Voorstel van wet van het lid Waalkens houdende verbod op seks met dieren; Memorie van Antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20082009-31009, nr. C

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

14-04-2009

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

31009 nr. C

09-04-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31009Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 26 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 009Voorstel van wet van het lid Waalkens houdende strafbaarstelling van
het plegen van ontuchtige handelingen met dieren en pornografie met dieren
(verbod seks met dieren)CMEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 9 april 2009Met grote belangstelling heeft de indiener kennis genomen van het voorlopig
verslag dat de vaste commissie voor Justitie over het wetsvoorstel heeft uitgebracht.
De indiener zal hierna graag ingaan op de gestelde vragen of gemaakte opmerkingen
van de genoemde commissie. De indiener heeft de in het voorlopig verslag aan
de regering gestelde vragen doorgeleid aan de Minister van Justitie die u
separaat bij brief zal berichten.UitgangspuntenDe leden van de CDA-fractie vragen zich af
of de indiener het wetsvoorstel ook zou hebben ingediend indien de productie
van dierenpornografie in Nederland verwaarloosbaar zou zijn. Graag zou ik
hier als volgt op willen antwoorden: hoewel dierenpornografie zoals ik inderdaad
tijdens de plenaire behandeling in de Tweede Kamer heb gezegd de «trigger»
was om tot indiening van het wetsvoorstel over te gaan, zou ik dat ook gedaan
hebben indien de productie van dierenpornografie in Nederland (qua omvang)
verwaarloosbaar zou zijn geweest. Weliswaar is een belangrijk onderdeel van
het wetsvoorstel het verbieden van dierenpornografie, maar het tweede element,
namelijk het strafbaar stellen van het plegen van ontucht met dieren, zou
naar mijn mening voldoende zijn geweest om een initiatiefwetsvoorstel te rechtvaardigen.De leden van de CDA-fractie vragen zich tevens af of iets dat ongewenst
is – in casu ontucht met dieren – aanleiding geeft tot een via
het strafrecht te handhaven verbod. Deze leden verwijzen naar het feit dat
de indiener spreekt over het verwerpelijke karakter van dergelijke ontuchtige
handelingen en strijdigheid met de heersende zeden en daarnaast ook verwijst
naar «uitwassen» in de dierenporno-industrie. De leden van de
CDA-fractie vragen zich – kortweg – af wat de achterliggende motivering
van het wetsvoorstel is. In antwoord hierop zou ik willen zeggen dat het mij
zowel om de bescherming van het dier als van de mens gaat. Wat dat laatste
betreft gaat het dan zowel om de bescherming van de goede zeden als inderdaad
ook om het voorkomen van uitwassen zoals die zich voordeden ten gevolge van
de door de leden van de CDA-fractie aangehaalde dierenpornozaak te Kraggenburg.Ik heb mij niet, zo zou ik in antwoord op een vraag van de leden van de
CDA-fractie willen stellen, laten leiden door overwegingen dat specifiek de
geestelijke integriteit van dieren aantoonbaar in het geding kan zijn in geval
er sprake is van seksueel geaarde inbreuken op hun integriteit.De leden van de VVD-fractie komt het vreemd
voor dat er in het wetsvoorstel enerzijds gesproken wordt over de «rechten
van het dier» terwijl de indiener anderzijds stelt dat het dier niet
in staat is zijn wil te bepalen of kenbaar te maken. De leden van de VVD-fractie
vragen zich af of, aangezien de invulling van de rechtspositie van het dier
geheel moet worden overgelaten aan het inzicht van de mens, of er dan niet
beter kan worden gesproken van «plichten van de mens» in plaats
van «rechten van het dier»? Ik ben van mening dat, ook al kunnen
dieren, anders dan mensen, niet hun wil bepalen, zij rechtens te beschermen
belangen hebben en aldus dragers van rechten kunnen zijn. Het vaststellen
van de grenzen van wat een mens een dier wel of niet kan aandoen en het bepalen
van de (strafrechtelijke) bescherming van dieren is geheel aan mensen overgelaten.
Dat laat onverlet dat de mens aan dieren rechten kan toekennen en dat de strafwetgever
inbreuken op die rechten strafrechtelijk kan sanctioneren.GrondslagDe leden van de CDA-fractie hebben vragen
bij de – naar hun mening onduidelijke – rechtsgrond van het wetsvoorstel.
Die onduidelijkheid vloeit volgens deze leden voort uit de wens enerzijds
te spreken over goede zeden en anderzijds over het recht van het dier of diens
belang. Deze leden betogen – hier samengevat – dat dieren geen
dragers zijn van subjectieve rechten en dat het bij dierenporno en ontuchtige
handelingen met dieren dan ook om machtsuitoefening door de mens tegenover
het dier gaat. Deze leden wijzen er voorts op dat het bij seks met dieren
en dierenporno om een wezenlijk ander doel of een wezenlijk ander menselijk
belang gaat dan bij voedselvoorziening of medische experimenten. Het verschil
zien deze leden vooral in het feit dat er in het ene geval wel en in het andere
geval geen sprake is van lustbevrediging door de mens. De leden van de CDA-fractie
vragen in dit verband naar een onderbouwing van het verbod op virtuele dierenpornografie.
Zij achten een deugdelijk argument om dierenpornografie te verbieden omdat
virtuele dierenporno zo moeilijk van echt is te onderscheiden dat dit op zichzelf
bewijsrechtelijke problemen oproept. De leden missen deze argumentatie echter.In antwoord op deze vragen van de leden van de CDA-fractie zou ik voorop
willen stellen dat de strafbaarstellingen uit het wetsvoorstel zowel berusten
op de bescherming van de zeden als de bescherming van het dier. Ik meen dat
het enkele feit dat de strafbaarstellingen op twee rechtsgronden berusten,
niet tot onduidelijkheden leidt. Ik kan deze leden bevestigen dat ik inderdaad
beoog virtuele dierenporno strafbaar te stellen mede ter wille van de bewijsvoering.
Dit heb ik in de memorie van toelichting en in de nota naar aanleiding van
het verslag ook benadrukt.De leden van de VVD-fractie vragen waarom
de initiatiefnemer heeft gekozen voor een afzonderlijk wetsvoorstel en niet
voor opname van enkele artikelen in de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren
(GWWD)?Naar mijn mening past mijn voorstel beter in het kader van het Wetboek
van Strafrecht en wel om de volgende redenen. Mijn belangrijkste overweging
om het voorstel in dat kader te plaatsen, houdt verband met mijn mening dat
het doel van bescherming van de goede zeden binnen het Wetboek van Strafrecht
op zijn plaats is, daar waar de GWWD zich louter leent voor bescherming van
het dier. Met een plaatsing binnen de GWWD zou het wetsvoorstel zich echter
voornamelijk op de bescherming van het dier richten zonder dat daarbij het
zedelijkheidsaspect aan de orde komt. Binnen de zedelijkheidswetgeving
kan ook het dier worden beschermd. Daarbij komt dat het dier door de GWWD
al wordt beschermd als het door ontucht pijn of letsel wordt toegevoegd. Het
aspect van dierenmishandeling ten gevolge van ontucht is daar dus al beschermd.
Uit het hele artikel 36 GWWD blijkt dat er sprake moet zijn van het veroorzaken
van pijn of letsel dan wel van benadeling van de gezondheid of het welzijn
van het dier. Ook de voorbeelden uit het tweede lid van artikel 36 GWWD illustreren
dat. Het ligt daarom niet voor de hand om ontucht met dieren toe te voegen
aan de opsomming van artikel 36, tweede lid, GWWD. Ontucht met dieren heeft
immers in de regel geen aantoonbare benadeling van de gezondheid of het welzijn
van het dier tot gevolg. Het verbod op dierenpornografie past niet in de GWWD.
Opneming daarvan in de GWWD zou daarnaast tot gevolg hebben dat daarmee de
eenheid ten aanzien van het verbieden van pornografie zoals dat in het Wetboek
van Strafrecht is vastgelegd, wordt aangetast.De leden van de PvdA-fractie stelden op dit
punt in het voorlopig verslag enkele vragen over de handelingen met dieren
die op grond van dit wetsvoorstel strafbaar worden. Deze vragen worden verderop
in deze memorie van antwoord samen met de vragen van de leden van de VVD-fractie
over hetzelfde thema beantwoord. Ik volsta op deze plaats met daarnaar te
verwijzen.WetssystematiekDe leden van de PvdA-fractie vroegen of een
indeling waarbij de strafbepaling inzake dierenporno na artikel 240b wordt
geplaatst en de strafbepaling inzake ontucht met dieren aan het eind van titel
IV, niet meer voor de hand zou liggen.De alternatieve indeling waaraan deze leden refereerden, is zeker denkbaar.
Die heb ik ook overwogen. Toch geef ik er de voorkeur aan om de strafbepalingen
uit dit wetsvoorstel aan het slot van de zedentitel bij elkaar te plaatsen.
Het komt mij minder juist voor om enerzijds de zedendelicten waarin dieren
expliciet worden genoemd en anderzijds de bestaande zedendelicten waarin dieren
niet expliciet worden genoemd, in één titel door elkaar te zetten.
Daarvan zou – hoe strafwaardig ik ontucht met dieren en dierenporno
ook vind – in mijn ogen geen juist signaal uitgaan.Strafbare handelingenDe leden van de CDA-fractie vragen zich af
of twee in seksuele handelingen verwikkelde personen met op de achtergrond
twee vrijende dieren wel onder het verbod op dierenporno vallen. Naar aanleiding
van het advies van de Raad van State heb ik bij nota van wijziging mijn wetsvoorstel
aangepast in de zin dat seksuele handelingen tussen dieren buiten de werking
van deze wet blijven. De strafbepaling spreekt daarom nu van een afbeelding
van een ontuchtige handeling «waarbij een dier én een mens betrokken
zijn». Deze formulering bewerkstelligt dat een afbeelding zoals de leden
van de CDA-fractie noemen, niet onder de strafbaarstelling valt. Voor strafbaarheid
dient op de afbeelding een mens daadwerkelijk betrokken te zijn in de ontuchtige
handeling met het dier. Ik meen dat het kenmerkende van de afbeelding in beginsel
moet zijn – zoals deze leden het uitdrukken – «de fysieke,
seksueel geladen interactie tussen mens en dier». Mede om bewijstechnische
redenen valt ook een schijnbare betrokkenheid onder de delictsomschrijving.De leden van de fracties van de PvdA en VVD hebben vragen over de beschrijving van de strafbare
handelingen. De leden van de VVD-fractie vragen zich af of handelingen die
normaal kunnen worden genoemd onder omstandigheden ook een seksuele
strekking kunnen hebben en dus als ontuchtig moeten worden beoordeeld en strafbaar
gesteld. Daarnaast vragen de leden van de PvdA-fractie naar de grondslag van
een strafbaarstelling van handelingen met dieren, niet zijnde penetratie van
een dier door een mens of andersom, zonder dat het dier of de mens daarvan
schade ondervindt. De leden van de PvdA-fractie vragen in dit verband of het
de strekking van het voorgestelde artikel 254 is om alle handelingen met een
seksuele strekking strafbaar te stellen die niet worden aangemerkt als «een
normale wijze van omgang» met een dier. Zo ja, wil dat zeggen dat deze
voorgestelde wetsbepaling een mogelijke strafbaarheid introduceert die mede
afhangt van de notie van normaliteit van de Officier van Justitie c.q. de
rechter? De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat wettelijke begrippen
helder geformuleerd dienen te worden. Deze leden vinden termen zoals«heersende
maatschappelijke opvattingen» vaag en wijzen op de mogelijke «gevaarlijke
implicatie» dat indien de samenleving in brede kringen seks met dieren
normaal zou gaan vinden, de basis onder de wetgeving wegvalt. De leden van
de VVD-fractie stellen dat het wetsvoorstel de invulling van de strafrechtelijke
bepalingen nagenoeg geheel over laat aan de rechter waardoor de rechter «in
feite wetgever» wordt gemaakt.Graag zou ik hier graag als volgt op willen ingaan. Inderdaad kent de
omschrijving van het delict een zekere bandbreedte die door de rechter ingevuld
zal kunnen worden. Naar mijn mening is het delict wel voldoende duidelijk
en wordt evenmin als bij de ook elders in het Wetboek van Strafrecht gebezigde
term «ontucht», de rechter tot wetgever gemaakt zoals de leden
van de VVD-fractie stellen. In lijn met intentie van de toenmalige wetgever
bij de wijziging van meerdere artikelen uit de zedentitel van het Wetboek
van Strafrecht1 en in lijn met de geldende jurisprudentie
vallen onder «ontuchtige handelingen» alleen die handelingen met
een seksuele strekking onder de delictsomschrijving die in strijd zijn met
een sociaal-ethische norm. Ontucht vereist dus vooreerst dat de desbetreffende
handeling een seksuele strekking heeft. Alleen bij handelingen mét
een seksuele strekking geldt het extra vereiste dat deze in strijd moeten
zijn met een sociaal-ethische norm. Dat extra vereiste is nodig om zeker te
stellen dat handelingen ten behoeve van bijvoorbeeld de fok niet strafbaar
zijn in gevallen waarin deze handelingen een seksuele strekking zou worden
toegedicht. Maar buiten dat soort gevallen is seks met dieren zonder meer
in strijd met een sociaal-ethische norm. De gedachte van de leden van de VVD-fractie
dat veranderingen in sociaal-ethische normen ertoe zouden kunnen leiden dat
seks met dieren normaal wordt en daarmee – zonder dat de strafbepaling
wordt geschrapt – straffeloos wordt, acht ik dan ook niet houdbaar.Daarbij komt dat bij een nadere specificatie van het begrip «ontucht»
in het onderhavige wetsvoorstel al snel zal moeten worden gedacht aan het
seksueel binnendringen van een dier. Aangezien ik van mening ben dat seksuele
handelingen die niet met binnendringen gepaard gaan, toch strafwaardig zijn,
wordt een nadere specificatie naar mijn mening al snel te beperkend. Om het
begrip ontucht nader te duiden, heb ik in de nota naar aanleiding van het
verslag al enkele handelingen omschreven die naar mijn mening in ieder geval
strafbaar zouden moeten zijn. Daarbij gaat het om het louter beroeren van
de geslachtsdelen van het dier, het bevredigen van het dier door de mens zonder
geslachtsgemeenschap, het gebruikmaken van een dier als middel voor de bevrediging
van de mens zonder geslachtsgemeenschap en werkelijke geslachtgemeenschap
van mens met dier. Deze seksuele handelingen zijn strafbaar, tenzij zij een
ontuchtig karakter ontberen, zoals in geval van handelingen ten behoeve van
de fok.De leden van de PvdA-fractie vragen waarom
wat betreft de strafbaarstelling van dierenporno aansluiting is gezocht bij
de strafbaarstelling van kinderporno en niet bij de strafbaarstelling
van het openlijk ten toon stellen of ongevraagd toezenden van (volwassen)porno.Eerst zou ik er op willen wijzen dat ik kinderporno een veel ernstiger
delict acht dan dierenporno. Ik heb dit verschil tot uiting willen brengen
in het – veel lagere – strafmaximum met betrekking tot dierenporno.
Ook neem ik daarom aan dat indien er keuzes zouden moeten worden gemaakt,
een actieve bestrijding van kinderpornografie prioriteit zal hebben boven
het bestrijden van dierenpornografie. Toch heb ik ervoor gekozen om in het
geval van dierenporno aansluiting te zoeken bij het delict kinderporno. Omdat
het wetsvoorstel beoogt om ontucht met dieren mede te bestrijden door de ongebreidelde
verspreiding van afbeeldingen daarvan aan te pakken, volstaat het in mijn
ogen niet om slechts het openlijk ten toon stellen van dierenporno of het
anders dan op verzoek toezenden daarvan strafbaar te stellen. Het gaat erom
de productie van de afbeeldingen daarvan tegen te gaan, en, om dat te bereiken,
ook het verspreiden van deze afbeeldingen zonder dat daarbij sprake is van
openlijke tentoonstelling of toezending tegen iemands zin.Op de vraag van de leden van de PvdA-fractie of er indicaties zijn dat
kinder- cq. dierenmisbruik, landelijk of wereldwijd, op een vergelijkbare
schaal plaatshebben, moet ik het antwoord schuldig blijven. Er zijn mij geen
gegevens dienaangaande bekend. Evenmin beschik ik, zo zou ik ook in antwoord
op een vraag van de leden van de PvdA-fractie willen stellen, over gegevens
waaruit zou blijken dat dieren op latere leeftijd vergelijkbare schade ondervinden
van het betrokken zijn in de vervaardiging van porno als kinderen. Ik heb
dergelijke overwegingen ook niet betrokken bij de totstandkoming van het onderhavige
wetsvoorstel. De leden van de PvdA-fractie vragen ook hoe de strafbaarstelling
van de vervaardiging van «make believe»-dierenporno zich verhoudt
tot de vrijheid van meningsuiting of beter van expressie? Vallen bijvoorbeeld
ansichtkaarten of cartoons waarin een mens en een dier in seksuele activiteiten
zijn betrokken onder de strafbaarstelling van het beoogde artikel 254a?Naar mijn mening komt het recht op vrije meningsuiting door het voorgestelde
artikel 254a niet in het gedrang. De strafbepaling is beperkt tot afbeeldingen
van ontucht waarbij een mens en een dier «schijnbaar» zijn betrokken.
Cartoons vallen dus buiten deze bepaling.Uitvoerbaarheid en handhaafbaarheidDe leden van de VVD-fractie stellen dat het
wetsartikel met betrekking tot dierenpornografie niet beoogt het welzijn van
de dieren te bevorderen, maar dat het zich richt zich op de morele verwerpelijkheid
van dierenpornografie en de daardoor veroorzaakte aantasting van de goede
zeden. Deze leden vragen tegen die achtergrond zich af of het dan niet eerder
een ethisch offensief geboden is, in plaats van een wettelijke strafbaarstelling.
De leden van de VVD-fractie zouden van de indiener graag een nadere toelichting
krijgen waarom het moreel verwerpelijke karakter van dierenpornografie tot
inzet van strafwetgeving moet worden gemaakt.Ik kan mij niet vinden in deze gedachtegang van de leden van de VVD-fractie.
Op de eerste plaats dient het verbod op dierenporno – zoals eerder al
is uiteengezet – niet alleen de bescherming van de goede zeden, maar
ook de bescherming van het dier zelf. Op de tweede plaats acht ik het beschermen
van de goede zeden wel degelijk een onderwerp dat zich leent voor wettelijke
strafbaarstelling en dat niet louter als onderwerp van een ethisch offensief
aandacht zou moeten krijgen. Meerdere artikelen uit de zedentitel van het
Wetboek van Strafrecht richten zich immers niet alleen op de bescherming van
bijvoorbeeld personen, maar ook op de bescherming van de goede zeden in het
algemeen.OvergangsrechtDe leden van de CDA-fractie hebben tot slot nog een vraag over het overgangsrecht.In de nota naar aanleiding van het verslag verwijst de indiener simpelweg
naar artikel 1 van het Wetboek van Strafrecht. Op grond daarvan zullen de
door hem voorgestelde verbodsbepalingen geen terugwerkende kracht hebben,
aldus de indiener. Dat lijkt de aan het woord zijnde leden niet juist. Artikel
1 Sr is primair een instructienorm voor de wetgever en subsidiair een vangnetbepaling
in het Wetboek. Een en ander spitst zich met name toe op een niet-actief element
in het voorgestelde artikel 254a Sr, namelijk het in bezit hebben van dierenporno;
alle overige elementen (vervaardigen, invoeren, doorvoeren, openlijk tentoonstellen,
verspreiden) veronderstellen actieve handelingen die men welbewust pleegt
na in werking treden van dit wetsvoorstel. Dat geldt niet voor bezit. Onmiddellijke
werking bergt dus in zekere zin terugwerkende kracht in zich op dit punt.De leden van de CDA-fractie vroegen om een reactie op hun uiteenzetting.
In het door deze leden gegeven voorbeeld is van strafbaarstelling met terugwerkende
kracht geen sprake. Iemand die vóór de datum van inwerkingtreding
van de door mij beoogde wet zijn afbeeldingen van dierenporno weggooit, wordt
na die datum niet alsnog strafbaar. Vanaf die datum is bezit echter wel strafbaar,
ook als het gaat om afbeeldingen die iemand voor die datum al in bezit had.
Dat is een werkwijze die vaker voorkomt. Als de wetgever het bezit van een
nieuwe drug vanaf een bepaalde datum strafbaar stelt, geldt dat ook voor de
drug die men vóór die datum al heeft verworven.Harm Evert WaalkensXNoot1Kamerstukken II 1988/89, memorie van toelichting, 20 930, nr. 3,
p.2. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20082009-31009-C.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl