorwaarden
die inhouden dat – als de Commissie bezwaar mocht maken – de desbetreffende
elementen zodanig worden aangepast dat deze wel aanvaardbaar zijn voor de
Commissie. Daarenboven vloeit uit de verhouding tussen het EG-Verdrag en ons
nationale recht voort, dat steunontvangers zich niet kunnen beroepen op een
overeenkomst als de Europese Commissie de steun onverenigbaar acht met de
gemeenschappelijke markt en de Staat de verplichting oplegt de steun terug
te vorderen.Het is onduidelijk op welke gronden de Rekenkamer concludeert dat het
Ministerie van Economische Zaken zich onvoldoende rekenschap geeft van de
mogelijkheid van een negatieve beschikking van de Europese Commissie. De Rekenkamer
vermeldt op pagina 32 zèlf dat in enkele aangetroffen scenario's een
punt van overweging is in hoeverre de Europese Commissie met een steunmaatregel
akkoord zou gaan. Het ministerie is zich uiteraard bewust van het feit dat
de Commissie kan beslissen een steunvoornemen onverenigbaar met de gemeenschappelijke
markt te verklaren. Als de Rekenkamer onvoldoende documenten aangetroffen
heeft, waarin dit algemeen bekende feit steeds opnieuw is vermeld, betekent
dat nog niet dat het niet in de overwegingen wordt betrokken. Reeds in de
fase van de onderhandelingen met betrokkenen speelt het een rol in die zin
dat geen steun wordt aangeboden die bij de Commissie onhaalbaar moet worden
geacht. In een enkel geval heeft ook ambtelijk vooroverleg met de Commissie
plaatsgevonden, teneinde de mogelijkheden af te tasten.In hoeverre de Rekenkamer in dit verband ook de relatie tussen het ministerie
en de EZ-vertegenwoordiging bij de Permanente Vertegenwoordiger (PV) heeft
onderzocht, is bij de regering niet bekend. Uit paragraaf 6.2 lijkt te kunnen
worden opgemaakt dat dit niet het geval is geweest. In ieder geval is de Rekenkamer
niet bij de PV op bezoek geweest. De PV is de oren en de ogen van het ministerie
in Brussel. Door de PV worden informele contacten met de diensten van de Commissie
onderhouden teneinde de behandeling van de dossiers te volgen. Alle correspondentie
van het ministerie verloopt via de PV. De PV wordt goed op de hoogte gehouden
van de ontwikkelingen in het dossier. Overigens zij opgemerkt dat de Rekenkamer
ook niet gesproken heeft met de ambtenaren van de afdeling IZ (voorheen IIZ)
van het Directoraat-Generaal voor Industrie & Diensten, die belast zijn
met meldingen en het voortouw hebben bij de behandeling van de dossiers in
Brussel.Op grond van het vorenstaande en van hetgeen hierna nog zal worden opgemerkt
in antwoord op de vragen met betrekking tot individuele dossiers meent de
regering dat de Rekenkamer geen recht doet aan de wijze waarop de Staat is
omgegaan met de Europeesrechtelijke aspecten van de onderzochte operaties.
Bij de aandelenparticipatie van Fokker in 1987 en bij DAF Trucks in 1993 kwam
de Commissie tot de conclusie dat in beide gevallen geen steun-elementen schuil
gingen. Ook de financiële operatie van NedCar uit 1991 bevatte volgens
de Commissie geen steunelementen. Over Fokker 1993 en de technolease van 1994
heeft de Commissie zich nog geen oordeel gevormd.Overigens verbetert EZ bij voortduring zijn interne procedures met het
oog op het Europese steunverleningsregime. De Rekenkamer meldt in zijn rechtmatigheidsonderzoek
van 1995 dat de Rekenkamer zich kon verenigen met de nieuwe procedures binnen
EZ, die ook gelden voor individuele steungevallen. 6.2 Proportionaliteitsbeginsel 205Hoe kan in zijn algemeenheid concreet en objectief worden getoetst
of het EC-proportionaliteitsbeginsel naar tevredenheid van de EC is toegepast?
(pag. 47)De Europese Commissie neemt het proportionaliteitsbeginsel mee in het
totaal van haar afwegingen met betrekking tot een steunvoornemen. Daarbij
spelen overigens meer factoren een rol dan de door de Rekenkamer op pagina
47 van haar rapport genoemde. Indien de Commissie een steunvoornemen goedkeurt,
kan ervan uitgegaan worden dat aan het proportionaliteitsbeginsel naar tevredenheid
van de Commissie is voldaan, ook indien dat niet uitdrukkelijk is vermeld.
Meestal gebeurt dat ook niet. 6.3 Fokker 206 en 207Bleef een optreden van de EC m.b.t. converteerbare lening richting
Fokker achterwege omdat de regering alsnog voldaan heeft aan relevante eisen
door de uitvoering ervan uit te stellen tot dat de beschikking van de EC was
ontvangen?Wat was de reden dat de regering de meldingsprocedure aanvankelijk
niet correct uitvoerde? (pag. 48)Bij de aanmelding op 16 november 1987 van het converteerbare krediet van
f 212 mln heeft de Staat kenbaar gemaakt het voornemen te hebben dit
krediet in aandelen te willen omzetten, waardoor een staatsdeelneming tot
stand zou komen. De staat meende in dit geval te kunnen volstaan met het informeren
van de Commissie, omdat geen sprake was van steun. De Commissie meende dat
wel gemeld had moeten worden.Per brief van 27 juni 1988 liet de Commissie weten de staatsdeelneming
als een belegging van risicodragend kapitaal te beschouwen. Daarmee nam de
Commissie impliciet alsnog het standpunt in, dat geen sprake was van steun.
Uiteindelijk kwam de participatie op 30 december 1988 tot stand. Het feit
dat het krediet al uitbetaald was, heeft geen inhoudelijke invloed gehad op
de uiteindelijk positieve beoordeling van de Commissie. 211 en 213Wat is de stand van zaken van het voorlopig onderzoek dat de EC gestart
is naar de Three Party Heads of Agreement dat op 29 oktober 1992 tussen de
Staat, Fokker en DASA gestart is? (pag. 49)Wat is de stand van zaken van het onderzoek dat de EC doet naar de
technolease-constructie tussen Fokker en Rabobank? Wat was de aanleiding van
de EC om dat onderzoek te starten? Is bekend waarom een dergelijk onderzoek
niet gestart is naar de constructie Philips-Rabobank? Betreft het onderzoek
de constructie technolease m.b.t.materiële als immateriële activa
in zijn algemeenheid of betreft het puur en alleen de constructie met Fokker?
Op welke punten spitst zich de discussie toe? (pag. 49)De Commissie heeft zich nog geen oordeel gevormd over mogelijke steunelementen
terzake van de verkoop van aandelen Fokker aan DASA in 1993 en terzake van
de technolease uit 1994. Commissaris Van Miert geeft in zijn brief van 17
november 1995 aan dat de Commissie de uitkomst afwacht van de op dat moment
binnen Fokker en DASA plaats vindende onderzoeken en de conclusies die de
Nederlandse staat zal trekken aangaande de financiering van de plannen van
Fokker. 6.4 DAF 212Moet uit het uiteindelijke positieve oordeel van de EC m.b.t. Staatsparticipatie
in DAF Trucks NV worden afgeleid dat de brief van de EC d.d. 3 maart 1993
op een onjuiste beoordeling berustte? (pag. 49)Het gaat te ver te concluderen dat de brief van de Europese Commissie
van 3 maart 1993 op een onjuiste beoordeling berustte. Deze brief strekte
er vooral toe van de Nederlandse regering nadere informatie te verkrijgen.
Pas met behulp daarvan kon de Commissie zich een definitief oordeel vormen.
Wel impliceert het uiteindelijke positieve oordeel van de Commissie, dat de
vormfout van de Staat bij de melding – de Staat had een uitdrukkelijke
verwijzing naar artikel 93, derde lid, EG-Verdrag vergeten – geen negatieve
invloed heeft gehad. 6.5 Nedcar 215De EC wenst op de hoogte te blijven van het kostenallocatieprobleem
bij NedCar. Hoe wordt hieraan gestalte gegeven?De kostenallocatierichtlijnen worden jaarlijks ter goedkeuring aan de
Europese Commissie voorgelegd. De richtlijnen 1993, 1994 en 1995 zijn goedgekeurd.
Over de richtlijn 1996 is gedurende 1996 enkele keren overleg met de Commissie
gevoerd. Er is echter nog geen overeenstemming met de Commissie bereikt. 7 Specifieke vragen Fokker/NedCar/DAF 7.1 Fokker 7.1.1 Voorwaarden samenwerking/kostenreductie 17, 56, 57, 59, 60, 61, 81, 96, 98, 99, 100, 102, 110,
111 en 239 Kan aangegeven worden waarom de voorwaarden van samenwerking niet
duidelijk waren bij Fokker, terwijl deze wel duidelijk waren bij NedCar? Wat
waren de voorwaarden bij NedCar?Volgens de AR blijkt uit stukken uit 1987 dat «in elk geval
ambtelijk Economische Zaken er toen al naar streefde om het draagvlak definitief
te verbreden door het laten overnemen van Fokker». Is dat correct? (blz.
23).Is het juist dat bij de steunoperatie van Fokker in 1987 reeds de
samenwerkingseis werd gesteld? Is het juist dat ambtelijk EZ ernaar streefde
Fokker te laten overnemen? Was de minister dezelfde mening toegedaan?Waarom werden de Staten-Generaal en de Raad van Bestuur m.b.t. de
steunoperatie Fokker in 1987 niet op de hoogte gebracht van het ambtelijk
streven van EZ om het draagvlak van Fokker te verbreden? Werd de Raad van
Commissarissen van Fokker ook niet op de hoogte gesteld? Zijn de drie eisen
die aan de steunoperatie voor Fokker in 1987 aan Fokker gesteld werden, nl.
kostenreductie, de samenwerkingseis en toevoeging van een vierde lid aan de
Raad van Bestuur, te realiseren ultimo 1990, destijds niet aan zowel de Raad
van Bestuur als aan de Raad van Commissarissen schriftelijk meegedeeld? Op
welk moment werden Staten-Generaal, Raad van Bestuur en Raad van Commissarissen
van deze voorwaarden op de hoogte gebracht? (pag. 23)Waarom was de Minister niet eenduidig over wat hij precies beoogde
met zijn samenwerkingseis? Is daarbij ook van invloed geweest de situatie
dat er verschil van mening bestond tussen de Raad van Commissarissen en Raad van Bestuur m.b.t. de vraag «noodzaak samenwerking voor
verwerving ontwikkelingsfondsen»? (pag. 23)Heeft het ontbreken van het realiseren van de voorwaarden waaronder
Fokker in 1987/1988 steun voor ontwikkelingskosten ontving voor een derde
civiel product een rol gespeeld bij vormen van steunverlenging daarna? Heeft
de regering nagegaan waarom Fokker niet voldaan heeft aan de eisen van kostenreductie
en het zoeken naar een samenwerkingspartner? (pag. 23 en 33)Heeft het varen van een eigen koers van Fokker achteraf bekeken niet
bijgedragen aan de deconfiture van Fokker? M.a.w. had een tijdig samenwerkingsverband
de deconfiture kunnen voorkomen? (pag. 26)Waarom drong de Regering vanaf in de jaren direct na 1987 steeds
minder aan op nakoming van de voorwaarde van kostenreductie van f 200
miljoen te behalen in 1990? Is daarmee in feite geen ongelijke behandeling
bewerkstelligd richting andere bedrijven waarvan wel geëist werd zich
aan de voorwaarden te houden? Welke factoren rechtvaardigden deze gang van
zaken? Had de werkgroep die ingesteld was in 1987 (pag. 27) niet mede als
taakopdracht er nauwlettend op toe te zien dat voldaan werd aan de gestelde
voorwaarden? Wanneer is deze werkgroep opgeheven?Wat is precies de kostenreductie van Fokker geweest tussen april
1989 en 1992? (pag. 32 en 33)blz. 33/40 Verdient de controle op naleving van voorwaarden voor
steun nadere aandacht?Naar aanleiding van welke gebeurtenissen ging de Regering zich realiseren
dat een van de oorspronkelijke voorwaarden die verbonden werd aan het verlenen
van ontwikkelingsfondsen nl. het zoeken van een samenwerkingspartner, cruciaal
zou zijn in het voortbestaan van Fokker? Welke aanleiding was er om deze voorwaarde
op een lager pitje te zetten? (pag. 23) Is overwogen om de beide voorwaarden,
die van samenwerking en die van de kostenreductie over een langere tijdstermijn
uit te strekken? Zijn beide voorwaarden in hun onderlinge samenhang steeds
in beschouwing genomen? Heeft de Minister van EZ het kabinet geïnformeerd
over het op een laag pitje zetten van de voorwaarde tot het zoeken van een
sterke samenwerkingspartner? Is de Tweede Kamer hierover geïnformeerd?
Waarom waren de oorspronkelijke redenen op grond waarvan in 1987 bij de steunoperatie
was gekozen voor de voorwaarde van het zoeken naar een samenwerkingspartner
minder «valide»? Waren er aanwijzingen dat Fokker zelfstandig
kon blijven voortbestaan? Was het zicht op kostenreductie in augustus 1988
zodanig positief dat het perspectief op zelfstandig voortbestaan voor realistisch
kon worden gehouden? Waarom was de Minister niet steeds eenduidig over wat
hij precies beoogde met zijn samenwerkingseis (pag. 23)? Heeft die onduidelijkheid
een rol om die voorwaarde niet steeds scherp te formuleren richting Fokker?
Wat was de aanleiding om omstreeks 1990 toch op zoek te gaan naar een partner?
(pag. 33)Vanaf wanneer is aan de eis van het zoeken naar een partner voor
Fokker weer een hogere prioriteit toegekend? (blz. 33)Waarom deelde de Minister van EZ op 29 oktober 1989 mee aan de NIB
dat samenwerking niet meer aan de orde hoefde te komen? Heeft de NIB hier
nog op gereageerd, formeel dan wel informeel? Had de Minister en/of de NIB
aanwijzingen dat de kostenreductie van nog maar slechts 30 miljoen zoals die
in april 1989 werd vastgesteld in versneld tempo zou worden doorgezet? M.a.w:
waarop baseerde de Minister zijn vertrouwen dat Fokker zelfstandig verder
kon gaan? (pag. 34)Kon in 1990 voorzien worden of de verbetering slechts tijdelijk was
op grond waarvan de Minister besloot in februari 1990 aan de NIB mee te delen
voorlopig de rapportages op te schorten? Welke informatie had de Minister
van de Raad van Commissarissen op dat moment over de kostenreductie? Wanneer
werd de Minister op de hoogte gesteld van de mening van de Raad
van Commissarissen dat zij een kostenreductie van f 50 miljoen voor praktisch
onmogelijk hielden zoals uiteindelijk in aug. 1990 bekend werd? Op welke manier
is vanaf dat moment omgegaan door de Minister met de voorwaarde zoals gesteld
in 1987 dat de kostenreductie f 200 miljoen had moeten bedragen? (pag.
34)Hoe zou de regering b.v. de aandacht van de Rekenkamer voor de factoren
kostenreductie en het zoeken van een samenwerkingspartner door Fokker willen
kwalificeren?Voorwaarden samenwerkingOp 18 november 1987 verstuurde de Minister van Economische Zaken de voorwaardenbrief –
inzake de financiële inspanning van de Staat – aan de Raad van
Bestuur van Fokker, waarin naast onder meer de eisen van kostenreductie en
toevoeging van een vierde lid aan de Raad van Bestuur de passage over de samenwerkingseis
was opgenomen. Deze passage verplichtte Fokker tot een maximale inspanning
om Fokker binnen afzienbare tijd – gedacht werd aan vóór
ultimo 1990 – in een groter geheel in te passen. Een en ander hield
tevens in dat Fokker in zoverre dit in redelijkheid, naar het oordeel van
de Minister van EZ, verwacht mocht worden, zou meewerken aan gehele of gedeeltelijke
vervreemding dan wel aan samenwerking of fusie met derden. Fokker heeft de
voorwaardenbrief binnen twee dagen getekend. De bewering van de Rekenkamer
dat Fokker niet op de hoogte was van de samenwerkingseis mist derhalve alle
grond. In dit verband kan nog verwezen worden naar de – openbare –
emissieprospectus van Fokker van mei 1988 waarin melding wordt gemaakt van
de samenwerkingseis.Wij kunnen de bewering van de Rekenkamer dat de grondslag voor samenwerking –
het aanboren van nieuwe ontwikkelingsfondsen – niet werd bereikt, evenmin
plaatsen. In de aangehaalde notulen komt dit geenszins op die wijze naar voren.In de periode 1988–1990 is over de samenwerkingsvoorwaarde veelvuldig
contact geweest tussen de minister van EZ en de Raad van Bestuur van Fokker
(Chronologisch: 1 februari 1988, 7 maart 1988, 25 april 1988, 21 juni 1988,
29 augustus 1988, 18 october 1988, 30 november 1988, 16 maart 1989, 18 october
1989 en 27 juli 1990). Voorts hield de minister van EZ in die tijd besprekingen
met de voorzitter van het NIVR over strategische mogelijkheden van samenwerking.
Dit onderwerp stond ook voortdurend op de agenda van de Raad van Commissarissen.
Van een verschil van mening tussen RvB en RvC (vraag 60) is geen sprake. In
de genoemde vergaderingen is intensief gediscussieerd over de strategische
samenwerking. Daarbij bleef in elke optie het aanboren van nieuwe (ontwikkelings)fondsen
een wezenlijk element.Naast de contacten op het hoogste niveau vond ook geregeld overleg plaats
op «werkniveau», zowel bij EZ als Financiën. Vanaf 1990 is
er bovendien een regulier overleg tussen Fokker en de ministeries van EZ en
Financiën. Zelden zal een bewindspersoon een intensiever contact met
een private onderneming hebben gehad dan juist in het geval van Fokker. Echter
ook voor de toetsing van de naleving van deze voorwaarden gold dat met het
veranderen van deze omstandigheden de condities een ander gewicht kregen.Uiteraard werkte Fokker al lang samen met partners, immers de Fokker 50
en 100 zijn internationale co-producties. Motoren komen van Pratt & Whitney
en Rolls Royce, vleugels van Shorts en rompen van Deutsche Airbus, naast tal
van andere (kleinere) buitenlandse toeleveranciers. EZ legde in 1987 Fokker
de voorwaarde tot (nog verdergaande) samenwerking op omdat de kosten van een
volledig nieuw toestel – dus niet een afgeleid toestel als de Fokker
70 dat nog wel nationaal te ontwikkelen was – een dusdanig groot financieringsbeslag
zou betekenen voor Fokker en de Nederlandse Staat/NIVR dat dit bedrag nooit
in alleen de Nederlandse context opgebracht kon worden. Omdat
er mondiaal slechts een beperkt aantal grotere vliegtuigbouwers opereren,
was het tot stand brengen van een strategische internationale samenwerking
bij voorbaat geen sinecure. Eerder door Fokker geïnitieerde samenwerkingsverbanden
(VFW, McDonnell-Douglas) waren mislukt. Hoewel van een door de overheid geformuleerd
keurslijf geen sprake kon zijn, was de beleidslijn van deze samenwerking toch
noodzakelijk omdat Fokker een kritische omvang had waarbij EZ zich afvroeg
of het bedrijf in de concurrentie met Airbus, MDD en Boeing op termijn zelfstandig
kon overleven. De tijd was voorbij dat Fokker in complete zelfstandigheid
aan een nieuwe generatie vliegtuigen zou kunnen werken.Primair was het de taak van Fokker zelf om de mogelijkheid voor samenwerking
te onderzoeken en in dat verband acties te ondernemen. Toen gaandeweg de jaren
1988, 1989 en 1990 Fokker het productieproces goed op orde kreeg en in die
tijd een aantal (grote) orders verwierf, was EZ niet op voorhand gekant tegen
de wens van Fokker om een partner te zoeken op basis van een sterke positie.
Tegen die achtergrond heeft het zoeken naar een strategische partner meer
tijd gevraagd ten opzichte van de tentatief nagestreefde datum van eind 1990;
uiteindelijk kwam het begin 1992 tot een voorstel van Fokker voor een concreet
samenwerkingsverband. Informatievoorziening parlementDe Rekenkamer stelt dat de Staten-Generaal niet op de hoogte werden gebracht –
voor zover valt na te gaan – van draagvlakverbreding door het laten
overnemen van Fokker (pagina 23 rapport) en citeert daarbij uit speaking notes
van de Minister van EZ ten behoeve van het Kameroverleg op 29 oktober 1987.
Deze constatering is strijdig met de passage waarin de Rekenkamer schrijft
dat in de in 1987 gesloten overeenkomst tussen de Staat en Fokker een belangrijke
voorwaarde was opgenomen over het zoeken van een samenwerkingspartner (pagina
33). Om dat te ondersteunen verwijst de Rekenkamer naar een citaat uit de
officiële Kamerstukken van dat jaar. Overigens blijkt uit de speaking
notes voor een vertrouwelijk overleg op 21 oktober 1987 dat de Minister van
EZ de Kamer over deze samenwerkingeis heeft ingelicht.In de brief van 26 oktober 1987 die vooraf ging aan het door de Rekenkamer
bedoelde overleg van 29 oktober 1987, schrijft de Minister van EZ ten overvloede
aan de Vaste Commissie voor EZ hierover: «De leiding van de onderneming
zet zich met kracht in om ter verbreding van het draagvlak verdergaande samenwerking
met derden te entameren.» KostenreductieOok de naleving van de voorwaarde van de kostenreductie is wel degelijk
actief gevolgd, maar ook deze voorwaarde kon niet zonder meer worden afgedwongen.
De snel groeiende orderstroom dwong Fokker om aan het op orde brengen van
de productie een hogere prioriteit toe te kennen. In de periode 1987–1991
was er sprake van een bijna verviervoudiging van de omzet (van 1 mld tot 3,8
mld). Bij een dergelijke dynamische bedrijfsontwikkeling is een exacte bepaling
van specifiek de effecten van kostenreductie op de ook door andere factoren
veranderende financiële positie uiterst moeilijk.De Rekenkamer schrijft dat «in april 1989 volgens de NIB door Fokker
een kostenreductie van f 30 miljoen werd gerealiseerd». Deze conclusie
is suggestief en ook in strijd met de wèrkelijke inhoud van de rapportage
van de NIB. Deze luidde namelijk als volgt: «In november 1987 is afgesproken/aangenomen,
dat een 10% kostenreductie in 1990 te bereiken zou zijn. (Uiteraard relatief,
dwz 10% onder de geprogrammeerde learningkostprijs). Het gaat om een kostenreductie
van f 200 mln (10% van de f 2 mrd omzet in 1988). Wij
hebben geen exacte informatie gekregen over de kostenreductietaakstelling.
Mondeling noemde Fokker de volgende verdeling:– Fokker-organisatie: f 62 mln kostenreductie– Partners: f 49 mln kostenreductie– Leveranciers: f 89 mln kostenreductieDe kostenreducties bij partners en leveranciers zijn exact vast te stellen,
namelijk contractueel. Men heeft op dit moment over driekwart van de 10% target
overeenstemming. Deze kostenreducties zullen in 1989 en 1990 worden geëffectueerd.
Over de laatste kwart zal in de loop van volgend jaar overeenstemming moeten
worden bereikt. De totale kostenreductie zal in 1991 gerealiseerd zijn. Voor
de kostenreductie bij Fokker zelf zijn enerzijds taakstellende budgetverlagingen
doorgevoerd en anderzijds een 20-tal verbeteringsprogramma's (...) De thans
binnen de Fokkerorganisatie behaalde kostenreductie van f 30 mln is relatief
eenvoudig geweest: gewoon budgetverlaging (...) Als zodanig moet een 10% kostenreductie
haalbaar worden geacht»Uit het bovenstaande blijkt dat ten tijde van de rapportering van april
1989 van de NIB al een kostenreductie van f 145 mln was bereikt. De Rekenkamer
trekt derhalve een onjuiste conclusie uit de NIB rapportage. De f 30
mln had slechts betrekking op de interne Fokker kostenreductie. Ook de Rekenkamerpassage
«of de kosten sinds 1989 met meer dan f 30 mln zijn teruggebracht –
en zelfs op dit niveau gehandhaafd werd – viel uit de dossiers niet
te achterhalen» is onjuist. Uit de dossiers blijkt dat de kostenreductie
toch op zijn minst van een andere orde van grootte is. 7.1.2 Adviesraad/uitbreiding RvB 103, 104, 107 en 109Wat zijn de redenen voor het niet functioneren van de adviesraad
voor de Raad van Commissarissen van Fokker? (blz. 33)Waarom werd de Raad van Bestuur van Fokker niet uitgebreid met een
vierde persoon? (blz. 34).Heeft de raad van bestuur van Fokker ooit een verklaring gegeven
voor het achterwege laten van een vierde commissaris? Heeft de minister ooit
om een dergelijke verklaring gevraagd?Waarom werd de Raad van Bestuur van Fokker niet uitgebreid met een
vierde persoon? (blz. 34)Hoe was precies de verhouding tussen de adviesraad, de Raad van Bestuur
van Fokker en de Raad van Commissarissen van Fokker? Was de NIB-rapportage
van l5 november l988 geen aanleiding voor de Minister van EZ om bij Fokker
sterk aan te dringen op snelle uitbreiding van de Raad van Bestuur met een
vierde persoon, juist ook gelet op mening van de NIB dat de externe omstandigheden
gunstig waren voor het zoeken van een sterke partner voor Fokker? Wat was
de rol van de adviesraad hierin? (pag. 34)Een van de voorwaarden die in november 1987 aan Fokker waren opgelegd
betrof de instelling van een Adviesraad. Deze Adviesraad had tot taak de Raad
van Bestuur bij te staan in het op orde brengen van de samenstelling van de
RvB nadat in korte tijd twee bestuursleden (heren Van den Heuvel en Krook)
waren opgestapt. Dit betekende dat de heer Swarttouw het enig overgebleven
lid van de RvB was. Aanvulling van de RvB was derhalve dringend gewenst. In
de voorwaarden werd dan ook opgenomen dat aanvulling van de Raad van Bestuur
noodzakelijk was.De Adviesraad had beschikking over dezelfde gegevens als de RvB en de
RvC. Ook kon de Adviesraad rechtstreeks in contact treden met de leden van
de RvB en de RvC. Tevens had de Adviesraad onder meer toegang
tot de vergaderingen van de RvB en de RvC met de mogelijkheid om door haar
gewenste vergaderpunten op de agenda te plaatsen.Het genoemde aantal van 4 bestuursleden was met name ingegeven (en is
ook in de voorwaardenbrief neergelegd) voor de vervulling van 3 noodzakelijke
functies op het niveau van de Raad van Bestuur. Het ging daarbij om de technische
en financiële functie alsmede het aantrekken van een lid met all-round-managementervaring,
die te zijnertijd de zittende voorzitter van de RvB kon opvolgen. Vanzelfsprekend
bleef de mogelijkheid open om op een andere wijze de noodzakelijke functies
te vervullen. Met de benoeming van de heren Nederkoorn en Van Duinen per 1
januari 1988 kon aan de gestelde voorwaarde ten dele tegemoet worden gekomen.
In augustus 1988 bleek dat de heer Swarttouw om gezondheidsredenen zijn functie
tijdelijk en korte tijd later definitief moest neerleggen. Uiteindelijk nam
de heer Kuilman officieel per 1 september 1989 het voorzitterschap van de
RvB op zich en trad terug als voorzitter van de RvC. Als gevolg van deze wijzigingen
zijn de werkzaamheden van de Adviesraad niet verder voortgezet.Overigens moet worden geconstateerd dat een «orgaan» als een
adviesraad niet past binnen de vennootschaprechtelijke structuur. De normale
vennootschapsrechtelijke verhoudingen laten daarvoor geen ruimte, waardoor
een ietwat gedwongen constructie ontstond.Met betrekking tot de NIB-raportage van 15 november 1988 geeft de Rekenkamer
onvolledig de samenhang weer tussen de uitbreiding van de Raad van Bestuur
en de samenwerkingsgedachte. De NIB kwam in haar advies tot de conclusie dat
het management van Fokker zich diende te concentreren op de urgente zaken
zoals productieproblematiek, financiering en verkoopinspanningen. Om de samenwerkingsgesprekken
te kunnen beginen zou een inventarisering van de samenwerkingsmogelijkheden
moeten worden uitgevoerd. De NIB dacht daarbij gezien de zware belasting van
het management aan een externe organisatie. 7.1.3 Cluster rondom Fokker 39, 41, 42, 46 en 58Welke rol hebben de uitkomsten gespeeld van het onderzoek dat in
1990 gedaan is naar de positie van de Nederlandse toeleverende industrie,
uitgevoerd in opdracht van het ministerie door een extern bureau, waarin bekend
werd dat de secundaire (toeleverende) vliegtuigindustrie relatief klein was
en zich deels internationaal kon oriënteren? (pag. 19)Kan de minister zich verenigen met het standpunt van de Algemene
Rekenkamer dat de nationale betekenis van Fokker betrekkelijk is? Hoe beoordeelt
de regering de constatering van de Algemeen Rekenkamer dat het cluster rond
Fokker niet in beeld was gebracht? (blz. 19)Wat is de visie van de Regering t.a.v. de constatering van de Rekenkamer
dat het cluster rond Fokker wel verondersteld werd maar niet in kaart gebracht
was? (pag. 19)De AR constateert dat het cluster rond Fokker inmiddels in kaart
is gebracht in het TNO-rapport «De betekenis van Fokker voor Nederland»
uit september 1995. Doet de samenvatting die in het AR rapport van de uitkomsten
wordt gegeven recht aan de uitkomsten van dit onderzoek? Vergelijk de samenvatting
die het Parool d.d. 21 sept 1995 publiceerde: «De luchtvaartindustrie
in Nederland, die ruim honderd grote en kleine bedrijven en instellingen omvat,
biedt werk aan tenminste 63 000 mensen. De totale omzet bedraagt ongeveer
negentien miljard gulden, bijna 3,5% van het nationale inkomen. Die bedrijven
zijn nauw met elkaar en met onderzoeks- en onderwijsinstellingen verbonden.
Dat is tegelijkertijd de kracht en de zwakte ervan. Valt een van de grote
spelers, zoals Fokker, weg dan wordt op termijn de hoogwaardigheid van het
hele cluster bedreigd, omdat dan de kruisbestuiving wegvalt.» (blz.
20). Kan de minister een verklaring geven voor het feit dat de Rekenkamer
het Fokker-alliance plan niet ten departemente heeft aangetroffen, terwijl
het ministerie er volgens de brief van 30 oktober 1996 wel over beschikte?
Heeft de Rekenkamer het plan bij EZ opgevraagd? (pag. 23)Allereerst verwijzen wij naar de algemene paragraaf over clusters (3.1).
Ook voor Fokker geldt dat – in tegenstelling tot wat de Rekenkamer stelt
of suggereert – EZ wel degelijk ruime kennis voor handen had over het
bedrijf en zijn omgeving.In het in 1990 uitgevoerde onderzoek stond de vraag centraal welke positie
de Nederlandse toeleverende industrie innam in de bredere context van de aan
de vliegtuigbouw toeleverende industrie. De mate van afhankelijkheid van Fokker
en de consequenties van het eventueel wegvallen van Fokker waren niet het
onderwerp van onderzoek. Het rapport vormde een van de bouwstenen voor het
inzicht in de sector vliegtuigbouw. De uitkomsten gaven aan dat het directe
belang van Fokker voor de Nederlandse toeleverende industrie beperkt was.Het TNO-rapport «De betekenis van Fokker voor Nederland» uit
september 1995 bevat veel meer dan alleen de samenvatting die de Rekenkamer
heeft opgenomen in haar rapport. Gezien de datum van het rapport nemen wij
aan dat het niet in de bedoeling van de Rekenkamer heeft gelegen om dit TNO-rapport
verder te bespreken. Des te meer verbaast het dat de Rekenkamer meent dat
het indirecte belang van Fokker voor Nederland vooral door de Staat bekostigde
kennisinstituten betreft. Hiermee miskent de Rekenkamer het belang van deze
instituten voor een kennisintensieve economie.Tot slot merken wij op dat de Rekenkamer wel degelijk het rapport Fokker
Alliance in haar bezit heeft. Het rapport is opgenomen in een dossier dat
in zijn geheel aan de Rekenkamer ter beschikking is gesteld voor haar onderzoek. 7.1.4 Werkgelegenheid 48, 50, 51 en 53Wat waren destijds de meest concrete schattingen m.b.t. het verlies
aan arbeidsplaatsen incl. die van toeleverende bedrijven in Nederland? Wat
zou het verlies zijn bij instituten als NLR en het NIVR? Hoeveel arbeidsplaatsen
zijn er inmiddels verloren gegaan na het faillissement van Fokker d.d. 15
maart 1996? Wat is de invloed geweest m.b.t. de noodzaak tot het behoud van
ingenieursopleidingen? (pag. 21 en 22)Kan de regering duidelijk maken hoe de werkgelegenheid expliciet
een doelstelling geweest is bij de steunverlening aan Fokker in 1987 en 1992?
(blz. 21)De AR concludeert dat behoud van werkgelegenheid noch in 1987, noch
in 1992 een expliciete doelstelling is geweest bij de steunverlening aan Fokker:
«Bij deze operaties ging het vooral om het behoud van de technologische
kennis». Is de regering niet met o.m. de OESO van mening dat hoogwaardige
technologische kennis dé voornaamste bron van economische groei en
dus van werkgelegenheid zal zijn in de komende jaren. Met andere woorden:
de werkgelegenheidsdoelstelling is daar dan toch reeds in verdisconteerd?
Bovendien het ministerie van EZ voorspelde toch dat zonder Fokker duizenden
arbeidsplaatsen zouden komen te vervallen (blz. 21 onderaan).Waarom zijn de kosten die gemoeid zijn geweest met de steunoperaties
van Fokker nimmer afgezet tegen het aantal direct en indirect te behouden
arbeidsplaatsen? Acht de regering dergelijke berekeningen bij eventuele toekomstige
steunoperaties ook overbodig? Wat zijn de argumenten? (pag. 22) Evenals in voorgaande paragraaf verwijzen wij in eerste instantie naar
de algemene paragraaf over dit onderwerp (3.2).Uit de beschrijving van de achtergronden van de diverse Fokker-operaties
blijkt dat het werkgelegenheidsaspect – evenals bij de andere onderzochte
bedrijven – steeds een afgeleide rol heeft gespeeld. De aanleiding voor
de steunverlening in 1987 was een dreigend faillissement – met de kapitaalsvernietiging
vandien – op een moment dat de baten van de grote inspanningen van de
afgelopen periode binnen bereik lagen. De strekking van de operatie was het
herstel van het rendement en de verzekering van het continuïteitsperspectief.
Dit blijkt ook uit de aan deze operatie verbonden voorwaarde van een forse
reductie van de interne kosten. Bij de operatie van 1992/1993 stond de inbedding
van Fokker bij een industrieel en financieel draagkrachtige partner voorop.
Het aantal bij deze operatie betrokken arbeidsplaatsen was natuurlijk bekend. 7.1.5 Rendementsherstel 55, 75 en 76Waaruit blijkt dat Dasa zonder vermogensverstrekking de overeenkomst
zou afwijzen? Was rendementsherstel onderdeel van de bedoelingen van Dasa?
Was rendementsherstel onderdeel van het plan Fokker-alliance 1994? Waar blijkt
dat uit? (pag. 23)Was rendementsherstel een van de doelstellingen in de eindfase van
de onderhandelingen met DASA? Zo nee, waarom niet? Zo ja, kan dit aangegeven
worden?Was indirect rendementsherstel een van de doelstellingen in eindfase
van de onderhandelingen met DASA?Dat Fokker een vermogensversterking nodig had in 1993, was al eerder duidelijk.
Al voordat DASA op het toneel verscheen, lag er een plan tot vermogensversterking
klaar. Fokker wilde een emissie plaatsen. De belangstelling van DASA maakte
deze vermogensversterking niet ongedaan, maar zij werd in een geheel andere
«setting» uiteindelijk gerealiseerd. De opmerking van de Rekenkamer
gaat er aan voorbij dat DASA Fokker zou willen verwerven als rendabele vennootschap.
Het is ondenkbaar dat een commerciële marktpartij een structureel verliesgevende
onderneming zou willen exploiteren. In de brief van de Minister van Economische
Zaken van 12 februari 1993 aan de Tweede Kamer zijn de beweegredenen uiteengezet
om tot een overeenkomst met DASA te komen.Fokker Alliance (1994) omvatte een groot aantal maatregelen op diverse
terreinen en vroeg om inspanningen van Fokker zelf alsmede van de bij de onderneming
betrokken partijen. Uit de prognoses bleek dat al deze maatregelen er toe
moesten leiden dat de onderneming weer rendabel zou kunnen functioneren. 7.1.6 Overige vragen Fokker 62 en 64Wat heeft de inventarisatie m.b.t. de activiteiten van andere overheden
op het gebied van ondersteuning van vliegtuigbouw opgeleverd? Hoe is de situatie
op dit moment, m.n. in andere Europese lid-staten? (pag. 24)De AR stelt «dat het ministerie zich voor het eerst in 1991
met het oog op samenwerkingsmogelijkheden voor Fokker nader op de hoogte stelde
van de activiteiten van andere overheden op het gebied van ondersteuning van
vliegtuigbouw.» Gaarne reactie regering. (blz. 24).Activiteiten van andere overheden op het gebied van de ondersteuning van
vliegtuigbouw vinden in het algemeen niet volledig in het openbaar plaats.
De daaromtrent bekende openbare gegevens bevatten lacunes. Een
betrouwbaar inzicht in deze steunactiviteiten wordt voorts bemoeilijkt doordat
deze steun betrekking kan hebben op de ontwikkeling van nieuwe vliegtuigen,
met de produktie van vliegtuigen gemoeide investeringen alsmede de afzet.
Daarnaast bestaat in enkele landen – waaronder Frankrijk en de VS –
een nauwe verwevenheid tussen de defensie-sector en de civiele sector.Overigens is de op pagina 24 van het Rekenkamerrapport geponeerde stelling
dat het ministerie zich voor het eerst in 1991 met het oog op samenwerkingsmogelijkheden
voor Fokker nader op de hoogte stelde van de activiteiten van andere overheden
op het gebied van ondersteuning van vliegtuigbouw niet correct (Zie hiervoor
paragraaf 7.1.1). 108, 112 en 113Wie was er niet tevreden over de rapportages van de NIB over Fokker.
Was de kamer van die ontevredenheid op de hoogte? Kan de twijfel over de kwaliteit
van de NIB-rapportages toegelicht worden? (blz. 34)Bij FZI bestond geen algehele tevredenheid over de rapportages van
de NIB; werd dat standpunt breder gedeeld? Is daarover met de NIB gesproken
en wat was de reactie van de NIB? Werden er «verbeteringsafspraken»
gemaakt? Waren er van te voren eisen gesteld aan de rapportages die de NIB
zou maken? Waarom deed de NIB niet zelf onderzoek; is daarover overleg geweest
met de NIB vanuit het ministerie van EZ? Had de NIB zelfstandig onvoorwaardelijke
toegang tot de boeken van Fokker? Kan een toelichting worden gegeven op de
zinsnede «...dat daardoor aan momentum verloren was gegaan»? Op
welke «momentum» wordt gedoeld? Heeft de adviesraad van de Raad
van Commissarissen van Fokker hierin nog een rol van betekenis gespeeld?Kan worden toegelicht waarom verondersteld werd dat toezeggingen
aan de Tweede Kamer werden nagekomen als er binnen EZ de nodige kritiek was
op de NIB-rapportages? (pag. 34).De rapportages van de NIB berustten niet op eigen onderzoek van de NIB,
maar op een samenvatting van door Fokker zelf bijeengebrachte gegevens. De
kritische kanttekeningen van de interne EZ-werkgroep richtten zich op het
tijdsverlies dat met de produktie gemoeid was. Bij het verschijnen van de
NIB-rapportages bleek steeds al weer nieuw materiaal beschikbaar te zijn.
Fokker moest namelijk aan een aantal op zichzelf staande rapportages naar
EZ voldoen. Deze wat kritische kanttekening nam echter niet weg dat deze NIB-rapportages
een welkome aanvulling waren op de programmatische rapportages van het NIVR.
Daarom is de NIB-rapportage gehandhaafd. 131Wat kan de reden geweest zijn dat de bijeenkomst op het ministerie
van EZ met de banken in het geval van DAF wel slaagde, in tegenstelling tot
de bijeenkomst in maart van dit jaar waar de redding van Fokker onderwerp
van gesprek was? (blz. 38).Deze vraag refereert aan de actuele Fokker-zaak die niet voorwerp is van
het Rekenkamer-onderzoek. In een evaluatie van de actuele Fokker-zaak kan
deze vraag aan de orde worden gesteld. 165, 166 en 171Wat zouden de financiële gevolgen van een eventueel faillissement
van Fokker voor de Staat geweest zijn op het moment van het vertrouwelijk
overleg dat de Minister van EZ op 21 oktober l987 voerde met de vaste commissie
voor Economische Zaken?Hoe valt het verschil van 1 miljard te verklaren tussen het bedrag
dat de NIB noemde en het bedrag genoemd door ambtelijk EZ? Op pag. 34 wordt
gesteld dat de rapportages van de NIB berustten op een samenvatting van door Fokker zelf aangebrachte gegevens; bestaat de indruk dat die
situatie mede als verklaring moet worden gegeven voor het hoge bedrag dat
de NIB noemde? Welk bedrag is aan de Kamercommissie EZ op 21 oktober meegedeeld?
(pag. 42)Hoe verklaart de regering het verschil in financiële gevolgen
voor de Staat van een faillissement van Fokker? (blz. 42)De Rekenkamer stelt dat in de voor de Minister gemaakte speaking notes
stond beschreven dat een faillissement van Fokker volgens de NIB grote financiële
gevolgen zou hebben, waarbij een bedrag van f 1,5 miljard werd genoemd.
Uit het onderzoek bleek dat de financiële gevolgen door ambtelijk EZ
op f 0,5 miljard werden geschat.Deze opmerkingen van de Rekenkamer over de financiële gevolgen van
een faillissement van Fokker in 1987 zijn onjuist. Uit de documenten waarnaar
de Rekenkamer verwijst blijkt dat de NIB via de volgende rekensom aan het
bedrag van f 1,5 miljard is gekomen:– NIVR ontwikkelingsleningen f 0,4 miljard– Staatsgegarandeerde leningen f 0,5 miljard– NCM-dekking f 0,3 miljard– vooruitbetaling van afnemers f 0,3 miljardtotaal f 1,5 miljardDe in de ambtelijke stukken genoemde – en de door de Rekenkamer
geciteerde – f 0,5 miljard had betrekking op de directe budgettaire
gevolgen voor EZ. Dit bedrag correspondeert met de in het overzicht van de
NIB opgenomen positie van de Staatsgegarandeerde leningen. 210Wat moet worden verstaan onder «due diligence-onderzoek»?
(pag. 49)In algemene zin moet onder een «due diligence-onderzoek» verstaan
worden een grondig incidenteel onderzoek naar alle relevante aspecten van
een onderneming. Hierbij kan een onderneming worden doorgelicht door een team
van terzake kundige personen met betrekking tot financiële, commerciële,
fiscale en juridische aspecten, alsmede de administratieve en interne organisatie.
Een due-diligence onderzoek vindt veelal plaats als een onderneming kenbaar
heeft gemaakt een ander bedrijf te willen overnemen en onderhandelingen zich
in een finaal stadium bevinden. De overnemende partij zal dan willen controleren
of in de voorafgaande periode de over te nemen onderneming juiste gegevens
heeft verstrekt. 249Geeft dit rapport aanleiding tot herziening van de eventuele steun
aan Samsung/Fokker ?Deze vraag is thans niet aan de orde. Bij de beantwoording van andere
vragen is in tal van aspecten ingegaan op de wijze waarop de Regering in bedoelde
operaties zijn beoordeling voorbereidt. 7.2 NedCar 7.2.1 Samenwerking 17 en 63Kan aangegeven worden waarom de voorwaarden van samenwerking niet
duidelijk waren bij Fokker, terwijl deze wel duidelijk waren bij NedCar? Wat
waren de voorwaarden bij NedCar?Waarom waren de deelnemers van het Ministerie van Financiën
aan de werkgroep niet de op de hoogte van het binnenhalen van een grote Japanse onderneming terwille van een efficiënte productie van
Nedcar? Heeft dat invloed gehad op de besluitvorming? Zo ja, welke? (pag.
24)In paragraaf 7.1.1 zijn wij ingegaan op de voorwaarden van samenwerking
bij Fokker.In tegenstelling tot Fokker is bij NedCar geen sprake geweest van een
samenwerkingseis vooraf. De voorganger van NedCar – Volvo Car BV –
(VCBV) werkte reeds intensief samen met het Zweedse Volvo Car Corporation
(VCC). VCC vroeg in 1990 de Staat of zij bereid was haar aandelenpakket in
VCBV te verkopen aangezien VCC aan een internationale expansie werkte. VCC
overlegde daarbij met Mitsubishi Motors Corporation (MMC). Een en ander werd
aan de Staat – dat wil zeggen inclusief medewerkers van het ministerie
van Financiën – duidelijk in de tweede helft van 1990. Dat was
ruim voordat EZ zich over die optie nader ging oriënteren. Toen de onderhandelingen
tussen VCC en MMC uiteindelijk mislukten heeft de Staat – gezien het
belang van een relatie tussen VCBV, VCC en MMC – een bemiddelende rol
gespeeld. Het is derhalve niet zo dat er een expliciete samenwerkingseis voorlag.
Het belang van deze samenwerking werd echter wel duidelijk gevoeld.De concrete voorwaarden van samenwerking bij NedCar werden vervolgens
in verschillende overeenkomsten vastgelegd, waarvan de Shareholders Agreement
van 31 augustus 1991 de belangrijkste was (deze is bij vertrouwelijke brief
aan de Tweede Kamer toegezonden). Hoofddoelstelling in het geval van NedCar
was rendementsherstel en continuïteit op langere termijn zonder fresh money in de onderneming te steken. Dit bood tevens perspectief
voor de Staat om een reeds langer bestaande wens te realiseren, namelijk het
zich gefaseerd uit het bedrijf terugtrekken. Noodzakelijke voorwaarde –
en daarmee nevendoelstelling – was technologische en financiële
deelname van een sterke partner teneinde de noodzakelijke schaalgrootte voor
een levensvatbare fabriek te kunnen realiseren. Japanse automotive-fabrikanten
staan bekend om hun produktie-efficiency die het bij uitstek mogelijk maakt
om ook concurrerend te produceren in een economie met relatief hoge arbeidskosten.
Daarom was er een bewuste voorkeur voor een Japanse partner.Financiën is vanaf de oprichting van de werkgroep NedCar actief betrokken
geweest bij de ontwikkelingen in het dossier. De besluitvorming vond plaats
in nauw overleg tussen EZ en Financiën zodat beide departementen over
het algemeen goed van elkaars activiteiten op de hoogte zijn geweest. 7.2.2 Cluster 52Waarom ontbreekt tot en met heden een clusterbeschrijving van het
zg. automotive cluster? (pag. 22)Voorzover er al sprake is van een Nederlands automotive-cluster, valt
dit cluster slechts ten dele samen met NedCar. Het gaat om een veelheid van
bedrijven van kleine toeleveranciers tot ondernemingen als Hoogovens en Philips
die zich grotendeels richten op exportmarkten. Omgekeerd maakt NedCar voor
een niet onaanzienlijk deel gebruik van buitenlandse toeleveranciers. Andere
segmenten binnen de automotive-industrie zoals de bus- en vrachtwagenindustrie
en carrosseriebouw kennen weer hun eigen specifieke omgevingsstructuren. Het
automotive-cluster is kortom geen eenduidig af te bakenen groep van activiteiten
binnen Nederland. In 1987 is er overigens wel – in het kader van de
regeling Toeleveren en Uitbesteden – een onderzoek uitgevoerd naar de
positie en kansen van de Nederlandse automotive-toeleveringsindustrie. Dat
leverde mede een bijdrage aan het totale beeld van die sector in Nederland.
EZ zal informatie over de relevante deelgebieden blijven actualiseren. 7.2.3 Evaluatie 86Hebben bij de evaluatie in 1993 rond de steunverleningsoperatie van
Nedcar in 1991 de afspraken n.a.v. de Enquêtecommissie RSV een rol gespeeld?
Kan het antwoord toegelicht worden? (pag. 28)De 1991-operatie betreft geen steun-operatie maar een gefaseerd afstoten
van een staatsdeelneming. Bij de evaluatie stond centraal de vraag of de uitvoering
van de overeenkomsten die het resultaat waren van de operatie beheerst was
verlopen. 7.2.4 Kostenallocatie 116, 117, 118, 119, 120, 121, 123 en 164Is bij de risicoverdeling 30/70 (Volvo/Staat) vooraf een externe
accountant geraadpleegd? Waren de nadelen van deze verdeling niet te voorzien
geweest? Waarom is de genoemde Cost Allocation Committee organisatorisch niet
buiten NedCar geplaatst?Kunnen de problemen van de kostenallocatie bij Nedcar op een andere
manier opgelost worden?Op welke wijze kunnen onduidelijkheden en onenigheden m.b.t. het
kostenallocatiesysteem worden voorkomen? (pag. 35 en 36)Is bij de afspraken van het GPRL-systeem vooraf een externe accountant
geraadpleegd? Was ook dit probleem niet te voorzien geweest?Beschouwt de regering het als een normale situatie dat aandeelhouders
meebeslissen over concrete commerciële activiteiten zoals genoemd op
pag. 37?Deelt de regering de visie dat een vermenging van publieke en commerciële
belangen, zoals bij NedCar, ongewenst is? Welke andere voorbeelden zijn er
op het terrein van het Ministerie van EZ waarin de overheid aandeelhouder
is bij een commerciële organisatie? (pag. 37 en 41)Heeft EZ inderdaad geweigerd met NedCar te komen tot een eenvoudiger
kostenallocatie? Zo ja, waarom? Hoe beoordeelt de regering de inmenging van
de overheid in de interne bedrijfseconomische aangelegenheden? Hoe is het
gebrek aan deskundigheid bij EZ op dit gebied (blz. 41) weggenomen?Door wie werden «ten departemente» vraagtekens gezet
of er op het ministerie van EZ wel de benodigde deskundigheid voorhanden was
om zich met verschillende commerciële activiteiten van NedCar bezig te
houden? (blz. 41).Voor een goed begrip wordt opgemerkt dat de aandelenverhouding in en dus
de verantwoordelijkheid voor Volvo Car BV al dateert van 1981. Dat was een
gegeven dat gedurende de daaropvolgende tien jaar voortdurend een rol speelde.
Er was geen grond om – voor wat betreft de oude VCBV-activiteiten (in
casu de V400-serie) – daarvan af te wijken.Mitsubishi (MMC) wilde uitsluitend deelnemen in NedCar onder de voorwaarde
dat de bestaande productie voor rekening van de bestaande aandeelhouders bleef.
Daarom is er vooraf geen externe accountant geraadpleegd bij de beslissing
over het handhaven van de 70/30 risicoverdeling Staat/Volvo voor de toen in
productie zijnde auto's. NedCar heeft een aantal keren gewezen op de werklast
die deze kostenallocatie met zich mee zou brengen en alom werd beseft dat
het een belangrijk en arbeidsintensief proces zou worden. Maar dit was onvermijdbaar
bij het veiligstellen van de MMC-deelname en geen der aandeelhouders zag op
dat moment een werkbaar alternatief. Zou een eenvoudigere – en zakelijk
verantwoorde – allocatie mogelijk zijn geweest, dan had EZ dat vanzelfsprekend
toegejuicht. De Rekenkamer formuleert de passage inzake het door de aandeelhouders
meebeslissen over commerciële activiteiten onnauwkeurig. Anders dan wordt
gesuggereerd besliste de Staat niet mee over het al dan niet toepassen van
bepaalde marketing instrumenten (zoals reclamecampagnes). Na overleg met NedCar
werd al dan niet ingestemd met het ten laste van NedCar brengen van de kosten
van bepaalde marketingacties. Daarbij werd op basis van een uitleg van de
overeenkomsten beargumenteerd of het in rekening brengen van bepaalde kosten
aan NedCar als een faire uitvoering van die overeenkomsten kon worden beschouwd.
Er is derhalve geen sprake van vermenging van commerciële en publieke
belangen. De Staat poogt slechts zijn financiële belangen veilig te stellen
via zijn betrokkenheid bij de kostenallocatie zoals neergelegd in overeenkomsten
met de andere aandeelhouders. Het niet uitvoeren van deze taak zou als een
verwaarlozing van de belangen van de Staat moeten worden gezien.Dat er ten departemente vraagtekens werden gezet of de benodigde deskundigheid
voorhanden was, is niet meer dan logisch. Het was voor alle betrokkenen binnen
EZ duidelijk dat EZ naar zijn aard niet over alle deskundigheid beschikte
om de uitvoering van de overeenkomsten geheel zelf te kunnen volgen. EZ heeft
zijn deskundigheid op dit gebied vergroot door een aanzienlijke inzet van
externe adviseurs en door frequent overleg met NedCar-deskundigen.Het cost allocation committee is niet buiten NedCar geplaatst omdat allocatiekwesties
alleen zijn op te lossen met de inzet van de binnen NedCar beschikbare deskundigheid.
Het buiten NedCar zetten zou tot een aanzienlijke dubbeling met de NedCar
organisatie hebben geleid, met alle kosten van dien. Aangezien de V400 inmiddels
uit productie is, is de kostenallocatie inmiddels vrijwel afgerond. Het zoeken
naar alternatieven is dus weinig zinvol. In zijn algemeenheid kan gesteld
worden dat bij de kostenverdeling over meerder automodellen zoveel variabelen
een rol spelen dat vooraf geen absolute duidelijkheid te scheppen is. Verschillen
van inzicht zijn daarvan een logisch uitvloeisel, mede gezien de grote bedragen
ter zake. Dat zich geschillen voordeden kan als een indicatie gezien worden
dat de Staat opkwam voor zijn belangen.Evenmin als bij de risicoverdeling Staat/Volvo, is bij het het overeenkomen
van het GPRL systeem vooraf een externe accountant geraadpleegd. Op basis
van de ervaringen tot dan toe van VCBC met het gebruik van het commerciële
systeem van VCC, werd het GPRL juist als een vereenvoudiging gezien. Dat zou
het ook inderdaad geweest zijn indien de productie van V400 auto's zich in
de in 1991 verwachte range van 95 000 tot 125 000 zou hebben bevonden.
Het is overigens sterk de vraag of een alternatief – bestaande uit onderhandelingen
met 10 individuele importeurs – tot minder problemen zou hebben geleid.
In het verleden voerde ook VCBV immers jaarlijks een accountantscontrole bij
het commerciële systeem van VCC uit, met als resultaat een lijst met
geschilpunten.Tot slot (vraag 121) merken wij op dat alle deelnemingen van de overheid
in ondernemingen per definitie gezien kunnen worden als deelname in commerciële
organisaties. Een deelname in een commerciële onderneming betekent dat
men vaak op enigerlei wijze met commerciële aspecten wordt geconfronteerd.
Vanzelfsprekend wordt die betrokkenheid zo minimaal mogelijk gehouden, hetgeen
in het geval van NedCar betekende dat de Staat zich beperkt tot het toetsen
of bepaalde commerciële besluiten van de onderneming – tezamen
met VCC – voor wat betreft hun financiële consequenties pasten
binnen de gemaakte contractuele afspraken. Een inhoudelijke betrokkenheid
bij commerciële beslissingen vindt daarbij niet plaats. Het algemene
beleid is er overigens op gericht dat de Staat zich zoveel mogelijk terugtrekt
uit commerciële ondernemingen waardoor ook deze zijdelingse betrokkenheid
verdwijnt. 7.2.5 Dictaat banken 124 en 125Hoe kan volgens de regering het door de AR geschetste dilemma worden
vermeden dat zowel de overheid als de marktpartijen elkaars deelname als voorwaarde
verbinden aan eigen deelname, met als eindresultaat dat de banken in een dergelijke
situatie hun dictaat kunnen opleggen? (blz. 37).Deelt de Regering de visie van de Algemene Rekenkamer dat de banken
de Regering een dictaat kunnen opleggen vanwege de voorwaarde dat de marktpartijen
deelnemen aan steunoperaties? Hoe zou een «wurggreep» zoals dat
bij Nedcar heeft plaatsgevonden kunnen worden voorkomen? (pag. 38)Uit de gestelde eis dat financiële partijen mede risico dragen bij
financiële operaties zoals de onderhavige, vloeit voort dat deze een
zelfstandige onderhandelingspositie hebben. Voorzover de banken als financier
een rol spelen, kunnen zij in die onderhandelingen gebruik maken van hun eerdere
betrokkenheid bij de ondernemingsfinanciering. Dit geeft ze een relatief sterke
positie die moeilijk te ontgaan is. Immers dan zou de Staat de totale financiering
voor zijn rekening moeten nemen. 7.3 DAF 54Wat was de reden dat er geen volledige informatie was over de effecten
van de reddingsoperatie van Daf op de werkgelegenheid? Op grond waarvan werden
de besluiten genomen? (pag. 22)Zoals in alle onderzochte operaties stond ook bij DAF rendementsherstel
voorop. Doorslaggevend voor een eventuele staatsdeelname in het nieuwe DAF
Trucks was dat ook partikuliere partijen vertrouwen zouden hebben in de nieuwe
opzet door een substantieel financieel belang te nemen. Het businessplan voor
DAF Trucks voorzag vanaf de start winstgevende resultaten.Zo ook geldt voor DAF dat behoud van hoogwaardige werkgelegenheid belangrijk
was, maar niet een doelstelling als zodanig. Evenals bij de andere twee bedrijven
waren uiteraard exact cijfers bekend over de directe (te behouden) arbeidsplaatsen.
De werkgelegenheid op langere termijn en de indirecte werkgelegenheid was –
evenals bij Fokker en NedCar – lastiger te schatten. Op korte termijn
bestond op basis van een aantal business- en herstructuringsplannen overigens
wel degelijk enig inzicht in de indirecte werkgelegenheid. 8 Technolease 8.1 Fiscale deel 23, 44, 122, 126, 127, 128, 129, 130, 133, 134, 135, 136,
137, 138, 140, 141, 142, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 158, 159,
161, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 184, 185, 186, 187,
189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 200, 203, 216, 226, 227,
245, 246, 247 en 248Gaarne uitleg over de constatering van de ARK dat de derving van
door de Rabobank te betalen vennootschapsbelasting, de vermogensversterking
aan Fokker in zeer ruime mate overschrijdt. Vragenstellers berekenen in hun
onschuld slechts 35% van 412 miljoen gulden.Hoe is de marktwaarde berekend van de know-how van Fokker, o.a. neergelegd
in octrooien, ten behoeve van het bepalen van de verkoop- en leaseprijs? Waren het de huisbankiers van Fokker die bij een Ministerie verzochten
om de constructie van technolease? Was de Rabobank de huisbankier van Philips,
Daf en Fokker? Bij welk departement werd m.b.t. Fokker het eerst aangeklopt:
bij het Ministerie van Financiën of bij het Ministerie van EZ? (pag.
37)Zijn er naast de Rabobank ook andere banken benaderd om te participeren
in technolease-constructies met Fokker, DAF en Philips? (pag. 38)Was de sale en lease back regeling daterend van 1993 voor immateriële
activa multi-interpretabel? Hoe zwaar heeft het negatieve advies van de Landsadvocaat
gewogen inzake de besluitvorming rondom technolease Philips? Wat waren de
doorslaggevende factoren bij de Staatssecretaris om de constructie wel toe
te staan? Was de constructie Philips/Rabo niet in strijd met wet en jurisprudentie
volgens de Staatssecretaris zoals dat wel het geval was volgens hem met de
constructie Fokker/Rabobank? Moet uit de mening van de Staatssecretaris van
Financiën dat de constructie Fokker/Rabo strijdig zou zijn met de wet
en de jurisprudentie niet worden afgeleid dat «min of meer» in
feite overgegaan is tot het onrechtmatig toestaan van belastingaftrek? Is
het element van eventuele strijdigheid met de wet en jurisprudentie aan de
Kamer meegedeeld? (pag. 38)Kan uitgelegd worden waarom er naar de mening van sommige deskundigen
en de Staatssecretaris sprake was van strijdigheid met de wet en jurisprudentie?Hoe valt de tegenstrijdigheid in de beide laatste alinea's op pag.
38 te verklaren m.b.t. standpunten van de inspecteur Grote Ondernemingen Amsterdam
inzake de technolease-constructie tussen Rabobank en Philips? Is deze tegenstrijdigheid
onderwerp van gesprek geweest tussen de Inspecteur en het Ministerie van Financiën?
Was de Rabobank door de Inspecteur afzonderlijk op de hoogte gesteld van zijn
afwijzend standpunt? Zijn er daarna contacten geweest met de Staatssecretaris
van Financiën voordat de brief d.d. 14 juli 1993 aan Philips werd geschreven?Welk bedrag heeft de Staat door de technolease-constructie met Philips
gedorven? (pag. 38)Is de regering bereid de Kamer het eerste concept-rapport d.d. 30
mei 1994 over de criteria voor sale en lease back-transacties met immateriële
activa toe te zenden?Maakte het ministerie van EZ deel uit van de werkgroep die deze notitie
had voorbereid? Wat is er met de notitie sindsdien gebeurd?Hoe vaak was de constructie voor sale en lease back transacties voor
immateriële activa tot mei 1994 in Nederland toegepast? Wie is de bedenker
van de technolease-constructie voor immateriële activa? Zijn daar andere
banken dan de Rabobank bij betrokken geweest? (pag. 39)Zijn er Kamerleden, voorzover de Regering bekend, van iedere fractie
geraadpleegd door Fokker/Rabobank? Zo nee, welke fracties zijn geraadpleegd?
(pag. 39)Welke van de betrokken partijen heeft als eerste contact opgenomen
met de inspecteur der Belastingen om de betrokken technolease-constructie
bij Fokker toe te passen? (pag. 39)Zijn er meerdere banken benaderd en zo ja door wie om met Fokker
in zee te gaan voor de technolease-constructie?Als de technolease-constructie volgens het gestelde op pag. 56 een
kwestie was van reguliere wetstoepassing waarom zou de constructie dan niet
meer kunnen rekenen op voldoende politieke steun na de verkiezingen? Normale
toepassingen van de wet zijn toch niet afhankelijk van uitslagen van verkiezingsuitslagen?
(pag. 39)Welke fiscaal-technische en welke beleidsmatige bezwaren had de Inspecteur
der Belastingen precies?Wat is het oordeel van de Regering achteraf over zijn constatering:
«Het bedrag van (...) vindt dus naar alle waarschijnlijkheid zijn basis
slechts in het beoogde belastingvoordeel»? (pag. 39) Wat waren de fiscaal-technische en beleidsmatige bezwaren tegen de
Fokker-Rabobank-constructie van directie Directe Belastingen? (blz. 39)Hoe wordt de waarde van technologische kennis vastgesteld? Kan een
scherp onderscheid worden tussen wel en niet technologische kennis? Op welke
wijze wordt beschermde kennis, vastgelegd in octrooien, gewaardeerd? Hoe zit
het met de afschrijving van de verschillende onderdelen van de kennis zoals
gekocht door de Rabobank? (pag. 39)Wat is het commentaar van de Regering dat de koopprijs van de technologische
kennis van Fokker aan de Rabobank niet overeenstemde met de werkelijke waarde
van de kennis? Kan hier een toelichting op worden gegeven? (pag. 39)Was het voorstel mede ingegeven door de wederzijdse verplichtingen
tussen Fokker en de bank van te voren a.h.w. tegen elkaar weg te strepen?
(Algemeen Dagblad l/ll/'96).Op grond van welke informatie is de Tweede Kamer akkoord gegaan met
de technolease-constructie?Is in het vertrouwelijk overleg op 23 juni 1994 tussen de Staatssecretaris
van Financiën met de vaste commissies voor Economische Zaken en voor
Financiën uit de Tweede Kamer het bedrag genoemd dat de Staat zou gaan
derven aan vennootschapsbelasting indien de voorgestelde constructie tussen
Fokker en de Rabobank doorgang zou vinden?Beschikte de Kamer – al dan niet vertrouwelijk – over
een totaaloverzicht van de financiële betrokkenheid van de Staat bij
Fokker, met inbegrip van indirecte, verbogen of moeilijk weegbare vormen van
steun?Zijn er in dat overleg met een aantal betrokkenen, te weten: ambtenaren
van het ministerie van Financiën en van Economische Zaken en Fokker,
Rabobank en leden van de Tweede Kamer van te voren afspraken gemaakt over
de te hanteren constructie incl. alle daarmee gepaard gaande bedragen? Zo
niet, met welke betrokkenen wel en met welke niet?Waarom liet de Staatssecretaris van Financiën de nieuwe criteria
zoals opgesteld in de concept-notitie van mei 1994 maar voor wat ze waren
en waarom heeft de Staatssecretaris ingestemd met het vertrekpunt de constructie
Fokker/Rabo aan dezelfde criteria te toetsen als waarmee de constructie Philips/Rabo
getoetst was geworden? Hoe valt dat te rijmen met zijn standpunt dat de Fokker/Rabobank
in strijd zou zijn met de wet en jurisprudentie?Wanneer werd de definitieve toestemming door de belastinginspecteur
verleend om deze constructie toe te passen? (pag. 40)Welke redenen hebben een rol gespeeld bij de gewijzigde opvatting
van de staatssecretaris van Financiën ten aanzien van de technolease-constructie?
(blz. 40)Hoe was het mogelijk dat de Staatssecretaris van Financiën binnen
een week van standpunt veranderde, gelet op de brief aan de Inspecteur der
Belastingen d.d.16 juni 1994 waarin hij geen toestemming gaf voor de Fokker/Rabobank-constructie
omdat dat in strijd zou zijn met de wet en jurisprudentie en zijn positieve
standpunt dat hij na het vertrouwelijk overleg d.d. 23 juni 1994 met de Kamer
innam dat hij alsnog bereid was de Fokker/Rabobank-aanvrage door de inspecteur
te laten beoordelen conform de beoordeling Philips/Rabobank.Hoe moeten de mededelingen worden beschouwd die de Staatssecretaris
deed in antwoord op desbetreffende vragen van de leden Van Rey en Ybema in
een Mondeling Overleg op 15 december 1993? (pag. 9, Kamerstuk 23 400
IXB nr. 11) (pag. 40 en 43)Heeft de Staatssecretaris van Financiën tijdens het vertrouwelijk
overleg op 23 juni 1994 met de Kamercommissies of anderszins daaraan voorafgaand
richting individuele Kamerleden melding gemaakt van het feit dat hij bij brief
van 16 juni 1994 de Inspecteur der Belastingen met redenen omkleed meegedeeld
heeft geen toestemming te zullen geven aan de Fokker-Rabobank constructie?
Wanneer heeft de Staatssecretaris van Financiën de Inspecteur Belastingen
Grote Ondernemingen precies ingelicht over de gewijzigde opvattingen?
Was dat inderdaad medio juni, dus voor het vertrouwelijk overleg met de Kamercommissies
op 23 juni en direct na of tezelfdertijd dat de Staatssecretaris zijn standpunt
aan de Inspecteur der Belastingen meedeelde op 16 juni 1994 dat de Fokker-Rabobank-constructie
in strijd zou zijn de wet en jurisprudentie? (pag. 40 en 43)Tijdens een AO op 15 december 1993 tussen de VKC Financiën en
de Staatssecretaris van Financiën bleek dat leden van de Kamer geïnteresseerd
waren in de door de Staatssecretaris voorgestelde nieuwe criteria m.b.t. de
toepassing van technolease-constructies; deze nieuwe criteria werden verwoord
in de ambtelijke concept-notitie d.d. 30 mei 1994. Was er, gelet op de geuite
interesse door leden van de Kamer, alsmede gelet op het afwijzend standpunt
van de Staatssecretaris inzake het voorstel m.b.t. de Fokker/Rabobank-constructie
(16 juni 1994) niet alle aanleiding de notitie zo spoedig mogelijk naar de
Kamer en naar de Ministerraad te zenden? Waarom is dit achterwege gebleven?
Is deze kwestie in de Ministerraad aan de orde geweest of met afzonderlijke
leden daarvan? Waren de bezwaren die de Minister van EZ medio juli 1994 uitte
in de Ministerraad tegen de technolease-constructie bij Fokker niet reeds
informeel bekend bij de Staatssecretaris voor het vertrouwelijk overleg met
de Kamercommissies EZ en Financiën op 23 juni 1994? Waarom nam de Minister
van EZ niet deel aan dat overleg?Is het als een normale gang van zaken te beschouwen dat dergelijke
ingrijpende constructies met grote financiële gevolgen voor de Staat
niet in de Ministerraad wordt besproken alvorens met de Kamer te overleggen
en alvorens mededelingen worden gedaan door de Staatssecretaris van Financiën
richting Inspecteur Belastingen Grote Ondernemingen (medio juni 1994)?Moet uit de zinsnede op pag. 41, nl. «De medio juli 1994 door
de belastingdienst geaccepteerde technolease voor Fokker,..» worden
afgeleid dat de Belastingdienst de constructie eerst accepteerde nadat de
constructie in de Ministerraad was behandeld?Heeft de Ministerraad medio juli de definitieve toestemming gegeven?
Zo niet, door wie en op welk tijdstip is dan het definitieve besluit tot goedkeuring
genomen? (pag. 40, 41 en 43)Heeft Staatssecretaris Vermeend de technolease-constructie m.b.t.
immateriële activa bij zijn aantreden onmiddellijk afgeschaft? Zo ja,
waarom?Gaf de concept-notitie van 30 mei 1994 onvoldoende aanknopingspunten
om de mogelijkheid van technolease voort te doen laten bestaan? Kan het antwoord
toegelicht worden, wat waren zijn bezwaren?Is de constructie van technolease inzake immateriële activa
tot de onmogelijkheden gaan behoren of zijn er nog openingen?Had de publicatie van de concept-notitie niet een waardevolle functie
kunnen vervullen bij de toepassing van het gelijkheidsbeginsel? (pag. 39 en
40)Hebben de Minister van EZ en Sozawe aantekening laten maken van hun
bezwaren tegen de technolease-constructie? Of was dat niet nodig omdat de
Staatssecretaris van Financiën bevoegd is geheel zelfstandig dat soort
besluiten te nemen?Zijn alle woordvoerders van de politieke partijen schriftelijk door
de Rabobank geïnformeerd over de waarde van de over te dragen know-how
van Fokker en het daarop toepasbare afschrijvingsregime?Was de technolease Philips-Rabo precies gelijk aan de technolease
Fokker-Rabo?De kamerleden die door de Rabobank geïnformeerd waren over de
waarde van de over te dragen know-how, waren dat de kamerleden van de Vaste
Commissie van Economische Zaken en Financiën, of slechts enkele kamerleden
van slechts enkele politieke partijen? (blz. 43) Waarom werd de Kamer op 23 juni 1994 niet over de voorwaarden voor
de technolease ingelicht? (blz. 43)Is de waarde van de technologische kennis van Fokker ter bepaling
van de koopprijs via dezelfde methode gewaardeerd als dat gebeurd is bij de
constructie met Philips? (pag. 44)Wat was de reactie van de Staatssecretaris van Financiën op
het schrijven dat hij ontving van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
d.d. 28 juli 1994 dat naar zijn mening de technolease een fiscale constructie
was die alleen tot doel had een sterk opgewaardeerd afschrijvingspotentieel
over te dragen? Wat is de mening «achteraf» van de huidige Staatssecretaris
over deze brief? (pag. 44)Welke actie heeft de toenmalige minister-president ondernomen n.a.v.
de brief d.d. 29 juli 1994 die hij ontving van de Minister van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid waarin deze zijn zorg uitte over de informatievoorziening
aan de vaste commissie(s) over de technolease-constructie Fokker/Rabobank
en waarin hij concludeerde dat de kamerleden niet geïnformeerd waren
over de feitelijke fiscale constructie en dat zij zich niet hebben kunnen
uitspreken over de vraag of deze constructie naar hun oordeel aanvaardbaar
was? Is de brief van de Minister van Sozawe in het kabinet besproken? Op basis
van welke informatie kwam de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
tot deze conclusie? Moet uit de vragen van het lid Rabbae d.d. 19 juli 1994
afgeleid worden dat de Kamer inderdaad niet op de hoogte was van de hoogte
van de derving van de belastinginkomsten? Wat heeft de minister-president
geantwoord op de brief van de Minister van Sozawe? (pag. 44).Hoe kon de Kamer uitspreken de Fokker-deal in overeenstemming te
achten met wet en jurisprudentie, zoals in een notitie van de Directe Belastingen
ter voorbereiding van de Ministerraad op 16 juli 1994 geschreven werd, als
er geen zekerheid bestond over de vraag of de Kamer wel over alle informaties
beschikte gelet op de vragen van het Kamerlid Rabbae? (pag. 44)Waarom hebben de (nieuwe) Minister van Economische Zaken en de (nieuwe)
Staatssecretaris van Financiën de vragen van het lid Rabbae d.d. 19 juli
1994 niet volledig beantwoord d.d. 2 september 1994, al of niet vertrouwelijk?
Is het juist dat de huidige minister bij zijn aantreden niet over informatie
beschikte over de technolease c.a.? (pag. 45)Hoe vallen de antwoorden op de vragen 3 en 4 van het lid Rabbae,
gesteld op 4 oktober 1994 aan de Minister van Economische Zaken te rijmen
met de situatie dat de Staatssecretaris van Financiën wel degelijk in
staat was een notitie aan de Ministerraad (vergadering medio juli 1994) te
overleggen waarin het bedrag van de totale budgettaire (fiscale) derving in
verband met de technolease voor Fokker gespecificeerd werd? (pag. 40 en 45)Indien de Fokker-technolease zou gaan over een normaal initiatief
tussen ondernemers passend binnen de bestaande belastingwetgeving, waarom
heeft er over o.a. ook deze constructie veelvuldig overleg met de Kamercommissies
plaatsgevonden en is de zaak behandeld in de Ministerraad? Lag de legitimatie
daartoe niet juist in de samenhang tussen het doel van de hele constructie,
nl. om Fokker te verzekeren van voldoende vermogen? Betrof de technolease-constructie
niet eenvoudig een verliesfinanciering met geen ander doel dan het voorkomen
van een faillissement van Fokker? Op welke wijze heeft de afweging plaatsgevonden
tussen het direct verlenen van steun aan Fokker ten bedrage van f 300
miljoen («de Koninklijke weg») en het instrument technolease?Wie is de bedenker van de technolease-constructie? (pag. 40, 43 ,45,
52)Waarom zijn de antwoorden op de vragen 2 en 5 van de tweede vragenreeks
van het lid Rabbae niet vertrouwelijk verstrekt aan de Tweede Kamer? Is het
weigeren van het beantwoorden van die vragen niet in strijd met de situatie
dat de Kamer de regering ten allen tijde moet kunnen controleren? (pag. 45) Was het huidige kabinet nu wel of niet op de hoogte van de gederfde
belastinginkomsten als gevolg van de technolease? (blz. 45)Is het waar dat de leden van de toenmalige Fokker-werkgroep van het
Ministerie van EZ, die betrokken waren bij de beantwoording van de kamervragen
van de heer Rabbae, niet op de hoogte zijn geweest van de fiscale bedragen
die gemoeid zouden zijn met een technolease-constructie tussen Fokker en de
Rabobank? Moet hieruit worden afgeleid dat de leden Fokkerwerkgroep, o.l.v.
de EZ- directie Financiering en Deelneming, die tot taak had het uitvoeren
van rekenkundige exercities waaruit de effecten op de positie van de Nederlandse
Staat moesten blijken die het gevolg waren van de vermogensinjectie van DASA,
geen kennis hadden van de gevolgen van de technolease-constructie van Fokker?
Lag het niet voor de hand dat de betrokken directeur-generaal die eind april
1994 wel op de hoogte was maar geen deel uitmaakte van de werkgroep, de leden
van de van de Fokker werkgroep z.s.m. te informeren om hun opdracht zo goed
mogelijk te vervullen? Welke directeur-generaal van welke directie was overigens
op de hoogte? Door wie was deze directeur-generaal eind april 1994 op de hoogte
gesteld over de fiscale bedragen die met de technolease-constructie gemoeid
zouden zijn? Wat is de verklaring voor de situatie dat de leden van de Fokker-werkgroep
niet direct door betrokken «informant» rechtstreeks werd geïnformeerd?
(pag. 26, 28 en 46)De Nederlandse Staat heeft zich op het standpunt gesteld dat in de
technolease Rabo-Fokker «geen enkele steunmaatregel kon worden gezien».
Hoe verhoudt zich deze mening met de opmerking in paragraaf 4.4.3, blz. 39:
«Als de Staat wilde meewerken, ging de beleidsafweging over de vorm
waarin: technolease of een andere vorm van steun.»?Indien sprake zou zijn van reguliere wetstoepassing m.b.t. de technolease-constructies
inzake immateriële activa, waarom hadden de betrokken inspecteurs dan
zulke grote bezwaren en waarop berusten de telkens terugkerende bezwaren van
de Staatssecretaris van Financiën, zoals o.a. neergelegd in de brief
van de Staatssecretaris d.d. 16 juni 1994 aan de Inspecteur der Belastingen?
Indien het zou gaan om reguliere wetstoepassingen waarom was dan veelvuldig
overleg met de Kamer noodzakelijk en waarom was het een apart onderwerp van
gesprek in de Ministerraad medio juli 1994? Was juist de twijfel over de vraag
of het wel ging over een reguliere wetstoepassing niet aanleiding tot het
instellen van een werkgroep? (pag. 40 en 56)Wil de regering de Leaseregeling van 1993 aan de Kamer toezenden
alsmede de regeling zoals die door de huidige Staatssecretaris is ingevuld?
(pag. 56)Waarom heeft de Minister van Economische Zaken op 8 oktober 1993
in het programma NOVA meegedeeld dat er geen voorkeurspositie voor Philips
was, terwijl nu blijkt dat dit wel het geval is geweest?Waarom heeft de Minister van Economische Zaken tijdens hetzelfde
programma opgemerkt: «Het is altijd iets wat kan en wat volkomen oorbaar
is en wat ten aanzien van alle ondernemingen op dezelfde manier zou moeten
gelden», temeer daar de technolease-aanvraag van DAF was afgewezen?Waarom heeft de Minister van Economische Zaken tijdens hetzelfde
programma opgemerkt dat er geen bijzonder hoge belastingsommen mee gemoeid
waren?Waarom heeft de Minister van Economische Zaken tijdens hetzelfde
programma opgemerkt: «De constructie is ook zeer veel voortkomend»?AlgemeenVoor de beoordeling van de technolease-transacties is van belang dat alle
overleggen daarover tussen de betrokken bewindslieden en de Kamercommissies
van Financiën en Economische Zaken vertrouwelijk hebben
plaatsgevonden in besloten overleggen. Het betreft de besloten vergaderingen
van 14 oktober 1993 (Philips/RABO-bank), 23 juni 1994 (Fokker/RABO-bank) en
14 december 1994 (Besluit technolease van 26 augustus 1994). Daarnaast is
in het openbare overleg op 15 december 1993 tussen de vaste Commissie voor
Financiën en de Staatssecretaris van Financiën de technolease aan
de orde gesteld. Het valt op dat in het Rekenkamer-rapport de overleggen van
15 december 1993 en 14 december 1994 niet zijn vermeld. Ook moet worden vastgesteld
dat de Rekenkamer ten onrechte voorbij is gegaan aan de essentiële betekenis
van de Philips/RABO-bank technoleasetransactie voor de Fokker/RABO-bank technoleasetransactie.
Hierna en in het vertrouwelijke deel zal daarop nader worden ingegaan.In het Rekenkamer-rapport wordt opgemerkt dat de Rekenkamer geen kennis
heeft kunnen nemen van de inhoud van de besloten overleggen met betrekking
tot technolease. Tegen de achtergrond van het voorgaande en onze reactie hierna
achten wij de bevindingen en conclusies van de Rekenkamer terzake niet verantwoord.
Wij delen deze dan ook niet. TechnoleaseVooropgesteld moet worden dat bij de technoleases Philips/RABO-bank en
Fokker/RABO-bank sprake is van door private partijen opgestelde overeenkomsten
waaromtrent zij de bevoegde inspecteur hebben verzocht zekerheid vooraf te
verstrekken over de fiscale gevolgen. Een dergelijk verzoek is in de fiscale
praktijk bij omvangrijke en/of gecompliceerde transacties alleszins gebruikelijk;
het verlenen van medewerking aan dergelijke verzoeken vormt een belangrijk
beleidsinstrument in de opstelling van de Belastingdienst jegens belastingplichtigen
en is een positieve factor in het kader van Nederland vestigingsland: de bereidheid
zekerheid vooraf te geven wordt door het (internationale) bedrijfsleven hogelijk
gewaardeerd.Alhoewel sale-lease-back van materiële activa een maatschappelijk
veel voorkomend verschijnsel was – de Minister van Economische Zaken
doelde hierop tijdens de uitzending van NOVA (248) – kwam sale-lease-back
van immateriële activa niet voor (135a). De technolease-opzet is uitgedacht
door de RABO-bank (135b, 198). Met deze nieuwe vorm van sale- en lease-back
heeft de RABO-bank in de loop der jaren enkele ondernemingen waarbij zij als
bankier betrokken was, benaderd. Vrijwel elke Nederlandse onderneming heeft
bancaire relaties met de grote Nederlandse banken (het begrip «huisbankier»
heeft bij multinationale ondernemingen slechts relatieve betekenis 122), zodat
de contacten tussen RABO-bank en de ondernemingen DAF, Philips en Fokker reeds
bestonden. Gegeven het innovatieve karakter van de technolease heeft RABO-bank
die know how uiteraard niet gedeeld met concurrenten: RABO-bank heeft de technolease
exclusief uitgevoerd (126, 135c, 138).De contacten met de Belastingdienst zijn gelegd op initiatief van de betrokken
ondernemingen (122). Omdat een commercieel uitgevoerde technoleasetransactie
enerzijds zou kunnen bijdragen aan een verbetering van de liquiditeitspositie
en anderzijds een (commercieel gewenste) balansverkorting zou kunnen bewerkstelligen
(16), vroeg het Ministerie van Economische Zaken aandacht voor een spoedige
fiscale beoordeling van die transacties; op ambtelijk niveau is daarom contact
gezocht met de fiscale kant van het Ministerie van Financiën, ter stroomlijning
van het proces. Op ambtelijk niveau zijn vervolgens contacten gelegd met de
betrokken inspecteurs (Belastingdienst Grote Ondernemingen/Eindhoven inzake
DAF en Philips, Grote Ondernemingen/Amsterdam inzake Fokker en RABO-bank)
en hebben besprekingen plaatsgevonden.Voor een goed begrip zijn twee hoofdlijnen van belang: – De fiscaal-technische relatie tussen lease van materiële
en van immateriële activa en de bijzondere aspecten van technolease.– Een chronologisch overzicht van de gebeurtenissen, aanvangende
met DAF en eindigende met de publicatie van het Besluit van 26 augustus 1994. Lease van materiële activa en van immateriële
activa; bijzondere aspecten van technolease(127) In de zogenoemde leaseregeling heeft de Belastingdienst/Grote Ondernemingen
Amsterdam in overleg met de Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen
(NVL) vastgelegd onder welke omstandigheden de Belastingdienst ten aanzien
van een lease-overeenkomst inzake materiële activa bereid is te aanvaarden
dat sprake is van operational lease. Deze gepubliceerde regeling, die zijn
oorsprong vindt in jurisprudentie van de Hoge Raad (BNB 1986/75) inzake het
toerekenen van investeringsbijdragen aan de lessor, werkt in de praktijk tot
tevredenheid van de betrokkenen. Voor lease van immateriële activa, tot
dan toe een onbekend fenomeen, is deze regeling niet geschreven. Bij de beoordeling
van sale-lease-back van immateriële activa kan er wel uit de criteria
worden geput, althans voor zover ze relevant kunnen zijn. Een belangrijke
vraag die daarbij moet worden beantwoord is welke gevolgen het verschil in
wezen tussen een materiaal en een immaterieel actief moet hebben voor de toepassing
van de onderscheiden criteria. Het belangrijkste verschil in wezen is het
gebruik van het activum: bij een materieel actief (denk aan een lease-auto
of een gebouw of machine) is er maar één gebruiker tegelijkertijd
terwijl een immaterieel actief (know how, software) door vele honderden gebruikers
tegelijkertijd kan worden aangewend.Daarnaast spelen bij immateriële activa bijzondere vragen omtrent
de waarde (er is geen catalogusprijs, er zijn geen ervaringscijfers) en omtrent
de economische levensduur. Ten slotte speelt het vraagstuk van de doorontwikkeling
een complicerende rol: software/know how en dergelijke vormen doorgaans een
basis waarop doorontwikkeld wordt; in de relatie tussen lessor en lessee moet
nauwkeurig worden aangegeven waar het lease-object ophoudt en waar de nieuwe
know how begint. Met betrekking tot al deze factoren bestond voorafgaand aan
de technolease geen ervaring; ter zake kwamen geen criteria voor in de leaseregeling
(deze was immers geschreven voor materiële activa).Bij de technolease-transactie is de vraag naar de operational lease –
de vraag dus naar de toepasbaarheid of inpasbaarheid van de criteria uit de
leaseregeling voor materiële activa – maar één van
de fiscale vraagpunten. Andere punten betreffen onder meer de waardebepaling
van de technologie, het afschrijvingstempo, de bepaling van de hoogte van
de royalty's, vraagstukken rond het verbreken en aangaan van een fiscale eenheid,
en bepaling van de fiscale betekenis van optie- en beëindigingsclausules. Chronologisch overzicht DAFDAF en RABO-bank hebben begin 1993 een beoogde technolease-transactie
voorgelegd. Daarover hebben besprekingen plaatsgevonden, die uiteindelijk
van de zijde van de Belastingdienst, daarin gesteund door het Ministerie van
Financiën, hebben geleid tot de conclusie dat de gehanteerde waarde van
de technologie onvoldoende kon worden waargemaakt. Deze conclusie behoefde
partijen op zichzelf niet te beletten de transactie door te zetten en het
standpunt van de inspecteur te zijner tijd (bij de aanslagregeling
van RABO-bank) door de fiscale rechter te laten toetsen, maar gegeven het
feit dat geen fiscale zekerheid vooraf werd verstrekt, heeft men afgezien
van het doorzetten van de transactie. PhilipsPhilips en RABO-bank hebben zich voorafgaand aan hun technoleasetransactie
gewend tot de inspecteurs Grote Ondernemingen Eindhoven en Amsterdam, teneinde
zekerheid vooraf te verkrijgen over de beoogde fiscale gevolgen. Beide inspecteurs
gaven aan niet op voorhand te kunnen instemmen met hetgeen hen werd voorgelegd.
Elementen die daarbij een rol speelden waren: de waardebepaling van de technologie,
de afschrijvingstermijn en de afschrijvingsmethodiek, de hoogte van de royalty's,
de optieclausule aan het einde van het contract. Daarop zijn intensieve besprekingen
gevoerd, waarin belangrijke aanpassingen in de opzet zijn aangebracht.(129) Uiteindelijk heeft de inspecteur Eindhoven ingestemd met de waardering
van de over te dragen know-how en heeft de inspecteur Amsterdam de conclusie
getrokken dat sprake was van operational lease. Met betrekking tot de totale
transactie behielden zij echter twijfels, waarbij zij zich afvroegen of de
gewenste zekerheid vooraf kon worden verstrekt. In majeure zaken als deze,
waar ook sprake is van een fiscaal innovatief product, pleegt ook de departementale
stafdirectie bij de beoordeling te worden betrokken. In dat kader heeft de
Directie Directe Belastingen zich op het standpunt gesteld dat, het geheel
overziende, toch sprake was van een fiscale constructie ter zake waarvan geen
zekerheid vooraf kon worden verstrekt. Kenmerk daarvan is dat de onderdelen
van zo'n constructie ieder voor zich fiscaal niet aantastbaar zijn, maar dat
het totaal («het samenstel van rechtshandelingen») een beeld oplevert
dat in strijd komt met doel en strekking van de wet (fraus legis).De Directeur-Generaal der Belastingen heeft op basis hiervan op 8 juli
1993 een brief aan Philips geschreven, waarin hij mededeelde dat hij de Belastingdienst
geen opdracht zou geven bestrijding van de besproken opzet achterwege te laten.
Daarbij heeft hij ook aangegeven onder welke omstandigheden wèl sprake
zou zijn van een fiscaal aanvaardbare technolease, waarop zekerheid vooraf
zou kunnen worden gegeven.(129) De Minister van Economische Zaken – die in het kader van het
industrie- en technologiebeleid op de hoogte was van de toentertijd bestaande
liquiditeitsproblemen van Philips – was van oordeel dat – nu sale-lease-back
van materiële activa mogelijk is – ook sale-lease-back van immateriële
activa mogelijk moest zijn en dat er geen redenen waren de gevraagde zekerheid
aan partijen te onthouden. Vanuit deze achtergrond heeft hij de gezaghebbende
hoogleraar belastingrecht prof. dr. J.E.A.M. van Dijck verzocht een fiscale
opinie uit te brengen over de voorliggende technolease-opzet. Van Dijck reageerde
bij brief van 9 juli 1993 en stelde inzake fraus legis het volgende: «Past
men de traditionele criteria voor fraus legis toe dan moet het gaan om een
transactie die – afgezien van het fiscale voordeel – vrijwel geen
maatschappelijke betekenis heeft. Neemt men in beschouwing de grote betekenis
die deze transactie in economisch opzicht heeft – met reële economische
gevolgen voor beide partijen – dan zien wij niet dat een belastingrechter
tot toepassing van fraus legis zou kunnen komen. Daar komt bij dat –
indien men al van belastingbesparing als hoofddoel zou uitgaan – de
transactie belastingverijdeling ten gevolge zou moeten hebben. In het onderhavige
geval worden echter transacties gesloten die niet tot gevolg hebben dat de
totaliteit van de fiscale winsten van Philips en RABO-bank wordt verkleind.
Van een «verijdeling van belastingheffing» is dan ook geen sprake.
Er vindt alleen maar een verschuiving in de tijd van belastingheffing
plaats.» Daar was trouwens ook de opmerking met betrekking tot de uiteindelijke
hoogte van het belastingbedrag van de toenmalige Minister van Economische
Zaken in het NOVA-programma op gebaseerd (247).Van Dijck concludeerde: «Mijn conclusie is dat de staatssecretaris
bij de huidige stand van de jurisprudentie geen reële kans heeft succesvol
de voorgenomen transactie te bestrijden. Naar mijn mening schiet de staatssecretaris
dan ook tekort in zijn taak wanneer hij aan de voorgenomen transactie zijn
goedkeuring zou onthouden».Vervolgens heeft het Ministerie van Financiën de Landsadvocaat om
een opinie gevraagd. Deze oordeelde «Een en ander voert mij tot de voorlopige
conclusie dat bestrijding van deze (uit drie stappen bestaande) opzet door
middel van fraus legis, niet mogelijk is.». Wel wees hij op enkele andere
bezwaren die tegen de voorgenomen transactie zouden kunnen worden ingebracht.
Alles afwegende, was het Ministerie van Financiën van oordeel dat deze
bezwaren onvoldoende redenen vormden om de gevraagde zekerheid vooraf te weigeren;
bovendien stond niet zonder meer vast dat de rechter in een fiscaal proces
de standpunten van de fiscus zou honoreren. Van Dijck concludeerde zelfs tot
het tegendeel.In de uiteindelijke besluitvorming over de Philips/RABO-bank technolease
speelden de volgende fiscale overwegingen een rol:– Er is sprake van het geven van zekerheid vooraf; in hoeverre kan
de voor de belastingheffing verantwoordelijke bewindsman fiscale onzekerheden
afwentelen op betrokken partijen door hen zekerheid te onthouden, in de wetenschap
dat de transactie dan waarschijnlijk geen doorgang zal vinden en de fiscale
rechter nimmer tot oordelen zal worden geroepen?– Wat zou, in een fiscaal proces, de validiteit zijn van het fraus-legisstandpunt,
gegeven de sterke afwijzing van Van Dijck en de afwijzing door de Landsadvocaat?– Is, door instemming op onderdelen (129) (waarde, operational lease,
afschrijving, fiscale eenheid), het vertrouwen opgeroepen bij betrokkenen
dat zij niet geconfronteerd zouden worden met een fraus-legis redenering?Het geheel van overwegingen heeft geleid tot de brief van 14 juli 1993
van de Directeur-Generaal der Belastingen aan Philips International BV, waarin
werd aangegeven dat – mits aan een aantal nadere voorwaarden (bijvoorbeeld
met betrekking tot de optieclausule) zou worden voldaan – de door partijen
gevraagde zekerheid vooraf kon worden verstrekt. Van een voorkeursbehandeling
voor Philips kan, gezien deze gemaakte afweging, niet worden gesproken (245).
Op basis van die brief hebben partijen de overeenkomst aangepast en uitgewerkt
en uiteindelijk de zekerheid vooraf over de fiscale gevolgen van de inspecteurs
verkregen.Naar aanleiding van publicaties in de media over de Philips/RABO-bank-transactie
heeft op 14 oktober 1993 een vertrouwelijk mondeling overleg plaatsgevonden
met de vaste commissies voor Financiën en Economische Zaken. De vertrouwelijkheid
maakte het voor de Minister van Economische Zaken en de Staatssecretaris van
Financiën met toepassing van artikel 67, tweede lid, AWR mogelijk de
Kamer volledig inzicht te geven in de opzet en de consequenties van de transactie.
Vervolgens hebben de Kamercommissies unaniem geconcludeerd dat sprake was
van een fiscale behandeling die in overeenstemming was met wet en jurisprudentie.
Wel heeft de Staatssecretaris aangegeven criteria te zullen ontwikkelen en
te publiceren aan de hand waarvan toekomstige transacties zouden kunnen worden
getoetst. De conclusie dat de technolease-transactie in overeenstemming was
met wet en jurisprudentie is later, in een openbaar overleg op 15 december
1993, ook publiekelijk medegedeeld (175). Hierbij volgt een essentieel
citaat uit dit overleg, dat ook in de latere Fokker-discussie een belangrijke
rol heeft gespeeld en dat blijkbaar door de Rekenkamer over het hoofd is gezien: «f. Criteria sale/leaseback-transacties met immateriële
activaDe heer Van Rey (VVD) had in het besloten overleg over dit onderwerp gevraagd
om de criteria voor dit soort transacties met immateriële activa bekend
te maken. Hij herhaalde nu die vraag.De heer Ybema (D66) vond uit een oogpunt van gelijke behandeling dat,
nu de transactie tussen Philips en de RABO-bank is toegelaten, dit soort transacties
zo snel mogelijk ook voor andere bedrijven mogelijk moet worden gemaakt. De
fiscus hoeft dit niet te stimuleren, maar dient hier wel de nodige informatie
over te verstrekken en een algemeen geldend beleid uit te zetten met objectieve
criteria. Zijn daar al vorderingen mee gemaakt en is de staatssecretaris bereid
daar spoedig bekendheid aan te geven?De staatssecretaris wees erop dat een gelijke behandeling gewaarborgd
is, gezien zijn eerdere toezegging dat nieuwe sale/leaseback-transacties op
dezelfde wijze getoetst zullen worden als die tussen Philips en RABO-bank.
Het was voor hem echter zeer de vraag of nieuwe transacties dezelfde elementen
zullen bevatten als die tussen Philips en RABO-bank, want die transactie bevatte
zeer veel specifieke aspecten. In ieder geval dienen nieuwe transacties dan
ook van geval tot geval beoordeeld te worden. Wel is het de bedoeling hiervoor
criteria op te stellen. Daartoe is inmiddels een werkgroep ingesteld met drie
taken: het analyseren van de verschillen tussen de diverse soorten immateriële
activa, het toetsen van de voorwaarden die zijn opgenomen in de model-overeenkomst
tussen de belastingdienst en de Nederlandse vereniging van leasemaatschappijen
op hun hanteerbaarheid voor sale/leaseback-transacties met immateriële
activa, en het opstellen van criteria voor het beoordelen van de waarde die
partijen in de transactie aan de immateriële activa hechten. De werkgroep
streeft ernaar op vrij korte termijn haar werkzaamheden af te ronden.»
 Activiteiten werkgroepDe werkgroep bestond uit medewerkers van de Belastingdienst (die ook betrokken
waren geweest bij de totstandkoming van de Leaseregeling) en het Ministerie
van Financiën (134).De werkgroep heeft een onderzoek verricht naar de kenmerken van verschillende
vormen van immateriële activa en heeft criteria getracht te formuleren
aan de hand waarvan zou kunnen worden aangenomen dat sprake is van operational
lease. Opeenvolgende concepten van het rapport van de werkgroep zijn in bredere
kring besproken. Geen enkel van deze concepten heeft een officiële status
bereikt; toezending ervan, waarom is verzocht, achten wij om deze reden niet
opportuun (133). De bevindingen van de werkgroep zijn gebruikt voor het opstellen
van het Besluit van 26 augustus 1994 (zie hierna) (133, 134, 182). FokkerHiervoor is opgemerkt dat voor de beoordeling van de Fokker/RABO-bank
technoleasetransactie de Philips/RABO-bank technoleasetransactie van essentiële
betekenis is geweest. De Rekenkamer is aan deze betekenis voorbijgegaan en
komt mede daardoor tot bevindingen en conclusies die wij onjuist achten. Teneinde zekerheid te verkrijgen omtrent de fiscale verwerking van de
voorgenomen technolease-transactie tussen Fokker en RABO-bank heeft RABO-bank
zich eind april 1994 als (beoogd) nieuwe juridische en economische eigenaar
van de know-how gewend tot de bevoegde belastinginspecteur (122, 137). Aangezien
op dat moment – anders dan het geval was met materiële activa –
uitvoeringsbeleid ter zake van sale-lease-back van immateriële activa
nog in ontwikkeling was, heeft de inspecteur het departement op de hoogte
gesteld van de voorgenomen transactie.Deze werd getoetst aan de meest recente inzichten van de Belastingdienst
en de departementale stafdirectie. Op basis van de uitkomsten van deze toetsing
heeft de Staatssecretaris bij vertrouwelijke brief van 16 juni 1994 de vaste
commissie voor Financiën geïnformeerd over het beleid, dat hij ter
zake van dergelijke transacties wenste te voeren. Die toetsing leidde tot
het niet geven van zekerheid vooraf omtrent de door partijen beoogde fiscale
gevolgen van de technolease (127, 176). Dat was aanleiding voor de vaste commissies
voor Financiën en Economische Zaken voor een besloten mondeling overleg
op 23 juni 1994 met de Minister van Economische Zaken en de Staatssecretaris
van Financiën (177), waarin – mede met toepassing van het tweede
lid van artikel 67 AWR – alle aspecten van de technolease aan de orde
zijn geweest. De commissies waren – volgens het Rekenkamerrapport –
toen zij op 23 juni 1994 vertrouwelijk overleg voerden over de Fokker/RABO-transactie
reeds op de hoogte van de verschillende aspecten van technolease (149, 150).
Overigens had de Kamer reeds eerder kenbaar gemaakt dat dergelijke transacties
in overeenstemming zijn met de belastingwetgeving en jurisprudentie ter zake.Hoewel de Staatssecretaris het overleg inging op basis van zijn brief
van 16 juni heeft hij aan de Kamercommissies moeten toegeven dat de verschillen
tussen beide technoleases (Philips/RABO-bank en Fokker/RABO-bank) verhoudingsgewijs
gering waren. De Kamercommissies waren dan ook unaniem van oordeel dat indien
aan enkele bezwaren van Financiën kon worden tegemoetgekomen, de toepassing
van het gelijkheidsbeginsel met zich mee moest brengen dat voor de Fokker/RABO-bank-transactie
ook zekerheid vooraf in door betrokkenen gewenste zin zou moeten worden gegeven.
Met name omdat de bevindingen van de werkgroep nog niet waren gepubliceerd
(184) en bovendien aan de meest betrokkenen (RABO-bank) nog niet bekend waren
(158), meenden de Kamercommissies dat de Staatssecretaris een te zwakke positie
verdedigde, mede in het licht van het gelijkheidsbeginsel en het grote belang
van zekerheid vooraf ten aanzien van de technolease-transactie. De Commissies
nodigden de Staatssecretaris uit het overleg na enkele dagen in commissieverband
te vervolgen. Bij een blijvende weigering van de Staatssecretaris zou de Kamer
in een plenaire zitting een kamerbrede motie worden voorgelegd waarin de Staatssecretaris
zou worden uitgenodigd op grond van het gelijkheidsbeginsel de gevraagde zekerheid
vooraf te verlenen(161).Nog op de middag van 24 juni 1994 zijn door Financiën in overleg
met de inspecteur (151) de nadere voorwaarden opgesteld waaraan de Fokker/RABO-bank-transactie
zou moeten voldoen om een vergelijkbare beoordeling te verkrijgen als de Philips/RABO-bank-transactie.
Deze voorwaarden werden nog dezelfde avond door betrokkenen aanvaard (159,
180). Vervolgens is de Kamercommissie medegedeeld dat overeenstemming bestond,
zodat de noodzaak van het beleggen van nadere overleggen niet langer bestond.
In de weken na 24 juni hebben partijen met de inspecteur de details van de
overeenstemming uitgewerkt. Uiteindelijk is aan RABO-bank en Fokker definitief
de verlangde zekerheid omtrent de fiscale gevolgen gegeven, waarbij het gelijkheidsbeginsel
in relatie tot de eerdere Philips/RABO-bank-transactie een doorslaggevende
rol heeft gespeeld (174, 187).Het onderwerp technolease viel niet onder de opdracht van de werkgroep
(203) omdat dit een fiscale aangelegenheid betrof. De werkgroep concentreerde
zich op de route van de directe vermogensversterking. Toen de DG van Industrie
en Diensten, via een medewerker, hoorde van berekeningen inzake de budgettaire
gevolgen heeft hij dit ter sprake gebracht in een telefoongesprek met de plv.
TG van Financiën. Bespreking in KabinetAllereerst wordt opgemerkt dat in de fiscale praktijk dagelijks beslissingen
omtrent wetstoepassing worden genomen die grote financiële gevolgen hebben;
bij de aanslagregeling van multinationals gaat het vaak om beslissingen over
honderden miljoenen. De Belastingdienst is er voor toegerust om dergelijke
beslissingen binnen de kaders van wet, jurisprudentie en beleid te nemen en
deze behoeven uiteraard niet in het Kabinet aan de orde te komen. Hebben beslissingen
belangrijke beleidsaspecten, dan worden de ambtelijke top en – zo nodig –
de bewindslieden ingelicht. Wanneer vervolgens een fiscaal-technische beslissing
door de inspecteur wordt genomen (over toepassing van een heffingswet of over
toepassing van algemene beginselen van behoorlijk bestuur), dan berust de
uiteindelijke politieke verantwoordelijkheid voor het uitvoeringsbeleid bij
de bewindslieden van Financiën (160, 178, 185).In het Kabinet is de technolease-transactie aan de orde geweest. In dat
kader is met name gesproken over de toekomst van het «instrument»
technolease (179, 180). Het is ook een misverstand dat de Minister van Economische
Zaken bedenkingen zou hebben tegen technolease als zodanig (160); hij was
voorstander, vooral in het kader van het industrie- en technologiebeleid.
Bij de nadere gedachtenwisseling over het instrument technolease kwam de vraag
aan de orde of het instrument niet zodanig aantrekkelijk zou kunnen worden
dat het zou kunnen leiden tot een aanzienlijke endogene belastingderving.
Daarbij moest de vraag worden beantwoord of, na het geven van zekerheid vooraf
voor twee individuele gevallen, het instrument zonder nadere voorwaarden moest
kunnen worden toegepast, of dat het nodig was duidelijk omschreven fiscale
kaders te stellen.De in het Rekenkamer-rapport genoemde minister van SZW heeft een interventie
gepleegd, die niet gebaseerd is op de feiten, zoals die eerder in 1993 en
1994 in de Kamer aan de orde zijn geweest.Deze heeft uiteindelijk geen vervolg gehad. Hij is bij die interventie
voorbij gegaan aan de volgende feiten:– De vaste commissies waren, o.a. na Philips/RABO-bank, over technolease
volledig geïnformeerd.– Er is sprake van fiscale wetstoepassing, waarbij de vaste commissies
unaniem van oordeel waren dat de technolease in overeenstemming was met wet
en jurisprudentie; de suggestie dat de staatssecretaris van Financiën
het risico liep «terug gefloten te worden door de Tweede Kamer»
geeft in het licht van de unanimiteit in opvatting binnen de commissies van
EZ en Financiën en de besluitvorming in 1993 aan hoezeer deze interventie
van de minister van SZW voorbij ging aan de standpuntbepaling en informatieverzorging
die reeds in 1993 en 1994 had plaats gevonden.– De koopprijs van de know-how werd gebaseerd op een taxatierapport
van 's werelds leidende firma op het gebied van waardering van immateriële
activa. De door de minister geplaatste vraagtekens, gebaseerd op een persoonlijk
oordeel en niet op een nader onderzoek, verdroegen zich niet
met deze zakelijke waardering door een onafhankelijke, deskundige derde en
evenmin met de tussen twee onafhankelijke ondernemingen overeengekomen zakelijke
transactie. Totstandkoming Besluit van 26 augustus 1994Aan de hand van meergenoemde bevindingen van de werkgroep is een concept-Besluit
opgesteld. Dit Besluit is uiteindelijk door de nieuw aangetreden Staatssecretaris
vastgesteld en gepubliceerd (181) en aan de Tweede Kamer gezonden. Vervolgens
is dit Besluit in het vertrouwelijk overleg van 14 december 1994 met de vaste
commissies van Financiën en Economische Zaken besproken. Deze hebben
ermee ingestemd. Zij waren met de bewindslieden van mening dat het Besluit
een verantwoorde regulering van technolease bevat; voor technolease op basis
van deze criteria kan zekerheid vooraf worden gegeven (183).De Leaseregeling en het Besluit hebben wij bijgevoegd. Uit een vergelijking
kan worden geconcludeerd welke bijzondere voorwaarden zijn geformuleerd, rekening
houdend met het verschil in wezen van materiële en immateriële activa
(227) (bijlage 2). Kamervragen van de heer RabbaeWij verbazen ons over het feit dat de Rekenkamer de beantwoording van
deze vragen van belang acht voor haar oordeel over de informatievoorziening
aan de Kamer. Deze verbazing stoelt op het feit (zie eerder) dat de informatievoorziening
over technolease reeds eerder vertrouwelijk had plaatsgevonden; bovendien
heeft de Kamer daarna in het vertrouwelijke overleg op 14 december 1994 opnieuw
alle gelegenheid gekregen om over de technolease met de betrokken bewindslieden
te overleggen.Het kamerlid Rabbae stelde op 19 juli 1994 vragen aan de minister van
Economische Zaken over «een sale and lease back-transactie» (technolease)
tussen Fokker en RABO-bank. Na de beantwoording op 12 september 1994 stelde
dit kamerlid op 4 oktober 1994 vervolgvragen over deze transactie.De informatievoorziening aan de Kamer over technolease had reeds eerder
vertrouwelijk plaatsgevonden op 14 oktober 1993 (Philips/RABO-bank) en 23
juni 1994; zie tevens het openbaar overleg van 15 december 1993. De heer Rabbae
was op 23 juni 1994 (Fokker/RABO-bank) lid van de betrokken Kamercommissies,
maar tijdens deze vertrouwelijke vergadering niet aanwezig; er was ook geen
vervanger van zijn fractie. In het ARK-rapport wordt daarvan ten onrechte
geen melding gemaakt. De 19 juli-vragen maken duidelijk dat de heer Rabbae
niet op de hoogte was van het feit dat de Kamer reeds eerder over technolease
was geïnformeerd. In de beantwoording van de Kamervragen van de heer
Rabbae is uitdrukkelijk verwezen naar de informatievoorziening in het vertrouwelijke
overleg op 23 juni 1994. Het ARK-rapport is op dit punt feitelijk onjuist.Bij de beantwoording van de vervolgvragen op 21 november 1994 heeft de
minister van Economische Zaken gewezen op het feit dat hij niet de vrijheid
heeft individuele bedrijfsgegevens van individuele aard te verstrekken (art.
67 AWR). Het gaat hier om een standaardantwoord dat sedert jaar en dag wordt
gegeven als in openbare kamervragen gevraagd wordt naar individuele fiscale
gegevens. Met toepassing van art. 67, tweede lid, AWR kan de Kamer wel vertrouwelijk
over dergelijke gegevens worden geïnformeerd. Deze wijze van informatievoorziening
had reeds eerder plaatsgevonden op 14 oktober 1993, 23 juni 1994 en daarna
later op 14 december 1994. In het ARK-rapport is deze laatste vergadering
over het hoofd gezien. Op 14 december vond met het oog op art.
67 AWR een vertrouwelijk overleg met de betrokken kamercommissies plaats over
technolease n.a.v. het Besluit van 26 augustus 1994. BrusselDoor de Permanente Vertegenwoordiging van het Koninkrijk der Nederlanden
bij de Europese Unie is op 4 september 1995 namens het Kabinet Kok een brief
geschreven aan de Europese commissie waarin, na eerdere gesprekken, informatie
is verstrekt over de technoleasetransactie. Daarin is aangegeven dat een sale-lease-backtransactie
(zowel van materiële als van immateriële activa trouwens) een overeenkomst
is tussen twee private partijen. Voorts is gesteld: «Er is geen steunmaatregel
door de Staat getroffen om een dergelijke overeenkomst mogelijk te maken.
Er is evenmin sprake van bekostiging met staatsmiddelen, ook niet via het
kwijtschelden van verschuldigde belasting of het afzien van rechten om belasting
te heffen of iets dergelijks.» In de brief is daarna ingegaan op het
karakter van het Nederlandse belastingrecht («de materiële belastingschuld
ontstaat rechtstreeks uit de wet zodra het feitencomplex waaraan de wet de
belastingheffing heeft verbonden, zich voordoet») en op de rol van de
Belastingdienst bij de beoordeling van voorgelegde overeenkomsten (het geven
van zekerheid vooraf). De Commissie heeft zich nog niet uitgesproken over
dit dossier (213, 216). 8.2 Beleidsvoorbereidende deel vermogensversterking 85, 132, 139, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 160 en 240Waarom werd de werkgroep reeds op 18 april 1994 weer geactiveerd
terwijl de aanleiding voor de reactivering zou zijn de toestemming tussen
Fokker en Rabobank en de daarmee samenhangende vermogensinjectie van Dasa
die eerst na 23 juni 1994 werd gegeven? (pag. 28 en 46)In paragraaf 4.4.3 worden uitsluitend bezwaren opgesomd tegen de
technolease van Fokker. Had de technolease, los van de vermogensversterking
van Fokker en de Rabobank, ook voordelen voor de Staat?Naast de techno-lease werden andere vormen van steun overwogen. Welke?
(blz. 39).Zijn er meerdere alternatieven met de voor- en nadelen voor steunverlening
met de Kamer besproken, juist ook met het oogpunt dat het bedrag dat de Staat
zal derven op te betalen vennootschapsbelasting door de Rabobank de vermogensverstrekking
aan Fokker in zeer ruime mate overschrijdt?Op welke wijze is een mogelijke directe steunverlening van f 300
miljoen («de koninklijke weg») afgewogen tegen de technolease-constructie
door de Tweede Kamer en Ministerraad?Is het proportionaliteitsbeginsel door de bewindspersonen aan de
orde gesteld in de Tweede Kamer op 23 juni 1994 en in de Ministerraad medio
juli? (pag. 40, 43, 45, 46)Had invloed van de Staat niet voor de hand gelegen gelet op de eerdere
ervaringen met Fokker dat niet voldaan werd aan de afgesproken voorwaarden
alsmede gelet op de grote bedragen die met de constructie van technolease
gemoeid waren?Waarom achtte de regering het bezitten van invloed richting Fokker,
zoals de Minister van EZ tijdens de Ministerraad van 19 juli 1994 aangaf,
niet essentieel? Speelde hierin ook mee dat de Staat niet nog meer eventuele
financiële risico's wilde lopen, m.a.w. was de technolease een van de
meest «risicobestendige» constructies?Welke voor- en nadelen had een gewone vermogensverstrekking van f 300
à f 400 miljoen door de Staat aan Fokker? Waarom is uiteindelijk
voor de technolease-constructie gekozen? Kan een nadere toelichting op het
antwoord worden gegeven? (pag. 40 en 41) Wat waren de doorslaggevende motieven van de Ministerraad om medio
juli 1994 akkoord te gaan met de door de Staatssecretaris voorgestelde constructie?
Welke rol hebben de bezwaren van de zijde van de minister van Economische
Zaken gespeeld? (pag. 40)Kan de Regering met de haar ter beschikking staande informatie inzicht
geven in het proportionaliteitsbeginsel zoals dat werd beoordeeld bij de goedkeuring
van de technolease-constructie van Fokker/Rabobank?Context waarbinnen de technolease plaatsvondNa het ondertekenen van het overnamecontract met DASA bleven de problemen
voor Fokker zich opstapelen. Mondiaal verslechterde de markt voor de vliegtuigindustrie
verder. Fokker werd onder meer vanwege de dominante positie van de civiele
programma's in het produktiepakket, onevenredig zwaar getroffen, hetgeen zich
uitte in zware verliezen. De omslag van de vliegtuigmarkt van een verkopers-
naar een kopersmarkt en de financiële problemen bij de luchtvaartmaatschappijen
hadden daarnaast tot gevolg dat deze in toenemende mate hun vloten gingen
leasen. Daarmee kwam de zorg voor het vinden van een adequate financiering
op Fokker zelf te rusten, en bleef het risico met betrekking tot de leasevliegtuigen
in beginsel bij Fokker achter.Al met al waren opnieuw tal van maatregelen noodzakelijk om Fokker weer
renderend te maken. Fokker zelf initieerde nieuwe kostenbesparende programma's,
die moesten leiden tot rendementsherstel. Deze maatregelen sorteerden onvoldoende
effect doordat ze als het ware werden ingehaald door verder verslechterende
externe omstandigheden. In 1994 kon Fokker dan ook slechts overleven via garanties
en verdere maatregelen van het moederconcern. Tegen deze achtergrond speelden
in juli 1994 de vermogensversterking van Fokker door DASA van f 600 mln,
en de voorgenomen oprichting van een leasecompany door DASA, die de vliegtuigen
die Fokker op de balans had staan, zou overnemen.Tegen deze achtergrond ook sloten Fokker en RABO-bank de technolease-transactie.
Zoals reeds opgemerkt was deze sale-lease back van immateriële activa
een private overeenkomst tussen marktpartijen, in casu Fokker en RABO-bank,
die binnen de bestaande belastingwetgeving tot bepaalde aan de fiscaliteit
inherente resultaten kan leiden. Beleidsvoorbereiding vermogensversterking door de Fokker-werkgroep
(in relatie tot technolease)In het vroege voorjaar van 1994 vond intensief overleg plaats tussen Fokker,
DASA en de Staat over verbetering van de structurele concurrentiepositie van
Fokker en de daarbij benodigde kapitaalversterking. Dit overleg speelde tegen
de achtergrond van een dalende dollarkoers, een verslechterende vliegtuigmarkt
en het optreden van dumpingverschijnselen op die markt (vraag 85).De Staat werd hierbij naast DASA als grootaandeelhouder primair aangesproken
op de continuïteit van de onderneming, en moest zowel een industriepolitieke
als een bedrijfseconomische verantwoordelijkheid combineren. Een mankeren
van de Staat in zijn hoedanigheid van grootaandeelhouder zou ernstige gevolgen
kunnen hebben omdat alsdan het DASA ook in toen reeds bestaande contractuele
verhoudingen vrij zou staan per 1 januari 1995 eenzijdig maatregelen te treffen
die – gezien het feit dat DASA de verliezen over de jaren 1993 en 1994
volledig had afgedekt – zeer bezwarend voor de Nederlandse belangen
zouden kunnen uitwerken. Dat wilde de overheid voorkomen. In het overleg met
DASA is dan ook als uitgangspunt genomen dat de Staat onder nadere voorwaarden
zou kunnen participeren in de vermogensversterking en in omvang naar rato
van het aandelenbezit.Dit uitgangspunt zou door DASA worden bekrachtigd met een majeure financiële
impuls; een bewijs van het vertrouwen van DASA in rendementsherstel. In het
overleg over modaliteiten van versterking van het eigen vermogen en de in
dat verband te stellen voorwaarden werd door Fokker de mogelijkheid ingebracht
van een private overeenkomst van sale-lease back van know-how met de RABO-bank.
Een dergelijke overeenkomst kende bezien vanuit de positie van Fokker duidelijke
voordelen ten opzichte van verstrekking van nieuwe vermogenstitels door de
Staat:– De omvang van de vermogensversterking van circa 400 mln via de
technolease was groter dan het bedrag van vermogensversterking van circa 200
mln via vermogenstitels waartoe op dat moment in het overleg van de zijde
van de Staat bereidheid bestond.– Tegenover deze vermogenversterking had DASA zich bereid verklaard
naar rato van het aandelenbezit een vergelijkbare injectie te geven. Hoe groter
de vermogensimpuls die Fokker in de relatie met de Staat tot stand kon brengen,
hoe groter de totale vermogensversterking van Fokker. Het zal helder zijn
dat Fokker derhalve een sterke voorkeur aan de dag legde voor een technolease.– Vermogensversterking door middel van een technolease zou bovendien –
anders dan door vermogenstitels – via het resultaat – d.w.z. via
vermindering van verlies – tot verbetering van financiële ratio's
leiden.– Daarnaast zou technolease als private overeenkomst waarop reguliere
toepassing van bestaande wetgeving plaatsvindt, geen staatssteun vormen en
geen nieuwe vermogensrelatie met de Staat opleveren. Dit betekende geen procedure
met Brussel en geen machtigingswet en derhalve op korte termijn implementeerbaar,
hetgeen voor Fokker van groot belang was in verband met aanstaande publikatie
van (half)jaarcijfers.Tegenover de evidente voordelen van technolease stonden evenwel mogelijke
nadelen en complicerende factoren.– Bij het ministerie van EZ lagen noch de beslissingsmacht noch
de wettelijke autoriteit om zekerheid te verschaffen omtrent de fiscale gevolgen
en het vermogens-, resultaats- en liquiditeitseffect dat Fokker met de transactie
beoogde. Bij ambtelijk Financiën bestonden aanvankelijk twijfels omtrent
de veronderstelde reguliere wetstoepassing. Daarbij kwam ook de mogelijke
endogene Vpb-mutatie ter zake van deze transactie.– Daarnaast leek bij technolease als reguliere wetstoepassing het
probleem te kunnen ontstaan dat de Staat in het verkeer met Fokker/DASA geen
nadere voorwaarden zou kunnen stellen noch het gekozen uitgangspunt zou kunnen
realiseren dat DASA majeur, naar rato in de vermogensversterking zou participeren.
Wanneer het immers een wettelijk toegestane transactie betrof, dan betekende
dat dat de Staat daaraan geen nadere inspanningsverplichting voor DASA kon
verbinden.Gelet op het hiervoor beschreven samenstel van overwegingen en factoren
(vragen 132, 139, 153, 155, 156, 157, 160) heeft EZ de volgende interne beleidslijn
gekozen:– Voortgang van het overleg met Fokker/DASA op basis van paritaire
vermogensversterking via vermogenstitels.– Fokker kon niet en mocht niet weerhouden worden haar veronderstelde
recht op reguliere wetstoepassing bij een technolease-transactie, te realiseren
via de daartoe wettelijk aangewezen weg van een verzoek omtrent zekerheid
van de fiscale verwerking van deze transactie bij de bevoegde belastinginspecteur. In de finale fase van de beleidsvoorbereiding van de vermogensversterking
heeft ambtelijk Economische Zaken na intensief overleg met ambtelijk Financiën
de bereidheid uitgesproken in de beleidsadvisering de route van vermogenstitels
te verdedigen, en dus ook in het overleg met Fokker/DASA ervan uit te gaan
dat de technolease geen doorgang zou vinden. Deze bereidheid hield verband
met het algemene karakter van de door ambtelijk Financiën geuite twijfels
terzake van een technolease en met de noodzaak op korte termijn op één
lijn te komen over de opstelling van de Staat. Bedoelde verdediging kon gerechtvaardigd
worden geacht omdat aan de zijde van de Staat inmiddels de bereidheid bestond
mogelijkheden binnen de begroting te bezien om met circa f 300 mln in
titels te participeren zodat ten opzichte van het door Fokker en RABO-bank
beoogde effect van de technolease nog een aanvaardbare vermogensversterking
zou ontstaan.Inmiddels hadden Fokker en de RABO-bank echter zelfstandig de technolease-route
al verregaand verkend, hetgeen vervolgens onderwerp van overleg werd met de
vaste Kamercommissies. Op basis daarvan is besloten om de route van de vermogensversterking
niet verder uit te werken (vraag 152). We benadrukken dat Fokker niet kon
en mocht worden weerhouden haar veronderstelde recht op reguliere wetstoepassing
bij een sale-lease back van technologie te realiseren via de daartoe aangewezen
weg. Dit zwaarwegende uitgangspunt is steeds in acht genomen. Er is geen sprake
geweest van goedkeuring of akkoord door de Ministerraad. Evenmin is het proportionaliteitsbeginsel
aan de orde geweest voor zover dat als zodanig al als een industriepolitieke
norm zou zijn gehanteerd (vragen 154, 160, 240) (zie ook paragraaf 3.2 –
werkgelegenheid en proportionaliteit). BIJLAGE 1VertrouwelijkheidskwestieAls vertrouwelijke bijlage bij deze antwoorden gaat de laatste versie
van het concept-rapport van de Rekenkamer1, met
daarin aangegeven de passages die naar het oordeel van de regering vertrouwelijk
aan de Kamer hadden moeten worden gezonden. Deze bijlage is destijds ook aan
de Rekenkamer overgelegd. Gelet op het feit dat dit ontwerp-rapport onderdeel
uitmaakt van het proces van totstandkoming van het definitieve rapport, moet
ook dit als vertrouwelijk bestempeld worden. De Rekenkamer heeft hier onlangs
nog in algemene zin de aandacht van de regering voor gevraagd.De gebruikte criteria bij het vertrouwelijkheidsoordeel zijn:1. Gegevens met betrekking tot de uitvoering van belastingwetten.2. Vertrouwelijke bedrijfsgegevens.3. Gegevens die de betrekkingen van Nederland met de Europese Unie kunnen
schaden.4. Gegevens met betrekking tot vertrouwelijk overleg tussen de Regering
en de Staten-Generaal. XNoot1Samenstelling: Leden: Schutte (GPV), Van Rey (VVD), voorzitter, Terpstra
(CDA), Smits (CDA), ondervoorzitter, Reitsma (CDA), Ter Veer (D66), Ybema
(D66), Witteveen-Hevinga (PvdA), Hillen (CDA), Van Heemst (PvdA), Leerkes
(U 55+), Van Wingerden (AOV), Rabbae (GroenLinks), Noorman-den Uyl (PvdA),
Vreeman (PvdA), Liemburg (PvdA), H. G. J. Kamp (VVD), Zonneveld (CD), Hoogervorst
(VVD), Van der Ploeg (PvdA), Bakker (D66), Van Walsem (D66), Hofstra (VVD),
Passtoors (VVD) en Ten Hoopen (CDA).Plv. leden: Van der Vlies (SGP), Hessing (VVD), Van de Camp (CDA), Van
der Linden (CDA), Wolters (CDA), Schimmel (D66), Roethof (D66), Van Zuijlen
(PvdA), De Jong (CDA), Duivesteijn (PvdA), Van Dijke (RPF), Hendriks (HDRK),
Rosenmöller (GroenLinks), Vliegenthart (PvdA), Adelmund (PvdA), Van Zijl
(PvdA), Remkes (VVD), Marijnissen (SP), B. M. de Vries (VVD), Van Gelder (PvdA),
Giskes (D66), Van Rooy (CDA), Verbugt (VVD), Klein Molekamp (VVD) en De Hoop
Scheffer (CDA).XNoot2Samenstelling: Leden: Schutte (GPV), Van Rey (VVD), Terpstra (CDA), Smits
(CDA), Reitsma (CDA), Vliegenthart (PvdA), Ybema (D66), voorzitter, Schimmel
(D66), Van Gijzel (PvdA), Witteveen-Hevinga (PvdA), Hillen (CDA), Hoogervorst
(VVD), ondervoorzitter, Van Wingerden (AOV), Rabbae (GroenLinks), Voûte-Droste
(VVD), Adelmund (PvdA), Giskes (D66), H. G. J. Kamp (VVD), Zonneveld (CD),
Van Dijke (RPF), Van der Ploeg (PvdA), B. M. de Vries (VVD), Van Zuijlen (PvdA),
Van Walsem (D66) en Ten Hoopen (CDA).Plv. leden: Van der Vlies (SGP), Van Hoof (VVD), De Hoop Scheffer (CDA),
Van der Linden (CDA), Wolters (CDA), Noorman-den Uyl (PvdA), Bakker (D66),
Jeekel (D66), Van Zijl (PvdA), Liemburg (PvdA), De Jong (CDA), Rijpstra (VVD),
Verkerk (AOV), Rosenmöller (GroenLinks), Hofstra (VVD), Crone (PvdA),
Assen (CDA), M. M. H. Kamp (VVD), Marijnissen (SP), Leerkes (U55+), Verspaget
(PvdA), Hessing (VVD), Van Nieuwenhoven (PvdA), vacature D66 en De Haan (CDA).XNoot3Samenstelling: Leden: Van Erp (VVD), ondervoorzitter, Mateman (CDA), Blaauw
(VVD), Van der Vlies (SGP), H. Vos (PvdA), voorzitter, Van Gelder (PvdA),
Smits (CDA), Ter Veer (D66), De Jong (CDA), Leers (CDA), Van der Hoeven (CDA),
Remkes (VVD), Van Wingerden (AOV), Rabbae (GroenLinks), Jorritsma-van Oosten
(D66), De Koning (D66), Voûte-Droste (VVD), Hessing (VVD), Vreeman (PvdA),
Zonneveld (CD), Van Dijke (RPF), Van der Ploeg (PvdA), Van Zuijlen (PvdA),
Van Walsem (D66) en Houda (PvdA).Plv. leden: Passtoors (VVD), Ten Hoopen (CDA), Van Rey (VVD), Van Middelkoop
(GPV), Woltjer (PvdA), Sterk (PvdA), Van Rooy (CDA), Ybema (D66), Wolters
(CDA), Lansink (CDA), Terpstra (CDA), Weisglas (VVD), R. A. Meijer (Groep
Nijpels), M. B. Vos (GroenLinks), Bakker (D66), Van Ardenne-van der Hoeven
(CDA), Verbugt (VVD), Klein Molekamp (VVD), Witteveen-Hevinga (PvdA), Poppe
(SP), Leerkes (U55+), Verspaget (PvdA), Adelmund (PvdA), Jeekel (D66) en Crone
(PvdA). XNoot4Een lijst van vertrouwelijke vragen en de daarop vertrouwelijk gegeven
antwoorden zijn gedeponeerd bij de Kamervoorzitter, ter inzage van de leden.XNoot1Ter vertrouwelijke inzage, alleen voor de leden, gedeponeerd bij de Kamervoorzitter. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25080-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl