Handel in NOx-emissierechten; Memorie van antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20042005-29766, nr. C

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

30-03-2005

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

29766 nr. C

24-03-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen2. Sturingsparadigma3. Stand van zaken Nederlandse emissieautoriteit4. Bestuurlijk akkoord5. Verwijtbare nalatigheid en bestuurlijke boete6. Handel bij diffuse bronnen en totale verdeling van
lasten7. NOx-opt out8. Datum inwerkingtreding9. Evaluatiekader10. Voorhang amvb11. Rapport emissiehandel12. Resultaten grootschalige proef13. Situatie van CorusOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29766Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 766Wijziging van de Wet milieubeheer en de Wet op de economische delicten
ten behoeve van de invoering van een systeem van handel in emissierechten
met het oog op het beperken van de emissies van stikstofoxiden (handel in
NOx-emissierechten)CMEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 24 maart 20051. AlgemeenDe vaste commissie voor Milieu wijst op een aantal toezeggingen die destijds
door mij bij de behandeling van het wetsvoorstel Implementatiewet EG-richtlijn
handel in broeikasgasemissierechten (Kamerstukken I 2004/05, 29 565,
nr. A) zijn gedaan. Graag wil ik daar in deze memorie van antwoord op terugkomen.
Daarnaast zal ik in deze memorie de vragen beantwoorden die door de commissie
en door de leden van de fracties van de PvdA en de VVD zijn gesteld. Voor
de toegankelijkheid van de memorie heb ik een onderverdeling in met elkaar
samenhangende vragen aangebracht en die onderverdeling voorzien van «kopjes».2. SturingsparadigmaNaar aanleiding van de vragen van de commissie over de verschillende varianten
van de handel in emissierechten merk ik het volgende op.Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel Implementatiewet EG-richtlijn
handel in broeikasgasemissierechten in de Eerste Kamer heb ik toegezegd te
onderzoeken of veilen een mogelijkheid is voor de tweede periode in een systeem
van handel in broeikasgasemissie-rechten. Voordat ik hierop zal ingaan, zal
ik naar aanleiding van de vraag naar de keuze voor het onderliggende handelssysteem
eerst de verschillen tussen een systeem van handel in emissierechten met een
absoluut plafond en een systeem met een relatief plafond toelichten. Daarna
zal ik de keuze voor een relatief plafond in het systeem van handel in NOx-emissierechten onderbouwen.De kern van het verschil tussen een relatief plafond (zoals gehanteerd
in het systeem van handel in NOx-emissierechten) en een absoluut
plafond (zoals gehanteerd in het systeem van handel in broeikasgasemissierechten)
is gelegen in de wijze waarop het aantal emissierechten wordt bepaald dat
de bedrijven in een gegeven periode toekomt. Bij een absoluut systeem worden
de emissierechten vóór het emissiejaar over de bedrijven verdeeld,
bij een relatief plafond wordt het aantal rechten na afloop van het emissiejaar
berekend. In een relatief systeem worden de emissierechten opgebouwd aan de
hand van het brandstofverbruik (in geval van verbrandingsinstallaties) of
de productie (in het geval van procesinstallaties) in samenhang
met wettelijk vastgelegde uniforme prestatienormen. De prestatienorm geeft
aan hoeveel NOx-emissierechten het bedrijf per eenheid verbruikte
brandstof of vervaardigd product in een emissiejaar opbouwt. Veroorzaakt een
bedrijf meer NOx-emissies per eenheid verbruikte brandstof of vervaardigd
product dan de wettelijk vastgelegde prestatienorm, dan moet het bedrijf emissierechten
bijkopen. Veroorzaakt het bedrijf minder NOx-emissies, dan kan
het bedrijf het overschot verkopen. Hoeveel emissierechten een bedrijf heeft
opgebouwd, wordt na afloop van het emissiejaar berekend aan de hand van gegevens
over het brandstofverbruik of de productie.In een systeem met een absoluut plafond is er vooraf telkens een bepaalde
hoeveelheid emissierechten beschikbaar voor de bedrijven die onder het handelssysteem
vallen. Die hoeveelheid wordt vervolgens over de bedrijven verdeeld. Deze
verdeling kan op verschillende wijzen plaatsvinden. Zo kan worden gekozen
voor het toewijzen (ook wel alloceren genoemd) van emissierechten. Dit geschiedt
om niet; de bedrijven hoeven hiervoor niet te betalen. De toewijzing moet
zijn gebaseerd op bepaalde criteria, zoals bijvoorbeeld historische emissies.
Een andere methode is het veilen van de emissierechten, hetgeen betekent dat
de rechten te koop worden aangeboden. Het veilen van emissierechten is een
optie in een systeem met een absoluut plafond, maar niet in een systeem met
een relatief plafond, omdat in een relatief systeem de emissierechten worden
opgebouwd aan de hand van het brandstofverbruik of de productie in samenhang
met de prestatienorm en het aantal rechten pas achteraf kan worden berekend.Het voorliggende wetsvoorstel heeft betrekking op de invoering van een
systeem van handel in NOx-emissierechten. Bij de totstandkoming
van dit systeem hebben verschillende overwegingen een rol gespeeld bij de
keuze voor een systeem van uniforme prestatienormen, gerelateerd aan het brandstofverbruik
dan wel, in het geval van procesemissies, de productie. Dit wordt ook wel
een relatief plafond genoemd; een plafond dat gerelateerd is aan het brandstofverbruik dan wel de productie. Bij de keuze
voor een relatief plafond zijn niet slechts de overwegingen vanuit de overheid
bepalend geweest, maar juist ook de mate waarin die overwegingen door andere
partijen worden gedeeld. Immers, bij de invoering van een nieuw instrument
bepaalt de mate waarin daarvoor draagvlak wordt verkregen in belangrijke mate
ook de kans op een succesvolle invoering ervan. De belangrijkste partijen,
zij het met enkele uitzonderingen, staan al sinds eind jaren negentig achter
deze beleidskeuze. Het verkrijgen van voldoende draagvlak is te meer van belang
daar bij NOx veel hogere reductiepercentages aan de orde zijn dan
bij CO2.Een ander belangrijk element dat heeft meegewogen bij de keuze voor een
relatief plafond is dat ten aanzien van NOx de toewijzing («allocatie»)
van emissierechten in een absoluut systeem nog ingewikkelder zou zijn dan
bij CO2. Dat komt omdat sommige bedrijven in het verleden voorop
hebben gelopen bij het reduceren van NOx-emissies ten opzichte
van andere bedrijven in dezelfde sector («early action»). Er zijn
hierdoor grote verschillen in de NOx-emissies van vergelijkbare
bedrijven. Bij een absoluut plafond zouden hierdoor complexe vraagstukken
rijzen met betrekking tot de precieze criteria voor «early action»
en de toepassing van die criteria in concrete gevallen. Bij CO2
zijn de verschillen niet zo groot. De achtergrond daarvan is dat het reduceren
van CO2 zich veelal terugverdient, aangezien deze reductie in belangrijke
mate is gerelateerd aan het brandstofverbruik. Dat betekent dat het verschil
in de toewijzing van broeikasgasemissierechten bij de bedrijven veel kleiner
is en dus eenvoudiger is, dan bij de toewijzing van NOx-emissierechten
op basis van historische emissies het geval zou zijn geweest. In een systeem
met een relatief plafond wordt overigens al vanzelf rekening gehouden met
bedrijven die voorop hebben gelopen met betrekking tot het reduceren van NOx. Zij kunnen immers de hoeveelheid extra gereduceerde emissie ten opzichte van de prestatienorm in de vorm van NOx-emissierechten
verkopen. In de memorie van toelichting (Kamerstukken II 2004/05, 29 766,
nr. 3, blz. 4–7) alsmede in het nader rapport (Kamerstukken II, 2004/05,
29 766, nr. 4, blz. 7–9) wordt uitvoerig ingegaan op de argumenten
voor de keuze voor een systeem met een relatief plafond. Voor nadere informatie
verwijs ik de commissie daarnaar.Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel Implementatiewet EG-richtlijn
handel in broeikasgasemissierechten in de Eerste Kamer heb ik toegezegd te
willen onderzoeken of veilen een mogelijkheid is voor de tweede periode (2008–2012)
in het systeem van handel in broeikasgasemissierechten. Hierbij heb ik aangegeven
dat ik zal ingaan op de twee manieren van verdelen van emissierechten in een
systeem met een absoluut plafond: veilen en toewijzen. Achtergrond hiervan
is de mening van de commissie, zoals tijdens de behandeling in de Eerste Kamer
verwoord door de heer Ketting, dat er slechts twee alternatieven voorliggen:
of allocatie, of veilen, en dat een duaal stelstel de slechtste elementen
van beide stelsels verenigt (Handelingen I 2004/05, 28 september 2004,
blz. 1–3).In dat verband merk ik het volgende op. Voornoemde EG-richtlijn staat
wel veilen toe, maar dit is voor de tweede periode beperkt tot een maximum
van 10 procent. De richtlijn biedt dus niet de ruimte om ten principale (voor
100 procent) te kiezen voor veilen als verdelings-mechanisme. Dit werpt de
vraag op of Nederland niet in Europees kader een aanpassing van de richtlijn
op dit punt zou moeten bepleiten. Ik acht dit niet gewenst. Indien wij in
Nederland zelf al tot de conclusie zouden komen dat in de tweede periode veilen
voor 100 procent van de broeikasgasemissierechten wenselijk zou zijn, en zover
ben ik niet, wijs ik erop dat de wijziging van de richtlijn die daartoe noodzakelijk
zou zijn, naar mijn oordeel niet haalbaar is. Daarbij verwijs ik naar de discussies
die in Europees kader zijn gevoerd bij de totstandkoming van de richtlijn.
Ook breng ik in herinnering dat de Commissie van de Europese Gemeenschappen
het initiatiefrecht heeft om wijzigingen in de richtlijn aan te brengen. Voor
mij is het vooral van belang dat we in Europa tot een geharmoniseerde aanpak
komen. Harmonisatie is in lijn met hetgeen ik tijdens het wetgevingsoverleg
in de Tweede Kamer op 21 juli 2004 heb aangegeven (Kamerstukken II 2003/04,
29 565, nr. 15, blz. 20), namelijk dat met betrekking tot het onderwerp
veilen ook naar andere landen binnen de Europese Unie moet worden gekeken.
Ik heb toen aangegeven dat in Duitsland in de tweede periode naar verwachting
niet geveild zal gaan worden. In de eerste periode wordt alleen in Denemarken
(5%) en Ierland (1%) een deel van de rechten geveild. Met betrekking tot de
stand van zaken ten aanzien van discussies binnen de Europese Unie kan ik
u melden dat in Europees kader er nog geen afspraken zijn gemaakt over het
veilen van een deel van de rechten. Wel is dit onderwerp voor het komend jaar
door de Commissie van de Europese Gemeenschappen geagendeerd. Zoals aangegeven,
wil ik daarbij streven naar harmonisatie, waarbij mijn voorkeur uitgaat naar
het veilen van een deel van de rechten, waarbij de keuze voor wel of niet
veilen ook een praktische uitvoering moet worden betrokken. In het nationale
toewijzingsplan voor de periode 2008–2012 wordt vastgelegd op welke
wijze de verdeling van de emissierechten zal plaatsvinden. Het ontwerp van
dat plan wordt conform artikel 16.26, eerste lid, van de Wet milieubeheer
aan beide kamers der Staten-Generaal gezonden. Dit biedt de Eerste Kamer de
gelegenheid om desgewenst nader over dit onderwerp met mij van gedachten te
wisselen. 3. Stand van zaken Nederlandse emissieautoriteitNaar aanleiding van de vraag van de commissie over de huidige stand van
zaken met betrekking tot de formele status en de praktische invulling van
de Nederlandse emissieautoriteit (emissieautoriteit) merk ik het volgende
op.De emissieautoriteit is sinds 1 januari 2005 een dienstonderdeel
van het Ministerie van VROM. De emissieautoriteit opereert conform het overgangsregime
zoals dat is geformuleerd in de Implementatiewet EG-richtlijn handel in broeikasgasemissierechten.
Er is nog geen definitief besluit genomen over het precieze tijdstip waarop
de artikelen met betrekking tot de instelling van de emissieautoriteit als
zelfstandig bestuursorgaan in werking zullen treden. Ik heb eerder aangegeven
dat de emissieautoriteit mijns inziens op termijn de ZBO-status verdient.
De belangrijkste reden hiervoor is dat de overheid zelf een partij is bij
de handel in broeikasgasemissierechten. De overheid verwerft namelijk zelf
ook emissie-rechten op de markt, met name die van CDM (Clean Development Mechanism)
en JI (Joint Implementation). Dat maakt een absolute scheiding noodzakelijk
tussen enerzijds de toezichts- en handhavingstaken, die aan de emissieautoriteit
zijn opgedragen, en anderzijds de overige activiteiten van de Ministeries
van EZ en VROM, zoals de ontwikkeling van het beleid en de regelgeving, en
met name het verwerven van CDM- en JI-rechten voor de Nederlandse staat. Het
is van belang dat er geen twijfel kan bestaan over het onafhankelijke optreden
van de emissieautoriteit. De ZBO-status biedt naar mijn mening de beste garantie
voor deze onafhankelijkheid. De Eerste en Tweede Kamer hebben met dit uitgangspunt
in juni 2004 onderscheidenlijk oktober 2004 ingestemd.De Tweede Kamer heeft evenwel bij de behandeling van het onderhavige wetsvoorstel
verzocht om eerst ervaring op te doen met de emissieautoriteit alvorens de
wetsartikelen met betrekking tot de ZBO-status in werking te laten treden
(de motie van de leden De Krom en Samsom / Kamerstukken II 2004/05, 29 766,
nr. 10). Deze wens zal ik honoreren. Ik zal de eerste evaluatie van het systeem
van handel in emissierechten afwachten voordat een besluit wordt genomen over
de ZBO-status van de emissieautoriteit.Het opdoen van ervaring krijgt op diverse manieren vorm. Een bijzonder
belangrijke ervaring is het formele traject dat de Emissieautoriteit nu doorloopt
om de status van baten-lastendienst te verkrijgen. Ongeacht de vraag of de
emissieautoriteit een ZBO wordt of niet, is het van belang dat zij de status
van baten-lastendienst verwerft per 1 januari 2006. Dit is immers een
belangrijke voorwaarde voor het kunnen vormgeven van een zuivere opdrachtgever-opdrachtnemer-relatie
en het ontwikkelen van een transparante en controleerbare bedrijfsvoering.
De emissieautoriteit is daarom één van de kandidaten in de nu
lopende procedure om een baten-lastendienst te worden. Overigens vullen zowel
de Emissie-autoriteit als het departement hun rollen reeds in als ware de
Emissieautoriteit een baten-lastendienst. Ook dit levert waardevolle ervaringskennis
op, die bij de verdere besluitvorming gebruikt zal worden.4. Bestuurlijk akkoordDe leden van de PvdA-fractie stellen enkele vragen over de afstemming
van taken en verantwoordelijkheden tussen het Ministerie van VROM, het Interprovinciaal
Overleg (IPO) en de emissieautoriteit en over het daartoe op te stellen bestuurlijk
akkoord. Naar aanleiding daarvan merk ik het volgende op. Vooropgesteld zij
dat ik het belang van een goede afstemming van taken tussen het Ministerie
van VROM, het bevoegd gezag op grond van hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer
(hierna: Wm-bevoegd gezag) en de emissieautoriteit volledig onderschrijf.
Op 16 september 2004 zijn tussen het Wm-bevoegd gezag en
de Emissieautoriteit basisafspraken gemaakt over de samenwerking. Deze basisafspraken
hebben in december 2004 geleid tot werkafspraken en afstemming tussen de Emissieautoriteit
en alle provincies afzonderlijk op het terrein van toezicht en handhaving.
Deze afspraken zijn er vooral op gericht om in het eerste jaar (2005) gezamenlijk
op te trekken bij de toezicht-activiteiten. Op deze wijze worden dubbele controles
zoveel mogelijk vermeden. Op dit moment wordt gewerkt aan een voorstel voor
een eenduidige handhaving, waarbij rekening wordt gehouden met zowel de verantwoordelijkheden
van het Wm-bevoegd gezag ten aanzien van de emissiegrenswaarden als ook de
verantwoordelijkheid van de emissieautoriteit ten aanzien van de handel in
emissierechten (jaarvracht). In het verlengde daarvan zal de wijze van informatie-uitwisseling
tussen het Wm-bevoegd gezag en de emissieautoriteit schriftelijk worden vastgelegd.
Voornoemde afspraken zullen deel gaan uitmaken van het bestuurlijk akkoord
tussen het Ministerie van VROM, het Wm-bevoegd gezag en de emissie-autoriteit.
De verwachting is dat dit bestuurlijk akkoord in het najaar van 2005 gereed
is.5. Verwijtbare nalatigheid en bestuurlijke boeteIn antwoord op de vraag van de leden van de PvdA-fractie omtrent de bestuurlijke
boete merk ik het volgende op. De term «relatief plafond» voor
het onderhavige systeem wekt wellicht de suggestie dat de bedrijven niet aangesproken
zouden kunnen worden op het niet halen van de norm. Dat is echter geenszins
het geval. Het onderhavige systeem is te kenmerken als een wettelijk systeem
waarin het plafond als gezegd wordt gesteld aan de hand van het brandstofverbruik
dan wel de hoeveelheid vervaardigd product in samenhang met en de uniforme
prestatienormen. Als dat plafond – de hoeveelheid NOx-emissierechten
die het bedrijf heeft opgebouwd – is vastgesteld, zijn de bedrijven
daaraan gehouden. Elk bedrijf bouwt aan de hand van de wettelijk vastgelegde
prestatienormen (uitgedrukt in kilogram NOx per gigajoule) en de
hoeveelheid verbruikte brandstof of vervaardigd product een bepaalde hoeveelheid
NOx-emissierechten (uitgedrukt in kilogrammen NOx) op.
Veroorzaakt een bedrijf meer NOx-emissies dan de hoeveelheid opgebouwde
NOx-emissierechten, dan dient het bedrijf emissierechten bij te
kopen. De bedrijven zijn namelijk wettelijk verplicht om na afloop van een
emissiejaar tenminste het aantal NOx-emissierechten in te leveren
dat overeenkomt met de hoeveelheid NOx die het bedrijf in dat jaar
heeft geëmitteerd. Deze «inleverplicht» (het voorgestelde
artikel 16.51, eerste lid, Wm) is de centrale norm in het systeem, die overigens
ook geldt in het systeem van handel in broeikasgasemissierechten met een absoluut
plafond (artikel 16.37, eerste lid, Wm). Deze centrale norm is «hard».
Heeft een bedrijf een tekort aan emissierechten – het bedrijf heeft
dan te veel NOx geëmitteerd of te weinig emissierechten gekocht –
dan volgen sancties. Het bedrijf moet in ieder geval het tekort in het volgende
jaar aanzuiveren (compenseren; het voorgestelde artikel 16.54, eerste lid,
Wm) en er kan ook een bestuurlijke boete worden opgelegd door het bestuur
van de emissieautoriteit. Een bestuurlijke boete kan pas worden opgelegd indien
sprake is van verwijtbaarheid. Bij die vraag speelt het feit dat hier sprake
is van een relatief plafond geen rol. De centrale norm dat een bedrijf voldoende
emissierechten moet inleveren is hier net zo «hard» als bij een
systeem met een absoluut plafond. 6. Handel bij diffuse bronnen en totale verdeling van
lastenIn antwoord op de vraag van de leden van de PvdA-fractie omtrent diffuse
bronnen en de vraag van de leden van de VVD-fractie naar het voorgenomen beleid
met betrekking tot andere relevante sectoren, merk ik het volgende op.Het is van belang dat ieder milieudoel bereikt wordt met het voor dat
doel geëigende instrumentarium. Ik deel de opvatting van de leden van
de PvdA-fractie dat handel in NOx-emissierechten voor de diffuse
bron verkeer niet voor de hand ligt.Reductie van schadelijke uitlaatgassen, zoals de uitstoot van NOx bij de sector verkeer en vervoer (ongeveer tweederde van de totale
uitstoot van NOx) moet vooral worden bereikt door internationaal
beleid, met name op het gebied van normstelling voor motoren en brandstoffen.
Om aan internationale doelstellingen en afspraken te voldoen zijn er echter
ook nationale maatregelen nodig. Het gaat hierbij met name om maatregelen
om vervroegd schone voertuigen en technieken op de markt te krijgen.Voor deze aanpak is gekozen omdat deze in het verleden succesvol is gebleken
en naar verwachting ook voor de toekomst succesvol zal blijven. Het ligt daarom
voor de hand, om vooral langs deze weg de NOx-reductie bij verkeer
te bewerkstelligen. Voor een verdere uiteenzetting over de aanpak van NOx-emissies van verkeer en vervoer verwijs ik u naar de in juni 2004
uitgebrachte Nota Verkeersemissies (kamerstukken II, 2003/04, nr. 29 667).Naast de grote industriële bronnen, waarvan de reductie wordt voorzien
via het onderhavige wetsvoorstel inzake de NOx-emissierechten,
dragen ook de kleinere bronnen van de industrie, handel, diensten, overheid,
tuinbouw en consumenten bij aan de emissie van NOx. De emissie
van deze kleinere bronnen is ongeveer de helft van de totale NOx-emissies
van de grote industriële bronnen.De emissies van de kleine bronnen worden geregeld in het Besluit emissie-eisen
stookinstallaties (Bees). In het kader van de herijking van de regelgeving
wordt het Bees in 2006 herzien, waarbij de NOx-eisen zullen worden
aangescherpt. De kleine bronnen zullen daarmee een ook hun bijdrage leveren
aan de totale NOx-emissiereductie in Nederland.In de beleidsnotitie «Erop of eronder», die in maart 2004
is besproken met de Tweede Kamer (Kamerstukken II, 2003/04, 28 663, nr.
12), zijn de NEC-sectorplafonds vastgesteld, waaronder die voor NOx.
Eén van de doelen daarbij was om te komen tot een billijke verdeling
van de lasten over de sectoren en doelgroepen. Het kabinet heeft daartoe rekening
gehouden met de volgende criteria.1. De bijdrage van de sector of doelgroep aan het totale probleem, de
relatieve ontwikkeling daarvan in de tijd en de in het verleden behaalde reducties.
Van elke sector of doelgroep wordt een reductie verlangd die in verhouding
staat tot hun aandeel in het probleem.2. De mate waarin de internationale concurrentieverhoudingen worden aangetast.
Markteffecten zijn niet geheel te vermijden, maar het speelveld moet redelijk
gelijk blijven («level playing field»).3. Haalbaarheid en uitvoerbaarheid van maatregelen.4. Kosteneffectiviteit (Het systeem van emissiehandel is erop gericht
de meest haalbare en betaalbare maatregelen «uit de markt te halen»).5. Effecten op andere beleidsvelden: bijvoorbeeld andere milieuthema's
en veiligheid.7. NOx-opt outDe leden van de PvdA-fractie vragen of de regering bereid is de doelgroepen
van het nieuwe handelssysteem tegen het licht te houden en of bijvoorbeeld
de kleine energie-intensieve bedrijven waar slechts enkele mensen
werken in de volgende handelsperiode verplicht worden tot deelname.Uiteraard ben ik bereid om de komende jaren te bekijken welke verbeteringen
ik kan aanbrengen in onze systemen van handel in emissierechten. Handel in
emissierechten is immers een nieuw instrument en het ligt voor de hand dat
het nog niet perfect is. Ik zal de kansen benutten om dit instrument te verbeteren.
In de komende jaren kan blijken dat het voor een aantal bedrijven kostenefficiënter
is om hun bijdrage aan de oplossing van het NOx-probleem buiten
het handelssysteem te leveren. Ook kan blijken dat het voor een aantal bedrijven
die nu buiten het handelssysteem vallen, juist kostenefficiënter is om
hun bijdrage binnen het handelssysteem te leveren. In beide gevallen zal ik
uiteraard serieus onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om dit te accommoderen.De Tweede Kamer heeft tijdens de behandeling van het onderhavig wetsvoorstel
op 8 december 2004 verzocht om een opt-out voor kleine bedrijven. In
dit licht heb ik de Tweede Kamer op 28 februari 2005 (Kamerstukken II,
2004/05, 29 766, nr. 13) als volgt bericht. Kleine bedrijven waarvan
het opgestelde vermogen van de verbrandingsinstallaties minder is dan 30 megawatt,
mogen tot 1 januari 2008 buiten het systeem vallen. Voor de periode daarna
(tot en met 2010) heb ik de intentie uitgesproken om voor deze groep kleine
bedrijven de opt-out te verlengen, indien het bedrijf kan aantonen dat zij
vanaf 1 januari 2008 aan de prestatienorm van 2010 voldoet (40 gram
per gigajoule).In dit verband is uiteraard ook het plafond op grond van de NEC-richtlijn
van belang. De handel in NOx-emissierechten is de Nederlandse invulling
van een deel van het Nederlandse NEC-plafond voor NOx, namelijk
het deelplafond voor de grote industriële bronnen. De vooruitzichten
voor het halen van het nationale NEC-plafond zijn niet rooskleurig. Binnenkort
brengt het RIVM een referentieraming uit, die dit zal aantonen. Dat betekent
dat het van belang is dat alle sectoren en actoren in de maatschappij hun
bijdrage leveren aan het realiseren van dat plafond. De omvang van het bedrijf
zegt op zich zelf niets over de relatieve bijdrage aan de NOx-uitstoot.
Bij de evaluatie van het systeem handel in NOx-emissierechten en
het formuleren van de criteria voor een opt-out zal ik de te bereiken NEC-doelstelling
in ieder geval in het oog houden.8. Datum inwerkingtredingNaar aanleiding van de vraag van de leden van de PvdA-fractie naar de
haalbaarheid van de invoering van NOx-emissiehandel deze zomer,
merk ik het volgende op.De emissieautoriteit heeft het proces van verlening van de emissievergunningen
voor de handel in broeikasgasemissierechten (ook wel CO2-rechten
genoemd) in de periode van augustus 2004 tot en met december 2004 geëvalueerd.
Deze evaluatie en aanbevelingen zijn in een rapport1
bijeengebracht. Dit rapport is als bijlage bijgevoegd. Uit deze rapportage
blijkt dat de monitoringsprotocollen die door de inrichtingen bij de emissieautoriteit
zijn ingediend, van hoge kwaliteit zijn. Ook de samenwerking met het bevoegd
gezag op grond van hoofdstuk 8 van de Wet milieubeheer verliep erg constructief.
Mede hierdoor heeft de emissieautoriteit de doelstelling gehaald om alle emissievergunningen
op tijd te verlenen waarvan het monitoringsprotocol goed is en tijdig ingeleverd
is. Ook de inspanningsverplichting bij te late inlevering is grotendeels waargemaakt.
Tijdens het proces van de vergunningverlening voor de handel in broeikasgasrechten
is veel ervaring opgedaan waar de emissieautoriteit zijn voordeel mee kan
doen bij de voorbereiding en verlening van de emissievergunningen voor de
handel in NOx-emissierechten. Eind januari 2005 zijn in totaal
195 emissievergunningen voor de handel in broeikasgasrechten verleend. Momenteel resteren er nog tien aanvragen die wel onder de wet vallen, maar nog
geen emissievergunning hebben.Zoals ik tijdens de behandeling van onderhavig wetsvoorstel in de Tweede
Kamer heb aangegeven, is het mijn streven om het systeem van de handel in
NOx-emissierechten met ingang van 1 juni 2005 in werking te
laten treden. Het bedrijfsleven, het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer (VROM) en de emissieautoriteit richten zich bij de
voorbereidingen op het systeem sterk op deze datum.De eisen waaraan de monitoringsprotocollen voor NOx moeten
voldoen, zijn in juli 2004 voorgepubliceerd. Het ministerie van VROM heeft
de bedrijven eind december 2004 aangeschreven om hen te informeren over de
invoering van het systeem van de handel in NOx-emissierechten.
Daarbij is ook de voorgenomen inwerkingtredingsdatum van 1 juni 2005
genoemd. De bedrijven zijn verder in het bijzonder geïnformeerd over
de verplichting om tijdig een monitoringsprotocol bij de emissieautoriteit
in te dienen. Het door de emissieautoriteit gevalideerde monitoringsprotocol
vormt het belangrijkste bestanddeel van de emissievergunning waarover de bedrijven
na de inwerkingtreding van de wet moeten beschikken. Aan deze oproep hebben
de bedrijven in groten getale gehoor gegeven. Op dit moment zijn er ongeveer
250 monitoringsprotocollen bij de emissieautoriteit binnen. Van deze 250 bedrijven
zijn ongeveer 80 bedrijven nu al gereed om een emissievergunning te krijgen;
hun monitoringsprotocollen zijn gevalideerd en akkoord bevonden. Dat is ongeveer
30% van het totale aantal bedrijven. De resterende 70% zit thans al aan het
einde van de procedure, zodat deze binnenkort ook gereed zullen zijn. De bedrijven
die nog geen monitoringsprotocol hebben ingediend en die bij de emissieautoriteit
bekend zijn, worden door de emissieautoriteit aangeschreven om hen aan te
sporen alsnog hun monitorings-protocol in te dienen. Wat dat betreft, is de
voorgenomen invoeringsdatum van 1 juni 2005 zeker haalbaar. Zowel de
emissieautoriteit als de bedrijven zullen op 1 juni 2005 gereed zijn
voor de invoering van het systeem van handel in NOx-emissierechten.De algemene maatregel van bestuur voor de handel in NOx emissierechten
nadert zijn voltooiing. Ik ga ervan uit dat de zogenaamde nahangprocedure,
het op grond van artikel 21.6, vierde lid, Wm, toezenden van het ontwerp van
de algemene maatregel van bestuur aan de beide kamers der Staten-Generaal,
in de laatste week van april kan aanvangen, zodat dit besluit ook per 1 juni
2005 in werking kan treden. In dit verband acht ik het zeer gewenst en zou
ik het ook zeer op prijs stellen indien uw Kamer zorg zou kunnen dragen voor
een snelle afronding van de behandeling van het onderhavige wetsvoorstel.9. EvaluatiekaderDe leden van de PvdA vragen naar de evaluatie van dit wetsvoorstel. Dit
in het bijzonder in verband met de voorgenomen ZBO-status van de emissieautoriteit
en de administratieve lasten.Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel Implementatiewet EG-richtlijn
handel in broeikasgasemissierechten in de Eerste Kamer heb ik aangegeven dat
twee jaar na inwerkingtreding van de wet het systeem geëvalueerd zal
worden. Deze evaluatie zal zich zowel op het systeem van handel in broeikasgasemissierechten
als op het systeem van handel in NOx-emissierechten richten. Deze
evaluatie zal, zoals ik heb toegezegd aan de Tweede Kamer, ook gericht zijn
op het functioneren van de emissieautoriteit. Daarbij zullen dan tevens de
mogelijkheden worden verkend om de emissieautoriteit de status van agentschap
te geven of onder te brengen bij de Nederlandse mededingingsautoriteit (Nma).
De startnotitie voor deze evaluatie zal ik in 2006 aan de Eerste en Tweede
Kamer sturen. Ik zal hierin ook aandacht besteden aan de wijze waarop de regeldruk zich in de beginfase van deze nieuwe instrumenten ontwikkelt.
Ik zal verder bij de evaluatie bekijken of wij de systemen kunnen verbeteren
en eventueel vereenvoudigen, zodat onze doelstellingen zo simpel mogelijk
gehaald worden. De evaluatie zal overigens alleen gericht zijn op aspecten
die de Nederlandse overheid ook daadwerkelijk kan beïnvloeden. Overige
zaken zullen eerst in EU-verband besproken moeten worden.10. Voorhang amvbNaar aanleiding van de vraag van de leden van de VVD-fractie over de voorhangprocedure
en de relevante (beleidsmatige) aspecten van de algemene maatregel van bestuur
op basis van het onderhavige wetsvoorstel, merk ik het volgende op. Ten aanzien
van de algemene maatregel van bestuur (amvb) ter uitvoering van titel 16.3
(systeem van handel in NOx-emissierechten) geldt de verplichte
overlegging en toezending aan de beide kamers der Staten-Generaal op grond
van artikel 21.6, vierde onderscheidenlijk vijfde lid, van de Wet milieubeheer
(Wm). Deze verplichting is tijdens de plenaire behandeling van het wetsvoorstel
in de Tweede Kamer door amendering in het wetsvoorstel opgenomen (Kamerstukken
II, 2003–2004, 29 766, nr. 6). De ontwerp-algemene maatregel van
bestuur ter uitvoering van titel 16.3 Wm is op 1 november 2004 voor advies
aan de Raad van State gezonden. De Raad heeft daarover advies uitgebracht.
Op grond van artikel 21.6, vierde lid, Wm dient de ontwerp-amvb te worden
overgelegd aan de beide kamers der Staten-Generaal en in de Staatscourant te worden bekendgemaakt. Dit geschiedt vóórdat
het ontwerp voor advies bij de Raad van State aanhangig wordt gemaakt. Zoals
echter hierboven is aangegeven is de fase van advisering door de Raad van
State voor de betreffende ontwerp-amvb reeds afgerond, zodat overlegging van
de betreffende ontwerp-amvb overeenkomstig artikel 21.6, vierde lid, Wm in
dit geval niet meer kan plaatsvinden. Voor een toekomstige ontwerp-amvb ter
uitvoering van titel 16.3 van de Wm geldt uiteraard wél dat de overlegging
zal plaatsvinden. De amvb zal, overeenkomstig artikel 21.6, vijfde lid, in
verbinding met het vierde lid, Wm nadat hij is vastgesteld, worden toegezonden
aan de beide kamers der Staten-Generaal. Hij treedt niet eerder in werking
dan vier weken na de datum van uitgifte van het Staatsblad waarin hij is geplaatst. Afhankelijk van de datum waarop de wet
in werking treedt, hoeft deze termijn van vier weken de voorgenomen inwerkingtredingsdatum
van 1 juni 2005 niet in gevaar te brengen.De beleidsmatige aspecten die in de vorenbedoelde ontwerp-amvb worden
neergelegd betreffen: de reikwijdte van het systeem (welke bedrijven vallen
onder het systeem?), de uniforme prestatienormen op basis waarvan de bedrijven
hun NOx-emissierechten opbouwen, het maximumpercentage voor het
lenen en sparen van NOx-emissierechten en eisen met betrekking
tot de meetinstantie, het emissieverslag en het bepalen en registreren van
de jaarvracht. In de memorie van toelichting van het onderhavige wetsvoorstel
(Kamerstukken II, 2003/04, 29 766, nr. 3.) zijn deze beleidsaspecten
uitvoerig aan de orde geweest. Hieronder volgt een korte samenvatting van
de twee belangrijkste aspecten.Het eerste belangrijke aspect is de reikwijdte. Zoals ook in de paragrafen
4.2 en 10.2 van de memorie van toelichting van het onderhavige wetsvoorstel
is aangegeven, vallen bedrijven onder het NOx-systeem indien zich
in de inrichting verbrandingsinstallaties bevinden die tezamen een vermogen
van 20 MWth (megawatt thermisch) of meer hebben, en/of procesinstallaties
voor de productie van ijzer en staal, elektrostaal, aluminium, zink, anodes,
cement, salpeterzuur, caprolactam, magnesiumoxide, carbon black, siliciumcarbide,
actieve kool, fosfaat (te weten fosfor, fosforzuur en natriumtripolyphospfaat),
emailleer/glasfritten (te weten continu-ovens en trommelovens),
glas (te weten vlakglas, verpakkingsglas en speciaal glas) en steenwol. Hierbij
geldt dat alleen de volgende NOx-installaties meetellen: verbrandingsinstallaties
met een vermogen van 1 MWth of meer en procesinstallaties die 1000 kilogram
of meer NOx per jaar veroorzaken. In verband met de reikwijdte
van het systeem zal ook de tijdelijke uitzondering (de zogenaamde opt-out)
voor kleinere bedrijven in de amvb worden geregeld. Met betrekking tot de
opt-out voor kleinere bedrijven heb ik op 28 februari 2005 een brief
aan de Tweede Kamer gezonden (Kamerstukken, II, 2004/05, 29 766, nr.
13).De vaststelling van de prestatienormen is het tweede belangrijke beleidsmatige
aspect van de amvb. De prestatienormen voor het tijdvak tot en met 2010 worden
opgenomen in de amvb. Voor de jaren na 2010 zullen, via een wijziging van
de amvb, nieuwe prestatienormen worden vastgesteld. De prestatienorm is een
bij wet aangegeven verhoudingsgetal op grond waarvan is vast te stellen hoeveel
NOx-emissierechten een bedrijf per emissiejaar opbouwt per eenheid
verbruikte brandstof of vervaardigd product. Dit wordt in voorgesteld artikel
16.50 Wm geregeld. In de paragrafen 3.2, 4.2, 4.3 en 8.1 van de memorie van
toelichting bij het onderhavige wetsvoorstel is uiteengezet op welke wijze
de prestatienormen tot stand zijn gekomen en welke prestatienormen tot en
met 2010 zullen gelden. Dit kan als volgt worden samengevat. In verband met
de vaststelling van de prestatienormen voor de jaren 2005 tot en met 2010
is het nationale plafond op grond van de NEC1
-richtlijn van belang. Dit plafond bedraagt voor Nederland 260 kton NOx in 2010. Van dit nationale plafond is voor 2010 voor het geheel van
de industriële bronnen een taakstelling van 65 kiloton afgeleid. Voor
de grote industriële emittenten, die onder de werkingssfeer van de handel
in NOx-emissierechten zullen vallen, is de taakstelling bepaald
op 55 kiloton in 2010. De prestatienormen worden van 2005 tot en met 2010
jaarlijks scherper. Zoals in de brief van 19 februari 2001 reeds aan
de Tweede Kamer der Staten-Generaal (Kamerstukken II 2000/01, 26 578,
nr. 3) is gemeld, is in december 2000 al over deze belangrijke uitgangspunten
met de industrie overeen-stemming bereikt. Daarna is met de industrie intensief
overlegd over de verdere uitwerking van die uitgangspunten. In overleg met
de industrie is begin 2004 de prestatienorm voor verbrandingsinstallaties
vastgelegd op 40 g/GJ (gram per gigajoule) in 2010. De prestatie-normen voor
de procesemissies zijn in lijn daarmee vastgesteld. De prestatienorm van 40
g/GJ in 2010 is absoluut noodzakelijk. Zelfs bij deze prestatienorm is het
lang niet zeker dat de taakstelling van 55 kiloton gehaald wordt. In de brief
aan de Tweede Kamer van 19 februari 2001 is de afspraak opgenomen dat
de prestatienormen voor 2010 niet scherper zullen worden dan 40 g/GJ (en equivalent
voor de procesemissies) en dat het resterende risico voor rekening van de
overheid komt. Mede met deze afspraak in het achterhoofd is besloten tot het
aanhouden van een reserve aan NOx (beleidsnotitie «Erop of
Eronder» (Kamerstukken II, 2003/04, 28 663, nr. 12)).11. Rapport emissiehandelDe leden van de VVD wijzen er op, dat in de memorie van toelichting op
pagina 52 staat vermeld, dat «op korte termijn niet verwacht wordt dat
een vergelijkbaar systeem voor andere stoffen dan NOx en CO2 zal worden ingevoerd». Zij vragen of dit een negatief oordeel
is over het rapport «Emissiehandel» van het directoraat generaal
milieu van VROM (november 2004).Het door de leden van de VVD-fractie genoemde rapport «emissiehandel»
geeft inzicht in waar emissiehandel kan bijdragen aan het oplossen van beleidstekorten
in het milieubeleid. In het rapport wordt voorts aangegeven dat alleen externe
veiligheid voldoet aan de genoemde voorwaarden om de mogelijkheden voor een
dergelijke bredere inzet van emissiehandel te bekijken naast
de huidige toepassingen bij CO2 en NOx. Ik merk daarbij
op dat externe veiligheid een onderwerp is dat op tal van punten een andere
problematiek in zich bergt dan stoffen die in de lucht geëmitteerd worden.Ik meen voorts dat het noodzakelijk is eerst ervaring op te doen met het
instrument emissiehandel, voordat ik emissiehandel op andere beleidsterreinen
inzet. De NOx- en CO2-emissiehandel bieden ons die mogelijkheid.
Daarom heb ik in de memorie van toelichting aangegeven, dat ik op korte termijn
niet verwacht een vergelijkbaar systeem voor andere stoffen in te voeren.
De memorie van toelichting geeft dus enkel de termijn aan waarop ik initiatief
zal nemen om ook voor andere stoffen dan NOx- of CO2
emissiehandel in te voeren. Dit past ook goed in de Europese discussies die
momenteel gevoerd worden over uitbreiding van de EG-richtlijn handel in broeikasgasemissierechten.
De trend in deze discussies – en de Nederlandse inzet daarbinnen –
is om nu eerst te werken aan consolidatie (harmonisatie van definities, het
aanbrengen van een ondergrens qua uitstoot) en daarna te denken over uitbreiding
met andere maatschappelijke sectoren en broeikasgassen.12. Resultaten grootschalige proefDe leden van de VVD-fractie vragen naar het resultaat van de grootschalige
proef die in mei tot en met september 2004 is uitgevoerd. Dit rapport «Op
weg naar de markt»1 is opgesteld in november
2004. Ik heb het voor uw informatie bijgevoegd. De algemene conclusie is dat
het emissiehandelssysteem van start kan gaan met aandacht voor verdere optimalisatie.13. Situatie van CorusDe leden van de VVD vragen tot slot of nadere informatie kan worden verstrekt
over het overleg met Corus naar aanleiding van de door dit bedrijf aangevoerde
bezwaren.Corus heeft bezwaar tegen de prestatienorm die is vastgesteld voor de
staalproductie. Er zijn vooralsnog geen kosteneffectieve maatregelen voorhanden
die de NOx-uitstoot van Corus op de prestatienorm kunnen brengen.
Corus vreest daarom veroordeeld te zijn tot koper van NOx-emissierechten.
De situatie van Corus is precies één van de redenen waarom wij
jaren geleden hebben besloten een handelssysteem in het leven te roepen: bedrijven
die het niet zelf kunnen doen, kunnen emissierechten kopen van andere bedrijven
die goedkoper kunnen reduceren. Handel in emissierechten is echter niet bedoeld
als instrument voor industrie-politiek. Als de lasten voor een bedrijf onaanvaardbaar
zwaar wegen, dan kan dat reden zijn om actie te ondernemen. Corus wenst een
prestatienorm in 2010 van 0,56 in plaats van 0,49 kilogram NOx
per ton vervaardigd staal. Dat zou echter tot de volgende consequentie leiden.
Ten eerste is het een vrij fundamentele ingreep in het systeem van handel
in NOx-emissierechten. Aanpassing van de prestatienorm voor één
specifieke sector zou een wijziging inhouden van het pakket van afspraken
met het bedrijfsleven die in uitgebreide onderhandelingen tot stand is gekomen
met een mogelijke precedentwerking bij andere sectoren van dien. Ten tweede
leidt het tot een extra NOx-uitstoot van ruim een halve kiloton.
Gezien de problemen die Nederland heeft met het halen van het NEC-plafond
kunnen wij ons dit niet veroorloven. Als een vorm van compensatie voor Corus
over enige jaren nodig blijkt, kan deze dus mijns inziens geen versoepeling
van de prestatienorm voor de staalproductie inhouden. Ik heb tijdens mijn
recente bezoek aan Corus afgesproken dat een kleine ad hoc werkgroep (deelnemers:
Corus en VROM) in het leven zal worden geroepen. Deze groep zal zorgvuldig
monitoren welke financiële gevolgen de deelname van Corus aan het systeem
voor de handel in NOx-emissierechten heeft voor het
bedrijf. Essentieel daarbij is ook te onderzoeken hoe de lasten voor Corus
zich verhouden tot de situatie van de concurrenten van Corus. Er kunnen vervolgens
bij de evaluatie van het NOx-handelssysteem eventueel conclusies
aan verbonden worden zoals bijvoorbeeld de noodzaak tot financiële compensatie.
Een eventuele compensatieplicht zal daarbij mede moeten worden bezien in relatie
tot de beoordeling van staatssteun door de Europese Commissie.Ik vertrouw erop dat ik in deze nota uw vragen naar tevredenheid heb beantwoord
en zie de afhandeling van dit wetsvoorstel met belangstelling tegemoet.De Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer,P. L. B. A. van Geel XNoot1Dit rapport ligt ter inzage op het centraal informatiepunt onder griffie
nr. 132982.1.XNoot1Richtlijn nr. 2001/81/EG van het Europees Parlement en de Raad van de
Europese Unie van 23 oktober 2001 inzake nationale emissieplafonds voor
bepaalde luchtverontreinigende stoffen (PbEG L 309).XNoot1Dit rapport ligt op het centraal informatiepunt onder griffie nr. 132982.2. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20042005-29766-C.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl