Duurzaam Bouwen; Verslag algemeen overleg over het plan van aanpak en brieven over evaluatie energiebesparing rijkshuisvesting en het energieconvenant
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24280, nr. 9

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

18-03-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

24280 nr. 9

13-03-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de bewindsmanDiscussie in tweede termijnOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24280Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 59 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 280Duurzaam bouwennr. 9VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 13 maart 1996De vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer1 heeft op 13 december 1995 overleg gevoerd
met staatssecretaris Tommel van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer over duurzaam bouwen. Het overleg vond plaats aan
de hand van het plan van aanpak duurzaam bouwen (kamerstuk 24 280, nrs.
1 en 2), de brief van de minister van VROM d.d. 10 november 1995 inzake de
evaluatie energiebesparing rijkshuisvesting (kamerstuk 24 400, XI, nr.
13) en de brief van de staatssecretaris van VROM d.d. 12 november 1995 inzake
gezamenlijke afspraken tussen Rijk en koepels over energiebesparing in de
bestaande voorraad (energieconvenant); eindevaluatie (kamerstuk 24 400,
XI, nr. 14).Van het gevoerde overleg brengt de commissie als volgt beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Jeekel (D66) stelde vast dat het plan van aanpak duurzaam
bouwen een zeer positieve ontvangst heeft gekregen, zowel bij de milieubeweging
als bij de bouwwereld. Hij ging ervan uit dat op die brede basis nu snel verder
kan worden gewerkt, zodat in 1998 inderdaad een schaalsprong zal zijn gemaakt
op de weg van duurzaam bouwen en verbouwen.Hij zag vier lijnen waarlangs die schaalsprong kan worden ondersteund.
In de eerste plaats is dat de uitwerking van het lange-termijnperspectief,
waarvoor in het plan zelf een goede aanpak wordt beschreven. De tweede lijn
is het gebruiken van de ervaringen met de voorloopprojecten (de Vamil-regeling
en de regeling groen beleggen) voor het «opschalen» van het algemene
niveau. De derde lijn is het aanscherpen van het dubo-pakket, hetgeen in het
plan van aanpak ook wordt aangekondigd. Hoe zal dat gaan plaatsvinden? Voorkomen
moet worden dat dit leidt tot veel onzekerheid in de bouwwereld, maar anderzijds
is deze aanscherping beslist nodig. In de vierde plaats noemde hij het realiseren
van het infopunt. Kan dit er snel komen? Hij stond een permanente evaluatie van het proces van duurzaam bouwen
voor. Ervaringen en nieuwe initiatieven moeten hun uitwerking kunnen hebben
op toekomstige projecten. Hij ondersteunde dan ook de passages over voortgangsrapportages.In het plan van aanpak wordt aangegeven dat in de Vinex-akkoorden afspraken
zijn gemaakt over duurzaam bouwen. Wanneer komen, via de inspectie volkshuisvesting,
de rapportages van de diverse Vinex-gemeenten binnen over de uitwerking van
die afspraken? Hoe zal bestuurlijk gehandeld worden als straks wellicht blijkt
dat er relatief weinig dubo-prestaties worden geleverd door de Vinex-gemeenten?
Verder is voor de nieuwbouw buiten Vinex-gebieden (zo'n 25% van het totaal)
in het plan van aanpak niets geregeld. Worden daarmee dan geen kansen gemist?Op zichzelf vond hij de kritiek op het plan van aanpak dat het zich nogal
sterk richt op bouwmaterialen en veel minder op de aspecten van ruimtelijke
ordening, wel terecht. De actualisering van de Vinex biedt echter een goede
gelegenheid om de relatie te leggen tussen duurzaam bouwen en de ruimtelijke
ordening.Hij was niet zo tevreden met het plan van aanpak waar het gaat om de utiliteitsnieuwbouw,
uitgezonderd de bouw die door de Rijksgebouwendienst wordt verzorgd. De teneur
op dit punt is: er is nog veel onbekend, er is maar weinig belangstelling
bij de niet-professionele beheerders en het is moeilijk om aanspreekpunten
te vinden. Een recente studie van de Stichting bouwresearch, getiteld «Milieubewuste
utiliteitsbouw», komt echter tot geheel andere conclusies. In dit rapport
wordt gesproken over grote mogelijkheden en over het ruim aanwezig zijn van
wisselgeld voor kostenverhogende milieumaatregelen, terwijl ook wordt gezegd
dat het gebruik van meer duurzame materialen op dit moment al vrij hoog ligt.
Hij drong dan ook aan op een beleid van duurzaam bouwen voor de utiliteitsnieuwbouw
(uitgezonderd het deel van de Rijksgebouwendienst) dat een combinatie is van
stimulering en regulering. In dit verband informeerde hij hoe het staat met
het opnemen van het EPN-rekenvoorschrift utiliteitsbouw in het Bouwbesluit.Van belang achtte hij ook verscherping van het dubo-beleid voor de utiliteitsverbouw
(onderhoud). Hij pleitte ervoor daarbij aan te sluiten bij de uitspraak van
de inspecteur rijkshuisvesting dat in de behoefte aan kantoren gemakkelijk
kan worden voorzien door de bestaande voorraad goed te laten functioneren
en gebouwen die hun tijd hebben gehad, op een kwalitatief hoogwaardige manier
te vervangen. Hij besefte overigens dat het hier gaat om de particuliere markt,
waardoor het moet gaan om een stimuleringsbeleid met enige regulerende elementen.Hij pleitte ervoor dat de doe-het-zelfbranche meer wordt gestimuleerd.
Uit de Consumentengids bleek onlangs dat het in deze branche maar matig tot
slecht is gesteld met het milieuprofiel. Hier zit dus nog de nodige ruimte
voor verbetering.De grond-, weg- en waterbouwsector (GWW-sector) is inderdaad een apart
spoor. Hij zou het echter wel op prijs stellen om een inhoudelijke rapportage
over dit thema te ontvangen.In het NMP 2 zijn milieutaakstellingen bouw opgenomen. Wordt dit thema
nog verder uitgewerkt? Hij had geluiden gehoord dat dit thema wat op de achtergrond
zou zijn geraakt en dat het plan van aanpak duurzaam bouwen daarvoor min of
meer in de plaats zou zijn getreden.Het was hem opgevallen dat in het voorziene tijdschema voor de energieprestatie-coëfficiënt
(blz. 46) pas in het jaar 2000 op 1,0 wordt gekomen, terwijl zo'n vijf grote
bouwers, gestimuleerd door het Wereldnatuurfonds, nu al hebben aangekondigd
dat zij zullen proberen vijfmaal 40 woningen te bouwen met een energieprestatie-coëfficiënt
van 0,75. Hij vond dat een uitstekend initiatief, maar betekent dit dan dat
een lagere energieprestatie-coëfficiënt eerder kan worden gehaald
dan 2000? Het monitoring-systeem voor de effecten van het plan van aanpak, belangrijk
voor de prestatie-meting, blijft in het plan wat onderbelicht. Hij vroeg of
daar meer over gezegd kan worden.In het algemeen houdt duurzaam bouwen ook in dat gebruik dient te worden
gemaakt van andere materialen. Hij vond daarom dat bij meer zaken een B in
plaats van een A zou moeten worden vermeld, dus dat voor meer materialen een
eis zou moeten worden gesteld en het niet bij een aanbeveling zou moeten worden
gelaten. Bij wijze van voorbeeld wees hij op de energieprestatie, duurzaam
geproduceerd hout en verven op waterbasis, waar alleen een A is vermeld, terwijl
dat volgens hem een B zou moeten zijn.Ten slotte merkte hij op dat realisering van veel aspecten van duurzaam
bouwen vooral op lokaal niveau plaatsvindt. Omdat het voor veel bouwers inmiddels
een bron van zorg is dat veel gemeenten zelf allerlei regels stellen, stond
hij een harmonisatie via het Bouwbesluit voor. Anderzijds zou er voor gemeenten
die voorop willen lopen, nog wel ruimte moeten blijven voor het stellen van
enige aanvullende eisen, mits daar op een praktische wijze door de bouwwereld
aan kan worden voldaan.De heer Duivesteijn (PvdA) had waardering voor het plan van
aanpak, dat zeker stimulerend zal werken op het denken over duurzaam bouwen.
Van belang is vooral dat duurzaam bouwen in de normale praktijk wordt geïmplementeerd,
waardoor het niet langer een soort experiment blijft. De nieuwbouw, in het
bijzonder in de Vinex-gebieden, biedt uiteraard een belangrijke mogelijkheid
voor de implementatie van duurzaam bouwen en hij was dan ook ingenomen met
het dubo-basispakket. Wel was bij hem de vraag gerezen of het basispakket
niet nog wat verder zou kunnen gaan. Op zichzelf is het positief om met alle
marktpartijen te komen tot een gemeenschappelijke aanpak, maar dat betekent
ook dat die partijen die geneigd zijn om af te remmen, onevenredig veel invloed
uitoefenen op de begrenzing van het basispakket. Zelf zou hij graag een wat
ruimer basispakket zien. Hoe zou nu kunnen worden bevorderd dat het basispakket
niet alleen een minimumpakket blijft, maar in de komende jaren min of meer
structureel wordt uitgebreid? Het opnemen van het basispakket in het Bouwbesluit
of in andere regelgeving leek hem hierbij van belang. De kwaliteit van het
wonen en de manier waarop wijken worden ingericht, hangen immers mede af van
de vraag of al dan niet duurzaam wordt gebouwd en er is dan ook zeker reden
om te denken aan het wat meer dwingend voorschrijven en het breder implementeren
van een en ander.In dit verband vond hij het op te richten informatiecentrum van grote
betekenis. Hij hoopte dat het een min of meer onafhankelijk karakter zal krijgen,
opdat het niet geremd wordt door allerlei betrokken partijen. Het centrum
zou in zijn ogen ook in staat moeten zijn om zelf onderzoek te genereren of
zelf andere activiteiten te ondernemen, ten einde het duurzaam bouwen verder
te bevorderen. Het leek hem voorts zinvol om na te gaan of dit centrum de
financiële middelen kan krijgen om nog een sprong verder te maken, door
in Vinex-gebieden enige min of meer extreme voorbeelden van duurzaam bouwen
te realiseren, in de zin van het «huis van de toekomst» of de
Filmwijk in Almere. Dergelijke voorbeelden waarmee het optimale duurzaam bouwen
wordt gedemonstreerd, blijken in de praktijk altijd zeer prikkelend en stimulerend
te werken. Hij was geneigd om te stellen dat voor het realiseren van dit soort
voorbeelden geput zou kunnen worden uit al bestaande woningbouwgelden. Hij
had trouwens begrepen dat op een aantal punten nogal wat onderuitputting in
de VROM-begroting is opgetreden.Biedt nieuwbouw, vooral in de Vinex-gebieden, een goede mogelijkheid om
duurzaam bouwen te implementeren, in de al bestaande bouw geeft dat veel meer
problemen. Op dat punt vond hij het plan van aanpak ook niet bepaald
sterk. Er is voor een periode van drie jaar gemiddeld f 2500 per woning
beschikbaar voor in totaal 55 000 woningen, maar in Nederland zijn er
nu ruwweg 6 miljoen woningen, waarvan circa 2,5 miljoen woningen van sociale
verhuurders. Hij betwijfelde of met die f 2500 per woning voor het toch
magere aantal van in totaal 55 000 woningen het beoogde hefboom-effect
voor alle 6 miljoen woningen wordt bereikt. De aankondiging in het plan van
aanpak dat zal worden nagedacht over een fiscale maatregel voor eigenaar/bewoners,
opdat zij in staat worden gesteld extra investeringen op het vlak van duurzaam
bouwen te doen, had zijn instemming, maar hij zou daarnaast graag zien dat
ook voor de bevordering van duurzaam bouwen in de sector sociale huurwoningen
een meer structurele regeling wordt gerealiseerd. Die zou dan een jaar of
vijf moeten gelden, mede omdat in zo'n periode de industrie goed op gang kan
worden gebracht om materialen te produceren die passen binnen het kader van
duurzaam bouwen. Bovendien is er het risico dat de nu ontworpen regeling weinig
extra activiteiten zal genereren. In veel gevallen zal het erop neerkomen
dat activiteiten die toch al in het voornemen van corporaties lagen (zoals
waterbesparende douchekoppen), nu onder deze subsidieregeling worden gebracht.Al met al vroeg hij of de staatssecretaris bereid is tot een verdere uitwerking
van een meer structurele regeling en of er bij het kabinet en bij de Kamer
de bereidheid is om daar ook financiële ruimte voor te maken. Hij kon
zich trouwens ook voorstellen dat met de corporaties een convenant wordt afgesloten
over het investeren van een deel van hun reserves in duurzaam bouwen.Ten slotte merkte hij op dat een verdere doorwerking van duurzaam bouwen
wel een effect heeft op de ontwikkeling van de woonlasten. Hij vond dat dit
effect in de sfeer van de individuele huursubsidie zou moeten worden gecompenseerd,
maar het wordt dan wel problematisch om bepaalde huurprijsniveaus te handhaven,
bijvoorbeeld de f 700 voor sociale nieuwbouw.Mevrouw Assen (CDA) was verheugd dat het plan van aanpak duurzaam
bouwen nu op tafel ligt. Hiermee is uitvoering gegeven aan een verzoek van
CDA-zijde bij de begrotingsbehandeling in het najaar van 1994. Op een aantal
punten was zij echter toch niet tevreden met het plan.In de eerste plaats vond zij het ambitieniveau van het plan van aanpak
te laag. In feite gaat het nu alleen nog om een basispakket en zij drong erop
aan dat dit pakket wordt uitgebreid. Ook over de financiële prikkels
die het plan biedt, was zij enigszins teleurgesteld. Zij kon zich vinden in
het uitgangspunt dat de maatregelen uit het pakket zo kosteneffectief mogelijk
moeten zijn, maar anderzijds kan bij alle woningen die de komende jaren op
Vinex-locaties worden gebouwd, een aanzienlijke milieuwinst behaald worden.
Ook dat was voor haar een reden om te pleiten voor een hoger ambitieniveau.
Een hoog ambitieniveau wordt trouwens door de praktijk gerechtvaardigd, zoals
is gebleken bij de experimenten van de stuurgroep experimenten volkshuisvesting
(SEV).Afspraken en een nauwe samenwerking met de diverse actoren vormen een
randvoorwaarde voor het realiseren van het plan van aanpak. Al met al worden
er immers weinig incentives geboden en worden vooral goedwillende bereidheid,
communicatie, voorlichting, overdracht van kennis en stimulering als beleidsmiddelen
ingezet. Ten behoeve van de communicatie wordt gewerkt aan het opzetten van
een algemeen informatiepunt, waartoe recent een voorstel van de Stichting
bouwresearch is ontvangen. Deze stichting geeft aan dat zij een vliegende
start kan maken en mevrouw Assen vroeg de staatssecretaris dan ook een spoedige
start van dit informatiepunt mogelijk te maken, met een meerjarig financieel
commitment van de rijksoverheid. Wat vindt de staatssecretaris van de voorgestelde
financieringswijze? Het gepresenteerde dubo-pakket bestaat uit een minimumvariant en een aantal
aanbevelingen. In de brief van 5 december zegt de staatssecretaris zich nog
te willen beraden op een aantal aspecten. Zo zal een maatlat moeten worden
vastgesteld om te kunnen bepalen hoe een duurzaam gebouwde woning er anno
1996 uitziet, waarbij het vooral gaat om een kosteneffectieve selectie uit
de aanbevelingen van het dubo-pakket. Mevrouw Assen herhaalde op dit punt
dat de maatlat van haar hoog zou mogen liggen, waarbij zij o.a. dacht aan
de mogelijkheid van een groen label voor woningen. Het dubo-pakket behoort
in ieder geval geen compromis te zijn tussen de eigen belangen en beperkingen
van bouwbedrijven en opdrachtgevers. Uiteraard is het mooi wanneer met 20%
van de denkbare maatregelen 80% van de potentiële milieuwinst kan worden
geboekt, maar als een stuk verder wordt gegaan, kan wellicht 90% of meer milieuwinst
worden geboekt. Weliswaar zal het pakket jaarlijks geactualiseerd worden,
maar dat mag geen excuus zijn om het voorlopig maar rustig aan te doen. Dit
onderwerp is trouwens al lange tijd in discussie.In dit verband rijst dan wel de vraag hoe een hoog ambitieniveau zich
verhoudt tot de wens van betaalbare nieuwbouw, vooral op Vinex-locaties. Is
het wel mogelijk om een duurzaam gebouwde woning met een huur van circa f 700
te realiseren? Wellicht is het noodzakelijk om voor de sociale nieuwbouw tot
een dubo-stimuleringspremie te komen die in de BWS-systematiek wordt ingebed.Mevrouw Assen had al aangegeven, de financiële prikkel in de tijdelijke
stimuleringsregeling voor bestaande woningen van voor 1981 te gering te vinden,
ook al is het bedrag van f 2500 een gemiddelde en kan de premie uitkomen
op maximaal f 5000. Een grote opknapbeurt van een woning van een sociale
verhuurder kost immers al snel f 24 000 à f 30 000
en een bedrag van f 2500 is zeker niet toereikend voor dak- of vloerisolatie.
Verder zal de premie naar verwachting vooral terecht komen bij sociale en
particuliere verhuurders. De verdeling van de gelden over de regionale budgethouders
is immers gebaseerd op het aandeel van sociale en particuliere huurwoningen
en de budgethouders zijn gewend om zaken te doen met grote verhuurders en
beleggers, niet met individuele eigenaar/bewoners. Het leidt er ook toe dat
circa 25% van de middelen in de regio's Amsterdam en Rotterdam terecht zal
komen.Zij zou het betreuren als de potentiële milieuwinst in de voorraad
woningen van eigenaar/bewoners niet volledig geboekt zou worden. De mededeling
van de staatssecretaris dat de stimuleringsregeling ook voor eigenaar/bewoners
mogelijkheden biedt, vond zij onvoldoende. Verder gaan de gesprekken met het
ministerie van Financiën vooral over fiscale stimulering bij nieuwbouw-koopwoningen.
Zij stond dan ook een fiscale stimuleringsregeling voor eigenaar/bewoners
in de bestaande voorraad voor, in de vorm van een korting op het huurwaardeforfait.
Daarmee zou de stimulering bovendien meer structureel van aard zijn.Zij had begrepen dat voorfinanciering nodig zal zijn, omdat pas in 1998
en volgende jaren de subsidie werkelijk aan de budgethouders zal worden uitbetaald.
Zet dit dan geen rem op de investeringen? Wat vinden de betrokken partijen
hiervan?Zij vroeg verder welke mogelijkheden er zijn voor de eigenaren van bedrijfswoningen
of van panden die op een andere manier gekoppeld zijn aan bedrijven.Terecht vond zij het dat duurzaam bouwen zich, behalve op woningen, ook
op de woonomgeving en het stedebouwkundig plan richt. Op dat niveau kan immers
een infrastructurele basis worden gelegd voor aanleg en beheer van allerlei
energie- en waterbesparende mogelijkheden en andere aspecten van duurzaam
bouwen. Vooral in de Vinex-locaties zijn hiervoor goede mogelijkheden. In
niet-Vinex-locaties wordt dit echter moeilijker. Is al onderzocht wat daar
nog mogelijk is? Wie is uiteindelijk verantwoordelijk voor de uitvoering van afspraken
over duurzaam bouwen? Op welke wijze kunnen marktpartijen hierop worden aangesproken?Met het oog op de decentralisatie wordt het gewenst geacht dat gemeenten
of samenwerkingsverbanden van gemeenten beleid gaan formuleren op het punt
van duurzaam bouwen. Veel gemeenten hebben trouwens al een plan voor duurzaam
bouwen. Mevrouw Assen vroeg zich af wat de rol van gemeenten dan precies kan
zijn bij de bestaande voorraad. Haar leek dit een lastig probleem, maar dat
neemt niet weg dat ook daar een rol van gemeenten noodzakelijk is.Bij de passages in het plan van aanpak over doelgroepenbeleid vroeg zij
om welke doelgroepen het hierbij gaat en over welke financiële middelen
de gemeenten beschikken om zo'n doelgroepenbeleid te voeren.In de brief van 10 november wordt gesproken over een kantelpunt, waarboven
investeringen onvoldoende rendement opleveren, maar uit de brief blijkt niet
duidelijk waar dat kantelpunt zich bevindt, of het voor alle rijkshuisvesting
op hetzelfde niveau ligt en welke criteria worden gehanteerd voor het vaststellen
van het niveau van dit kantelpunt. Zij was benieuwd naar een rapportage over
de mogelijkheden en de consequenties van het verleggen van de grenzen van
het kantelpunt. Verder zag zij het concreet invulling en uitvoering geven
aan de aandachts- en actiepunten in de rapportage over de evaluatie van het
energiebesparingsbeleid voor de rijkshuisvesting met belangstelling tegemoet.In de brief van 14 november over energiebesparing in de bestaande woningvoorraad
wordt op blz. 3 een respons van 39% genoemd, een laag percentage dus. Is de
oorzaak hiervan inderdaad een verkeerde timing? Verder heeft bijna de helft
van de corporaties bij dit onderzoek aangegeven, geen specifiek beleid op
het gebied van energiebesparing te voeren (blz. 4). Direct daarop volgt dat
in het algemeen gesteld kan worden dat corporaties energiebesparing vrij standaard
in hun plannen opnemen. Zij kon deze beide passages niet goed met elkaar rijmen.
Ook was niet duidelijk wat het effect is geweest van de financiële prikkels
tot energiebesparing.Ten slotte leek het ook haar nodig om op het punt van energiebesparing
in de bestaande woningvoorraad tot een vervolg-convenant te komen.Mevrouw Vos (GroenLinks) waardeerde het dat nu werk wordt gemaakt
van duurzaam bouwen. Er liggen veel kansen voor duurzaam bouwen, nu er in
de komende periode honderdduizenden woningen worden gebouwd en in het veld
veel enthousiasme leeft. Veel gemeenten zijn hiermee al aan de slag gegaan
en ook steeds meer bouwers zien brood in duurzaam bouwen. Juist tegen die
achtergrond had mevrouw Vos méér verwacht dan het nu voorliggende
plan van aanpak. Zij vond dat plan weinig ambitieus en stelde ook vast dat
concrete doelstellingen ontbreken, zodat niet duidelijk is waar uiteindelijk
op uitgekomen dient te worden en welke bijdrage het plan zal leveren aan realisering
van de doelstellingen van het NMP 2. Zo wordt in het plan van aanpak niet
aangegeven hoeveel nieuwbouwwoningen er op bepaalde momenten volgens dubo-maatstaven
gebouwd zullen zijn en blijft onduidelijk welke bijdrage duurzaam bouwen zal
leveren aan het tegengaan van het broeikaseffect. Ook is op dit moment alleen
nog een concept-pakket duurzaam bouwen beschikbaar en heeft de staatssecretaris
daar bovendien terecht een aantal vraagtekens bij gezet, waarover nader overleg
met de branche-organisaties zal worden gevoerd. Onduidelijk is dus nog welke
concrete maatregelen uiteindelijk in het Bouwbesluit zullen worden opgenomen.
Dit alles maakte het mevrouw Vos niet goed mogelijk om al een afgerond oordeel
te geven.Zij zou graag zien dat de milieu-effecten van het dubo-basispakket en
alle aanvullende maatregelen in kaart worden gebracht en vroeg of het RIVM een verzoek in die zin kan worden gedaan. Dan kan duidelijk worden
welke bijdrage een dubo-pakket kan leveren aan realisering van de milieudoelstellingen.
Duidelijkheid over de milieu-effecten is ook nodig om de maatlat «op
een goede hoogte te kunnen leggen», zoals dat wordt gezegd in de brief
van 5 december. Verder is het voor het bereiken van een zo groot mogelijk
effect nodig, dat het dubo-pakket zo spoedig mogelijk in het Bouwbesluit wordt
opgenomen. Ook zij vond overigens dat er voor gemeenten ruimte moet blijven
om verdergaande voorschriften te geven, om innovatie een kans te geven en
te voorkomen dat voorlopers moeten terugvallen tot de middelmaat. Daartoe
zal dan het dubo-pakket als een minimum-norm in het Bouwbesluit moeten worden
opgenomen.Zij ging ervan uit dat het toch wel medio 1997 zal worden voordat het
dubo-pakket in het Bouwbesluit zal zijn opgenomen. De vraag is dan voor welk
deel van de Vinex-bouwproduktie dit nog betekenis kan hebben. Een deel van
deze woningen zal dan al in aanbouw zijn en voor een ander deel zal dan de
vergunning al zijn verleend. De staatssecretaris wil dit zoveel mogelijk ondervangen
door in de Vinex-uitvoeringscontracten de vastgelegde intenties nader uit
te werken, maar hoe effectief zal dit dan zijn, nu gemeenten al grote moeite
hebben om de vrije sector-produktie in Vinex-gebieden van de grond te krijgen?
Zullen projectontwikkelaars bereid zijn om vrijwillig afspraken te maken die
uiteindelijk leiden tot nog duurdere woningen, nu zij toch al steen en been
klagen over hoge grondprijzen en te duur uitvallende nieuwbouw? Mevrouw Vos
leek het daarom van groot belang dat er voor de nieuwbouw een extra dubo-stimuleringsregeling
komt. Zij ging er niet van uit (zoals de staatssecretaris wel doet) dat het
zich allemaal wel vanzelf zal ontwikkelen en vreesde daarom dat hier kansen
gemist zullen worden. Dat zou betekenen dat er de komende tijd nog zo'n 100 000
nieuwbouwwoningen tot stand komen zonder dat aan dubo-normen wordt voldaan.Ook in de sociale nieuwbouw zullen mogelijke stimuleringsmaatregelen moeten
worden overwogen. Het basispakket past wellicht wel in de marges van de sociale
nieuwbouw, maar dat pakket is ook wel zeer minimaal.De stimuleringsregeling voor dubo-renovatie (voor in totaal 55 000
woningen in drie jaar) is volgens het plan van aanpak vooral bedoeld om innovatieve
renovatieprojecten uit te lokken. Het pakket is echter nauwelijks innovatief:
het gaat om zaken als een VR-ketel, muur- en raamisolatie en waterbesparende
maatregelen en dus in feite om zaken die al standaard zijn en die ook al in
het Bouwbesluit zijn opgenomen. Een HR-ketel zou daar ook nog in kunnen zitten
en dat is natuurlijk een stap vooruit, maar dan toch wel een heel klein stapje.
Bovendien geldt de stimuleringsregeling maar voor een relatief beperkt aantal
woningen. Zij meende dan ook dat, om echt iets van dubo-renovatie te maken,
de voorschriften strikter zullen moeten worden, of de stimuleringsregeling
voor veel meer woningen zal moeten gelden. Als dit laatste niet mogelijk is,
omdat het geld daarvoor ontbreekt, was zij geneigd om de voorkeur te geven
aan de suggestie van de heer Duivesteijn om een veel verdergaand pakket te
laten gelden voor een veel kleiner aantal woningen, of om een aantal model-woningen
of voorbeeldwijken op te zetten.De energieprestatienorm (EPN) vond zij van belang. Het is positief dat
nu eisen worden gesteld aan de energie-kwaliteit van alle woningen en de ontwerper
de vrijheid heeft om te bepalen hoe die eisen bereikt worden. Anderzijds betekent
de EPN van 1,4 slechts een minimale verscherping van de norm die nu in het
Bouwbesluit staat. Daar kan al aan worden voldaan door een VR-ketel met een
waakvlam te vervangen door een HR-ketel. Hierdoor wordt de ontwerper niet
gedwongen om maatregelen te nemen die leiden tot een meer inherent zuinige
woning, zoals een goede oriëntatie op de zon, weinig glas op het noorden
en geen open trappen. Zeker een goede oriëntatie op de zon, die nu alleen
is opgenomen als een aanbeveling, zou toch wel verplicht gesteld
kunnen worden. Zij drong erop aan dat in de komende jaren de EPN steeds verder
wordt aangescherpt. Dit leek haar ook nodig om het vrij ambitieuze einddoel
in het jaar 2000 te halen. Verder vroeg zij wat er na het jaar 2000 zal gebeuren
op dit punt. Zij meende dat voor die periode nu al verdergaande eisen in het
vooruitzicht gesteld zouden kunnen worden, zeker nu al door een aantal bouwers
in samenwerking met het Wereld Natuurfonds woningen met een veel lagere EPN
worden gebouwd.Ook voor de utiliteitsbouw is een EPN uiteraard van groot belang. Wanneer
zal die worden ingevoerd?Voor het waterverbruik achtte zij een scherpere doelstelling mogelijk.
Daarnaast zou het basispakket toch ook duurzaam geproduceerd hout moeten voorschrijven.Zij pleitte ervoor dat zo snel mogelijk in het puntensysteem voor de vaststelling
van huurprijzen rekening wordt gehouden met de energiekwaliteit van woningen.
Indertijd is gezegd dat eind 1995 de resultaten van een onderzoek op dit punt
zouden verschijnen. Zijn die er inderdaad al?Voor fiscale stimulering wordt in het plan van aanpak alleen verwezen
naar de regeling voor groen beleggen en de Vamil-regeling. Dit leek mevrouw
Vos niet voldoende en zij onderschreef dan ook het voornemen om in overleg
met het ministerie van Financiën naar nieuwe verdergaande fiscale maatregelen
te zoeken. Wat zal de inzet van de staatssecretaris daarbij zijn? Zelf dacht
zij o.a. aan het aanbrengen van een milieudifferentiatie in de hypotheekrente-aftrek,
waarbij voor woningen die volgens bepaalde milieu-eisen zijn gebouwd, de hypotheekrente-aftrek
met bijvoorbeeld 5% of 10% zou mogen worden verhoogd, en daartegenover voor
de woningen die niet aan die eisen voldoen, de aftrek op 95% zou komen te
liggen. Ook zou gedacht kunnen worden aan een milieudifferentiatie in de onroerend-zaakbelastingen.Een centraal informatiepunt duurzaam bouwen leek haar van groot belang,
maar zij had begrepen dat het maar drie jaar zal bestaan. Is dat niet een
te korte periode?Als het om duurzaam bouwen gaat, zou een directe ontsluiting per openbaar
vervoer van alle nieuwbouwlocaties vanzelfsprekend moeten zijn. Ditzelfde
geldt voor een optimale energiebesparingsstructuur. Is daarmee ook rekening
gehouden in de afgesloten Vinex-convenanten?De heer Te Veldhuis (VVD) merkte op dat duurzaam bouwen een
methode is om op niet al te lange termijn zichtbare, tastbare en merkbare
milieuresultaten te boeken, zoals een minder gebruik van nieuwe grondstoffen,
een lager energie- en waterverbruik en minder afval. Bovendien kunnen met
een relatief lage investering behoorlijke milieurendementen worden behaald.
Duurzaam bouwen zag hij dan ook als een goed voorbeeld van realistisch milieubeleid
en het is daarom niet verwonderlijk dat er een breed politiek draagvlak is
voor duurzaam bouwen. Van belang vond hij ook dat er veel kan worden gedaan
aan duurzaam bouwen in Nederland zonder dat dit negatieve gevolgen heeft voor
internationale concurrentieverhoudingen.Wel had hij de indruk dat op de werkvloer en bij veel burgers nog een
omslag in denken over dubo-bouwen en vooral dubo-handelen moet plaatsvinden.
Veel mensen hebben extreme beelden van duurzaam bouwen voor ogen, zoals plaggen
op het dak, een huis dat grotendeels onder de grond zit of het moeten gebruiken
van het afvalwater van de wasmachine om het toilet door te spoelen. Wil duurzaam
bouwen een succes worden, dan is dus een periode van gewenning nodig en moeten
pogingen om duurzaam bouwen snel te forceren, worden nagelaten, omdat er dan
het risico is dat er in de praktijk niets van terecht komt. Gezien alles dat
al plaatsvindt op het vlak van duurzaam bouwen, is het trouwens gerechtvaardigd
om optimistisch te zijn. Zo blijkt uit het recente pakket van
de bouwwereld dat betrokkenen al een heel eind op weg zijn met het zelf nemen
van verantwoordelijkheid voor het zuiniger gebruik van materialen, het meer
gebruiken van vernieuwbare grondstoffen en de beperking van energie- en waterverbruik.
Hij vond dat die ontwikkeling met beide handen moet worden aangegrepen om
het proces verder te duwen en dat dit nu niet geforceerd moet worden. In feite
is er toch, nu pas zo'n anderhalf jaar duurzaam bouwen serieus aan de orde
is, al sprake van een zeer goede start vanuit de bouwwereld. Daarnaast komt
een en ander nu bij een aantal gemeenten goed van de grond, terwijl ook burgers,
al dan niet collectief, bereid blijken om in deze richting te werken. Duurzaam
bouwen zit dus in de lift en hoewel de lift zeker nog niet hoog genoeg is
gekomen, leek het de heer Te Veldhuis niet verstandig om dit nu te gaan forceren.Hij kon zich daarom goed vinden in de benadering in het plan van aanpak:
samenwerken met de markt, een stimulerende en faciliterende rol van de overheid
en beginnen met een aantal speerpunten. Vooral vond hij van belang dat de
overheid het proces enige tijd laat groeien en niet direct alweer met allerlei
knellende en gedetailleerde regelneverij komt, zoals het differentiëren
van de hypotheekaftrek of de onroerend-zaakbelastingen. Wel vroeg hij waarom
bij de invulling van het minimumpakket niet is aangesloten bij de regelgeving
zoals die o.a. in Duitsland en de Noordse landen geldt. Zeker de isolatienormen
zijn in die landen veel strikter dan nu in het Nederlandse minimumpakket is
vastgelegd. In dat pakket gaat het om een RC-waarde van 2,5, terwijl in Duitsland
3,5 en in de Noordse landen 5 geldt, hetgeen tot zeer omvangrijke besparingen
op het energieverbruik leidt.In ieder geval is het primair nodig om aan de «voorkant van het
proces» te beginnen, omdat daar de grootste dubo-resultaten behaald
kunnen worden. Die liggen vooral in de sfeer van besparing op het energieverbruik.
De Vinex-taakstellingen bevatten voor de komende tien jaar zo'n één
miljoen woningen en in het algemeen is de levensduur van een woning zeker
50 jaar. Als dan door betere isolatie per woning per jaar zo'n 1000 m3 gas bespaard kan worden (hetgeen mogelijk lijkt), zou dat in totaal
over een periode van 50 jaar maar liefst een besparing van 50 mld. m3 gas betekenen, met bovendien alle gunstige gevolgen van dien op het
punt van de uitstoot van NOx en CO2. In dit verband
wees de heer Te Veldhuis ook op de brief van het bedrijf Koston uit Gelderland
over na-isolatie van woningen en andere gebouwen uit de periode 1920–1985,
waarin wordt gesteld dat het na-isoleren van die bestaande voorraad in een
periode van tien jaar een jaarlijkse besparing van circa 2 mld. m3
aardgas kan opleveren, hetgeen bovendien 100 000 manjaren extra werk
zou geven. Daarnaast wees hij nog op een project als het exergie-project van
de SEP in de regio Arnhem/Nijmegen, waarbij het gaat om het op een logische
manier leiden van bij energiecentrales vrijkomende warmte door gebouwen en
woningen, voordat de warmte uiteindelijk de lucht of het water ingaat. Als
overal in Nederland op zo'n manier de bestemmingsplannen opgesteld zouden
worden, lijkt binnen tien jaar een besparing van 30% op het huidige verbruik
van aardgas mogelijk. Hij pleitte er daarom voor nu eerst de aandacht te richten
op dit soort zeer omvangrijke resultaten die met betrekkelijk weinig extra
inspanning behaald kunnen worden, en vervolgens gaandeweg «het kleinere
werk» dat op zichzelf natuurlijk ook zinvol is, eraan toe te voegen.Hij zou graag zien dat bouwondernemers en verkopers van woningen vooral
gaan concurreren op energie- en milieukwaliteiten van woningen. Een dergelijke
ontwikkeling heeft zich ook bij auto's voorgedaan: op dit moment wordt in
advertenties vooral het energieverbruik beklemtoond. Ook heeft indertijd gedurende
een aantal jaren een regeling gegolden om de aankoop van auto's met een katalysator
te stimuleren. Iets dergelijks wordt nu voor renovatie van woningen voorgesteld,
namelijk met de stimuleringsregeling van f 2500 voor in totaal 55 000
woningen, maar hij zag dat toch vooral als een min of meer symbolische
regeling, omdat de totale woningvoorraad zo'n 6 miljoen bedraagt. Kan dan
met zo'n toch betrekkelijk gering bedrag voor zo'n klein aantal woningen werkelijk
een hefboomwerking tot stand komen? Bovendien vond hij de regeling die hiervoor
is ontworpen, nogal bureaucratisch, terwijl de regeling ook niet gelijk uitwerkt
voor diverse categorieën.Ook hij had zich daarom afgevraagd of met behulp van het voor deze regeling
beschikbare bedrag niet op een andere manier betere resultaten geboekt zouden
kunnen worden, bijvoorbeeld via voorbeeldprojecten, dan wel door het bedrag
te besteden voor een veel kleiner aantal woningen of aan te sluiten bij het
initiatief van het Wereld Natuurfonds en een aantal grote bouwondernemers.Daarnaast wees hij in dit verband erop dat het op zichzelf voor woningcorporaties
of andere verhuurders niet zo aantrekkelijk is om uit eigen vermogen veel
te doen aan duurzaam bouwen of dubo-renoveren. De kosten daarvan moeten immers
door de verhuurders worden gedragen, terwijl de voordelen bij de huurders
terechtkomen, vooral in de vorm van lagere energie- en waterkosten. Wellicht
kan de aantrekkelijkheid voor verhuurders worden vergroot door in het geval
van duurzaam bouwen of dubo-renoveren de huren iets te verhogen, zodanig dat
de woonlasten voor de huurders gelijk blijven.Mensen die verdergaande maatregelen willen nemen, zoals het plaatsen van
zonnepanelen, moeten niet alleen de kosten van die maatregelen dragen, maar
blijven ook zitten met de normale vaste kosten van de aansluiting op openbare
nutsvoorzieningen. Die aansluiting blijft nodig voor het geval de zonnepanelen
kapot gaan, of er lange tijd niet voldoende zonneschijn is. Dit kan dus een
belemmering vormen voor het nemen van verdergaande maatregelen. Voor bedrijven
die dergelijke maatregelen willen nemen, is er de Vamil-regeling en verder
is al door de staatssecretaris aangekondigd dat hij een «groene hypotheek»
wil overwegen, waarbij rekening zou kunnen worden gehouden met de kosten van
dit soort verdergaande maatregelen. Er zijn echter ook heel wat burgers die
geen hypotheek op hun woning hebben en zij dreigen nu buiten de boot te vallen.
De heer Te Veldhuis drong er daarom op aan dat wordt nagegaan of er ook voor
hen een tegemoetkoming kan komen, bijvoorbeeld een eenvoudige regeling waarbij
over een periode van tien jaar steeds 10% van de gemaakte kosten mag worden
afgetrokken van het huurwaardeforfait.In het algemeen zijn bestemmingsplannen in Nederland zeer statisch en
dus weinig flexibel. Bovendien zijn ze vaak in het geheel niet gericht op
duurzaam bouwen, waardoor het voorkomt dat met het oog op het geijkte stratenpatroon
de woonkamer van nieuwbouwwoningen naar het noorden komt te liggen. Hij vond
dat bestemmingsplannen voortaan zodanig ingericht dienen te worden of zodanig
flexibel moeten zijn, dat alle woon- en leefruimten altijd op het zuiden of
het zuidwesten kunnen worden gericht en dat ook andere aspecten van duurzaam
bouwen ten volle tot hun recht kunnen komen. Hij zou graag zien dat dit punt
wordt opgenomen met de VNG en het IPO. Antwoord van de bewindsmanDe staatssecretaris herinnerde eerst aan de redenen om met
het plan van aanpak duurzaam bouwen te komen: met duurzaam bouwen kan een
aanzienlijke milieuwinst worden behaald en duurzaam bouwen heeft economisch
aantrekkelijke kanten voor de bouwsector, ook voor de internationale concurrentiepositie.
Daarnaast geldt dat de bouwsector zeer actief en coöperatief is op dit
vlak, dat er allerlei spontane experimenten worden ondernomen en dat veel
gemeenten en woningbouwcorporaties de nodige ambities hebben, zodat er nu
een momentum voor stimulering van duurzaam bouwen is. De stelling dat met duurzaam bouwen een aanzienlijke milieuwinst kan worden
behaald, illustreerde hij in dit verband met enige cijfers: ongeveer één-derde
van het totale energieverbruik in Nederland wordt besteed aan ruimteverwarming,
circa 60% van het totaal geproduceerde drinkwater gaat op aan huishoudelijk
verbruik, de emissies uit de bouw van zware metalen als lood, koper en zink
variëren tussen de 33% en de 66% van de totale landelijke emissies en
in 1993 werd 14 miljoen ton bouwafval gestort, zijnde 25% van het totale afval
dat wordt gestort. Kortom: als op punten die direct met het bouwen te maken
hebben, flinke verbeteringen kunnen worden aangebracht, betekent dat direct
een zeer significante verbetering van milieukwaliteit. Zo betekent toepassing
van de EPN die op 15 december a.s. in werking treedt, al een aanzienlijke
daling van het energieverbruik in de gemiddelde nieuwbouwwoning, namelijk
van 1700 naar 1450 aardgasequivalenten, en met het dubo-pakket wordt daar
nog eens 200 aardgasequivalenten afgehaald. Uitvoering van de waterbesparende
maatregelen uit het dubo-pakket kan een gemiddeld huishouden 30% besparing
op het waterverbruik opleveren (zijnde een besparing van 30 000 à
50 000 liter per woning per jaar) en daarnaast nog eens 20% energiebesparing
omdat dan minder warm tapwater wordt verspild.In het veld zelf is een snel toenemend enthousiasme voor duurzaam bouwen
te constateren. Zo was in 1983 voor een gemiddelde nieuwbouwwoning voor ruimteverwarming
nog ongeveer 1500 m3 gas per jaar nodig, terwijl dat voor een gemiddelde
nieuwbouwwoning uit 1994 op ongeveer 850 m3 ligt, dus in een jaar
of tien al bijna een halvering. In een project als Ecolonia zijn woningen
gebouwd die gemiddeld maar 400 m3 gas per jaar gebruiken voor ruimteverwarming,
maar daar staan dan wel flinke kosten tegenover. Op het vlak van waterbesparende
maatregelen waren de SEV en de Vewin de afgelopen jaren al actief en ook succesvol,
door middel van promotiecampagnes met minimale financiële prikkels, bijvoorbeeld
inzake waterbesparende douchekoppen, doorstroombegrenzers op kranen en zuiniger
toiletspoeling. Zo heeft het drinkwaterbedrijf in Overijssel 62 000 toiletten
waterbesparend gemaakt, hetgeen een miljard liter drinkwater per jaar scheelt.
Met praktische en vrij eenvoudige maatregelen die anno 1995 in de bouw kunnen
worden toegepast, worden dus al zeer aanzienlijke besparingen bereikt in het
energie- en waterverbruik en in de zin van minder milieubelasting door andere
materialen. Daarnaast kan worden genoemd de handleiding duurzame woningbouw
van de SEV, waar tot nu toe al 3500 exemplaren van verkocht zijn.Voorts wees de bewindsman in dit verband op allerlei al uitgevoerde duurzaam
bouwen-projecten. Het gaat hier echter wel om zeer uiteenlopende projecten,
variërend van zeer ambitieuze projecten (zoals Ecolonia) tot projecten
die eigenlijk de naam «duurzaam bouwen» nauwelijks verdienen,
terwijl er ook een grote variëteit was op het punt van kennisoverdracht
en dus ook het leereffect. Mede daarom lijkt het verstandig om tot een soort
minimumpakket te komen, ten einde althans enige uniformiteit te bereiken en
ook de kostenfactor duidelijker in beeld te brengen. Omdat het hier om een
minimumpakket gaat, blijft eenieder vrij om daar in de praktijk bovenuit te
gaan. In ieder geval is het nodig om keuzen te maken wat betreft het ambitieniveau,
en moeten ook bewust bepaalde maatregelen worden nagelaten om andere maatregelen
wèl te kunnen doorvoeren. Alles tegelijk kan nu eenmaal niet en daarom
zullen prioriteiten moeten worden gesteld, alleen al met het oog op de woonlasten.
Uitvoering van een ideaal dubo-pakket kost circa f 20 000 en de
invloed daarvan op de woonlasten zou dus veel te groot zijn. Bovendien zitten
er aan zo'n ideaal pakket nog allerlei uitvoeringstechnische haken en ogen.Een ander uitgangspunt bij het opstellen van het plan van aanpak was een
verbreding van duurzaam bouwen, niet alleen in de zin van een overgang van
experiment naar brede bouwstroom, maar ook in de zin van verbreding
naar de bestaande bouw. Een reden voor dat laatste was dat juist in de bestaande
bouw de grootste milieuwinst te behalen is (zij het wel tegen de hoogste kosten),
terwijl er ook vooral bij de corporaties grote interesse bestaat voor «upgrading»
in milieuzin van bestaande woningen. Er is hier bewust een keuze gemaakt voor
voortgang met duurzaam bouwen op een zeer breed terrein, waarbij voor lief
wordt genomen dat de voortgang dan wat langzamer zal zijn, waar overigens
tegenover staat dat de winst veel groter is. Bovendien wordt over twee jaar
nagegaan wat er inmiddels is bereikt, welke nieuwe maatregelen genomen zouden
kunnen worden, waar meer tempo gemaakt zou kunnen worden, hoe het is gegaan
met de kostenontwikkeling, hoe het staat met het enthousiasme bij betrokkenen
e.d. Overigens is de verbreding niet beperkt gebleven tot de bestaande bouw,
maar strekt deze zich ook uit tot de utiliteitsbouw en de GWW-sector, waarbij
het gaat om zaken als wegenaanleg, oeverbeschoeiingen, wijkinfrastructuur,
openbaar groen enz. Daarnaast wordt met de verbreding beoogt het oproepen
van innovaties en het geven van een kans aan nieuwe materialen. Met dat laatste
kunnen Nederlandse bedrijven tevens een betere positie krijgen in de internationale
concurrentieslag in de bouwwereld, inclusief de sector van de toeleveranciers.Bovendien moet worden bedacht dat een gebouw in het algemeen toch voor
een periode van 50 à 70 jaar wordt neergezet. Als daar dan elementen
van duurzaam bouwen in worden toegepast, levert dat al die tientallen jaren
steeds winst op. Het is dan ook de bedoeling om zo snel mogelijk voortgang
met het introduceren van aspecten van duurzaam bouwen te maken, om de milieuwinst
over een zo lang mogelijke periode te boeken.Het tempo dat hiermee gemaakt kan worden, is afhankelijk van een aantal
factoren. In de eerste plaats is er de vraag wat technisch wel en niet mogelijk
is. Er zijn hier nu eenmaal bepaalde grenzen. Zo worden in de Noordse landen
inderdaad strengere isolatienormen gehanteerd, maar daartoe wordt veel gebruik
gemaakt van kunststof-isolatiemateriaal dat in het vochtige Nederlandse klimaat
tot zeer ernstige vochtproblemen zou kunnen leiden. De bewindsman zou op zichzelf
graag strengere isolatienormen aanleggen en hij was ook heel wel bereid om
daar in een volgende fase opnieuw naar te kijken, maar op dit moment durfde
hij het, gezien de stand van de techniek op dit vlak, niet aan om dergelijke
strengere normen ook inderdaad voor te schrijven. Als hij die wel zou voorschrijven
en het in technische zin een fiasco zou worden, zou dat ook tot een grote
terugslag leiden op het nu bestaande enthousiasme over duurzaam bouwen bij
allerlei betrokkenen: bouwers, verhuurders en ook consumenten. Hij was daarom
ingenomen met het pakket dat nu uit de bouwwereld zelf is aangeboden, omdat
daarvan tenminste zeker is dat het technisch mogelijk is.In dit verband merkte hij nog op dat de kosten/batenanalyse van strengere
isolatienormen in de Noordse landen veel gunstiger uitvalt dan in Nederland.
De prijs van energie is in die landen veel hoger en in de winter is het daar
veel kouder, terwijl de winters daar ook langer duren. Overigens is nu ook
in Nederland besloten om de prijs van energie te verhogen en daarmee wordt
dus het kantelpunt tussen kosten en baten sneller bereikt.Een tweede factor waar het te behalen tempo van afhangt, wordt gevormd
door de mate waarin betrokkenen bereid zijn om mee te werken aan duurzaam
bouwen. Op sommige punten kan duurzaam bouwen nu al wel worden voorgeschreven,
zoals bij de energieprestatienorm waarbij tevens is aangegeven dat in de komende
jaren deze norm steeds verder zal worden aangescherpt, maar verder hangt het
toch sterk af van de vrijwillige bereidheid bij projectontwikkelaars, woningbouwcorporaties,
kopers en huurders van woningen om iets extra's te doen in de zin van duurzaam
bouwen. Bovendien moet bedacht worden dat in het algemeen uiteindelijk
de bewoner, hetzij via de koopprijs, dan wel via een doorberekening van de
kosten in de huur, de kosten moet opbrengen en daar zitten ook zekere grenzen
aan, zodat hier voorzichtig mee omgegaan dient te worden.Er is bewust afgezien van de klassieke weg, waarbij eerst alles in regelgeving
wordt vastgelegd. Als wel voor die weg gekozen zou zijn, had eerst de Woningwet
gewijzigd moeten worden en zou vervolgens op grond daarvan het Bouwbesluit
moeten worden aangepast, hetgeen minimaal twee à drie jaar zou hebben
gekost, terwijl er juist nu een breed draagvlak voor duurzaam bouwen is en
bovendien in de komende periode een zeer omvangrijke bouwstroom op gang komt.
Daarbij moet inderdaad op de koop toe worden genomen dat niet èlke
woning die vanaf nu wordt gebouwd, het dubo-pakket zal krijgen. Als voor de
weg van regelgeving zou zijn gekozen, was er echter het grote risico geweest
dat de komende drie jaar maar zeer weinig nieuwbouwwoningen van het dubo-pakket
zouden zijn voorzien, mede door de weerstand die regelgeving van bovenaf nu
eenmaal opwekt, terwijl het pakket nu uit de bouwwereld zèlf komt.
Overigens zullen voorstellen tot wijziging van de Woningwet spoedig worden
ingediend.In dit verband wees ook de staatssecretaris met instemming op het project
van de vijf grootste projectontwikkelaars en het Wereld Natuurfonds, waarbij
200 zeer energiezuinige woningen worden gerealiseerd. Daarmee lopen de projectontwikkelaars
zeker risico, want deze woningen zullen een substantieel hogere prijs hebben
en afgewacht moet nog worden of mensen bereid zijn om zo'n woning te kopen
en of de hogere prijs op den duur kan worden terugverdiend, maar het betekent
wel dat er een draagvlak voor duurzaam bouwen in de sector zelf is. Hij was
dan ook optimistisch gestemd over de kans dat het lukt om in de komende jaren
veel nieuw te bouwen woningen van het dubo-pakket te voorzien, al kon hij
daar geen garanties voor geven.Bij de evaluatie over enige jaren, waarbij opnieuw wordt bezien hoe hoog
de maatlat kan worden gelegd, zal uiteraard ook lering worden getrokken uit
experimenten. Sommige zaken die in de experimenten zijn beproefd, zullen dan
wellicht tot het standaardpakket kunnen gaan behoren. Zo leek het op dit moment
nog niet verstandig, ook uit een oogpunt van volksgezondheid, om het gebruik
van zogenaamd grijs water in woningen al in het standaardpakket op te nemen,
maar aan de hand van experimenten kan wellicht over twee jaar de conclusie
worden getrokken dat dit wèl mogelijk is. Tevens zullen steeds de financiële
consequenties van mogelijke maatregelen worden aangegeven, opdat ook een goede
kosten/batenafweging kan worden gemaakt.Ingaande op de pleidooien voor wat meer ambitie wees de staatssecretaris
erop dat, zoals uit de brief van 5 december blijkt, de maatlat voor het standaardpakket
nog gelegd moet worden. Er lopen nog enige onderzoeken, o.a. naar de kosten
van het pakket, en verder doet het RIVM onderzoek naar de milieu-effecten
van het pakket. Daarnaast merkte hij op dat het bij duurzaam bouwen vaak niet
goed mogelijk is om doelstellingen op langere termijn te stellen. Uiteraard
wordt ernaar gestreefd om over bijvoorbeeld tien jaar zo ver te zijn als maar
enigszins mogelijk is, maar op dit moment kunnen daar geen concrete cijfers
over worden gegeven. Ter illustratie hiervan wees hij erop dat enerzijds weliswaar
een traject is geschetst voor een steeds verdere verscherping van de EPN,
maar dat anderzijds door betrokkenen is gesteld dat het al vrij moeilijk zal
zijn om te voldoen aan de EPN die per 15 december van kracht wordt, èn
het daarbovenop komende dubo-pakket dat nog eens 15% extra besparing zou moeten
geven en dat in de praktijk leidt tot een RC-waarde van 3, waarmee dus al
dicht in de buurt van de Duitse norm wordt gekomen. Bovendien hebben architecten
al te kennen gegeven dat het bepaald niet eenvoudig zal zijn om woningen te
ontwerpen die zeer energiezuinig zijn en er toch niet uitzien als bunkers.
Dat neemt niet weg dat het zinvol is om tentatief aan te geven
wat het ambitieniveau voor de komende jaren is, anders kan daar ook niet op
worden ingespeeld door betrokkenen.Hij was overigens bereid nog eens te bezien of het voor verscherping van
de EPN uitgezette traject verkort zou kunnen worden, waardoor eerder de scherpere
normen worden bereikt dan nu wordt voorzien, maar hij betwijfelde of dat in
technische zin mogelijk is. Hierover zal dus eerst nog overleg met de sector
gevoerd moeten worden. Zolang daar geen duidelijkheid over is, leek het hem
niet mogelijk om concrete energiebesparingsdoelen te stellen, of bijvoorbeeld
concrete doelen voor het verminderen van de emissie van zware metalen uit
de bouw. Er is bij het stellen van doelen altijd het risico dat na enige jaren
blijkt dat ze niet scherp genoeg zijn geformuleerd, bijvoorbeeld omdat de
technische ontwikkelingen sneller gaan dan verwacht, en dat leidt er dan in
de praktijk veelal toe dat betrokkenen niet verder gaan dan die gestelde doelen.
Ook is er het risico dat de doelen te streng worden geformuleerd en als dit
na enige tijd duidelijk wordt, raken betrokkenen al snel gedemotiveerd. Bovendien
moeten de financiële gevolgen van scherpere energieprestatienormen in
het oog worden gehouden.In dit verband merkte hij op, nog geen goed inzicht te hebben in de vraag
wat er in de komende jaren in de bestaande voorraad kan worden bereikt op
het vlak van energiebesparing. Activiteiten op dit punt zijn weliswaar een
voorwaarde om gebruik te kunnen maken van de regeling voor de bestaande voorraad,
maar de aanvrager heeft een grote mate van vrijheid om te bepalen hoeveel
geld hij aan energiebesparing wil besteden.Aanvullend merkte hij hierbij nog op dat een en ander in de komende energienota
uitvoeriger zal worden belicht. Het aspect van energiebesparing in de gebouwde
omgeving zal een belangrijk onderdeel van deze nota zijn.Ook voor de utiliteitsbouw gelden de regels van de verscherpte EPN. Er
zijn rekenmethodieken voor beschikbaar en er zijn bestekken gemaakt waar met
al dit soort elementen rekening is gehouden. In technische zin kan er al veel
en kan het ambitieniveau dus hoog liggen, maar het enthousiasme van de opdrachtgevers
is cruciaal voor de vraag wat er daadwerkelijk van terecht komt. In de woningbouw
geldt hetzelfde, maar daar gaat het om een overzichtelijk aantal opdrachtgevers
(projectontwikkelaars en woningcorporaties) die ook gemakkelijk te benaderen
zijn, terwijl het in de utiliteitsbouw gaat om een zeer gedifferentieerde
veelheid aan opdrachtgevers. Bovendien worden kantoorgebouwen steeds vaker
voor de verhuur gebouwd en omdat er een behoorlijke leegstand aan kantoren
is, is het uit een oogpunt van verhuurbaarheid vaak nogal riskant om een zeer
energiezuinig en dus vrij duur kantoor te laten bouwen. In de utiliteitsbouw
zal in de komende jaren het accent dus moeten liggen op kennisoverdracht en
voorbeeldprojecten van de Rijksgebouwendienst, totdat het dubo-pakket uiteindelijk
in het Bouwbesluit is vastgelegd. Verder kan ook in de utiliteitsbouw de regeling
groen beleggen een belangrijke rol spelen.Overigens vindt op dit moment een «quick scan» plaats van
de utiliteitsbouw, waarbij wordt nagegaan hoe het met duurzaam bouwen in deze
sector gaat. In de loop van februari a.s. zullen de resultaten van dat globale
onderzoek op tafel komen.Hij onderkende het risico dat de stimuleringsregeling voor de bestaande
woningvoorraad weinig extra dubo-activiteiten zal uitlokken, omdat vooral
activiteiten die toch al in het voornemen lagen, voor subsidie in aanmerking
gebracht zullen worden. Afgewacht zal moeten worden hoe dit in de praktijk
gaat lopen en of het bijvoorbeeld lukt om met de regeling een zeer kostbare
activiteit als het vervangen van loden drinkwaterleidingen te stimuleren.
Hoewel geen garanties zijn te geven, had hij behoorlijke verwachtingen op
dit punt, ook al omdat de gemeenten een ruime marge hebben voor toepassing
van de regeling, afhankelijk van de aard van de woningvoorraad
ter plaatse. Verder gaat het ook niet om een vast bedrag van f 2500 per
woning en het is dus voor een gemeente mogelijk om met een corporatie afspraken
te maken over de verbetering van een groot aantal woningen, waarbij in de
ene wijk een veel hoger bedrag per woning dan f 2500 kan worden besteed
en in de andere wijk met een veel lager bedrag per woning kan worden volstaan
omdat daar toch al allerlei dubo-activiteiten zijn voorzien in de plannen.
De regeling is dus zo flexibel mogelijk gemaakt. In dit verband onderkende
de bewindsman trouwens ook nog een ander risico, namelijk dat activiteiten
die al in het voornemen lagen, alsnog geen doorgang vinden omdat ze niet voor
subsidie in aanmerking komen.De vraag is hier vooral of in de periode van drie jaar waarvoor de stimuleringsregeling
geldt, bij de corporaties een zodanig ambitieniveau zal ontstaan dat zij ook
na het wegvallen van die stimuleringsregeling toch op een hoog dubo-niveau
blijven zitten met hun jaarlijkse groot onderhoud en renovatie. Hij was op
dit punt optimistisch gestemd, gezien de ervaringen met het energieconvenant
tussen Rijk en corporaties dat in de praktijk goed heeft gewerkt, zelfs na
het grotendeels vervallen van de rijkssubsidie in 1992. In de komende jaren
zullen de ervaringen met de werking van de regeling nauwkeurig worden gevolgd
en hiermee zal rekening worden gehouden bij het volgende plan van aanpak dat
over twee jaar in discussie komt.Het feit dat het subsidiebedrag pas over enige jaren zal worden uitbetaald,
leek hem geen belemmering voor een goede werking van de stimuleringsregeling.
In de praktijk zal ook niet direct met de werkzaamheden worden begonnen en
als zich in de komende tijd meevallers op de VROM-begroting voordoen, is het
de bedoeling om de subsidie eerder uit te betalen, ook al om de stimulerende
werking zo groot mogelijk te laten zijn. Overigens leek het hem in principe
mogelijk dat corporaties ook eigen reserves aanwenden voor duurzaam bouwen.De diverse suggesties op fiscaal vlak wilde hij graag met zijn ambtgenoot
van Financiën bespreken. Op zichzelf was hij voorstander van fiscale
regelingen die duurzaam bouwen bevorderen, maar hij kon hierover op dit moment
geen concrete toezeggingen doen. Het geheel moet in ieder geval eenvoudig,
overzichtelijk en controleerbaar blijven, terwijl de financiële gevolgen
binnen de uitgetrokken bedragen moeten blijven.Het informatiepunt zal uiterlijk medio 1996 van start gaan en zal inderdaad
een onafhankelijk instituut dienen te zijn. Het zal ook het punt moeten zijn
waar alle gegevens over experimenten binnenkomen, opdat een optimale verspreiding
van kennis verzekerd is. De suggestie om te kijken naar de mogelijkheden die
onderuitputting op de begroting zou kunnen geven om enige zeer interessante,
spraakmakende voorbeeldprojecten te realiseren, sprak hem op zichzelf aan
en wilde hij graag nog eens overwegen. Om een nieuwe slag te kunnen maken,
zijn experimenten en voorbeeldprojecten zeker van belang en het informatiecentrum
kan daar een belangrijke rol in spelen, alleen al bij het voorkomen van een
wildgroei aan nieuwe experimenten. Verder ging hij ervan uit dat de partners
in het informatiecentrum ook op financieel gebied zullen willen participeren.Uit telefonische contacten van de inspectie met gemeenten waar grote bouwprojecten
gaande zijn, is de indruk verkregen dat er op vrijwel alle bouwlocaties, dus
ook op niet-Vinex-locaties, aandacht is voor duurzaam bouwen, al is de ambitie
op sommige plekken veel groter dan op andere. Alle instrumenten ter bevordering
van duurzaam bouwen, zoals het kennisinstituut en de stimuleringsregeling,
gelden ook voor zowel Vinex- als niet-Vinex-locaties. Verder zijn er nu op
stedebouwkundig gebied de voorbeeldprojecten en het project kwaliteit op locatie
en in een latere fase zal worden nagegaan welke regelgeving eventueel in bestemmingsplannen
zou moeten worden opgenomen. Aan de gemeenten en de provincies
is inmiddels voorgehouden dat door tal van maatregelen, zoals een goede oriëntatie
van de woningen op de zon, al veel winst te boeken valt zonder dat het nodig
is om te vervallen in een uniform, saai geheel. De rapportage over de uitwerking
van de afspraken over duurzaam bouwen, gemaakt in de Vinex-akkoorden, zal
naar verwachting in april a.s. worden uitgebracht. Overigens is de VNG van
begin tot eind betrokken geweest bij de opbouw van het dubo-pakket.De doe het zelf-sector zal zeker bij duurzaam bouwen worden betrokken.
In deze sector wordt veel omgezet en ook hier is dus veel winst te behalen.
Er zullen dan ook afspraken met deze sector gemaakt moeten worden. Regelgeving
is hier niet het eerst aangewezen, want aan veel produkten van buitenlandse
makelij die in Nederland als niet zo milieuvriendelijk worden beschouwd, kan
in verband met de EG-regels toch niet de toegang tot Nederland worden ontzegd.
Wel zijn doe het zelf-zaken op zichzelf vrij om bepaalde produkten niet meer
in hun assortiment op te nemen en de staatssecretaris zag mogelijkheden om
in die zin afspraken te maken, mits dat in verband met de EG-regels zorgvuldig
gebeurt. Dit laatste geldt trouwens in algemene zin. Zo zal ook bijvoorbeeld
bij concrete experimenten steeds voorkomen moeten worden dat het verwijt van
handelsbelemmerende maatregelen kan worden gemaakt.De GWW vormt een aparte sector, waar het met duurzaam bouwen goed loopt.De gevolgen van duurzaam bouwen voor de woonlasten zullen nauwkeurig in
het oog worden gehouden, om onevenwichtigheden te voorkomen. Mocht duurzaam
bouwen bij corporatiewoningen leiden tot een wat hoger uitgavenniveau bij
de individuele huursubsidie, dan vond de staatssecretaris dat aanvaardbaar.
Verder wordt al gestudeerd op verwerking van de energiekwaliteit in het puntensysteem.Hij stond aarzelend ten opzichte van de suggestie om een groen label voor
woningen in te stellen. Er zitten hier veel technische haken en ogen aan en
op dit moment is ook niet duidelijk aan welke eisen dan voldaan zou moeten
worden om een groen label te verkrijgen.Hij was de mening toegedaan dat in de komende jaren het waterverbruik
sterk teruggedrongen zal kunnen worden en dat derhalve over enige jaren veel
scherpere eisen op dit vlak gesteld kunnen worden. Helaas geldt wel dat de
waterleidingbedrijven tot nu toe hun investeringen hebben moeten afstemmen
op een hoog niveau van waterverbruik, waardoor maatregelen om het waterverbruik
substantieel terug te dringen, voorlopig nog niet leiden tot een lagere nota
voor de verbruiker. De financiële prikkel die er bij het terugdringen
van het energieverbruik wel direct is, komt dus bij waterbesparing pas op
een veel later moment. Dat neemt niet weg dat ernaar moet worden gestreefd
om verdere investeringen in uitbreiding van de winningscapaciteit door waterleidingbedrijven
zoveel mogelijk te voorkomen en het aangewezen middel daarvoor is beperking
van waterverbruik.Het is nadrukkelijk de bedoeling de 20% efficiencydoelstelling voor de
rijkshuisvesting, zoals genoemd in de brief van 10 november, wèl te
halen. Een belangrijk deel van deze 20%, namelijk circa de helft, heeft echter
te maken met gedragseffecten en dat maakt het dus nauwelijks mogelijk om garanties
op dit vlak te geven. Verder moet worden bedacht dat het kantelpunt per gebouw
of soort gebouw zeer verschillend kan liggen. Naar verwachting zal in de tweede
helft van 1996 het onderzoek hiernaar afgerond kunnen worden, zodat hier bij
de behandeling van de begroting voor 1997 meer informatie over gegeven zal
kunnen worden. Discussie in tweede termijnDe heer Jeekel (D66) hechtte veel belang aan de «quick
scan» die nu wordt gemaakt van de utiliteitsbouw. Verder merkte hij
op dat in het milieubeleid vaak wordt gekozen voor het vastleggen van concrete doelen, inclusief jaartallen waarin die doelen moeten zijn gehaald,
terwijl dit bij duurzaam bouwen niet wordt gedaan. Daar geldt als uitgangspunt
dat men al werkende wel ziet hoe ver gekomen kan worden en dat dit toch wel
ver zal zijn omdat al zoveel zaken in gang zijn gezet. Daarmee ontstaan twee
soorten milieubeleid, waar hij toch wel enige moeite mee had. Op de een of
andere manier moet, zo meende hij, een betere vertaling in doelstellingen
mogelijk zijn.Hij had in de beantwoording weinig tot niets gehoord over gemeenten die
zelf verder willen gaan dan de algemeen geldende regels in het Bouwbesluit.
Als vierde thema vroeg hij nog aandacht voor het punt van een structurele
regeling.De heer Duivesteijn (PvdA) was geneigd vast te houden aan zijn
opvatting dat het zinvoller is om te komen tot voorbeeldprojecten en daarnaast
een meer structurele regeling te treffen voor zowel verhuurders als voor eigenaar/bewoners.
Hij stelde zich voor hier nog nader overleg met andere woordvoerders over
te plegen en mede afhankelijk daarvan het verzoek te doen om het verslag op
de plenaire agenda van de Kamer te plaatsen.Mevrouw Assen (CDA) vond het jammer dat het voorlopig alleen
om een minimumpakket zal gaan en dat pas na de evaluatie over twee jaar zal
worden bezien of het pakket kan worden uitgebreid.Ook zij zette vraagtekens bij de tijdelijke regeling van f 2500 voor
in totaal 55 000 woningen. Een meer structurele regeling in de zin zoals
bepleit door de heer Duivesteijn, leek haar daarom het overwegen waard.Mevrouw Vos (GroenLinks) had al in eerste termijn opgemerkt
dat het haar niet mogelijk was om een goed oordeel te geven, omdat er geen
concrete doelen zijn gesteld en op dit moment ook nog niet duidelijk is welk
dubo-pakket uiteindelijk in het Bouwbesluit zal worden opgenomen. Zij had
wel waardering voor de inzet van de staatssecretaris, maar vond toch dat hij
zich te voorzichtig opstelt, o.a. bij de verdere aanscherping van de EPN.Verder had zij de indruk dat er, welke stimuleringsregeling ook uit de
bus komt, in ieder geval te weinig geld voor is uitgetrokken. Eerder hebben
sommige ministers te kennen gegeven dat er bij meevallers ook geld beschikbaar
zou moeten komen voor duurzame infrastructuur en zij drong erop aan dat in
dat geval ook voor duurzaam bouwen meer geld beschikbaar komt.De heer Te Veldhuis (VVD) betreurde het dat vrij zuinig is
gereageerd op de pleidooien om op fiscaal vlak tot stimulering te komen. Hij
zou graag spoedig horen of de staatssecretaris van Financiën bereid is
hier positief in mee te denken.Ook hij had twijfels over de veronderstelde hefboomwerking van de subsidieregeling
en die twijfels werden alleen maar vergroot toen de staatssecretaris wees
op de mogelijkheid dat de subsidiegelden oneigenlijk gebruikt zouden worden,
namelijk voor investeringen die toch al in het voornemen lagen. Wellicht kan
een deel van het voor deze subsidieregeling uitgetrokken geld daarom toch
beter gebruikt worden voor voorbeeldprojecten in de diverse regio's die inderdaad
vaak zeer stimulerend werken. De staatssecretaris had begrepen dat het overleg nu moet worden
gestaakt wegens verplichtingen van de leden in de plenaire vergaderzaal. Hij
zag daarom af van een mondelinge beantwoording van de tweede termijn en zegde
toe een korte schriftelijke reactie te geven. De voorzitter van de commissie,Versnel-SchmitzDe griffier van de commissie,De Vries XNoot1Samenstelling: Leden: Lansink (CDA), Van Erp (VVD), Te Veldhuis (VVD),
Van den Berg (SGP), Verspaget (PvdA), Soutendijk-van Appeldoorn (CDA), Esselink
(CDA), ondervoorzitter, M. M. van der Burg (PvdA), Versnel-Schmitz (D66),
voorzitter, Van Gijzel (PvdA), Verbugt (VVD), Aiking-van Wageningen (groep-Nijpels),
Poppe (SP), Gabor (CDA), Augusteijn-Esser (D66), Duivesteijn (PvdA), Giskes
(D66), Stellingwerf (RPF), Crone (PvdA), M. B. Vos (GroenLinks), Dijksma (PvdA),
Klein Molekamp (VVD), Hofstra (VVD), Assen (CDA) en Jeekel (D66).Plv. leden: Biesheuvel (CDA), Blauw (VVD), O. P. G. Vos (VVD), Van Middelkoop
(GPV), Houda (PvdA), Bukman (CDA), Van de Camp (CDA), Oudkerk (PvdA), Jorritsma-van
Oosten (D66), Valk (PvdA), Van Blerck-Woerdman (VVD), Hendriks, Bijleveld-Schouten
(CDA), Reitsma (CDA), Huys (PvdA), De Graaf (D66), Leerkes (Unie 55+), Swildens-Rozendaal
(PvdA), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), Witteveen-Hevinga (PvdA), Keur
(VVD), H. G. J. Kamp (VVD), Ten Hoopen (CDA) en Van 't Riet (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24280-9.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl