Justitiële inrichtingen; Brief minister over de bijdrage van het jeugdsanctiebeleid aan de bestrijding van de jeugdcriminaliteit (Jeugdsancties nieuwe stijl)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24587, nr. 112

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

06-10-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

24587 nr. 112

28-09-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding1.1 Aanleidingen voor deze brief1.2 Probleemstelling: redenen voor herbezinning1.3 Noodzakelijke veranderingen in het jeugdsanctiestelsel1.4 Uitwerking2. Visie op hoofdlijnen2.1 Integrale aanpak2.2 Het bijzondere karakter van het jeugdstrafrecht3. Actuele situatie3.1 De omvang van de jeugdcriminaliteit3.2 Het functioneren van het jeugdsanctiestelsel3.3 Meer kennis over effectiviteit4. Effectievere aanpak4.1 De strafbeleving4.2 Vaker opleggen maximale Halt-afdoening4.3 Uitsluiting van rechten4.4 Meer geldboetes en ontneming4.5 Uitbreiding OM-afdoening taakstraffen4.6 Intensivering aanpak tijdens voorlopige hechtenis4.7 Meer modaliteiten bij detentie4.8 Verplichte nazorg4.9 Aansluiting 18–/18+5. Concrete acties5.1 Aanpassing wetgeving5.2 De rol van het OM5.3 Modulair systeem5.4 Modernisering justitiële jeugdinrichtingen5.5 Intensivering jeugdreclassering5.6 Aansluiting 18–/18+6. FinanciënOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 24587, nr. 112 b1Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 24587, nr. 112 b2Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24587Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 28741Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 587Justitiële Inrichtingen28 741Jeugdcriminaliteitnr. 112BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 28 september 20041. Inleiding1.1 Aanleidingen voor deze briefIn mijn brief van 16 september 2003 (TK 2003–2004, 24 587,
nr. 91) heb ik u een herbezinning in het vooruitzicht gesteld op het beleid
ten aanzien van jeugdsancties. De hierna volgende beschrijving daarvan is
het vervolg op mijn brief van 7 juni 2004 over Visie modernisering sanctietoepassing
voor volwassenen (TK 2003–2004, 29 200 VI, nr. 167). Deze brief
maakt deel uit van het programma Jeugd terecht en heeft daarmee een relatie
met het veiligheidsbeleid. Voorzover het de nazorg na sancties betreft is
er tevens een relatie met de Operatie Jong, het veelplegersbeleid (met name
jeugdigen) en het grote stedenbeleid. In deze brief geef ik aan hoe het jeugdsanctiebeleid
effectiever kan bijdragen aan de bestrijding van de jeugdcriminaliteit en
geef ik tevens invulling aan eerder gedane toezeggingen.Op 1 juli 2004 (28 741, nr. 8) zonden staatssecretaris Ross
en ik u een aparte brief met daarin een standpunt voor optimalisering van
het zorgaanbod voor gedragsgestoorde jongeren. Daarbij waren drie evaluatieonderzoeken
gevoegd. Het plan van aanpak «optimalisering zorgaanbod gedragsgestoorde
jongeren» en onderhavige brief completeren elkaar bij de justitiële
aanpak van (ernstig) ontspoorde jeugdigen.In deze brief ga ik ook in op de veranderingen in de justitiële jeugdinrichtingen.
Enerzijds moet in deze sector bezuinigd worden, anderzijds is er geld beschikbaar
voor intensivering. De bezuinigingen worden ingevuld met maatregelen die op
onderdelen tot enige versobering resp. differentiatie leiden, maar het pedagogische
karakter van de inrichtingen intact laten. Uitbreiding van bestaande capaciteit
en nieuwbouw kunnen gerealiseerd worden tegen een lagere kostprijs.1.2 Probleemstelling: redenen voor herbezinningDe jeugdcriminaliteit vergt een onverminderd krachtige aanpak, maar door
een aantal oorzaken is de geloofwaardigheid van het jeugdsanctiestelsel in
het geding.Kort samengevat zijn deze oorzaken:– er is nog onvoldoende samenhang in de justitiële reacties
op crimineel gedrag– door de intensievere aanpak van jeugdcriminaliteit door politie
en justitie neemt de druk op de rest van de keten zo toe dat die overbelast
wordt, en een passende reactie in dat deel van de keten in een aantal gevallen
uitblijft of te laat komt– de ouders blijven te vaak buiten schot– er is aanleiding tot twijfel of toegepaste sancties wel altijd
effectief zijn en voldoende bijdragen aan het besef van normen en waarden
onder jeugdigen die delicten plegen– de noodzakelijke bezuinigingen bij de justitiële jeugdinrichtingen.Dat laat onverlet dat ook de aansluiting tussen de justitiële jeugdzorg
en die van andere maatschappelijke partners nog onvoldoende is.1.3 Noodzakelijke veranderingen in het jeugdsanctiestelselHet antwoord op deze problemen kan, eveneens kort samengevat, gevonden
worden in:– het versterken van een integrale aanpak van jeugdcriminaliteit.
Voor preventie en nazorg is een goede afstemming nodig met andere departementen
en maatschappelijke partners (zoals gemeenten, politie en zorginstellingen).
Voor het justitiële deel is een goede afstemming nodig tussen preventie,
repressie en nazorg– ontlasting van de keten door selectievere beslissingen over sanctietoepassing.
Waar (geheel of gedeeltelijk) een lichtere sanctie mogelijk is moet niet een
zwaardere opgelegd worden. Dit vergt dus uitbreiding van de beschikbare modaliteiten– ouders/gezinnen structureel betrekken bij het strafrechtelijk
traject en hen ondersteunen/begeleiden bij het (weer) oppakken van hun verantwoordelijkheid
voor de opvoeding en het vergroten van hun opvoedingsvaardigheden.– meer oog voor effectiviteit, en erkenning dat niet iedereen kansrijk
is– meer accent op de confrontatie van de jeugdige met de feiten die
hij heeft begaan en de schade die hij daarmee heeft aangericht en meer ruimte
binnen (of naast) de interventie voor (in het buitenland) effectief gebleken
gedragstherapieën.– niet alleen bezuinigen maar ook investeren in de justitiële
jeugdinrichtingen.1.4 UitwerkingHieronder worden de noodzakelijke veranderingen in het jeugdsanctiestelsel
uitgewerkt.Ter inleiding ga ik eerst in op de hoofdlijnen van de huidige aanpak en
de actuele situatie van de jeugdcriminaliteit. Vervolgens beschrijf ik hoe
de aanpak effectiever kan worden, en welke concrete acties daarvoor nodig
zijn.Bij de voorbereiding van deze brief zijn uitvoeringsorganisaties en partners
van Justitie betrokken geweest. Voorts is het advies van de Raad voor de strafrechtstoepassing
en jeugdbescherming (RSJ) ingewonnen. Het advies van de RSJ is bij deze brief
gevoegd1. Het doet mij genoegen dat de voorstellen
op brede steun kunnen rekenen. Vanzelfsprekend worden de gevolgen van de bezuinigingen
en de daaruit voortvloeiende maatregelen kritisch gevolgd. Vele voorstellen
moeten nader worden uitgewerkt alvorens te kunnen worden ingevoerd.
Bij de voorbereiding worden de adviezen van de organisaties betrokken. Er
worden meetbare afspraken gemaakt met partners buiten het Justitieveld zoals
gemeentes en provincies op het gebied van preventie en nazorg. Met de gemeentes
zal daarover nader overleg worden gevoerd. Voor veelplegers wordt reeds in
het kader van GSBIII hierin voorzien.2. Visie op hoofdlijnen2.1 Integrale aanpakVoorop staat het voorkomen van jeugdcriminaliteit. Dat betekent zo vroeg
mogelijk reageren op signalen van probleemgedrag en zo vroeg mogelijk interveniëren
bij delinquent gedrag.Waar (soms zeer jonge) kinderen probleemgedrag vertonen is niet in de
eerste plaats een rol voor Justitie weggelegd. Consultatiebureaus, voorschoolse
voorzieningen, scholen, politie en de vrijwillige jeugdhulpverlening vervullen
een signalerende rol en dragen bij aan oplossingen. Justitie stimuleert opvoedingsondersteuning
en probeert aansluiting te vinden door te verwijzen naar lokaal en geïndiceerd
aanbod. Daarnaast investeert Justitie in het ontwikkelen van dit aanbod, specifiek
gericht op de Justitie-doelgroep. Soms willen ouders hier niet vrijwillig –
of onder drang – gebruik van maken, en is dwang nodig. Het kabinet wil
meer mogelijkheden bieden voor vormen van niet-vrijblijvende opvoedingsondersteuning
(dwang en drang). Momenteel wordt dat voornemen nader uitgewerkt. Voor opvoedingsondersteuning
op lokaal niveau zijn in het kader van het Hoofdlijnenakkoord gelden beschikbaar
otgedetineerde ouders opvoedingsondersteuning aan te bieden. Voorts zal aan
ouders een financiële bijdrage worden gevraagd in de kosten die gemoeid
zijn met de tenuitvoerlegging van straffen en maatregelen van hun kinderen.Bij de preventie van jeugdcriminaliteit zijn veel partners betrokken.
Daarom is samen met de betrokken partners in de jeugdsector een start gemaakt
met vernieuwing van het jeugdsanctiestelsel. Door ook andere benaderingen
bij de strafrechtelijke aanpak te betrekken en de effectiviteit van sancties
indringend onder ogen te zien lijkt meer mogelijk dan nu het geval is. Een
integrale aanpak is nodig waarbij het strafrecht één mogelijkheid
naast (vele) andere is. Deze integrale aanpak is weergegeven in de nota Jeugd
terecht en is ook terug te vinden in de Wet op de Jeugdzorg. Daarnaast is
Operatie Jong van start gegaan. Hierin vindt interdepartementale afstemming
plaats om te voorkomen dat jongeren de maatschappelijke boot missen. Justitie
kan en moet de problemen van ontspoorde jongeren niet alleen oplossen of alleen
zorgen voor de condities die helpen criminaliteit te voorkomen. Het is belangrijk
dat op de raakvlakken van het jeugdsanctiestelsel met de andere betrokken
bestuurlijke partijen (gemeenten en provincies) en uitvoeringsorganisaties
nauw wordt samengewerkt. Deze benadering waarbij de problemen van jongeren
vroegtijdig worden onderkend en de jongere vanuit verschillende perspectieven
begeleid wordt bij de versterking van zijn kansen op deelname aan de maatschappij,
is ook op lokaal niveau zichtbaar. In meerdere gemeenten wordt inmiddels –
al dan niet projectmatig – met een dergelijke benadering gewerkt. Het
gaat dan niet alleen om de vier grootste steden maar ook om kleinere gemeenten.
Gestimuleerd wordt dan ook om op lokaal niveau samen te werken met professionals
en intermediairs uit minderhedengroeperingen en met maatschappelijke (zelf)organisaties.Binnen het domein van Justitie kan de integrale aanpak versterkt worden
door de aansluiting preventie – repressie – nazorg te verbeteren.Preventie (in de vorm van het voorkomen van criminaliteit of het voorkomen
van herhaling) wordt effectiever indien er een stok achter de deur is: als
duidelijk is dat op het toch (verder) plegen van criminaliteit een sanctie
staat.De toepassing van de sanctie wordt effectiever als er nazorg op volgt.
Door een goede aansluiting van nazorgprogramma's op de toegepaste sanctie
beklijft de gedragsbeïnvloeding, wordt recidive voorkomen en wordt vermeden
dat jeugdigen nodeloos lang in detentie moeten blijven.2.2 Het bijzondere karakter van het jeugdstrafrechtVoor jeugdsancties geldt meer nog dan bij volwassenen dat de effectiviteit
toeneemt als de context van het delict bezien wordt.Hoewel de impact van jeugdcriminaliteit groot is, moet bedacht worden
dat het in de meeste gevallen gaat om grensverkennend gedrag van adolescenten.
De jeugdige moet wel worden aangesproken op dit gedrag, maar dat hoeft niet
altijd tot een zware sanctie te leiden. Anderzijds moet ook onderkend worden
dat de jeugdcriminaliteit verhardt. Een klein deel van de jongeren is niet
of moeilijk aan te spreken op hun gedrag. In die gevallen lijkt een vooral
pedagogische benadering niet toereikend en dient het belang van de geschokte
rechtsorde te prevaleren. De (her)opvoeding moet zich vooral richten op die
jeugdigen bij wie meerdere risicofactoren aanwezig zijn. Zij kunnen zich immers
van «aanstormend talent» ontwikkelen tot criminelen die zich op
latere leeftijd manifesteren als hardnekkige veelplegers.Van belang is om het gedrag van de jeugdige centraal te stellen, anders
dan de nu dominante oriëntatie op het strafbare feit dat aanleiding is
geweest tot de interventie. Dit kan ertoe leiden dat op hetzelfde feit vanwege
de persoonlijke omstandigheden een verschillende justitiële reactie volgt.
Meerdere aspecten moeten onder de loep worden genomen. Allereerst moet daarbij
gekeken worden welke risicofactoren of beschermende factoren een rol spelen.
Zo is bekend dat de jonge leeftijd, drugs/alcoholgebruik, gezinsfactoren,
geweld en spijbelgedrag risicofactoren zijn. Het middelengebruik en gewelddadig
gedrag vragen een stevige reactie. Ook het schoolpatroon van de jeugdige is
een informatiebron bij de te kiezen aanpak.Deze benadering impliceert dat in een vroegtijdig stadium screening van
risicojongeren plaatsvindt. In het justitieel casusoverleg (JCO) wordt afgesproken
op welk traject de jeugdige gezet wordt. Daartoe moet informatie over de persoonlijke
omstandigheden in het JCO aanwezig zijn. Van OM en rechter wordt verwacht
dat zij bij de behandeling van de zaak meer het totale gedrag aan de orde
stellen. De aansluiting van het jeugdstrafrecht met de kinderbescherming moet
worden verbeterd. Zo moet bij de behandeling ter terechtzitting duidelijk
zijn of ook civielrechtelijke maatregelen getroffen zijn of moeten worden.
Omgekeerd moeten bij de behandeling van een kinderbeschermingsmaatregel de
betrokken gezinsvoogd, de Raad voor de Kinderbescherming en de kinderrechter
op de hoogte zijn van de voortgang in de strafzaak. Vanzelfsprekend moet er
een goede informatie-uitwisseling tussen het JCO en het Bureau jeugdzorg zijn.Uit onderzoek blijkt dat een aanpak vooral kansrijk is wanneer alle betrokkenen
rond het kind (in het bijzonder ouders, jeugdzorg, gezondheidszorg en onderwijs)
geactiveerd worden. Bij Halt en de taakstraf worden de ouders al betrokken.
De problematiek van de jongere kan echter een intensievere interventie vragen.
De aandacht van de hulpverlening moet zich in dat geval gaan richten op het
hele gezin en het systeem waarin de jeugdige zich bevindt, bijvoorbeeld de
Multi-systeem therapie (MST). Juridische bijzonderheid is dat
hieruit verplichtingen voortvloeien voor anderen dan de daders. In het civiele
recht kan een ondertoezichtstelling als dwangmiddel richting ouders dienen.
Experimenten met MST worden gestart in samenwerkingsverbanden van De Waag,
De Viersprong en Den Hey-Acker. Een ander voorbeeld is de functionele gezinstherapie
(FFT van Sexton & Alexander) waar de multifunctionele jeugdinrichting
Rentray in Lelystad mee gaat starten.Een belangrijk doel van het jeugdstrafrecht is de opvoeding van de jeugdige.
De (in principe vergeldende) straf wordt zoveel mogelijk pedagogisch ingericht.
Het belang dat aan opvoeding wordt gehecht blijkt uit de van het volwassenenstrafrecht
afwijkende sancties en de lagere strafmaxima. Maar er is ook een keerzijde.
Waar aan jongeren die openstaan voor verandering een maximum aan hulp geboden
moet worden, moeten jongeren die de geboden kans laten liggen ervaren dat
de maatschappij niet over zich laat lopen. Er moet dus onderscheid gemaakt
worden. De in te zetten instrumenten moeten effectief zijn en op een uitgekiende
manier op elkaar worden afgestemd. De aanpak van jeugdcriminaliteit moet zijn
sluitstuk vinden in een transparant, op maat gesneden sanctiestelsel. Onderdeel
daarvan is de erkenning dat sommigen niet vatbaar zijn voor gedragsbeïnvloeding.
Naast de doelen van vergelding en behandeling is er dan een derde invalshoek:
maatschappijbeveiliging. In die gevallen moet er hard worden gestraft bijvoorbeeld
vaker maximum straffen opleggen. Voor de 16- en 17-jarigen is toepassing van
het volwassenenrecht een serieuze optie. Het effect van deze reactie is in
die gevallen vooral op de kortere termijn gericht: de jeugdige wordt het (een
aanzienlijke periode) feitelijk onmogelijk gemaakt om strafbare feiten te
plegen. Voor de 12–15-jarigen staat het volwassenenrecht niet open.
Ik acht het echter ongewenst om voor deze categorie jeugdigen die zich nog
volop ontwikkelen, langere vrijheidsbeneming dan de wet nu biedt, open te
stellen. Ik meen dat een dergelijke vraag eerst aan de orde mag komen, indien
het beschikbare instrumentarium maximaal benut is om resultaten te bereiken.
Ik vind een dergelijke benadering ook niet in overeenstemming met het Verdrag
inzake de rechten van het kind. Daarbij wijs ik er voorts op dat toepassing
van het kinderbeschermingsrecht soelaas kan bieden.Wel is het zaak ook in die gevallen, ongeacht de leeftijd, de terugkeer
van de jongere in de samenleving goed te begeleiden. De kans op recidive,
ook na een langdurige jeugddetentie, is helaas aanmerkelijk. In die gevallen
moet de verandering van het gedrag vooral te verwachten zijn in wijziging
van de directe leefomstandigheden van de jeugdige, bijvoorbeeld het vinden
van een vaste partner, een baan etc.3. Actuele situatie13.1 De omvang van de jeugdcriminaliteitDe jeugdcriminaliteit neemt in ernst toe. Jaarlijks worden meer dan 50 000
jongeren gehoord over strafbare feiten. Een analyse toont aan dat jongeren
die zich wat vaker dan eenmaal op het criminele pad begeven een groot risico
lopen een criminele loopbaan te ontwikkelen, waarvan het stelselmatig en langdurig
plegen van delicten deel uitmaakt. Extra risico lopen daarbij jeugdigen die
op jonge leeftijd beginnen met delicten plegen, van allochtone afkomst zijn
en geweldsdelicten plegen.De vraag naar interventies (zowel sancties als hulpverlening) is sterk
toegenomen mede door de prioriteit van dit kabinet om de veiligheid van de
samenleving verder te vergroten. De budgettaire mogelijkheden zijn echter
begrensd. De voortgaande groei in het aantal opgelegde sancties en de daaruit
voortvloeiende kosten vormen een zorgwekkende ontwikkeling. De hoge druk op
het jeugdsanctiesysteem werkt contraproductief. Zo blijven ondanks
forse uitbreidingen van de capaciteit in de justitiële jeugdinrichtingen
(1995: 1045; 2004: 2477 plaatsen) tekorten bestaan. Ik verwijs naar mijn eerdere
brieven over de capaciteitsprognoses.3.2 Het functioneren van het jeugdsanctiestelselOp zich voldoet het jeugdsanctieinstrumentarium aan de behoefte. Er zijn
lichte sancties beschikbaar waarbij de jeugdige toch gecorrigeerd wordt en
geconfronteerd met zijn gedrag (Halt). In de leerstraffen, itb en de pij-maatregel
wordt hij begeleid bij tekorten in zijn ontwikkeling. Bij de boetes, de werkstraffen
en de jeugddetentie staan het punitieve element en de beveiliging van de maatschappij
voorop, maar de correctie op ongewenst gedrag heeft ook een duidelijk pedagogische
waarde.De jeugdcriminaliteit, de opgelegde straffen noch het debat over het jeugdsanctiestelsel
geven aanleiding om deze modaliteiten fundamenteel op de schop te nemen. In
belangrijke mate biedt het jeugdsanctiestelsel een passende sanctie op verkeerd
gedrag. De meeste jongeren zien af van crimineel gedrag en de straffen zijn
niet uitzonderlijk hoog. Maar het kan en moet nog beter. Immers, zoals gesteld,
is ontlasting van de strafrechtelijke keten noodzakelijk en kan de effectiviteit
van sancties verbeterd worden.3.3 Meer kennis over effectiviteitDe jarenlange ervaring leert dat ook bij jeugdsancties de recidive hoog
is na een onvoorwaardelijke vrijheidsbenemende maatregel. De Kamer wordt dit
najaar over de resultaten van de WODC recidivemonitor geïnformeerd. De
afschrikwekkende werking en de mate van gedragsbeïnvloeding van sancties
zijn beperkt. Ervaring leert ook dat voor een deel van de jeugdigen de zwaardere
sancties zoals vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming in de groepen waarin
ze verkeren statusverhogend werkt. Hoe zwaarder de sanctie, hoe meer aanzien
in de groep. Een ander voorbeeld is de tenuitvoerlegging in de directe omgeving
van de jeugdige: ingezet om het schaamte- en schuldgevoel van de jongere te
prikkelen, worden ook hierbij gevoelens van trots waargenomen. In het kader
van Jeugd terecht wordt onderzoek gedaan naar de effectiviteit van sancties
en wordt kwaliteitsborging voor de toekomst voorbereid. Bij de ontwikkeling
en toepassingen van methodieken en instrumenten zal aandacht zijn voor het
bereik van en de effecten op verschillende doelgroepen. In 2005 wordt een
landelijke erkenningscommissie ingesteld, bestaande uit onafhankelijke deskundigen,
die alle strafrechtelijke interventies voor jeugdigen gaat toetsen aan de
hand van toetsingscriteria. Uiteindelijk zullen alleen effectief gebleken
interventies nog voor financiering in aanmerking komen.Omdat jeugdigen van allochtone afkomst relatief vaker met het strafrecht
in aanmerking komen, verdient deze groep extra aandacht. Algemene interventies
falen vaak omdat juist etnische minderheden niet bereikt worden. Effectief
beleid veronderstelt maatwerk waarbij rekening wordt gehouden met (cultuur)specifieke
factoren die spelen bij verschillende groepen etnische minderheden. Daarbij
moet aandacht zijn voor kennis en deskundigheid binnen de organisatie die
specifiek is toegesneden op de situaties waarmee men te maken heeft.4. Effectievere aanpakVoorop staat het voorkomen van criminaliteit, waarop ik hiervoor ben ingegaan.In het vervolg van deze brief gaat het vooral over de toepassing van sancties.
Ter ontlasting van de keten dienen de bestaande sanctiemodaliteiten functioneler
en selectiever benut te worden, en kan het aantal modaliteiten uitgebreid
worden. Ook wordt ingegaan op het belang van de nazorg in verband met de vergroting
van de effectiviteit van de sanctie.4.1 De strafbelevingHoewel het voor de hand ligt dat «straf als straf ervaren moet worden»,
is de invulling van dit uitgangspunt minder eenvoudig. Het gaat niet zozeer
om de vraag of er harder gestraft moet worden maar wel dat er passend gestraft
wordt. Dat kan ertoe leiden dat het gelijkheidsbeginsel onder druk komt te
staan. Op zich is dit schijn, omdat het er juist om gaat een gelijkwaardige
impact te realiseren. Zo kunnen de dagelijkse omgeving en waardebeleving van
de jeugdige een rol spelen. Dit mag niet betekenen dat er voor bij voorbeeld
Antilliaanse of Marokkaanse jeugdigen anders gestraft wordt omdat zij Antilliaan
of Marokkaan zijn. Wel kan meer rekening gehouden worden met de persoon van
de verdachte en de omstandigheden waarin de jeugdige verkeert, waarbij het
kan zijn dat die specifieke omstandigheden zich vaker voordoen bij allochtone
groepen. Ook op andere fronten wordt wel degelijk rekening gehouden met de
persoonlijke omstandigheden en de juridische status van de jeugdige. Te denken
valt aan de uitsluiting om via een scholings- en trainingsprogramma (stp)
eerder uit een justitiële jeugdinrichting te stromen, indien een jeugdige
illegaal in Nederland verblijft. Stp is immers gericht op resocialisatie en
daarmee integratie in de Nederlandse samenleving. Bij het opleggen van een
geldboete wordt altijd gekeken naar de financiële omstandigheden van
betrokkene. Ook in die gevallen kan hetzelfde delict tot een andere straf
leiden of de tenuitvoerlegging van de straf anders worden ingevuld. Bij de
strafmaat kan voorts een afweging zijn dat soms sancties die schaamte teweeg
brengen en tot statusverlies leiden, effectiever kunnen zijn dan een corrigerende
vermaning op het politiebureau. In een wetsvoorstel zal worden voorgesteld
om alle combinaties van sancties ten aanzien van jeugdigen mogelijk te maken.
Dit zal de rechter meer mogelijkheden geven tot het bieden van maatwerk bij
het opleggen van sancties. Voorts zal dit leiden tot vereenvoudiging van het
wettelijke stelsel.4.2 Vaker opleggen maximale Halt-afdoeningEen eerste stap in de sanctietoepassing is het maken van scherpe keuzes
door politie en OM. In lichte gevallen kunnen zij kiezen voor een Halt-afdoening.Er wordt soms laatdunkend over een Halt-afdoening gesproken. Door een
aantal jongeren zou een dergelijke reactie niet als straf ervaren worden.Het is van belang dat de straf zoveel mogelijk een herkenbare relatie
heeft met het delict, zodat de jeugdige geconfronteerd wordt met de gevolgen
van zijn handelen. De omvang van de straf moet ook niet te marginaal zijn
en de bejegening corrigerend om voldoende sanctieprestige te hebben. Als aan
deze voorwaarden voldaan wordt is de Halt-afdoening wel degelijk een passende
(en voordelige) reactie op strafbaar gedrag.De Halt-afdoening is wettelijk beperkt van omvang. Daarom wil ik bevorderen
dat vaker het maximale aantal uren van 20 wordt opgelegd.4.3 Uitsluiting van rechtenSoms is het effectiever om veroordeelden uit te sluiten van rechten dan
ze een klassieke straf op te leggen. Het OM zal dit, waar mogelijk, meer gaan
vorderen. Daarbij valt te denken aan voorbeelden waarbij de jeugdige niet
meer in een zwembad of voetbalstadion mag komen. Hij is daar even niet meer
welkom. Er kunnen straat- en winkelverboden worden opgelegd, mobiele telefoons
in beslag genomen. Deze beperkingen kunnen goede alternatieven
zijn voor de gebruikelijke straffen en maatregelen, omdat ze jongeren «hard
treffen».4.4 Meer geldboetes en ontnemingJeugdigen hebben geld te besteden. Merkartikelen, stappen, mobiele telefoons,
scooters horen bij het consumptiegedrag van de hedendaagse jeugd. Bij de straf
kunnen jeugdigen worden geraakt in hun bezit of in de mogelijkheden tot verwerving
ervan. Dit kan door geldboetes op te leggen en door hun bezittingen af te
nemen.Vanzelfsprekend is het pedagogisch niet verstandig als ouders de geldboete
voor de jeugdige zouden voldoen. Maar jeugdigen met een (bij)baantje kunnen
een boete betalen.Ik beschouw de geldboete als een goedkope en passende sanctie, en zal
het OM verzoeken de strafvorderingsrichtlijn jeugd hierop aan te passen.Bij het raken in het bezit moet onderscheid worden gemaakt tussen verbeurdverklaring
(relatie met het delict), onttrekking aan het verkeer (gevaar) en conservatoir
beslag (geen relatie met het delict). Verbeurdverklaring en onttrekking vinden
reeds regelmatig plaats.Voorgesteld wordt om de mogelijkheden van conservatoir beslag op bezittingen
van jeugdigen zoals scooters, te verruimen.4.5 Uitbreiding OM-afdoening taakstraffenOok een werkstraf kan als een forse straf worden ervaren. Het aantal uren
moet dan wel substantieel zijn. De rechter kan een taakstraf van maximaal
200 uur opleggen. In voorbereiding is een voorstel tot verhoging van de OM-afdoening
van 40 naar 60 uur. Hoewel deze uren in absolute zin wellicht niet hoog lijken,
is de impact op de jeugdige toch groot. Deze straffen worden immers in de
vrije tijd (zaterdagen, vakanties) tenuitvoergelegd. De jeugdige wordt dan
ook gedurende een lange periode geconfronteerd met zijn strafbaar gedrag.
Ik heb tevens het voornemen om deze wetswijziging 3 jaar na invoering te evalueren.4.6 Intensivering aanpak tijdens voorlopige hechtenisIn het jeugdstrafrecht wordt de voorlopige hechtenis ook gebruikt als
drukmiddel om een hulpverleningstraject te starten. Als vaststaat dat de jeugdige
het delict heeft gepleegd, zoekt de rechter naar mogelijkheden om de jeugdige
zo snel mogelijk weer op school of aan het werk te krijgen en zijn woonsituatie
te stabiliseren. Via het strafrecht is dit niet goed mogelijk (betrokkene
is immers nog niet door de rechter veroordeeld en er is derhalve formeel nog
sprake van het vermoeden van onschuld). Daarom worden het strafrecht en het
burgerlijke recht gecombineerd toegepast. Dat kan bij voorbeeld door de voorlopige
hechtenis op te schorten, een OTS met voorwaarden c.q. uithuisplaatsing op
te leggen en de strafzaak tenslotte af te doen met een veroordeling waarbij
de rechter rekening houdt met de resultaten van de civielrechtelijke interventie.In een wetsvoorstel zal worden voorgesteld de bijzondere voorwaarden waaronder
de voorlopige hechtenis kan worden geschorst in een algemene maatregel van
bestuur te expliciteren. Hiermee wordt beoogd meer duidelijkheid te bieden
aan de praktijk. Het ligt in de bedoeling daarbij onder meer de toepassing
van lichtere leerprojecten in het kader van de schorsing van de voorlopige
hechtenis mogelijk te maken.4.7 Meer modaliteiten bij detentieHet is in bepaalde gevallen mogelijk om elektronisch toezicht in enige
mate als alternatief voor detentie in te zetten. DJI werkt aan een pilot «tracking
and tracing» in de laatste fase van detentie. Met behulp van het global positioning system (GPS) wordt de verblijfsplaats van de jeugdige
gecontroleerd. De pilot gaat op korte termijn van start. Met gemeenten en
provincies zal overleg worden gestart over de randvoorwaarden waaronder jeugdige
delinquenten op deze manier een straf ondergaan.Verder is er behoefte aan een geschikte interventie voor jeugdigen met
gedragsproblemen voor wie de pij-maatregel een te zware interventie is. Een
nieuwe korte gedragsbeïnvloedende maatregel voor de duur van één
jaar, maximaal te verlengen met nog een jaar, wordt voorbereid. Het programma
zou zowel intraals extramuraal kunnen worden gevolgd.Op mogelijkheden voor differentiatie van het regiem ga ik hieronder in,
bij het bespreken van de modernisering van de justitiële jeugdinrichtingen.Uit onderzoek blijkt dat straffen die steeds verder in zwaarte oplopen
niet effectief zijn, en dus onwenselijk. Ook pedagogisch is het beter als
de jeugdige niet alleen met straf in aanraking komt, maar ook met beloning.
Dat wil zeggen dat tijdens de straf momenten worden ingebouwd waarin de jeugdige
credits kan verdienen die leiden tot strafvermindering. Binnen het bestaande
wettelijke systeem valt te denken aan detentiefasering, verloftoekenning,
toenemende verlichting van controle en vergroting van vrijheid tijdens een
voorwaardelijke straf.In de justitiële jeugdinrichting wordt de jeugdige te weinig geconfronteerd
met de gevolgen van het delict. De jeugdige moet het besef krijgen dat hij
er niet als slachtoffer (van politie en justitie) zit, maar dat hij zelf anderen
leed heeft berokkend en verantwoordelijk is voor zijn eigen gedrag. Meer dan
nu het geval is, zou ook tijdens voorlopige hechtenis het delictgedrag van
de jeugdige een nadrukkelijke plaats kunnen krijgen in de justitiële
jeugdinrichting. Confrontatie met het delict komt het inzicht in eigen handelen
ten goede en kan bijdragen aan het afzien van verder delictgedrag. Een experiment
waarbij elementen uit de leerstraf Slachtoffer in Beeld worden gebruikt tijdens
het programma van de voorlopige hechtenis is onlangs in justitiële jeugdinrichting
de Heuvelrug (locatie Eikenstein) van start gegaan. Deelname aan een dergelijk
programma in deze fase van het strafproces is alleen toelaatbaar als de jeugdige
weloverwogen heeft bekend. Confrontatie met het eigen gedrag kan ook bij Halt-afdoeningen
en taakstraffen plaatsvinden. Het is goed als de jeugdige blijk geeft van
medeleven met het slachtoffer, bij voorbeeld door een brief te schrijven.4.8 Verplichte nazorgDe effectiviteit van de sanctie wordt in belangrijke mate bepaald door
een goede nazorg. De bestaande wettelijke mogelijkheden bieden al veel mogelijkheden
om te voorzien in een vorm van verplichte nazorg. Zo is reeds nu mogelijk
om bij voorwaardelijke jeugddetentie expliciet langdurige reclasseringsbegeleiding
op te leggen. Ook bij ITB kan behoefte bestaan aan nazorg. De hiervoor genoemde
gedragsbeïnvloedende maatregel zal – zeker in de extramurale variant –
voor een deel al tegemoet kunnen komen aan de wens tot verruiming van de mogelijkheden
tot verplichte nazorg.De jeugdreclassering zal nog meer dan nu het geval is outreachend moeten
gaan werken en ook buiten kantooruren en in de weekends beschikbaar moeten
zijn. Beschikbaarheid en controle op naleving van de afspraken zijn cruciaal
voor een ook op langere termijn succesvolle aanpak.Daarnaast worden in Operatie Jong met andere ministeries afspraken gemaakt
om de terugkeer van de jeugdige in de maatschappij beter te laten verlopen.
Een deel van de nazorg kan al tijdens detentie gebeuren, bijvoorbeeld
via het programma Work-wise waarin jongeren tijdens detentie werkervaring
opdoen. Naast Justitie zijn de volgende ministeries betrokken:• OCW voor het geven van onderwijs zowel tijdens detentie als daarna• VROM voor het huisvestingsbeleid door gemeenten en woningcorporaties• SZW voor de toeleiding tot de arbeidsmarkt (o.a. Work Wise)• VWS voor de zorg die jongeren nodig hebben om na detentie weer
op gang geholpen te worden• BZK voor de inzet van politie en gemeentes.4.9 Aansluiting 18–/18+Aparte aandacht verdient de overgang van minder- naar meerderjarigheid.
Sommige jeugdigen geven er met hun criminele activiteiten ondanks hun leeftijd
blijk van nog niet volwassen te zijn, anderen lijken al op jeugdige leeftijd
zeer volwassen. De bemoeienis vanuit het jeugdstrafrecht mag niet acuut stoppen
uitsluitend vanwege het bereiken van de meerderjarigheid; de continuïteit
in de bejegening is van groot belang. Omgekeerd moet ook bij berechting van
volwassenen worden nagegaan welke begeleiding de betrokkene als jeugdige heeft
gekregen.Juridisch zijn er geen problemen. De wet biedt de mogelijkheid bij 16-
en 17-jarigen twee jaar jeugddetentie op te leggen of een pij-maatregel wanneer
dat van belang is voor de verdere ontwikkeling van de verdachte. In het laatste
geval kan de jeugdige twee jaar worden behandeld met – in geval van
geweldsdelicten – de mogelijkheid van verlenging tot vier en in bijzondere
gevallen tot zes jaar. De tenuitvoerlegging van de straf of maatregel loopt
door ook al heeft de jeugdige de leeftijd van 18 jaar bereikt. Indien de persoonlijkheid
van de jeugdige daartoe aanleiding geeft kan de rechter het jeugdstrafrecht
tot 21 jaar toepassen. Omgekeerd kan in bijzondere gevallen het volwassenenrecht
op de leeftijdscategorie 16–17 jaar worden toegepast.Sommige kinderrechters kiezen ervoor een jeugdige vanwege zijn ernstige
gedragsproblematiek onder aanhouding van de strafzaak op basis van een kinderbeschermingsmaatregel
op te laten nemen in een justitiële jeugdinrichting als Den Engh. In
dat geval komt met het bereiken van de meerderjarigheidsgrens een eind aan
de maatregel. De kinderrechter heeft een alternatief door de pij-maatregel
op te leggen. Zeker bij jeugdigen vanaf 16 jaar is dat wenselijk, omdat
de tenuitvoerlegging van deze strafrechtelijke maatregel ook bij het bereiken
van de meerderjarigheid doorloopt en de behandeling kan worden voltooid.Voor een goede aansluiting van jeugd- naar volwassenenrecht is verder
van belang een goede overdracht van dossiers. Wanneer overdracht aan de orde
is van jeugd- naar volwassenenreclassering en via de reclassering naar de
voorzieningen voor volwassenen, moet zulks met zorg plaatsvinden. Ten onrechte
wordt soms verondersteld dat de privacywetgeving hieraan in de weg staat.
Uitwisseling van informatie tussen deze professionals bij de uitvoering van
hun taken is ook zonder toestemming van betrokkene mogelijk.5. Concrete acties5.1 Aanpassing wetgevingZoals in het voorgaande aangekondigd, is een aantal wetsvoorstellen in
voorbereiding. Ik verwacht deze in de loop van 2005 aan de Kamer aan te kunnen
bieden.Resumerend gaat het om één wetsvoorstel met de volgende
onderwerpen:– verruiming van de mogelijkheden tot inbeslagname van bezittingen– verhoging van het aantal uren taakstraf dat het OM kan opleggen– oplegging van lichtere leerprojecten als voorwaarde bij schorsing
van voorlopige hechtenis– invoering van een nieuwe gedragsbeïnvloedende maatregelVoorts bereid ik een aanpassing van de Beginselenwet Justitiële Jeugdinrichtingen
voor. De evaluatie van deze wet leidt tot enige aanpassingen die de praktijk
mogelijkheden bieden om pedagogischer en minder bureaucratisch te werken.
Het accent bij de wetsaanpassing ligt op vereenvoudiging van procedures. Daarbij
komen de toegang tot de scholings- en trainingsprogramma's en proefverlof,
de grondslag voor een pedagogische time-out maatregel buiten de sfeer van
ordemaatregelen of disciplinaire maatregelen, en de incidentele verlofregeling
aan bod. 5.2 De rol van het OMDe hierboven beschreven aanpak heeft een aantal gevolgen voor het optreden
van het Openbaar Ministerie.Het OM zal:– bevorderen dat vaker een Halt-afdoening van 20 uur wordt opgelegd– vaker uitsluiting van rechten vorderen– de strafvorderingsrichtlijn jeugd aanpassen op het vaker vorderen
van een geldboete– de mogelijkheden van conservatoir beslag onderzoeken– taakstraffen tot 60 uur kunnen opleggen, nadat de wet hiertoe
is gewijzigd– in het requireerbeleid rekening houden met de verschillende detentiemodaliteiten.5.3 Modulair systeemDe hiervoor beschreven selectieve en vraaggestuurde inzet van sancties
en maatregelen lijkt het beste gestalte te kunnen krijgen door een modulair
opgebouwd sanctiepakket aan te bieden. Het besluitvormingsproces verloopt
in drie stappen: ten eerste screening, waarbij zoveel mogelijk gebruik gemaakt
wordt van materiaal dat al anderszins is verzameld, ten tweede bepaling van
de problematiek van de jeugdige en ten derde keuze van de interventie. Er
wordt aldus een traject uitgezet dat is toegespitst op het structureel aanpakken
van de factoren die ten grondslag liggen aan het criminele gedrag van de jeugdige.
Dit traject wordt zowel vanuit de strafrechtelijke en de civielrechtelijke
als de hulpverlenings invalshoek samengesteld. Als duidelijk is op welke concrete
punten de jeugdige zich onvoldoende heeft ontwikkeld en bijsturing behoeft
kan dat de grondslag vormen voor de advisering door de Raad voor de Kinderbescherming,
de vordering van de officier, het vonnis van de rechtbank, de executie door
jeugdinrichtingen en de hulptrajecten binnen de jeugdzorg. Bij de besluitvorming
in het JCO of de behandeling ter zitting moet duidelijk zijn welke paden met
de jeugdige worden ingeslagen.5.4 Modernisering justitiële jeugdinrichtingenOm de budgettaire problematiek van het Rijk respectievelijk Justitie het
hoofd te kunnen bieden, heb ik eerder besloten om ook aan de justitiële
jeugdinrichtingen een ombuigingstaakstelling op te leggen. Ik realiseer mij
dat ik veel van de justitiële jeugdinrichtingen vraag: meer doen met
minder middelen. Daartoe worden opties uitgewerkt op het gebied van eenvoudiger
regimes tijdens voorlopige hechtenis, vergroting van behandelgroepen
van 10 naar 12 jeugdigen, meerpersoons kamergebruik, goedkopere plaatsen en
snellere door- en uitstroom door limitering van verblijfsduur, elektronisch
toezicht, andere personele inzet, aanpassing van de bouwfilosofie, verlaging
van het beveiligingsniveau en een andere bekostigingssystematiek.Ik ben mij ervan bewust dat de toepassing van de maatregelen met grote
zorgvuldigheid dient plaats te vinden, rekening houdend met het effect dat
deze op de ontwikkeling en het welbevinden van de jeugdigen kunnen hebben.
Zo wordt bij het meerpersoons kamergebruik telkens rekening gehouden met de
individuele problematiek van de jeugdigen. Seksuele delinquenten zullen hiervoor
bij voorbeeld niet in aanmerking komen. Deze maatregel is niet primair gebaseerd
op een pedagogische notie, maar vooral op argumenten van efficiëncy.
Mij zijn overigens geen onderzoeksresultaten bekend die in de weg staan tegen
meerpersoons kamergebruik bij deze groep jeugdigen. Daarom wil ik deze aanpak
in vooralsnog drie pilots beproeven. Bij kortdurend verblijf zoals voorlopige
hechtenis of de tenuitvoerlegging van vervangende hechtenis kan in sommige
gevallen worden volstaan met een eenvoudiger regiem. De maatregelen waarmee
op experimentele basis wordt gestart, zullen worden gemonitord en geëvalueerd.
Een deel van deze maatregelen wordt ook ingevoerd om de kloof tussen de capaciteitsbehoefte
en de beschikbare capaciteit te verkleinen.In justitiële jeugdinrichtingen worden tevens jeugdigen op civielrechtelijke
titel geplaatst. In mijn brief over het zorgaanbod voor gedragsgestoorde jongeren
ben ik ingegaan op de samenplaatsing van deze jeugdigen met die op strafrechtelijke
titel. Scheiding van deze groepen binnen de justitiële jeugdinrichtingen
kan leiden tot enige frictieleegstand.De justitiële jeugdinrichtingen krijgen de mogelijkheid aangeboden
om in te schrijven op nieuwe uitbreidingen. Dit prikkelt het ondernemerschap
van de inrichtingen. Bezien wordt welke inrichting binnen de gestelde wettelijke,
financiële en personele kaders een kwalitatief goed product tegen de
laagste kosten kan realiseren, waarbij de doelstellingen van opvoeding en
beveiliging worden gewaarborgd. De eerste ervaringen met deze tendering zijn
positief.5.5 Intensivering jeugdreclasseringMet een zwaardere rol voor de jeugdreclassering neemt de effectiviteit
van de sanctie toe en kan de druk op de intramurale capaciteit afnemen.De begeleiding door jeugdreclasseerders moet in het begin intensief zijn
en geleidelijk afnemen.Met het IPO en de Bureaus Jeugdzorg zal overlegd worden, hoe aan het bieden
van nazorg voldoende prioriteit binnen de werkzaamheden gegeven kan worden.5.6 Aansluiting 18–/18+Met de jeugd- en de volwassenenreclassering zal overlegd worden over een
goede dossieroverdracht.6. FinanciënHoewel ook sprake is van extra geld voor nieuwe ontwikkelingen en intensiveringen
van het beleid, moet op jeugdsancties bezuinigd worden. In 2004 is € 343,4
miljoen gereserveerd voor jeugdsancties. Daarvan is ruim 80% (€ 285,2
mln.) bestemd voor de justitiële jeugdinrichtingen (zowel voor strafrechtelijke
als voor civiele plaatsingen). Ter vergelijking: in 1995 bedroegen de uitgaven
voor justitiële jeugdinrichtingen nog f 150 miljoen
(€ 67,5 mln.). Het restant van het budget voor 2004 (€ 58,1
mln.) is voor de tenuitvoerlegging van taakstraffen (€ 16,5 mln.),
Halt- en stopafdoeningen (€ 11,8 mln.) en jeugdreclassering (€ 29,9
mln.). Door het accent meer te leggen op een intensievere extramurale aanpak
in plaats van op verdere groei van intramurale capaciteit kunnen vanwege het
verschil in kostprijs substantieel meer jeugdigen bereikt worden en wordt
het jeugdsanctiebeleid effectiever. Intensivering van de jeugdreclassering
was in het Hoofdlijnenakkoord al voorzien. Tot 2007 is hiervoor circa€ 4,5
miljoen begroot. Daarnaast is ongeveer € 1,1 miljoen nodig voor
de meest uitgebreide vorm van jeugdreclassering (24 uurs bereikbaarheid).
Indien vaker geldboetes in plaats van werkstraffen worden opgelegd kan een
bezuiniging van ongeveer € 0,5 tot 0,9 miljoen euro worden gerealiseerd.De Minister van Justitie,J. P. H. DonnerXNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24587-112.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl