Primair Onderwijs; Brief regering; Reactie op rapport Ladd en Fiske over schoolkeuze en segregatie
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST140139
 2009-2010
 
 31 293
 Primair Onderwijs
 
 
 
 
 Nr. 
 66
 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 18 januari 2010
 
 De leden Jasper van Dijk en Karabulut hebben over het onderzoek van Ladd
en Fiske «Parental Choice in the Netherlands: Growing concerns about
segregation» enkele vragen gesteld (ingezonden 3 december 2009;
TK 2009Z23344).
 In antwoord daarop heb ik toegezegd vóór het Algemeen Overleg
over onderwijssegregatie van 20 januari 2010 een reactie op dit rapport
te geven.
 
 Hoogleraar Helen Ladd en onderwijspublicist Ted Fiske uit de Verenigde
Staten zijn een half jaar in Nederland geweest om vanuit de Universiteit van
Amsterdam onderzoek te doen naar thema’s als onderwijssegregatie, vrijheid
van onderwijs en schoolkeuze, de gewichtenregeling voor bekostiging, en onderwijskwaliteit.
 
 Ladd en Fiske vragen zich af of de Nederlandse ervaringen lessen bevatten
voor de Amerikaanse discussie; omgekeerd kunnen wij nu nagaan in hoeverre
hun observaties en conclusies een bruikbare spiegel vormen voor het debat
in Nederland.
 Verschillen in context
 Het onderwijsbeleid in de Verenigde Staten en Nederland verschilt in belangrijke
opzichten. Voor Nederland noemen Ladd en Fiske contextuele factoren als «a
deeply embedded right to parental choice, a centralized funding system, a
political system that fosters policy stability, and a national value system
that accepts pluralism and encourages tolerance and fairness».
 In de Verenigde Staten is dat anders. Daar hebben ouders in het algemeen
niet of nauwelijks keuze; als ze voor openbaar onderwijs kiezen, dan wordt
hun kind veelal toegewezen aan een school binnen het schooldistrict. Ouders
die het zich kunnen veroorloven, kunnen ook kiezen voor het privé onderwijs.
Het bekostigingssysteem in de Verenigde Staten is gedecentraliseerd
en scholen in gebieden met lage inkomens hebben daar vaak minder financiële
hulpbronnen dan scholen in welvarender gebieden. Het politieke twee partijen
stelsel in de Verenigde Staten leidt vaak tot grote beleidswijzigingen als
er een andere partij aan de macht komt. En ook het systeem van nationale waarden
is anders, aldus Ladd en Fiske.
 Dergelijke grote verschillen in het onderwijsbeleid en de context daarvan
zijn belangrijk om in het oog te houden als je iets van elkaar wilt leren.
Dat geldt zowel voor de Nederlandse gewichtenregeling (waar Ladd en Fiske
onder meer naar kijken) als het Amerikaanse concept van «controlled
choice» (waar ik hieronder nog op terugkom).
 Segregatie in het basisonderwijs
 In de Verenigde Staten wordt de laatste jaren een discussie gevoerd over
vormen van een gewichtenregeling bij de bekostiging. Sommigen zien zo’n
regeling als een manier om de keuze van ouders en de autonomie van scholen
te bevorderen, anderen vinden het aantrekkelijk dat er extra geld naar achterstandsleerlingen
gaat. Veronderstellingen in deze discussie zijn, dat de introductie van een
gewichtenregeling in de VS scholen met leerlingen uit de middenklasse aan
zal sporen om kansarme leerlingen op te nemen, en dat als gevolg daarvan sociaaleconomische,
raciale en andere vormen van segregatie zullen verminderen.
 Ladd en Fiske hebben in Nederland geen bewijs gevonden dat die veronderstellingen
ondersteunt. Dat hoeft overigens niet te verbazen: de gewichtenregeling is
gericht op bestrijding van achterstanden en niet van segregatie, zoals ik
in antwoord op kamervragen ook heb aangegeven.
 
 Ladd en Fiske constateren dat het niveau van segregatie in het Nederlandse
basisonderwijs met name in de grote steden hoog is, zowel in absolute termen
als in vergelijking met de Verenigde Staten.
 In de Verenigde Staten wordt segregatie vanouds op andere manieren gemeten,
zoals de mate waarin kansarme en kansrijke leerlingen geïsoleerd zijn
of evenwichtig verspreid zijn over alle scholen. Ladd en Fiske gebruiken twee
groepen maatstaven en komen tot de volgende conclusies. Ten eerste: in 2005/2006
was de segregatie van kansarme immigrantenleerlingen op basisscholen in de
vier grote Nederlandse steden groter dan de segregatie van «zwarte»
leerlingen in de meeste grote Amerikaanse steden. Ten tweede: de segregatie
is toegenomen tussen 1997 en 2005 op basisscholen in de 32 overige grotere
Nederlandse gemeenten.
 
 Ladd en Fiske hebben in een reactie op een artikel in de NRC Handelsblad
(van 20 november 2009) aangegeven, dat de uitgangspunten tussen de Nederlandse
situatie en die in de VS veel van elkaar verschillen. Zij geven aan dat ze
op punten verkeerd zijn geciteerd. Zo hebben ze afspiegeling nooit een «onzinnig
ideaal» genoemd. Evenmin vinden zij onderzoek aan de hand van het afspiegelingscriterium
onredelijk.
 Het criterium van de afspiegeling maakt duidelijk, bij welke basisscholen
je kansrijk kunt beginnen met verbeteringen. Nederland kent veel wijken met
een gemengde bevolkingssamenstelling, ook in steden waar de woonsegregatie
hoog is. Die samenstelling zien we vaak (nog) niet terug in de basisscholen.
 Schoolkeuze en segregatie
 Ladd en Fiske verwijzen naar enkele studies over de Verenigde Staten,
Nieuw Zeeland, Australië, Zweden en Chili, die laten zien dat ruimte
voor schoolkeuze van ouders vaak tot meer gesegregeerde scholen leidt. Zij
lichten dat toe aan de hand van een eenvoudig keuzemodel, waarin maar twee
typen gezinnen voorkomt: kansrijke en kansarme.
 In de sociologische en economische literatuur staan minstens drie elkaar versterkende motivaties, waarom kansrijke ouders scholen kiezen met
kinderen uit andere kansrijke gezinnen.
 1. de voorkeur om contact met de kansarme groep te minimaliseren (outgroup
avoidance theory).
 2. de voorkeur van iedere groep om bij voorkeur met leden van de eigen
groep om te gaan (neutral ethnocentrism).
 3. aandacht voor schoolkwaliteit – voor zover schoolkwaliteit op
scholen met vooral kansrijke kinderen groter is, vormt kwaliteit een incentive
voor het kiezen van zo’n school.
 De voorkeuren van kansarme ouders verlopen langs vergelijkbare lijnen,
maar zijn iets moeilijker te voorspellen. De duidelijke voorspelling van de
kansrijke ouders in deze specifieke buitenlandse onderwijssystemen maakt het
echter zeer waarschijnlijk, dat scholen meer gesegregeerd worden wanneer er
schoolkeuze van ouders is dan onder andere omstandigheden.
 
 Eerder heeft Schelling een model ontworpen waarmee kan worden nagegaan
hoe de voorkeuren van ouders matchen en uitwerken. Schelling spreekt daarbij
van «micro behaviour and macro consequences»: een proces dat aantoont
dat verschillen in de preferenties van ouders (hoe klein ook) tot segregatie
leiden. Zo kunnen ouders die de school verlaten wanneer 10% van de
leerlingen kansarm is er door hun vertrek toe bijdragen, dat ook de ouders
weggaan die 20% als grens hebben. Zo ontstaat een sneeuwbaleffect,
een proces waarin de schoolpopulatie snel kan veranderen in uitsluitend kansarme
leerlingen.
 
 Tegen de achtergrond van dergelijke keuzemodellen is de mate van schoolsegregatie
in Nederland verklaarbaar. Tegelijkertijd is duidelijk, dat we moeten nagaan
wat er tegen segregatie gedaan kan worden. Om daar meer ervaring mee op te
doen heb ik de eerdergenoemde pilots ingesteld.
 Wat te doen?
 Ik herken dit «sneeuwbaleffect» ook in de Nederlandse situatie.
Ik deel in grote lijnen de analyse van Ladd en Fiske. Ik hoop en geloof dat
de eerste ervaringen in de pilotgemeenten zullen aantonen dat er veel meer
mogelijkheden tot bijsturen zijn dan vaak wordt gedacht.
 
 Segregatie in het basisonderwijs wordt in de pilots en elders bestreden
door middel van een combinatie van verschillende interventies. Bijvoorbeeld:
 – vormen van aanmeldbeleid – zoals één aanmeldmoment,
inschrijving bij een plaatsingsbureau (zoals in Amsterdam Oud West), of de
aanpak van Deventer en Nijmegen;
 – gerichte schoolkeuze voorlichting aan ouders en het organiseren
van scholencarrousels (bijvoorbeeld in Rotterdam en Den Haag); ook het stimuleren
en ondersteunen van ouderinitiatieven hoort daartoe;
 – afspraken over (maximale) schoolgrootte en onderwijshuisvesting.
 
 Deze pilots bieden enkele goede voorbeelden van hoe binnen de wettelijke
kaders tot meer gemengde scholen kan worden gekomen. Enerzijds tonen de betrokken
schoolbesturen en scholen soms commitment om samen met de gemeente tot samenhangende
en omvattende maatregelen te komen. Anderzijds blijken ouders bereid en in
staat om daar waar maatregelen worden aangekondigd hun keuzegedrag aan te
passen. Zo weten zij zelf de segregatieparadox te doorbreken, dat in landelijke
enquêtes meer dan 80% van de respondenten zich voorstander toont
van gemengde scholen, maar dat de daadwerkelijke keuze voor de school van
je eigen kind vaak anders uitpakt. 
 
 Voorwaarde voor het beïnvloeden van keuzegedrag van ouders is de
kwaliteit van de aangeboden scholen. Naast cognitieve leerresultaten zijn
ook sociale leerresultaten van belang en het samen leren en samen leven doe
je het beste op een school die gemengd is (in termen van sociaaleconomische,
ethische en culturele achtergrond).
 Conclusie
 Mijn conclusie is, dat het onderzoek van Ladd en Fiske op een aantal punten
een bruikbare spiegel vormt voor het debat in Nederland.
 In hun onderzoek wordt een vergelijk gemaakt met de Nederlandse situatie
in het primair onderwijs in het schooljaar 2005/2006. Er is veel gebeurd na
2006. Er zijn tal van lokale initiatieven gestart om te zorgen voor een meer
gemengde schoolsamenstelling. Er is een Kenniscentrum Gemengde Scholen ingesteld
die met name gemeenten en basisscholen ondersteunt. Twee ambassadeurs gemengde
scholen (Zeki Arslan en Bruno Bruins) zijn actief bezig om lokale processen
te ondersteunen en de Stichting Kleurrijke Scholen ontvangt subsidie om ouderinitiatieven
te ondersteunen die gericht zijn op het meer gemengd maken van de basisscholen.
Op dit moment zijn er twaalf pilotgemeenten waarin gewerkt wordt aan het tegengaan
van segregatie in het basisonderwijs. We weten ook van enkele andere gemeenten
dat ze actief zijn. De pilots zijn voor vier jaar ingezet en zijn nu halverwege.
Ik heb onlangs aan het Kenniscentrum Gemengde Scholen gevraagd, om de tussentijdse
ervaringen en resultaten overdraagbaar te maken. Dat heeft geleid tot een
aantal brochures, handreikingen, korte films en een argumentenkaart. Dit alles
sterkt mij in mijn opvatting, dat er binnen de bestaande kaders veel mogelijk
is en veel gebeurt.
 
 De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
 S. A. M. Dijksma