Leeftijdsgrenzen in wet- en regelgeving; Verslag algemeen overleg op 11 november 1998 over het regeringsstandpunt leeftijdsgrenzen in wet- en regelgeving (25938, 1 t/m 3)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25938, nr. 4

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

10-12-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

25938 nr. 4

03-12-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesAntwoord van de regeringDiscussie in tweede termijnOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25938Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 938Leeftijdsgrenzen in de wet- en regelgevingnr. 4VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 3 december 1998De vaste commissies voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties1, voor Justitie2 en voor Volksgezondheid,
Welzijn en Sport3 hebben op 11 november 1998 overleg
gevoerd met minister Peper van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
staatssecretaris Vliegenthart van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en staatssecretaris
Verstand van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over het regeringsstandpunt
leeftijdsgrenzen in wet- en regelgeving (Kamerstuk 25 938, nrs.
1 t/m 3).Van het gevoerde overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissiesDe heer Rehwinkel (PvdA) vond dat de mogelijkheid om in de
Algemene wet gelijke behandeling (AWGB) een verbod op het maken van onder-scheid naar leeftijd op te nemen, terecht door het kabinet is afgewezen.
Leeftijd is immers niet bij voorbaat een verdacht criterium en opneming van
het leeftijdscriterium heeft vaak een beschermende werking. Als zo'n verbod
in de AWGB zou worden opgenomen, zouden daar dan ook een groot aantal uitzonderingen
op gemaakt moeten worden, waardoor het huidige gesloten systeem van specifieke
uitzonderingen in de AWGB in feite zou komen te vervallen. Ook de suggestie
van het Landelijk bureau leeftijdsdiscriminatie (LBL) om de uitzonderingsgrond
dan ruim te formuleren, biedt geen oplossing, want hiermee wordt de gewenste
rechtszekerheid niet bereikt, terwijl de commissie gelijke behandeling dan
te maken zou krijgen met een zeer sterke toename van de werklast.Uit het toegezonden overzicht van schrapping of vervanging van leeftijdsgrenzen
in wet- en regelgeving blijkt, dat de aantallen leeftijdsgrenzen die inmiddels
geschrapt zijn, per ministerie zeer sterk uiteenlopen. Kennelijk komen (of
kwamen) leeftijdsgrenzen op het werkgebied van het ene ministerie veel vaker
voor dan op dat van het andere ministerie. Of is de inventarisatie van sommige
ministeries misschien veel grondiger geweest dan die van andere? De heer Rehwinkel
drong erop aan dat een algemeen overzicht wordt opgesteld van leeftijdsgrenzen
die in wet- en regelgeving voorkomen, dus een veel ruimer overzicht dan hetgeen
nu is toegezonden waarin alleen is aangegeven welke leeftijdsgrenzen worden
of al zijn geschrapt, dan wel vervangen. In het rapport Leeftijdsgrenzen had
hij ook bepaalde punten gemist. Zo wordt in dit rapport wel genoemd dat er
leerplicht is tot de zestienjarige leeftijd, maar weer niet dat kinderen vanaf
hun twaalfde jaar zelf strafrechtelijk aansprakelijk zijn. Ook blijft bijvoorbeeld
onvermeld dat het koningschap op achttienjarige leeftijd kan worden aanvaard
en dat betrokkene dan tevens voorzitter van de Raad van State wordt, terwijl
de «gewone leden» van die raad tenminste 35 jaar moeten zijn.
Als dat brede algemene overzicht er eenmaal is, kan aan de hand daarvan ook
beter worden ingegaan op de vraag naar de noodzaak van leeftijdsgrenzen in
wet- en regelgeving.Het kabinet is van plan om in de aanwijzingen voor de regelgeving te bepalen
dat in de toekomst leeftijdsgrenzen alleen in wet- en regelgeving mogen worden
opgenomen na een zorgvuldig onderzoek naar de noodzaak van die grenzen. De
heer Rehwinkel juichte dat voornemen toe en sprak de hoop uit dat het kabinet
hier vaart achter zet. In het rapport Leeftijdsgrenzen worden ook waardevolle
suggesties op dit punt gegeven, o.a. om eerst na te gaan of een ander criterium
dan leeftijd kan worden gekozen, bijvoorbeeld ervaring. Het stellen van een
bepaalde leeftijdsgrens moet in ieder geval steeds uitdrukkelijk worden gemotiveerd.
Hij ging ervan uit dat alvast in deze zin gewerkt zal worden, in afwachting
van de formele aanpassing van de aanwijzingen voor de regelgeving.Naast leeftijdsgrenzen in wet- en regelgeving vormen ook leeftijdsgrenzen
in de particuliere sector een probleem, zoals onlangs op een landelijke melddag
leeftijdsdiscriminatie is gebleken. Hij was dan ook blij dat inmiddels al
een wetsvoorstel werving en selectie om advies is voorgelegd. Op andere terreinen
waar er problemen zijn met leeftijdsgrenzen, zoals de gezondheidszorg en de
verzekeringsbranche, lijken de ontwikkelingen echter minder snel te gaan.
Hij pleitte ervoor dat hier binnenkort een goed inzicht in wordt geboden.
Wanneer kan de door het LBL voorgestelde inventarisatie op het werkterrein
van VWS van start gaan?Naar aanleiding van de passage in de brief van 7 mei jl., dat wordt gedacht
aan een verbod op het stellen van leeftijdsgrenzen in statuten en reglementen
van door VWS gesubsidieerde organisaties, in het geval de inspanningen via
zelfregulering geen «acceptabele resultaten» opleveren, vroeg
de heer Rehwinkel wat precies wordt bedoeld met «acceptabele resultaten».
Hoe zal worden gehandeld jegens organisaties die geen subsidie ontvangen? Hij had begrepen dat de eerste fase van het project Beeldvorming en leeftijd
inmiddels is afgerond. Hoe wordt nu omgegaan met het advies naar aanleiding
van dit project en op welke manier onderneemt het kabinet hier vervolgacties?De heer Brood (VVD) stelde vast dat de laatste jaren vooral
ouderen zich actief verzetten tegen leeftijdsonderscheid. De groep ouderen
is door tal van oorzaken geëmancipeerd en is ook meer dan voorheen heterogeen
van samenstelling. Bovendien is ze zich meer bewust van de diversiteit en
uniforme behandeling wordt dan ook niet langer als redelijk en objectief gerechtvaardigd
beschouwd. Deze emancipatie heeft tot een meer algemeen debat geleid over
aanvaardbaarheid van leeftijdsonderscheid en tot een toenemende politieke
en juridische activiteit. In dat kader is ook het rapport over leeftijdsgrenzen
in wet- en regelgeving uitgebracht.Hij vond dat in dit onderzoek ten onrechte geen aandacht is besteed aan
wet- en regelgeving van andere (lagere) overheden, terwijl er tal van voorbeelden
zijn (zoals de Leidse parkeerverordening en de kwestie van het stemlokaal
in Gorinchem) waaruit blijkt dat ook lagere overheden leeftijdsgrenzen hanteren.
Hij pleitte er dan ook voor dat alsnog een overzicht wordt gemaakt van leeftijdsgrenzen
in wet- en regelgeving van andere overheden.De toenemende juridische activiteit heeft geleid tot een groot aantal
procedures waarbij doorgaans vruchteloos een beroep is gedaan op artikel 1
Grondwet en artikel 26 van het internationale verdrag inzake burgerrechten
en politieke rechten (IVBPR). In de beantwoording van de schriftelijke vragen
wordt terecht door het kabinet een aantal criteria genoemd voor het hanteren
van leeftijdsgrenzen: gemotiveerd moet worden waarom het maken van onderscheid
naar leeftijd noodzakelijk en geschikt is om het beoogde doel (dat op zichzelf
ook legitiem moet zijn) te bereiken, en er moet worden aangetoond dat geen
andere bruikbare criteria voorhanden zijn, zodat gebruik van het leeftijdscriterium
noodzakelijk is. Verder moet ook voor de te kiezen leeftijdsgrens steeds een
deugdelijke motivering worden gegeven, hetgeen o.a. inhoudt dat de grens gebaseerd
moet zijn op objectieve en zakelijke gronden. Deze interpretatie is, zo wijst
de parlementaire geschiedenis van de totstandkoming van artikel 1 Grondwet
uit, de enig juiste interpretatie van dit grondwetsartikel. Helaas is deze
interpretatie nimmer tot het toetsingskader voor de rechtspraak geworden.
Bij de behandeling van de Grondwet in 1983 is namelijk door de wetgever gesteld
dat bij het formuleren van artikel 1 o.a. aansluiting is gezocht bij artikel
26 van het IVBPR en deze opmerking is door de rechterlijke macht opgevat als
een identificatie van artikel 1 Grondwet met artikel 26 IVBPR. Bij een beroep
op artikel 1 Grondwet toetst de rechterlijke macht in de eerste plaats aan
het maken van onderscheid naar leeftijd, omdat dit toegestaan is indien daarvoor
redelijke en objectieve gronden bestaan, maar wordt een beroep op het noodzakelijkheidscriterium
doorgaans afgewezen omdat dit wordt gezien als een interventie met een bestuurlijke
activiteit. Dat betekent dat het noodzakelijkheidscriterium in de jurisprudentie
in het algemeen niet wordt gehanteerd, waardoor de bescherming die is beoogd
met artikel 1 Grondwet, eigenlijk niet totstandkomt.De redelijkheid en de objectiviteit van leeftijdsgrenzen wordt in de rechtspraak
vaak gevonden in het probleemoplossend vermogen van dit onderscheid en de
controleerbaarheid van de norm. Voor hetzelfde geld zou ook onderscheid op
blauwe ogen gemaakt kunnen worden. De redenering kan dan zijn dat hiermee
een duidelijk criterium aanwezig is en dat dit gerechtvaardigd is omdat het
probleemoplossend werkt. In die lijn is dan ook de stelling in de kwestie
van de Leidse parkeerverordening, dat dezelfde doelstelling met een wachtlijst
gerealiseerd kan worden en dat de controleerbaarheid daarbij even eenvoudig
is, door de rechterlijke macht afgewezen. Nu er volgens de heer Brood sprake was van een significant verschil in
de interpretatie van artikel 1 Grondwet door enerzijds het bestuur en anderzijds
de rechtspraak, achtte hij het zinvol om te komen tot een gezaghebbende vastlegging
van de interpretatie die destijds is aangehouden bij de bespreking van het
leeftijdsonderscheid in de Grondwet. Dat kader biedt aanmerkelijk méér
bescherming tegen leeftijdsdiscriminatie dan het kader zoals dat nu door de
rechtspraak wordt gehanteerd. Gegeven de noodzaak voor een overheid om bijvoorbeeld
haar financiële middelen te beheren, zou wel degelijk tot bepaalde vormen
van onderscheid naar leeftijd gekomen kunnen worden, maar dan moet wel worden
aangetoond dat dit onderscheid ook echt nodig is. Gelet op de horizontale
werking van een dergelijke grondrechtelijke formulering kan die ook in private
verhoudingen doorwerken, waardoor een meer algemene maatschappelijke ordening
op het terrein van grondrechten wordt verkregen.Het nu in voorbereiding zijnde wetsvoorstel kan, zo vond de heer Brood,
zeker doorgang vinden, maar uiteindelijk wilde hij toch komen tot een meer
algemene regeling van leeftijdsdiscriminatie. De formulering van zo'n algemene
regeling zal waarschijnlijk de nodige voeten in de aarde hebben, maar dat
was voor hem geen reden om af te zien van een algemene regeling. Die algemene
regeling zou ondergebracht kunnen worden in de AWGB, maar als dat op bezwaren
van wetssystematiek stuit (zoals ze al zijn aangevoerd in de stukken) zal
moeten worden gezocht naar een ander kader voor die algemene regeling.Omdat in zijn ogen optimale diversiteit één van de fundamenten
van de samenleving diende te zijn, zal generalisering door middel van een
leeftijdsgrens tot het absoluut noodzakelijke beperkt moeten worden. Mensen
die getroffen worden door een verschillende behandeling op basis van persoonlijke
kenmerken, ervaren dat in het algemeen als een aantasting van hun volwaardigheid,
temeer als het onderscheid een groep met een heterogeen karakter betreft en
het als arbitrair wordt beschouwd. Verder is degene die het onderscheid aanbrengt,
meestal niet degene tot wie het onderscheidend criterium is gericht. De heer
Brood voelde zich dan ook verplicht om hier méér dan gemiddeld
aandacht aan te geven. Het gaat hier immers om de volwaardige deelneming van
mensen aan het maatschappelijk proces.Mevrouw Dankers (CDA) had na lezing van de brief van 2 maart
jl. de indruk dat het kabinet op een logische manier had gemotiveerd waarom
de AWGB niet het juiste kader biedt voor een regeling ter bestrijding van
leeftijdsdiscriminatie. Onlangs echter kwam er weer een brief van de staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid met de mededeling dat het wetsvoorstel
inzake werving en selectie wordt gewijzigd omdat het kabinet hierbij meer
aansluiting wil zoeken bij uitgerekend de systematiek van de AWGB. Zij zou
graag zien dat hierin nu eens een duidelijke lijn wordt gekozen die vervolgens
ook wordt toegepast bij de formulering van wet- en regelgeving. Zij wees er
in dit verband ook op dat volgens de brief van 2 maart jl. de nota Ouderen
in tel de aanleiding is voor het rapport Leeftijdsgrenzen, maar die nota is
al in het zittingsjaar 1990/1991 verschenen. Verder dateert het overzicht
van de voornemens tot schrapping of vervanging van bestaande leeftijdsgrenzen
ook alweer uit 1996. Zij drong daarom aan op spoed in dezen. Wanneer kan de
aanpassing van de aanwijzingen voor de regelgeving worden verwacht?Ook zij voelde wel voor een breed algemeen overzicht, zoals gevraagd door
de heer Rehwinkel, maar zij zou niet graag zien dat hierdoor het wetgevingsproces
zou worden opgehouden. Hoe ver is de inventarisatie van leeftijdsdiscriminatie
in de particuliere sector gevorderd, in het bijzonder op het werkterrein van
VWS? Heeft het LBL al het groene licht gekregen voor het verdere onderzoek?
Wat wordt nu concreet ondernomen op het punt van bewustwording
en het wegnemen van vooroordelen en stereotype beelden die de afgelopen tientallen
jaren zijn ontstaan, waardoor het bijvoorbeeld normaal wordt gevonden dat
bij sanering van een bedrijf vooral oudere werknemers worden ontslagen?Mevrouw Scheltema-de Nie (D66) vroeg eerst hoe binnen het nieuwe
kabinet de taakverdeling terzake van de leeftijdsgrenzen precies is en welke
bewindspersoon de coördinatie heeft. Afstemming tussen de diverse beleidssectoren
leek haar belangrijk.Hierna constateerde zij dat de brief van 2 maart jl. op een aantal punten
inmiddels achterhaald is. Zo is nu een geheel nieuw wetsvoorstel inzake leeftijdsdiscriminatie
bij werving en selectie in voorbereiding. Hoe staat het met de voornemens
die in deze brief worden genoemd op het werkterrein van VWS? Zijn die overgenomen
door de huidige staatssecretaris van VWS?Voor mevrouw Scheltema was uitgangspunt dat leeftijdsdiscriminatie niet
acceptabel is en dat het stellen van leeftijdsgrenzen alleen dan aanvaardbaar
is als daarvoor een goede motivering te geven valt. Dit uitgangspunt geldt
niet alleen voor alle overheden, maar evenzeer voor particuliere bedrijven
en instellingen. Indertijd had haar fractie gepoogd om dit soort uitgangspunten
ook in de AWGB op te laten nemen, maar dat is toen helaas niet gelukt. Zij
putte dan ook moed uit de opmerkingen van de heer Brood over een integrale
benadering. Op vele punten zijn leeftijdsgrenzen geïntroduceerd, voor
zowel ouderen als jongeren, zoals inzake toegang tot betaalde arbeid, sociale
zekerheid, verzekeringen, onderwijs en gezondheidszorg. Sommige van die grenzen
zijn verdedigbaar, andere echter niet. Zij juichte het schrappen van leeftijdsgrenzen
die niet te rechtvaardigen zijn, dan ook toe. Wanneer komen daar overigens
voorstellen over? Zij drong erop aan dat hier spoed mee wordt gemaakt.Bedacht moet worden dat leeftijdsgrenzen altijd enigszins arbitrair zijn
en ook in tijd en plaats zijn bepaald. Zaken als de toenemende druk op de
arbeidsmarkt, de vergrijzing, de betere gezondheidszorg en de verwachtingen
op het terrein van de gezondheid dragen ertoe bij dat leeftijdsgrenzen (vooral
aan de bovenkant) steeds meer als knellend worden ervaren. Veel hangt daarbij
af van de persoon in kwestie: diens gezondheid, diens ervaring en de duur
van inschakeling in het arbeidsproces. Dat houdt in dat meer flexibiliteit
in acht genomen zal moeten worden. Zal tegen die achtergrond ook de scholingsactie
in gang worden gezet?Ten slotte wees mevrouw Scheltema erop dat de taak van de wetgever hier
slechts een beperkte kan zijn. Steeds weer is er het spanningsveld tussen
regelgeving enerzijds en de vrijheid van burgers, instellingen en instanties
anderzijds. In de stukken wordt terecht gesignaleerd dat het grootste knelpunt
wordt gevormd door leeftijdsonderscheid in het verkeer tussen burgers onderling
en dat knelpunt is moeilijk met wet- en regelgeving weg te nemen. Het moet
hier vooral gaan om bewustwording en stimulering van de discussie kan bijdragen
tot die bewustwording. Daarnaast is hier zelfregulering binnen de diverse
sectoren nodig, waarbij geldt «goed voorbeeld doet goed volgen».
Als dat allemaal niet lukt, ligt er toch een taak voor de wetgever. Mevrouw
Scheltema dacht daarbij dan vooral aan het vastleggen van een algemeen uitgangspunt
in de AWGB. Verder zal de wetgever terughoudend moeten optreden.Mevrouw Oedayraj Singh Varma (GroenLinks) vond het overzicht
van voornemens tot schrapping of vervanging van bestaande leeftijdsgrenzen
op zichzelf wel nuttig, maar anderzijds ook nogal beperkt. De leeftijdsgrenzen
die het kabinet wil handhaven, bijvoorbeeld inzake het recht op studiefinanciering
of bij de opleiding tot rechterlijk ambtenaar, zijn nu immers buiten beeld
gebleven. Ook zij drong er daarom op aan dat een breed algemeen
overzicht van leeftijdsgrenzen in wet- en regelgeving wordt gegeven. Verder
merkte zij op dat in het overzicht nauwelijks of niet een inhoudelijke motivering
voor het handhaven van leeftijdsgrenzen wordt gegeven, en ook niet uiteen
wordt gezet waarom geen andere criteria gehanteerd zouden kunnen worden.Bij de stelling dat leeftijd als een ordenend criterium rechtszekerheid
en rechtsgelijkheid kan bevorderen, tekende mevrouw Varma aan dat het leeftijdscriterium
wel objectief lijkt, maar door verschillen in levenspatronen niet sekse- en
etnisch-neutraal is. Zo zet het feit dat postdoctorale promotieplaatsen uitsluitend
worden toegekend aan mensen jonger dan 40 jaar, vrouwen op een achterstand,
want veel vrouwen vervullen tussen hun 30e en 40e levensjaar zorgtaken. De
leeftijdsgrens van 40 jaar kapt dus vele kansen voor vrouwen ongerechtvaardigd
af. Ook allochtonen worden door het leeftijdscriterium in hun kansen beperkt,
omdat zij veelal een langere aanlooptijd nodig hebben of omdat ervaring en
diploma's uit hun landen van herkomst niet of niet volledig in Nederland worden
erkend. In dit verband vroeg zij of in de aanwijzingen voor de regelgeving
ook zal worden opgenomen dat voor onderscheid naar leeftijd voldoende rechtvaardiging
moet bestaan.Ten slotte wees zij erop dat het LBL-onderzoek naar leeftijdsdiscriminatie
in de particuliere sector zich niet op de terreinen van arbeid en gezondheidszorg
richt. De overheid zal nu zelf een inventarisatie maken op het terrein van
arbeid, maar wie inventariseert dan de situatie op het terrein van gezondheidszorg?Voor de heer Van der Vlies (SGP) was leeftijdsdiscriminatie
uit den boze. Er wordt hierdoor concreet pijn geleden, bijvoorbeeld waar het
gaat om de plaats in de samenleving en de arbeidsparticipatie van ouderen
of het «ongeziene» leeftijdsonderscheid. Deze vormen van onderscheid
naar leeftijd zijn lang niet altijd te rechtvaardigen, ook niet wanneer voor
een functie bepaalde fysieke of psychische eisen gelden. Anderzijds moeten
deze vormen van onderscheid ook weer niet allemaal op dezelfde wijze worden
benaderd, want er is zeker verschil tussen leeftijdsgrenzen voor bijvoorbeeld
een militaire functie of die voor het lidmaatschap van een adviesorgaan van
de overheid. Hij stemde dan ook in met de stelling dat er toch wel veel bezwaren
kleven aan een algemene wettelijke bepaling tegen leeftijdsdiscriminatie,
al rijst daarbij direct de vraag hoe dan bepaalde gewenste maatschappelijke
ontwikkelingen kunnen worden afgedwongen, als blijkt dat deze in bepaalde
sectoren, zoals de particuliere, niet goed van de grond komen. Al met al koos
hij niet voor een zware wettelijke bepaling, ook al omdat die in de praktijk
snel tot symboolwetgeving kan worden, maar voor werkbare criteria en vertrouwenwekkende
beleidsdaden. Daarbij dacht hij vooral aan een mentaliteitsbijstelling.Hij vroeg of het punt van het leeftijdsbewust personeelsbeleid in het
overleg over nieuwe CAO-afspraken inderdaad een belangrijke rol speelt. Vervolgens vroeg hij aandacht voor het aspect van scholing en opleiding.
Er zit enige beweging in, maar dat heeft nog niet geleid tot een daadwerkelijke
bijstelling van bijvoorbeeld het inschrijvings- en toelatingsbeleid. Op zichzelf
is er alles voor te zeggen om hier ruimhartig te werk te gaan, want mensen
moeten alle mogelijkheden hebben om tot hun recht te komen, maar hierbij speelt
inderdaad ook de vraag of de inzet van algemene middelen wel altijd te rechtvaardigen
valt als na afronding van de opleiding nog maar een gering aantal productieve
jaren verwacht kan worden.Het hanteren van leeftijdsgrenzen bij relatief dure medische verrichtingen,
dat indertijd wel eens heeft gedreigd, wees hij geheel van de hand. Het hanteren
van geen enkele leeftijdsgrens als jeugdigen, eventueel met terzijdestelling
van het ouderlijk gezag, om een bepaalde medische verrichting vragen, vond
hij echter ook weer te ver gaan. Al met al meende hij dat zeker
in de gezondheidszorg het punt van eventuele leeftijdsgrenzen zorgvuldig moet
worden benaderd.Tot slot merkte ook hij op dat het niet altijd gezocht zal moeten worden
in wet- en regelgeving, omdat vooral een mentaliteitsombuiging nodig is. Anders
blijft er immers het risico dat in de praktijk in de samenleving toch onderscheid
naar leeftijd gemaakt wordt, al worden daar dan vaak andere argumenten voor
aangevoerd.De heer De Cloe (PvdA) wees erop dat in de profielschets bij
burgemeestersvacatures vaak de wens wordt opgenomen dat de nieuw te benoemen
burgemeester deze functie tenminste twee zittingsperioden kan vervullen, of
dat het burgemeesterschap van de betreffende gemeente voor de nieuwe burgemeester
geen eindfunctie zou moeten zijn. Ook dit leek hem een onderscheid naar leeftijd. Antwoord van de regeringDe minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatiesbeaamde
dat er in de door de heer De Cloe genoemde casus sprake kan zijn van onterecht
onderscheid naar leeftijd. In de praktijk wordt hier echter niet of nauwelijks
aan getild, zeker niet door kandidaat-burgemeesters. Op dit punt is dan ook
nog een behoorlijke weg te gaan. Anderzijds lijkt het ook niet goed mogelijk
om hier geen enkel leeftijdscriterium meer te hanteren, want dan zou het kunnen
voorkomen dat een burgemeester maar voor één of twee jaar wordt
benoemd en dat lijkt ook niet direct aangewezen.Leeftijdsdiscriminatie heeft soms merkwaardige oorzaken. Zo is indertijd
uitsluitend uit bezuinigingsmotieven bepaald, dat hoogleraren niet langer
tot hun 70ste aan de universiteit konden blijven, maar op hun 65ste moesten
vertrekken, terwijl hun wijsheid vóór het doorvoeren van die
maatregel juist zeer hoog werd geschat. Inmiddels is er in algemene zin zeker
vooruitgang geboekt met de bewustwording van leeftijdsdiscriminatie, vooral
dankzij de activiteiten van het LBL en andere betrokken organisaties en als
gevolg van de vele discussies over de AWGB. Ook bij de medeoverheden (de bewindsman
wilde liever niet van «lagere overheden» spreken) is de nodige
beweging te bespeuren. Het regeerakkoord vermeldt dit onderwerp trouwens met
zoveel woorden als een speerpunt van beleid. Overigens is terecht opgemerkt
dat de samenleving zodanig zou moeten functioneren dat wetgeving op dit punt
helemaal niet nodig zou zijn.In de stukken is duidelijk gemaakt dat er geen reden is om een specifiek
verbod op leeftijdsdiscriminatie in de Grondwet op te nemen. Destijds is daar,
zo vond hij, op goede gronden van afgezien.Leeftijdsgrenzen zijn in de loop der jaren vaak ingevoerd ter bescherming
van bepaalde groepen en werden toen ook zonder meer als vooruitgang gezien.
Voorbeelden hiervan zijn grenzen aan kinderarbeid en invoering van de pensioengerechtigde
leeftijd, waardoor mensen niet langer tot hun dood hoefden te werken. Overigens
worden in verschillende landen vaak verschillende grenzen gehanteerd, waaruit
blijkt dat die grenzen sterk cultureel bepaald zijn. In ieder geval geldt
dat leeftijdsgrenzen ook zeer positief kunnen zijn, bijvoorbeeld als ze zijn
ingesteld ter bescherming van kinderen. Bij andere grenzen kunnen echter terecht
grote vraagtekens gezet worden, zoals die waardoor militairen of brandweerlieden
soms al op 50-jarige leeftijd met pensioen gaan, vooral door de «tropenjaren»
die dubbel tellen. Dat soort grenzen zijn vaak automatismen die in de loop
der jaren zijn ontstaan of die betrokkenen zich in het kader van rechtspositieregelingen
hebben verworven.De bewindsman beaamde dat vooral bewustwording van onterechte leeftijdsgrenzen
van belang is. De rijksoverheid zou daar nog meer aan kunnen doen, bijvoorbeeld
door publiciteit of door steun aan publiciteit van anderen en
door zelf het goede voorbeeld te geven. Ook was hij graag bereid om in contacten
met medeoverheden de vraag aan te snijden of zij op dit vlak voldoende actief
zijn. Daarnaast is het belangrijk om particuliere organisaties te vragen te
letten op onterechte leeftijdsgrenzen.Op zichzelf vindt de bepleite «gezaghebbende vastlegging»
onder meer plaats in de Kamer, in de discussie tussen parlement en regering.
Het leek hem zinvol om dit punt van de interpretatie van artikel 1 Grondwet
te betrekken bij de komende evaluatie van de AWGB die voor volgend jaar is
voorzien. Als een «gezaghebbende vastlegging» juridisch mogelijk
is, kan dit zeker een werking hebben, zo verwachtte hij, ook naar de rechterlijke
macht toe. In dit verband wees hij ook nog eens met nadruk op de plicht om
leeftijdsgrenzen te motiveren. Hij ging ervan uit dat, als aan die verplichting
de hand wordt gehouden, veel leeftijdsgrenzen in de praktijk niet houdbaar
zullen blijken te zijn. Een goede motivering voor de leeftijdsgrenzen die
mevrouw Varma als voorbeelden heeft genoemd, zoals die voor de opleiding tot
rechterlijk ambtenaar en voor de studiefinanciering, leek hem in ieder geval
niet eenvoudig te geven. Overigens ligt hier niet de oorzaak van het tot nu
toe uitblijven van de wijziging van de aanwijzingen voor de regelgeving. Het
ministerie van Justitie verwacht dat deze aanwijzingen medio 1999 worden aangepast.Van zijn medewerkers had hij begrepen dat het een «hele klus»
zou zijn om het gevraagde brede algemene overzicht op te stellen. Desondanks
zegde hij toe dat geprobeerd zal worden zo'n overzicht te vervaardigen.In reactie op de vraag over de taakverdeling merkte hij op dat de diverse
ministeries en sectoren primair zelf verantwoordelijk zijn voor het beleid
op hun eigen werkvelden. Wel had hij een bijzondere verantwoordelijkheid voor
constitutionele aspecten en had hij ook een coördinerende bevoegdheid
op dit vlak.Vooral discussie en publiciteit leken hem mogelijke instrumenten om de
ongeziene leeftijdsdiscriminatie tussen mensen tegen te gaan. De overheid
kan hier verder weinig aan doen.De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sportbeaamde
dat een leeftijdsgrens enerzijds bescherming kan bieden en rechtszekerheid
en rechtsgelijkheid kan bevorderen. Anderzijds is ook duidelijk dat een onjuist
gebruik van het leeftijdscriterium maatschappelijke uitsluiting kan bevorderen.
Zo wordt daardoor bijvoorbeeld participatie in besturen van maatschappelijke
organisaties tegengegaan. Punt is hier dus het onjuist hanteren van leeftijdsgrenzen.
Juist dat zal vaak bij burgers het gevoel oproepen dat zij gediscrimineerd
worden. Het komt ook nogal eens voor dat in statuten of reglementen leeftijdsgrenzen
zijn gesteld, terwijl daar in feite iets anders mee wordt bedoeld. Zo is er
soms de vrees dat mensen op den duur minder goed gaan functioneren, maar wordt
het vervelend gevonden om daar het gesprek over aan te gaan omdat het dan
het functioneren van mensen betreft, zodat maar wordt uitgeweken naar het
stellen van een leeftijdsgrens. Op zichzelf is dat eenvoudig te hanteren en
voorkomt het gecompliceerde discussies. Dat kan er echter wel weer toe leiden
dat ook mensen die nog steeds uitstekend functioneren, worden uitgesloten
van participatie.De bewindsvrouwe was, toen zij zich verdiepte in dit onderwerp, gestuit
op een aantal merkwaardige voorbeelden. Zo is geregeld dat iemand die ouder
is dan 70 jaar, geen voetbalveld meer mag keuren, terwijl het criterium hier
natuurlijk hoort te zijn of het gezichtsvermogen van betrokkene nog voldoende
is om te bepalen of het veld bespeelbaar is. Ook die grens zal waarschijnlijk
zijn ingevoerd om lastige discussies uit de weg te gaan, maar dan ligt er
toch een taak voor de overheid om na te gaan hoe kan worden bevorderd dat
ook mensen ouder dan 70 jaar een voetbalveld mogen blijven keuren. Eenzelfde
soort voorbeeld is de leeftijdsgrens van 45 jaar die de KNVB hanteert voor
scheidsrechters, terwijl hier natuurlijk bepalend is dat een voetbalscheidsrechter
een zeer goede conditie moet hebben en ook overigens goed als
scheidsrechter moet kunnen functioneren.Er wordt nu in contacten met gesubsidieerde maatschappelijke organisaties
nagegaan waarom in statuten en reglementen allerlei leeftijdsgrenzen zijn
gesteld, of die grenzen inderdaad een relevant criterium vormen en of er alternatieven
zijn voor leeftijdsgrenzen. Van een aantal organisaties is al bericht ontvangen
dat ook zij bij nader inzien vinden dat leeftijdsgrenzen niet meer van deze
tijd zijn en dat statuten en reglementen hierop aangepast zullen worden. Andere
organisaties blijken nog niet zo gemotiveerd te zijn om tot aanpassingen te
komen en met hen wordt de discussie dan ook verder gevoerd. Er zijn ook organisaties
die nog helemaal niet hebben gereageerd en deze zijn opnieuw aangeschreven,
gedeeltelijk via de koepelorganisaties. Het is de bedoeling om in het voorjaar
van 1999 de balans op te maken. Zo nodig zal dan worden overwogen of gebruik
gemaakt zou moeten worden van het instrument van wetgeving of het stellen
van subsidievoorwaarden. Het maatschappelijke debat hierover en het aanreiken
van alternatieven voor leeftijdsgrenzen zag de staatssecretaris in ieder geval
als een belangrijke bijdrage tot het noodzakelijke veranderingsproces.Los van leeftijdsgrenzen in statuten en reglementen wordt ook op tal van
andere punten in de samenleving, al dan niet ongezien, onderscheid naar leeftijd
gemaakt. Aan het LBL is daarom de opdracht verstrekt om knelpunten op dit
vlak te inventariseren en het LBL heeft hiervoor een traject uitgezet. Verder
is al onderzoek verricht naar regels in de gezondheidszorg die wellicht als
leeftijdsdiscriminatie kunnen worden gezien. Het LBL heeft nu een notitie
gemaakt met voorstellen om een aantal zaken nader te bestuderen, waaronder
mogelijke leeftijdsdiscriminatie in de gezondheidszorg die is ingegeven door
kosteneffectiviteitsoverwegingen. Zij zegde toe de stukken hierover, waaronder
ook een reactie van de zijde van het ministerie op deze LBL-notitie, aan de
Kamer te zenden. De bewindsvrouwe stelde zich voor om in het komende voorjaar,
als toch wordt gerapporteerd over de stand van zaken bij de gesubsidieerde
organisaties, de Kamer te informeren over de verdere uitvoering van het plan
van aanpak van het LBL, waarbij het gaat om de tweede fase. Er is al geld
gereserveerd voor die tweede fase en deze zal nu in goed overleg met het LBL
vorm worden gegeven.Het project Beeldvorming en leeftijd richt zich op het tegengaan van stereotype
beelden die de participatie van bepaalde leeftijdsgroepen belemmeren. Het
gaat hier vooral om het beeld dat «ouderen eigenlijk niets meer kunnen».
Dit leidt in de praktijk nogal eens tot maatschappelijke uitsluiting. De bedoeling
is om door het wegnemen van zo'n beeld te bevorderen dat de maatschappelijke
participatie van ouderen wordt versterkt, waardoor ook geprofiteerd kan worden
van kennis, ervaring en wijsheid die bij ouderen aanwezig is. In de eerste
fase van dit project ging het om het bijeenbrengen en stimuleren van expertise
en expertiseontwikkeling, het vergroten van de maatschappelijke bewustwording
en het opstellen van een advies met concrete suggesties voor de verdere aanpak.
Dit advies is inmiddels bij het ministerie binnengekomen en wordt nu overwogen.De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheidhad
begrepen dat, mede door haar recente brief, enige onduidelijkheid is ontstaan
over de verhouding van het wetsvoorstel inzake leeftijdsdiscriminatie bij
werving en selectie bij de arbeid tot de AWGB. In het wetsvoorstel was aanvankelijk
gekozen voor een nogal open systematiek, maar die systematiek bleek niet op
voldoende steun te kunnen rekenen. Ook promotie, scholing en arbeidstoeleiding
zouden onder de reikwijdte van de wet moeten gaan vallen en verder zou een
meer gesloten systematiek gekozen moeten worden die beter zou aansluiten bij
de systematiek van de AWGB. Al met al vergde dat zoveel ingrijpende wijzigingen
dat besloten is om het aanvankelijke wetsvoorstel in te trekken en een nieuw
wetsvoorstel op te stellen. Dit voorstel ligt nu om advies bij de sociale
partners, de ROP en de commissie gelijke behandeling en de verwachting is
dat de adviezen over enige weken binnen zullen komen.Overigens is de systematiek die in het nieuwe wetsvoorstel is gekozen,
nog steeds ruimer dan die van de AWGB. Dat is al een reden om een en ander
niet in de AWGB onder te brengen. Bovendien is terecht vanuit de Kamer opgemerkt
dat de AWGB een veel breder terrein bestrijkt dan alleen het onderwerp arbeid.Bij het tegengaan van leeftijdsdiscriminatie en het zoeken naar objectieve
functiegebonden criteria dient de uitgangspositie een principiële te
zijn, zo vond de staatssecretaris. Wel gaat vervolgens in de praktijk al snel
het aspect van de arbeidsproductiviteit een rol spelen. Dat is bijvoorbeeld
het geval bij de RAIO's, de AIO's en bij de opleidingen voor militaire en
politionele functies, terwijl ook het minimumjeugdloon hierbij van belang
is.In de schriftelijke antwoorden is al gewezen op het advies van de Stichting
van de arbeid om te proberen in de sfeer van de arbeidsvoorwaarden zoveel
mogelijk de belemmeringen voor de arbeidsparticipatie van ouderen weg te nemen.
Uit een inventarisatie van de arbeidsinspectie is gebleken dat het vooral
op het vlak van scholing en opleiding nog behoorlijk schort aan het wegnemen
van die belemmeringen. Inmiddels is de arbeidsinspectie met een nieuwe inventarisatie
bezig. Daarnaast wordt binnenkort een onderzoek gestart naar mogelijke belemmeringen
of beperkingen in het kader van belonings- en verlofsystemen. Als die beide
onderzoeken gereed zijn, zullen de uitkomsten daarvan weer worden ingebracht
in het overleg met de sociale partners. Discussie in tweede termijnDe heer Rehwinkel (PvdA) was het eens met de keuze om het wetsvoorstel
inzake leeftijdsdiscriminatie bij arbeid niet onder te brengen in de AWGB.
Hij had in eerste termijn ook al aangegeven dat leeftijd niet bij voorbaat
een verdacht criterium is. Hoewel de minister heeft toegezegd om het punt
van de interpretatie van artikel 1 Grondwet te betrekken bij de komende evaluatie
van de AWGB, achtte de heer Rehwinkel de kans klein (ook gezien de nu gemaakte
keuze inzake het wetsvoorstel leeftijdsdiscriminatie bij arbeid) dat dan alsnog
zou worden besloten om een verbod op het maken van onderscheid naar leeftijd
in de AWGB op te nemen.Hij nam aan dat bij de komende aanpassing van de aanwijzingen voor de
regelgeving uitgangspunt zal zijn, dat leeftijdsgrenzen alleen mogen worden
gesteld wanneer met een uitgebreide motivering kan worden aangegeven dat dit
echt noodzakelijk is en dat dus niet voor een ander criterium kan worden gekozen.De heer Brood (VVD) achtte het nog steeds mogelijk dat bij
de komende evaluatie van de AWGB, waarbij ook het punt van de interpretatie
van artikel 1 Grondwet aan de orde zal komen, tot een betere uitwerking van
dit grondwetsartikel gekomen kan worden.Mevrouw Dankers (CDA) had er, na de beantwoording van de bewindslieden,
vertrouwen in dat nu sneller vervolgstappen zullen worden gezet. Zij was het
er ook mee eens dat particuliere organisaties en sociale partners aangesproken
worden op hun handelen in dezen, maar zij wees daarbij wel op het gezegde
«goed voorbeeld doet goed volgen». Haar leek de vraag dan ook
relevant hoe de minister zich bij de onderhandelingen over de arbeidsvoorwaarden
voor rijksambtenaren opstelt ten opzichte van het maken van onderscheid naar
leeftijd, en hoe ook de lagere overheden toepassing geven aan
de goede doelen die particuliere organisaties en sociale partners worden voorgehouden.
De rijksoverheid blijkt in de praktijk ook nogal achter te blijven waar het
gaat om het aannemen van mensen met een handicap of van allochtone herkomst.Verder tekende zij aan dat leeftijd nooit objectief is en dus niet als
objectief criterium gezien kan worden. Wel geldt natuurlijk dat leeftijd (althans
in Nederland, waar een goede bevolkingsadministratie is) gemakkelijk meetbaar
is.Mevrouw Scheltema-de Nie (D66) herinnerde eraan dat haar fractie
bij de behandeling van de AWGB in 1991 vrijwel geen steun had gekregen voor
de gedachte dat ook leeftijdsdiscriminatie in deze wet thuishoort. Vanmiddag
echter had zij met waardering begrepen dat de minister hier open naar wil
kijken bij de komende evaluatie van de AWGB, terwijl zij ook verheugd was
met de omslag die kennelijk in het denken binnen de VVD-fractie heeft plaatsgevonden.Zij ging ervan uit dat het door de minister toegezegde brede overzicht
alleen betrekking zal hebben op de wet- en regelgeving waar zijn ministerie
rechtstreeks mee te maken heeft. Zij hoorde daarom graag of ook de beide staatssecretarissen
bereid zijn om een poging te doen, eenzelfde overzicht op te stellen.De heer Van der Vlies (SGP) constateerde dat vanmiddag duidelijke
aanzetten voor een vervolg zijn gegeven. De daarbij behorende stukken wachtte
hij met belangstelling af. Hij zag overigens wel knelpunten groeien, mede
gehoord het antwoord van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
maar hij ging ervan uit dat dit het kabinet niet zal weerhouden om voortvarend
verder te gaan.De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatieshad
met zijn toezegging om een breed algemeen overzicht op te stellen niet alleen
het oog op het werkterrein van zijn eigen ministerie, maar ook op dat van
andere ministeries. Wel tekende hij aan dat het dan alleen om een inventarisatie
kan gaan. De beoordeling van de vraag of leeftijdsgrenzen al dan niet acceptabel
zijn, is uiteraard een zaak van de onderscheiden ministers en de desbetreffende
vaste commissies. Verder merkte hij nogmaals op dat het maken van zo'n inventarisatie
een «zeer zware klus» zal zijn.Mevrouw Dankers (CDA) betwijfelde of zo'n overzicht «zware
klus» zal zijn, want in 1996 is al een overzicht gegeven van de leeftijdsgrenzen
die veranderd zullen worden. Dat overzicht moet dan toch zijn opgesteld op
basis van een inventarisatie van de gehele wet- en regelgeving?De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatieshad
van zijn ambtelijke medewerkers begrepen dat toen vooral naar de zogenaamde
pijnpunten is gekeken. Overigens wilde hij hiermee niets afdoen aan zijn toezegging
om een breed overzicht op te stellen. Hij stelde zich ook voor om hiervoor,
via het IPO en de VNG, de aandacht van de medeoverheden te vragen.Ten aanzien van het rijkspersoneel wordt al een leeftijdsbewust personeelsbeleid
gevoerd. In dat kader wordt nu bekeken of leeftijdsdifferentiatie in de vorm
van toekenning van extra verlofuren kan worden vervangen door een ander criterium.
Daarbij wordt gedacht aan een criterium dat verband houdt met de extra belasting
die een oudere werknemer ondervindt in een bepaalde functie. In het komende
arbeidsvoorwaardenoverleg zullen de overlegpartners bepalen, voor welk criterium
eventueel wordt gekozen. Op dit moment bestaat daar nog geen duidelijkheid
over. De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sportvond
dat terecht is opgemerkt dat leeftijd nooit objectief kan zijn. Wel wordt
leeftijd in de praktijk nogal eens als objectief beschouwd. Leeftijd is overigens
wel meetbaar.De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheidhad
zojuist van haar medewerkers gehoord dat op haar ministerie al wordt gewerkt
aan het opstellen van een overzicht van leeftijdsgrenzen in wet- en regelgeving. De voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,De CloeDe voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,Van HeemstDe voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport,EssersDe griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,Coenen XNoot1Samenstelling: Leden: Terpstra (VVD), Schutte (GPV), Te Veldhuis (VVD),
ondervoorzitter, De Cloe (PvdA), voorzitter, Van den Berg (SGP), Van de Camp
(CDA), Scheltema-de Nie (D66), Van der Hoeven (CDA), Van Heemst (PvdA), Noorman-den
Uyl (PvdA), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), Dankers (CDA), Hoekema (D66),
Rijpstra (VVD), Cornielje (VVD), Rehwinkel (PvdA), Luchtenveld (VVD), Wagenaar
(PvdA), De Boer (PvdA), Buijs (CDA), Duijkers (PvdA), Rietkerk (CDA), Halsema
(GroenLinks), Kant (SP) en Balemans (VVD).Plv. leden: Van den Doel (VVD), Rouvoet (RPF), Van Beek (VVD), Zijlstra
(PvdA), Ravestein (D66), Van Wijmen (CDA), Augusteijn-Esser (D66), Balkenende
(CDA), Barth (PvdA), Gortzak (PvdA), Rabbae (GroenLinks), Schreijer-Pierik
(CDA), Dittrich (D66), Cherribi (VVD), Nicolaï (VVD), Van Oven (PvdA),
Brood (VVD), Apostolou (PvdA), Kuijper (PvdA), Mosterd (CDA), Belinfante (PvdA),
Eurlings (CDA), Van Gent (GroenLinks), Poppe (SP) en Essers (VVD). XNoot2Samenstelling: Leden: Van de Camp (CDA), Biesheuvel (CDA), Swildens-Rozendaal
(PvdA), Scheltema-de Nie (D66), Kalsbeek-Jasperse (PvdA), Zijlstra (PvdA),
Apostolou (PvdA), Middel (PvdA), Van Heemst (PvdA), voorzitter, Dittrich (D66),
ondervoorzitter, Rabbae (GroenLinks), Rouvoet (RPF), Van Oven (PvdA), O. P. G.
Vos (VVD), Van Wijmen (CDA), Patijn (VVD), De Wit (SP), Niederer (VVD), Nicolaï
(VVD), Halsema (GroenLinks), Weekers (VVD), Van der Staaij (SGP), Wijn (CDA),
Brood (VVD) en Mosterd (CDA).Plv. leden: Balkenende (CDA), Verhagen (CDA), Wagenaar (PvdA), Van Vliet
(D66), Arib (PvdA), Duijkers (PvdA), Kuijper (PvdA), Albayrak (PvdA), Barth
(PvdA), De Graaf (D66), Karimi (GroenLinks), Schutte (GPV), Santi (PvdA),
Van den Doel (VVD), Rietkerk (CDA), Rijpstra (VVD), Marijnissen (SP), Passtoors
(VVD), Van Blerck-Woerdman (VVD), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), De Vries
(VVD), Van Walsem (D66), Van der Hoeven (CDA), Kamp (VVD) en Buijs (CDA).XNoot3Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), Swildens-Rozendaal (PvdA),
ondervoorzitter, Bijleveld-Schouten (CDA), Middel (PvdA), Essers (VVD), voorzitter,
Dankers (CDA), Oudkerk (PvdA), Lambrechts (D66), Rijpstra (VVD), Rouvoet (RPF),
De Vries (VVD), Van Vliet (D66), Van Blerck-Woerdman (VVD), Passtoors (VVD),
Eisses-Timmerman (CDA), Gortzak (PvdA), Hermann (GroenLinks), Buijs (CDA),
Atsma (CDA), Van Gent (GroenLinks), Arib (PvdA), Spoelman (PvdA), Kant (SP),
E. Meijer (VVD) en Van der Hoek (PvdA).Plv. leden: Van 't Riet (D66), Rehwinkel (PvdA), Eurlings (CDA), Apostolou
(PvdA), Örgü (VVD), Van de Camp (CDA), Noorman-den Uyl (PvdA), Ravestein
(D66), Weekers (VVD), Schutte (GPV), Cherribi (VVD), Schimmel (D66), Terpstra
(VVD), Udo (VVD), Visser-van Doorn (CDA), Belinfante (PvdA), Harrewijn (GroenLinks),
Verburg (CDA), Th. A. M. Meijer (CDA), Rosenmöller (GroenLinks),
Duijkers (PvdA), Smits (PvdA), Marijnissen (SP), O. P. G. Vos (VVD)
en Hamer (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25938-4.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl