Behoeftestelling vervanging F-16; Brief minister en staatssecretaris bij het Assurance-rapport betreffende Jaarrapportage 2007 'Vervanging F-16'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26488, nr. 67

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

02-04-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

26488 nr. 67

28-03-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamINLEIDINGPROJECTDEFINITIEPROJECTORGANISATIE, -REGIE EN INFORMATIEVOORZIENINGProjectorganisatieProjectregieInformatievoorzieningPROJECTPLANNINGInleidingProductalternatievenRafaleEurofighterAdvanced F-16Voortgang SDD-faseProductie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase
(PSFD)Voortgezette verwervingsvoorbereidingProject- en risicobeheersingInternationale samenwerkingIndustriële ontwikkelingenPolitieke ontwikkelingenFINANCIËLE PLANNINGAlgemeenSDD-faseNederlandse projectenVoortgezette verwervingsvoorbereidingBusiness caseGERELATEERDE PROJECTENVerbetering lucht-grond en lucht-lucht bewapening voor
de F-16Enterprise Resource Planning (ERP)-systeemLink-16 operationeel datalink systeemMilitaire Satellietcommunicatie (Milsatcom)Joint Mission Planning System (JMPS)INSCHAKELING NEDERLANDSE INDUSTRIEStand van zakenActiviteiten ten behoeve van industriële inschakelingCONCLUSIESBIJLAGE 1Literatuurlijst en bronnen ten behoeve van de «open
bronnen studie»BIJLAGE 2Overzicht van contracten in de JSF-SDD-fase tot en met
31 december 2007Overzicht van JSF-LRIP contracten tot en met 31 december
2007
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 26488, nr. 67 b1Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26488Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 381 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 488Behoeftestelling vervanging F-16nr. 67BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE EN MINISTER VAN ECONOMISCHE
ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 28 maart 2008Hierbij bieden wij u aan de rapportage over het project «Vervanging
F-16» over het jaar 2007. Waar relevant wordt een doorkijk naar ontwikkelingen
in de komende jaren gegeven. Het assurance rapport
van de Auditdienst Defensie en de Auditdienst Economische Zaken over dit project
wordt conform de regeling grote projecten als afzonderlijk document meegezonden1.De staatssecretaris van Defensie,J. G. de VriesDe minister van Economische Zaken,M. J. A. van der HoevenINLEIDINGDeze jaarrapportage van het project «Vervanging F-16» over
het jaar 2007 is de zesde jaarrapportage na de ondertekening in 2002 van het Memorandum of Understanding (MoU) over de deelneming aan
de System Development and Demonstration (SDD-)fase
van het Joint Strike Fighter (JSF-)programma en een medefinancieringsovereenkomst
(MFO) met de Nederlandse industrie over de afdracht over JSF-gerelateerde
omzetten.Met het basisdocument van 15 maart 2000 (Kamerstuk 26 488, nr. 3),
de brieven van 11 februari en 8 en 9 april 2002 (Kamerstukken 26 488,
nrs. 8, 13 en 14), en tijdens een aantal debatten is de Kamer geïnformeerd
over de overwegingen die ten grondslag lagen aan het besluit van het kabinet
deel te nemen aan de SDD-fase.In de periode november 2006 tot en met februari 2007 hebben Nederland,
de Verenigde Staten en de zeven andere partnerlanden het MoU ondertekend over
de deelneming aan de productie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase
van de JSF (Production, Sustainment and Follow-on Development; PSFD). Op 29 september 2006 en 17 oktober 2006 (Kamerstukken
26 488, nrs. 47 en 52) is de Kamer over dit MoU geïnformeerd.In 2007 is als uitvloeisel van het PSFD MoU de JSF
Executive Steering Board (JESB) opgericht. De JESB is het hoogste
besturingsorgaan voor de PSFD-fase van het internationale JSF-project. Het
voorzitterschap van de JESB wordt gezamenlijk bekleed door de VS en een partnerland.
Het niet-Amerikaanse co-voorzitterschap roteert tussen de acht partnerlanden.
Nederland is als eerste partnerland verzocht het co-voorzitterschap te bekleden
en heeft op deze manier veel invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling
van de agenda en de werkwijze van de JESB. Nederland blijft tot en met de
voorjaarsvergadering in april 2008 deze functie vervullen.Het jaar 2007 heeft verder voornamelijk in het teken gestaan van de voorbereiding
van de Nederlandse deelneming aan de Initiële Operationele Test- en Evaluatiefase
(IOT&E) met twee testtoestellen. De IOT&E is voorzien van 2011 tot
2013. Op 29 februari en 5 maart jl. bent u over de Nederlandse deelneming
aan de IOT&E geïnformeerd (Kamerstukken 26 488, nrs. 65 en 66).In 2006 hebben de Verenigde Staten besloten hun invoerreeks van de JSF
te vertragen, waardoor de voorziene Nederlandse invoerreeks ineens vroeg in
het productieproces kwam te vallen. Dit had tot gevolg dat de Nederlandse
toestellen duurder zouden worden. In reactie hierop is in 2007 besloten ook
de Nederlandse invoerreeks aan te passen. Ten opzichte van de oude reeks neemt
het aantal te bestellen toestellen in vroege jaren af en wordt de invoering
over meer jaren gespreid. De invoeringsperiode voor het planningsaantal van
85 toestellen loopt dan door tot in 2023. De deelneming aan de IOT&E met
twee testtoestellen, waaraan Defensie groot belang hecht, blijft in deze herschikking
gehandhaafd. Ondanks het kostendempende effect van deze aanpassing van de
invoerreeks resteert een verhoging van het projectbudget met € 206
miljoen (prijspeil 2005) van € 5,461 miljard naar € 5,667
miljard, te dekken binnen de defensiebegroting. De Nederlandse verschuivingen
kunnen de effecten van de meer omvangrijke Amerikaanse verschuivingen dus
niet geheel ongedaan maken.Het totale aantal Kamervragen over het project Vervanging F-16 bedraagt
per eind 2007 ongeveer 1 330. Het rapport van de Algemene Rekenkamer
(ARK) dat op 4 december 2007 (Kamerstuk 31 300, nr. 1) over
de monitoring van de verwerving van de JSF werd uitgebracht, heeft
in januari 2008 geleid tot 84 vragen voor Defensie en 44 voor de ARK. De vragen
voor Defensie zijn op 18 maart 2008 beantwoord (Kamerstuk 31 300,
nr. 4).In deze jaarrapportage wordt achtereenvolgens ingegaan op:– de projectdefinitie;– de projectorganisatie, -regie en -informatievoorziening;– de projectplanning;– de financiële planning;– de aan de vervanging F-16 gerelateerde projecten;– de inschakeling van de Nederlandse industrie.De rapportage wordt afgesloten met conclusies.PROJECTDEFINITIEBij de verwerving van de F-16 jachtvliegtuigen is gekozen voor een modern,
kwalitatief hoogwaardig vliegtuig; een multi-role
jachtvliegtuig dat voor verschillende taken inzetbaar is. Teneinde de operationele
levensduur te verlengen hebben de Nederlandse F-16 vliegtuigen in de periode
1995–2003 een midlife update (MLU) ondergaan.
De Nederlandse F-16 vliegtuigen bereiken het komende decennium het einde van
hun operationele, technische en economische levensduur. Er bestaat daardoor
vanaf de eerste helft van het volgende decennium behoefte aan vervanging van
de Nederlandse F-16 jachtvliegtuigen.De vervanging van de F-16 betreft een niet-gemandateerd groot project
met als doel tijdig te voorzien in de vervanging van de F-16 jachtvliegtuigen
van de Nederlandse krijgsmacht. Naast de verwerving van jachtvliegtuigen gaat
het tevens om de verwerving van bijbehorende simulatoren, initiële reservedelen,
infrastructuur, speciale gereedschappen, meet- en testapparatuur, documentatie,
initiële opleidingen, en transport alsmede de betaling van BTW.Een belangrijke afgeleide doelstelling is om hierbij, zoals gebruikelijk
bij defensieprojecten, de Nederlandse industrie zoveel mogelijk in te schakelen.
Met het oog hierop en mede vanwege de financiële omvang van het project
is gekozen voor deelneming aan de SDD-fase van de JSF. Door vroegtijdige inschakeling
in de ontwikkelingsfase van de JSF verkrijgt het Nederlandse bedrijfsleven
een goede uitgangspositie voor de verwerving van orders voor de productie
en, na invoering, instandhouding van de JSF.Het project Vervanging F-16 bevat de volgende hoofdelementen:• De participatie in de SDD- en PSFD-fasen van het JSF-programma;• Het stimuleren van de participatie van het Nederlandse bedrijfsleven
bij de ontwikkeling, productie en instandhouding van de JSF;• De verwervingsvoorbereiding van de vervanging van de F-16.Daarmee vallen de aan het project Vervanging F-16 gerelateerde projecten
buiten de projectdefinitie. Dat geldt ook voor de deelneming aan het Production &
Sustainment (P&S) MoU dat is overeengekomen met Italië en Noorwegen,
en de daaraan verbonden kosten. Aangezien ze wel een relatie kennen met het
project Vervanging F-16 wordt daarover toch gerapporteerd in deze jaarrapportage.PROJECTORGANISATIE, -REGIE EN INFORMATIEVOORZIENINGProjectorganisatieSinds de aanvang van het project bestaat de DMO-projectorganisatie in
Nederland uit een projectleider, een plaatsvervanger, een projectcontroller,
een contractmanager en tien technische, logistieke, operationele en administratieve
medewerkers. Voorts zijn sinds 2002 ten behoeve van het project vier medewerkers
van de Koninklijke luchtmacht toegevoegd aan het Amerikaanse JSF Program Office (JPO), en is sinds januari 2007 een extra deeltijd
controller geplaatst op de Nederlandse ambassade in Washington. Daarnaast
zijn verschillende beleidsmedewerkers van de Bestuursstaf gedeeltelijk tot
nagenoeg voltijds belast met dit project.Voor specifieke expertise wordt bovendien een beroep gedaan op deskundigen
in de defensieorganisatie en op diverse instituten zoals het Nationaal Lucht-
en Ruimtevaart Laboratorium (NLR), de Nederlandse Organisatie voor Toegepast
Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO) en het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling
en Ruimtevaart (NIVR).Met de ondertekening door de partnerlanden van het PSFD MoU is voor het
JSF-project als geheel een nieuwe fase begonnen. Nederland is hiermee partner
geworden in de productie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase van de
JSF. Dit betekent onder meer dat Nederland zes extra functies heeft gekregen
bij het Amerikaanse JPO in Washington DC, waarmee het totale Nederlandse functiebestand
in het JPO tien bedraagt. Tevens is de projectorganisatie in Nederland met
7,5 functies uitgebreid. Dit houdt verband met de extra taken die de deelneming
aan het PSFD MoU met zich meebrengt. In 2007 is het niet mogelijk gebleken
de extra functies in Nederland te vullen. Naar verwachting zullen in 2008
4,5 functies worden gevuld, onder meer door de inhuur van specialisten. Het
gaat om functies op het gebied van de samenwerking in Europees verband (European Footprint), arbo en milieu, en infrastructuur.
De resterende drie vacatures hebben voornamelijk betrekking op de IOT&E-fase
die vanaf 2011 zal gaan plaatshebben. Deze functies zouden bij voorkeur in
2009 moeten worden gevuld. De vulling van deze functies zal naar verwachting
geen problemen opleveren.De Auditdienst Defensie heeft onlangs samen met de Auditdienst Economische
Zaken een operationele audit uitgevoerd naar het projectbeheer. De opzet en
werkwijze van de projectorganisatie maakte deel uit van deze audit. De conclusie
luidt dat het projectbeheer, zoals vormgegeven door de projectorganisatie,
toereikend is.Het ministerie van Economische Zaken ondersteunt de Nederlandse industrie
bij de verwerving van zoveel mogelijk ontwikkelings- en productiecontracten
voor de JSF. Naast de projectorganisatie met drie functies beschikt het ministerie
daartoe over het JSF Industry Support Team (JIST).
Het JIST beschikt over twee functionarissen. Daarnaast heeft het ministerie
van Economische Zaken de activiteiten ondersteund van de Bijzonder Vertegenwoordiger
Industriële Aangelegenheden JSF, de heer mr. A.H. Korthals.ProjectregieDe projectorganisatie maakt deel uit van de Defensie Materieelorganisatie
(DMO). De projectleider heeft de dagelijkse leiding over het project en de
directeur DMO (D-DMO) voert, in het kader van het DMP, de regie over dit project.
Het project maakt deel uit van de maandelijkse rapportage van de DMO aan de
bewindspersonen over de voortgang van grote materieelprojecten.
De bestuursstaf, in het bijzonder de Secretaris-Generaal, de Commandant der
Strijdkrachten, de hoofddirecteur Financiën en Control en de hoofddirecteur
Algemene Beleidszaken, is nauw bij het project betrokken.Daarnaast is met betrekking tot de JSF de Interdepartementale Coördinatiegroep
(ICG) actief. De doelstelling van de ICG is het beleidsmatig afstemmen van
de activiteiten van de direct bij de SDD-fase en verwervingsvoorbereiding
van de JSF betrokken instanties bij de rijksoverheid, met de activiteiten
van de industrie. Het voorzitterschap en het secretariaat van de ICG zijn
ondergebracht bij de DMO van het ministerie van Defensie. Naast Defensie en
Economische Zaken is het ministerie van Financiën in de ICG vertegenwoordigd,
alsmede de Stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV),
het Netherlands Industrial Fighter Replacement Platform (NIFARP) en het Nederlands
Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR).Bij het ministerie van Economische Zaken ligt de regie bij de plaatsvervangend
directeur-generaal Ondernemen en Innovatie, die verantwoordelijk is voor de
informatievoorziening aan de bewindspersonen inzake de inschakeling van de
Nederlandse industrie. Hij heeft in 2007 wekelijks overleg gevoerd met de
projectleider die verantwoordelijk is voor het EZ-aandeel in de voortgang
van het project.InformatievoorzieningGedurende 2007 informeerde de D-DMO de bewindslieden maandelijks, maar
ook tussentijds indien daar aanleiding voor was, over de voortgang van het
project. De Kamer is over de voortgang geïnformeerd met de reguliere
jaarrapportage over 2006 van 11 april 2007 (Kamerstuk 26 488, nr. 58).
Over de inschakeling van de Nederlandse industrie bij de motorenproductie
en de afspraken daarover tussen de Staat en de desbetreffende fabrikanten
is de Kamer geïnformeerd met de brief van 16 oktober 2007 (Kamerstuk
26 488, nr. 63). Over het testprogramma van de JSF is de Kamer op
23 november 2007 geïnformeerd met de beantwoording van schriftelijke
vragen (Aanhangsel Handelingen TK 2007–2008, nr. 734). Verder zijn
nog andere schriftelijke vragen beantwoord.Op 4 december 2007 heeft de Algemene Rekenkamer het rapport «Monitoring
verwerving Joint Strike Fighter; stand van zaken september 2007» aangeboden
aan de Tweede Kamer. (Kamerstukken 31 300, nrs. 1 en 2). De algemene
conclusie van de Algemene Rekenkamer luidde dat de ministeries (Defensie en
Economische Zaken) goed op weg zijn met de informatievoorziening aan de Kamer.
Wel zijn er nog onzekerheden over de uiteindelijke kosten, maar die zijn voor
een belangrijk deel inherent aan een project van deze omvang en in dit stadium.
De Rekenkamer onderkent risico’s ten aanzien van de door het projectteam
gesignaleerde knelpunten op het gebied van de kwantitatieve bezetting van
het projectteam en de koppeling van ICT-systemen. Op de risicobeheersing wordt
later in deze rapportage nader ingegaan.PROJECTPLANNINGInleidingSinds in 2002 het MoU inzake de Nederlandse participatie in de SDD-fase
met de Amerikaanse overheid is getekend, is het project Vervanging F-16 voortgezet
met de verwervingsvoorbereidingsfase (D-fase) van het DMP. In deze D-fase
heeft het SDD-partnerschap gestalte gekregen en wordt het verwervingsbesluit
voorbereid. Dit hoofdstuk gaat in op de verdere ontwikkelingen in het kader
van de productalternatieven, op de voortgang van de SDD-fase, de productie-,
instandhoudings- en doorontwikkelingsfase, en de voortgezette verwervingsvoorbereiding.
Tevens bevat dit hoofdstuk een beoordeling van de projectrisico’s en
wordt een nadere beschouwing gegeven van de internationale, en in het bijzonder
de Europese, samenwerking in deze fase van het project.ProductalternatievenIndien zou blijken dat de JSF gedurende de verwervingsvoorbereidingsfase
niet aan de eisen kan voldoen of indien de Verenigde Staten het JSF-programma
zouden stopzetten, moet tijdig kunnen worden begonnen met een aanvullende
kandidatenevaluatie. Tijdens het algemeen overleg van 30 juni 2004 (Kamerstuk
26 488, nr. 22) is toegezegd dat de ontwikkelingen van de productalternatieven
zouden worden weergegeven in de jaarrapportages over de vervanging van de
F-16. Vanaf de start van de verwervingsvoorbereiding volgt het NLR in opdracht
van Defensie deze productalternatieven. De brongegevens zijn opgenomen in
bijlage 1. Informatie over productalternatieven wordt ontleend aan zowel open
bronnen als aan niet-open bronnen.Omdat Nederland niet meer in onderhandeling is met leveranciers van eventuele
productalternatieven, kan geen actuele prijsinformatie van deze leveranciers
worden verkregen. De alternatieven die naast de JSF nog gevolgd worden zijn
de Rafale F4, de Eurofighter Tranche 3 en de Advanced F-16.In het coalitieakkoord is afgesproken dat voorafgaand aan het definitieve
besluit over de vervanging van de F-16 nogmaals een vergelijking van prijs,
kwaliteit en levertijd van de JSF met de alternatieven zal plaatshebben. Het
plan van aanpak van deze vergelijking is inmiddels vrijwel gereed. Defensie
zal deze vergelijking op een transparante en zorgvuldige wijze uitvoeren.
Verder zal de Kamer dit jaar worden geïnformeerd over de uitkomsten van
een ten opzichte van 2002 geactualiseerde analyse van de mogelijkheden om
de huidige F-16 vloot met een end life update
langer in dienst te houden.RafaleDe totale Franse behoefte bedraagt 294 toestellen, waarvan 60 voor de
marine en 234 voor de luchtmacht. De aflevering van het laatste toestel is
voorzien voor 2019.Als productalternatief voor de JSF heeft Nederland de F4-configuratie
geëvalueerd die vanaf 2007 zou worden ontwikkeld. Deze versie is
voorzien als midlife update voor de Franse vliegtuigen.
Inmiddels tracht de fabrikant fondsen te vinden om geconstateerde tekortkomingen
op te heffen en om bepaalde functionaliteiten te verbeteren, bijvoorbeeld
een modernere radar. Sinds eind 2007 wordt met Libië gesproken over de
aankoop van Rafales. Er zijn aanwijzingen dat het gaat om dertien tot achttien
stuks met een waarde van $ 3,24 miljard. Ondanks de mogelijkheid van de Libische
order blijft de ontwikkeling van de F4-standaard onzeker. Op grond van de
mogelijke Libië-order komt de prijs van de Rafale omgerekend op € 150–207
miljoen. Hierbij zijn de configuratie en kostenopbouw onduidelijk. Ook is
niet duidelijk wat daarvoor zou worden geleverd. Voor een nog te ontwikkelen
F4 multi-role versie zal de prijs naar verwachting
hoger uitvallen.EurofighterDe behoefte aan Eurofighters bedraagt thans 232 vliegtuigen voor het Verenigd
Koninkrijk, 180 vliegtuigen voor Duitsland, 121 vliegtuigen voor Italië
en 87 vliegtuigen voor Spanje. Saoedi-Arabië zal van het Verenigd Koninkrijk
72 vliegtuigen afnemen. Ondertussen heeft Oostenrijk na een aanvankelijke
order voor 18 stuks, uiteindelijk 15 Tranche 1-vliegtuigen besteld.Nederland heeft in de kandidatenevaluatie de Tranche 3 multi-role versie bekeken. Het ontwikkelingsprogramma is in de loop
van de tijd met zeker twee jaar vertraagd vanwege problemen met gecomputeriseerde flight control systemen. Ook was er sprake van andere
softwareproblemen. In 2002 is een van de testtoestellen neergestort. Dit heeft
geleid tot verdere vertraging in het programma.Aanvankelijk zouden door de industrie en de afnemende landen in 2007 afspraken
worden gemaakt voor de ontwikkeling van de Tranche 3-configuratie, met leveringen
in de periode 2010–2015. De levering van Tranche 2-toestellen is echter
al vertraagd van de periode 2006–2010 naar 2008–2015 en het is
onzeker of er orders voor Tranche 3-toestellen zullen worden geplaatst. Niettemin
is de fabrikant onlangs gevraagd om voor Tranche 3 een aantal opties uit te
werken waarbij het reduceren van het aantal vliegtuigen er één
is. Daarbij heeft het Verenigd Koninkrijk laten weten dat de productie en
ondersteuning op een efficiëntere manier zal moeten worden uitgevoerd.
Italië heeft bovendien laten weten dat de budgetten voor de aanschaf
van de Tranche 3 uitgehold worden door hogere logistieke kosten en door de
bijkomende kosten voor updateprogramma’s van Tranche 1 naar Tranche
2. Overigens heeft de fabrikant onlangs gemeld niet te zullen deelnemen aan
de Noorse en Deense concurrentiestelling voor de vervanging van de F-16.In 1999 is de Eurofighter aan Nederland aangeboden voor een stuksprijs
van € 57,4 miljoen (prijspeil 2000). Voor Saoedi-Arabië wordt
gesproken over € 8,1 miljard voor 72 Tranche 2-vliegtuigen (€ 112,5
miljoen per vliegtuig). Het bedrag per toestel komt ongeveer overeen met het
bedrag dat Oostenrijk betaalt. Het is niet exact bekend wat daarvoor wordt
geleverd.Advanced F-16De Advanced F-16 is een doorontwikkeling van de F-16 tot de zogenaamde block-60+ configuratie. Hiervan worden in de periode
2003–2009 80 stuks geleverd aan de enige klant, de Verenigde Arabische
Emiraten (VAE). Tot en met 2007 zijn geen nieuwe orders voor dit type geplaatst.Voortgang SDD-faseDe SDD-fase van het JSF-programma is in oktober 2001 begonnen en bevindt
zich thans in het zevende jaar van een in totaal twaalf jaar durend traject
tot eind 2013. Het betreft een stapsgewijze ontwikkeling, waarbij de stappen blocks genoemd worden. De SDD-fase voorziet in de ontwikkeling
volgens de door de partners gestelde eisen in het Operational
Requirements Document (ORD) tot en met block III. Op basis van de deelneming aan de SDD-fase wordt derhalve uiteindelijk
de aanschaf van block III-toestellen voorzien.Na de succesvolle eerste testvlucht eind 2006 van de JSF in de CTOL1 -versie zijn in de periode tot mei 2007 met het eerste
toestel in totaal achttien testvluchten uitgevoerd waarbij veel kennis en
ervaring is opgedaan ten bate van het gehele JSF-programma. Tijdens
de negentiende testvlucht heeft zich een probleem voorgedaan met de aansturing
van de stuurvlakken. Met behulp van het back-up
systeem kon de piloot veilig landen. Verder heeft zich bij een test van de
F135 motor op een testbank een probleem voorgedaan. Beide gebeurtenissen zijn
niet ongewoon voor een testprogramma. Het testprogramma heeft immers juist
tot doel problemen tijdig te onderkennen en op te lossen vóórdat
de vliegtuigen operationeel worden. Op 7 december 2007 zijn de testvluchten
hervat. Tot het einde van 2007 zijn in totaal 23 testvluchten gemaakt.Ten behoeve van de JSF worden twee motoren in concurrentie ontwikkeld,
te weten de F135 van Pratt & Whitney en de F136 van het Fighter Engine
Team (FET), een consortium bestaande uit General Electric en Rolls Royce.
De F135 heeft nu meer dan 9000 testuren gedraaid en de F136 ruim 650 draaiuren.De Amerikaanse regering heeft in het voorstel voor de begroting voor Fiscal Year 2008, dat begint op 1 oktober 2007, het
budget voor de F136-motor geschrapt. Dit heeft zich in eerdere jaren ook voorgedaan,
maar het besluit is telkenmale teruggedraaid door het Amerikaanse Congres.
In 2007 is dat wederom gebeurd. Vervolgens heeft de Amerikaanse regering begin
dit jaar in het begrotingsvoorstel voor Fiscal Year
2009 opnieuw het budget voor de tweede motor geschrapt. Overigens toonde een
hoge functionaris van het Amerikaanse ministerie van Defensie zich begin maart
2008 tijdens een hoorzitting van het Amerikaanse Congres opmerkelijk positief
over de tweede motor.De Nederlandse regering heeft van meet af aan veel belang gehecht aan
de ontwikkeling van een tweede JSF-motor, zowel met het oog op de inschakeling
van Nederlandse bedrijven als uit concurrentieoverwegingen. Nederland steunt
dan ook dit ontwikkelingsprogramma, echter op voorwaarde dat het niet leidt
tot vertragingen of kostenstijgingen in het JSF-programma of tot beperkingen
van de capaciteiten van de JSF.Productie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase
(PSFD)In 2006 zijn de onderhandelingen over het multilaterale PSFD MoU voltooid.
De negen SDD-partners hebben in dit MoU afspraken vastgelegd over de productie,
de instandhouding en de doorontwikkeling van de JSF, alsmede over de besturing
van deze aspecten gedurende 45 jaar. Het PSFD MoU bevat tevens spelregels
met betrekking tot de industriële participatie van de JSF-partnerlanden.
Eind 2006 heeft Nederland dit PSFD MoU ondertekend. Naast de Verenigde Staten
hebben ook de andere partners het PSFD MoU ondertekend, te weten Australië,
Canada, Denemarken, Italië, Noorwegen, Turkije en het Verenigd Koninkrijk.In 2006 hebben de Verenigde Staten uit financiële overwegingen besloten
hun invoerreeks van de JSF te vertragen. Daardoor kwam het zwaartepunt van
de voorziene Nederlandse invoerreeks ineens vroeg in het productieproces te
vallen, dat wil zeggen in de eerste jaren van het volgende decennium waarin
oorspronkelijk relatief veel toestellen waren gepland. Vroege productievliegtuigen
zijn echter duurder dan de gemiddelde kostprijs van de JSF op langere termijn.
Dit komt door het zogenaamde leercurve-effect, waardoor vliegtuigen goedkoper
kunnen worden geproduceerd naarmate de productie vordert en de fabrikant meer
ervaring opdoet. Door de verlaging van de Amerikaanse aantallen in de eerstkomende
jaren, zou Nederland ongewild met duurdere toestellen worden geconfronteerd,
althans als de voorziene Nederlandse invoerreeks zou worden gehandhaafd.De Amerikaanse verschuiving had voor Nederland dusdanige financiële
consequenties dat het nodig bleek maatregelen te treffen die de modelmatig
berekende stijging van de projectkosten zouden dempen. Daarom heeft ook Nederland
in 2007 zijn invoerreeks aangepast. Ten opzichte van de oude reeks neemt het
aantal te bestellen toestellen in vroege jaren af en wordt de invoering over
meer jaren gespreid. De invoeringsperiode voor het planningsaantal van 85
toestellen loopt dan door tot in 2023. De deelneming aan de IOT&E met
twee testtoestellen, waaraan Defensie groot belang hecht, blijft in deze herschikking
gehandhaafd.Ondanks het kostendempende effect van deze aanpassing van de invoerreeks
resteert een verhoging van het projectbudget met € 206 miljoen (prijspeil
2005), te dekken binnen de defensiebegroting. De Nederlandse verschuivingen
kunnen de effecten van de (omvangrijkere) Amerikaanse verschuivingen dus niet
geheel ongedaan maken. Met het nog verder schuiven van de invoerreeks zou
de aansluiting op de IOT&E echter onder druk komen te staan en zouden
de instandhoudingskosten van de F-16 teveel oplopen. Bovendien wordt met de
partners overlegd over een vorm van Level Line Pricing (LLP), waarop hierna wordt ingegaan. Daarmee kan het effect van hogere
prijzen vroeg in de productie grotendeels worden tenietgedaan. Met de brief
van 29 februari 2008 bent u hierover geïnformeerd.Volgens de planning is in 2007 de productiefase (Low
Rate Initial Production, LRIP) van start gegaan. Hierbij gaat het
om twee Amerikaanse toestellen die begin 2010 moeten worden geleverd. In 2008
volgt een contract voor twaalf Amerikaanse toestellen die later in 2010 worden
afgeleverd. In LRIP, die loopt tot en met 2013, zullen in totaal ongeveer
360 toestellen worden gebouwd. Het oorspronkelijke, totale productieaantal
voor de JSF-partners van 3173 toestellen is in 2007 gehandhaafd. Bij deze
aantallen is overigens nog geen rekening gehouden met eventuele exportorders
voor de JSF van niet-partnerlanden. Binnenkort zullen naar verwachting de
eerste gegevens van exportorders bekend worden. De eerste exportcontracten
worden in 2009 verwacht. Ook wordt binnenkort de actualisatie van de gemiddelde
stuksprijs verwacht.Op de PSFD-fase wordt toezicht gehouden door de JESB. De negen partnerlanden
hebben ieder één vertegenwoordiger in de JESB en besluiten worden
met consensus genomen. Nederland bekleedt als eerste partnerland de roterende
functie van co-voorzitter, naast de Amerikaanse co-voorzitter. Op deze manier
heeft Nederland veel invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling van de
agenda en de werkwijze van de JESB. Nederland blijft tot en met de voorjaarsvergadering
in april 2008 deze functie vervullen.In 2007 is de JESB twee maal bijeengekomen. Nederland heeft tijdens beide
bijeenkomsten aangedrongen op het zoeken naar mogelijkheden om met LLP dan
wel een soortgelijke constructie meer stabiliteit in het programma te krijgen.
LLP behelst een gemiddelde aanschafprijs voor een overeen te komen aantal
jaren als methode om prijsstabiliteit in het programma te bewerkstelligen.
De bonus op vertragingen van de invoerreeks in de vorm van lagere verwervingskosten
zou met LLP of een soortgelijke constructie verdwijnen, wat een dempend effect
op de ontwikkeling van de stuksprijs kan hebben en daarmee op het benodigde
projectbudget. Het voorkomt bovendien dat Nederland nog eens genoodzaakt wordt
om deze reden de vervangingsreeks aan te passen. Vooralsnog heeft dit niet
geleid tot concrete afspraken, maar de partnerlanden zijn zich bewust van
de noodzaak voor prijsstabiliteit in het programma. Nederland zet in 2008
de pogingen voort om de prijsstabiliteit in het programma te bevorderen.In 2007 heeft het Production Planning Team
van het JPO gewerkt aan een gedetailleerd overzicht (master
schedule)van de JSF-bestelsystematiek. Deze geldt voor alle partners.
Voor de VS wordt dat bovendien gesplitst per krijgsmachtdeel. In deze bestelsystematiek
wordt in beginsel vier jaar (X-4) voorafgaand aan het jaar van levering (X)
van één of meer toestellen een opdracht tot verwerving ingediend
door middel van een Participant Procurement Request
(PPR). De PPR’s van de partners samen leiden in datzelfde jaar (X-4)
tot een Consolidated Procurement Request (CPR)
dat via het JSF Program Office (JPO) wordt ingediend
bij de fabrikant. Daarmee kan de fabrikant beginnen met de voorbereidingen
voor de productie. Het volgende jaar (X-3) moet 10 procent van de stuksprijs
worden aanbetaald in verband met de investeringen in de productievoorbereiding,
de long lead items.De Amerikaanse regering sluit, na voltooiing van de onderhandelingen met
de fabrikant, twee jaar voor aflevering (X-2) het contract voor de aanschaf
van de toestellen en de bijbehorende ondersteuning. Van de partners wordt
verwacht dat zij gelijktijdig met de indiening van een PPR de behoefte aan
ondersteuning bekend maken. Deze behoefte wordt vastgelegd in een Performance Based Arrangement (PBA). De formele behoefte per partnerland
dient jaarlijks in de JESB te worden gemeld, waarmee formeel toestemming wordt
verleend aan de Amerikaanse regering om het contract af te sluiten. De levering
van de toestellen heeft daarmee plaats vier jaar na de PPR/CPR en twee jaar
na de contractering.Voortgezette verwervingsvoorbereidingIn 2007 is de Nederlandse deelneming aan de IOT&E voorbereid. De voorbereiding
moet uiteindelijk leiden tot de ondertekening van het desbetreffende MoU,
waarbij Nederland met twee testvliegtuigen aan de IOT&E zal deelnemen.
De IOT&E wordt in de periode 2011 tot en met 2013 uitgevoerd. De ondertekening
van dit MoU is opgenomen in het coalitieakkoord. Oorspronkelijk was ondertekening
in 2007 voorzien, maar de besprekingen met de Verenigde Staten duurden langer
dan was verwacht. In de projectplanning was tevens de voorlopige bestelling
van het eerste testtoestel voorzien door middel van de indiening van een Participant Procurement Request in 2007. Inmiddels is
de Kamer met de brief van 29 februari 2008 geïnformeerd over het
voornemen deel te nemen aan de IOT&E. De ondertekening van het MoU heeft
naar verwachting in mei 2008 plaats. Tot eind mei 2008 beschikt Nederland
over een optie op de opdracht tot verwerving van het eerste testtoestel als
uitvloeisel van de IOT&E-deelneming. Het juridisch bindende contract over
de aankoop van het eerste testtoestel moet in januari 2009 worden gesloten.
Daaraan voorafgaand moet in 2008 ca. 10 procent van de stuksprijs worden aanbetaald
voor de long lead items.Voorts is in het coalitieakkoord vastgelegd dat midden 2008 de business case1 inzake de
SDD-deelneming zal worden herijkt. Behalve een herijking van de business case
is ook de eerder genoemde actualisering van de kandidatenevaluatie uit 2002
voorzien, waarin de alternatieven voor de JSF nogmaals worden vergeleken wat
prijs, kwaliteit en levertijd betreft. De regering zal in deze kabinetsperiode
een definitief besluit nemen over de vervanging van de F-16.Project- en risicobeheersingDe actualisatie van de risicoanalyse in 2007 heeft voor het totale project
tot de volgende beoordeling geleid.Primair worden twee hoofdrisico’s onderkend. Het betreft in de eerste
plaats de prijsontwikkeling van het JSF-programma als geheel in de eerste
productiejaren als gevolg van verschuivingen van – voornamelijk –
de Amerikaanse invoerreeks van de JSF. De brief over de IOT&E van 29 februari
2008 gaat hier nader op in. Daarnaast onderkent het kabinet het risico van
de politieke dimensie van de verwerving van de JSF in de partnerlanden. Door
nationaal en internationaal overleg en een goede informatie-uitwisseling op
alle niveaus wordt getracht deze risico’s zoveel mogelijk te verkleinen.
Naast deze twee hoofdrisico’s bestaat er nog enige onzekerheid over
de ontwikkeling van de tweede motor. Hierop is eerder in deze jaarrapportage
ingegaan in de paragraaf over de voortgang van de SDD-fase.In de jaarrapportage over 2006 is de koppeling van het Autonomic Logistics Information System (ALIS) aan de Nederlandse
defensiesystemen als risico vermeld. Inmiddels is duidelijk dat ALIS de mogelijkheid
biedt relatief autonoom te opereren waardoor de noodzaak van uitgebreide en
complexe koppelingen aan de Nederlandse defensiesystemen minder groot is dan
eerst werd aangenomen. Voorts is vastgesteld dat ALIS op dezelfde basisprincipes
is gestoeld als moderne Enterprise Resource Planning (ERP)
systemen. Door de IOT&E-deelneming kan bovendien al vroeg worden begonnen
met de opzet en beproeving van de gegevensuitwisseling tussen ALIS en het
Nederlandse ERP-systeem. Daardoor is het risico in deze fase laag en schept
de deelneming aan de IOT&E uitgebreide mogelijkheden om het in de komende
jaren nog verder te reduceren.Op 11 maart 2008 is in de Verenigde Staten het vierde rapport van
de Government Accountability Office (GAO) uitgekomen.
Het GAO meent dat de aanpassingen in het testprogramma het risico op latere
kostprijsstijgingen en vertragingen vergroten. Voorts rapporteert het GAO
dat de kostenramingen (uit 2006) niet alle kosten omvatten en niet voldoende
zijn gedocumenteerd. Er zou een onafhankelijke kostenraming voor het totale
programma moeten plaatshebben, alsmede een bijbehorende risicoanalyse.In een reactie stelt het Amerikaanse ministerie van Defensie (DoD) dat
de aanpassingen in het testprogramma een aanvaardbaar risico vormen en dat
tussentijdse evaluaties van het testprogramma regelmatig plaatshebben. Eventuele
aanpassingen zullen daarop worden gebaseerd. Over de kostenramingen stelt
het DoD dat sinds januari 2008 reeds wordt gewerkt aan een onafhankelijke
kostenraming voor het complete programma. Een bijbehorende risicoanalyse met
gebruikmaking van het GAO-model wordt niet zinvol geacht, omdat dit model
berust op subjectieve gegevens. Daarmee volgt het DoD in grote lijnen de GAO-aanbeveling
op. Overigens bestrijdt het DoD de kostenstijgingen die het GAO noemt. Onder
andere is verzuimd een inflatiecorrectie toe te passen die bijna 60 procent
van de berekende stijging uitmaakt. Nederland steunt de opvattingen van het
DoD.Tot slot constateert het GAO dat het JSF-programma goede vooruitgang heeft
geboekt op belangrijke gebieden. Daarbij worden onder andere de PSFD-fase,
de JSF-ontwikkelingsfase en de productievoorbereiding genoemd. Voorts rapporteert
het GAO grote vooruitgang ten aanzien van de capaciteitenontwikkeling, in
het bijzonder de softwareontwikkeling, en het testprogramma van de JSF. Ook
verloopt de productie van de eerste productietoestellen voorspoedig. Voor
Nederland is er vanwege de bestaande, stapsgewijze en risicobeperkende verwervingsstrategie
geen aanleiding het risicoprofiel aan te passen.Internationale samenwerkingMet de productie, instandhouding en verdere ontwikkeling van de JSF in
de komende decennia zijn aanzienlijke Europese belangen gemoeid. Dit betreft
bijvoorbeeld Europese samenwerking op het gebied van de operationele inzetbaarheid
van het toestel, maar ook de werkgelegenheid, de versterking van de kenniseconomie
en de omzet van de industrie. De samenwerking tussen de Europese JSF-partners
is er dan ook op gericht de gezamenlijke belangen zo goed mogelijk te behartigen.Nederland en Italië hebben in 2004 het initiatief genomen om samenwerkingsmogelijkheden
in Europees verband te bezien, de zogenaamde European Footprint (EFP). Dit initiatief heeft geleid tot een MoU tussen Italië
en Nederland over samenwerking bij de productie en de instandhouding (IT/NL Production & Sustainment (P&S) MoU), dat op 30 maart
2006 is getekend door beide landen. Dit MoU werd van kracht op het moment
dat Italië en Nederland beide het PSFD MoU hadden ondertekend, te weten
op 7 februari 2007. Aansluitend is met Noorwegen naar samenwerkingsmogelijkheden
gezocht die aansloten op de Italiaans-Nederlandse ambitie en het MoU. Hierover
is met Noorwegen overeenstemming bereikt. Op 13 juni 2007 is vervolgens
een nieuw P&S MoU getekend door Italië, Noorwegen en Nederland. Momenteel
wordt bezien of uitbreiding van deze samenwerking met Turkije mogelijk is.In het MoU is afgesproken dat Nederland en Noorwegen onderzoeken of Nederlandse
en Noorse vliegtuigen in Italië kunnen worden geassembleerd. Italië
en Noorwegen onderzoeken of hun motoren en andere vliegtuigcomponenten in
Nederland kunnen worden onderhouden. Voorts onderzoeken Italië en Nederland
of het mogelijk is subcomponenten van vliegtuigen en motoren in Noorwegen
te laten onderhouden. Ook biedt het MoU de grondslag voor andere gezamenlijke
activiteiten die zullen worden vastgelegd in uitvoerende overeenkomsten (Implementing Arrangements). Het MoU voorziet ook in de
mogelijkheid afspraken met andere Europese JSF-partners vast te leggen. Deze
activiteiten passen goed bij het bredere Nederlandse Maintenance
Valley initiatief. De drie landen bereiden thans uitvoerende overeenkomsten
voor. In aansluiting op de afspraken uit het voormalige Italiaans-Nederlandse
MoU hebben Nederlandse en Italiaanse bedrijven reeds onderling afspraken gemaakt.
Ook zijn er intussen, op basis van het nieuwe MoU, afspraken gemaakt tussen
Noorse en Nederlandse bedrijven. Al deze afspraken maken deel uit van een «EFP-paraplu»
waar alle samenwerkingsverbanden onder vallen, met als doel de EFP inzichtelijk
te maken.Industriële ontwikkelingenZo hebben het in Nederland gevestigde Stork Fokker en het Italiaanse Alenia
Aeronautica een overeenkomst gesloten over samenwerking bij het verkrijgen
van capaciteiten voor de eindassemblage en aflevering (Final Assembly and Check Out, FACO) van Nederlandse en Italiaanse
JSF-toestellen in Italië. Ook het onderhoud en de modernisering van JSF-toestellen
en componenten daarvan, zoals Line Replaceable Units
(LRU’s), in Nederland of Italië maken deel uit van deze samenwerkingsovereenkomst.
Het Nederlandse DutchAero B.V. en het Italiaanse Avio S.p.A. hebben voorts
in februari 2007 een vergelijkbare overeenkomst gesloten voor het motorenonderhoud
in Nederland. Ook is er in februari een overeenkomst getekend door TNO en
de Noorse firma NAMMO over de ontwikkeling van de munitie voor het boordkanon.Politieke ontwikkelingenNederland heeft op 7 maart 2006 het initiatief genomen in Noordwijk
op politiek niveau de Europese ambities met de Europese partners te bespreken.
Het doel van die besprekingen was een verbreding van het Italiaans-Nederlandse
plan voor een Europese logistieke instandhoudingsketen die past binnen de
door het JPO en Lockheed Martin voorziene, wereldwijde instandhoudingsketen.
De Amerikaanse overheid en de JSF-hoofdaannemers hebben zich positief uitgelaten
over het Europese initiatief. Tijdens een bijeenkomst op politiek niveau in
juni 2007 zijn de bewindslieden uit de EFP-landen overeengekomen een Nederlands
initiatief te ondersteunen voor de uitwisseling van studenten voor stages
en afstudeerplaatsen. Ook zullen douaneregelingen tussen de deelnemende landen
onder de loep worden genomen met het oog op de instandhouding van de JSF.FINANCIËLE PLANNINGAlgemeenHet bovenstaande schema toont het projectbudget Vervanging F-16 en het
SDD-budget met inbegrip van de Nederlandse projecten naar de stand van 31 december
2007. Deze budgetten zullen worden afgedekt in de defensiebegroting. De drie
hoofdelementen die kunnen worden onderscheiden zijn de SDD-fase, de Nederlandse
projecten als onderdeel van de SDD-fase en tenslotte de productiefase. In
de stand per 31 december 2007 is de voorgenomen Nederlandse deelneming
aan de IOT&E-fase en de daarbij behorende verwerving van twee JSF-testtoestellen
verwerkt. Hierna volgt een korte toelichting per hoofdelement.SDD-faseVoor de deelneming aan de SDD-fase is per 31 december 2007 € 691,6
miljoen betaald aan de Amerikaanse overheid. Voor de resterende betalingen
aan de Amerikaanse overheid is in de periode 2008 tot en met 2012 nog € 96,9
miljoen gereserveerd. Het volgende betalingsmoment is op 15 juli 2008.
De mutatie in 2007 van € 3,9 miljoen betreft de prijspeilcorrectie
van 2006 naar 2007.Nederlandse projectenDe Nederlandse SDD-bijdrage bedraagt $ 800 miljoen (lopende prijzen).
Daarvan mag Nederland volgens de bepalingen in het SDD MoU voor Nederlandse
projecten voorstellen indienen met een totale omvang van $ 50 miljoen.In 2007 is het budget voor dit projectonderdeel niet gewijzigd. Ook heeft
geen prijsbijstelling plaatsgehad. Wel is de fasering van het budget iets
naar latere jaren verschoven. Het huidige schema past binnen de spelregels
die voor de besteding van deze fondsen gelden. Voor de periode 2008 tot en
met 2011 resteert een bedrag van € 34,3 miljoen voor Nederlandse
projecten.Door de strikte interpretatie van de Amerikaanse JSF-projectleiding van
de eisen met betrekking tot de nauwe relatie met het JSF-project, verloopt
de besteding van de beschikbare fondsen moeizaam. Om dit probleem op te lossen
is met het ministerie van Economische Zaken en de Nederlandse industrie een
samenwerkingsverband ingesteld, dat in 2007 een grondige inventarisatie heeft
uitgevoerd van mogelijke projecten. Binnen de ICG is uiteindelijk een aantal
kansrijke projecten geselecteerd. Eind 2007 zijn de drie meest kansrijke projectvoorstellen
ingediend. In de loop van 2008 worden de eerste resultaten verwacht, zodat
de tijdige besteding van de beschikbare fondsen kan worden gerealiseerd.Voortgezette verwervingsvoorbereidingMet de brief van 29 februari 2008 is de Kamer geïnformeerd over
de voorgenomen deelneming aan de IOT&E en de daaruit voortvloeiende opdracht
tot verwerving van twee JSF-testtoestellen. Ook is ingegaan op de verhoging
van het projectbudget met € 206 miljoen.In 2007 heeft de eerste betaling van € 3,1 miljoen aan het JPO
plaatsgehad naar aanleiding van het in 2006 ondertekende PSFD MoU. Voor 2008
zijn meer uitgaven voorzien, waaronder de eerste betaling voor de verwerving
van de long lead items van het eerste testtoestel.In het overzicht hieronder wordt dezelfde opzet gehanteerd als in het
op 4 december 2007 uitgebrachte rapport van de ARK (Kamerstuk 31 300,
nrs. 1 en 2).Het projectbudget is in 2007 met € 206 miljoen gestegen naar € 5 667
miljoen. De modelmatig berekende mutaties per kostenpost en de geactualiseerde
verdeling over de kostenposten zijn hierboven weergegeven. Hierbij is gebruik
gemaakt van het model dat vanaf 2002 wordt gehanteerd voor de doorrekening
van kosten en scenario’s. Het effect van de aanpassing van de Nederlandse
invoerreeks is verwerkt. Hieronder volgt een toelichting op een aantal kostenposten.• De geraamde stijging van de opleidingskosten en de kosten van simulatoren
is het gevolg van een wijziging van de geplande JSF-opleidingsen trainingssystematiek
en de geplande toename van het gebruik van modernere simulatoren bij de opleiding
en training op squadronniveau. Ook is in 2007 voor het eerst een gedetailleerde
kostenraming voor deze posten opgesteld gebaseerd op beschikbare JSF-informatie
in plaats van historische gegevens uit andere vliegtuigprogramma’s.• De stijging van de geraamde instroombegeleidingskosten, volgens
opgave van Lockheed Martin, kwam aanvankelijk ongeveer € 50 miljoen
hoger uit. Dankzij de voorgenomen deelneming aan de IOT&E is deze raming
verlaagd, waardoor een stijging van € 28 miljoen resteert.• De kosten van de block updates tijdens
de productiefase zullen aanzienlijk lager uitvallen. Mede op grond van een
verbeterd inzicht in de capaciteiten van de JSF als gevolg van het lopende
testprogramma zal de kostenpost «Updates tijdens productiefase»
daarom aanmerkelijk dalen.• Ook is gaandeweg het testprogramma meer duidelijkheid ontstaan
over de benodigde faciliteiten voor het opereren met de JSF. Als gevolg daarvan
is het geraamde bedrag voor aanpassingen aan de Nederlandse infrastructuur
gedaald.• Ook de in het PSFD MoU opgenomen investeringen zijn verlaagd ten
opzichte van eerdere ramingen naar aanleiding van een geactualiseerd kosteninzicht
bij het JPO.• De kostenposten «IOT&E MoU», «Joint Reprogramming
Center» en «Extra uitrusting testvliegtuigen» zijn in 2007
toegevoegd om meer inzicht te bieden.Voor de ramingen is de plandollarkoers van € 0,83 gehanteerd.
Daarnaast is het projectbudget voorshands gehandhaafd op het prijspeil 2005.
Hierover bent u op 29 februari 2008 met de IOT&E-brief geïnformeerd.Business caseOmdat de business case volgens de Medefinancieringsovereenkomst
JSF (MFO) op 1 juli 2008 definitief zal worden herberekend en het afdrachtpercentage
dan zal worden meegedeeld aan de bij de MFO betrokken Nederlandse luchtvaartindustrie,
wordt er in deze Jaarrapportage geen uitspraak over gedaan. De relevante parameters
worden momenteel nader onderzocht.GERELATEERDE PROJECTENBij tal van lopende en nieuwe behoeftestellingen wordt rekening gehouden
met de vervanging van de F-16. Het betreft ten eerste verbeteringen aan de
F-16 zelf, zowel hardware als software. Deze verbeteringen worden getoetst
aan het voorziene uitfaseringsschema van de F-16. Ten tweede betreft het projecten
waarvan het te verwerven materieel in eerste instantie is bestemd voor gebruik
met de F-16, maar dat in de toekomst tevens moeten kunnen worden gebruikt
met de JSF. De aan het project «Vervanging F-16» gerelateerde
projecten beschikken alle over een eigen budget.De volgende projecten zijn het meest relevant voor de vervanging van de
F-16.Verbetering lucht-grond en lucht-lucht bewapening voor
de F-16Deze projecten behelzen de verwerving van bewapening die voldoet aan de
moderne eisen van luchtoperaties, zoals grotere precisie, het onder alle weersomstandigheden
kunnen opereren en het gebruik van grotere afstand. De bewapening moet te
zijner tijd ook door de JSF gebruikt kunnen worden. Op 7 november 2007
is de Kamer geïnformeerd over de behoeftestelling van het project «F-16
Verbetering lucht-grond bewapening fase II» (Kamerstuk 27 830,
nr. 47). Deze behoeftestelling behelst de verwerving van tactische en
strategische wapens die van grotere afstand van het beoogde doel en onder
alle weersomstandigheden kunnen worden ingezet.Enterprise Resource Planning (ERP)-systeemDe huidige en toekomstige materieel-logistieke informatievoorziening binnen
Defensie zal grotendeels worden ondersteund door het aan te schaffen ERP-systeem.
Voorzien is dat een koppeling wordt gemaakt tussen dit ERP-systeem en het
bij de JSF behorende informatiesysteem ALIS.Link-16 operationeel datalink systeemDit project behelst de aanschaf van een binnen de Navo gestandaardiseerd,
modern en beveiligd datalink systeem voor verschillende wapensystemen, dat
voorziet in uitgebreide communicatiemogelijkheden voor commandovoering en
informatie-uitwisseling met eenheden in een operatiegebied. Ook de JSF zal
worden uitgerust met Link-16.Militaire Satellietcommunicatie (Milsatcom)Dit project voorziet in de behoefte van de krijgsmacht aan satellietcommunicatie
voor militair gebruik.Joint Mission Planning System (JMPS)Dit systeem voor het plannen van missies wordt voor de F-16 aangeschaft
in het kader van het project «F-16 M5-modificatie». Het kan tevens
worden gebruikt voor de JSF. Ook voor andere vliegende wapensystemen is de
verwachting dat op termijn wordt overgegaan op het JMPS.INSCHAKELING NEDERLANDSE INDUSTRIEIn 2007 zijn de onderhandelingen tussen de Nederlandse luchtvaartindustrie
en de Amerikaanse en Britse industrieën over de verwerving van werkpakketten
voor de ontwikkeling en de productie van de JSF voortgezet. Indien nodig wordt
de Nederlandse industrie daarbij ondersteund door het ministerie van Economische
Zaken. Bijlage 2 biedt een overzicht van de opdrachten die tot en met 31 december
2007 bij de Nederlandse luchtvaartindustrie zijn geplaatst.Stand van zakenBij de jaarlijkse verificatie van de omzet die is behaald door de bedrijven
die bij het JSF-programma zijn betrokken, is gebleken dat de JSF-contracten
per 31 december 2007 een waarde van $ 698 miljoen vertegenwoordigen.
Hiervan heeft $ 366 miljoen betrekking op de Low Rate Initial
Production (LRIP). Omdat de SDD-fase doorloopt tot en met 2013, is
de verwachting dat het totaalbedrag voor de ontwikkelingsopdrachten (nu $
332 miljoen) nog zal oplopen. Naar verwachting zal de totale waarde van de
JSF-contracten vanaf 2008 weer oplopen met het vorderen van het LRIP-productieproces.De opdrachten die in 2007 zijn verworven, hebben een totale waarde van
$ 19 miljoen. Begin 2008 heeft Fokker Elmo een belangrijk MoU gesloten met
Lockheed Martin inzake de bekabeling. Het doel is uiteindelijk alle bekabelingactiviteiten
van Lockheed Martin over te dragen aan Fokker Elmo. Uit de in de afgelopen
jaren gesloten overeenkomsten zijn in 2007 de eerste productieorders voor
de LRIP daadwerkelijk geplaatst. Het betreft een order van Northrop Grumman
betreffende inflight opening doors aan Stork waarvoor
eerder een MoU was gesloten, en een order van Lockheed Martin aan DutchAero
die eveneens is voorafgegaan door een MoU. Het is nog niet bekend
of over deze productieorders reeds in 2007 omzet is behaald waarover een afdracht
is verschuldigd.JaarWaarde van behaalde contractenTotaal per 31 december 2002$  37 miljoen$  37 miljoen 2003$ 168 miljoen$ 205 miljoen2004$   7 miljoen$ 212 miljoen 2005$ 246 miljoen$ 458 miljoen 2006$ 221 miljoen$ 679 miljoen2007$  19 miljoen$ 698 miljoenOp 5 juni 2002 hebben 44 bedrijven de MFO ondertekend. Tot en met
2006 zijn er in totaal 36 bedrijven bijgekomen, zijn drie bedrijven failliet
verklaard en heeft één bedrijf zijn activiteiten beëindigd.
In 2007 is één MFO-partij failliet gegaan en zijn acht nieuwe
bedrijven tot de MFO toegetreden. Op 31 december 2007 waren er daarmee
in totaal 83 bedrijven partij bij de MFO. Daarnaast zijn er vijf bedrijven
bekend die JSF-opdrachten hebben verworven, maar de MFO helaas niet wensen
te ondertekenen.Het ministerie van Economische Zaken en het NIFARP blijven zich inspannen
om Nederlandse bedrijven die in aanmerking komen voor JSF-opdrachten, partij
te laten worden bij de MFO. Dit gebeurt niet alleen vanwege de inspanningsverplichting
uit de MFO maar ook omdat het besluit tot deelneming aan de ontwikkeling van
de JSF heeft geleid tot substantiële kansen voor de Nederlandse industrie.
De grondgedachte van de MFO is altijd geweest dat de industrie in ruil daarvoor
een deel van de kosten van deelneming op zich zou nemen in de vorm van de
afdracht van een percentage van de omzet uit JSF-opdrachten. De overgrote
meerderheid van de luchtvaartindustrie heeft daaraan overigens haar medewerking
verleend.Op basis van de MFO is alleen over behaalde omzet uit productiecontracten een private bijdrage verplicht. Informatie over
de voortgang van de ontwikkelingscontracten is
echter wel relevant, omdat bedrijven die in de ontwikkelingsfase meedoen een
betere uitgangspositie hebben om ook in de productiefase contracten te verwerven.
Het NIVR volgt voor de Staat de voortgang van de inschakeling van de Nederlandse
industrie. De informatie over de waarde van de geplaatste ontwikkelingscontracten
berust op schriftelijke bevestigingen van de betrokken Nederlandse bedrijven
en kennisinstellingen, die jaarlijks worden verkregen voor de opstelling van
de jaarrapportage. Het ministerie van Economische Zaken houdt een administratie
bij van de totale waarde van alle behaalde contracten.Zodra MFO-partijen productieomzet realiseren, geldt op grond van de MFO
een uitgebreide informatieplicht jegens de Staat. De MFO-partijen dienen de
Staat schriftelijk op de hoogte te stellen van de omvang van hun productieomzet.
Deze opgaven moeten zijn voorzien van een verklaring van een registeraccountant.
De MFO-partijen moeten daartoe specifieke controleopdrachten verstrekken en
volledig inzicht geven in onderliggende stukken. Hoewel de productiefase in
maart 2006 is begonnen met de eerste contracten voor de long lead items,blijkt uit de opgave van de behaalde omzet dat er
in Nederland nog geen omzet behaald is waarover dient te worden afgedragen.
Opgaven over behaalde omzet in het jaar 2007 worden verwacht op 1 mei
2008.Over de potentiële productieomzet voor de Nederlandse industrie zijn
in 2006 afspraken gemaakt met Lockheed Martin. De afspraken zijn vastgelegd
in een Letter of Intent (LoI) die aangeeft hoe
de Nederlandse industrie, op basis van best value, kan
worden ingeschakeld in de productiefase van het JSF-programma.
De bij deze LoI behorende Industrial Participation
plannen (IP-plannen) worden jaarlijks door Lockheed Martin in overleg met
de Nederlandse Staat aangepast. De resultaten van deze IP-plannen komen nog
steeds overeen met de verwachtingen die bij de aanvang van de ontwikkelingsfase
in 2002 door de verschillende hoofdaannemers zijn geformuleerd.Met de motorenleveranciers, Pratt & Whitney en het FET, zijn vergelijkbare
afspraken gemaakt, vastgelegd in respectievelijk een Letter
of Agreement en een MoU. De gegevens uit de IP-plannen zullen worden
gebruikt om de redelijkerwijze te verwachten omzet te bepalen voor de herberekening
van de business case.In december 2007 is de aanbestedingsprocedure gestart voor het onderzoek
naar de spin-off- en spill-overeffecten en de werkgelegenheidseffecten van
de deelneming aan het JSF-programma. Doel van het onderzoek is te bepalen
in hoeverre de kenniseconomie en het innovatief industrieel vermogen door
de deelneming aan het JSF-programma worden versterkt. De resultaten van het
onderzoek worden eind mei 2008 verwacht.Activiteiten ten behoeve van industriële inschakelingHet ministerie van Economische Zaken zet zich in om de Nederlandse industrie
bij het JSF-programma te betrekken. In 2007 heeft het ministerie verschillende
malen geïntervenieerd om onderhandelingen tussen de Nederlandse industrie
en de Amerikaanse hoofdaannemers vlot te trekken. Daarnaast heeft de Bijzonder
Vertegenwoordiger Industriële Aangelegenheden, de heer mr. A.H. Korthals,
zich ingezet voor de belangen van de individuele bedrijven. In de eerste week
van 2008 heeft hij een bedrijvenmissie naar de Verenigde Staten geleid. De
inzet van de Bijzonder Vertegenwoordiger wordt door de betrokkenen zeer gewaardeerd.
Naar verwachting zal daarom in de loop van 2008 nogmaals een bedrijvenmissie
worden georganiseerd.Ook het JIST heeft in 2007 verschillende bezoeken gebracht aan onder andere
een groot aantal onderaannemers van Lockheed Martin. Dit heeft geresulteerd
in tientallen nieuwe kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven in de eerstvolgende
jaren van de LRIP die op termijn kunnen uitmonden in JSF-contracten.CONCLUSIES• Nederland heeft in 2007, in reactie op de Amerikaanse productieverschuiving,
besloten de invoerreeks eveneens aan te passen. Het aantal te bestellen toestellen
in de vroege jaren neemt af en de invoeringsperiode van de JSF loopt door
tot 2023. De deelneming aan de IOT&E 2011–2013 met twee testtoestellen
blijft in deze herschikking gehandhaafd. Het projectbudget Vervanging F-16
is verhoogd van € 5,461 miljard naar € 5,667 miljard.
Het planningsaantal blijft gehandhaafd op 85 toestellen.• De kwantitatieve uitbreiding van de projectorganisatie is in 2007
in gang gezet. De personele vulling zal naar verwachting vanaf 2008 verbeteren.• De regievoering bij Defensie en het overleg met en de informatievoorziening
aan de betrokken departementen, zijn in 2007 geïntensiveerd.• Het plan van aanpak van voor een transparante en zorgvuldige vergelijking
van de JSF met de alternatieven is vrijwel gereed. De analyse van de endlife update van de F-16 zal ook worden geactualiseerd.• Met de ondertekening van het PSFD MoU door alle negen JSF-partnerlanden
is de JSF Executive Steering Board (JESB) ingesteld,
het hoogste besturingsorgaan van het JSF-programma. Nederland, in 2007 de
eerste co-voorzitter van de JESB, streeft binnen de JESB naar het bevorderen
van de prijsstabiliteit.• De bestaande Europese samenwerking tussen Nederland en Italië
voor de productie en instandhouding van de JSF is in 2007 uitgebreid met Noorwegen.• De twee hoofdrisico’s zijn de politieke dimensie en de prijsontwikkeling
van het programma als gevolg van verschuivingen van, voornamelijk, de Amerikaanse
invoerreeks.• Nederland heeft voor de deelneming aan de SDD-fase thans € 691,6
miljoen betaald van de totale bijdrage van € 788,5 miljoen. In 2007
zijn drie voorstellen ingediend als «Nederlands project» binnen
de SDD.• De orderportefeuille met JSF-contracten voor de Nederlandse industrie
is per 31 december 2007 toegenomen met $ 19 miljoen tot $ 698 miljoen.BIJLAGE 1Literatuurlijst en bronnen ten behoeve van de «open
bronnen studie»1. Jane’s Defence Weekly2. Jane’s International Defence Review3. Flight International4. Military Technology5. Aviation Week & Space Technology6. Interavia7. IQPC Fighter Conference, London, 24–25 May 20048. Website www.Eurofighter.com9. Post-main gate project summary sheet10. Website www.telegraph.co.uk11. Birmingham Post12. Reuters13. LM Aero Star, Fort Worth edition14. Website www.Airpower.at/flugzeuge/eurofighter15. International Defence Digest16. Onze Luchtmacht17. Defense Daily International18. Flug Revue19. Jane’s Missiles & Rockets20. Aerospace International21. AirforcesMonthly.com22. Air & Cosmos23. Luft- und RaumfahrtBIJLAGE 2Overzicht van contracten in de JSF-SDD-fase tot en met
31 december 2007DatumContractNederlands BedrijfJSF
Aannemer 2002–2006Airframe Wiring HarnessStork/Fokker Elmo B.V.Lockheed Martin 2002Flight Movable doorsStork Fokker AESP B.V. Lockheed Martin2002–2006Laser Hole DrillingNCLRPratt & Whitney2002–2005CTOL Nozzle PartsStork Fokker AESP B.V. Pratt & Whitney 2002–2006SJE Windtunnel testsNLRBAe Systems2002Engine WiringStork/Fokker
Elmo B.V. Hamilton Sundstrand 2002Hydraulic Motion SystemBosch Rexroth B.V.Lockheed Martin 2002Prognostic Health ManagementPerot Systems Nederland B.V./NLRLockheed Martin 2002–2007Network AnalyserDap Technology B.V.Verschillende 2003–2006Fuel SystemRSP Technology B.V.Honeywell 2003–2004F136 Ph III FancasingsDutchAero B.V. Rolls Royce2003–2006Boundary Scan Test
EquipmentJtag Technologies B.V. Verschillende 2003DAS AlgoritmesTNO–FELNorthrop Grumman 2003STOVL Nozzle PartsStork Fokker AESP B.V.Pratt & Whitney 2003Engine ComponentsEldim B.V.Pratt & Whitney 2003JSA SimulationTNO–FELLockheed Martin 2003Embedded TrainingDutch Space B.V.Lockheed Martin 2003Embedded TrainingNLRKoninklijke Luchtmacht 2003Ondersteuning KluNLR/TNO-FELKoninklijke Luchtmacht 2003–2005Inflight Opening DoorsStork Fokker AESP B.V. Northrop Grumman2003CTOL Arresting GearStork SP Aerospace & Vehicle Systems B.V. Northrop Grumman 2003Fatigue TestbenchMoog FCS B.V. Lockheed Martin 2003Ground Support EquipmentSun Electric Systems B.V.Lockheed Martin 2003Fatigue testbenchMoog FCS B.V. BAe Systems 2003–2005Cryogenic CoolersThales Cryogenics B.V. Northrop Grumman2003–2007InternshipsTU DelftLockheed Martin2004–2005Inlaat WindtunneltestsNLRBAe Systems2004Training System SupportDutchSpace B.V. Lockheed Martin 2004Tooling ContrSurf/EdgesKleizen Industriële Vormgeving B.V. Lockheed Martin 2004Stage 1+2 HPC Blisks Ph IIIDutchAero B.V.General
Electric 2004F135 Shroud SegmentsEldim B.V. Pratt & Whitney 2004Load Calibration TestMoog FCS B.V.Lockheed Martin 2004MRIU ChassisEurocast
B.V.Aerea S.p.A. 2005Shroud AssembliesEldim B.V.Pratt & Whitney 2005Ground Support EquipmentAxxiflex Turbine Tools B.V.Lockheed Martin2005Compressor Stator Lock AssyEldim B.V. Pratt & Whitney 2005Front Bearing housing & compressionAtkins Nedtech B.V. Rolls Royce 2005–2006Stage 1 & 2 LPC
blisks/Fan Case DevelopmentDutchAero B.V.Rolls
Royce2005Control Surfaces/EdgesStork Fokker AESP B.V.Lockheed Martin 2005Structural PartsDutchAero B.V.Lockheed Martin 2005–2006Static Struct Sync
RingStork Fokker AESP B.V.Pratt & Whitney 2005B1 A/C Tool design & manufacturingKleizen Industriële Vormgeving B.V.Lockheed
Martin 2006Stage 1 & 2 HPC BlisksDutchAero B.V.General Electric 2006Front Bearing House F136 EngineAtkins Nedtech B.V. Rolls Royce 2006B1 STOVL ToolingKleizen Industriële Vormgeving B.V.Lockheed Martin 2006Control surfaces/EdgesStork Fokker AESP B.V.Lockheed Martin2006Fan CaseDutchAero
B.V. Rolls Royce 2006Fan FrameDutchAero
B.V.Rolls Royce 2006Auxiliary Power SupplyBrookx Company B.V. Northrop Grumman 2006Input Power FilterThales Nederland B.V.Northrop Grumman2006MRIU ChassisEurocast
B.V. Smiths Aerospace2006CV Arresting GearStork SP Aerospace & Vehicle Systems B.V.Northrop Grumman 2006Lift Fan Shaft StructureAxxiflex Turbine Tools B.V.Lockheed Martin2006CDS SoftwareDutchSpace
B.V.Pratt & Whitney2007Adapter, NLG TowingAxxiflex Turbine Tools B.V.Lockheed Martin 2007Printed Antenna BoardsThales Nederland B.V.BAe Systems 2007StructuurdelenDutchAero B.V.Lockheed Martin 2007STOVL Axel Jack AdapterAxxiflex Turbine Tools B.V.Lockheed Martin 2007Locking Adapter, NLGAxxiflex Turbine Tools B.V.Lockheed Martin2007Structural PartsDutchAero B.V. Lockheed Martin2007F136 ImpellorDutchAero
B.V.Avio S.p.A.2007Compressor Stator Lock Assy’sEldim B.V.Pratt & Whitney 2007Front Bearing HouseAtkins Nedtech B.V.Rolls Royce 2007F-35 Embedded Training SimulatorNLRAlion Consultancy/JPOOverzicht van JSF-LRIP contracten tot en met 31 december
20072005STOVL Weapon Bay
Doors (LRIP LTA)Stork Fokker AESP B.V. Northrop Grumman2005Inflight Opening
Doors (LRIP LTA)Stork Fokker AESP B.V.Northrop Grumman 2006Flaperons (LRIP MoU)Stork Fokker AESP B.V. Lockheed Martin 2006Airframe Wiring Harnesses
(LRIP MoA)Stork/Fokker Elmo B.V. Lockheed Martin2007Inflight Opening
Doors (LRIP opdracht)Stork Fokker AESP B.V. Northrop GrummanXNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Conventional Take Off and Landing.XNoot1In de business case zijn voor de SDD fase
van de JSF alle uitgaven en inkomsten voor participatie en «kopen van
de plank» door middel van discontering in de tijd vergelijkbaar gemaakt.
Uitgangspunt is dat meedoen aan de SDD-fase de belastingbetaler niet meer
mag kosten dan kopen van de plank. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26488-67.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl