Voorstel van wet van het lid Bakker tot wijziging Pensioen- en spaarfondsenwet (bestuursstructuur pensioenfondsen); Brief van het Tweede-Kamerlid Bakker
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28354, nr. 11

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

19-04-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

28354 nr. 11

11-04-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. ONTWIKKELINGEN MET BETREKKING TOT PENSION FUND GOVERNANCE2. BRIEF MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
VAN 2 DECEMBER 2004 (28 354, Nr. 10)2.1. Algemene opmerkingen2.2. Samenstelling pensioenfondsbesturen2.3. Instemmingsrechten deelnemersraden2.4. Beroepsrecht minderheid deelnemersraad3. DE VERDERE BEHANDELING VAN HET WETSVOORSTEL4. WIJZIGINGEN IN HET WETSVOORSTEL
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28354Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 50 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 354Voorstel van wet van het lid Bakker tot wijziging van de Pensioen- en
spaarfondsenwet (bestuursstructuur pensioenfondsen)nr. 11BRIEF VAN HET LID BAKKERAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 11 april 20051. ONTWIKKELINGEN MET BETREKKING TOT PENSION FUND GOVERNANCEIn juni 2004 heeft de minister De Geus van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
aan de pensioensector verzocht zo snel mogelijk een gedragscode te ontwikkelen
voor goed pensioenfondsbestuur (Pension Fund Governance) te vergelijken met
de code-Tabaksblat voor beursgenoteerde ondernemingen. Twee onderzoeksbureaus
hadden daarvoor een opdracht gekregen om een onderzoek te doen naar de huidige
bestuursstructuur van pensioenfondsen in de prakrijk en de mogelijkheden om
deze te verbeteren. Bij de nieuwe gedragscode gaat het in principe om een
vorm van zelfregulering binnen de pensioenwereld. Maar er wordt gedacht aan
een code die de erkenning behoeft van de minister en die, evenals die van
Tabaksblat, een wettelijke basis zal krijgen. Daarbij zal geen vrijblijvendheid
bestaan. Toepassing is verplicht tenzij wordt aangetoond dat een betere oplossing
is gevonden (beginsel: «pas toe of leg uit»). In juli 2004 presenteerde
de Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen (VB) een voorstel voor een dergelijke
code dat ook voor andere pensioenfondsen zou kunnen gelden. De Stichting voor
Ondernemingspensioenfondsen (OPF) had reeds in april 2004 een code gepubliceerd.
Over de inhoud en vormgeving van de gedragscode zal met inschakeling van de
Stichting van de Arbeid in de komende periode een discussie gevoerd worden
tussen vertegenwoordigers van de organisaties van de werkgevers,de werknemers
en de ouderen en van de drie pensioenkoepels.In juli 2002 stelde de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO) richtlijnen vast voor goed pensioenfondsbestuur («Guidelines
for pensionfund governance»). Deze hebben de status van aanbevelingen,
maar ze zijn zeker voor de aangesloten landen niet vrijblijvend. De richtlijnen
zijn aanvaard als internationale maatstaf (benchmark) door de regeringen van
de 30 lidstaten van de OESO, waaronder Nederland. Enkele van de belangrijkste
richtlijnen voor goed pensioenfondsbestuur luiden:* Scheiding van de verantwoordelijkheden voor uitvoering en toezicht.* Het hoogste orgaan (in Nederland het bestuur) is eindverantwoordelijk
en handelt in het belang van de deelnemers en pensioengerechtigden.* Het hoogste orgaan dient verantwoording af te leggen aan de deelnemers,
pensioengerechtigden en bevoegde autoriteiten.Staatssecretaris Rutte van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft begin
2004 aan de onderzoeksbureaus Allen & Overy en Boer & Kroon een opdracht
gegeven om een onderzoek te doen naar de bestuurspraktijk van pensioenfondsen
en naar de wijze waarop hierin met behulp van een gedragscode voor de pensioensector
verbeteringen kunnen ontstaan. De onderzoeksbureaus brachten in september
2004 hun eindrapport uit (Pension Fund Governance, Eenheid in Verscheidenheid).
In het onderzoek is rekening gehouden met de OESO-richtlijnen, maar deze zijn
niet geheel gevolgd. Naar het oordeel van de onderzoekers behoort de pensioenwereld
aan te sluiten bij de nationale en internationale trends met betrekking tot
toezicht en verantwoording (scheiding van bestuur en intern toezicht; afleggen
van verantwoording door het bestuur). In een tussenrapportage (juni 2004)
en in het eindrapport gaven zij daarvoor een aantal mogelijke bestuursmodellen.
Deze kennen vrijwel altijd een apart toezichthoudend orgaan (Raad van Toezicht
of Raad van Commissarissen) en een apart orgaan waaraan het bestuur tezamen
met het toezichthoudend orgaan verantwoording moet afleggen. De samenstelling
van deze beide organen kan daarbij variëren. Hierbij is ook de positie
van eventuele deelnemersraden in het geding. Het verantwoordingsorgaan krijgt
volgens deze modellen bijvoorbeeld het goedkeuringsrecht voor de jaarrekening,
het recht van décharge van het bestuur met het toezichthoudend orgaan
alsmede het recht van enquête bij de Ondernemingskamer van het gerechtshof
te Amsterdam. Het toezichthoudend orgaan moet voor de uitoefening van zijn
functie alle belangrijke bestuursbesluiten goedkeuren. De onderzoekers tekenen
hierbij aan dat er voor moet worden gewaakt dat door het ontbreken van voldoende
bevoegdheden slechts de schijn van toezicht en verantwoording wordt opgeroepen.De OPF heeft in zijn bestuurscode van april 2004 de bestuursstructuur
buiten beschouwing gelaten.Zoals vermeld presenteerde de VB in juli 2004 een voorstel voor een code
met betrekking tot goed bestuur voor de Nederlandse pensioenfondsen (regels
voor bestuur van, zeggenschap over, verantwoording door en toezicht op pensioenfondsen).
De VB wil een college vormen bestaande uit vertegenwoordigers van degenen
die zij in economische zin als eigenaar van het pensioenvermogen beschouwen
(waaronder de gepensioneerden): een zogenaamd college van belanghebbenden.
Aan dit college moet het bestuur verantwoording afleggen. Dit college dient
tevens toezicht te houden op het bestuur, inclusief mogelijkheden tot correctie.
Het college zal voor de uitoefening van zijn taak een aantal goedkeurings-
en adviesrechten krijgen. In vergelijking met de modellen van de onderzoekers
worden hier dus de taken van het toezichthoudend orgaan en het verantwoordingsorgaan
gecombineerd.De indiener constateert ten eerste dat alle genoemde voorstellen zich
vooral richten op het functioneren van het bestuur, op het interne toezicht
daarop en op het afleggen van verantwoording. Op zich zijn dat prima zaken,
maar de bestuurssamenstelling wordt daarbij niet gewijzigd. Het medezeggenschapsconvenant
tussen de ouderenorganisatie CSO en de Stichting van de Arbeid doet dit slechts
in beperkte mate. Het convenant bevat geen aanbeveling om in de besturen van
de bedrijfstakpensioenfondsen een vertegenwoordiging van de gepensioneerden
op te nemen (bij deze fondsen is bijna 80% van de gepensioneerden aangesloten). Bij ondernemingspensioenfondsen moeten volgens het convenant
de gepensioneerden de keuze maken tussen vertegenwoordiging in het bestuur
of in een deelnemersraad; bovendien is dit geclausuleerd en niet beslissend;
het fondsbestuur beslist. Dit betekent dat – ook bij een goede gedragscode
en een optimale uitvoering van het medezeggenschapsconvenant – de situatie
gehandhaafd blijft dat meer dan 80% van de gepensioneerden niet in het bestuur
van hun pensioenfonds vertegenwoordigd is. Dat bevreemdt indiener zeer, daar
eerst Staatssecretaris de Grave in zijn brief van 13 februari 1997 heeft
gesteld dat wettelijk geregeld zou moeten worden dat gepensioneerden in het
bestuur zitting hebben, hetgeen door Vaste Commissie voor SZW van de Kamer
is bevestigd in het overleg van 15 mei 1997, en vervolgens de Raad van
State in zijn advies over dit wetsvoorstel heeft gesteld dat nu het moment
is gekomen voor een wettelijke verplichting tot een vertegenwoordiging van
de gepensioneerden in het bestuur van hun pensioenfonds.Ten tweede constateert de indiener dat de voorstellen van de VB en de
onderzoekers inhouden dat het bestuur wel verantwoordelijk is, maar niet geheel
autonoom kan handelen. Het verheugt de indiener dat dit thans blijkbaar algemeen
geaccepteerd wordt. Dit sluit aan bij de richtlijnen van de OESO. De bezwaren
van enkele fracties in het verslag tegen het wetsvoorstel, omdat instemmingsrechten
van de deelnemersraad de bestuursautonomie zouden aantasten, blijken hiermede
feitelijk achterhaald.2. BRIEF MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
VAN 2 DECEMBER 2004 (28 354, Nr. 10)2.1. Algemene opmerkingenOp 2 december 2004 schreef de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
aan de Tweede Kamer een brief over het wetsvoorstel. De brief bevat onder
meer inhoudelijke bezwaren tegen een veronderstelde doorbreking van de pariteit
tussen werkgevers en werknemers in de pensioenfondsbesturen, een verstrekkend
instemmingsrecht voor de deelnemersraad en een beroepsrecht voor een minderheid
van minimaal 10% van de deelnemersraad. De brief geeft de huidige initiatiefnemer
aanleiding tot de volgende kanttekeningen.Naar de mening van de initiatiefnemer komt in de brief de rechtsgrond
van het wetsvoorstel onvoldoende tot zijn recht. Kort samengevat gaat het
hierbij om het volgende.* Pensioen is een arbeidsvoorwaarde. Bij het bepalen van de inhoud van
de pensioenregeling zijn de gepensioneerden geen partij. Zij hebben geen plaats
aan de overlegtafel waar over arbeidsvoorwaarden wordt gesproken; het primaat
hiervoor ligt bij de sociale partners. Maar bij de uitvoering van pensioenregelingen
door de pensioenfondsen hebben de gepensioneerden vanzelfsprekend als «crediteuren»
wel een groot belang, zoals de Raad van State vaststelt.* De pensioenverzekering vormt een onverbrekelijk onderdeel van de arbeidsbeloning.
Pensioenfondsen beheren daarom uitgesteld loon van alle verzekerden, dus ook
van de gepensioneerden. Alle verzekerden behoren op gelijke wijze behandeld
te worden; gepensioneerden moeten daarom gelijke medezeggenschapsrechten krijgen
als de actieve deelnemers.* Door formele vertegenwoordiging van de gepensioneerden in de fondsbesturen
ontstaan tevens representatieve besturen. Dat is voor een evenwichtige belangenbehartiging,
waartoe artikel 5, lid 4 van de PSW verplicht, essentieel. Het versterkt tevens
het vertrouwen van de gepensioneerden in de besturen.* In vele pensioenfondsen bezitten de gepensioneerden echter minder medezeggenschapsrechten dan de actieve deelnemers. Zo krijgen zij vaak
geen recht op vertegenwoordiging in de fondsbesturen. De actieven daarentegen
kunnen volgens de PSW in zowel de deelnemersraad als in het bestuur zitting
hebben, zonder dat iemand dat ooit als een probleem heeft gezien. Dit is een
vorm van ongelijke behandeling en discriminatie.* Bij de samenstelling van de fondsbesturen is thans geen sprake van zelfregulering
door de pensioensector. Volgens de huidige PSW hebben de werkgevers en de
werknemers een wettelijk recht op vertegenwoordiging in deze colleges. Het
is noodzakelijk de ook op dit punt sterk verouderde PSW te moderniseren. Het
is niet langer maatschappelijk aanvaardbaar de situatie te laten voortduren
waarin de vertegenwoordiging van twee deelbelangen in het bestuur een wettelijke
basis heeft en die van een derde deelbelang, dat van de in aantal toenemende
gepensioneerden, niet.Voor de verdere motivering van de rechtsgrond van het wetsvoorstel wordt
verwezen naar de Memorie van Toelichting (28 354, Nr. 3, hoofdstuk 2)
en naar de Nota naar aanleiding van het Verslag (28 354, Nr. 8, paragraaf 1.3.).Voor de goede orde tekent de indiener hierbij nog aan dat enkele opmerkingen
in de brief een belangrijke nuancering behoeven. In tegenstelling tot hetgeen
in de brief wordt gesteld is het eerste convenant gebrekkig uitgevoerd. En
het tweede convenant heeft geen draagvlak bij de gepensioneerdenorganisaties
die de belangen behartigen binnen de pensioenfondsen. De feitelijke cijfers
en gegevens hierover zijn te vinden in de reactie van de indieners op het
Advies van de Raad van State over het wetsvoorstel (28 354 A, paragraaf 1
en bijlagen 1 en 2) en in de Nota naar aanleiding van het Verslag (28 354,
Nr. 8, paragraaf 1.2.).2.2. Samenstelling pensioenfondsbesturenDe brief noemt als bezwaar dat het wetsvoorstel de pariteit tussen werkgevers
en werknemers in de samenstelling van pensioenfondsbesturen zou doorbreken.
Tevens wordt verondersteld dat de indiener voorbij was gegaan aan het feit
dat de wijze van beheren van het geld door het fonds uiteenlopende consequenties
kan hebben voor «verzekerden» bij het fonds. Voorts wordt in de
brief gesteld dat de sociale partners sterk hechten aan de pariteit vanuit
het besef dat aanvullend pensioen een arbeidsvoorwaarde is en vanwege de in
de praktijk niet altijd even duidelijke scheiding tussen inhoud en de uitvoering
van de regeling (niet in de laatste plaats vanwege personele unies tussen
beide circuits).Uiteraard is de indiener niet voorbijgegaan aan het feit dat de wijze
van beheren van het geld door het fonds uiteenlopende consequenties kan hebben
voor de verschillende categorieën verzekerden. Integendeel, dit vormt
juist een belangrijke reden om vertegenwoordigers van de gepensioneerden in
de besturen op te nemen. Dit draagt bij aan het ontstaan van voor de verzekerden
representatieve besturen hetgeen van betekenis is voor de evenwichtige belangenbehartiging
waartoe de PSW terecht verplicht. Bovendien nemen de genoemde uiteenlopende
consequenties niet weg dat voor het pensioenfonds alle verzekerden gelijk
zijn. Het fonds beheert opgebouwde aanspraken (uitgesteld loon) van alle verzekerden.
De kabinetsbrief laat ten onrechte buiten beschouwing dat daarom ook de medezeggenschapsrechten
van alle verzekerden als crediteuren van het fonds gelijk behoren te zijn.
De indiener wijst er verder op, zoals de brief ook aangeeft, dat het overleg
over de inhoud van de pensioenregeling als arbeidsvoorwaarde, niet binnen
het fonds thuis hoort. Dat hoort thuis bij het arbeidsvoorwaardenoverleg,
waarbij de werkgevers en werknemers paritair vertegenwoordigd zijn. In ieder
geval is dit geen argument om aan de gepensioneerden het recht
op vertegenwoordiging in de besturen van instellingen die hun pensioenregeling uitvoeren, te onthouden. Terecht geeft de brief aan dat
gepensioneerden bij de uitvoering wel een «eigenstandig» belang
hebben. Indiener erkent dat er helaas nog fondsen zijn waar de scheiding tussen
de vaststelling van de inhoud en de uitvoering niet altijd even duidelijk
is en dat er personele unies tussen de beide circuits bestaan. Echter, in
de brief staat ook dat het de ambitie van de minister is heldere scheiding
in taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden door te voeren. Ook de eerder
genoemde onderzoeksbureaus dringen aan op transparantie en noemen het ontbreken
van een duidelijke scheiding en het bestaan van personele unies een gevaar
voor goed pensioenfondsbestuur. Het thans nog hier en daar bestaan van die
situaties kan dus geen reden zijn gepensioneerden zetels in het bestuur te
onthouden.De initiatiefnemer acht in dit verband ook de opvatting van de hoogleraar
pensioenrecht aan de Vrije Universiteit , Lutjens, over het initiatiefwetsvoorstel
van betekenis. Lutjens vindt het verzet van de sociale partners hiertegen
een achterhoede gevecht. Naar zijn mening raakt het wetsvoorstel niet de kern
van de tweede pijler want de belangrijkste pensioenafspraken worden aan de
CAO-tafel gemaakt. Ook hij wijst erop dat pensioen van oorsprong een arbeidsvoorwaarde
is. Maar uiteindelijk is het pensioen een belangrijke inkomstenbron voor gepensioneerden.
Het weren van deze belangengroep in medezeggenschapsorganen van pensioenfondsen
is volgens hem een verloren strijd: de maatschappelijke druk is groot. Lutjens
adviseert het verzet te staken. (Bron: Jaarverslag 2003 VB.)Het verzet tegen de toekenning van een recht aan gepensioneerden op vertegenwoordiging
in de fondsbesturen neemt overigens in vakbondskring af. Zo blijkt uit een
onderzoek dat de vakcentrale CNV in februari 2004 heeft laten uitvoeren, dat
van de leden van deze vakcentrale 86% voorstander is van aparte vertegenwoordigers
van de gepensioneerden in het bestuur van de pensioenfondsen.Wat de inhoudelijke regeling in het wetsvoorstel betreft, wijst de indiener
op het volgende.Vertegenwoordiging van gepensioneerden (en slapers) in de besturen van
bedrijfstak- en ondernemingsfondsen is volgens de huidige PSW thans reeds
mogelijk. Voor ondernemingspensioenfondsen bestaat volgens het eerste en tweede
medezeggenschapsconvenant een geclausuleerde mogelijkheid voor gepensioneerden
om te kiezen voor vertegenwoordiging in het fondsbestuur. In een aantal fondsen
is dit in de praktijk toegepast, bij veel andere fondsen niet. De gepensioneerden
en de slapers kregen nog geen afdwingbaar recht op vertegenwoordiging in de
besturen van alle bedrijfstak- en ondernemingspensioenfondsen.
Volgens het tweede convenant zal bij eventuele vertegenwoordiging van gepensioneerden
in een bestuur de zetelverdeling ten opzichte van de vertegenwoordigers van
de actieve deelnemers plaats vinden evenredig met de verhouding tussen de
aantallen gepensioneerden en actieve deelnemers in het fonds. Werkgeversen
werknemersorganisaties hebben daarbij dus reeds geaccepteerd dat er minder
werknemersvertegenwoordigers in het bestuur zitten dan werkgeververtegenwoordigers.
Het wetsvoorstel kent voor die zetelverdeling dezelfde verdeelsleutel als
het tweede convenant. Het verbaast indiener dan ook dat dit nu voor het Kabinet
een probleem lijkt te zijn. Evenmin kan de indiener begrijpen dat de sociale
partners, die het convenant ondertekend hebben, nu tegen een doorbreking van
de pariteit tussen werkgevers en werknemers zouden zijn. Ook in de praktijk
blijkt dat pensioenfondsen waar gepensioneerden zetels in het bestuur hebben
reeds lang naar behoren functioneren.Eventuele vertegenwoordigers van de gepensioneerden en slapers vormen
binnen het bestuur volgens de geldende wetgeving een eigen geleding, die voor
het toepassen van de pariteitsbepalingen wordt meegeteld bij de werknemersgeleding.
In het oorspronkelijk wetsvoorstel waren de pariteitsbepalingen van de PSW
ten aanzien van de werkgevers- en werknemersvertegenwoordiging gehandhaafd
en vormden de gepensioneerden een toegevoegde geleding. Als gevolg van het
advies van de Raad van State zijn de pariteitsbepalingen voor de bestuurssamenstelling
in het initiatiefvoorstel materieel gelijk gemaakt aan die voor de ondernemingspensioenfondsen
in de huidige PSW (de vertegenwoordigers van de werknemers en van de gepensioneerden
bezetten tezamen in het bestuur tenminste evenveel zetels als de vertegenwoordigers
van de werkgever(s)). Dit houdt in dat het wetsvoorstel ten aanzien van het
criterium voor de pariteit en voor de zetelverdeling aansluit bij bestaande
regelgeving en bij het tweede convenant.Wanneer de toepassing van de pariteitsbepalingen volgens sommigen een
probleem zou kunnen geven, dan wordt dat dus niet veroorzaakt door het nieuwe
voorstel. Die problemen bestaan dan nu al onder de vigerende wetgeving en
bij de toepassing van het convenant. Van betekenis is evenwel dat het wetsvoorstel
elementen van regelend recht kent. Hierdoor kan per pensioenfonds rekening
worden gehouden met de inzichten van de betrokken partijen en de specifieke
situatie. In principe wordt uitgegaan van een paritaire bestuurssamenstelling.
Maar de betrokken partijen kunnen er gezamenlijk ook voor kiezen om de vertegenwoordigers
van de werknemers en gepensioneerden tezamen meer zetels te geven, waardoor
de extra zetels voor de gepensioneerden niet ten koste hoeven te gaan van
die van de werknemers. De pariteit tussen werkgevers en werknemers blijft
dan bestaan. In de voorgestelde redactie zal deze keuzevrijheid ook gaan gelden
voor de bestuurssamenstelling van bedrijfstakfondsen. Wanner alle betrokken
partijen bij een fonds daarmee akkoord gaan krijgen zij tevens de bevoegdheid
om afwijkende afspraken te maken voor een ander criterium voor de zetelverdeling
tussen de actieve deelnemers en de gepensioneerden (zie Memorie van Toelichting,
28 354, Nr. 3, hoofdstuk 3, blz. 11). Enerzijds legt het wetsvoorstel
dus wel de verplichting op om vertegenwoordigers van gepensioneerden op te
nemen in het bestuur, maar anderzijds geeft het wetsvoorstel partijen meer
vrijheid dan de huidige PSW.2.3. Instemmingsrechten deelnemersradenDe oorspronkelijke initiatiefneemster achtte het van maatschappelijk belang
dat wettelijk een verantwoordingsplicht wordt vastgelegd van de pensioenfondsbesturen
ten opzicht van een vertegenwoordigend orgaan van de pensioenverzekerden,
de deelnemersraad (zie Memorie van Toelichting, 28 354, Nr. 3, hoofdstuk
2). In dit verband kent het wetsvoorstel aan de deelnemersraad ook instemmingsrechten
toe. Het voorstel bevat hierbij tevens enkele elementen van intern toezicht
namens de verzekerden. Toen in mei 2002 het voorstel bij de Tweede Kamer werd
ingediend waren de richtlijnen van de OESO voor goed pensioenfondsbestuur
nog niet uitgevaardigd; die dateren van juli van dat jaar. Zoals aangegeven
is één van de belangrijkste van die richtlijnen: het afleggen
van verantwoording door het hoogste orgaan van een pensioenfonds aan de «deelnemers
en pensioengerechtigden». Ongeveer eind 2003 was de start van de discussies
over goed pensioenfondsbestuur in de Nederlandse pensioenwereld, aangezwengeld
door staatssecretaris Rutte. Dit leidde tot de voorstellen voor een gedragscode
van de VB (juli 2004) alsmede tot het rapport van de twee onderzoeksbureaus
in september 2004, waarin de begrippen «toezicht» en «verantwoording»
sleutelwoorden zijn. De huidige initiatiefnemer beschouwt deze ontwikkelingen in het algemeen als een belangrijke versterking van de argumentatie
voor het wetsvoorstel. Vrij algemeen breekt het inzicht door dat een autonoom
functionerend fondsbestuur zonder een verantwoordingsplicht niet meer in de
moderne samenleving past. Het voorstel zou daarom gezien kunnen worden als
een bestuursmodel ter uitvoering van de OESO-richtlijnen voor goed pensioenbestuur
in het bijzonder met betrekking tot de verantwoordingsplicht. De indiener
acht het dan ook vreemd dat het Kabinet de instemmingsrechten afwijst met
het argument van slagvaardigheid, terwijl de voorstellen van de VB, van de
onderzoekers en van de OESO precies hetzelfde effect hebben. Bovendien betreffen
de instemmingsrechten en de andere voorstellen voornamelijk beleidsbeslissingen
van het bestuur. Daarbij is van korte termijn beslissingen nauwelijks sprake,
zodat de voorstellen de slagvaardigheid ook nauwelijks of niet aantasten.De indiener heeft uiteraard vastgesteld dat momenteel in pensioenland
een discussie wordt gevoerd over de inhoud van goed pensioenfondsbestuur en
de gevolgen daarvan voor de bestuursstructuur van pensioenfondsen. Deze discussie
moet in het kader van zelfregulering leiden tot een in de wet verankerde gedragscode.
De brief van de minister schrijft hierover dat de recent gestarte brede discussie
over pension fund governance gevolgen kan hebben voor de organisatie van medezeggenschap
van alle betrokkenen bij de uitvoering van aanvullende pensioenregelingen.
Met name op basis van de uitkomsten van deze discussie zouden beter voldragen
besluiten genomen kunnen worden over de positionering en bevoegdheden van
een deelnemersraad. De indiener heeft begrip voor deze redenering. Hij is
bereid dit proces van zelfregulering een kans te geven en daarom thans een
gedeelte uit het wetsvoorstel te lichten waarover later na voltooiing van
bedoelde discussies zal worden beslist. Het gaat hier speciaal om de onderdelen
van het voorstel die betrekking hebben op de positie van de deelnemersraden
(in het bijzonder de instemmingsrechten). Daartoe dient de tegelijk met deze
brief uitgebrachte nota van wijziging (nr. 12).In de brief van de minister wordt ten onrechte ook de door de Tweede Kamer
aangenomen motie Schimmel/Blok (Kamerstukken II 1999/2000, 26 674, Nr.
15) ter sprake gebracht. Door deze motie, die was ingediend vanuit de fracties
van D66 en de VVD, spreekt de Kamer zich uit tegen het bestaan van instemmingsrechten
(vetorechten) bij anderen dan het bestuur van een pensioenfonds. Deze motie,
evenwel, heeft geen betrekking op deelnemersraden.In het verleden kwam het veelvuldig voor dat in de statuten van ondernemingspensioen-fondsen
voor de werkgevers voorrechten waren opgenomen, waaronder instemmingsrechten
ten aanzien van bestuursbesluiten. Dit vormde een aantasting van de zelfstandigheid
van het bestuur, die de verantwoordelijkheid voor de eigen taken die de PSW
aan het bestuur opdraagt, kon doorkruisen. De bedoelde motie, die was ingediend
onder gelijktijdige intrekking van een amendement met een vergelijkbare strekking,
had speciaal tot doel om een einde te maken aan die bestaande voorrechten
voor de werkgevers, waaronder de instemmingsrechten. Bij het amendement ging
het om een verbod om bevoegdheden te verlenen aan «anderen dan de organen van het fonds», dus aan externe organen. Het amendement had dus uitdrukkelijk geen betrekking
op de bevoegdheden (instemmingsrechten of goedkeuringsrechten) van deelnemersraden.
In de mondelinge toelichting bij de vervanging door de motie is de reikwijdte
van het beoogde verbod niet veranderd. De staatssecretaris of andere sprekers
hebben dat ook niet voorgesteld (Tweede Kamer, Handelingen 47, 9 februari
2000). De te verlenen bevoegdheden aan interne organen van het fonds, zoals
colleges van toezicht of verantwoordingsorganen (bijvoorbeeld
deelnemersraad of college van belanghebbenden) vallen dus niet onder de reikwijdte
van de motie.In het rapport van de twee onderzoeksbureaus over goed pensioenbestuur
is sprake van toekenning van goedkeuringsrechten aan de toezichthoudende organen
(Raad van Toezicht of Raad van Commissarissen) en voor bepaalde onderwerpen
ook aan de verantwoordingsorganen. Voorts kent de ontwerp VB-code eveneens
voor het te vormen College van Belanghebbenden een aantal goedkeuringsbevoegdheden.
De interpretatie van de motie Schimmel/Blok is daarom evenzeer van betekenis
voor de realisering van reeds gepresenteerde of nog te ontwikkelen voorstellen
met betrekking tot toezicht en verantwoording binnen de pensioenfondsen.Tot slot wijst de indiener erop dat de brief van de minister totaal niet
ingaat op het feit dat reeds lang een aantal deelnemersraden instemmingsrechten
heeft (ook in gevallen waar gepensioneerden tevens in het bestuur zitten)
en dat dat tot tevredenheid verloopt.2.4. Beroepsrecht minderheid deelnemersraadVolgens de brief komt bij het regelen van een beroepsrecht voor een minderheid
van tenminste 10% van de leden van de deelnemersraad, expliciet tot uitdrukking
dat er zich onder deelnemers belangenverschillen kunnen voordoen. Er zal wel
eens door het bestuur een afweging worden gemaakt die een minderheid van de
deelnemersraad onredelijk voorkomt. Het is, aldus de brief, van belang te
voorkomen dat in de besluitvorming door een bestuur structureel een bepaalde
minderheid wordt achtergesteld. Daarom is in de PSW geregeld dat alle belanghebbenden
bij een pensioenfonds zich op een evenwichtige wijze vertegenwoordigd moeten
kunnen voelen door het bestuur. Het is ook in de ogen van het kabinet niet
ondenkbaar om in bijzondere omstandigheden extra waarborgen aan de besluitvorming
te verbinden, zoals op verzoek van de partijen bij het medezeggenschapsconvenant
is gebeurd (beroepsrecht voor een geleding in de deelnemersraad in geval van
fuseren, overname of liquidatie van het fonds). De wijze waarop in het voorstel
een beroepsrecht voor minderheden wordt geregeld tast volgens de brief de
bestuurbaarheid van een pensioenfonds aan. De bestuurspraktijk zou in deze
situatie wel eens flink aan daadkracht kunnen inboeten, terwijl juist grote
bestuurskracht is vereist.Naar de mening van de indiener wijst de brief terecht op het bestaan van
de wettelijke verplichting voor fondsbesturen tot een evenwichtige behartiging
van de belangen van de verschillende groepen pensioenverzekerden. Evenzeer
terecht stelt de brief dat er onder bijzondere omstandigheden extra waarborgen
nodig zijn, waarbij het Kabinet wijst op de beroepsmogelijkheid voor een deelnemersraad
of een minderheid van de deelnemersraad in geval van een fusie, overname of
liquidatie. Erkend wordt dus dat besturen onjuiste beslissingen kunnen nemen.
De indiener is van mening dat die erkenning niet beperkt dient te zijn tot
de drie met name genoemde onderwerpen. Onjuiste beslissingen zullen soms ook
genomen worden op andere belangrijke beleidsterreinen. Op analoge wijze dient
dan ook daar de beroepsmogelijkheid geregeld te zijn. Het is belangrijk dat
door een gerechtelijke procedure kan worden getoetst of aan de verplichting
tot evenwichtige behandeling voldoende inhoud wordt gegeven. Dat door de regeling
van een beroepsrecht expliciet tot uitdrukking komt dat er onder pensioenverzekerden
belangenverschillen kunnen voordoen, is geen bezwaar. Integendeel, het is
in een organisatie altijd verstandig om (potentiële) verschillen in belangen
te erkennen en duidelijk zichtbaar te maken (transparantie). Dit geldt voor
de belangen van zowel grote groepen als voor kleine minderheidsgroepen.
De belangen van grote(re) groepen worden doorgaans niet over het hoofd gezien.
Maar zelfs dat is niet zeker. Het gevaar dat het belang van een minderheidsgroep
over het hoofd wordt gezien of wordt genegeerd is uiteraard veel groter.Zoals eerder vermeld komen gepensioneerden niet in het arbeidsvoorwaardenoverleg
voor en vormen zij doorgaans in het bestuur en de deelnemersraad een minderheid.
Door de dubbele functie die de werkgever(s) en de werknemers in het arbeidsvoorwaardenoverleg
en in het fondsbestuur hebben kunnen de belangen van de gepensioneerden in
het gedrang komen. De kans dat voor gepensioneerden nadelige besluiten worden
genomen is dus zeer wel aanwezig. Overigens moet bij minderheden bij een pensioenfonds
niet alleen gedacht worden aan gepensioneerden, maar bijvoorbeeld ook aan
werknemers (in inkrimpende fondsen) of groepen die door de fracties van het
CDA en PvdA in het Verslag zijn genoemd, zoals vrouwen en jongeren. Voorts
is het mogelijk dat ook binnen een geleding belangenverschillen bestaan, zoals
binnen de werknemersgeleding met betrekking tot bepaalde functie- of beroepsgroepen.
Beroep op de rechter is essentieel voor de bescherming van minderheden. Het
wil niet zeggen dat deze dan hun zin krijgen, maar wel dat getoetst wordt
of zij al dan niet rechtvaardig zijn behandeld (evenwichtige belangenbehartiging).
Bovendien heeft de aanwezigheid van deze beroepsmogelijkheid tot effect dat
de besluitvorming in bestuur en deelnemersraad evenwichtiger zal zijn (preventieve
werking). Deze preventieve werking betekent kwaliteitsverbetering bij de afweging
en daarmee winst voor alle partijen. Essentieel daarbij is dat beroep alleen
kan worden ingesteld als dezelfde minderheid eerst een minderheidsadvies heeft
uitgebracht (of het bestuur ten onrechte geen advies heeft gevraagd). Het
bestuur heeft dus alle gelegenheid om met de belangen van de minderheid rekening
te houden, danwel expliciet uit te leggen waarom het een besluit heeft genomen.
De kans op aantasting van de bestuurbaarheid is dus zeer gering.Tot slot wil de indiener reageren op de opmerking in de brief dat de noodzaak
van deze maatregel niet is aangewezen, gelet op de huidige praktijk van beroep
en bezwaar door deelnemersraden. Hij wil daar twee opmerkingen over maken.
Ten eerste is het aantal zaken minder relevant. Iedere onrechtvaardigheid
is er één teveel. Ten tweede komt het meer voor dan de brief
doet voorkomen. Het starten van een civiele rechtszaak is een zeer kostbare
zaak, met name door de kosten van een advocaat en/of andere deskundigen. Desondanks
is het in enkele gevallen aan gepensioneerden gelukt zo'n rechtszaak te voeren,
dankzij sterke eensgezindheid en redelijke draagkracht. Gegeven deze hoge
kosten zal het in meerdere gevallen niet gelukt zijn een rechtszaak te starten.
De verwijzing naar de huidige praktijk geeft dus geen realistisch beeld van
de problematiek.3. DE VERDERE BEHANDELING VAN HET WETSVOORSTELZoals hierboven is aangegeven is de initiatiefnemer bereid om het gedeelte
met betrekking tot de positie van de deelnemersraden uit het voorstel te lichten,
zodat hierover op een later moment kan worden beslist. Op grond van onderstaande
overwegingen is hij echter van mening dat behandeling van het resterende deel
van het wetsvoorstel, in het bijzonder het deel voor het vertegenwoordigingsrecht
voor de gepensioneerden in de fondsbesturen, urgent is:* De initiatiefnemer stelt vast dat het in beginsel ook mogelijk is om
via een niet vrijblijvende, wettelijk verankerde gedragscode te komen tot
verbeteringen in de bestuursstructuur van pensioenfondsen. Dit zou ervoor
kunnen pleiten om alvorens tot wetgeving over te gaan, nog een beperkte periode
af te wachten of de discussies over een gedragscode in de pensioenwereld resultaten
opleveren, die van voldoende betekenis zijn. Echter, in het rapport van de
onderzoeksbureaus over Pension Fund Governance en in de codepublicaties van
de VB en van de OPF blijft men uitgaan van de bestaande wetgeving, die de
werkgevers en werknemers wél en de gepensioneerden géén
recht op bestuursdeelname geeft. In deze situatie zal dus door invoering van
een bestuurscode geen verandering komen. Het tweede medezeggenschapsconvenant
en de afspraken over de totstandkoming van wetgeving bij een eventueel onvoldoende
nakoming van dit convenant voorzien ook niet in aanbevelingen of rechten voor
alle gepensioneerden op vertegenwoordiging in de besturen van de bedrijfstak-
en ondernemingspensioenfondsen.* De kwestie van de vertegenwoordiging van de gepensioneerden in de besturen
speelt al heel lang. De D66-fractie heeft hierover reeds in 1968 (voor de
overheidssector) en in 1985 (voor de particuliere sector) schriftelijke Kamervragen
gesteld gevolgd door het indienen van een eerder initiatiefvoorstel, dat in
zijn oorspronkelijke vorm toen nog niet haalbaar bleek (zie Memorie van Toelichting,
28 354, Nr. 3, hoofdstuk 1). Momenteel is nog steeds geen kabinetsbeleid
aangekondigd dat binnen een redelijke termijn perspectieven biedt op een deugdelijke
wettelijke regeling om deze onrechtvaardige achterstelling van gepensioneerden
weg te nemen. Toch is modernisering van de op dit punt verouderde wetsbepalingen
urgent ondermeer in verband met de vele hersteloperaties bij pensioenfondsen
en het vereiste draagvlak hiervoor onder de gepensioneerden.* Tijdens de schriftelijke behandeling van het wetsvoorstel spraken alle
fracties in de Tweede Kamer, zij het in verschillende bewoordingen, uit, dat
naar hun mening de gepensioneerden ook de mogelijkheid moeten hebben aan de
besturen deel te nemen.* De Raad van State stelde in het advies over het voorstel onomwonden
dat nu het moment is gekomen voor een wettelijke verplichting tot een vertegenwoordiging
van de gepensioneerden in het bestuur van hun pensioenfonds. De Raad geeft
hiervoor de volgende motivering:«De belangen van een gepensioneerde als een crediteur die voor wat
betreft zijn financiële positie, niet uit eigen keuze, vaak in hoge mate
afhankelijk is van één debiteur, het pensioenfonds, zijn zeer
groot. In zoverre acht de Raad betrokkenheid als zodanig van gepensioneerden
bij hun pensioenfonds en het bestuur ervan in onze tijd vanzelfsprekend. Voor
de beoordeling van het wetsvoorstel is het echter van belang dat een goed
zicht bestaat op de belangen van elk van de drie categorieën betrokkenen:
werknemers, gepensioneerden en werkgevers, en op hun onderlinge verhouding.
In dat opzicht past naar de mening van de Raad enige nuancering bij de in
hoofdstuk 2, onder punt 4, van de toelichting geschetste belangentegenstelling
tussen gepensioneerden (en slapers) enerzijds, en actieven/werknemers en werkgevers
anderzijds. Ten aanzien van de betrokken belangen van deze drie categorieën
wijst het college op het volgende.Er bestaat in hoge mate parallellie van belangen tussen gepensioneerden
en actieven, waar het gaat om het waarborgen van de lopende en toekomstige
pensioenuitkeringen. Beide categorieën, evenals overigens de werkgevers
gelet op hun verplichtingen, hebben daarmee evenzeer belang bij een goed beleggingsbeleid,
en een gedegen bestuur dat voor dat alles moet instaan. Voorzover er sprake
is van een tegenstelling in belangen tussen gepensioneerden en actieven, betreft
deze vooral de factor tijd. Voor gepensioneerden geldt een kortere
tijdshorizon, en een onmiddellijk belang bij behoud van indexering, terwijl
voor actieven de indexering een belang op termijn betreft, tegenover een direct
belang bij mogelijkheden tot premieverlichting of zelfs een premieholiday.
Werkgevers hebben in zoverre een eigensoortig belang, dat zij een doorgaans
fors deel van de premielast dragen, terwijl daar voor hen, uit de aard der
zaak, geen financiële aanspraken jegens het fonds tegenover staan. De
premielast vormt een aanzienlijke component in hun financiële huishouding.
Een specifiek belang van gepensioneerden is dat van de cliënt, die gebaat
is bij de kwaliteit van de dienstverlening door het fonds.Het voorgaande overziende, is de Raad van oordeel dat, nadat in een eerder
stadium in de PSW al de mogelijkheid is gecreëerd om gepensioneerden
een vertegenwoordiging te geven in het bestuur van hun pensioenfonds, er voldoende
reden bestaat om nu een volgende stap te zetten, in de vorm van een wettelijke
verplichting tot die vertegenwoordiging. Medezeggen-schap van gepensioneerden
in het bestuur kan er aan bijdragen dat recht wordt gedaan aan de belangen
van gepensioneerden, zeker ook daar waar zij niet parallel lopen met die van
de beide andere categorieën betrokkenen, en bevordert het draagvlak van
het fonds en zijn bestuur bij zijn cliënten. De Raad wijst er overigens
op dat deze medezeggenschap niet de enige weg is om belangen van gepensioneerden
te waarborgen: ook toezichthoudende instanties, zoals de Pensioen- en Verzekeringskamer,
hebben in deze een belangrijke taak.» Einde citaat van het advies van
de Raad van State (28 354, A, paragraaf 2).4. WIJZIGINGEN IN HET WETSVOORSTELAls uitvloeisel van het bovenstaande zijn in de tegelijk met deze brief
uitgebrachte nota van wijziging (nr. 12) de bepalingen over de positie van
deelnemersraden vervallen. Dat had evenwel consequenties voor de formulering
van het beroepsrecht; ook de bepalingen daarover zijn dus aangepast. Verder
is sinds de indiening van het wetsvoorstel de Verzamelwet sociale verzekeringen
2003 behandeld en aangenomen, waardoor sommige eerder in het wetsvoorstel
gedane voorstellen reeds zijn geëffectueerd en/of de artikelnummering
is gewijzigd. Ook dit heeft geleid tot enkele technische aanpassingen in het
wetsvoorstel. Hieronder volgt een vergelijkend overzicht van het eerder behandelde
gewijzigd wetsvoorstel en de thans ingediende nota van wijziging.GEWIJZIGD VOORSTEL
VAN WET 16 december 2002NOTA VAN WIJZIGING 11 april 2005 Artikel I, A, betreffende artikel 3 PSWVervallen; is reeds geregeld in Verzamelwet.
Voor toelichting zie hierboven paragraaf 2.2. Artikel I, B, betreffende artikel 3 PSWVervallen; is deels reeds geregeld
in Verzamelwet en anderdeels niet meer nodig i.v.m. verdere wijzigingen. Artikel I, C, betreffende artikel 6 PSWDe strekking van dit artikel over de bestuurssamenstelling en
-benoeming voor pensioenfondsen is vrijwel ongewijzigd gebleven. Voor toelichting
zie hierboven paragraaf 2.2. in het eerste lid is –
evenals in de huidige PSW – toegevoegd: «of van een spaarfonds». In het tweede lid is toegevoegd dat bestuursbenoemingen ook kunnen plaatsvinden
via de deelnemersraad. Artikel I, D, betreffende artikel 6a PSWDe strekking van dit artikel over de
instelling, samenstelling en benoeming van deelnemersraden is ongewijzigd
gebleven. Voor toelichting zie memorie van toelichting hoofdstuk 3, onder
B, bladzijde 12 en 13. In de redactie is evenwel duidelijker aangegeven dat
deelnemersraden ingesteld op eigen initiatief van de fondsen en op verzoek
vanuit de belanghebbenden precies dezelfde status hebben. Een nieuw (vierde)
lid is toegevoegd dat dezelfde strekking heeft als het huidige vijfde lid
van artikel 6a PSW. Volgens dit lid kan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
bij bedrijfstakfondsen aan bepaalde verenigingen dispensatie verlenen van
de eisen uit het tweede en derde lid. Artikel I, E, betreffende artikel 6b PSWVervallen; i.v.m. de discussie over
pension fund governance heeft de indiener deze wijziging voorlopig teruggetrokken.Artikel I, F, betreffende artikel 6c PSWDit artikel over de bescherming van
de rechten van minderheden van de deelnemersraad (beroepsrecht) wordt vervangen
door Artikel I, Da, betreffende artikel 6ca PSW. Het eerste lid van het huidige
artikel 6ca voldoet geheel niet. Voor toelichting zie hierboven paragraaf 2.4.Artikel I, G, betreffende artikel 6d PSWVervallen; i.v.m. de discussie over
pension fund governance heeft de indiener deze wijziging voorlopig teruggetrokken. Artikel I, H, betreffende artikel 6fVervallen; i.v.m. de discussie over pension
fund governance heeft de indiener deze wijziging voorlopig teruggetrokken. Artikel I, I, betreffende artikel 7 PSWDe inhoud van dit artikel
is ongewijzigd gebleven. Het betreft: a. de onderwerpen die in de statuten
of reglementen geregeld moeten worden; b. het voorstel voor een nieuwe vijfde
lid met het verbod om bevoegdheden te verlenen aan anderen dan de organen
van het fonds. Voor toelichting betreffende dit laatste zie hierboven paragraaf 2.3. Artikel I, J, betreffende artikel 20 PSWVervallen; is reeds geregeld in VerzamelwetArtikel I, K, betreffende artikel 23a
PSWE. Een deel is reeds geregeld in
Verzamelwet. Alleen toevoeging van artikel 6, eerste lid is gebleven. Artikel I, L, betreffende artikel 23b PSW Vervallen; is reeds geregeld in
Verzamelwet.Artikel II, betreffende aanpassing statuten,
reglementen en overeenkomsten Dit artikel
is ongewijzigd gebleven.Artikel III, betreffende overgangsbepalingLid 1 is vervallen. I.v.m. de discussie
over pension fund governance heeft de indiener de wijzigingen t.a.v. de deelnemersraad
voorlopig teruggetrokken. Daardoor is deze bepaling niet meer van toepassing.
De inhoud van het tweede lid blijft gehandhaafd. Artikel IV, betreffende inwerkingtredingOngewijzigd.Bakker 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28354-11.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl