Visienota Voedsel en Groen; Nota
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27232, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

19-07-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

27232 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgave INLEIDING1. POSITIONERING1.1 De samenleving verandertFiguur 1. Het agro-food complex in perspectief1.2 Plaatsbepaling agrofoodcomplexFiguur 2. Het Krachtenveld1.3 Sterkte-zwakte analyseConcurrentiepositieAlgemeenMarktaandeelMarktaanpassingsvermogenKetenorganisatieKosten en efficiëntieToekomstig potentieelOverige factoren1.4 Strategisch perspectief2. EEN HELDERE, VERANTWOORDELIJKE OVERHEID2.1 De overheid borgt het publiek belangRol van de overheidVerantwoordelijkheid van de overheidMeer markt is niet minder overheid2.2. Institutionele vernieuwing: op weg naar nieuwe arrangementenAgendering van verandering in instituties3. MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERNEMEN3.1 De kritische consument3.2 De mondige burger3.3 De inzet van het KabinetProduct: consumentenvertrouwen en voedselveiligheidProductiewijze: milieu, dierenwelzijn en ethiekDe productieomgeving: de landbouw als beheerder van landschap,
ruimte en natuur4. FORS INVESTEREN IN EEN AMBITIEUS KENNIS- EN INNOVATIEKLIMAAT4.1 Kennis om te overleven4.2 De inzet van het kabinetInnovatievermogen van actorenEffectiviteit van het kennissysteemVermaatschappelijken van sleuteltechnologieënVerbreden onderwijsWegnemen belemmeringenInternationale dimensies5. INTERNATIONALE AMBITIES5.1 De internationale markten in ontwikkeling5.2 De inzet van het kabinetDe inzet op het mondiale speelveld: multilaterale samenwerkingDe inzet in de Europese UnieHervormingen eerder noodzakelijk dan in 2006.Inkomenstoeslagen koppelen aan conditiesVerkenning voorzieningen inkomensrisico'sBinnen de EU een hoog ambitieniveau op het gebied van
voedselveiligheidRegionale subsystemen en differentiatieBilaterale agro-economische samenwerkingExtra impulsen voor institution building in pre-accessielanden
en ontwikkelingslanden6. HET ONDERNEMERSCHAP IN BEELD6.1 De agro-onderneming van de toekomstArbeidsmarktArbeidsomstandigheden en imagoKapitaalGrond en ruimteAgrologistiekLeefbaarheid en culturele identiteit van het platteland6.2 De inzet van het KabinetArbeidOndernemerschap en kapitaalSlimme logistieke oplossingenHet economisch ruimtelijk perspectiefDe emancipatie op en van het platteland6.3. InvesteringsimpulsenBIJLAGE 1 BELEIDSAGENDERING SECTOREN/CLUSTERSInleidingHet agro-foodcomplexAnalyseTuinbouwPlantaardig uitgangsmateriaalHet zuivelcomplexAkkerbouwIntensieve veehouderijBiologische landbouwDiervoedersectorHet visclusterMargarine, vetten en oliënBak- en zoetwarensectorDrankenBIJLAGE 2 BEGRIPPEN EN AFKORTINGENBegrippen Afkortingen BIJLAGE 3 LITERATUURLIJSTBIJLAGE 4 DE SPELERS IN HET NETWERK 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27232Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 233 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 232Visienota Voedsel en Groennr. 2NOTAInhoudsopgave INLEIDING21. POSITIONERING41.1 De samenleving verandert41.2 Plaatsbepaling agrofoodcomplex5 1.3 Sterkte-zwakte
analyse8 1.4 Strategisch
perspectief11   2. EEN HELDERE, VERANTWOORDELIJKE
OVERHEID132.1 De overheid borgt het publiek belang13 2.2. Institutionele vernieuwing:
op weg naar nieuwe arrangementen15   3.
MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERNEMEN173.1 De kritische consument173.2 De mondige burger18 3.3 De inzet van
het Kabinet18  4. FORS INVESTEREN IN
EEN AMBITIEUS KENNIS- EN INNOVATIEKLIMAAT274.1 Kennis om te overleven274.2 De inzet van
het kabinet30  5. INTERNATIONALE AMBITIES355.1 De internationale markten in ontwikkeling35 5.2 De inzet van het kabinet38  6. HET ONDERNEMERSCHAP IN BEELD436.1 De agro-onderneming van de toekomst43 6.2 De inzet van het Kabinet48 6.3. Investeringsimpulsen52  BIJLAGEN54INLEIDINGNa een periode van sterke groei van productie en productiviteit (waarin
de overheid een sterk stimulerende rol vervulde) in de eerste decennia na
de Tweede Wereldoorlog, brak er een fase aan waarin duidelijk werd dat de
agrosector tegen maatschappelijke, economische en ecologische grenzen aanliep.
Door hierop niet tijdig in te spelen is achterstallig onderhoud ontstaan.
Het kabinet tracht zo spoedig mogelijk deze achterstanden in te halen.Inmiddels staan we aan het begin van een toekomstgerichte fase, waarin
nieuwe kansen en behoeften worden verkend en benut; kansen en behoeften die
een cruciale rol spelen bij het perspectief van het agro-foodcomplex. Deze
staat voor de uitdaging om de stap van de oude economie naar de nieuwe economie
te maken.De nota Voedsel en Groen gaat in op de bijdrage die de overheid kan leveren
om, in wisselwerking met ondernemers, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen,
de toekomst van het Nederlandse agro-foodcomplex met vertrouwen en kracht
tegemoet te zien. De nota schetst de verantwoordelijkheid van de overheid
op de terreinen voedsel en groen en de wijze waarop het agro-foodcomplex als
normale economische sector tegemoet wordt getreden.Deze nota vormt een aanvulling op het LNV-beleidsprogramma 1999–2002, Kracht en Kwaliteit. Vanuit een analyse van een aantal
voor de agrosector relevante ontwikkelingen stelt het kabinet in concreto
voor:• modernisering van de controle op voedselveiligheid,• ontwikkeling van een innovatiefonds voor de agrosector,• toepassing van modulatie van EU-inkomenssteun (dat wil zeggen afroming
van inkomenssteun ten behoeve van plattelandsontwikkeling),• hervorming van het EU-zuivel en suikerbeleid vanaf 2003,• wettelijke normen voor producten besmet met salmonella en campylobacter,• via onderzoek en onderwijs ruimte voor sleuteltechnologieën,• hulp aan MOE-landen in het kader van de pre-accessie (instituten
en ketenontwikkeling),• agrarische arbeidspool en arbeidsradar• extra impulsen voor de landbouwinfrastructuur in ontwikkelingslanden.De nota gaat voorts in hoofdlijnen in op de betekenis van de agrosector
voor de kwaliteit van de «groene ruimte» en op de bijdrage die
de agrarische sector in de verschillende landsdelen kan leveren aan versterking
van de ruimtelijke kwaliteit. In dit verband wordt een aanzet gegeven tot
de gedachtevorming over de Deltametropool.In de nota Natuur voor Mensen, Mensen voor Natuur, die wij u gelijktijdig
toezenden, wordt de strategische aanpak voor het natuur- en landschapsbeleid
voor de komende 10 jaar geschetst en wordt in een beleidsprogramma uiteengezet
met welke inzet van instrumenten dit beleid gerealiseerd moet worden. Zowel
de nota Voedsel en Groen als de nota Natuur voor Mensen, Mensen voor Natuur
vormen in die zin bouwstenen voor de Vijfde nota ruimtelijke ordening, het
Tweede Structuurschema Groene Ruimte en het Vierde Nationaal Milieubeleidsplan.De nota Voedsel en Groen kijkt ver over de horizon van deze kabinetsperiode
heen en verkent hoe het er over ongeveer tien jaar voor zou kunnen staan en
wat van de verschillende partijen aan beleid en inzet nodig is om het gewenste
perspectief te realiseren. Daarbij spreekt het vanzelf dat we,
om in 2010 onze bestemming te bereiken, vanaf vandaag stappen in de goede
richting zullen moeten zetten. 1. POSITIONERING1.1 De samenleving verandertDe samenleving verandert in hoog tempo en stelt steeds nieuwe eisen aan
de productie van voedingsmiddelen en agrarische grondstoffen. Nieuwe deelmarkten
ontstaan op bijvoorbeeld het snijvlak van voeding en gezondheid. Nieuwe wetenschappelijke
inzichten en technologieën zoals in de biotechnologie en ICT bieden ongekende
perspectieven. Daarnaast vragen consumenten en samenleving nieuwe diensten
en producten, zoals goede zorg voor de productiedieren en een aantrekkelijk
landschap.Door de toetreding van nieuwe lidstaten breidt de EU-markt verder uit.
De marktbescherming in het kader van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
van de Europese Unie neemt verder af, waardoor de ondersteunde onderdelen
van het agro-foodcomplex steeds meer op eigen benen komen te staan. Door liberalisering
en internationalisering krijgt het agro-handelsverkeer in toenemende mate
een mondiaal karakter.Kortom: de omgeving van het agro-foodcomplex is sterk in beweging. Het
agro-foodcomplex wordt dan ook steeds meer een integraal onderdeel van de
moderne en internationale netwerkeconomie met verbindingen naar andere maatschappelijke
sectoren. Het moet daarbij met die andere sectoren ook concurreren om het
gebruik van arbeid, kapitaal en grond. Van de ondernemers wordt verwacht dat
zij bedrijfseconomisch gezond opereren, kwalitatief hoogwaardige producten
leveren en dat zij dit doen op een maatschappelijk verantwoorde wijze. Verantwoord
ondernemen en het zeker stellen van de maatschappelijke «vergunning
tot produceren» (licence to produce) zijn
levensvoorwaarden geworden. Productkwaliteit, imago, herkomst en gemak bieden
nieuwe marktkansen. De invulling ervan geeft tegelijkertijd impulsen voor
meer duurzaamheid en extra inkomen voor de primaire sector en een concurrentievoordeel
voor de verwerkende industrie.Figuur 1. Het agro-food complex in perspectiefNa een periode van sterke groei van productie en productiviteit (waarin
de overheid een sterk stimulerende rol vervulde) in de eerste decennia na
de Tweede Wereldoorlog, brak er een fase aan waarin duidelijk werd dat de
landbouw tegen maatschappelijke, economische en ecologische grenzen aanliep.
Inmiddels staan we aan het begin van een toekomstgerichte fase, waarin nieuwe
kansen en behoeften worden verkend en benut; kansen en behoeften die een cruciale
rol spelen voor de ontwikkeling van het agrocluster. De Visienota 2010 gaat
in op de bijdrage die de overheid kan leveren om – in wisselwerking
met ondernemers, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen –
de toekomst van het Nederlandse agrocomplex met vertrouwen en kracht tegemoet
te treden.Bijzondere overheidsbemoeienis vraagt de land- en tuinbouw als grootste
grondgebruiker van ons land. In de Visienota gaan we op hoofdlijnen in op
de betekenis van het agrocomplex voor de kwaliteit van de «groene ruimte»
en op de bijdrage die de agrarische sector in de verschillende landsdelen
kan leveren aan versterking van de ruimtelijke kwaliteit. Zowel de Visienota
2010 als de nota NBL21 vormen in die zin bouwstenen voor de Vijfde nota ruimtelijke
ordening, het tweede Structuurschema Groene Ruimte en het vierde Nationaal
Milieubeleidsplan.De Visienota 2010 kijkt ver over de horizon van deze kabinetsperiode heen
en verkent hoe het er over ongeveer tien jaar voor zou kunnen staan. Ook beschrijft
het kabinet wat van de verschillende partijen aan beleid en inzet nodig is
om het gewenste perspectief te realiseren. Daarbij spreekt het vanzelf dat
we, om in 2010 onze bestemming te bereiken, vanaf vandaag de goede richting
in moeten slaan en de eerste stappen zullen gaan zetten.1.2 Plaatsbepaling agrofoodcomplexHet Nederlandse agrocluster neemt anno 2000 een sterke positie in op de
internationale markten. Het brengt een breed assortiment van kwalitatief hoogwaardige
producten voort.Het agro-foodcomplex is op sommige punten echter kwetsbaar: de productiefactoren
arbeid en grond zijn in Nederland duur geworden. Een aantal agrosectoren is
sterk afhankelijk van ondersteuning in het kader van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid en de doorvertaling van consumentenwensen in het product en
de productiewijze is nog niet in alle schakels voldoende ontwikkeld.Het agro-foodcomplex vormt het geheel van economische activiteiten die
samenhangen met de productie, verwerking en distributie van agrarische producten
(food en non-food) van binnen- en buitenlandse oorsprong. De betekenis van
het agro-foodcomplex voor de nationale economie is aanzienlijk. Het vertegenwoordigt
anno 1999 een bruto toegevoegde waarde van ongeveer 72 miljard gulden (10%
BNP). Het Nederlandse agro-foodcomplex huisvest ondernemingen en onderzoeksinstituten
die tot de wereldmarktleiders gerekend kunnen worden. Juist de grote, grensverleggende
bedrijven en instituten zijn in staat uitstraling te genereren naar het gehele
agro-foodcomplex.De landbouw in Nederland fungeert in principe als een normale, economische
sector, die producten voorbrengt met een sterke publieke dimensie: voedsel
en groen. Deze publieke belangstelling hangt in de eerste plaats samen met
het feit dat het belangrijkste product een primaire levensbehoefte is: ons
voedsel. In de tweede plaats wordt in de landbouw gewerkt met levend materiaal
dat om een bijzondere behandeling vraagt, bijvoorbeeld ten aanzien van planten
diergezondheid en dierenwelzijn. De productie is tenslotte voor een groot
deel aan de grond gebonden: de landbouw beheert 60% van het grondoppervlak
van Nederland en is daarmee in hoge mate medebepalend voor de kwaliteit van
het landelijk gebied, de natuur en het milieu.Figuur 2. Het KrachtenveldDe krachtsverhoudingen binnen ketens worden in belangrijke mate bepaald
door de sterke concentratie die de afgelopen jaren heeft plaatsgevonden in
de voedings- en genotmiddelenindustrie en in de detailhandel. Zo beheersen
slechts vier retailers samen ruim 70% van de Nederlandse levensmiddelenmarkt,
zijn er nog 3 grotere spelers op de zuivelmarkt en in de vleessector en kennen
we in de groente- en fruitafzet één organisatie met een groot
marktaandeel. In veel andere landen is de situatie niet anders.Hoewel de betekenis van de primaire sectoren in termen van nationaal inkomen
en werkgelegenheid de afgelopen decennia is geslonken, is het economische
belang van de primaire land- en tuinbouw voor het agro-foodcomplex aanzienlijk.
Zonder binnenlandse primaire productie zou, volgens een analyse van LEI en
CPB, een aantal sectoren hun bestaansmogelijkheid in dit land verliezen. In
het bijzonder gaat het daarbij om de slachterijen, de zuivel-, suiker-, aardappelzetmeel-
en veevoederindustrie, enkele verwerkende industrieën die hun bijproduct
in de vorm van diervoeders tot waarde brengen en een belangrijk deel van de
agrologistiek. Daarnaast is een deel van de Nederlandse voedingsen genotmiddelenindustrie,
zoals de sector margarine, oliën en vetten en de koffie-, thee-, cacao-
en tabak- en diervoederindustrie, gebaseerd op verwerking van buitenlandse
grondstoffen. Sociaal-economische betekenis van de Nederlandse agrosector• Het agro-foodcomplex vertegenwoordigt een bruto toegevoegde waarde
van ca 72 miljard gulden. Het aandeel in de nationale economie komt daarmee
overeen met ongeveer 10% van het BNP.• Het cluster telt ruim 600 000 arbeidsplaatsen, dit is ongeveer
10% van de nationale werkgelegenheid.• Ongeveer 75% van de agrarische productie wordt geëxporteerd;
dit vertegenwoordigt een bedrag van 87 miljard gulden. Hiervan gaat 80% naar
de 370 miljoen consumenten van de interne markt.• Het aandeel van buitenlandse grondstoffen in de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie
is meer dan 40%.• In de toegevoegde waarde van de totale Nederlandse industrie is
het aandeel van de voedings- en genotmiddelenindustrie circa 18%. De omzet
van de levensmiddelensector groeit. Deze bedraagt 90 miljard gulden.• Het aantal bedrijven in de voedings- en genotmiddelenindustrie
bedroeg in 1999 ruim 5000, dit is bijna 11% van de totale industrie in Nederland.• Door fusies en bedrijfsconcentraties neemt dit aantal geleidelijk
met 2% per jaar af.• Daar staat tegenover dat het aantal groothandelsbedrijven in agroproducten
in Nederland sinds 1983 met 13% is gestegen. In de totale groothandel maakt
de groothandel in agroproducten met 11 260 ondernemingen ruim 20% hiervan
uit.• De bijdrage van de primaire land- en tuinbouw aan het nationaal
inkomen en aan de werkgelegenheid bedraagt respectievelijk 3% en 3,6% (was
in 1985 respectievelijk 3,5% en 5,4%). Binnen het agro-foodcomplex neemt de
betekenis van de sierteelt sterk toe; de omzet van deze sector bedraagt inmiddels
10 miljard gulden.• Het aantal bedrijven in de primaire sector neemt jaarlijks met
2 tot 3% af; waren er in 1990 nog 124.000 bedrijven, momenteel zijn dit er
nog circa 100 000, waarvan ongeveer 90 000 met hoofdberoep in de
landbouw.• Ongeveer 55 000 agrariërs zijn ouder dan 50 jaar en naar
verwachting heeft 60% van hen geen opvolger.• Inmiddels werkt op bijna de helft van de agrarische bedrijven één
van de partners een deel van de tijd elders; het aandeel van het inkomen van
buiten het bedrijf is sinds 1980 gestegen van 15% naar 25%, waarvan bijna
10% inkomen uit arbeid.• In 1998 waren 292 000 arbeidskrachten werkzaam in de primaire
landbouw, waarvan 85 000 personen niet-gezinsarbeidskrachten zijn. Het
merendeel (77%) van de vreemde arbeidskrachten werkt op tuinbouwbedrijven.
Het aandeel vrouwen in het totaal aantal arbeidskrachten neemt toe. Momenteel
is 34% (100 000 personen) van de arbeidskrachten vrouw, 5 jaar geleden
was dat 31%. Ruim 25 000 vrouwen zijn bedrijfshoofd (al dan niet in maatschap
met echtgenoot) en ruim 40.000 vrouwen werken mee op het bedrijf van hun echtgenoot.• Ruim 2000 primaire agrarische bedrijven bieden agrotoerisme aan.
Het zijn vaak de boerinnen die affiniteit hebben met deze activiteiten. De
totale bijdrage van de agrosector aan de toeristenindustrie is ca. 20 000
arbeidsplaatsen. Ze dragen bij aan het imago van Nederland als vakantie- en
recreatieland.• Het oppervlak van Nederland bedraagt in totaal 4,15 miljoen hectare:
3,39 miljoen hectare land (= 82%) en 0,7 miljoen hectare (= 18%) water. 60%
Van dit totaal (water en land) is in agrarisch grondgebruik.• Beperkt tot het gebruik van het land (3,39 miljoen hectare), is
68% in agrarische gebruik (2,30 miljoen hectare) en 32% (= 1,09 miljoen hectare)
wordt gebruikt voor bos, natuur en bebouwing (woningen, kantoren, wegen, industrieterreinen
en dergelijke).• Het totaal Nederlands akkerbouwareaal (exclusief snijmaïs)
is 571 475 hectare. De omvang van het areaal grasland en snijmaïs
is in totaal 1 248 759 hectare. Het tuinbouwareaal heeft een omvang
van 119 741 hectare.• Bijna 20% van alle Nederlandse logistiek is agrologistiek. Eén
op de drie vrachtwagens in het binnenlands wegverkeer vervoert agroproducten.
Voor de agrologistiek is de export belangrijker dan de import.Bron: LEI/CBS/NDL/CPB/NBTNaast de gestage afname van het aantal bedrijven, is de toenemende diversiteit
in de bedrijfsontwikkeling de belangrijkste trend die vooral (maar niet uitsluitend)
in de primaire land- en tuinbouw zichtbaar is. Afnemende marktbescherming
en verminderde overheidssturing (via bijvoorbeeld ruilverkaveling, subsidies,
exportrestituties, voorlichting, pachtbescherming, en andere), maar ook technologische
ontwikkelingen en veranderende maatschappelijke inzichten hebben geleid tot
verbreding van het palet van bedrijfsontwikkelingsrichtingen.Een indeling die we hierbij kunnen hanteren:• bedrijven die voor grote markten produceren,
waarop toenemende internationale concurrentie plaatsvindt;• bedrijven die met hun product bijzondere markten zoeken, zoals de markt voor biologische producten, streekproducten,
directe verwerking en of verkoop aan huis;• bedrijven die hun activiteiten verbreden,
bijvoorbeeld met natuur- en landschapsbeheer, recreatie, zorgfuncties;• bedrijven die nevenbedrijf zijn, waarbij
het inkomen in hoofdzaak buiten het bedrijf wordt verdiend;• bedrijven die op afzienbare termijn worden beëindigd.De hoofdstroom in de land- en tuinbouw bestaat uit bedrijven die op de
«grote markten» gericht blijven, zich stapsgewijs ontwikkelen
en die door regelmatige investeringen hun bedrijvigheid uitbreiden dan wel
vernieuwen. Binnen deze hoofdstroom groeit een kleine categorie bedrijven
uit tot wat kan worden aangeduid als «megabedrijven» (soms ook
met vestigingen in het buitenland), met name in de glastuinbouw, de intensieve
veehouderij, het plantaardig uitgangsmateriaal en de bloembollenteelt. Ook
bij andere schakels in de agroketens zet de groei naar multinationale ondernemingen,
zowel grote als kleine, door.Een andere trend die we waarnemen is dat een steeds groter deel van de
consumentenuitgaven voor landbouwproducten en voedingsmiddelen steeds meer
ten goede komt aan anderen dan de primaire producenten. Op zich ligt dat voor
de hand als met het product ook extra diensten en toegevoegde waarde worden
geleverd. Veranderende consumptiegewoonten en veranderende kwaliteitseisen
die aan voedsel worden gesteld leiden logischerwijze tot een andere verdeling
van consumentenuitgaven over de verschillende schakels van de agrosector.1.3 Sterkte-zwakte analyseVoor het vaststellen van de strategische opgaven waarvoor agro-bedrijfsleven
en overheid zich het komende decennium zien gesteld, is het noodzakelijk een
analyse te maken van de sterkte en zwakte van de verschillende subsectoren
binnen het agro-foodcomplex.De meest bepalende factoren zijn:• Het vermogen tot aanpassing aan de markt. Schakels moeten zich
flexibel en tijdig kunnen aanpassen aan het (grillige) aankoopgedrag van de
consument, die een steeds breder assortiment verlangt van een erkend
hoge kwaliteit. Een snel en continu innoverend vermogen is een essentiële
eigenschap van ondernemingen. Daarnaast gaat het ook om gegarandeerde en transparante
productieketens en steeds meer duurzame producten.• Het ondernemersklimaat. Fiscaal beleid, mededingingswetgeving,
innovatiebeleid, infrastructuur en ruimtelijke ordening, moeten bedrijven
aanmoedigen tot nieuwe initiatieven.• Het vermogen om in flexibele netwerken en ketens samen te werken.
Een hechte samenwerking tussen bedrijven en kennisinfrastructuur is hiervan
ook onderdeel. Daardoor kan optimaal gebruik worden gemaakt van communicatie-
en informatietechnologie, logistiek, distributie en marketing.• De beschikbaarheid van kwalitatief hoogwaardige productiefactoren.
Het gaat dan niet alleen om arbeid, kapitaal en grond, maar ook om een hoogwaardige
kennis- en logistieke infrastructuur.• De juridische en bestuurlijke institutionele omgeving.ConcurrentiepositieOmdat bijna 75% van de productie in het Nederlandse agro-foodcomplex wordt
geëxporteerd is de concurrentiepositie van grote invloed op de ontwikkelingskansen
van de ondernemingen.In 1994 heeft AT Kearney een somber perspectief geschetst voor een aantal
agrosectoren als gevolg van beperkte marktgerichtheid. Sindsdien is er veel
gebeurd en is de noodzaak van marktoriëntatie en ketenomkering in meer
of mindere mate doorgedrongen. In het rapport «Onderweg» geeft
het LEI een analyse van de huidige internationale concurrentiepositie van
de Nederlandse agrosector in vergelijking met belangrijke concurrerende landen.
In het bijzonder van belang is daarbij de marktoriëntatie (de vraag).
Een dergelijke analyse geeft vooral een globaal beeld. Verschillen die vanzelfsprekend
bestaan tussen afzonderlijke ondernemingen binnen een sector, verschillen
binnen een kolom of keten, dan wel tussen diverse productgroepen, komen hierin
niet tot uitdrukking. Het beeld is in werkelijkheid dus gedifferentieerder
dan een analyse als hier besproken kan weergeven. Desondanks kunnen we globale
conclusies trekken over de belangrijkste aspecten.AlgemeenDe Nederlandse agrosector heeft de afgelopen jaren een sterke positie
op de Europese markten behouden. In vergelijking met andere EU-landen is het
Nederlandse agro-foodcomplex relatief groot en sterk internationaal gericht.
De toegevoegde waarde per arbeidskracht is hoger dan het gemiddelde van de
EU. Relatief dure productiefactoren, grond en milieu dwingen tot kennisintensieve
productie.Marktoriëntatie en inspelen op steeds hogere eisen van de consument
(kwaliteit, service) was en blijft de uitdaging.MarktaandeelDe kracht van de Nederlandse agrosectoren ligt vooral in het vermogen
zich aan te passen aan de markt, kostenefficiënt te werken en hecht samen
te werken in de ketens. Sectoren die in dit opzicht goed presteren vergroten
hun marktaandeel. In de plantaardige sectoren zijn dit met name de boomkwekerij,
het plantaardig uitgangsmateriaal, de champignons, de snijbloemen, de potplanten
en de bloembollen. In de dierlijke sectoren het kalfsen kuikenvlees en de
verwerkende industrie van margarine, vetten en oliën.Sectoren die marktaandeel verliezen, zijn veelal minder goed in de ketens georganiseerd, passen zich minder goed aan de markt aan en werken
minder kostenefficiënt. In de plantaardige takken zijn dit met name delen
van de akkerbouw en de sectoren groenten en fruit. In de dierlijke sectoren
gaat het hier met name om de rund-, schapen- en varkensvleessectoren en de
eiersector).MarktaanpassingsvermogenVergeleken met de buitenlandse concurrentie hebben met name de sectoren
bloembollen, boomkwekerij, plantaardig uitgangsmateriaal, potplanten, snijbloemen,
kalfsvlees, kuikenvlees, de MVO-industrie en (in mindere mate) de sector consumptieaardappelen
zich goed aangepast aan de vraag van de markt.In de overige akkerbouw en in de sectoren champignons, fruit, groenten,
vis, en in de suikerindustrie en de diervoederindustrie is het marktaanpassingsvermogen
in ontwikkeling. Daar is nog ruimte voor verbetering.In de sectoren eieren, zuivel, rundvlees, schapenvlees en varkensvlees
is het marktaanpassingsvermogen zwak.KetenorganisatieDe ketens van boomkwekerij, champignons, plantaardig uitgangsmateriaal,
snijbloemen en kalfsvlees, alsmede de MVO-industrie en de suikerindustrie
zijn goed georganiseerd.De ketens van akkerbouw, groenten, eieren, kuikenvlees, varkensvlees en
de zuivel zijn nog sterk in ontwikkeling.De ketens van bloembollen, fruit, potplanten, rundvlees, schapenvlees,
vis en de diervoederindustrie zijn zwak georganiseerd.Kosten en efficiëntieDe sectoren akkerbouw, champignons, groenten, plantaardig uitgangsmateriaal,
potplanten, snijbloemensector, kalfsvlees, kuikenvlees, vis en suiker scoren
goed op de punten kosten en efficiency.De sectoren bloembollen, fruit, varkensvlees, zuivel, en de MVO-industrie
en de diervoederindustrie scoren gemiddeld op kosten en efficiency.De sectoren boomkwekerij, eieren, rundvlees en schapenvlees scoren slecht.Toekomstig potentieelVoor de sectoren bloembollen, boomkwekerij, champignons, plantaardig uitgangsmateriaal,
snijbloemen, potplanten en kalfsvlees is het toekomstig potentieel sterk ontwikkeld.Voor de sectoren akkerbouw, groenten, kuikenvlees, rundvlees, zuivel en
de MVO-industrie is het toekomstig potentieel gemiddeld. Voor de sectoren
fruit, eieren, schapenvlees, varkensvlees, vis, suiker en diervoeder is het
toekomstig potentieel zwak.Overige factorenNederland is een duur land voor agro-ondernemers. Dit geldt voor arbeid
en grond. Daar staat tegenover dat de kennisontwikkeling, handel en logistiek,
financiering en samenwerking in de productiekolommen, het fiscale klimaat
en de stabiliteit en betrouwbaarheid van de juridische en bestuurlijke omgeving
internationaal gezien op een hoog niveau staan. Uit een internationale vergelijking
van landen als vestigingslocatie, komt Nederland naar voren als één
van de beste. Dit betekent dat het in Nederland gevestigde bedrijfsleven,
inclusief bedrijven uit het agrocluster, een goede uitgangspositie inneemt
op de wereldmarkt.Technologische ontwikkeling en innovatie zorgen voor toegevoegde waarden
voor bedrijven. In vergelijking met andere clusters wordt in het agrocluster
niet bijster veel aan onderzoek en ontwikkeling (R&D) uitgegeven. Toch
is het aantal vernieuwingen er naar verhouding hoog. De agrosector staat daarom
te boek als een innovatieve «low-tech» sector. Het agrocluster
is in technologisch en innovatief opzicht sterk autarkisch: technische en organisatorische vernieuwingen komen uit eigen koker
of uit de agrosector in andere landen. Veel andere economische clusters hebben
een beduidend actievere onderlinge «technologiehandel». De autonome
technologische dynamiek die zo kenmerkend is voor het agrofoodcluster is in
het verleden een sterkte van formaat geweest. Maar nu zich technologieën
aandienen die generiek van aard zijn (biotechnologie, informatietechnologie,
nieuwe materialen) en nu niet-agrobedrijven zich gaan roeren in het agrocluster
(retail, farmaceutische industrie) kan het een kritische zwakte worden. Meer
openheid in technologieontwikkeling kan die bedreiging veranderen in een kans.1.4 Strategisch perspectiefVoor het Nederlandse agro-foodcomplex liggen belangrijke kansen en uitdagingen
in het komende decennium. De inzet van het kabinet is om het debat over deze
kansen richting te geven, waar mogelijk gunstige voorwaarden te stellen en
waar nodig regulerend op te treden. Waar staat het agro-foodcomplex in 2010,
waar moet het staan in onze samenleving? Het gaat hier niet om een statisch
eindbeeld maar om een gewenste ontwikkelingsrichting.Het kabinet heeft een ontwikkeling richting 2010 voor ogen van een duurzaam
werkend, op eigen kracht internationaal concurrerend agro-foodcomplex, dat
midden in de samenleving staat en toonaangevend is binnen Europa.• Onder duurzaam verstaan we zowel ecologische
als economische en sociaal-culturele duurzaamheid. Op termijn zijn activiteiten
die het milieu (ernstig en blijvend) aantasten ook economisch niet verantwoord.
Duurzaam werken en leven betekent ten volle rekening houden met de veiligheid
en gezondheid van mens, dier en ecosystemen.• Onder internationaal concurrerend verstaan
we het op peil houden en versterken van de marktpositie van het Nederlandse
agro-bedrijfsleven, in de eerste plaats op de hoogontwikkelde Europese thuismarkt,
maar van daaruit ook op nieuwe, opkomende markten. Onder internationaal vergelijkbare
omstandigheden moet de sector in principe zonder overheidssteun kunnen opereren.• «Midden in de samenleving»
betekent voor ons dat het agro-foodcomplex maatschappelijk verantwoord produceert,
met het gezicht naar de samenleving staat en door de samenleving wordt gewaardeerd.• Met toonaangevend bedoelen we dat het
Nederlandse agrocluster, gezien de verhouding tussen de productiefactoren
in Nederland, geen andere keuze heeft dan van grote internationale allure
te willen zijn: op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen en
zeker op het gebied van innovatie. Ook op het gebied van internationale economische
betrekkingen liggen de ambities hoog. Voor het agro-bedrijfsleven komt het erop aan om bij afnemende marktondersteuning
door de overheid, strategieën te ontwikkelen waarmee creatief wordt ingespeeld
op de maatschappelijke behoeften, op nieuwe en bestaande wetenschappelijke
kennis en technologie en op de mogelijkheden in internationale markten.• De eerste uitdaging is dat agro-bedrijven zich uitdrukkelijk positioneren
als onlosmakelijk onderdeel van de samenleving: als ondernemers die maatschappelijke
waarden respecteren en die maatschappelijke waardering ontvangen. Hoe sterker
de maatschappelijke binding, des te gunstiger het toekomstperspectief.• De tweede uitdaging is gericht op kennisontwikkeling
en innovatie op veel fronten. Dit is niet alleen noodzakelijk om
de eerstgenoemde uitdaging te kunnen vervullen. Het is ook noodzakelijk om
ten volle te kunnen profiteren van de ontwikkelingen die zich – deels
buiten de agrosector – voltrekken.• De derde uitdaging is de positie van het agro-foodcomplex op het internationale speelveld. Het Europese huis wordt in de
komende tien jaar verder vergroot. Dit biedt dermate gunstige kansen voor
de Nederlandse agrosector dat geen enkele ondernemersstrategie hieraan voorbij
zou mogen gaan.De verantwoordelijkheid voor het investeren in de toekomst ligt bij de
sector zelf. Dat vereist innovatie, integreren van nieuwe ontwikkelingen in
de bedrijfsvoering en het vermogen de bedrijfsstrategie aan te passen aan
veranderende omstandigheden. Het kabinet werkt mee, in nauw overleg met alle
betrokkenen in de samenleving: de sector zelf en betrokken maatschappelijke
organisaties.Een groot deel van de activiteiten van het agro-foodcomplex raakt direct
aan publieke waarden en belangen. Daaruit vloeit dus voort overheidsverantwoordelijkheid
en -handelen. Die activiteiten liggen op het gebied van volks- en dier- en
plantgezondheid, dierenwelzijn, milieu, natuur en landschap en collectieve
diensten en onderwijs en onderzoek. Tegen deze achtergrond geeft deze nota
de perspectieven van het agro-foodcomplex in het komende decennium en de beleidsopvattingen
van het kabinet weer. 2. EEN HELDERE, VERANTWOORDELIJKE OVERHEID2.1 De overheid borgt het publiek belangRol van de overheidSinds de jaren zeventig is de actieradius van burgers en bedrijven sterk
vergroot, maar zijn de interventiemogelijkheden van de nationale overheid
eerder kleiner dan groter geworden. Door internationalisering, regionalisering
en informatisering is de rol van de nationale overheid anders geworden.Stond in de jaren zeventig nog de maakbaarheid van de samenleving centraal,
nu is het besef van de geringe stuurbaarheid van de samenleving door de overheid
manifest. Aanspraken van burgers en de kenmerken van de hedendaagse samenleving
leiden echter tegelijkertijd tot een hogere sturingsbehoefte vanuit de politiek.
De maatschappij vraagt om een heldere en effectieve overheid. Inspelen op
deze nieuwe omstandigheden vereist een flexibele overheid die investeert in
nationale en internationale netwerken, die op de hoogte is van relevante maatschappelijke
ontwikkelingen hier en elders in de wereld en invulling geeft aan de borging
van publieke belangen.De paradox van de afgenomen stuurbaarheid van de samenleving in combinatie
met de vergrote sturingsbehoefte vanuit burgers en politiek vergt in het huidige
tijdsgewricht een heldere, zichtbare en sterk optredende overheid. Waar twijfels
zijn over de maakbaarheid en de kenbaarheid van de samenleving, dienen deze
deel uit te maken van het maatschappelijke en politieke debat. Met andere
woorden: waar onzekerheid en onhelderheid bestaan, dient de overheid dit niet
te maskeren, zij dient het debat te stimuleren en waar nodig aan te voeren.
De wijze waarop de ministeriële verantwoordelijkheid inhoud krijgt, is
sterk verbonden aan deze invulling van de rol van de overheid.Die is dus feitelijk gebaseerd op prestatie. Om een bijdrage te leveren
aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken is immers de effectiviteit
van beleid doorslaggevend.Verantwoordelijkheid van de overheidHet kabinet volgt de redenering van de WRR in het recente rapport Het borgen van publiek belang, dat sprake is van een publiek belang als de overheid zich de behartiging van
een maatschappelijk belang aantrekt op grond van
de overtuiging dat dit belang anders niet goed tot zijn recht komt. Met andere
woorden: de overheid maakt het – omdat de maatschappij dit verlangt
en dus op grond van een politieke afweging – tot doelstelling van haar
beleid om dit belang te behartigen.Met de agrarische productie in de brede zin, dus inclusief verwerking,
handel, logistiek en retail zijn dergelijke publieke waarden en belangen gemoeid.De samenleving spreekt de overheid steeds krachtiger aan op zijn publieke
verantwoordelijkheden. Mondige consumenten en burgers benaderen de overheid
makkelijk en direct. De burger wendt zich bij calamiteiten tot de overheid.
Daarnaast vraagt hij de overheid collectieve waarden te vertalen in het beleid
richting agrosector. Zorgen om het welzijn en de gezondheid van landbouwhuisdieren
en zorgen om de kwaliteit van de leefomgeving belanden zo – terecht –
op het bord van de overheid.De consument vraagt van de overheid onverkort garanties voor de kwaliteit
van het voedsel. Mede daardoor neemt de vraag naar herkenning, herkomst en
oorsprong van voedingsmiddelen toe. Open grenzen en e-commerce
maken een goed toezicht op het gebruik van verboden middelen in de veehouderij
des te meer noodzakelijk. Het vraagstuk van de transparantie staat daarmee
prominent op de maatschappelijke agenda. Ook hier klinkt de roep om een overheid
die sterke marktpartijen namens de samenleving met kracht tegemoet treedt
en die opkomt voor de belangen van de consument.Het krachtenveld tussen bedrijfsleven, samenleving en overheid is voortdurend
in beweging. Continue bezinning op de wijze van handelen van de overheid is
gewenst. Daarbij is telkens de vraag aan de orde of de beleidsinstrumenten,
die ons ter beschikking staan, nog effectief zijn. Het gaat hier zowel om
de verplichtende, normstellende beleidsinstrumenten als om de faciliterende,
stimulerende instrumenten.Het kabinet acht zich op het beleidsterrein voedsel en groen verantwoordelijk
voor:• het agenderen van de relevante onderwerpen en het entameren van
maatschappelijk debat hierover;• het vaststellen van de normen en maatschappelijke randvoorwaarden
waaronder het agro-foodcomplex mag opereren en het toezien op de naleving
daarvan (o.a. voor voedselkwaliteit, milieu, natuur en landschap, welzijn,
arbeidsomstandigheden). Ook zorgt de overheid voor het bestaan van een adequaat
controle-apparaat;• een adequate basis(kennis)infrastructuur en voor de kwaliteitsborging
van collectieve taken als onderwijs en onderzoek;• het stimuleren van vernieuwing en verbreding in de producten en
diensten die het agro-foodcomplex aanbiedt via aansturing en programmering
van maatschappelijke gewenste innovatie en R&D;• het waarborgen van effectieve mededinging en transparantie;• het faciliteren en conditioneren van het speelveld voor het agro-foodcomplex
binnen internationale instituties en kaders.De verantwoordelijkheid van de overheid op het gebied van voedsel en groen
zal naar onze mening de komende jaren niet ter discussie staan: de publieke
belangen en waarden zijn evident.Wat wél aan verandering onderhevig zal zijn, is de wijze waarop
aan die verantwoordelijkheid invulling wordt gegeven. Immers, waar de overheid
de eindverantwoordelijkheid voor deze belangen op zich neemt (en daarmee de
wat-vraag beantwoordt), is daarmee niet automatisch de vraag beantwoord op
welke wijze de overheid haar eindverantwoordelijkheid vorm geeft (de hoe-vraag).
Dit kan zij doen, zo geeft de WRR aan, door haar eindverantwoordelijkheid
zelf in te vullen of door anderen in te schakelen. De overheid blijft in alle
gevallen eindverantwoordelijk, maar kan de «operationele verantwoordelijkheid»
toedelen aan zowel publieke als private organisaties. Telkens zal de overheid
moeten afwegen op welke wijze het publieke belang optimaal kan worden geborgd.
Hierbij moet zij steeds de eisen van goed bestuur in ogenschouw nemen: democratische
legitimatie, rechtszekerheid, rechtsgelijkheid, effectiviteit en efficiëntie.
Afhankelijk van onderwerp en situatie zal de vormgeving en uitvoering van
de overheidsverantwoordelijkheid verschillen. Dat is ook op het terrein van
het agro-foodcomplex zeer nadrukkelijk het geval.Meer markt is niet minder overheidOp de gebieden van voedsel en groen is het kabinet geen aanhanger van
het adagium «meer markt, minder overheid». De verantwoordelijkheid
van de overheid vermindert niet ten principale door verhoogde inspanningen
van bedrijfsleven voor aspecten als milieu, voedselveiligheid, dierenwelzijn
en arbeidsomstandigheden. Sterker nog, een intensivering van beleid op een
terrein als voedselveiligheid ligt – gelet op de vele recente
incidenten – voor de hand. Het kabinet is van mening dat voor een belangrijk
deel van de onderhavige beleidsterreinen de operationele verantwoordelijkheid
in het publieke domein moet blijven; dat geldt tenminste voor het verplichtende,
normstellende deel. De belangrijkste overwegingen hierbij zijn optimale duidelijkheid
over verantwoordelijkheden (vermijden van «grijs middenveld»)
en de mogelijkheid van direct ingrijpen in (potentiële) crisissituaties.
Dit maakt verhoogde inspanningen door het bedrijfsleven niet minder belangrijk.
Ze zijn in onze ogen hoogst noodzakelijk.Naarmate het bedrijfsleven er beter
in slaagt de borging van de door de overheid gestelde eisen te organiseren,
kan de intensiteit van de overheidsbemoeienis vervolgens afnemen.In onze opvatting zorgt de overheid er voor dat bedrijven hun productieprocessen
zo inrichten dat zij hun afnemers kunnen garanderen dat hun producten aan
de gestelde eisen voldoen. De overheid controleert dit vervolgens op adequate
wijze. De manier waarop de normen, voorwaarden en eisen én toezicht
en controle tot stand komen, is nadrukkelijk gebaseerd op inzicht in het gedrag
van partijen. Het beantwoordt de vraag hoe de overheid gewenst gedrag kan
bevorderen, waardoor de handhaafbaarheid wordt vergroot. Maar de overheid
doet dit evenzeer in de verwachting dat het bedrijfsleven zijn eigen verantwoordelijkheid
voor maatschappelijk verantwoord ondernemen voelt en invult. Om te bevorderen
dat verder wordt gegaan dan de wettelijk voorgeschreven eisen, zal de overheid
stimulerend beleid ontwikkelen.Voor de overheid geldt dat deze – namens de samenleving –
stuurt op beoogde doelen. De overheid begeleidt maatschappelijke veranderingsprocessen
en treedt waar gewenst op als katalysator voor veranderingen. Dit betekent
richting geven aan het maatschappelijke debat (bijvoorbeeld over nut en noodzaak
van biotechnologie) en het formuleren van de maatschappelijke condities waaronder
de markt zijn werk kan doen, daarbij inbegrepen de organisatie van controle
en toezicht. De overheid investeert ook in het stimuleren van gewenste veranderingen.
Dit vereist een overheid die goed op de hoogte is van wat er in de samenleving
leeft en in staat is maatschappelijke actoren te motiveren om gezamenlijke
doelen te realiseren.2.2. Institutionele vernieuwing: op weg naar nieuwe arrangementenOnze institutionele arrangementen dateren veelal nog uit de tijd van de
«aanbodeconomie». Ze zijn gevormd in een periode van voedseltekorten
met vele primaire producenten en weinig waardetoevoeging. De productieketens
werden feitelijk beheerst door primaire producenten, al dan niet in coöperatieve
organisatievormen. De export bestond voor een aanmerkelijk deel uit grondstoffen
en halffabrikaten. Op deze productieomstandigheden zijn de instellingen toegesneden.
Ook het internationale beleidsveld is tegen deze achtergrond georganiseerd.
In veel landen ligt een groot deel van verantwoordelijkheid voor de productieprocessen
bij de overheid.Natuurlijk was er toen en nu ook de verantwoordelijkheid voor het probleem
van de voedselschaarste en voor de voedselveiligheid.Een ander kenmerk van de huidige institutionele ordening is het ontstaan
van private organisaties met (voor een deel) publieke taken en verantwoordelijkheden
zonder dat de overheidsverantwoordelijkheid duidelijk is aangegeven. Voorbeelden
daarvan zijn SKV en GD. Aan de andere kant van het spectrum treffen we (semi-)publieke
organisaties, die zich zo opstellen dat het onderscheid met private organisaties
nauwelijks waar te nemen is. Dergelijke verwevenheid leidt tot een onduidelijk,
ongewenst grijs middenveld. We stellen vast dat ketenverhoudingen verschuiven en dat marktordening
door de overheid steeds verder afneemt. De roep om een eenduidige verantwoordelijkheid
voor de overheid neemt toe en de kracht van individuele bedrijven om zelf
om hun belangen te behartigen eveneens. De institutionele arrangementen zijn
echter nog lang niet alle op deze situatie aangepast. Schaalvergroting en
fusies leiden tot veranderingen in de marktmacht. Grenzen vervagen en verdwijnen,
ondernemingen opereren soms globaal en dan weer in regionale markten. De bestaande
structuur van belangenbehartiging staat onder druk. Van een aantal van de
bestaande arrangementen is het de vraag of er toekomstperspectief is in de
«markt van de toekomst». Van overheid en bedrijfsleven wordt op
weg naar 2010 een actieve bezinning gevraagd op het geheel van de bestaande
institutionele arrangementen.Agendering van verandering in institutiesWaar we spreken over wijzigingen in de institutionele ordening en arrangementen,
gaat het niet alleen om wijzigingen in en tussen instituties in de formele
zin, zoals koepelorganisaties, stichtingen, onderzoeksinstellingen, zelfstandige
bestuursorganen en publiekrechtelijke bedrijfsorganisaties. Even belangrijk
zijn wijzigingen in de krachtsverhoudingen en in afspraken tussen allerlei
actoren. De overheid speelt in dat gehele krachtenveld een niet te onderschatten
rol.Het kabinet is zich bewust van de betekenis van door de overheid teweeg
gebrachte veranderingen in de institutionele ordening.Wij willen de institutionele arrangementen op het gebied van voedsel en
groen aanpassen aan de eisen van de internationale vraagmarkt en aan de eisen
die worden gesteld aan het maatschappelijk verantwoord ondernemen. Een duidelijk
onderscheid tussen publieke en private taken is daarbij uitgangspunt. Wij
zetten voorts in op systeeminnovaties, opdat de agrofoodsector kan beantwoorden
aan de eisen van de internationale markt en haar bijdrage kan leveren aan
vitale maatschappelijke belangen op het gebied van de gezondheidszorg, het
wereldvoedselvraagstuk en het armoedeprobleem.Wij nodigen de maatschappelijke actoren uit om het debat aan te gaan over
de toekomst en de noodzakelijke vernieuwing van bestaande instituties in het
agro-foodcomplex, opdat we voorbereid zijn op de markt van de toekomst. 3. MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERNEMEN3.1 De kritische consumentIn een straal van 1000 km rond Nederland wonen ongeveer 300 miljoen consumenten.
Deze markt zal het komende decennium door uitbreiding van de Europese Unie
en de aanleg van Trans-Europese netwerken mogelijk groeien tot een markt van
450 miljoen consumenten. Door handelsliberalisatie en andere aspecten van
globalisering van de economie zal de concurrentie op de consumentenmarkt sterk
toenemen.In Europa wordt een verdere welvaartsstijging voorzien. Consumenten zullen
deze koopkrachtstijging vertalen in een vraag naar hoogwaardiger voedingsmiddelen.
De vraag naar agrarische producten zal zich niet eenduidig ontwikkelen, integendeel.
Onder invloed van demografische ontwikkelingen en veranderende waardepatronen
worden differentiatie en onvoorspelbaarheid van afzetmarkten steeds groter.
De Europese bevolking wordt gemiddeld ouder, het aantal personen per huishouding
neemt af, de deelname van vrouwen aan het arbeidsproces stijgt en de bevolkingssamenstelling
verandert door de groei van de allochtone bevolkingsgroepen.De verwachting is dat in 2010 zo'n 15% van de Nederlandse bevolking bestaat
uit mensen met een allochtone achtergrond. Door deze groep worden andere eisen
gesteld aan voedsel. Niet alleen het assortiment aan voedingsmiddelen zal
daardoor aan verandering onderhevig zijn, ook de wijze van productie. Ook
in de rest van Europa zien we dit gebeuren. Er zullen daardoor nieuwe afzetmarkten
ontstaan.Consumenten stellen steeds hogere eisen aan productkwaliteit en productiewijze.
Het meer welvarende deel van de Europese bevolking stelt hogere eisen aan
voedingsmiddelen: voedsel moet gezond, veilig en smaakvol zijn. Ook andere
waarden worden van belang. De productie moet:• op natuurlijke wijze plaatsvinden, met een minimaal gebruik van
chemische middelen en zonder hormonen en preventief gebruik van antibiotica,• aandacht hebben voor het welzijn van de landbouwhuisdieren,• een bijdrage leveren aan de kwaliteit van natuur en landschap,• een goed imago en identiteit hebben.Consumenten vragen het bedrijfsleven om inzicht in het productieproces
en traceerbaarheid en herkomst van de gebruikte grondstoffen. Voor de voedingsmiddelenindustrie
en -handel is verder relevant dat steeds meer maaltijden buitenshuis worden
genuttigd, waarbij naast de vraag naar luxe ook een sterk groeiende behoefte
aan snel en handzaam (fast food) valt waar te
nemen. In de maaltijdbereiding thuis verschuift het accent naar gemakkelijk,
snel te bereiden, luxe-kwaliteit en exotisch. Een internationaal sterk opkomende
markt is die van de zogenaamde functional foods, nutraceuticals en andere gezondheidsbevorderende voedingsmiddelen.De groeiende belangstelling voor biologische producten in Europa past
in deze ontwikkeling. Terwijl de totale verkoop van voedingsmiddelen in de
Europese Unie stagneert, wordt de groei van de biologische producten in de
dubbele cijfers geschreven. Ook de aandacht van de consument voor streekproducten
zal in de komende jaren blijven toenemen. Voor producenten in de hiervoor
geëigende regio's liggen duidelijke kansen voor regionale samenwerking
met horeca en toerisme. 3.2 De mondige burgerBurgers en consumenten spreken de overheid sneller en directer aan dan
vroeger. De mondige wereldburger verlangt dat overheden hun verantwoordelijkheden
nemen voor collectieve waarden. Steeds wisselende coalities tussen belangengroeperingen
en de vorming van nieuwe maatschappelijke netwerken leiden ertoe dat oude
bestuurlijke verhoudingen en arrangementen niet meer voldoen. Thema's als
voedselveiligheid, de kwaliteit van natuur en landschap, milieu, dierenwelzijn,
de ontwikkeling van biotechnologie en de problemen op de arbeidsmarkt bepalen
de politieke agenda evenals nieuwe vraagstukken op bijvoorbeeld het gebied
van de ethiek, mededinging en transparantie. Besluiten over deze vraagstukken
raken de kern van de inrichting van de samenleving en er wordt dan ook continu
publiek debat over gevoerd. Van de overheid vergt dit een voortdurende bezinning
op de inzet van de meest passende instrumenten. Dit betekent dat zij naar
nieuwe wegen moet zoeken om maatschappelijke eisen in beleid te vertalen.
Van geval tot geval zal de overheid een afweging moeten maken: soms kan worden
aangehaakt bij initiatieven van het bedrijfsleven, soms is het nodig dat de
overheid veranderingen afdwingt.De maatschappelijke ontwikkelingen hebben het maatschappelijk middenveld
in korte tijd een fundamenteel ander aanzien gegeven. Ontzuiling, emancipatie
en individualisering hebben ertoe geleid dat oude en vertrouwde maatschappelijke
arrangementen zijn afgebrokkeld en burgers en bedrijven op basis van een veranderend
waardepatroon nieuwe verbanden aangaan. Het maatschappelijk veld is diverser
(en grilliger) geworden.In het huidige tijdsbestek zijn bedrijven zich er steeds sterker van bewust
dat zij niet alleen in een markt opereren, maar tegelijk ook in een maatschappelijke
context. Ondernemen is niet alleen geld verdienen, maar ook maatschappelijke
waardering oogsten en koesteren. Door de invloed van maatschappelijke organisaties
en media op het publieke debat worden ondernemers ook meer gedwongen rekening
te houden met opvattingen die in de samenleving leven.Maatschappelijke waardering en vertrouwen zijn essentiële voorwaarden
voor het voortbestaan van agro-ondernemingen. Het verkrijgen van een «vergunning
tot produceren» (licence to produce) is
geen vanzelfsprekendheid meer; die moet nadrukkelijk worden verdiend. Maatschappelijk
verantwoord ondernemen is daarmee een sleutel tot succesvol ondernemen. Het
kabinet heeft onlangs zijn visie op maatschappelijk verantwoordelijk ondernemen
uiteengezet aan de Kamer. Hierbij moet wel worden bedacht dat invulling van
wat maatschappelijk verantwoord is, vaak cultuur-, situatie- en tijdgebonden
is.3.3 De inzet van het KabinetBinnen het brede begrip «maatschappelijk verantwoord ondernemen»
gaat het om de vertrouwensrelatie tussen agro-bedrijfsleven en samenleving
met de volgende kerndimensies:1. product: de veiligheid van de levensmiddelen;2. productiewijze: de wijze waarop het voedsel
en andere agrarische producten wordt geproduceerd;3. productieomgeving: de bijdrage die de land-
en tuinbouw levert aan de kwaliteit van het landschap. Ook de rol van de producent zelf is in deze van belang. Ondernemerschap,
imago en beeldvorming en de invulling van de werkgeversrol zijn hierbij van
groot belang. In hoofdstuk 6 wordt nader ingegaan op de producent in zijn
rol van ondernemer en werkgever.Met het oog op de belangen van consument én producent kiest het
kabinet in situaties waarin (internationale) normstelling en regelgeving aan
de orde zijn voor de volgende gedragslijn:• Het kabinet is ambitieus waar het gaat om de vaststelling van regels
en normen in Europees en internationaal verband. Er kan vervolgens geen discussie
over bestaan dat Nederland deze internationale afspraken snel en afdoende
implementeert.• De komende jaren zal de EU naar verwachting uitbreiden. Dat kan
ertoe leiden dat het lastiger wordt op Unie-niveau eensgezindheid te bereiken
over regelgeving voor consumentenwensen. Als dit het geval is, zal in voorkomende
gevallen worden gestreefd naar vorming van een groep gelijkgezinde landen
waarmee sneller of verdergaande afspraken worden gemaakt, met inachtneming
van de betreffende regelgeving van de EU en andere internationale organisaties
als de WTO.• Er zullen zich situaties voordoen waarin dergelijke afspraken niet
haalbaar zijn, terwijl wel degelijk vanuit de Nederlandse optiek de noodzaak
bestaat om op korte termijn extra eisen te stellen. Dat zal dan gebeuren,
maar eerst nadat daarover nationale discussie heeft plaatsgevonden.• Daarenboven zal de overheid het bedrijfsleven steeds stimuleren
de grenzen te blijven verleggen, bijvoorbeeld door benchmarking en certificering,
al dan niet gekoppeld aan subsidies of fiscale maatregelen.Product: consumentenvertrouwen en voedselveiligheidEen publieke taak blijft te allen tijde er over te waken dat geen producten
op de markt komen die niet voldoen aan de eisen voor de volksgezondheid. De
taken en activiteiten van de overheid worden gebaseerd op het belang dat de
samenleving heeft bij deugdelijke risicoanalyse, onafhankelijke risicobeoordeling,
betrouwbaar risicomanagement en adequate risicocommunicatie. Het agrofoodcluster
is ten zeerste gebaat bij goede, wetenschappelijk onderbouwde normstellingen
en heldere besluitvormingsprocedures.Binnen het voedselveiligheidsbeleid, maar ook op het gebied van bescherming
van milieu en natuur, is uitgangspunt voor het kabinet het hanteren van het
voorzorgbeginsel. Bij het hanteren van het voorzorgprincipe vormen concrete
aanwijzingen voor het bestaan van mogelijke – ernstige – risico's
het vertrekpunt. Als er sprake is van een aannemelijk, doch nog niet wetenschappelijk
volledig bewezen risico met mogelijke gevolgen voor de gezondheid van mens,
dier of plant, het milieu of de natuur, dan geldt de regel «bij twijfel
niet inhalen».Het EU-initiatief om het voorzorgbeginsel op Europees niveau te harmoniseren
wordt door het kabinet ondersteund. Uitgangspunt is dat:1. het beginsel betrekking heeft op de bescherming van milieu, natuur
en gezondheid van mens, dier en plant;2. het hanteren van het principe is gebaseerd op een zo volledig mogelijke
risicobeoordeling, op basis van de beschikbare kennis;3. maatregelen proportioneel moeten zijn en besluiten in openheid en transparantie
genomen worden. De komende jaren zal het kabinet investeren in de totstandkoming van een
onafhankelijk, hoogwaardig onderzoeksinstituut op het gebied van de voedselveiligheid
binnen Nederland. Ook zal de overheid de communicatie over voedselveiligheid
verbeteren en intensiveren. Het Voedingscentrum vervult hierin een belangrijke
rol. Verder is bij calamiteiten op het gebied van gezondheid van mens, dier
en plant een adequaat crisismanagement van groot belang, met duidelijke verantwoordelijkheden
voor overheden en bedrijfsleven en bijbehorende hoogwaardige communicatie.
Daarin zal worden geïnvesteerd. Het kabinet neemt verder initiatieven
om, vooruitlopend op een Europese aanpak, early warning systemen te ontwikkelen.Hierbij moet met name gedacht worden aan uitbreiding van de mogelijkheden
voor snelle diagnostiek. Voor de vroege detectie en identificatie van nieuwe
besmettelijke, op de mens overdraagbare dierziekten wil Nederland ook vooroplopen
en de bestaande publiek-private initiatieven verder uitbouwen.Samen met het bedrijfsleven zal de in gang gezette vorming van ketengarantiesystemen
en certificering verder worden ontwikkeld. Transparantie en openheid zijn
daarbij voorwaarden voor vertrouwen. De grondstoffenstroom en het gehele productieproces
moeten stap voor stap worden gecontroleerd en te traceren zijn. Om de kwaliteit
van voedingsmiddelen voldoende te kunnen garanderen en bewaken, is een gezamenlijke
inspanning van alle marktpartijen in de levensmiddelenketen onontbeerlijk.
Het bedrijfsleven zal de totale keten sluitend moeten maken. De overheid stelt
normen, zowel voor de kwaliteit van de producten in de winkel, voor grondstoffen
en voor de traceerbaarheid van grondstoffen als voor de controle door het
bedrijfsleven in iedere schakel van de keten. Hierin passen ook de discussies
over bijv. swill, hoog en laag risicomateriaal. Het kabinet is van mening
dat ook voor primaire sectoren het gebruik van het Hazards Analysis of Critical
Control Points (HACCP)-principe gewenst is om te bereiken dat gehele ketens volgens dit principe gaan werken. De wettelijke basis
hiervoor zal communautair verankerd moeten zijn. Verschillende ketens zullen
worden doorgelicht op risico-analyse, -beoordeling en -management voor de
gezondheid voor mens en dier. Daartoe is reeds een start gemaakt met de varkens
en rundveeketen.Als het bedrijfsleven met adequate ketencontrolesystemen de veiligheid
van producten kan garanderen, zal de overheid, voorzover de EU-regelgeving
dit toestaat, het toezicht richten op de gehanteerde controlesystemen. Dit
betekent dat de overheid haar activiteiten sterker zal richten op het controleren
van de controle die door het bedrijfsleven zelf wordt uitgeoefend. Als het
bedrijfsleven onvoldoende garanties kan verstrekken over de veiligheid van
producten, zal de overheid haar controle bij die bedrijven verscherpen en
intensiveren. De ketenbenadering is uitgangspunt: op basis van een analyse
van het productieproces wordt vastgesteld waar zich (verhoogde) risico's voordoen.
Op deze kritische plekken binnen de ketens en op risicovolle producten zal
de overheid de controle – én de controle op de controle, bijvoorbeeld
in de vorm van steekproeven – toespitsen. Door resultaten van productcontroles
openbaar te maken, nodigt de overheid het bedrijfsleven uit zelf verantwoordelijkheid
te nemen voor de veiligheid van de producten die zij de consument aanbieden.
Voor bedrijven die geen eigen of helemaal geen ketencontrolesysteem toepassen
waarmee zij de veiligheid van hun producten kunnen garanderen, zal het overheidstoezicht
worden aangescherpt.Om de overheidscontrole beter toe te snijden op deze procesbenadering,
wordt stroomlijning en herschikking van de vele activiteiten die door verschillende
organisaties worden uitgevoerd op het vlak van controle, keuring en inspectie
noodzakelijk. De vorming van één nationaal voedselcontrolebureau
is in dit verband gewenst. Met de minister van VWS zal een en ander in gezamenlijkheid
worden onderzocht en uitgewerkt.Binnen de randvoorwaarden die de overheid voor voedselveiligheid stelt,
moet de consument een zo groot mogelijke keuzevrijheid hebben bij het samenstellen
van zijn voedingspakket. Door de omvang van de import van voedingsmiddelen
en grondstoffen voor de voedingsmiddelenindustrie betekent dit dat er op Europees
niveau zekerheid moet worden geboden dat de consument voldoende inzicht krijgt
in de herkomst, productiewijze en andere belangrijke productinformatie.Vooruitlopend op voorstellen ter zake van de Europese Commissie, zal het
kabinet op korte termijn wettelijke normen voorstellen voor het in de handel
brengen van met salmonella en campylobacter besmette pluimveeproducten.Ten aanzien van campylobacter dient bovendien de diagnostiek in de keten
te worden verbeterd en moeten er campylobactervrije slachtlijnen komen.De groeiende markt voor voedingsmiddelen met een gezondheidsbevorderende
werking maakt het noodzakelijk dat er goede regelgeving komt voor voedingsmiddelen
met een gezondheidsclaim. Omdat de ruimte binnen de huidige EU-regelgeving
voor wetgeving voor het gebruik van voedingsmiddelen met een gezondheidsclaim
beperkt is, zal het kabinet aanpassing van de EU-regelgeving op dit punt aan
de orde stellen. De in het Witboek Voedselveiligheid vermelde voornemens bieden
hiertoe aanknopingspunten. Binnen de Codex Alimentarius bestaat een zekere
terughoudendheid om het gebruik van gezondheidsclaims drastisch te verruimen.
Belangrijke randvoorwaarde is een goede wetenschappelijke onderbouwing. Ook
is afstemming met de Wet op de geneesmiddelen van belang. Het Voedingscentrum
heeft in samenwerking met maatschappelijke partijen een vrijwillige code opgesteld,
waaraan producenten hun product voorafgaand aan marktintroductie kunnen laten
toetsen door een wetenschappelijke commissie.Het kabinet werkt zijn beleid ten aanzien van voedselveiligheid nader
uit in een binnenkort uit te brengen nota.Productiewijze: milieu, dierenwelzijn en ethiekDe manier waarop de sector omgaat met dierenwelzijn en dierethiek en zijn
milieuprestaties is sterk bepalend voor de maatschappelijke acceptatie van
de agrosector.Voor de Nederlandse agrosector spelen voor milieu en dierenwelzijn twee
dilemma's:• Op de thuismarkt wordt steeds meer waarde gehecht aan goede zorg
voor de dieren en verantwoorde omgang met de natuurlijke hulpbronnen. Maar
het voldoen aan hogere nationale normen op deze terreinen kan Nederlandse
bedrijven op sommige markten voor een kostennadeel plaatsen.• Burgers lijken vaak hogere eisen aan de productie te stellen dan
diezelfde burgers als consumenten bereid zijn in hun koopgedrag tot uitdrukking
te brengen.Als uitweg uit deze dilemma's kunnen ruwweg twee strategieën worden
ontwikkeld: de overheid kan een afwachtende positie innemen, volgend op EU-
en internationale regelgeving. De overheid kan ook aansluiting zoeken bij
de voorhoede die de meest veeleisende marktsegmenten tracht te
bedienen. Deze laatste strategie biedt, op grond van de sterkte en zwakte-analyse
van de Nederlandse agrosector en de ambitie om Nederland vooral als kennis-
en innovatieland te versterken, het meeste perspectief. Bovendien sluit een
dergelijke offensieve benadering beter aan bij de gesignaleerde ontwikkelingen
op de Noordwest Europese consumentenmarkten, die steeds zwaarder hechten aan
een milieuverantwoorde en diervriendelijke productiewijze. Het kabinet zal
het agro-foodcomplex en maatschappelijke groeperingen stimuleren om gezamenlijk
een strategie op te stellen om een voorlopersrol te vervullen op de gebieden
milieu en dierenwelzijn. Box dierenwelzijn: wanneer marktwerking en wanneer overheidsingrijpenDe melkveehouderij is uniek in Europa doordat de koe naar buiten kan en
graast in de wei. Weidegang biedt een welzijnsvoordeel doordat er meer ruimte
is voor natuurlijk (kudde)gedrag. Ook herstelt door weidegang een veel voorkomend
welzijnsprobleem, namelijk klauwaandoeningen door de stalvloer.De trend naar schaalvergroting en de introductie van de melkrobot maken
weidegang economisch minder aantrekkelijk, waardoor de weidegang afneemt.
Welzijn en economisch gedrag werken dus tegen elkaar in. Vanuit de verantwoordelijkheid
van de overheid voor het welzijn van dieren is het verminderen van weidegang
een ongewenste ontwikkeling. Een wettelijke verplichting tot weidegang is
een denkbare maatregel. Maar de vraag is of het gewenste doel in dit geval
niet (effectiever) via marktmechanismen tot stand is te brengen.Als de grens voor het overheidsingrijpen ligt bij evidente welzijnsproblemen,
dan zouden de verplichtingen zich in eerste aanleg ook kunnen beperken tot
voorschriften over de kwaliteit van de stalvloer of een doelvoorschrift over
het optreden van klauwproblemen. Omdat weidegang niet alleen een dierenwelzijnsbevorderende
maatregel is, maar ook het natuurlijk imago van de melkveehouderij versterkt
en een bijdrage levert aan de kwaliteit van het weidelandschap, zijn kansen
voor zelfregulering vanuit de sector aanwezig. LTO-Nederland toont zich in
een boekje Weidegang, uitzicht op een veel toekomst (december 1999) voorstander
van weidegang. Zij noemt de koe «de beste ambassadrice voor de melkveehouderijsector».
Er zou een poging kunnen worden gedaan om een apart merk «weidemelk»
in de markt te zetten, met een hogere prijs. Consumenten en supermarkten kunnen
dan zelf kiezen. Ketens concurreren om de beste claim en weidegang wordt op
die manier een toegevoegde waarde.Ook zou de overheid stimulerende instrumenten kunnen inzetten. Bijvoorbeeld
door in de toekomst weidegang als (facultatief) element van cross-compliance
op te nemen. Als marktwerking en gerichte overheidsstimulansen niet kunnen
voorkomen dat de koeien jaarrond op stal worden gehouden en daarmee de welzijnsproblemen
toenemen, zou een verplichting tot weidegang kunnen worden overwogen.In 2010 voldoet het Nederlandse agro-foodcomplex – de primaire land-
en tuinbouw, maar ook de toeleverende en verwerkende industrieën –
volledig aan de geldende milieuwetgeving en zijn de nationale milieudoelstellingen
gehaald. In het milieubeleid gericht op de agrosector is de afgelopen periode
hiertoe al veel in gang gezet. De eerstkomende jaren zal de vernieuwing van
het mestbeleid (inclusief de herstructurering van sectoren en het reconstructiebeleid)
en het gewasbeschermingsbeleid tot forse resultaten moeten leiden. Met name
voor water- en luchtkwaliteit en klimaatbeleid zal het Europees beleid kaderstellend
zijn. De overheid zal het bedrijfsleven ondersteunen om extra prestaties te
leveren. Deze zijn vooral noodzakelijk voor de aanpak van hardnekkige milieuproblemen,
zoals verzuring, verdroging en vermindering van de uitstoot van broeikasgassen
door de landbouw. Duurzamer en efficiënter vervoer van agro-foodprodukten en grondstoffen
verdient naar het oordeel van het Kabinet extra inspanningen van alle partijen
door transportpreventie, modal shift, bundeling en optimale benutting van
bestaande infrastructuur.Dit alles is nodig om kwetsbare natuur te kunnen behouden en de biodiversiteit
te versterken. In het NMP4 zal het kabinet met name ook ingaan op de aanpak
van de hardnekkige milieuvraagstukken. Het kabinet zal aangeven hoe het beleid
voor deze problemen wordt uitgewerkt.De overheid zal bedrijven stimuleren om aan bovenwettelijke milieunormen
te voldoen. Geschikt instrument daarvoor is certificering; dit zal flexibel
zijn van opzet zodat bedrijven maatregelen kunnen nemen die aansluiten bij
de eigen bedrijfssituatie. Bedrijven die een dergelijk certificaat hebben
verworven, kunnen in aanmerking komen voor bijvoorbeeld gunstige fiscale regelingen
of subsidieregelingen. Dit sluit aan bij huidige beleidslijnen, zoals die
worden gehanteerd bij Groen beleggen en Regeling vrije afschrijving milieu-investeringen
(VAMIL).Het kabinet bevordert met een onderzoeksprogramma de ontwikkeling van
duurzame ketens.Verder zal binnenkort een plan van aanpak voor de biologische landbouw
2001–2004 worden uitgebracht. Daarmee wordt een belangrijke bijdrage
geleverd aan de ontwikkeling van een duurzame landbouw. Het plan zal in het
teken staan van verdere professionalisering van de keten en het vergroten
van de marktgerichtheid van de sector. Kennisontwikkeling en -verspreiding
krijgen volle aandacht.Het kabinet zal het zelfregulerend vermogen van de nog jonge sector van
streekproducten bevorderen. Ketenvorming en herkenbaarheid van betrouwbare
streekproducten voor de consument staan hierbij voorop.Rond het dierenwelzijnsbeleid wordt al een aantal jaren een debat gevoerd
over de vraag tot hoever de verantwoordelijkheid van de overheid strekt. Het
is de taak van de overheid in te grijpen bij excessen en duidelijke dierenwelzijnsproblemen.
Maar welke rol speelt de overheid in de kwaliteit van het leven van de landbouwhuisdieren?De samenleving spreekt de overheid terecht aan op de gezondheid en het
welzijn van dieren. Nu in de samenleving steeds meer waarde wordt gehecht
aan diervriendelijke bedrijfsvoering, moet de overheid haar verantwoordelijkheid
nemen. Dit doet zij door op de belangrijke welzijnsonderwerpen de steeds scherpere
maatschappelijke wensen door te vertalen in wet- en regelgeving, op de handhaving
daarvan toe te zien. De lijn hierbij is dat de Nederlandse overheid zich zo
sterk mogelijk maakt voor een hoog basisniveau van dierenwelzijn in Europese
regelgeving en dat de «plus» dierenwelzijnsverbeteringen boven
het niveau van de Europese regels, zoveel mogelijk in de markt tot stand komt.
Waar de markt in dit opzicht faalt, is aanvullende nationale regelgeving geboden.Welzijn is niet een probleem dat zich alleen in Europa voordoet. De discussie
in WTO-verband noodzaakt ertoe de welzijnsdiscussie structureel op een mondiaal
niveau te bespreken. Er bestaan echter op dit moment geen specifieke instituties
op het gebied van dierenwelzijn. Er zal daarom eerst verkend moeten worden
welke mogelijkheden en strategie het beste resultaat kan hebben om de discussie
over verbetering van het welzijn van dieren te mondialiseren, zowel op lange
als korte termijn. Hierbij zou het Office Internationale des Epizoöties
(OIE) kunnen worden gebruikt als mondiaal lichaam voor diergezondheid en dierenwelzijn.
In het kader van de WTO-discussie zal het kabinet inzetten op
het volledig rekening houden met het Verdrag van Amsterdam inzake dierenwelzijn.Van ondernemers verwachten wij dat zij steeds blijven zoeken naar mogelijkheden
tot welzijnsverbetering. Het economisch gedrag van bedrijven en consumenten
kan daarbij veel meer worden benut om maatschappelijke wensen op dit punt
te realiseren. De overheid kan dit economisch gedrag beïnvloeden door
marktwerking te stimuleren of door extra financiële prikkels te introduceren.Voor de overheid is verder een stimulerende rol weggelegd. Concreet gaat
het om het bevorderen van welzijnsvriendelijke houderijsystemen en verantwoord
diertransport. Het kabinet stimuleert in samenwerking met de keten onderzoek
naar welzijnsindicatoren op de boerderij en de ontwikkeling en het gebruik
van innovatieve welzijnsvriendelijke houderijsystemen. Ook zal het kabinet
zich inzetten om op korte termijn met de belangrijkste handelspartners afspraken
te maken over welzijnsnormen.Daarnaast wil het kabinet de komende jaren voortgang boeken in het maatschappelijk
debat over onze omgang met dieren. Nadere voorstellen hiervoor zullen wij
aan de Kamer doen in een notitie over dierenwelzijnsbeleid. In deze notitie
zullen twee vragen centraal staan: «hoe kan effectief en handhaafbaar
worden tegemoet gekomen aan de toegenomen maatschappelijke wensen die leven
ten aanzien van het houden van dieren en het dierenwelzijn» en «wie
is daarvoor verantwoordelijk».Het kabinet neemt het initiatief voor het opstellen van een strategische
agenda voor een maatschappelijk debat over ethiek binnen het agro-foodcomplex.
In kwesties rond (aanvaardbare) productiewijzen wordt daarmee het denken over
de ethiek versterkt en een nieuwe verbinding gelegd tussen het agro-foodcomplex
en de samenleving. Concrete dierenwelzijnskwesties die hierbij aan de orde
komen, zijn onder meer:• de specifieke welzijnsproblemen bij vleeskuikens;• de maximale duur van transport van slachtdieren in de EU;• de castratie van biggen;• de ontwikkeling van de fokkerij.De productieomgeving: de landbouw als beheerder van landschap,
ruimte en natuurDe land- en tuinbouw is ook in 2010 verreweg de grootste grondgebruiker
van ons land. De maatschappelijke legitimatie voor de (grondgebonden) landbouw
ligt in het dichtbevolkte Nederland steeds meer in het duurzaam beheer van
natuurlijke hulpbronnen (open ruimte, waardevolle cultuurlandschappen, biodiversiteit,
water). Dit betekent dat aandacht voor natuurlijke diversiteit, waterbeheer
en landschapskwaliteit in en om het bedrijf van groot maatschappelijk belang
is.De ambities van het kabinet met de groene ruimte zijn niet bescheiden:
heel landelijk Nederland moet aantrekkelijk zijn om in te verkeren. De verantwoordelijkheid
voor een zekere basiskwaliteit van het landschap en de (agro)biodiversiteit
ligt in de eerste plaats bij de grondgebruikers. Zij moeten «landschappelijk
verantwoord» ondernemen. De maatschappelijke eisen op bijvoorbeeld het
gebied van landschapskwaliteit, natuurwaarden en goed waterbeheer zullen in
2010 zijn vertaald in zogeheten codes voor «goede landbouwpraktijk».
Waar de samenleving wensen heeft die verder gaan dan de goede landbouwpraktijk
en er geen markt blijkt voor financiering van deze wensen, zal de overheid
publieke middelen inzetten om deze doelen te bereiken. Dergelijke eisen zijn alleen te stellen als er eveneens een economisch
perspectief voor agrarische activiteiten is. Ons beleid is er op gericht dit
perspectief waar mogelijk te verschaffen.Een economisch vitale agrarische sector biedt een duurzaam perspectief
voor een aantrekkelijk cultuurlandschap. Dit geldt des te meer omdat ook in
het Europees landbouwbeleid zich een omslag voltrekt. Het kabinet komt met
een plan van aanpak om de Europese inkomenssteun door toepassing van cross
compliance en modulatie sterker te binden aan kwaliteitsverbetering op het
gebied van milieu, natuur en landschap (LNV). De overheid kiest daarnaast,
zoals het kabinet in de nota Natuur voor Mensen, Mensen voor Natuur uiteenzet,
voor een aanvullende investering in hoogwaardige agrarische cultuurlandschappen.
De uiteindelijke ambitie is om 400 000 hectare waardevol cultuurlandschap
landschappelijk op te knappen en duurzaam beheer veilig te stellen. Het duiden
van de gebieden waar dit wenselijk is, zal in de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening
en het SGR2 gebeuren. Hierbij geldt als hoofdregel dat geen functiewijziging
en aankoop plaats vindt. In die zin is er dan ook geen sprake van een ruimteclaim.
Wel zal sprake zijn van andere inrichting (bij 40 000 hectare). Daarvan
wordt hooguit 10 000 hectare aangekocht (met functiewijziging). Bij volledige
realisatie van deze ambitie zal met deze 40 000 hectare «groen-blauwe
dooradering» 400 000 hectare cultuurlandschap worden opgeknapt.
Zoals reeds gemeld, komt in het kader van de nota Natuur voor Mensen, Mensen
voor Natuur een eerste tranche van 200 000 hectare beschikbaar (20 000
hectare inrichting, waarvan 5 000 hectare kan worden aangekocht).Daarnaast wordt indicatief uitgegaan van 10 000 hectare extra hoogwaardig
groen bij de stad, gekoppeld aan nieuwe bouwopgaven.Ook hier kan door middel van een goed landschappelijk ontwerp een veel
groter gebied opgeknapt worden (100 000 hectare).Deze kwaliteitsimpulsen zullen door het belonen van inspanningen van particulieren,
veelal boeren, worden gerealiseerd. Op die manier kan worden voldaan aan de
maatschappelijke behoefte aan een kwalitatief aantrekkelijk agrarisch cultuurlandschap.
Daarnaast zal de overheid extra aandacht besteden aan de toegankelijkheid
van het Nederlandse landschap voor recreatieve doeleinden. Het private eigendom
en gebruik van agrarisch gronden is daarbij richtinggevend, maar het ontwikkelen
van een gevoel van «public ownership» bij Nederlanders voor het
agrarisch cultuurlandschap is ook voor agrarisch Nederland van belang voor
het toekomstig draagvlak.Nederland heeft in toenemende mate te kampen met zowel een overvloed als
een tekort aan water. Herziening van ons waterbeleid is daardoor nodig, mede
door klimaatverandering. Nederlands hoogste prioriteit blijft veiligheid.
De huidige problemen komen vooral voort uit de verdeling van water. Door het
vasthouden van water in natte perioden is er minder kans op watertekort in
droge perioden. De herverdeling van watervoorraden is bepalend voor het waterbeheer
en de gehele ruimtelijke configuratie van het landelijk gebied. We streven
naar integrale en multifunctionele oplossingen. Het water zal meer ruimte
moeten worden geboden op basis van de «watersysteembenadering»
en het principe «ruimte voor water». Vergroting van bergingscapaciteit
vraagt ook om een aangepaste landbouw. Lokale waterberging zal namelijk leiden
tot een hoger grondwaterpeil. Wij verwijzen hierbij ook naar de normstelling
in de Vierde Nota Waterhuishouding en de uitwerking die daaraan gegeven wordt
op basis van het advies van de Commissie waterbeheer 21ste eeuw. Versterking van hoogwaardige groene kwaliteiten is dus onontbeerlijk.
Ook zal ontwikkeling van een duurzamer waterbeheer leiden tot vernatting van
veenweidegebieden. Dit betekent voor delen van deze gebieden extensivering
van het grondgebruik ten behoeve van waterbeheer. 4. FORS INVESTEREN IN EEN AMBITIEUS KENNIS- EN INNOVATIEKLIMAAT4.1 Kennis om te overlevenMomenteel maken we de transformatie door van een industriële economie
naar een kennis- en netwerkeconomie, ook wel aangeduid als «de nieuwe
economie». Ook in het agro-foodcomplex betreden we in zekere zin een
virtuele wereld. In deze wereld maakt niet langer de maker van de fysieke
producten (de tomaten, het varkensvlees) nog langer de dienst uit in de keten,
maar de bedenker van nieuwe producten, logistieke- en marketingconcepten.
Kennis en innovatie worden cruciaal. En niet alleen «harde» technologische
kennis, maar ook de «zachte» kennis over organisatie en sturing
van ketennetwerken. Nederland heeft momenteel een sterke positie op het gebied
van kennis over de aansturing van ketennetwerken, kwaliteitsbeheersing en
logistieke systemen in het agrocluster. Het is zaak deze kennisvoorsprong
te behouden en verder uit te bouwen. Dat schept goede kansen voor het regisseren
van internationale handelsstromen en voor verdere versterking van hoogwaardige
productie en verwerking door de opbouw van efficiënte en flexibele ketens.
Deze stellen de producent in staat om adequaat te reageren op de wensen van
de veeleisende Noordwest-Europese consument.De agrosector staat voor de opgave gebruik te maken van de mogelijkheden
die de nieuwe economie biedt. Zij moet zich de deels nieuwe «spelregels»
eigen maken. Een gemakzuchtige houding tegenover kennisontwikkeling en vernieuwing
wordt snel afgestraft en heeft verregaande consequenties voor de ontwikkelingskansen.
Hierbij gaat het niet alleen om productvernieuwing, maar ook om kennis op
het gebied van logistiek en de organisatie van ketens. De nu hoge productiviteit
van de productiefactoren in de agrosector is voor het overgrote deel te danken
aan slimheid en creativiteit: aan het vermogen om kennis daadwerkelijk te
gebruiken voor nieuwe producten en nieuwe werkwijzen. Nederland herbergt een
aantal mondiaal toonaangevende levensmiddelenconcerns, die bij uitstek hebben
bewezen over dit vermogen te beschikken. Het op peil houden en verder versterken
van zowel het private als het publieke innovatievermogen is van belang voor
de gehele samenleving.Uit onderzoek is gebleken dat de agrosector nog niet op grote schaal gebruik
maakt van Intellectuele Eigendomsbescherming. Vaak is een onvoldoende bewustwording
hiervan de oorzaak. Er zijn grote verschillen tussen de diverse schakels in
de keten in de omgang met dit instrument. Intellectueel Eigendom zorgt voor
bescherming van innovaties en kan door licenties zorg dragen voor extra inkomsten.De wetenschappelijke en technologische basis voor vernieuwingen in de
agrosector verbreedt in hoog tempo. Het wordt steeds interessanter om gebruik
te maken van kennis en inzichten uit de ICT, biotechnologie en sensortechnologie.
De verscherpte concurrentievoorwaarden (de grillige en veeleisende consument
en burger) in combinatie met de verbrede concurrentiemogelijkheden (internationalisering
en nieuwe mogelijkheden uit wetenschap en technologie) luiden het einde in
van de agrosector zoals we die nu kennen, en het begin van het ontstaan van
nieuwe economische clusters. Combinaties zoals tussen voeding en geneeskunde,
tussen levenswetenschappen en ICT, en met andere niet-agro-producten en -diensten
bepalen het aangezicht van die nieuwe clusters. Een aantal grote Nederlandse
bedrijven heeft deze trend vroegtijdig gesignaleerd. Deze bedrijven spelen
erop in door bijvoorbeeld nieuwe producten te ontwikkelen, meer diversificatie
in het aanbod te brengen en door meer aandacht te besteden aan marketing en
after-sales. Door de nieuwe mogelijkheden van elektronische handel kunnen afzetketens
kantelen. Zo is het voorstelbaar dat de supermarkt zoals wij die nu kennen
(deels) gaat plaatsmaken voor bezorging op maat en «just
in time» aan huis. Met behulp van ICT kunnen productieketens
ook veel flexibeler gaan reageren op veranderende klantenvoorkeuren. De primaire
sector kan met behulp van ICT duurzaamheid in belangrijke mate bevorderen
door de toepassing van precisielandbouw. De congestie rond de grote bevolkingscentra,
in Nederland maar ook elders in Europa, dwingt ertoe de komende jaren extra
invulling te geven aan vermindering van het transport en versterking van de
logistieke «regiefunctie»: het organiseren, besturen en beheersen
van goederenstromen die niet per definitie ook fysiek via ons land verlopen.De ontwikkelingen in de moleculaire biotechnologie bieden kansen voor
verrassende interacties tussen het agro-foodcomplex en andere sectoren en
kennisvelden. De consequenties van met name het genoomonderzoek en de bioinformatica
(«genomics») zijn voor het agro-foodcomplex
en de landbouwwetenschappen ingrijpend. Niet alleen geven genomics een wetenschappelijke
basis aan tal van gangbare technische ingrepen in levende organismen. Ze doen
ook de grenzen vervagen tussen voedsel, veredeling, farmacie, chemie en informatica.
De landbouwwetenschappen gaan grotendeels op in het veel bredere terrein van
de levenswetenschappen. Het spectrum aan toepassingsgebieden verbreedt sterk.
Functionele voeding kan bijvoorbeeld een grote rol gaan spelen in de volksgezondheid
(ziektepreventie). Denkbaar is dat componenten van toekomstige functionele
voeding gaan worden geproduceerd met behulp van moderne biotechnologie. Daarbij
kunnen we denken aan genetisch gemodificeerde planten of micro-organismen
die gezondheidsbevorderende voedingscomponenten maken. Door kennis over de
genetische aanleg van mensen zal er vraag komen naar personal
diets.Niet alleen op het gebied van de volksgezondheid kunnen de landbouw- en
levenswetenschappen van de toekomst een belangrijke rol spelen, maar ook op
het gebied van toepassing in meer duurzame productieprocessen. Zij zullen
grondstoffen leveren die een sterke reductie in milieubelasting mogelijk maken
in de productie van chemische halffabrikaten, papier en polymeren. De grondstoffen
en katalysatoren die nodig zijn voor dergelijke processen zullen steeds meer
worden gefabriceerd met behulp van genetisch gemodificeerde micro-organismen,
bomen en planten. Deze ontwikkelingen, waaraan de moderne biotechnologie ten
grondslag ligt, zullen ook aanleiding gaan geven tot nieuwe impulsen en vindingen
op het gebied van materiaal- en procestechnologie voor toepassingen die variëren
van voeding tot bulkchemie.Of biotechnologische vindingen ook toepassing zullen krijgen, hangt in
hoge mate af van de houding van de burger. Deze aarzelt over nut en noodzaak
van moderne biotechnologie bij, met name, planten en dieren. Ook is er twijfel
over de omvang van de risico's die verbonden zijn aan grootschalige toepassingen.
Verwacht mag worden dat alleen die toepassingen die een meerwaarde leveren
voor de burger en samenleving kans van slagen hebben. Vertrouwen is in deze
een sleutelbegrip. Om het vertrouwen van de samenleving te winnen, is het
belangrijk dat het kabinet heldere voorwaarden stelt aan verdere ontwikkelingen
in de moderne biotechnologie. Ook is volstrekte transparantie geboden (open
risicobeoordelings- en toelatingsprocedures, etikettering), en heldere communicatie
vanuit overheid en bedrijfsleven over wezenlijke aspecten van de moderne biotechnologie
(wat, waarom en hoe?).De agrosector zal dus bruggen moeten slaan naar andere sectoren om in
de belangrijke innovatieve ontwikkelingen mee te kunnen gaan. Maar dan liggen
er ook grote mogelijkheden voor nieuwe product- en marktcombinaties,
zowel in het voedingssegment als in het non food segment. Ook op andere terreinen
liggen er voor de agrosector belangrijke innovatieve uitdagingen, bijvoorbeeld
in ecologische en ruimtelijke zin. Zo zijn uit milieu-oogpunt belangrijke
vernieuwingen gewenst bij de teelt en verwerking van landbouwgrondstoffen,
de logistiek en het realiseren van nieuwe functiecombinaties (landbouw met
natuur, waterbeheer, energieproductie). Het samengaan van landbouw met recreatie
en toerisme biedt eveneens verdere ontwikkelingsmogelijkheden. Dit vergt voortdurende
investering en creativiteit in het gebruik van kennis, niet alleen van «harde»
bèta-kennis, maar ook van kennis uit de gamma-disciplines en van praktijk-
en ervaringskennis.Investeren in kennis alleen biedt niet voldoende soelaas. Hedendaagse
innovaties verlopen steeds meer als een complex interactief proces en steeds
minder als een lineair proces van kennisontwikkeling, -verspreiding en -toepassing
Innovatieprocessen zullen steeds meer in netwerken en «over de grenzen
van bedrijven heen» worden georganiseerd. Een sprekend voorbeeld van
een succesvolle keten- en clusterbenadering die door overheden, bedrijfsleven
en kennisinstellingen wordt gedragen, is onder meer de Nederlandse stichting
Ketennetwerken, cluster en ICT (KLICT).Het beeld dat ons voor 2010 voor ogen staat, stelt zeer hoge eisen aan
het innovatievermogen van het agro-foodcomplex. Het vergt het vermogen om
nieuwe markten te creëren, nieuwe manieren te vinden om consumenten te
bedienen, nieuwe consumentenproducten te maken en nieuwe manieren om zuiniger
om te gaan met grondstoffen en andere hulpbronnen. Ook vergt het nieuwe manieren
om de kwaliteit van de leefomgeving te verhogen. Innoveren wordt belangrijker,
ingewikkelder en risicovoller. Waar vernieuwingsinitiatieven in het agro-foodcomplex
voorheen vaak waren ingegeven door de noodzaak tot productiviteitsverhoging
en kwaliteitsverhoging van eindproducten, gaan de eisen van de omgeving van
morgen aanzienlijk verder. Om op de vraaggeoriënteerde, internationale
markten succesvol te blijven, zijn bijvoorbeeld variëteit en reactiesnelheid
nu minstens zo belangrijke drijfveren voor vernieuwing. Adequaat innoveren –
in den brede – zal een kerncompetentie zijn van succesvolle ondernemingen
en organisaties.Toekomstgerichte ondernemingen en organisaties ontwikkelen zonder uitzondering
uitgekiende innovatiestrategieën. Het agro-foodcomplex blijft daarin
niet achter. Kenmerk van die innovatiestrategieën zal zijn dat zij veelal
afstand doen van «meer van hetzelfde» en «een beetje beter».
Om het beeld voor 2010 dichterbij te brengen zijn verderstrekkende vernieuwingen
nodig: integrale vernieuwingen die in samenwerkingsverbanden worden gerealiseerd,
waarbij meer ondernemers, meer bedrijvigheden en meer doelen worden betrokken
(bijvoorbeeld én economische versterking en milieuwinst). En waarin
naast tastbare innovaties (van producten en hulpmiddelen) ook zwaar wordt
geïnvesteerd in «zachte» innovaties (van principes, ontwerpen,
denkbeelden, regels en organisatievormen). En waarin zowel wetenschappelijke
en technologische kennis als ervaringskennis uit de praktijk worden benut.
Ook voor kennisinstellingen zijn dergelijke breed georiënteerde innovatiestrategieën
opportuun. Bijvoorbeeld in het kader van een perspectiefvolle kennisontwikkeling
rond biotechnologie is in de komende jaren vervlechting nodig van (bèta-georiënteerd)
technologisch onderzoek met gamma-onderzoek (denk aan bio-ethiek en dergelijke). 4.2 De inzet van het kabinetHet kabinet wil dat het kennis- en innovatiebeleid een optimale bijdrage
levert aan de ingrijpende vernieuwingen die het agro-foodcomplex gestalte
moeten gaan geven in de komende decennia. Het kabinet ontwikkelt hiertoe inspanningen op zes terreinen:1. het innovatievermogen van actoren in het agro-foodcomplex gericht versterken;2. de kennisinfrastructuur: verhogen van effectiviteit;3. vermaatschappelijking sleuteltechnologieën; onderwijs: verbreden;4. wet- en regelgeving: stimulansen versterken, wegnemen belemmeringen;5. internationale dimensies van kennis- en innovatiebeleid: grenzen overschrijden.Innovatievermogen van actorenHet kabinet wil innovatieprocessen stimuleren die aantoonbaar aansluiten
bij het streven naar maatschappelijk verantwoord ondernemerschap in het agro-foodcomplex.
Dergelijke innovaties kunnen op uiteenlopende niveaus plaatsvinden: bij individuele
ondernemers, bij groepen van ongeveer gelijksoortige bedrijven, bij ketenpartners,
of bij bedrijfsoverstijgende processen. Omdat dit soort innovaties veelal
de inzet vergt van zeer verschillende partijen, is de organisatie ervan geen
eenvoudige aangelegenheid. Waar mogelijk willen wij ondersteuning geven aan
de organisatorische kanten van innovatieprocessen. Het kabinet beziet, mede
in het licht van het bestaande innovatie-instrumentarium, de noodzaak tot
het ontwikkelen en ondersteunen van programma's voor een breed scala aan innovatieprocessen.
Breed in de zin van uiteenlopende soorten innovaties: van gebiedsgerichte,
grootschalige vernieuwingen tot vernieuwingen bij bedrijven (waaronder primaire
bedrijven), en van «harde», technische innovaties tot «zachte»
organisatorische innovaties. Eén van de opgaven daarbij zal zijn om
de ketenpartijen die dicht bij de consument staan (onder andere retail, maar
ook consumentenorganisaties) te betrekken bij innovatieprogramma's.Een effectief vehikel om de ketenpartijen te betrekken kan het «Innovatienetwerk
Groene ruimte en Agrocluster» zijn, waarin overheid, maatschappelijke
organisaties, bedrijfsleven en kennisinstellingen gezamenlijk innovatieagenda's
opstellen en klaarmaken voor uitvoering. Dit gaat binnenkort van start. Onder
andere via actieve deelname in dit netwerk wil het kabinet vorm en inhoud
geven aan de innovatieagenda die in dat werkverband wordt ontwikkeld. We geven
hiermee naast financiële en personele ondersteuning ook sturing aan de
innovatieprogramma's die in gang worden gezet. Omgekeerd zal het kabinet,
net als de andere betrokken actoren, dit netwerk gebruiken als inspiratiebron
voor zijn eigen strategische beleidsagenda.De netwerkeconomie, aangejaagd door de razendsnelle ontwikkeling van de
ICT, de toenemende congestie op de wegen, de toename van het goederenvervoer
en de aantasting van de kwaliteit van de leefomgeving maken ingrijpende aanpassingen
in de gebruikte agrologistieke systemen noodzakelijk. Door het agenderen van
systeeminnovaties op het gebied van agrologistiek wil het kabinet hierin een
rol spelen. Ook zal het kabinet een actieve rol spelen bij de planvorming
en coördinatie en vernieuwende pilotprojecten
waar nodig ondersteunen.Het kabinet wil de komende jaren komen tot aanpassing van de wijze waarop
financiële middelen worden ingezet. Daardoor moet meer ruimte ontstaan
voor vernieuwende kennisontwikkeling door risicovolle middelentoewijzing
door zowel overheid als bedrijfsleven. De uitkomsten van innovatieprocessen
staan immers niet bij voorbaat vast. Waar echte vernieuwingen werkelijk gewenst
zijn, is het de kunst om potentieel baanbrekende innovatie te stimuleren en
te belonen met middelen. Het type aanpassingen dat ons voor ogen staat is:• Een verschuiving van de financiële ondersteuning van individuele
innovatieve ondernemers naar de ondersteuning van integrale vernieuwingen.• Voor zover innovaties op bedrijfsniveau financieel worden ondersteund
door de overheid, richt deze ondersteuning zich sterker dan momenteel op het «voortraject»; op de veelal prille en soms
letterlijk fantastische ideeën en initiatieven van voorlopers die willen
inspelen op maatschappelijke wensen van morgen.• Om de diverse innovatieprogramma's die in de komende jaren worden
ontwikkeld te kunnen financieren, streeft het kabinet naar de vorming van
een agro-innovatiefonds van private en publieke middelen. Hiertoe behoort
ook een gefaseerd actieplan voor de herschikking van financiële middelen
ten gunste van het innovatiefonds.• Inzet van private middelen zorgt voor een extra controle op de
bedrijfseconomische haalbaarheid van innovatie én op de mate van verbinding
van de belanghebbende partijen. De publieke middelen zullen waar mogelijk
breed van karakter zijn, omdat de betreffende innovatieprogramma's vaak raakvlakken
zullen hebben met beleidsterreinen van andere departementen. Juist omdat de
agrosector zich ontwikkelt als een sector vergelijkbaar met andere economische
sectoren en in toenemende mate daarmee verbonden, ligt afstemming en –
waar mogelijk – samenwerking tussen LNV en EZ voor de hand. Verder zal
het fonds op onderdelen werken als «revolving fund» – dit geldt vooral voor innovatieprojecten met commerciële
vooruitzichten.• De onderdelen van het Stimuleringskader die op innovatie gericht
zijn, gaan zo snel mogelijk op in een het agro-innovatiefonds. Het stimuleren
van maatschappelijk gewenste investeringen zal vooral moeten verlopen langs
andere sporen.Bestaande instrumenten op het gebied van kennisontwikkeling en innovatie
moeten ruimte bieden voor bovengenoemde wijzigingen, dan wel hiervoor worden
ingezet. Dit zal ook consequenties hebben voor de wijze waarop het kabinet
onderzoek en onderwijs zal aansturen en financieren. Wij willen voor het verhogen
van het innovatievermogen van actoren met de betrokken partijen komen tot
een actieplan.Effectiviteit van het kennissysteemEen stevige en zelfstandige kennisinfrastructuur, diverse vormen van opleiding
en training en financiële ondersteuning van kennisontwikkeling leveren
een bijdrage aan de ontwikkelingsmogelijkheden van het agro-foodcomplex. Het
kabinet wil via fundamenteel onderzoek en actuele onderwijsprogramma's ruimte
bieden aan nieuwe sleuteltechnologieën van strategisch belang, zoals
met name biotechnologie en informatietechnologie. Het wetenschappelijke en
technologische agrokenniscomplex wordt versterkt door organisatorische en
disciplinaire verbindingen met «derden» te vergemakkelijken, onder
andere door herijking van financieringsgrondslagen voor kennisprogramma's.
Wij vinden dat de komende jaren een zo intensief mogelijke interactie met
andere terreinen van wetenschap en technologie noodzakelijk is. Het kabinet
zal dan ook investeren in het bevorderen van de samenwerking tussen de agro-kennisinstellingen
en andere kennisinstellingen. Het is van belang dat Nederland blijft beschikken
over een sterk wetenschappelijk agro-kenniscomplex. De R&D-activiteiten
van een aantal multinationale ondernemingen in het agro-foodcomplex
zijn in Nederland geconcentreerd. Dat heeft te maken met de kracht en kwaliteit
van de Nederlandse kennisinfrastructuur op dit terrein. Dit moet zo blijven
en worden uitgebouwd. Hiertoe zullen wij moeten investeren in het slechten
van barrières die nog bestaan tussen de agro-kennisinstellingen en
andere kennisinstellingen in binnenen buitenland.Nederland moet blijven beschikken over een sterk wetenschappelijk «Wagenings»
agro-kenniscomplex; een «Vallei voor Voeding en Groen». Vanuit
het besef dat de relevante kennis voor het agro-foodcomplex ook in verschillende
andere wetenschappelijke instellingen in Nederland wordt gegenereerd, is inzetten
op strategische allianties in het belang van alle betrokkenen.Op weg naar 2010 zal in de toewijzing van middelen voor vernieuwende onderzoeksprogramma's
in toenemende mate gebruik worden gemaakt van aanbestedings- en inschrijvingsprocedures.
Deelname in de innovatieprogramma's zal worden opengesteld voor relevante
kennisinstellingen en niet alleen voor wetenschappelijke en technologische
instituten uit het agrodomein. Ook betrokkenheid van het bedrijfsleven en
andere maatschappelijke relevante partijen is hierbij aan de orde.Het bovenstaande impliceert een andere invulling van de verantwoordelijkheid
die het kabinet heeft voor de kennisinfrastructuur rond het agro-foodcomplex.
Wij zijn ervan overtuigd dat het beleid primair betrekking moet hebben op
de bijdrage die de kennisinfrastructuur levert aan de ontwikkelingsmogelijkheden
van het agro-foodcomplex en de groene ruimte. De ontwikkelingsperspectieven
van de kennisinstellingen zijn daarvan afgeleid. Een voorbeeld om deze stellingname
te verduidelijken, is de kennisontwikkeling rond genomics. Voor het agro-foodcomplex is dit een zeer belangrijk kennisveld
dat in de komende jaren sterk in ontwikkeling zal blijven. Met andere betrokken
partijen (andere departementen, bedrijfsleven en kennisinstellingen) wil het
kabinet een stimulerings- en investeringsplan opstellen en uitvoeren.Vermaatschappelijken van sleuteltechnologieënDuidelijk is dat op weg naar 2010 sprake zal zijn van grote technologische
vernieuwingen. Het bijzondere van deze «generatie» technologische
vernieuwingen zal onder meer bestaan uit het vormen van combinaties van diverse
technologieën en technieken. Te denken valt aan biotechnologie, informatietechnologie,
materiaalkunde en combinaties daarvan zoals bio-informatica en mechatronica.Deze vernieuwingen bieden niet alleen wetenschappelijke uitdagingen en
sociaal-economische mogelijkheden, maar plaatsen ook vele maatschappelijke
vraagstukken op de agenda van politiek en samenleving. Het kabinet neemt de
handschoen op om op evenwichtige wijze al deze vraagstukken om te gaan. De
vermaatschappelijking van nieuwe sleuteltechnologieën is immers bij uitstek
een verantwoordelijkheid van de overheid.We zien bijvoorbeeld dat nieuwe inzichten en praktijken die de moderne
biotechnologie oplevert, raken aan heersende sociale waarden. Genetische informatie
raakt bijvoorbeeld aan privacy-afspraken. Bestaande afspraken over eigendomsverhoudingen
geven nog onvoldoende aanknopingspunten om ook het eigendom op genetisch materiaal
goed te regelen. Ook wordt het denken over de integriteit van levend materiaal
door de moderne biotechnologie voortdurend gevoed met nieuwe lastige vraagstukken.Voor het agro-foodcomplex is de ontwikkeling van biotechnologie van eminent
belang. De verdere ontwikkeling van de moleculaire biologie is volgens
ons niet alleen een wetenschappelijke en technologische, maar vooral ook een
maatschappelijke uitdaging. De Interdepartementale Beleidsnota Biotechnologie
zal de beleidsvoornemens van het kabinet bevatten.Biotechnologie kan wezenlijke bijdragen leveren aan het oplossen van maatschappelijke
vraagstukken op het gebied van milieu, voeding en (volks)gezondheid. Daarom
wil de overheid deze technologie ruimte geven om zich te kunnen ontwikkelen
en bewijzen. Het is duidelijk dat het, zeker in de eerste jaren, vooral zal
gaan om specifieke toepassingen, bijvoorbeeld op het terrein van de gezondheidszorg
en om het verder ontwikkelen van techniek en technologieën. Het creëren
van ruimte doet zij door te investeren in kennisontwikkeling en innovaties
(zie hiervoor) én in maatschappelijke appreciatie. Dit laatste gebeurt
door regelgeving op het gebied van markttoelating (inclusief het garanderen
van keuzevrijheid voor consumenten) en door maatschappelijk debat. De overheid
rekent het tot haar taak om op te treden als bewaker en regulator, die bij
nieuwe biotechnologische toepassingen de veiligheid, de gezondheid en de keuzevrijheid
van consumenten borgt. Daarnaast wil zij ook alle belanghebbenden inspireren
tot een constructieve dialoog, explicitering van maatschappelijke behoeftes
en facilitering van technische mogelijkheden. De inzet is een constructieve
ontwikkeling van de biotechnologie zelf, een ontwikkeling die bijdraagt aan
de kwaliteit van leven en samenleving.Verbreden onderwijsHet stimuleren van onderwijs voor goed ondernemerschap en goed personeel
blijft voor het agro-foodcomplex essentieel. De eisen die aan het landbouwonderwijs
worden gesteld veranderen. Het is aan het onderwijs om hierbij een passend
aanbod te creëren. Net als in het agro-foodcomplex moet het landbouwonderwijs
schotten op allerlei niveaus en manieren neerhalen. De instellingen van het
agrarisch onderwijs zullen hun werkveld (verder) verbreden en vernieuwen.
Hierdoor kunnen zij leerlingen en studenten afleveren met een brede oriëntatie
van kennis en vaardigheden en vooral met het vermogen bijtijds in te spelen
op veranderende omstandigheden en op nieuwe kansen die zich voordoen.Voor de instellingen in het agrarisch onderwijs zal deze noodzakelijke
verbreding en vernieuwing een krachtige prikkel vormen om te zoeken naar nieuwe
onderwijsprogramma's en naar nieuwe samenwerkingsverbanden met onderwijsvragers
en met andere onderwijsvelden. Wij willen de gewenste aanpassingen van de
onderwijsfunctie en -inhoud gericht ondersteunen, vanuit de overtuiging dat
een hoog niveau van kennis en kunde op uiteenlopende terreinen een onmisbare
bouwsteen is voor de ontwikkeling van het agro-foodcomplex.Het kabinet zal binnenkort komen met een beleidsbrief over Landbouwonderwijs.
De noodzaak van verbreding, vernieuwing en vermaatschappelijking van het landbouwonderwijs
zal hierin het centrale uitgangspunt zijn.Op korte termijn ontwikkelt het kabinet – in samenhang met het genoemde
innovatiefonds – programma's voor zowel vakinhoudelijke als onderwijstechnische
innovaties in het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen.Wegnemen belemmeringenWet- en regelgeving kunnen van grote invloed zijn op het innovatievermogen
van bedrijven, zowel in remmende als in stimulerende zin. In een aantal gevallen
is de relatie tussen innovatie en wet- en regelgeving evident, zoals bij de
wijze waarop intellectueel eigendom op vernieuwingen is geregeld.
In andere gevallen is die relatie minder in het oog springend maar niettemin
even reëel, zoals bij ruimtelijke ordening, milieu en voedselveiligheid.
Wij erkennen het belang van de relatie tussen wet- en regelgeving enerzijds
en innovatievermogen anderzijds, maar constateert ook dat er beleidsmatig
nauwelijks algemene uitspraken over te doen zijn. Het kabinet houdt in dit
opzicht vast aan het eerder ingenomen standpunt dat voorgenomen wet- en regelgeving
zo min mogelijk in de weg moet staan van innovaties, zonder dat dit ten koste
mag gaan van de effectiviteit en de uitvoerbaarheid ervan. In het verlengde
daarvan wil het kabinet binnen bestaande wettelijke kaders de mogelijkheid
versterken voor onderzoek en R&D, ten gunste van maatschappelijk interessante
innovaties.De ondernemingen zullen een actief beleid moeten voeren in bescherming
van opgedane kennis, in research van elders beschermde kennis, en in een duidelijke
commercialisatie van beschermde kennis. Hierdoor kunnen besparingen op onderzoek
en bedrijfsprocessen in alle schakels van de agroketen worden gerealiseerd.Internationale harmonisatie van regelgeving en vereenvoudiging van procedures
vormen in de toekomst belangrijke aandachtspunten.Ook zal het kabinet het gebruik van intellectueel eigendomsbescherming
bij het werken met levend materiaal bevorderen.Internationale dimensiesKennis en innovatie kennen geen grenzen. Multinationale ondernemingen
zoeken wereldwijd naar geschikte locaties voor hun activiteiten, ook waar
het gaat om het vestigen van onderzoeksen innovatielocaties. Nationale onderzoeksgroepen
en onderwijsinstellingen van enige omvang en naam hebben bijna zonder uitzondering
intensieve internationale relaties. Onder meer dankzij de EU-kaderprogramma's
voor onderzoek heeft de daadwerkelijke samenwerking tussen onderzoekers uit
verschillende EU-landen een hoge vlucht genomen. Die winst moeten we vasthouden.
Op het gebied van kennisbeleid in de agrosector zijn de structuren voor coördinatie
binnen Europa nog zwak. Onderzoekers werken in Europa beter samen dan makers
van onderzoeksbeleid. Dat kan beter.Het kabinet wil de internationale dimensies van het nationale kennis-
en innovatiesysteem versterken, onder andere via bestaande Europese netwerken
en organen voor coördinatie, en via bemiddelend optreden tussen Nederlandse
instellingen en buitenlandse overheden. Dit doet zij door prioriteit te geven
aan Europees geld (zesde kaderprogramma) voor samenwerking, coördinatie
en Europese thema's voor onderzoek boven subsidies voor afzonderlijke onderzoeksprojecten.
Tot slot willen wij bevorderen dat stapsgewijs (en op basis van wederkerigheid)
de financiële participatie in internationale projecten wordt verhoogd.
Het kabinet moet ook buitenlandse expertise kunnen inschakelen. Omgekeerd
zou het minder uitzonderlijk moeten zijn dat overheden in andere landen een
beroep doen op Nederlandse kennisinstellingen. 5. INTERNATIONALE AMBITIES5.1 De internationale markten in ontwikkelingDriekwart van de productie in het Nederlandse agro-foodcomplex wordt afgezet
buiten de eigen grenzen. De ontwikkeling van het Nederlandse agro-foodcomplex
wordt dan ook in hoge mate bepaald door de internationale omgeving. Voor de
agrosector geldt net als voor andere economische sectoren: de (internationale)
markt wordt sturend en de marktbescherming door de overheid neemt af. Zeker
voor het landbouw- en voedselbeleid geldt dat Europees beleid binnenlands
beleid is geworden. Daarnaast bepalen WTO en andere internationale fora en
instellingen in toenemende mate de grenzen én de inrichting van het
speelveld.Onder analisten is brede consensus dat op middellange termijn de internationale
markten voor landbouwproducten zich zullen kenmerken door een sterke groei
van de vraag en een toename van de internationale handel. Nu Azië zich
zo snel heeft hersteld van de economische crisis van enkele jaren geleden
keert het optimisme terug. Azië en Latijns-Amerika worden gezien als
de belangrijkste drijvende krachten achter deze ontwikkeling. Niettemin is
het optimisme over een op langere termijn substantieel betere situatie op
wereldmarkten minder groot dan enkele jaren geleden. Macro-economische en
politieke ontwikkelingen die sterk van invloed zijn op de vraag veroorzaken
grote onzekerheden. Verder is de productierespons op hogere prijzen aanzienlijk
groter gebleken dan velen voor mogelijk hielden. De crisis in de Amerikaanse
landbouw maant tot grote voorzichtigheid. De vooronderstellingen waarop de
in 1996 door de Verenigde Staten aangenomen «Freedom
to Farm Act» was gebaseerd, zijn namelijk niet uitgekomen.
De Verenigde Staten meenden te kunnen volstaan met een vrijwel volledig van
productie losgekoppelde en degressieve steun. Toen wereldmarktprijzen voor
landbouwproducten in 1998 echter begonnen te dalen, bleek echter al snel dat
het dit systeem van directe inkomenstoeslagen te statisch was om in te kunnen
spelen op negatieve marktontwikkelingen. Tegen die achtergrond hebben de Verenigde
Staten in de afgelopen jaren aanvullende, op traditionele leest geschoeide
steunmaatregelen voor de landbouwsector genomen. De bedragen, die hiermee
zijn gemoeid zijn opgelopen van US$ 6 miljard in 1998 en US$ 8,5
miljard in 1999 tot (een deels meerjarig uit te geven) US$ 15,3 miljard
in de eerste helft van dit jaar.Bovendien bestaat steeds meer de indruk dat ook op langere termijn China
in hoge mate zijn bevolking zelf kan voeden en geen grote vrager op de wereldmarkt
wordt. Tot slot zijn er elders in de wereld (in het bijzonder in Noord- en
Zuid- Amerika, Midden- en Oost-Europa) nog grote productiepotenties.Een onzekere factor blijft hoe snel zich in Midden- en Oost-Europa de
productie en de vraag herstellen en ontwikkelen. Juist die landen laten zien
dat niet technische potenties maar institutionele factoren het tempo van ontwikkeling
en herstel bepalen. De plantaardige sectoren in Midden-Europa laten de laatste
jaren een herstel van de productie en van het aanbod zien. Bij de dierlijke
sectoren, waar de productie veel meer mede afhankelijk is van toeleverende
en verwerkende sectoren, en bovendien investeringen in veestapels, stallen,
en dergelijke nodig zijn, komt het herstel trager op gang. Ook de groei van
de vraag is vooralsnog beperkt. In een recent rapport spreekt de Europese
Commissie de verwachting uit dat de Midden-Europese landen de komende jaren
voor de meeste producten meer zullen gaan exporteren en/of minder zullen importeren.
Onder meer door het kwalitatief slecht aansluiten van aanbod en vraag van
landbouwproducten in die landen is per saldo de import vanuit de EU sneller
gestegen dan de export naar de EU, in het bijzonder in de hogere toegevoegde
waardesegmenten.Opvallend is dat ook op wereldniveau de internationale handel sterker
groeit in het hogere toegevoegde waardesegment dan in de zogenaamde «commodities».
Dus minder graan en soja en meer vlees en wijn. Volgens berekeningen bestond
in 1985 ongeveer de helft van de wereldhandel in landbouwproducten uit producten
met een hogere toegevoegde waarde. In 2000 is dit aandeel ongeveer 75 procent.Ook bij betere vooruitzichten op wereldmarkten is er in het bijzonder
voor zuivel en suiker nog steeds een groot prijsverschil met de Europese Unie.
Voor andere producten (granen en daarvan afgeleide producten, varkensvlees,
pluimveevlees, rundvlees) zal het verschil, zeker na de aanpassingen als gevolg
van de besluiten over Agenda 2000, grotendeels zijn verdwenen. Twee onzekere
factoren blijven evenwel op de langere termijn het beeld bepalen. De eerste
is de onzekere balans tussen wereldvraag en wereldaanbod. De wisselkoersverhouding
tussen euro en dollar is de tweede onzekere factor.Het internationale speelveld verandert onder invloed van maatschappelijke
ontwikkelingen en publieke zorg. Binnen de WTO moeten markttoegang en interne
steun de agenda delen met non-tarifaire belemmeringen en consumentenzorgen.
Voor de nationale overheid is het maatschappelijke en politieke draagvlak
voor internationale afspraken op deze terreinen steeds belangrijker. Hierbij
gaat het niet alleen om de vraag op welke bestuurslaag welke afspraken het
best kunnen worden gemaakt, maar ook om verdeling van verantwoordelijkheden
tussen overheid, het bedrijfsleven en andere maatschappelijke actoren. Daarnaast
is transparantie in de besluitvorming in het internationale beleid een toenemende
zorg.Het Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) zal in 2010 nog minder dan
nu het enige «echt» geïntegreerde beleid in Europa zijn.
Europa is niet meer alleen van en voor boeren, maar van en voor alle burgers.
Dit betekent dat het oude landbouwbeleid verder zal worden aangepast. De maatschappelijke
belangstelling voor het agro-foodcomplex zal niet meer in de eerste plaats
uitgaan naar het markt- en prijsbeleid of de overschotten, maar naar zaken
als voedselveiligheid, milieu, dierenwelzijn, plattelandsontwikkeling, biotechnologie,
en natuur- en landschapsbescherming. Het witboek voedselveiligheid, de nitraatrichtlijn
en de discussies over consumer concerns in de
WTO zijn een voorbode van deze ontwikkelingen. Het zijn onderwerpen die de
landbouw niet meer geïsoleerd kan oplossen.De vraag hoe in de EU verder te gaan met de vertrouwde instrumenten van
het landbouwbeleid hangt in de eerste plaats samen met de regelingen die moeten
worden getroffen voor de verdere uitbreiding van de Europese Unie. In de tweede
plaats hangt deze vraag samen met de ontwikkelingen in de WTO en op wereldmarkten.
Met zes potentiële toetreders (Polen, Tsjechië, Hongarije, Estland,
Slovenië, Cyprus) zijn de onderhandelingen aan de gang en kan binnen
enkele jaren overeenstemming worden verwacht. Met de volgende groep van zes
(Letland, Litouwen, Slowakije, Roemenië, Bulgarije, Malta) zijn de onderhandelingen
inmiddels gestart. Tenslotte is Turkije volwaardig kandidaat-lid.Volledige toepassing van het bestaande acquis communautaire in de toetredende
landen leidt tot diverse problemen. Daarbij gaat het om consequenties in verband
met het beschikbare budget, de WTO-verplichtingen, de potentiële productie-effecten
van hogere steun, onevenwichtigheden binnen de landbouw of tussen landbouw
en andere economische sectoren, de administratieve uitvoeringslasten
en de effecten voor natuur, milieu en landschap. Het acquis communautaire
zal, na een eventuele overgangsperiode, volledig van toepassing zijn.Meer subsidiariteit en mogelijkheden tot differentiatie en delegatie zijn
hier noodzakelijk, maar ook gecoördineerde internationale besluitvorming.
Die subsidiariteit, differentiatie en delegatie gelden niet alleen tussen
bestuurslagen, maar ook in relatie tot bedrijven en (andere) niet-gouvernementele
organisaties. Deregulering of het bewust niet creëren van nieuwe regels
is ook hier aan de orde.Ongeveer tachtig procent van de Nederlandse agrarische export wordt afgezet
binnen de huidige EU-15. De resterende 20 procent gaat naar de wereldmarkt.
Dit betekent dat de EU-markt als thuismarkt moet worden beschouwd. Op dit
moment exporteren we ongeveer voor 18 miljard gulden naar niet EU-landen.
De Nederlandse agrosector is overigens minder afhankelijk van de wereldmarkt
dan andere grote landbouwexporteurs zoals de Verenigde Staten, Australië,
Argentinië en Brazilië. Door de verdere uitbreiding van de EU in
de toekomst zal dat nog sterker het geval zijn. Dat neemt niet weg dat ook
de mogelijkheden tot afzet van (hoogwaardige) producten van uit Nederland
naar derde landen markten een aantrekkelijke optie blijft.De komende decennia staat de wereld voor de grote uitdaging om voor een
snel groeiende wereldbevolking de voedselzekerheid veilig te stellen. Verbetering
van de voedselvoorziening van de megasteden en terugdringing van armoede in
ontwikkelingslanden zijn hierbij centrale thema's.Drie elementen spelen in dit verband een centrale rol: duurzaamheid van
productie, toename van de productie en toegang tot voedsel voor iedereen.In veel ontwikkelingslanden en landen in transitie speelt de agrosector
een rol van betekenis in de sociaal-economische ontwikkeling; zij is van groot
belang voor de economie en de politieke stabiliteit. Meer dan 60 procent van
de beroepsbevolking werkt in de landbouw. Gezien de problemen rond bodemvruchtbaarheid,
productiviteit, erosie, watertekorten, vervuiling en de kwaliteit van landbouwproducten
staan deze landen voor grote uitdagingen. Ook de organisatie van kwaliteit
en gezondheid staat vaak nog in de kinderschoenen. Kennis en expertise, investeringen
én de opbouw van instituties (bijvoorbeeld voor voedselkwaliteitsborging,
marktinformatiesystemen en toezicht op mededingingsvoorwaarden) zijn dan ook
nodig om te komen tot duurzame en concurrerende landbouw en voedselvoorziening.
Niet alleen op het gebied van de primaire productie maar ook op dat van de
verwerking, logistiek en afzet van de producten op de lokale en internationale
markten.Ook in WTO-verband zien we een verschuiving in belangstelling. Daar ging
tot voor kort de aandacht sterk uit naar de traditionele instrumenten van
landbouw- en handelsbeleid (invoerheffingen, tarief quota, handelsverstorende
interne steun, exportsubsidies). Onder meer door het geleidelijk minder belangrijk
worden van deze instrumenten komen de zogenaamde non-tarifaire belemmeringen
steeds meer in de belangstelling. In 2010 zal dat nog sterker het geval zijn.
Zonder goede, politiek gedragen, internationale afspraken, komt het wereldhandelssysteem
in grote problemen. Goed georganiseerde multinationale ondernemingen gaan
maximaal gebruik maken van inconsistenties.De discussie over verdere liberalisering van de wereldhandel wordt de
komende jaren voortgezet. De kans is groot dat er omstreeks 2010 een algemeen
verbod geldt op het geven van exportsubsidies. De druk om hiertoe te komen
zal toenemen als door een hogere dollarkoers de prijzen van landbouwproducten
en voedingsmiddelen in het dollargebied langdurig onder druk
komen te staan ten opzichte van die in het euro- of yengebied. Naast een verbod
op exportsubsidies zijn ook een aanzienlijk verdere vermindering van de invoerbescherming
en aangescherpte condities voor interne steun te verwachten. Met name voor
de sectoren zuivel en suiker kan dat grote consequenties hebben. Maar ook
de toeslagen voor granen, aardappelzetmeel en rundvlees kunnen zwaar onder
druk komen. Een (her-)verdeling van financiële middelen bij een reëel
stabiel blijvend totaal budget voor het landbouwbeleid is namelijk aan de
orde. Meer selectief toepassen van prijscompenserende inkomenssteun via partiële
compensatie, randvoorwaardelijkheid, modulering, degressiviteit en mogelijke
nationale of regionale cofinanciering komen dan steeds nadrukkelijker in beeld.5.2 De inzet van het kabinetDe inzet op het mondiale speelveld: multilaterale samenwerkingSteeds meer afspraken vinden plaats in WTO, FAO, CSD, Codex Alimentarius
en andere internationale kaders en verdragen die het speelveld reguleren.
Een aantal thema's verdient extra inzet van het kabinet:Het kabinet zet in WTO-verband in op een verdere vermindering van de bescherming
van de land- en tuinbouw. Voorwaarde hierbij is dat die vermindering op een
evenwichtige manier plaatsvindt en zodanig dat het bedrijfsleven voldoende
tijd krijgt zich aan de nieuwe situatie aan te passen. Het beleid is er op
gericht dat niet alleen de in Europa gangbare vormen van steun worden verminderd,
maar ook de vormen die elders in de wereld worden toegepast.Met het oog op een goede balans tussen economische en handelsbelangen
enerzijds en andersoortige belangen als bijvoorbeeld volksgezondheid, milieu,
dierenwelzijn maar ook de belangen van ontwikkelingslanden anderzijds, dient
er op adequate wijze met deze andere belangen te worden omgegaan in het internationale
handelsverkeer.Zo bestaat op het gebied van de bescherming van de gezondheid van mens,
plant en dier een overeenkomst in de WTO (de zogenaamde SPS overeenkomst).
Het kabinet zet zich in voor een goede naleving van deze afspraken en streeft
naar verduidelijking van het voorzorgprincipe in de WTO. Waar dit wenselijk
is, kunnen in geëigende internationale organisaties verdere afspraken
worden gemaakt over bijvoorbeeld producteisen of eisen voor productiemethoden.
Van belang hierbij is wel dat deze afspraken zo min mogelijk leiden tot nieuwe
handelsbarrières. Verder moeten deze afspraken een breed internationaal
draagvlak hebben en op een transparante wijze tot stand komen.In FAO verband zet het kabinet zich in voor de totstandkoming en uitvoering
van een partnership programma met de FAO. Doel hiervan is het leveren van
een bijdrage aan duurzame landbouw, duurzame bosbouw en uiteindelijk voedselzekerheid.
Uit de meest recent opgestelde «State of World Food Security»
komt naar voren dat het aantal ondervoede mensen in de wereld zeer langzaam
afneemt. De FAO moet in samenwerking met andere internationale organisaties
haar inspanningen vergroten gericht op een beter voedselzekerheidsbeleid in
de betreffende landen.Een verband tussen duurzame landbouw, plattelandsontwikkeling en het bevorderen
van de voedselzekerheid in de wereld kan steeds beter worden gelegd. Op basis
van de beslissingen van CSD-8 over duurzame landbouw, plattelandsontwikkeling,
voedselzekerheid, geïntegreerd landbeheer en duurzaam bosbeheer zal Nederland
zich op bilateraal, regionaal en internationaal niveau inzetten voor «institution
and capacity building». Nederland acht het van groot belang dat op mondiale schaal de agrobiodioversiteit
wordt behouden en waar mogelijk versterkt. Daartoe zal gebruik gemaakt worden
van de mogelijkheden die het Europese landbouw- en visserijbeleid biedt. Op
mondiaal niveau streeft Nederland onverminderd naar bindende afspraken over
duurzaam bosbeheer, die vervolgens in het beleid op verschillende niveaus
moeten doorwerken.De inzet in de Europese UnieHet Europese landbouwbeleid komt tot stand in samenspel tussen de Europese
Commissie, de Lidstaten in de Raad en het Europese Parlement. Inzet van Nederland
hierbij zal zijn dat de marktwerking moet toenemen en dat de aanpassingen
van het beleid moeten passen in de trend van liberalisatie van de wereldhandel.
Deze inzet volgt uit de overtuiging dat vermindering van de bescherming en
vergroting van de marktwerking op termijn de beste garanties bieden voor de
ontwikkeling van een duurzaam en gezond agro-foodcomplex. Bovendien is de
verwachting dat grote delen van het Nederlandse agrocluster ook bij vermindering
van de bescherming een plaats op de markten weten te behouden en te versterken.
Nu al is het grootste deel van dit complex meer afhankelijk van een goede
markttoegang vanuit en naar de EU en van een adequate en transparante internationale
regelgeving voor eisen aan producten en productiemethoden, dan van vormen
van ondersteuning in het kader van het Gemeenschappelijk landbouwbeleid.Nederland zal erop blijven aandringen dat het coherentievraagstuk binnen
de Unie de komende jaren nadrukkelijk op de agenda blijft staan: het ontwikkelingsbeleid
mag niet worden ondergraven door de werking van het landbouw-, visserij- en
handelsbeleid. Verder zal het kabinet in Brussel (opnieuw) aan de orde stellen
dat er ook voor het ontwikkelings- en handelsbeleid van de EU een belangrijke
taak ligt in het bevorderen van de markttoegang van ontwikkelingslanden door institution building, analoog aan de pré-accessiesteun
voor Centraal en Oost-Europa.Hervormingen eerder noodzakelijk dan in 2006.In 2002 zijn voor verschillende sectoren uit het Europese landbouwbeleid
«reviews» voorzien. Het beleid dat in Agenda 2000 is afgesproken
zal worden beoordeeld tegen de achtergrond van de dan lopende WTO- en uitbreidingsonderhandelingen
en de dan geldende of te voorziene marktomstandigheden. Wij vinden het wenselijk
dat het beleid eerder (vanaf 2003) wordt aangepast dan in de besluitvorming
op de Top van Berlijn van 1999 is overeengekomen. Met name voor de sectoren
waar nog steeds aanzienlijke prijsverschillen met de wereldmarkt aanwezig
zijn (suiker en zuivel) is dat gewenst, maar ook bij andere sectoren kan een
verdere hervorming noodzakelijk zijn.Inkomenstoeslagen koppelen aan conditiesBij verdergaande hervormingen zullen telkens opnieuw discussies ontstaan
over het geleidelijk verminderen van bestaande toeslagen, zodat met de daardoor
vrijkomende middelen de nieuwe hervormingen kunnen worden gefinancierd. Verder
is aannemelijk dat het verstrekken van inkomenssteun in toenemende mate zal
worden gekoppeld aan voorwaarden voor natuur, milieu, landschap en mogelijk
dierenwelzijn. Tenslotte is aannemelijk dat de WTO-regels voor de toepassing
van inkomenssteun verder worden aangescherpt. Het kabinet zal nagaan of de
bestaande regels voor de randvoorwaarden aan inkomenssteun (cross compliance)
en voor de toepassingsmogelijkheden van de plattelandsverordening in voldoende
mate zijn toegespitst op de Nederlandse situatie. Waar noodzakelijk
zal het kabinet zich in de volgende besluitvormingsronde in de EU inzetten
voor aanpassing van die regels, binnen de (dan) geldende WTO-regels. Ook gaat
Nederland gebruik maken van de mogelijkheid tot modulatie van de directe inkomenssteun
ter versterking van de kwaliteit van het landelijk gebied. Verder blijft het
kabinet zich inzetten voor een maximaal gebruik van de EU-fondsen en voor
een meer evenwichtig aandeel voor Nederland uit deze fondsen.Verkenning voorzieningen inkomensrisico'sEen gevolg van de vermindering van grensbescherming en marktinterventie
kan zijn dat de opbrengsten en inkomens in de primaire sector sterker gaan
fluctueren. Dit effect kan worden versterkt door aanscherping van milieu-,
diergezondheids- en dierenwelzijnseisen. Het kabinet zal daarom in overleg
met het bedrijfsleven de eventuele noodzaak nagaan van vervangende mechanismen
(inkomensstabilisatiefondsen, risicoverzekeringen) die agrariërs minder
kwetsbaar maken voor marktfluctuaties.Binnen de EU een hoog ambitieniveau op het gebied van
voedselveiligheidHet kabinet zet in op harmonisatie op een zo hoog mogelijk niveau bij
voedselveiligheid en maatschappelijk verantwoorde productiemethoden (milieu,
dierenwelzijn, gezondheid en andere risico's voor de samenleving). Waar dat
niet mogelijk is, kiest het kabinet voor samenwerking met andere lidstaten
met vergelijkbare opvattingen.Regionale subsystemen en differentiatieBinnen de – in 2010 grotere – interne markt is het aannemelijk
dat regionale deelmarkten en (andere) differentiaties in het speelveld ontstaan,
onder meer door verschil in maatschappelijke en economische condities. Het
is van belang nauwe aansluiting te zoeken bij lidstaten en regio's met vergelijkbare
omstandigheden of opvattingen. Daarbij kunnen we denken aan afspraken of overeenkomsten
in de sfeer van de volksgezondheid en voedselveiligheid, of op het gebied
van dierenwelzijn. De groeiende differentiatie en onvoorspelbaarheid van markten
leiden tot differentiaties tussen bedrijven en ketens. Dit vergt daarmee ook
differentiaties in overheidsregelingen. De overheid zal in de regelgeving
hiermee vanzelfsprekend rekening moeten houden. Het kabinet vindt het wenselijk
om opnieuw aan de orde te stellen wat noodzakelijkerwijs in Europese en/of
internationale regelgeving moet worden vastgelegd en wat de lidstaten of regio's
primair kunnen regelen en zal hiertoe een verkennende analyse uitvoeren. Ook
zijn binnen de Europese Unie vormen van regionalisering van beleid denkbaar.
Het visserijbeleid voor de Noordzee kan daarvan een voorbeeld zijn.Bilaterale agro-economische samenwerkingNaast multilaterale samenwerking is bilaterale agro-economische samenwerking
tussen Nederland en andere landen van groot belang voor de positionering en
participatie van het Nederlandse agrocluster op internationale markten (zowel
op competitieve als opkomende markten). Op competitieve markten als Noordwest-Europa –
in het bijzonder op onze grootste exportmarkt Duitsland – zijn investeringen
in beeldvorming en het imago van onze producten en productiesystemen belangrijk,
evenals voortdurende productinnovatie. Op de opkomende markten zijn vooral markttoegang en marktintegratie van
belang. De belangrijkste speerpunten van het kabinet zijn: de ontwikkeling
van institutionele samenwerking, wederzijdse investeringsbevordering en bevordering
van handel en export. Bijzondere aandacht verdient hierbij de export van Nederlandse
agrofood-kennis en technologie. Het kabinet wil daarbij versterkt inzetten
op demonstratie- en voorbeeldprojecten in enkele speerpuntlanden. Voor een
gezonde toekomst is het noodzakelijk dat de financiële betrokkenheid
van het bedrijfsleven wordt versterkt. Daarbij legt het kabinet de volgende
accenten: duurzaamheid, ketenvorming, logistiek en afzetstructuren en gezondheidsaspecten.
Naast de eerder genoemde activiteiten is het van belang de agrosector bij
de verdere internationalisering te ondersteunen door marktonderzoek en voorlichting
over buitenlandse markten. Daarnaast kan het kabinet een bijdrage leveren
aan het leggen van gerichte contacten tussen Nederlandse en buitenlandse bedrijven
en (overheids)- instellingen, door het organiseren van handelsmissies, handelscontactbijeenkomsten,
seminars en symposia.In een wereld die steeds internationaler wordt heeft de Nederlandse agrosector
niet alleen belang bij vrije toegang van onze producten en onze productiefactoren
tot andere landen en gebieden in de wereld. Minstens zo belangrijk is dat
ook producten of grondstoffen die elders worden voortgebracht, vrije toegang
hebben tot de Nederlandse en Europese en internationale markten. Voor die
producten en grondstoffen moeten dan wel de voedselveiligheidsgaranties en
andere garanties kunnen worden gegeven die op markten binnen de EU of van
derde landen normaal zijn. Zowel bij de economische integratie van de landen
in Midden- en Oost-Europa in de EU als bij de integratie van ontwikkelingslanden
in de wereldeconomie is sprake van parallelle belangen van Nederland en de
betreffende landen en gebieden. Het kabinet zet zich daarom in voor zowel
de toegang tot andere landen van producten en productiefactoren vanuit Nederland,
als voor een effectieve toegang vanuit andere landen en gebieden naar ons
land.Op het terrein van handel en ontwikkeling en voedselzekerheid is in de
EU eindelijk een debat gestart over de hervorming van het Europees ontwikkelingsbeleid
en de afstemming daarvan met de lidstaten. De Europese Commissie heeft op
dit terrein een belangrijke taak. Primair streeft het Kabinet naar multilaterale
samenwerking en aanpak in EU verband met behulp van communautaire middelen.
Daarnaast zijn het onderhouden van goede bilaterale contacten en afspraken
noodzakelijke randvoorwaarden.Extra impulsen voor institution building in pre-accessielanden
en ontwikkelingslandenIn landen in Midden- en Oost-Europa is tot nu toe nog te weinig aandacht
gegeven aan de effectieve opbouw van instituties die de gezondheid, de veiligheid
en andere kwaliteitsaspecten van producten uit deze gebieden kunnen garanderen.
Gevolg hiervan kan zijn dat, ondanks afbraak van de tarifaire belemmeringen,
producten op basis van sanitaire en fytosanitaire regelingen of andere eisen
die aan het eindproduct of productiemethode worden gesteld geen feitelijke
toegang krijgen tot de Westeuropese markten. Zelfs is het denkbaar dat consumenten
in Middenen Oost-Europa daardoor het vertrouwen in producten van eigen bodem
verliezen en de voorkeur geven aan Westeuropese producten.Een dergelijke ontwikkeling zou zeer schadelijk zijn voor het economische
integratieproces in de vergrote Unie. Reguliere handelsstromen met de desbetreffende
lidstaten kunnen daardoor regelmatig worden onderbroken. Dit is nadelig voor
het Nederlandse agro-foodcomplex. Daarnaast is de kans aanwezig dat als gevolg van dergelijke handelsconflicten
lagere eisen aan de invoer uit nieuwe lidstaten worden gesteld, met alle risico's
van dien voor de gezondheid en veiligheid van mens, plant en dier. Nederland
heeft daarom uit economische overwegingen groot belang bij het tot stand brengen
van instituties en voorzieningen in de nieuw toetredende lidstaten. Het kabinet
zal hierbij de komende jaren extra inspanningen verrichten.Ontwikkelingslanden kennen een analoge problematiek. Net als voor het
Nederlandse agro-foodcomplex en voor de nieuwe toetreders tot de EU geldt
ook hier dat degene die zich niet aanpast aan nieuwe eisen van burgers en
consumenten, ondanks liberalisatie de markt zal missen. Tot nu toe werden
vaak de tarifaire importbelemmeringen en de exportrestituties als belangrijke
hindernis gezien voor de ontwikkeling van de landbouw in en de handel in landbouwproducten
vanuit ontwikkelingslanden. Nu deze traditionele handelsbelemmeringen geleidelijk
verdwijnen, zouden vooral de non-tarifaire belemmeringen de belangrijkste
hinderpaal kunnen worden. Ontwikkelingslanden kunnen dan hun producten nog
steeds niet op Westerse markten kwijt omdat deze niet voldoen aan de eisen
die niet alleen overheden, maar vooral ook die markten zelf stellen.Natuurlijk blijft het beleid van het Kabinet ook onverminderd gericht
op het opheffen van de tarifaire importbelemmeringen.Belangrijk is, zowel voor de ontwikkelingslanden zelf en voor de partnerlanden
in het Westen, om zo snel mogelijk de instituties op te bouwen waarmee voldoende
garanties kunnen worden gegeven om dergelijke problemen en conflicten zoveel
mogelijk te vermijden. Nederland zal hieraan actief bijdragen.In veel ontwikkelingslanden heeft de liberalisatie zich veelal beperkt
tot de afbraak van oude instituties zonder te investeren in vernieuwing en
vergroting van de concurrentiekracht. De boeren in deze landen kunnen onder
meer daardoor onvoldoende profiteren van de nieuwe afzetperspectieven die
van liberalisering het gevolg zijn. Het is van groot belang, zowel voor de
ontwikkelingslanden zelf als ook voor de partnerlanden in het westen, om zo
snel mogelijk de instituties op te bouwen waarmee voldoende garanties zijn
te geven om problemen en conflicten zoveel mogelijk te vermijden.Actieve inzet op dit punt vanuit Nederland is, naar de mening van het
Kabinet van groot belang.Het Nederlandse ontwikkelingsbeleid over landenbeleid voor de bilaterale
structurele hulp (brief Minister Herfkens voor Ontwikkelingssamenwerking aan
Tweede Kamer 26 februari 1999) zou in dit kader eveneens een rol kunnen spelen,
voor zover de ontwikkelingslanden daartoe zelf besluiten. Het hier genoemde
beleid is geënt op vraagsturing hetgeen impliceert dat de keuze voor
de te ontwikkelen sectoren en de aard van de steun nadrukkelijk in handen
van de betrokken landen ligt.Inmiddels is dit nieuwe beleid een jaar van kracht en hebben een aantal
ontwikkelingslanden gekozen voor de sector landbouw en plattelandsontwikkeling.
Het Kabinet juicht deze keuze toe en werkt graag mee aan een verdieping van
de beleidsdialoog die vanuit de Nederlandse ambassades met de ontwikkelingslanden
wordt gevoerd. In dit verband is overigens binnen de EU – Ontwikkelingsraad
tot een zekere taakverdeling tussen de Europese Commissie en de lidstaten
besloten. 6. HET ONDERNEMERSCHAP IN BEELD6.1 De agro-onderneming van de toekomstDe uitdagingen komen samen bij de ondernemer; die heeft zijn/haar ondernemerschap
en de productiefactoren ter beschikking staan.Voor de agrosector blijft de beschikbaarheid van de productiefactoren
arbeid, kapitaal en grond van wezenlijk belang. Vooral arbeid en grond zijn
in Nederland schaars en duur. Kapitaal en vreemd vermogen zijn in voldoende
mate beschikbaar. De indruk bestaat wel dat zowel de primaire sector als het
coöperatieve bedrijfsleven in de toeleverende en verwerkende sectoren
in toenemende mate problemen hebben met het aantrekken van voldoende risicodragend
eigen vermogen. Wij verwachten dat deze problemen de komende jaren zullen
groeien. Voor een gezonde financiële basis en duurzame arbeidsrelaties
met werknemers is het van belang dat het ondernemerschap in Nederland verder
wordt ontwikkeld. Ook spelen de factoren grond en ruimte en de sociaal-maatschappelijke
dimensie een belangrijke rol.Investeren in de toekomst vraagt innovatieve ondernemers en bedrijven
met gemotiveerde werknemers. Ondernemers die in staat zijn om nieuwe product-markt-combinaties
te ontwikkelen tegen concurrerende kostprijzen.Ondernemers die samenwerken in ketens van boer tot retail, die hoog opgeleid
zijn en goed op de hoogte zijn van ontwikkelingen in de internationale markt
en samenleving.De omvang van de bedrijven wordt groter en daarmee ook de financiële
verantwoordelijkheid van en de risico's voor de ondernemer. Agrarische ondernemers
hebben te maken met grote publieke belangstelling, onder meer voor de kwaliteit
van het product en voor de productiewijze. De ondernemer heeft steeds meer
te maken met niet-traditionele leveranciers van producten en diensten en kritische
afnemers.Voor de bedrijven zijn een aantrekkelijk arbeidsklimaat, goede beloning
en goede arbeidsomstandigheden belangrijk om werknemers op de krappe arbeidsmarkt
voor zich te winnen.De ondernemer hoeft niet alles zelf in huis te hebben. Externe specialistische
kennis kan steeds meer worden ingehuurd. Hierdoor ontstaan kansen voor geavanceerde
samenwerkingsverbanden. Daarnaast biedt het ruimte voor nieuwe ondernemers,
die in samenwerkingsverbanden met grotere bedrijven kunnen opereren.ArbeidsmarktIn de SZW-publicatie In goede banen wordt
geconstateerd dat zich in de komende jaren vooral in het hogere segment een
krapte op de arbeidsmarkt zal voordoen. Voor de landbouw en de visserij van
de Nederlandse economie is het volgende waar te nemen:• het aandeel hoger opgeleide werknemers is gering;• meer dan 10 procent van de werkenden valt in de leeftijdscategorie
55–64 jaar, waardoor de uitstroom de komende jaren bovengemiddeld zal
zijn;• het percentage moeilijk vervulbare vacatures is met 55 procent
vrij hoog.Het agrocluster vertoont een gedifferentieerd werkgelegenheidsbeeld. In
de primaire productiesectoren, met name de tuinbouw, is het arbeidsvolume
gestegen. In de verwerkende industrie, waar de slachterijen en vleesverwerkende
industrie de meeste werkgelegenheid bieden, trad een daling op. Verbetering van de arbeidsomstandigheden in sectoren waar de arbeidsrisico's
groot zijn, is noodzakelijk om verzekerd te blijven van voldoende arbeidsaanbod.
Als daarin vooruitgang wordt geboekt, hoeven zich naar verwachting de komende
tien tot vijftien jaar in kwantitatieve zin geen al te grote arbeidsaanbodproblemen
voor te doen. Het betrekken van arbeidspotentieel uit andere lidstaten zal
met een toenemend vrij verkeer van werknemers binnen de Europese Unie worden
vereenvoudigd. De vraag is hoe de instroom in zowel de primaire productie
als in de verwerking kan worden georganiseerd. Aan de arbeidsvraag tijdens
bijvoorbeeld de seizoenspieken wordt nu al voorzien door het aantrekken van
arbeid uit andere lidstaten van de (groeiende) Europese Unie.Tot de lopende initiatieven om de personeelsknelpunten in de agrosector
aan te pakken, behoren de afspraken die de Arbeidsvoorziening met LTO-Nederland
heeft gemaakt voor de afhandeling van tewerkstellingsvergunningen. Ook het
in kaart brengen van vraag en aanbod van arbeidskrachten in het kader van
seizoenarbeid maakt hiervan deel uit. Deze inventarisatie zal inzicht moeten
geven in de mate waarin medewerkers uit Nederland en andere Europese landen
beschikbaar zijn.Onder invloed van een meer vraaggestuurde productie neemt de vraag naar
gekwalificeerd personeel toe. Door het aanboren van «stille reserves»
(vrouwen, ouderen, allochtonen en uitkeringsgerechtigden) moet de inzet van
een op elkaar afgestemd scholings- en opleidingsaanbod zorgen voor meer maatwerk
om te kunnen voldoen aan de behoefte van hoger gekwalificeerd personeel. Werken
in de agrarische sector wordt hiermee aantrekkelijker gemaakt. Bij een grotere
arbeidsmarktparticipatie van vrouwen wordt ook binnen de agrosector gestreefd
naar een situatie waarin mannen en vrouwen arbeid, zorg en sociale activiteiten
op meer dan één manier combineren. Ook dit is een consequentie
van de vaststelling dat de agrarische arbeidsmarkt niet langer een geïsoleerde
positie inneemt.Bij seizoensteelten doen zich forse knelpunten voor. Het aantal knelpunten
neemt toe doordat de arbeidsmarkt in zijn algemeenheid krapper wordt. Uit
onderzoek blijkt een structureel afnemende interesse onder de traditionele
krachten voor seizoenswerk. Dit werk blijft een speciale positie innemen,
enerzijds door het tijdelijke karakter van het werk, anderzijds doordat de
beloning niet concurrerend is. De beloning voor arbeid in het agrocomplex
mag op de langere termijn niet uit de pas lopen met die in andere sectoren.
In de komende jaren zullen door organisatorische en technologische ontwikkelingen
de arbeidsomstandigheden op het gebied van veiligheid en gezondheid verbeteren.De agrosector kent in verhouding meer werk aan de «onderkant van
de arbeidsmarkt». Dit werk wordt volgens het SCP gekenmerkt door lage
beloning, lage scholing, hoge flexibiliteit (uitzendwerk en oproepkrachten)
en slechte arbeidsomstandigheden. Een sterke werkgelegenheidsgroei in dit
deel van de arbeidsmarkt wordt de komende jaren niet voorzien.De hogere eisen die in de toekomst aan de werknemers in de agrosector
worden gesteld brengen ook hogere loonkosten met zich mee. De arbeidsproductiviteit
zal door schaalvergroting en automatisering blijven toenemen. Eisen op het
gebied van milieu en dierenwelzijn kunnen de productiviteitsontwikkeling enigszins
remmen.Arbeidsomstandigheden en imagoDe agrosector staat (nog) niet bekend als een bedrijfstak die er in gunstige
zin uitspringt als het gaat om de kwaliteit van de arbeidsomstandigheden. Het kabinet heeft met de landbouwsector het recent beëindigde
convenant voor de verbetering van de arbeidsomstandigheden geëvalueerd.Tussen de sectoren bestaan grote verschillen. Enerzijds zijn er sectoren
als de sierteelt, de bollenteelt en de boomteelt met een groeiende vraag naar
arbeid. Anderzijds zijn er sectoren als de fruitteelt en de veehouderij waar
sprake is van krimp. In sommige regio's zoals het Westland is sprake van een
grote krapte aan personeel. Ook in de verwerkende industrie doen zich knelpunten
voor. Zo kampen de slachterijen, waarin ruim 11 000 personen werkzaam
zijn, met een imagoprobleem. Er is veelal sprake van monotoon werk, gebrek
aan taakroulatie en stress. Ook het «lopende band»-werk in de
verwerkende industrie doet het imago geen goed. Het is duidelijk dat in het
komende decennium de arbeidsmarkt in het agrocluster een belangrijk punt van
zorg zal blijven. Toch heeft het meeste werk in de agrosectoren aantrekkelijke
kanten. Aantrekkelijk door het werken met levende have en door de grote veelzijdigheid
aan functies, variërend van het onderhoud van gewassen tot laboratoriumwerk,
en van handel en logistiek tot hoogwaardig technologisch onderzoek.Toenemende schaalvergroting, specialisatie, automatisering en robotisering
veranderen de aard van het werken in de land- en tuinbouw en de verwerkende
industrie en bieden mogelijkheden voor verbetering van arbeidsomstandigheden.
Meer verantwoordelijkheid voor de werknemers en minder psychische en fysieke
belasting zijn daarbij belangrijke kernbegrippen. Technische ontwikkelingen
kunnen ook een verlichting of vervanging opleveren voor zware, ongezonde arbeid.KapitaalDe tendens tot schaalvergroting, de vervanging van arbeid door kapitaal,
de hogere eisen aan de kwaliteit van product en productieproces en de vereiste
investeringen leiden voor ieder bedrijf in het agrofoodcomplex tot een sterk
toegenomen geïnvesteerd vermogen. In de primaire sector wordt hier tot
nu toe voor een belangrijk deel in voorzien door het beschikbaar stellen van
risicodragend eigen vermogen in familieverband. Vooralsnog lijkt dat geen
problemen op te leveren.De vraag is wel of bij verdere professionalisering van de bedrijven, bij
een steeds kleiner wordend aantal opvolgers, de afnemende betekenis van het
pachtinstrument en de stijgende prijzen van grond en productierechten op den
duur niet toch een probleem ontstaat. Kan de boer het risicodragend eigen
vermogen alleen opbrengen? Zijn broers en zussen nog bereid een deel van het
ouderlijk kapitaal in het bedrijf van de opvolger te laten? Worden niet net
als in andere sectoren andere voorzieningen van risicodragend eigen vermogen
noodzakelijk voor de continuïteit van bedrijven? En wie gaat daar dan
in voorzien?Vergelijkbare problemen doen zich nu al voor in het coöperatieve
bedrijfsleven. Het risicodragend eigen vermogen van de coöperatie wordt
momenteel grotendeels opgebracht door de boerenleden die om de zojuist besproken
reden op het eigen bedrijf dit vermogen ook hard nodig hebben. In combinatie
met de noodzaak om de coöperatie te veranderen in een moderne internationaal
opererende onderneming in een markt die hoge kwaliteitseisen stelt aan het
product, heeft dat de afgelopen jaren de nodige spanningen opgeleverd. Hier
is dan ook de zoektocht naar andere organisatie- en financieringsvormen al
begonnen. Dilemma is steeds dat wie een ander vraagt mede risicodrager te
zijn, ook deze ander medezeggenschap moet geven en bovendien dit risico adequaat
moet belonen.Verzekering van financiële risico's, oogstderving en calamiteiten
door dier- en plantenziekten vergen nieuwe oplossingen in de markt zelf. Bij
kredietverschaffing door financiële instellingen worden
tegenwoordig ook de maatschappelijke randvoorwaarden in de risicoschatting
betrokken.Opereren op internationale onbekende markten betekent voor grote bedrijven
en het MKB dat ze grotere risico's lopen. Exportkredietgaranties en internationale
risicoverzekeringen zijn noodzakelijke voorwaarden gebleken om deze markten
te betreden. Inzicht in verre markten, hun mogelijkheden en beperkingen en
het aldaar fingerende overheidskader behoren tot de kerncompetenties van internationaal
opererende ondernemingen.Grond en ruimteOm de productiefactor grond wordt in Nederland een scherpe concurrentieslag
gevoerd. De behoefte aan grond is op bedrijfsniveau binnen de landbouw zelf
al fors, vooral als gevolg van de noodzaak tot extensivering en schaalvergroting.
Daarbij staat de positie van de landbouw in het landelijk gebied onder druk
van andere functies die ruimte vragen: wonen, bedrijfsterreinen, infrastructuur,
waterbeheer, natuurontwikkeling, recreatie. De maatschappelijke legitimatie
van de landbouw in het landelijk gebied ligt niet meer uitsluitend in de voedselproductie
en de betekenis van de agrarische sector voor de (plattelands-) economie.
Die betekenis ligt ook in de beheersfunctie van natuurlijke en ruimtelijke
voorraden. Voor de landbouw is relevant in hoeverre de maatschappelijke vraag
naar functies als landschapsbeheer en waterhuishouding kan worden ingepast
in de normale bedrijfsvoering.De voortgaande productiviteitsontwikkeling en schaalvergroting van bedrijven
bepalen in hoge mate de ruimtebehoefte van landbouwbedrijven. De grondbehoefte
is per afzonderlijke bedrijfstak verschillend. Voor sommige bedrijfstakken
is de afstand tot de verwerking een belangrijke kostenfactor. Andere bedrijfstakken
zijn daarvan minder afhankelijk. Sommige teelten zijn gebonden aan fysieke
kenmerken van de grond of het klimaat. Voor de glastuinbouw is deze koppeling
minder relevant geworden. Voor sommige producten en teelten zijn we niet concurrerend.
Een deel van de primaire productie zal autonoom elders in Europa gaan plaatsvinden.Uit LEI-onderzoek is af te leiden dat voor de continuïteit van grote,
grondgebonden agrosectoren als de melkveehouderij en de akkerbouw een duidelijke
grondbehoefte blijft bestaan. Dit mede tegen de achtergrond dat er extensivering
zal plaatsvinden en te meer omdat de concurrentiekracht van de Nederlandse
productieketens in bijvoorbeeld zuivel, suiker en aardappelen ten opzichte
van omringende lidstaten vrij groot te noemen is, ofschoon verdere marktgerichtheid
nog extra impulsen behoeft.Bij een herziening van de EU marktordening voor zuivel zullen in heel
Europa de inkomens van melkveehouders onder druk komen te staan. Het tempo
waarin de afbouw van steun zal plaatsvinden hoeft voor de Nederlandse zuivelsector
niet onoverkomelijk te zijn. Ook dan is aannemelijk dat de Nederlandse zuivelsector
minimaal hetzelfde marktaandeel als nu kan vasthouden en dus grofweg behoefte
heeft aan dezelfde hoeveelheid grond voor melkproductie als nu het geval is.Uit onderzoek naar liberalisering van de wereldhandel voor suiker komt
eenzelfde beeld naar voren: de Nederlandse suikerproductie blijft naar verwachting
op peil bij volledige liberalisatie van de suikermarkt. Belangrijkste reden
is een krachtige en hecht georganiseerde suikerindustrie en primaire akkerbouwsector
in ons land in vergelijking met andere EU lidstaten. Dit is een
belangrijk gegeven voor de gehele akkerbouw in Nederland.Over de ruimtebehoefte ten behoeve van de landbouw bestaan verschillende
inzichten.De planbureaus ( o.a. CPB) calculeren een verminderde behoefte aan
landbouwgrond voor 2030 met ongeveer 200 000–400 000 ha terwijl
LNV uitkomt op ongeveer 170 000 hectares.. Een en ander is mede afhankelijk
van de vooronderstellingen in de gehanteerde scenario's. Factoren die hierbij
een belangrijke rol spelen zijn extensiveringsdruk en mestbeleid, schaalvergroting,
ontwikkelingen inzake melkquota,onzekerheden omtrent de internationale economische
ontwikkeling, de Europese integratie,de ontwikkeling van het GLB en technologische
ontwikkeling.De veronderstelling die soms wordt gemaakt dat er op termijn op grote
schaal grond vrij zal komen uit de grondgebonden landbouw door gebrek aan
mogelijkheden om te blijven produceren mogen we daarmee in twijfel trekken.De ruimtelijk-economische structuur van Noordwest-Europa wordt gedragen
door grootstedelijke concentraties, de belangrijkste lucht- en zeehavens en
de verbindende megacorridors. Dit geldt ook voor Nederland. Zo is in Nederland
80 procent van de werkgelegenheid geconcentreerd op 40 procent van het oppervlak.
De belangrijkste zee- en luchthavens vormen de knooppunten van informatie-
en vervoersstromen, waarvan ook het agro-foodcomplex gebruik maakt. Voor het
internationaal georiënteerde agro-bedrijfsleven zijn dit daarom belangrijke
lokatiefactoren.Daarnaast bestaan er spreidende krachten, zoals de ruimtedruk vanuit andere
economische activiteiten, wonen en recreatie, natuur en infrastructuur. Ook
de verkeers- en vervoersproblematiek leidt tot uitplaatsing van activiteiten
uit het kerngebied naar andere gebieden, ook in het agrocluster. Binnen het
agrocluster zelf is tot slot sprake van een aantal specifieke ontwikkelingen,
zoals extensivering, die eveneens leiden tot aanpassingen in de ruimtelijk
economische structuur.AgrologistiekIn het fysieke transport blijft het wegvervoer bij het collectievervoer
van en naar de boerderij en de fijnmazige distributie naar de winkels dominant.
Er zijn geen alternatieven voor dit fijnmazig vervoer die dezelfde snelheid
en flexibiliteit bieden. Door betere samenwerking tussen marktpartijen is
nog wel een verdere efficiëntiewinst mogelijk. De druk op het wegvervoer
over de lange afstand blijft verder toenemen door de congestie op de weg,
weekend- en nachtrijverboden en de weerstanden tegen het transalpine wegvervoer.
Daarom zoeken we naar alternatieven in de vorm van intermodaal vervoer; combinaties
van spoor met binnenvaart voor de lange afstand, gecombineerd met fijnmazig
wegvervoer.Een agrofoodsector die steeds internationaler wordt verdient extra aandacht
voor logistieke vraagstukken. Nu al vormen de in- en uitvoer van landbouwproducten
en voedingsmiddelen één van de belangrijkste activiteiten in
onze zee- en luchthavens. Verder vervoert één op de drie vrachtwagens
goederen uit de agrofoodsector. De bestaande problematiek van mobiliteit en
congestie heeft dan ook grote invloed op deze sector. Vooral bij versproducten
kan een verdere vergroting van deze problematiek leiden tot wezenlijke aantasting
van de gewenste kwaliteit en de levertijd. Leefbaarheid en culturele identiteit van het plattelandDe leefbaarheid van het platteland wordt door een groot aantal factoren
beïnvloed. Blijvende economische vitaliteit is een sleutelfactor, een
eigen culturele identiteit is een andere.Van grote betekenis is de sociaal-maatschappelijke dimensie. De veranderingen
in de agrosector hebben nu grote invloed op de plattelandssamenleving. Die
invloed zal alleen groter worden. De afname van het aantal land- en tuinbedrijven
en de vermindering van werkgelegenheid in toeleverende diensten raken zowel
het economisch draagvlak van (delen van) het platteland, als het sociale draagvlak.
Een adequaat voorzieningenniveau is er van afhankelijk, het verenigingsleven
wordt er door bepaald.In onze verstedelijkende samenleving lijkt het er soms op dat de culturele
identiteit van het platteland iets van het verleden is; iets dat alleen in
nostalgische termen valt te vatten. Cultuur zou alleen nog maar in de stad
te vinden zijn. Niets is minder waar. De veranderingen in de land- en tuinbouw
en het platteland staan volop in de belangstelling van de samenleving. Talloze
recente uitingen zijn te vinden in de literatuur, in de media en in de kunst
die de veranderingen in het werk op het platteland, in het dorpsleven en in
de relatie van het platteland met de stad documenteren, verbeelden en becommentariëren.
Er is sprake van een grote diversiteit in de culturele identiteit van het
platteland. Deze weerspreekt de waas van eenvormigheid die Nederland lijkt
te gaan overdekken. Die diversiteit krijgt niet alleen erkenning en waardering
in de «eigen» streek, maar ook (ver) daar buiten. Dit vergroot
de waarde ervan alleen maar vergroot.6.2 De inzet van het KabinetArbeidIn de primaire land- en tuinbouw als geheel is decennialang sprake van
vermindering van het aantal ondernemingen en van uitstroom van arbeid. Ook
in het komende decennium zal dat het geval zijn. Voor betrokkenen bestaan
een aantal regelingen op het terrein van bedrijfsbeëindiging en van toetreding
tot andere delen van de arbeidsmarkt. Het kabinet acht op dit gebied geen
ingrijpende aanvullende voorzieningen noodzakelijk. Wel is blijvende aandacht
voor startende agrarische ondernemers nodig.In delen van het agro-foodcomplex is sprake van knelpunten op de arbeidsmarkt.
De opheffing hiervan zal op weg naar 2010 veel inspanningen vergen.De relatieve achterstand op het gebied van arbeidsomstandigheden op de
agrarische arbeidsmarkt moet naar het oordeel van het kabinet versneld worden
ingehaald. In het kader van een arboconvenant nieuwe stijl willen we met de
sociale partners taakstellende afspraken maken over het verminderen van arbeidsrisico's,
zoals tillen, Repetitive Strain Injury (RSI) en schadelijke stoffen als gewasbeschermingsmiddelen.
Ook met verschillende bedrijfstakken binnen de voedings- en genotmiddelenindustrie,
zoals de vleessector, wil het kabinet afspraken maken. Zo zijn met de vleessector
en de meelverwerkende industrie intentieverklaringen ondertekend om tot een
taakstellende arboconvenant te komen over RSI en allergene stoffen.In het streven naar een verhoogde «employability» zal het
kabinet de vorming van arbeidspools onderzoeken. Hierdoor wordt een brede,
niet-bedrijfsgebonden arbeidsinzet mogelijk.Het kabinet stelt verder een arbeidsradar op voor de agrarische beroepsgroepen
om de specifieke knelpunten en mogelijkheden in vergelijking met andere sectoren
inzichtelijk te krijgen. Ondernemerschap en kapitaalBij de professionalisering van en de waardering voor het ondernemerschap
ligt de focus op de volgende terreinen.Innovatie begint bij de ondernemer en betekent risico's nemen. Zoeken
naar nieuwe product-markt-combinaties blijft essentieel. Daarnaast exporteren
agrarische ondernemers van oudsher en hebben zij nieuwe afzetmarkten nodig
om te groeien. Toch blijkt dat veel exportkansen onbenut blijven. Met de bestaande
mogelijkheden die het kabinet ondernemers hiervoor al biedt, zal ook ondersteuning
aan de agrosector worden gecontinueerd.Voor ondernemers staat voorop het vergroten van de professionaliteit,
verdergaande specialisatie en het richten op kernactiviteiten. Bij onderwijs
en vorming moet ondernemerschap in toenemende mate aandacht krijgen. Ook verdienen
minder tastbare condities zoals persoonlijkheidskenmerken en competenties
voor ondernemerschap meer aandacht, bijvoorbeeld via onderwijs en onderzoek
en netwerken. Zittende ondernemers zullen beter gebruik moeten maken van de
mogelijkheden van bijscholing. Levenslang leren behoort tot de mogelijkheden.Het kabinet wil dat landbouwonderwijs opleidt tot breed-georiënteerde
agro-ondernemers, die bijtijds kunnen inspelen op de veranderingen in de internationale
markt, de maatschappelijke omgeving. Zie ook Verbreding onderwijs in hoofdstuk
4.Het pakket fiscale maatregelen voor ondernemers, beter bekend als «Ondernemerspakket 2001» bevat maatregelen,
die ook betrekking hebben op de agrosector. Een voorbeeld van een dergelijke
maatregel is de milieu-investeringsaftrek (MIA). Verder valt te denken aan
de vrije afschrijvingsmogelijkheid voor arbovriendelijke bedrijfsmiddelen
(de FARBO-regeling), de vrije afschrijvingsmogelijkheid van milieu investeringen
(VAMIL), en de eventuele uitbreiding daarvan tot investeringen voor dierenwelzijn,
diergezondheid en hygiëne.Het kabinet wil een beoordelingsinstrument ontwikkelen voor risicovolle
investeringen van het MKB.De bestaande instrumenten om betalingsrisico's bij export te beperken
en de exportfinanciering naar met name opkomende markten te vergemakkelijken,
zijn ook voor het agrarisch bedrijfsleven belangrijk. Handhaving van dit instrumentarium
is dan ook voorwaarde voor de verdere internationalisering van het agro-bedrijfsleven.Het kabinet onderzoekt knelpunten in het venture capital-regime in Nederland
voor risicovolle beleggingen (inclusief de tante Agaath-regeling).Slimme logistieke oplossingenHet kabinet wil de bereikbaarheidsproblematiek beheersbaar maken. Dit
vanuit de optiek dat verkeer en vervoer een integraal onderdeel vormen van
duurzame productieketens. Met name in de glastuinbouwgebieden en de regio's
met veel intensieve veehouderij is de bereikbaarheid beneden de maat. Verbeterde
ontsluiting, logistieke innovaties en waar nodig herstructurering en verplaatsing
van bedrijven zijn instrumenten die het kabinet wil inzetten om de bereikbaarheidsproblematiek
te verminderen. Bij de besluitvorming over nieuwe vestigingslocaties zullen
we nadrukkelijk rekening houden met ruimtelijke inpassing, goede verkeersafwikkeling
en goede ontsluiting.De congestie rond de grote bevolkingscentra, in Nederland maar ook elders
in Europa, noopt tot vermindering van het transport en versterking van de
logistieke «regiefunctie»: het organiseren, besturen en beheersen
van goederenstromen die niet per definitie ook fysiek via ons land verlopen.
Ook kan ICT helpen bestaande vervoersstromen slimmer en efficiënter af
te handelen.Tegenover de noodzaak in te spelen op internationale handelsstromen staat
een even grote noodzaak met deze handelsstromen niet de kwaliteit van onze
leefomgeving aan te tasten. Zoeken naar intelligente logistieke oplossingen
die minder ruimte vragen, minder het milieu belasten en ook de congestie verminderen,
zijn daarom dringend gewenst. Het economisch ruimtelijk perspectiefBij het ruimtelijk beleid in Nederland op een gedifferentieerde benadering
kunnen we in grote lijnen een onderscheid maken tussen de volgende vier gebieden:1. De Noordelijke open ruimte. Hier is de verstedelijking het minst ver
opgerukt en bestaat nog rust, ruimte en stilte.2. De stedenring centraal Nederland, waaronder de Randstad. Dit is het
meest verstedelijkte gebied van Nederland.3. De multifunctionele schil. Deze bevindt zich rond de stedelijke ring
van centraal Nederland. Hier vindt – als overloopgebied van de Randstad –
in snel tempo verstedelijking plaats.4. De centrale open ruimten. Dit zijn de relatief open gebieden temidden
van de sterk verstedelijkte gebieden in Nederland.De grondgebonden landbouw vervult een scala aan maatschappelijk gewenste
functies. Daarom zal deze in kwalitatieve en kwantitatieve zin een bijdrage
moeten leveren aan de kwaliteit van de gehele «groene ruimte».
Het planologisch vastleggen van gebieden waar de (grondgebonden) landbouw
met voorrang ontwikkelingsmogelijkheden wordt geboden, biedt echter geen meerwaarde.
Wel is een zo helder mogelijke planologische scheiding tussen de stedelijke
grondmarkt ven die voor landbouw, bossen en natuurterreinen van belang.Over de Randstad wordt veel gesproken in termen van ruimtedruk. De vraag
is echter naar de wijze waarop de kwaliteit van de Randstad kan worden verbeterd.
Het gaat niet meer om ruimteclaims, maar om functies. Vaststaat dat bij verdergaande
economische groei, de eisen aan de milieukwaliteit en de eisen die potentieel
ten koste daarvan gaan tegelijkertijd zullen toenemen: meer infrastructuur,
meer wonen, meer werken. De discussie over de Randstad in termen van het verdelen
van conflicterende functies, zal in dit verband leiden tot afname van de kwaliteit
van de afzonderlijke functies. Immers, elke functie bedreigt de andere. Ook
een discussie in termen van compensatie versterkt het monofunctionele denken.
Het kabinet redeneert hier vanuit het concept van de Deltametropool (een visie
op de Randstad): de uitdaging is in te spelen op de sterke behoefte aan suburbane
woon-werkmilieus van hoge kwaliteit met veel groen. Daarbij is de uitdaging
(ongebruikelijke) functies met elkaar in combinatie te brengen, bijvoorbeeld
wonen, werken, de verbetering van infrastructuur en groene verbindingen. Het
Groene Hart en de Randstad moeten groener worden – «groen»
begrepen als ecologische kwaliteit. De ontwerp-opgave moet zijn gebaseerd
op de uitdaging de ecologische kwaliteit van het Groene Hart te versterken.
Ecologie houdt niet op bij de grens van het natuurgebied, maar strekt zich
uit over natuur, landbouw en stad. Een voorbeeld, stedelijke ecosystemen kennen
een grotere biodiversiteit dan sommige landbouwgebieden.Bij de ontwerp-opgave voor de gehele Deltametropool moeten wij ons ontworstelen
aan de strijd om de hectares. Niet alle grond die nu een agrarische functie
heeft, hoeft en kan deze in de toekomst behouden. Het gaat erom
zowel hoogwaardige stedelijke milieus als hoogwaardige landelijke milieus
te creëren in een harmonieuze samenhang.Vooral in landelijke gebieden onder stedelijke druk leggen functies als
wonen, werken, infrastructuur, groen en recreatie een grote claim op de ruimte.
Voor het Westland geldt bijvoorbeeld dat het potentie heeft om uit te groeien
tot een hoogwaardig woon-werkgebied. De glastuinbouw in dit gebied moet ingrijpend
herstructureren om te voldoen aan toekomstige maatschappelijke en economische
eisen. Het Westland krijgt hierdoor een impuls om zich te ontwikkelen tot
een kleiner, moderner en hoogwaardiger tuinbouwcomplex, dat ook van betekenis
is voor de mainportontwikkeling van Rotterdam en Schiphol. Hierdoor ontstaan
kansen voor andere functies en voor verbetering van de landschappelijke inpassing,
de milieu-infrastructuur en het waterbeheer. Voor de glastuinbouw zijn er
goede mogelijkheden voor vestiging op nieuwe locaties elders in Nederland.
Verkeers- en vervoersaspecten zullen bij de besluitvorming rondom vestigingslocaties
worden betrokken.Hoogwaardige stedelijke milieus en hoogwaardig landelijke milieus zullen
we als één geheel moeten beschouwen. Deze opgave is gebaseerd
op een netwerk van multifunctionele gebieden met een hoge groene kwaliteit
die op hun beurt onderdeel uitmaken van de Ecologische Hoofdstructuur. De
Deltametropool is dan gebaseerd op het versterken van de multifunctionaliteit
van de groene ruimte en het vergroenen van de stedelijke ruimte.In Zuid- en Oost-Nederland bestaat niet zozeer behoefte aan verruiming
van de overloop als wel aan een betere structurering ervan. Dit is nodig om
verdere ecologische verschraling en landschappelijke versplintering te bestrijden.
In de eerste plaats ligt hier een taak voor de gemeentelijke en provinciale
overheden. Voor het economisch-ruimtelijk perspectief van de intensieve veehouderij
acht het kabinet het van belang dat het ontwikkelde beleid wordt uitgevoerd.
Het herstructurerings- en reconstructiebeleid moet resulteren in een kleinere,
sterkere en maatschappelijk geaccepteerde intensieve veehouderijsector.In de meest rurale regio's van Nederland, het Noorden en delen van Zuid-West
Nederland, lijkt vooral behoefte te bestaan aan revitalisering. Daarbij kunnen
we denken aan het bevorderen van hergebruik van voormalige agrarische bedrijfsgebouwen
voor nieuwe bedrijfsvormen. Maar ook kan binnen landschappelijke en ecologische
voorwaarden, ruimte worden geschapen voor nieuwe, aantrekkelijke woon- en
bedrijfsbebouwing. Verder kan de overheid de leefbaarheid verhogen door nieuwe
perspectieven tot ontwikkeling te brengen, bijvoorbeeld op het gebied van
recreatie, en door adequate voorzieningenniveaus tot stand te brengen.Voor regio's of gebieden waar op termijn door internationale ontwikkelingen
onvoldoende economisch perspectief overblijft, is investeren in nieuwe economische
dragers, andere teelten en alternatieve product-marktcombinaties nodig. Dit
geldt met name voor de Veenkoloniën, een regio die sterk leunt op EU-steun
voor de aardappelzetmeelproductie.Het kabinet zal een toetsingskader opstellen voor een door de noordelijke
provincies op te stellen plan van aanpak voor de (economische) revitalisering
van de Veenkoloniën.Het kabinet zal het economisch-ruimtelijke perspectief voor de agrarische
sector verankeren en planologisch uitwerken in de Vijfde nota ruimtelijke
ordening en in het te herziene Structuurschema Groene Ruimte.De emancipatie op en van het plattelandNog steeds leeft 40 procent van de Nederlanders in wat het Sociaal-Cultureel
Planbureau noemt een plattelandsomgeving. Op allerleiterreinen
bruist het van de activiteiten op het platteland. Daar tegenover staat dat
voor bepaalde delen van het platteland toenemende risico's van sociale verarming
bestaan; de kwetsbaarheid neemt toe. In de primaire land- en tuinbouw wordt
het beoefenen van het bedrijf niet alleen als een beroep ervaren, maar vaak
ook als een manier van leven. De verbondenheid met het bedrijf is soms zo
sterk dat het ondernemerschap er door wordt belemmerd en betrokkenen als het
ware een gevangene van zichzelf worden. Dit blijkt bijvoorbeeld uit onderzoeken
in de groep van laagste inkomens.Het kabinet onderstreept het belang van een leefbaar platteland voor de
gehele Nederlandse samenleving. Het kabinet is van mening dat de betekenis
van het platteland moet worden opgewaardeerd. De inspanningen op sociaal-maatschappelijk
terrein op het platteland zullen worden vergroot. Om tot de bedoelde opwaardering
te komen is ook een versterking van de relatie stad-platteland nodig. Het
kabinet start een dialoog «stad-platteland» om de sociaal-maatschappelijke
ontwikkelingen op het platteland inzichtelijk en herkenbaar te maken.Door oog en aandacht te hebben voor de ontwikkeling van de culturele identiteit
van het platteland leggen we de fundamenten voor het gesprek over de toekomst
van het platteland, de plaats van de agrosector daarin en van het rijksbeleid
daartoe. Het kabinet wil de belangstelling voor de culturele identiteit van
het platteland en voor de onderstromen van maatschappelijke verandering in
de samenleving, waarin ook land- en tuinbouw opereert, stimuleren. In de stad,
want daar heeft de moderne boer zijn ankerpunten en op het platteland, want
daar ligt een deel van de «lieu de memoire» van Nederland. Dit
soort verbindingen kunnen vervolg krijgen in bijvoorbeeld het stimuleren van
nieuwe ontwerpen voor agrarische en andere bedrijfsbebouwing in het landelijk
gebied zodat het ontwerp, functie, plaats en tijd blijft weerspiegelen; dit
in tegenstelling tot de doorgaans puur functionele vormgeving die nu de boventoon
voert. Het platteland wordt er mooier van.Vooral in de primaire land- en tuinbouw spelen vrouwen een steeds belangrijkere
rol bij ondernemersbeslissingen als ondernemer, meewerkende partner en als
echtgenote. We kunnen constateren dat vrouwen op een andere wijze tegen maatschappelijke
en economische vraagstukken aankijken: veelal op vernieuwende en de grenzen
van het eigen bedrijf overstijgende wijze.In de vormgeving van het beleid zullen wij meer rekening houden met deze
rol. Ook zullen wij vrouwen meer betrekken bij de beleidsontwikkeling op de
terreinen van voedsel en groen.6.3. InvesteringsimpulsenOm in 2010 te komen waar we willen zijn, moeten we vandaag de eerste stappen
zetten. Veel elementen uit het bestaand beleid en uit beleidsvernieuwingen
die recent in gang zijn gezet, helpen ons op weg. Uit deze nota vloeien ook
nieuwe prioriteiten voort. De inzet van het kabinet is, naast heldere normstelling,
in belangrijke mate ondersteunend en voorwaardenscheppend. Initiatieven van
het agro-bedrijfsleven zelf zijn essentieel hierbij. De uitwerking van het
beleid zal daarom ook in nauwe samenspraak met het agro-foodcomplex tot ontwikkeling
komen.Vernieuwing van het beleid vindt plaats binnen de vigerende budgettaire
kaders. Om de ambities waar te maken is op een aantal onderdelen extra inspanning
noodzakelijk. De voorgenomen beleidsintensiveringen zijn vooral gericht op
het uitgangspunt van deze nota dat binnen het agro-bedrijfsleven en het beleid
het komende decennium een omslagmoet worden gemaakt van het wegwerken
van achterstallig onderhoudnaar het investeren in kwaliteit en nieuw perspectief.
Het gaat hierbij om investeringen die zichzelf zullen terugverdienen.Het kabinet ziet enkele velden waarop Nederland zich sterker moet positioneren,
namelijk versterking van de controle op voedselveiligheid en extra investeringen
in innovatie. Verder vinden wij een actievere rol in het mogelijk maken van
toetreding van nieuwe lidstaten wenselijk.Daarnaast zal het kabinet in het kader van de nota Natuur voor Mensen,
Mensen voor Natuur een investeringsimpuls in de kwaliteit van het landschap
aankondigen.Effectieve controle op de veiligheid van het voedsel garandeert de consument
een betrouwbaar product. Het toegroeien naar de systematiek van ketengaranties
en, in samenhang daarmee toezicht door de overheid op het toezicht door het
bedrijfsleven, vergt een grote inspanning zowel op nationaal als internationaal
vlak. Extra geld is nodig om een goed monitoringsysteem op te zetten en te
onderhouden. De oprichting van een onafhankelijk hoogwaardig onderzoeksinstituut
op het gebied van de voedselveiligheid moet hieraan een belangrijke bijdrage
leveren. Nederland wil in Europa op dit gebied een vooraanstaande rol spelen.Voedselveiligheid kan alleen worden gewaarborgd als er tussen partners
voldoende vertrouwen bestaat in de wederzijdse garantiesystematieken en er
effectieve uitwisseling van gegevens plaatsvindt. Het Witboek Voedselveiligheid
zal hieraan uitwerking geven. Op dit punt is er nog veel te doen, zowel binnen
de huidige EU als de toekomstige lidstaten. Tegelijk mogen we de kosten van
garantieverstrekking niet uit het oog verliezen. Door de inzet van nieuwe
technieken, met name op het gebied van de ICT, kunnen we in dit opzicht dubbele
winst boeken: de controle kan worden versterkt en op de kosten kan worden
bespaard.Wij onderkennen de noodzaak om de innovatieve kracht van het Nederlandse
agro-foodcomplex te versterken en wij willen hier stevig op inzetten. In dit
kader past de vorming van een Agro-Innovatiefonds. Dit fonds krijgt, met bijdrage
van de overheid binnen de budgettaire spelregels, deels het karakter van een revolving fund. Relevante onderdelen van het Stimuleringskader
zullen hierin opgaan. Vrijvallende onderzoeksgelden kunnen aan dit fonds worden
toegevoegd. Ook kunnen vanuit ICES KIS nieuwe impulsen aan het Agro-Innovatiefonds
worden gegeven.De EU zelf en veel EU-lidstaten investeren op dit moment op grote schaal
in de ontwikkeling van de kandidaat-lidstaten. Zij bouwen, vooruitlopend op
hun toetreding tot de EU, goede institutionele relaties met deze landen op.
Nederland blijft in vergelijking met haar belangrijkste concurrenten hierin
tot op heden achter. Nederlandse instituties en instellingen hebben op veel
gebieden een goede internationale reputatie, bijvoorbeeld op het gebied van
transport en logistiek en op het gebied van fytosanitaire en veterinaire controlesystematiek
en de opbouw daarvan. Het kabinet wil een actievere Nederlandse opstelling
in het pre-accessieproces, in het licht van de versterking van de Nederlandse
concurrentiekracht. Probleem is nu veelal het gebrek aan menskracht dan wel
financiële middelen om programma's voor de nieuwe lidstaten op te zetten.
Binnen de HGIS zou hiervoor meer ruimte moeten worden gevonden. Ook voor ontwikkelingslanden
vinden wij extra inzet op dit gebied wenselijk, zodat deze landen beter kunnen
deelnemen aan de wereldmarkt. BIJLAGE 1 BELEIDSAGENDERING SECTOREN/CLUSTERSInleidingDe insteek van de visienota is generiek, waarbij nadrukkelijk gebruik
is gemaakt van ervaringen en inzichten uit de verschillende sectoren binnen
het agro-foodcomplex. Dit neemt niet weg dat het goed is naar de mogelijke
betekenis van de beleidslijnen in deze nota voor de verschillende sectoren
te kijken. Het kabinet zet daarbij voorop dat het niet past om blauwdrukken
te geven voor ontwikkeling en perspectieven van sectoren. Er is een grote
variatie aan sectoren en deelsectoren en vooral ook bestaan er grote verschillen
tussen ondernemingen en ondernemers. Uiteindelijk zijn het de individuele
ondernemers zelf die kiezen en hun toekomst bepalen.Het agro-foodcomplexHet agro-foodcomplex bestaat in essentie uit een netwerk van bedrijfs-
of productiekolommen, ketens en allianties en alle direct daaraan gelieerde
economische activiteiten, gericht op het voortbrengen van goederen op basis
van agrarische producten, voedingsmiddelen en (andere) grondstoffen. De ketens
die de kern van het complex vormen, verschillen. Ze kunnen gecentreerd zijn
rond één van de primaire productietakken, zoals de visserij
of intensieve veehouderij, of verder onderverdeeld zijn in bijvoorbeeld varkenshouderij,
legpluimvee, kaasbereiding etc.Het complex bestaat uit een aantal productiefases: de toelevering en dienstverlening,
de primaire agrarische productie zelf, de handel en de agro-industrie (be-
en verwerken) en de handels- en distributieactiviteiten naar binnenlandse
en buitenlandse consumenten.De (verticale) trajecten, die de agrarische producten afleggen vertonen
grote verschillen, die onder meer samenhangen met aard, oorsprong, functie
en bestemming van die producten. Producten worden soms zonder veel bewerking
aan de consument geleverd. De algemene trend is dat de trajecten die producten
in de keten afleggen langer worden, meer be- en verwerking ondergaan en over
grotere afstanden worden getransporteerd.Ook zijn er horizontale relaties in het complex, zoals financiële
dienstverlening en consultancy, die ten dienste staan van alle bedrijfskolommen.
En de handel, die participeert in de verschillende ketens. Daaromheen functioneren
instituten, overheden, maatschappelijke organisaties en het kenniscomplex.AnalyseOntwikkelingen in omgeving en samenleving zijn gekoppeld aan analyse positie
en concurrentiekracht van sectoren/clusters. Op basis van toetsing aan hoofdlijnen
van beleid, zoals geformuleerd in de drie pijlers, zijn in beeld gebracht
mogelijke consequenties voor sectoren en/of clusters. Dit leidt tot agendering
van thema's en aandachtspunten beleidsprioriteiten. Het LEI heeft een analyse
verricht van een aantal sectoren. De analyse heeft niet betrekking op alle
relevante sectoren vanwege de wijze waarop de gegevens van economische sectoren
worden verzameld en geaggregeerd.De analyse zoals hiervoor beschreven levert een beeld op waarbij de sectoren
en clusters kunnen worden onderverdeeld in:• Sectoren die het internationaal relatief goed doen, behoorlijk
innovatief zijn en waarbij voor enkele deelaspecten bijzondere aandacht noodzakelijk
is.• Sectoren die zich internationaal redelijk manifesteren en die een
forse inspanning moeten leveren ten aanzien van verschillende
aspecten van maatschappelijk verantwoord ondernemerschap.• Sectoren en clusters die internationaal fors onder druk staan/komen
te staan en die fors moeten investeren in innovatie en vernieuwing willen
ze perspectief behouden. Daarnaast blijft in deze sectoren ook aandacht noodzakelijk
voor aspecten van maatschappelijk verantwoord ondernemen.TuinbouwTuinbouw is de verzamelnaam voor glasgroententeelt, bloemisterij, vollegrondsgroenten,
fruitteelt, boomteelt, bloembollenteelt en paddenstoelenteelt.De tuinbouw is in productiewaarde gemeten de grootste agrarische deelsector
in Nederland. Bovendien is de uitgangspositie voor verdere groei en ontwikkelingsmogelijkheden
uitstekend. Het is een sector die wordt gekenmerkt door hoge kennis- en kapitaalintensiteit
en relatief gering ruimtebeslag. Verder is er naast een goed ontwikkelde primaire
productie een sterke handels- en distributiefunctie en een omvangrijke bedrijfstak
van toeleveranciers (mechanisatie, automatisering, kassenbouw, insectenteelt
ten behoeve van biologische bestrijding, enzovoort). De tuinbouw levert eindproducten
met hoge toegevoegde waarde. In sommige onderdelen van deze sector –
zoals in de sierteelt en bloembollenteelt – heeft Nederland een leidende
handelspositie in internationaal verband.Internationale ontwikkelingen zullen in sterke mate de toekomst van de
sector in Nederland bepalen, zowel in de primaire productie, de toelevering
als de handel. De veranderende kostenstructuur per land veroorzaakt wereldwijd
verschuivingen in de teelt. Onder meer hierdoor zal naar verwachting een zekere
specialisatie optreden in de productkeuze.De belangrijkste aandachtspunten voor de tuinbouwproductie in Nederland
liggen bij gewasbescherming en mineralen, bij de arbeidsvoorziening en –
voor de glastuinbouw – het energieverbruik. Maar ook bij verdere vernieuwing
van producten en het ontwikkelen van nieuwe markten. Concurrenten in andere
landen zitten niet stil. Steeds meer landen investeren in tuinbouwprojecten
en nieuwe technieken worden steeds sneller toegepast. Als de Nederlandse tuinbouw
voorop wil blijven lopen, dient zij veel aandacht aan voortdurende innovatie
te besteden. Daarnaast vraagt verdere groei en ontwikkeling van tuinbouwsectoren
om ruimtelijke reserveringen (glastuinbouw en bloembollen). Aan de handelskant
is snelle aanpassing van de logistieke organisatie noodzakelijk, evenals de
toepassing van ICT in de keten.Plantaardig uitgangsmateriaalDe sector plantaardig uitgangsmateriaal omvat een grote groep van uiteenlopende
bedrijven die zich bezig houdt met de veredeling en vermeerdering van plantenrassen.
Het gaat om landbouwzaaizaden, tuinbouwzaden, pootaardappelen en plantmateriaal
voor sierteelt en groenteteelt.De sector heeft een sterke positie op de internationale markten. De uitgangspositie
voor verdere groei en ontwikkeling is goed. Er is sprake van een sterke kennis-
en kapitaalintensieve sector die belang heeft bij een goed ontwikkelde Europese
thuismarkt en bij een goede kennisinfrastructuur. De sector levert producten
van hoge toegevoegde waarde en kent een gering ruimtebeslag. Continue aandacht
voor innovatie van producten en ontwikkelen van nieuwe markten blijft geboden.
Bedrijven doen al veel eigen onderzoek of kopen het. Daarnaast
ligt er een overheidstaak bij het instandhouden van een kennisinfrastructuur
en bij goede afspraken over behoud, gebruik en toegang tot genetische bronnen
in de wereld en bij een goed functionerend internationaal systeem van kwekersrechten.Het zuivelcomplexDe veehouderij is een grote en sterke sector die hoort bij het imago van
Nederland in de wereld. Het beeld van koeien in het waterrijke weidelandschap
hoort bij het cultureel erfgoed van ons land. Het is een maatschappelijk belang
om de rust en open ruimte die daarmee gepaard gaat in stand te houden. Maar
de melkveehouderij staat het komend decennium voor een enorme opgave. Op verschillende
manieren staat deze sector onder druk. Afnemende EU marktbescherming zal leiden
tot dalende boereninkomens en tot heviger concurrentie op de afzetmarkten.
Het milieubeleid dwingt de sector tot extensivering van het grondgebruik en
andere functies in het landelijk gebied leggen beslag op ruimte of vragen
in ieder geval om multifunctioneel grondgebruik. Bovendien is er maatschappelijke
onrust over de veiligheid van ons voedsel, vooral van dierlijke oorsprong,
en over het welzijn van dieren (fokkerij en houderijsystemen).De opgave voor de sector is om te investeren in kwaliteit van product
en productieproces in een sterke zuivelketen en om marktgerichtheid te vergroten.
Het inkomen zal eerst en vooral uit de zuivelproductie moeten komen. Maar
de melkveehouderij is bij uitstek een sector waar mogelijkheden liggen voor
verbreding van activiteiten in de directe omgeving van bedrijven (recreatie,
streekproducten, zorgverlening) en voor instandhouden van collectieve waarden
als natuur en landschap. Voor wat betreft dit laatste ligt er ook een verantwoordelijkheid
bij de overheid.Voor de zuivelindustrie ligt de opgave in verdere innovatie en differentiatie
van producten, gericht op hogere waardetoevoeging en het inspelen op mogelijkheden
van functional foods en toepassing van biotechnologie.
Verder is het van belang de ketenhechtheid te vergroten van retailer tot melkveehouder,
zodat maatschappelijke signalen en veranderende consumentenwensen snel worden
doorgegeven.AkkerbouwDe akkerbouwsector heeft het moeilijk in ons land. De gevolgen van afnemende
EU marktbescherming zijn eerder zichtbaar geworden dan in de melkveehouderij
en de inkomens staan structureel onder druk. Milieumaatregelen nopen tot extensiever
grondgebruik. Lagere prijzen en milieumaatregelen vormen een impuls tot schaalvergroting.
Maar ook zullen hoge gronddruk vanuit andere functies en andere agrarische
sectoren leiden tot vermindering van het areaal. Niettemin heeft de akkerbouw
enkele sterke troeven in handen met de poot- en consumptieaardappelteelt en –
in mindere mate – met de suikerbietenteelt. In de pootaardappelsector
neemt Nederland internationaal een vooraanstaande positie in de veredeling
en vermeerdering van (export)uitgangsmateriaal. In de consumptieaardappelsector
is sprake van een grote en slagvaardige opererende fritesverwerkende industrie
met hechte samenwerking met aardappeltelers. De Nederlandse suikerindustrie
is in Europa één van de meest efficiënt opererende industrieën,
waardoor er bij hervorming van de suikermarktordening kansen blijven voor
de Nederlandse telers en industrie om de suikerproductie in stand te houden.
Toekomstmogelijkheden zijn er voor de akkerbouwsectoren die verschuiven naar
andere teelten, zoals vollegrondsgroenten, kruiden en bollen. Een zorgenkind is de Veenkoloniale akkerbouw. De inkomens zijn daar structureel
lager dan in de rest van de akkerbouw in Nederland. Bovendien zal de druk
op de inkomens door verdere afbouw van het GLB in het komend decennium juist
daar het grootst zijn. Met name de zetmeelaardappelteelt zal onder druk komen
te staan. De aardappelzetmeelsector staat voor de opgave de kosten verder
omlaag te brengen, nieuwe producten te ontwikkelen en nieuwe markten te ontwikkelen.
De Veenkoloniale landbouw staat voor de opgave de bedrijfeconomische basis
te versterken door andere vormen van agrarische productie te ontwikkelen en
op gebiedsniveau door andere (niet-landbouw) economische dragers te vinden.Intensieve veehouderijDe intensieve veehouderij neemt in de Nederlandse samenleving geen onomstreden
plaats in. Te zeer is het beeld van deze sector de afgelopen jaren bepaald
door de geur van mest, problemen op het gebied van dierenwelzijn en vragen
over de voedselveiligheid. Bovendien is in bepaalde delen van het land de
kwaliteit van het landelijk gebied achteruit gegaan door geconcentreerde vestiging
van bedrijven.Al deze problemen vragen om hernieuwde positionering van deze sector in
ons land. Daarmee staan de ondernemers in deze sector voor een grote opgave
om zowel aandacht te besteden aan veranderende wensen in de markt als aan
aanpassing aan eisen vanuit de maatschappij. De eerste stappen zijn gezet.
Sommige bedrijven investeren in nieuwe stallen met beter dierenwelzijn en
minder emissies, andere kiezen ervoor om te stoppen met hun activiteiten.
Er ontstaan clusters van bedrijven waardoor de druk op het hele landelijk
gebied kan afnemen. Een kleinere sector zal moeten ontstaan met in totaal
minder dieren, minder milieubelasting en beter dierenwelzijn. Én met
betere samenwerking in ketenverband en betere verwaarding van de producten.
De overheid ondersteunt deze sector in dit ingrijpende aanpassingproces door
steun bij saneren en herstructureren en bij het ondersteunen van innovaties
in productie en afzet.De kalversector is een geconcentreerde deelsector die goed heeft weten
in te spelen op de veranderde eisen van consumenten aan het productieproces
en gevraagde producten. De sector ondervindt weinig gevolgen van de mestproblematiek.
De sector heeft zich goed georganiseerd en werkt, steeds internationaler,
samen in ketenverband. De sector staat voor de opgave om de opgebouwde positie
in het kwaliteitsegment van de Europese vleesmarkt uit te breiden naar nieuwe
landen en markten.Biologische landbouwDe biologische landbouw is één van de vormen van landbouw
die bij uitstek voldoet aan maatschappelijke eisen op het gebied van milieu,
dierenwelzijn en biodiversiteit. De sector kan een voortrekkersrol vervullen
op de weg naar een duurzame landbouw. Bovendien is er een groeiende vraag
naar biologische producten bij de consument. Door het maatschappelijk belang
geeft de overheid de komende jaren een forse impuls in de richting van biologische
productie en afzet. Binnenkort zal het kabinet daartoe een Plan van Aanpak
2001–2004 uitbrengen. Speerpunten daarin zijn de verdere bevordering
van omschakelen naar biologische productie, het versterken van de ketensamenwerking
en de marktgerichtheid van de sector, het verbeteren van kennisontwikkeling
en -verspreiding. DiervoedersectorDe diervoedersector staat de komende jaren voor een grote opgave. Incidenten
in de afgelopen jaren hebben duidelijk gemaakt dat de garanties voor kwaliteit
van het diervoeder en de organisatie daarvan in de sector beter moeten worden
geregeld. De veiligheid van dierlijke producten en de hiermee vervaardigde
levensmiddelen wordt immers in belangrijke mate bepaald door het gebruikte
diervoeder. Dit betekent dat risico's voor mens, dier en milieu van het gebruik
en de verwerking van grondstoffen in diervoeder tot een minimum moeten worden
beperkt. Op dit vlak zijn verdere verbeteringen noodzakelijk. Met name de
kwaliteit van de gebruikte grondstoffen, veelal uit derde landen, zal beter
moeten worden beheerst. Noodzakelijk is dat er in de gehele diervoedersector
kwaliteitssystemen worden geïntroduceerd op basis van de HACCP benadering.
Het aspect veiligheid is weliswaar het belangrijkste aspect van voedsel, maar
niet het enige dat de hedendaagse consument bezighoudt. Ook de productiewijze
en de aard van de herkomst van de diervoeders kan rekenen op toenemende belangstelling
van de consument. De diervoedersector is zich hiervan bewust en onderneemt
initiatieven, maar zal nog nadrukkelijker onderdeel moeten uitmaken van de
productieketen van voedsel van dierlijke oorsprong.In de nota Grondstof voor zorg zijn de beleidslijnen voor diervoeder neergelegd.Het visclusterIn het viscluster in Nederland gaat jaarlijks iets minder dan 4 miljard
gulden om. Het omvat een groot aantal uiteenlopende bedrijvigheden, variërend
van zeer gespecialiseerde fabrikanten van onderdelen van vissersboten en van
onderdelen van kweekinstallaties, tot een scala van verwerkende en dienstverlenende
bedrijven. In de marketing en logistiek van visproducten
en schaal- en schelpdieren is het belangrijkste onderscheid dat tussen verse
vis, diepgevroren vis en verwerkte vis cruciaal; in de aanvoer is het belangrijkste onderscheid dat tussen zeevis en kweekvis.
Het Nederlandse viscluster draait nog voornamelijk om zeevis en schaal- en
schelpdieren, en is gezien de hoge uit- en invoer sterk internationaal georiënteerd.Het merendeel van de aanvoer uit zee is gereguleerd via vangstrechten.
Op de langere termijn verwachten wij geen uitbreiding van de vangstrechten,
eerder het tegendeel. Vooral op de vele consumptiemarkten die voor Nederland
interessant zijn creëert dit fricties, doordat de vraag naar vis juist
wel zal blijven toenemen. De Europese markt is voor het Nederlandse viscluster
verreweg de belangrijkste consumentenmarkt. Bijzonder kenmerk van die markt
is dat het voor vis een zelfvoorzieningsgraad van slechts 50% heeft en dus
sterk afhankelijk is van invoer. Voor binnenlandse aanbieders lijkt dit een
comfortabele situatie, ware het niet dat de grote retailondernemingen in Europa
steeds hogere eisen gaan stellen aan stabiliteit van de levering en aan de
breedte van het aangeboden assortiment. Daar komt bij dat ook het viscluster
moet (blijven) werken aan vertrouwen van consument en burger, oftewel aan
een maatschappelijk verantwoorde én economisch rendabele visketen.Voor het Nederlandse viscluster is hiermee een belangrijke opgave geformuleerd:
hoe kan de positie op de internationale markten worden behouden of versterkt?Hiertoe staan in principe drie wegen open die alle moeten worden bewandeld:• samenwerken met leveranciers in andere landen, • het leveren van hogere toegevoegde waarde door integratie in de
Europese markt,• intensiever gebruik van internationale knooppunten in Nederlands
(Rotterdam, Schiphol).In alle gevallen zal het cluster in de komende jaren veel sterker daadwerkelijk
als cluster moeten gaan optreden: samenwerking met leveranciers in andere
landen (van vis uit vangst of kweek), om te komen tot bundeling van volumes
en -assortimenten, vraagt om concerted action door bedrijfsleven en de nationale
overheid; integratie op de EU-markt vraagt om versterking van vraaggestuurde
ketens; en beter gebruik van de regie- en distributiefunctie van Nederland
(Rotterdam, Schiphol). Om deze strategieën te realiseren zal evenwel
een groot deel van de bestaande eigen, aanbodgestuurde distributienetwerken
fors moeten worden omgevormd. De werkwijze in het Nederlandse bloemencluster
kan in dezen een interessante voorbeeldfunctie vormen.Margarine, vetten en oliënDe Nederlandse margarine, vetten en oliënindustrie en handel heeft
een sterke concurrentiepositie in Europa, vooral door de gunstige geografische
ligging, goede infrastructuur en de grote omvang van de Nederlandse (intensieve)
veehouderij. De bedrijven leveren bulk- en speciaalproducten aan andere voedingsmiddelenbedrijven,
aan de diervoeder- industrie, consumentenproducten en diverse producten voor
non-food- toepassingen. De plantaardige grondstoffen en halffabrikaten worden
bijna uitsluitend ingevoerd, de dierlijke grondstoffen zijn vooral bijproducten
van slachterijen.Door zijn «spilpositie» in de voedselketen zijn kwaliteit
en de kwestie van genetisch gemodificeerde grondstoffen de belangrijkste opgaven
voor de bedrijven. Dat betekent verdere vervolmaking en uitbreiding van recent
ingevoerde kwaliteitssystemen binnen alle schakels in de keten, inclusief
de vetveredelingsbedrijven. Dit vergt onder meer sluitende afspraken met leveranciers
over de kwaliteit van de grondstoffen en halffabrikaten. Ook vergt dit strikte
scheiding in de hele keten van enerzijds vetstoffen bestemd voor voedselketen
en voedervetten en anderzijds producten die niet geschikt zijn voor de voedselketen.Daarnaast zal het scheiden en gescheiden houden van grondstofstromen (gmo
en niet-gmo) door de hele keten heen hoog op de agenda blijven staan. De verwachte
stabilisatie/daling van de omvang van de Nederlandse veehouderij is ongunstig
voor de mvo-sector.Bak- en zoetwarensectorDe Nederlandse bak- en zoetwarensector (banket, chocolade, suikerwerken
en hartige snacks) is naar werkgelegenheid gemeten één van de
grotere Nederlandse voedingsmiddelensectoren (ruim 10%). Er zijn diverse grote
bedrijven en veel midden- en kleinbedrijf.In de sector is sprake van toenemende internationalisering en concentratie.
Meer dan 60% van Europese zoetwarenmarkt wordt beheerst door 10 à 15
grote ondernemingen. De internationale concurrentiepositie is gemiddeld. Grote
aandacht behoeven de komende tijd productinnovatie en productdifferentiatie,
inclusief verdere ontwikkeling van partnership met binnen- en buitenlandse
supermarktketens en groothandelaren. Daarnaast zullen vooral de midden- en
kleinbedrijven samenwerking bij inkoop, distributie en export gaan vergroten
om kritische massa ten opzichte van leveranciers en afnemers te scheppen. Aan overheid en bedrijfsleven is het de taak om in het internationale
speelveld adequate oplossingen te vinden voor de problematiek van de beperking
van de exportrestituties op vooral het ingrediënt suiker. De oplossing
dient ertoe de concurrentiepositie op niet EU-markten ter versterken ten opzichte
van niet-EU-producenten die vaak suiker tegen de lagere wereldmarktprijzen
kunnen betrekken.Met de aanneming van de EU-cacao/chocoladerichtlijn ontstaat de komende
jaren een egaal Europees speelveld voor Nederlandse chocoladeindustrie. Ook
ontstaat duidelijkheid voor de consument bij het al dan niet gebruik van cacaobotervervangende
vetten in chocolade.DrankenIn de drankensector (bier, gedistilleerd, frisdranken) zijn zowel grote
multinationale ondernemingen actief, als vele middelgrote en kleine bedrijven.
Vertoont de binnenlandse consumptie van frisdranken en mineraalwater nog een
licht stijgende trend, die van alcoholische dranken (met uitzondering van
wijn) stabiliseert. Ook vele andere westerse landen kennen een stabiliserende
of krimpende markt voor alcoholische dranken.De internationale concurrentiepositie van de bierbrouwerijen is sterk
door een hoge efficiëntiegraad, een sterke ketenhechtheid (grondstofleveranciers
en mouterijen) en een uitgekiende marketing. Daarmee hebben zij zich ontwikkeld
tot de grootste bierexporteur ter wereld. Eén van de grootste uitdagingen
voor de alcoholsector, inclusief de horeca, is het adagium van verantwoord
alcoholgebruik concreet en actief vorm te geven; vooral overmatig gebruik
en alcoholmisbruik bij jongeren moet worden aangepakt. BIJLAGE 2 BEGRIPPEN EN AFKORTINGENBegrippen Acquis communautaireDe geldende Europese wetgeving die de lidstaten op het
moment van toetreden moeten overnemen. Agenda 2000Een notitie van de Europese Commissie
waarin zij aangeeft wat haar inzet is bij de hervorming van het GLB en andere
elementen van het EU-beleid voor de periode 2000–2006, waaronder de
financiering, de structuurfondsen en de uitbreiding.AgroclusterRegionale of grensoverschrijdende
netwerken en ketens van toeleveranciers, afnemers en/of kennisdragers gericht
op innovatieve toegevoegde-waarde-creatie. Agro-foodcomplexHet geheel van economische activiteiten
die samenhangen met de productie, verwerking en distributie van agrarische
food en non-food producten van binnen- en buitenlandse oorsprong, inclusief
toeleverende bedrijven.Agro-kenniscomplexHet geheel van particuliere en publieke organisaties
dat direct en indirect betrokken is bij kennisontwikkeling en -verspreiding,
voor zover gericht op het agro-foodcomplex.AgrotoerismeAlle vormen van recreatie en toerisme
op functionerende boerderijen en tuinderijen, zoals bijvoorbeeld camping,
verhuur van fietsen, logieverstrekking, een café, een museumboerderijAgrosectorGroep bedrijven die gelijksoortige teelten of producten produceren en verwerken. ArbeidsradarVerkenning van de positie van, en perspectieven voor specifieke beroepsgroepen
op de arbeidsmarkt door middel van vergelijking met andere sectoren, analyse
van belangrijke ontwikkelingen en vaststelling van sterke en zwakke kanten. BenchmarkingVergelijking met andere sectoren of andere landen. Biologische landbouwEen vorm van
landbouw waarbij de producten worden voortgebracht zonder gebruik van kunstmest
en chemische bestrijdingsmiddelen en zonder toevoeging van chemisch-synthetische
geur-, kleur- en smaakstoffen en conserveringsmiddelen. Bio-ethiekEthische aspecten
van de omgang met levend («biologisch») materiaal Codex AlimentariusEen
programma van de FAO en de WHO waarin op mondiaal niveau normen worden vastgelegd
op het gebied van voedsel met als tweeledig doel het beschermen van de gezondheid
van de consument en het verzekeren van eerlijkheid in de handel. Cross ComplianceHet verbinden van voorwaarden aan rechtstreekse steunbetalingen aan boeren
op het gebied van milieu (artikel 3, horizontale verordening, Agenda 2000) DeltametropoolMetafoor voor uiteenlopende visies op de toekomstige ruimtelijke, economische
en ecologische kenmerken van de Randstad, waarbij wordt uitgegaan van de gedachte
van één samenhangend stedelijk gebied. Ecologische verschralingAfname van
de biologische vitaliteit en diversiteit. Fast food«Kant en klaar» voedsel. Functional foodsVoedingsmiddelen waarvoor substantiële positieve effecten op de gezondheid
worden geclaimdGenomicsIntegratie van ICT en het in kaart brengen van het genoom, het
onderzoek naar de werking van genen en de manier waarop de erfelijke eigenschappen
zich vertalen naar het functioneren van een cel en van het gehele levende
organisme. Human genome projectOmvangrijk internationaal onderzoeksproject naar de structuur
van het genetisch materiaal van mensen. Institution buildingHet ontwikkelen en verankeren
van afspraken, coördinatiemechanismen en samenwerkingsverbanden. «Licence to produce»Maatschappelijke acceptatie van product en productiewijze.MechatronicaIntegratie
van mechanica, elektronica en informatica vanaf het ontwerp van het product
of productiemiddel.ModulatieMogelijkheid voor lidstaten tot het verlagen van de rechtstreekse
steunbetalingen aan boeren op grond van de criteria arbeidsbezetting, bedrijfsinkomen
en maximum totaalbedrag aan betalingen. (artikel 4, horizontale verordening,
Agenda 2000).MOE-landenMidden- en Oost-Europese landen: Polen, Hongarije, Tsjechië,
Slovenië, Estland, Roemenië, Bulgarije, Slowakije, Litouwen, Letland. NetwerkeconomieAanduiding voor een vorm van (moderne) economische dynamiek die niet zozeer
door de kracht van individuele ondernemingen of organisaties gevoed wordt,
maar door de kracht van de relaties tussen ondernemingen of organisaties.NutraceuticalsStoffen zoals vitaminen, mineralen of melkeiwitten, die men aan voedingsmiddelen
kan toevoegen, maar die men ook apart kan innemen en die vaak als capsules
of dragees bij drogist of reformwinkel te koop zijn. In hun zelfstandige hoedanigheid
zijn nutraceuticals equivalent aan «voedingssupplementen». Personal dietsVoedingsregimes die toegesneden zijn op individuele gezondheidsindicaties. Pre-accessie (landen)Een twaalftal landen in Midden- en Oost-Europa die op de nominatie
staan om binnen een aantal jaren lid te worden van de Europese Unie. Revolving FundFonds waaruit kapitaal ter beschikking wordt gesteld onder de voorwaarde dat
de middelen na verloop van tijd in principe weer terug vloeien naar het fonds
zodat het fonds daarmee zichzelf in stand houdt. SectorGroep bedrijven die gelijke
of gelijksoortige producten verbouwen, produceren of verwerken.SensortechnologieKennis
over technieken waarmee waarnemingen van de fysische of chemische eigenschappen
van materiaal (inclusief biologisch materiaal) worden omgezet in elektrische
signalen.StimuleringskaderStelsel van subsidieregelingen van LNV waaruit innovaties,
demonstratie- en verspreidingsprojecten en investeringen worden gesubsidieerd. SysteeminnovatieBedrijfs- en organisatieoverstijgende vernieuwingen die door uiteenlopende
belanghebbenden gezamenlijk gerealiseerd worden, die de inbreng van uiteenlopende
soorten van kennis en vaardigheden vergen, en die de verhoudingen tussen belanghebbende
partijen ingrijpend veranderen.Toegevoegde
waardeDe waarde van de productie minus de kosten
van de voor die productie aangeschafte goederen en diensten.Tracking and tracingSysteem om productieprocessen op kritische kwaliteitsaspecten te kunnen volgen
en er zo nodig op in te kunnen grijpen. Witboek VoedselveiligheidEen notitie van de Europese
Commissie met voorstellen tot wetgeving inzake voedselveiligheid, die zij
voornemens is op korte termijn in te dienen.Afkortingen BNPBruto Nationaal
ProductBuZaMinisterie
van Buitenlandse Zaken CBSCentraal Bureau voor de Statistiek CPBCentraal Plan BureauDLODienst landbouwkundig Onderzoek EUEuropese UnieEZMinisterie van Economische Zaken FAOFood and Agricultural Organisation FINMinisterie van FinanciënGDGezondheidsdienst
voor Dieren GLBGemeenschappelijk
LandbouwBeleid HACCPHazards Analysis of Critical Control PointsICES/KISInterdepartementale Commissie Economische Structuurversterking
/ KennisInfrastructuurversterkingICTInformatie en CommunicatieTechnologie JZMinisterie van Justitie LEILandbouw Economisch InstituutLNVMinisterie van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij LTO NederlandLand- en TuinbouwOrganisatie Nederland MKBMidden- en KleinBedrijf NZBNederlands ZuivelBureauNZONederlandse ZuivelOrganisatie OCenWMinisterie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen OIEOffice Internationale des Epizoöties OSMinisterie van OntwikkelingsamenwerkingPBOPubliekrechtelijke
BedrijfsOrganisatiePZProductschap Zuivel SGRStructuurschema Groene RuimteSKVStichting Kwaliteitsgarantie VleeskalverenSPSSanitary and Phytosanitary Agreement SZWMinisterie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid V&WMinisterie van Verkeer en Waterstaat VNVerenigde Naties VROMMinisterie van Volkshuisvesting, Ruimtelijk Ordening en
Milieu VWSMinisterie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport WRRWetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid WTOWorld Trade OrganisationWageningen URWageningen
Universiteit en Research CentrumZBOZelfstandig BestuursOrgaanBIJLAGE 3 LITERATUURLIJST• Adviescommissie Perspectieven voor de Agrarische Sector in Nederland
(«Commissie Van der Stee»), Om schone zakelijkheid:
perspectieven voor de agrarische sector in Nederland, Den Haag, Landbouwschap,
1989• Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid, De invloed van wet- en regelgeving op innovaties, Den
Haag, AWT, 1997; Advies 27• Alleblas, J. en M. Mulder, Kansen voor kassen –
naar een economische hoofdstructuur glastuinbouw, Den Haag, LEI,
1998• A. T. Kearney, De markt gemist? door beperkte marktgerichtheid dreigt somber• perspectief voor Nederlandse agrosector, Amsterdam ; A. T.
Kearney 1994• Belt, H. van den et al, Functional Foods: van dilemma's naar beleid,
Den Haag, LNV-Programma Technologisch Aspectenonderzoek, 1999• Brouwer, F. et al.,Comparison of environmental
and health-related standards influencing the relative competitiveness of EU
agriculture vis-à-vis main competitors in the world market,
Den Haag, LEI, 2000. Report 5.00.07• Berkhout, P. en J. C. M. Timmers, Trends – Op zoek naar wegen in de samenleving, Den Haag, LNV,
1997• Bont, C. J. A. M de (red.), Actuele ontwikkeling van bedrijfsresultaten en inkomens in 1999,
Den Haag, LEI, 1999• Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, CBL Consumententrends
2000, Leidschendam, CBL, 2000• Centraal Planbureau, Centraal Economisch Plan
2000, Den Haag, CPB, 2000• CPB, ING Barings, Stichting voor Economisch Onderzoek, Europese Grensverlegging – Scenario's voor Midden- en Oost-Europa
tot 2010 en de gevolgen voor de Nederlandse agribusiness, Den Haag/Amsterdam,
CPB/ING/SEO,1999• Douw, L. et al., Agrarische arbeid 2010; Themaverkenning
naar arbeidsvoorziening, arbeidsomstandigheden,
arbeidskosten en sociale zekerheid in de land- en tuinbouw, Den Haag,
LEI, 1998; Mededeling 615• EC (European Commission), Prospects for agricultural
markets 1999–2006, Brussels, EC, december 1999• EC (European Commission), Scenarios Europe 2010,
Five Possible Futures for Europe, Brussels, EC, 1999• Economist, «Innovation in industry survey», The Economist, 20-2-1999• Enriquez, J. and R. A. Goldberg, «Transforming life,
transforming business – The life-science revolution»; Harvard Business Review, March-April 2000• Enzing, C. M. et al., Voorstudie IOP Genomics+, TNO-STB, Delft, 2000; Rapport STB-00-22• Europese Centrale Bank, Maandbericht mei 2000, Frankfurt am Main, ECB, 2000• Europese Commissie, Witboek Voedselveiligheid, Brussel, EC, 1999• Everdingen, W. H. van, G. S. Venema en K. H. M.
van Bommel, Agrarische gezinnen en hun inkomens: is er sprake van armoede?,
Den Haag, LEI, 1999; Rapport 5.99.09• Groot, N. S. P., C. P. C. M. van der Hamsvoort
en H. Rutten (red.), Voorbij het verleden – Drie
toekomstbeelden voor de Nederlandse agribusiness, 1990–2015,
Den Haag, LEI, 1994; Onderzoekverslag 127-• Havinga, H., J. van Vliet, A. van Winden, Ruimte
voor mensen en wensen, Ede, IKC, 1999• Healey & Baker, Where people shop 2000,
European Summary, Amsterdam, 2000 • Hove, N. H. L. van en T. J. A. Roelandt, «Stijlen
van innovatie», Economisch-Statistische Berichten, 10-12-1997• ISMEA, The European Agro-Food System and the
Challenge of Global Competition, Rome, Ismea, 1999• Josling, T., «Trends in Agri-markets and Trade Policy»,
in: G. Meester et al (eds), Plants and Politics,
Wageningen, Wageningen Pers, 1999• KPMG, «Surfing on top of the waves»
«Transport, distributie en logistiek» Nederland in de netwerkeconomie, Den Haag, Stichting Nederland Distributieland, 2000• Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland, In
de verandering ligt de versterking, Den Haag, LTO-Nederland, 1999• Leeuwen, M. G. A. van, Het Nederlandse
agro-foodcomplex 1999, Den Haag, LEI, 1999; Rapport 6.99.99• LEI (Landbouw-Economisch Instituut), Landbouw-Economisch
Bericht 1999, Den Haag, LEI,1999• LEI/Centraal Bureau Statistiek, Land- en tuinbouwcijfers
1999, Den Haag/Rijswijk, LEI/CBS, 1999• Limburgse Land- en Tuinbouw Bond, Limburgs Land-Goed –
koers op kwaliteit, Roermond, LLTB1999• LNV (Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij), Structuurnota Landbouw, Den Haag, LNV, 1990• LNV, GLB op langere termijn, Den Haag,
LNV, 1996• LNV, Landbouw 2005, Den Haag, LNV,1998• LNV, Beleidsbesluit Diergezondheid,
Den Haag, LNV, 1998• LNV, Beleidsbesluit Diervoeder, «Grondstof
voor Vertrouwen», Den Haag, LNV, 2000• LNV, Kracht & kwaliteit, Den Haag,
LNV, 1999• LNV/KLICT/IG&H, Fresh Logistics in Europe, Den Haag, LNV, 1999• EZ (Ministerie van Economische Zaken), Ruimte
voor Industriële vernieuwing – Agenda voor het industrie- en dienstenbeleid, Den Haag, EZ, 1999• EZ (Ministerie van Economische Zaken), Toets
op het concurrentievermogen 2000; Op de drempel van het nieuwe Millennium, Den Haag, EZ, 2000• SZW (ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid), In goede
banen, Den Haag, Ministerie SZW, 2000.• Nationale Raad voor Landbouwkundig Onderzoek, Agrosector Kennis- en innovatieopgaven; Ambities voor de 21ste eeuw,
Den Haag, NRLO, 1998; Rapport 98/20• Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt, Agri-toekomst
in beeld, Utrecht, NAJK, 1999• OECD (Organisation for Economic Cooperation and Development), The Future of FoodLong-term Prospects for the Agro-food Sector, Parijs, OECD, 1998• OECD, Agricultural Outlook 2000–2005,
Paris, OECD, 2000• OECD, Agricultural Policies in OECD countries:
Monitoring and Evaluation, Paris, OECD, 2000• Porter, M., The competitive advantage of nations, New York Free Press, 1990• Project ORCA (Oriëntatie op Concurrentiepositie Agrosector), Eindrapport projectgroep ORCA : en nu komt het aan op handelen, Den Haag, LNV, 1995• Raad voor het Landelijk Gebied, Het landelijk
gebied in 2010 Een verkenning, Amersfoort, RLG, 2000; RLG 00/3• Raad voor het Landelijk Gebied, LNV tussen Europa
en de regio Een nieuwe opgave, Amersfoort, RLG, 2000; RLG 00/1• Raad voor het Milieu- en Natuuronderzoek, De
Porter-hypothese belicht, Rijswijk, RMNO, 1999• Raad voor Verkeer en Waterstaat, Meer markt,
andere overheid, Den Haag, Raad voor Verkeer en Waterstaat, 2000 • Roelandt, Th. J. A., P. den Hertog, en D. Jacobs, «Nederlandse
clusters in beeld»; Economisch-Statistische Berichten, 82(1997)4093• Rutten, H. en H. J. van Oosten, Innoveren
met ambitie – Kansen voor agrosector, groene ruimte en vissector,
Den Haag, NRLO, 1999; Rapport 99/17• Smit, J. G. P., en M. O. van Wijk, Nederland visdistributieland – Strategische opties en onderzoeksagenda, Den Haag, NRLO, 1999; Rapport 99/18• Sociaal-Economische Raad, Investeren in kennis
en kwaliteit ontwerpadvies over middellangetermijnbeleid, Den Haag,
SER, 2000• SZW, notitie In goede banen, Den Haag,
2000• Stichting Agro Keten Kennis, Koers richting
Ketenkennis 1994–1999, Rosmalen, AKK, 1999• Stichting Duurzame Voedingsmiddelenketen, Duurzaamheid
in de Voedingsmiddelenketen Begin van een dialoog, Zaandam, DuVo,
2000• Stichting SMA Merkartikel„ Jaarbericht
1999, Amsterdam, SMA, 1999• Stolwijk, H. J. J. en P. J. J. Veenendaal, De betekenis van de landbouw voor de Nederlandse economie. Den
Haag, Den Haag, LEI/CPB, 1995. Publicatie ; 1.29.• Stuurgroep Heroriëntatie Pluimveehouderij, Eindrapport, Den Haag, LNV, 1999• Tiggelaar, B., Internet Strategie – concurrentievoordeel
in de digitale economie, Amsterdam etc, Addison Wesley Longman, 1999• Tweede Kamer-nota vergaderjaar 1998–1999 26 736 nr.2, De ondernemende samenleving: meer kansen, minder belemmeringen
voor ondernemerschap, Den Haag, 1999• Universiteit Nijenrode, Succesvol Ondernemen:
eerder een Kwestie van Karakter dan Kennis, Breukelen, 2000• VROM-Raad, Sterk en mooi platteland –
Strategieën voor de landelijke gebieden, Den Haag,VROM-Raad,
1999; Advies 015• Westelijke Land- en Tuinbouw Organisatie, Binnentuin
& Buitenhof – Naar nieuwe relaties tussen landschap, groen ondernemerschap
en randstadmetropool, Haarlem, WLTO, 1998• Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Het borgen van publiek belang, Den Haag, WRR, 2000; Rapport aan de
Regering nr.56.• Wijnands, J. en H. Silvis (red.), Onderweg:
Concurrentiepositie Nederlandse Agrosector, Den Haag, LEI, 2000,
rapport 3.00.03• WUR (Wageningen UR), De beleving van armoede
in agrarische gezinsbedrijven, Jolanda Vinkers en Kees de Hoog, 2000,
Wageningen. BIJLAGE 4 DE SPELERS IN HET NETWERK Box: De toeleverende industrie in 2010De ondernemer in de toeleverende industrie staat in
nauw contact met de sector en is zich bewust van de daar aanwezige wensen
en behoeftes. Hij ontwikkelt en produceert innovatieve producten (machines,
apparaten, gebouwen, etc.) die kostenverlagend werken en een bijdrage leveren
aan een efficiënt en milieuvriendelijk productiesysteem. De ontwikkelingen
op technisch gebied en maatschappelijke wensen in de belangrijkste productiegebieden
vormen het uitgangspunt bij zijn beslissingen. Investeringen in R&D vormen
de basis van de innovatieve ontwikkelingen.Schaalvergroting in de toeleverende industrie heeft
geresulteerd in een beperkt aantal grote bedrijven met internationale uitstraling.
De ondernemer is een speler geworden op de internationale markt. Gerichte
keuzen zijn gemaakt in allianties met buitenlandse partners, enerzijds voor
directe afzet in het betreffende land, anderzijds ter versterking van de internationale
concurrentiekracht. De producten worden wereldwijd afgezet, waarbij de mogelijkheden
die de moderne communicatietechnologie biedt in sterke mate worden benut.Box: De agrarische ondernemer van 2010De boer of tuinder in 2010 is een zelfbewuste agrarische
ondernemer. Hij of zij geeft leiding aan een onderneming die sterk is verankerd
in een keten, én is zich tevens bewust van de betekenis van zijn onderneming
voor de fysieke leefomgeving.De agrariër kiest bewust welke onderdelen van
het productieproces hij uitvoert, welke onderdelen hij overlaat aan andere
schakels en welke partijen in de kolom passen bij zijn ondernemerschap en
vakmanschap. Zo kiest de één voor een brede bedrijfsopzet gericht
op verschillende hoogwaardige producten waarbij de afzet van de producten
aan de consumenten is georganiseerd in een korte keten of zelf wordt uitgevoerd
(bijvoorbeeld biologisch geproduceerde streekproducten). De ander legt zich
toe op de productie van een grondstof van hoge kwaliteit voor een specifieke
exportmarkt, waarbij de ondernemer zich heeft gebonden aan een sterke keten
voor de verwerking en vermarkting. Een derde ziet mogelijkheden voor het verbreden
van zijn inkomensbasis door onderhoud van natuur en landschap voor waterschappen
of natuurterreinen beherende organisaties.In 2010 is het denken over maatschappelijk verantwoord
ondernemen binnen het agro-foodcomplex volledig verankerd in het ondernemingsplan.
Elk bedrijf, van groot tot klein, is in dialoog met maatschappelijke actoren.
Opvattingen worden voortdurend getoetst en bijgesteld en zijn ingebed in een
goed ontwikkelde samenspraak tussen het bedrijf en zijn omgeving.Kortom, de ondernemer kijkt er voortdurend naar waar
zijn product blijft en wat er in de volgende schakels mee gedaan wordt. Voorts
gaat hij voortdurend na waar zijn productiemiddelen vandaan komen en of de
kwaliteit onberispelijk is. Tenslotte is hij in zijn management professioneel
en huurt hij de noodzakelijke hoog specialistische kennis in van derden.In alle gevallen is hij of zij gericht op vernieuwing
en continuïteit van de onderneming. Een kenmerk van de agrarische ondernemingen
is dat het productieproces transparant is. De ondernemer laat afnemers en
de maatschappij zien op welke wijze er is geproduceerd en neemt daarvoor ook
de verantwoordelijkheid.Box: De voedings- en genotmiddelenindustrie van 2010Ook in 2010 zal Nederland een rijke schakering aan
bedrijven in de verwerkende (voedings- en genotmiddelen-) industrie herbergen,
variërend van zeer grote, wereldwijd opererende multinationals tot kleine
ambachtelijke bedrijven met vooral een lokaal afzetgebied.Productassortiment, productinnovaties, marketingmix
en logistiek komen tot stand in nauwe wisselwerking met de belangrijkste afnemers
(detailhandel, cateraars, directe verkoop aan consumenten) en logistieke dienstverleners.
Het productassortiment varieert van relatief kort houdbare, verse producten
die direct als ingrediënten voor de maaltijdbereiding door consument
of cateraar zijn te gebruiken tot kant en klaar maaltijden met een hoge toegevoegde
waarde en van smakelijke tussendoortjes en ijs tot «bewezen» gezondheidsbevorderende
producten (functional foods).De bedrijven hebben volledig zicht op de kwaliteit
en de herkomst van hun grondstoffen en halffabrikaten uit binnen- en buitenland.
Op hun beurt bieden zijn diezelfde transparantie en zekerheid aan hun afnemers,
aan de consument en aan de overheid, mede op basis van ketengarantiestelsels.De verwerkende industrieën zijn voor de werknemers
in Nederlandse en buitenlandse vestigingen een goede werkgever; zij bieden
een aantrekkelijk werkklimaat en gevarieerd en grotendeels hoogwaardig werk.
Op milieugebied, bijvoorbeeld ten aanzien van energie-efficiency en verpakkingen,
kan een groot deel van de bedrijven zich meten met de besten van Europa.Box: Financiële instellingenDe financiële instellingen zullen voor hun zakelijke
klanten in het agro-foodcomplex veelal als full-service financiële dienstverleners
fungeren: intermediair bij nationale en internationale overboekingen, kredietverlener
voor de reguliere bedrijfsvoering en voor investeringen in binnen- en buitenland,
beheerder van spaartegoeden, leasing, verzekeraar, waar nodig of relevant
verschaffer of bemiddelaar van risicokapitaal en (financieel) adviseur ten
algemene.Als financiële dienstverlener• zijn zij een volwaardige partner van de agrobedrijven;• leveren zij maatwerk aan elk agrobedrijf;• nemen zij actief deel aan het maatschappelijk
debat over maatschappelijk verantwoord ondernemen, over vervangende mechanismen
voor demping/afdekking van inkomensfluctuaties (vooral bij boeren en tuinders),
over de noodzaak van intensivering van de kennis- en innovatieinspanningen
in het agro-foodcomlex en over de diverse noodzakelijke acties op het internationale
speelveld.Zij participeren kortom volop in het netwerk van bedrijven,
sectoren, maatschappelijke organisaties en overheid. Zij tonen hun betrokkenheid
mede door extra financiële «commitments».Kortom actiegericht:Zij denken mee bij innovaties en bij het maatschappelijk
verantwoord ondernemen van hun agrocliënten; zij nemen een extra risico
bij maatschappelijk relevante innovaties, bijv. door deel te nemen aan het
Agro-innovatiefonds.Zij durven hun cliënten op hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid te attenderen, hen daarop aan te spreken en de dienstverlening
erop aan te passen.De financiële instellingen nemen deel aan het
onderzoek naar vervangende mechanismen (inkomensstabilisatiefondsen, risicoverzekeringen),
die boeren en tuinders minder kwetsbaar maken voor marktfluctuaties.Box: Handel en logistiekHandel en logistiek zijn in 2010 ingrijpend veranderd.
De keten is volledig vraaggestuurd geworden. De informatie die de consument
via zijn computer of de kassascanner genereert, stuurt de fysieke stromen
aan. De computer van de retailer bundelt deze informatiestromen en geeft ze
rechtstreeks door aan de leveranciers. Die zorgen voor een constante goederenstroom,
nauwkeurig afgestemd op de vraag, naar het distributiecentrum van de retailer.
Zo blijven de schappen vol. De voortdurende drang tot efficiëntie heeft
bewerkstelligd dat alle schakels in de keten die geen waarde aan het product
toevoegen zijn verdwenen.De gevolgen van de netwerkeconomie en de ICT- revolutie
zijn in volle omvang zichtbaar. Winkelen doet de consument veel selectiever.
Veel boodschappen worden per e-mail besteld en 's avonds thuis bezorgd; de
scanner in de keuken heeft keurig bijgehouden wat er nodig is. Zo is een hele
tak van logistieke dienstverlening - thuisbezorging - opnieuw tot ontwikkeling
gekomen. Marktpartijen werken daarbij nauw samen om de overlast van de bestelauto's
in de woonwijken tot een minimum te beperken.De handel is een volledig geïntegreerde ketenpartij
geworden. Er zijn nauwe samenwerkingsrelaties aangegaan met de grote afnemers,
met name tussen de verwerkende industrie en de grote retailers. De handel
zelf is voor een groot deel gevirtualiseerd. De marktmacht is in handen van
de regisseurs van de virtuele handelssystemen. Deze sturen niet alleen de
feitelijke handel aan, maar ook de onderliggende dienstverlening zoals de
financiële afwikkeling en het vervoer van de fysieke producten. Er heeft
een ontwikkeling en specialisatie plaats gevonden: de «oude» handelaar/vervoerder
heeft plaatsgemaakt voor handelsregisseurs (category managers: bedrijven die
de handel in een groep producten zoals groenten en fruit regisseren) en gespecialiseerde
logistieke dienstverleners. Consumentenproducten worden wereldwijd verhandeld.
Daarnaast bestaat er een markt voor producten uit de eigen regio, waarmee
men zich op de lokale markt kan onderscheiden.Kernactiviteit van de logistieke dienstverlener in
2010 is de totale beheersing van de logistieke keten gecombineerd met een
volledig pakket van diensten. Vervoer en opslag zijn diensten die daarvoor
bij derden kunnen worden ingehuurd. Ook de vervoerssystemen zijn ingrijpend
veranderd. Er zijn uitgekiende systemen van stadsdistributie ontstaan, en
op Europese schaal een netwerk van snelle treinverbindingen voor versprodukten
gecombineerd met een systeem van geïntegreerd voor- en natransport over
de weg.Box: De retail in 2010Bij de supermarkt staat de consument centraal; de supermarkt is de inkoopagent
van de consument. De consument verwacht van de Nederlandse supermarkt dat
deze duurzaam handelt en het voortouw neemt op terreinen als milieuzorg, gezondheid,
sociale aspecten en dierenwelzijn. Supermarkten vervullen in deze een signaalfunctie
en het is aan de toeleveranciers om die signalen door te vertalen naar hun
producten. De trend dat de consumentenuitgaven in de retail blijven stijgen,
is doorgezet. Fusies en schaalvergroting hebben geleidt tot de vorming van
een beperkt aantal grote supermarktketens.Met een breed vertakte, internationaal opererende voedingsmiddelenbranche
zijn door uitgekiende inkoopstrategieën op de wereldmarkt jaarrond aantrekkelijke
versproducten in het schap opgenomen. De strenge eisen die bij de inkoop gehanteerd
worden op het gebied van voedselveiligheid en consumer concerns (duurzaamheid,
milieu, dierenwelzijn) versterken het consumentenvertrouwen in veilig en eerlijk
voedsel. Zo geeft de hele keten garanties op het gebied van voedselveiligheid
en werken met een HACCP-code. De levensmiddelenhandel vereist ook standaardisatie
op het gebied van de leveranciersbeoordelingen (kwaliteitstaudits bij de verwerkende
industrie) en op het logistieke gebied. De keten is verkort. Tussenschakels
zonder duidelijke toegevoegd waarde zijn verdwenen. Het is verser, gaat beter
en efficiënter. «Vers voorverpakt» is als trend definitief doorgezet. Steeds
meer consumenten besteden minder of zelfs geen tijd aan het bereiden van de
maaltijd. In combinatie met langere openingstijden is de retail geëvolueerd
van «ingrediënten-aanbieder» tot «integrale maaltijd-oplosser».
Versheid, kwaliteit, een breed assortiment, service en bereikbaarheid (locatiekeuze)
zijn vaak belangrijker dan de prijs. In combinatie met het laagdrempelige
karakter van de supermarkt biedt dit kansen voor producten met meer toegevoegde
waarde. Zo is er grote belangstelling voor producten met toevoeging van vitamines
en mineralen (functional foods) en voor het stijgend aanbod biologisch geteelde
producten (groenten en fruit, zuivelproducten, vlees, groentenconserven, koffie,
thee, rijst en chocolade).Een belangrijke uitdaging ligt in e-commerce. Een nog steeds groeiend
aandeel van de retail vindt via internet plaats. Vooral voor volumineuze en
zware goederen blijkt dit een interessant alternatief. Voor culinaire boodschappen
en impulsaankopen gaat de consument nog steeds naar de winkel. Om als ondernemer
soepel in te spelen op al deze ontwikkelingen is naast productkennis en goede
marketingsvaardigheden ook gevoel voor maatschappelijke wensen en behoeften
en ervaring in het internationale handelscircuit onmisbaar geworden. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27232-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl