Internationale kinderontvoering; Verslag van een Algemeen Overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30072, nr. 16

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

19-12-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

30072 nr. 16

15-12-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVoorzitter: De Pater-van der Meer Adjunct-griffier: Van
DoornVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de ministerNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30072Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 78 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 072Internationale kinderontvoeringnr. 16VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 15 december 2008De vaste commissie voor Justitie1 heeft op
25 november 2008 overleg gevoerd met minister Hirsch Ballin van Justitie
over:– de brief van de minister van Justitie d.d.
8 september 2008 met het Statistisch overzicht 2007 van de Centrale Autoriteit
Internationale Kinderontvoering (30 072, nr. 13);– de brief van de staatssecretaris d.d. 23 september
2008 inzake de subsidie voor het Centrum Internationale Kinderontvoering (30 072,
nr. 14);– de brief van de minister d.d. 15 oktober
2008 met het Rapport inzake de uitvoering van het Haags Kinderontvoeringsverdrag
(30 072, nr. 15).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk verslag
uit.Voorzitter: De Pater-van der Meer Adjunct-griffier: Van
DoornVragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Çörüz (CDA): Voorzitter.
Het onderwerp dat wij vandaag bespreken is ontzettend ingrijpend, voor alle
partijen. Ik zou via de minister zijn ambtenaren willen bedanken voor de goede
briefing die wij de vorige week van hen hebben gekregen. Bij die gelegenheid
werd aangegeven dat kinderontvoering eigenlijk alleen maar verliezers kent.
Kijkend naar de positie van de verschillende partijen, stelt mijn fractie
het belang van het kind voorop. Mijn eerste vraag is dan ook of het Haags
Kinderontvoeringsverdrag (HKOV) vandaag de dag nog wel bruikbaar is. Voldoet
dit verdrag van 1980 nog wel aan de wensen en de verwachtingen en biedt het
nog wel de bescherming die het zou moeten bieden aan met name de meest kwetsbaren,
namelijk kinderen? Ik trek in dit geval de lijn door naar de situatie in Zwitserland.
Het Zwitserse parlement heeft inmiddels een aantal voorstellen aangenomen
die heel concreet op het volgende neerkomen: het belang van het kind moet
worden gewogen voordat er sprake is van teruggeleiding. Het verdrag zegt:
eerst terug, dan praten. Ik zeg met de Zwitsers dat het beter is om eerst
te kijken naar het belang van het kind.Mijn volgende onderwerp betreft de positie van de verzorgende ouder. Wij
kennen allemaal het voorbeeld van een Nederlandse vrouw die naar Amerika is
gegaan en vervolgens in een soort impasse is geraakt in de zin van wat zij
moet doen en hoe zij de tijd doorkomt en of zij mag en kan werken. Zij neemt
het kind mee, wellicht niet direct wetende dat er sprake is van kinderontvoering.
Mijn eerste vraag is hoe in dit soort zaken in het buitenland wordt gereageerd.
Zijn bijvoorbeeld onze ambassades of het Centrum Internationale Kinderontvoering
in staat om Nederlanders in den vreemde te voorzien van informatie? Veelal
blijkt namelijk dat men niet in de gaten heeft dat men kinderen aan het ontvoeren
is. Vervolgens wordt men hier dan geconfronteerd met het feit dat sprake is
van kinderontvoering naar de letter van de wet. Refererend aan eerdergenoemd
voorbeeld, zou de desbetreffende Nederlandse vrouw juridisch volgens het verdrag
eerst moeten wachten totdat er een uitspraak is gedaan over gezag, omgang
et cetera waarna de beslissing over het al dan niet meenemen van het kind
wordt genomen. Die periodes van wachten kunnen soms heel lang zijn. Hoe overbrugt
men die periodes, en is het niet denkbaar om die periodes heel kort te maken
opdat er snel een uitspraak over gezag komt zodat men tot een besluit kan
komen?Verder is door Zwitserland de mijns inziens goede suggestie gedaan om
voordat men in het juridisch traject stapt, te proberen tot elkaar te komen
middels mediation. Hoe staat het met die mediation? Hebben wij voldoende mensen
die mediation kunnen verrichten voordat wij dat juridische traject in kunnen
gaan? Ik denk dat dit aan te bevelen is voordat eventueel overgegaan wordt
tot allerlei rechtszaken.Het AMBER-alertsysteem lijkt mij goede perspectieven te bieden. De vraag
is wel hoe het Europees is geregeld. Is dit nu typisch iets Nederlands? De
kracht van dit systeem kan er in gelegen zijn dat meerdere landen hierbij
betrokken zijn. Hoe opereren op dit moment de Raad voor de Kinderbescherming,
de politie, de Bureaus Jeugdzorg en het OM als er eerste signalen van kinderontvoering
zijn? Wordt er dan opgetreden en zo ja, op welke manier? Ik herinner mij nog
een discussie in deze Kamer van een paar jaar geleden, waarbij de politiek
toen min of meer dacht dat als beide ouders gezag hebben, er juridisch geen
sprake kan zijn van kinderontvoering. Gelukkig is aan die onduidelijkheid
inmiddels een eind gekomen door middel van een baanbrekend arrest van de Hoge
Raad van 15 februari 2006. Ik heb mij laten vertellen door experts dat
bij kinderontvoering met name de eerste 24 uur tot 48 uur leidend zijn. Als
je een kind wilt terugvinden, moet je met name binnen dat tijdsbestek opereren.Dan de positie van de centrale autoriteit. In deze Kamer wordt hierover
al lang gediscussieerd, vooral over de rolvermenging. Het is ook iets wat
lastig uit te leggen is aan de Nederlandse burgers. De centrale autoriteit
staat een buitenlandse vader of moeder bij die in Nederland vervolgens de
Nederlandse burger gaat aanspreken. Ik weet dat er op dat punt ontwikkelingen
gaande zijn in het buitenland. Ik denk daarbij aan het door ouders inroepen
van een advocaat om tot een oplossing te komen. Wat is de stand van zaken
daaromtrent? En hoe is de samenwerking tussen de Nederlandse centrale autoriteit
en de Nederlandse ambassades in den vreemde?In verband met de financiering van nieuwe projecten van het Centrum Internationale
Kinderontvoering ligt er een subsidieaanvraag. De beslissing daarover is afhankelijk
van de evaluatie. Wanneer komt daar duidelijkheid over?Ten slotte wil ik nog refereren aan een kinderontvoeringszaak in Israël.
Ondanks het feit dat dit land lid is van het Haags Kinderontvoeringsverdrag
en ondanks sommaties van de Nederlandse ambassade aldaar worden de inreismogelijkheden
voor familieleden beperkt, dit terwijl er al een Nederlandse uitspraak ligt
over omgangsrecht. Dit soort problemen is overigens niet alleen kenmerkend
voor Israël maar ook voor andere landen. Wordt het niet tijd te komen
tot een onafhankelijk internationaal toetsingsorgaan dat toeziet
op hoe centrale autoriteiten op dit vlak werken?Mevrouw Arib (PvdA): Voorzitter. Vandaag staan
een aantal brieven en stukken op de agenda die betrekking hebben op het Haags
Kinderontvoeringsverdrag. Het is goed te constateren dat achter al die papieren
enorm veel pijn en leed schuilgaan. Ik heb het dan over moeders, vaders, oma’s
en opa’s die hun kind of kleinkind niet mogen zien en er soms zelfs
geen enkel contact mee hebben of zelfs niet eens weten waar het kind verblijft.
Dat zal toch nooit de bedoeling zijn geweest van genoemd verdrag? Er is al
jaren sprake van schrijnende situaties. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de inbreng
van collega Dittrich in 2006 waarin hij wees op dezelfde problemen. Het is
dan ook zeer ernstig dat deze problemen al zo lang spelen en dat wij hier
eigenlijk in herhaling moeten vervallen. Dat er sprake is van schrijnende
situaties bleek recentelijk ook uit een artikel in de NRC, waarover ik ook
schriftelijke vragen heb gesteld. Onlangs werd er ook op ingegaan in het televisieprogramma
Pauw & Witteman. Een Nederlandse vrouw vertelde in die uitzending hoe
zij nadat haar huwelijk in het buitenland stukliep, is teruggekeerd naar Nederland
met haar kind. De achtergebleven vader heeft vervolgens een verzoek ingediend
om het kind terug te geleiden. Vervolgens is dat kind, dan inmiddels vijftien
maanden oud, van de moeder weggerukt en naar de vader teruggestuurd. Ik vind
het ongelofelijk dat dit zich in Nederland kan voordoen. In feite geldt hetzelfde
voor het geval rond het meisje Noa. Nadat zij met haar moeder een tijdje was
ondergedoken is zij uiteindelijk onder groot politiemachtsvertoon teruggestuurd
naar Italië. Ik kreeg vandaag nog een mail van een mevrouw uit Canada
over haar dochtertje Amira. Zij zijn samen naar Nederland teruggekomen en
inmiddels wordt de moeder beschouwd als kinderontvoerder. De vrouw is vervolgens
teruggegaan naar Canada en heeft daar acht dagen vastgezeten.Uit deze concrete voorbeelden blijkt dat deze moeders als ontvoerders
worden gezien. Vindt de minister dit terecht? Het zijn moeders die een nauwe
band hebben met hun kind. Het gaat ook vaak om jongere kinderen. Wij hebben
hier al meerdere malen gesproken over het belang van een hechte band met de
ouders, vooral de verzorgende ouder. Er zijn allerlei wetenschappelijke onderzoeken
die aantonen dat de eerste levensjaren cruciaal zijn voor de ontwikkeling
van het kind. Omdat wij het Haags Kinderontvoeringsverdrag moeten uitvoeren
zonder te kijken naar de omstandigheden, worden dergelijke afwegingen terzijde
geschoven en gaat men over tot uitvoering van regels. Wat is de visie van
de minister hierop? Ik wijs er in dit verband ook op dat Zwitserland in 2006
heeft aangekondigd zijn wetgeving te zullen aanpassen om zo onnodig leed van
kinderen te minimaliseren. Het Zwitsers parlement heeft besloten dat eerst
het belang van het kind moet worden onderzocht voordat een uitspraak wordt
gedaan over teruggeleiding. Het is heel goed dat Zwitserland op deze manier
zijn nek durft uit te steken voor deze kinderen. Is de minister bereid het
Zwitserse voorbeeld te volgen?Dan de dubbelrol van de centrale autoriteit. Zij treedt op ten behoeve
van de achtergebleven ouder maar behartigt niet de belangen van de zogenaamde
ontvoerder. Er is veel kritiek op de rol van de centrale autoriteit en naar
ik heb begrepen deelt de minister die kritiek. Ik ben dan ook erg benieuwd
welke acties hij op dit punt gaat ondernemen.Een van de onderdelen van het verdrag is het wederkerigheidsprincipe.
Als het gaat om landen die het verdrag getekend hebben, houdt dit niet alleen
in dat kinderen die uit het buitenland worden meegenomen, teruggeleid moeten
worden, maar ook dat Nederlandse kinderen die naar het buitenland worden meegenomen,
naar Nederland moeten kunnen terugkeren. Ik vraag mij wel af of wij dit vol
kunnen houden, aangezien het gaat om kinderen. Volgens mij is elk kind uniek.
Als gezegd wordt dat Nederland moet meewerken omdat anders andere landen niet
meewerken, lijkt het wel alsof het gaat om dossiers die uitgewisseld
worden. Ik zou graag zien dat elke situatie apart wordt beoordeeld. Dat geldt
dus zowel de inkomende als de uitgaande verzoeken.De heer Teeven (VVD): Ik ben het voor een
deel met u eens. Realiseert u zich wel dat wanneer wij hier alles vanuit het
belang van het kind gaan beschouwen, het wel eens zou kunnen zijn dat waar
het gaat om uitgaande verzoeken van Nederland naar verdragslanden om kinderen
uit die landen terug te laten komen, die landen dezelfde houding als Nederland
gaan innemen? Ik begrijp het dilemma waar de minister in zit. Als hij zou
doen wat u vraagt, zou dat wel eens repercussies kunnen hebben, in de zin
dat landen waar wij iets aan vragen, ons met gelijke munt terugbetalen. Hoe
schat u dat risico in?Mevrouw Arib (PvdA): Het is mij te gemakkelijk
om vanwege dit wederkerigheidsprincipe in alle gevallen te zeggen: wij moeten
nu eenmaal meewerken want anders werken de andere landen niet mee. In de praktijk
gaat het namelijk wel om kinderen. Er moet daarom dus ook naar de omstandigheden
en de situatie gekeken worden. Dat geldt voor de kinderen die naar Nederland
mee worden genomen en voor de kinderen die naar andere landen zijn meegenomen.
Het wederkerigheidsbeginsel moet wat ons betreft dus niet als een soort automatisme
worden toegepast. Ik ben het overigens wel met u eens dat je hierin voorzichtig
moet opereren, gelet op het risico dat landen zeggen: als jullie niet meewerken,
krijgen jullie de kinderen niet terug. En dat is ook niet de bedoeling.Wat betreft de ontvoerende ouder kan een beroep worden gedaan op de weigeringsgronden.
In de praktijk blijkt de bewijsvoering evenwel heel lastig te zijn. Er zijn
mij twee situaties bekend in Turkije. In het ene geval is er sprake van dat
het kind wordt teruggeleid en in een kindertehuis wordt ondergebracht. In
het andere geval verblijft het terug te leiden kind bij een schoonzusje. In
dergelijke gevallen moet degene die de bewering in kwestie doet, met bewijzen
komen. Is het echter niet beter dat de centrale autoriteit zorgt voor de bewijslast?
Het is voor de desbetreffende vrouwen namelijk veelal erg lastig om met allerlei
concrete bewijzen te komen.Landen zoals Marokko en Egypte hebben het Haags Kinderontvoeringsverdrag
nog steeds niet getekend. Ik doe een beroep op de minister van Justitie en
de minister van Buitenlandse Zaken om deze landen ertoe te bewegen het verdrag
alsnog te tekenen.Hoewel Turkije het verdrag wel heeft getekend, werkt dit land niet mee
aan teruggeleiding van kinderen die uit Nederland worden meegenomen. Ik vraag
mij af hoe het kan dat in sommige gevallen ouders meer dan een jaar moeten
wachten zonder dat er iets vanuit Turkije wordt ondernomen om te achterhalen
waar hun kind is.Ten slotte nog iets over AMBER-alert. Het is op zichzelf prima dat dit
er is, maar ik ontvang mails van burgers dat het niet voor iedereen toegankelijk
is, hetgeen iets te maken zou hebben met de software. Ik verzoek de minister
hiernaar specifiek te kijken.De heer De Wit (SP): Voorzitter. Het motto
van het Haags Kinderontvoeringsverdrag is «eerst terug en dan praten».
Dat is op zichzelf nog wel te begrijpen vanuit het oogpunt dat het niet mag
lonen om in strijd met de gezagsregeling of met gemaakte afspraken een kind
naar een ander land over te brengen en te onttrekken aan het gezag van de
andere partij. Maar dat gezegd hebbende, is de vraag: wat dan? Vandaag spreken
wij over de praktijk van een onderwerp dat in onze samenleving op alle mogelijke
manieren de aandacht vraagt vanwege de buitengewoon ernstige consequenties
die het voor kinderen kan hebben. Dus met de mededeling «eerst terug
en dan praten» zijn wij er wat mij betreft niet. Wat nu als een kind
hier al een aantal jaren verblijft na ontvoering en hier geworteld
is? Wat nu als een kind dat hier weliswaar nog niet zo lang is, maar dat wel
terug moet naar een situatie die absoluut onverantwoord is vanuit het oogpunt
van het welzijn van het kind, bijvoorbeeld als het terugmoet naar een partij
die zich nooit iets heeft aangetrokken van het kind? Het HKOV kent een aantal
weigeringsgronden voor degene die het kind hierheen heeft gehaald, die heel
scherp zijn en die gaan over zeer ernstige, extreme situaties. Het kan in
een dergelijke situatie toch onverantwoord zijn om het kind terug te sturen.
Hierbij openbaart zich de strijd tussen het HKOV en het Internationaal Verdrag
inzake de Rechten van het Kind (IVRK). Wat mijn fractie betreft moet niet
slechts naar die weigeringsgronden gekeken worden. Er dient ruimer gekeken
te worden. Overal waar een kind betrokken is bij beslissingen die over hem
of haar genomen worden, dient het belang van dat kind voorop te staan. Het
Europees Parlement heeft recentelijk een resolutie aangenomen waarin staat
dat het HKOV en de Europese Verordening Brussel II bis «onvoldoende
rekening houden met het kinderrechtenverdrag en het belang van het kind voorop
dient te worden gesteld». In die resolutie staat vervolgens: «Het
belang van het kind houdt echter meer in dan alleen een snelle terugkeer.»
Vervolgens heeft in de bekende zaak van het meisje Beau recentelijk de Hoge
Raad in Nederland een baanbrekende uitspraak gedaan. Daarin staat dat bij
beslissingen over teruggeleiding gekeken dient te worden naar het belang van
het kind. Mijn fractie hoopt dat dit geen eenmalige uitspraak is geweest maar
dat die de toon zet of de richting aangeeft waarin de rechtspraak in Nederland
zich dient te ontwikkelen op dit punt. Ik hoop dat de minister bereid is zijn
visie hierop te geven.Als er sprake is van een uitspraak tot teruggeleiding wordt in een aantal
gevallen het kind onmiddellijk weggehaald en teruggebracht. Hoger beroep heeft
dan in Nederland meestal weinig zin, omdat men niet ontvankelijk verklaard
wordt en het kind al terug is. Mijn fractie pleit ervoor, zoals is uitgesproken
door de Haagse rechtbank op 17 oktober van dit jaar, dat wanneer zo’n
beslissing wordt aangevochten in beroep men ook in staat gesteld wordt het
hoger beroep in Nederland af te wachten, dus dat gewacht wordt met het terugbrengen
van het kind totdat in hoger beroep een uitspraak is gedaan. Dat zijn beslissingen
die vrij snel genomen kunnen worden. De rechterlijke macht dient er mijns
inziens ook aan mee te werken dat dit op korte termijn kan gebeuren.Mijn fractie neemt waar dat er in de samenleving veel kritiek is op de
rol van de centrale autoriteit. Ik refereer aan het bekende voorbeeld van
het meisje dat met twaalf mensen van de politie wordt weggehaald zonder dat
de moeder afscheid heeft kunnen nemen van het kind. Los van de vraag wat dit
voor het kind betekent, lijken mij dergelijke situaties niet passend. Ik pleit
er dan ook voor dat de centrale autoriteit in voorkomende gevallen meer zorgvuldigheid
in acht neemt bij teruggeleidingen en dat zij zorgt voor een betere informatievoorziening
richting degenen die met een ontvoering te maken hebben. Ook dient zij meer
informatie te verstrekken over internationale omgangsregelingen en over eventuele
strafprocedures in de landen van herkomst.Ook mijn fractie wijst op de dubbele petten van de centrale autoriteit.
De minister heeft zelf ook onderkend dat hiervan sprake is. Hij stelt een
oplossing voor, gebaseerd op het desbetreffende onderzoek. Op zichzelf is
het goed om de procedures over de teruggeleiding te laten voeren door advocaten.
Ik vind dan echter wel dat er sprake moet zijn van gelijke monniken, gelijke
kappen. Ofwel de advocaat is gratis voor beide partijen, ofwel eenieder betaalt
de eigen advocaat en kan eventueel een beroep doen op gefinancierde rechtshulp.
Ik verneem hierop graag de reactie van de minister.Er is de vreemde situatie in ons land dat ten aanzien van andere landen
die het HKOV hebben getekend er twee zaken naast elkaar spelen, te weten de
civielrechtelijke procedure en de strafrechtelijke procedure. Je kunt je afvragen
of die strafrechtelijke procedure bij onderdanen van een land
dat dit verdrag ook heeft getekend, nog wel op haar plaats is. Waar beide
landen dat verdrag hebben getekend, lijkt mij die procedure niet nodig. Daarnaast
moet nog een aantal dingen gebeuren. Degenen die zich schuldig hebben gemaakt
aan zogenaamde ontvoering moeten in staat worden gesteld om in het land waar
ze vandaan komen, te procederen, zonder het risico te lopen gearresteerd te
worden. Dat laatste is namelijk de reden waarom een aantal ouders niet terug
durven naar het land waar geprocedeerd wordt. Er moet dus de garantie zijn
dat men niet wordt gearresteerd en dat men de mogelijkheid heeft zich daar
te verdedigen. Wat mij betreft vindt die verdediging bovendien plaats door
een advocaat die betaald wordt uit een apart fonds. Ik heb daarover eerder
een motie ingediend die vervolgens is verworpen. Ik blijf echter van mening
dat het uit een oogpunt van equality of arms essentieel is om mensen in staat
te stellen te procederen in het buitenland.Er is nog steeds een aantal landen dat enorm dwarsligt. Ik noem Israël
met zijn beruchte reisverbod, waarbij de moeder totaal rechteloos is. Ook
refereer ik aan de Verenigde Staten waar iemand niet kan procederen omdat
de rechter aldaar een torenhoge alimentatie heeft opgelegd en dus het risico
op gijzeling aanwezig is. Daarnaast noem ik Italië en Duitsland. Ik ben
van mening dat de minister van Justitie en zijn collega van Buitenlandse Zaken
met die landen een hartig woordje dienen te spreken over de verregaande consequenties
die deze opstelling met zich brengt bij internationale ontvoeringen.De heer De Roon (PVV): U had het er zo-even
over dat er een fonds moet komen om het procederen in het buitenland te financieren.
Nu zijn er natuurlijk heel veel belangen waarover Nederlanders soms in het
buitenland moeten procederen. Dat kunnen heel zakelijke belangen zijn maar
ook belangen van meer immateriële aard. Waar trekt u nu de grens als
het gaat om zo’n fonds?De heer De Wit (SP): Wij hebben er eerder
over gesproken en het antwoord van de minister was toen: er wordt in een aantal
gevallen gefinancierde rechtshulp georganiseerd in bepaalde landen. Mij is
niet duidelijk of dat zo is. De oorsprong van het idee is, dat wanneer iemand
van hieruit moet procederen, het betekent dat hij vertrokken is uit een ander
land waar zijn bron van inkomsten lag. Als men hier in Nederland is, is men
in de meeste gevallen aangewezen op steun van de familie of op een bijstandsuitkering,
althans is er niet een direct inkomen. Als je een apart fonds creëert,
bied je de mogelijkheid dat men alsnog een advocaat kan betalen. Daar ligt
volgens mij de grens, namelijk daar waar mensen anders in Nederland gefinancierde
rechtshulp zouden krijgen gelet op hun inkomen.De heer De Roon (PVV): Geldt dit wat u betreft
ook voor andere zaken waarover mensen willen procederen die overigens in dezelfde
omstandigheden verkeren zoals u die beschreef? Kunnen zij bij die zaken dan
ook in aanmerking komen voor die gefinancierde rechtshulp?De heer De Wit (SP): Nee, ik heb het alleen
over deze situatie, waarin sprake is van een heleboel overheidsinvloed. De
centrale autoriteit speelt daarin een rol namens de overheid. Je wordt geconfronteerd
met een aantal zaken en je zit met een inkomen dat niet toereikend is om dit
te financieren in het buitenland met als gevolg rechteloosheid en beslissingen
die je niet kunt beïnvloeden in het land waar je vandaan komt.De heer Teeven (VVD): Voorzitter. Sprekers
voor mij hebben al veel gezegd over het menselijk leed dat schuilgaat achter
de toepassing van het Haags Kinderontvoeringsverdrag en de verschillende uitvoeringswetten
in de diverse landen. Ik denk dat ik daar niet verder op in behoef te gaan, evenmin op de individuele zaken. Andere vertegenwoordigers maar
ook ikzelf hebben gesproken met ouders en partijen in dat soort zaken. Wat
je dan merkt, is dat als een relatie wordt ontbonden in internationaal verband,
de situatie onnoemelijk veel moeilijker ligt dan in de nationale context,
omdat je dan te maken hebt met twee rechtsstelsels. Namens mijn fractie dank
ik de minister ervoor dat hij naar aanleiding van de Kamervragen van onze
fractie in maart 2007 het desbetreffende onderzoek heeft gelast naar dit moeilijke
onderwerp. Ik ben het met hem eens dat het buitengewoon lastig is om iedereen
tevreden te houden. Als je te restrictief bent met het teruggeleiden van kinderen,
kan dat repercussies hebben voor uitgaande verzoeken. Echter, te restrictief
met teruggeleiden is nog niet hetzelfde als niet bureaucratisch werken. Daar
zou mijn fractie toch wel aandacht voor willen vragen. Wij realiseren ons
overigens ook dat de ambtenaren van de centrale autoriteit een moeilijke taak
hebben en dat zij tussen de formele regels, de in- en uitgaande verzoeken
en het menselijk leed door, moeten proberen een middenweg te vinden. Tegelijkertijd
menen wij wel dat de centrale autoriteit de laatste tien jaar die middenweg
niet heeft gevonden. Met collega De Wit zijn wij het eens dat de werkwijze
zoals die tot op heden wordt gehanteerd en waarvan de minister nu zegt er
een beetje afstand van te willen nemen, namelijk de werkwijze onder het motto «eerst
teruggeleiden en dan praten», materieel verkeerd is. Is het niet verstandiger
om dat motto te veranderen in «eerst mediation en letten op de belangen
van het kind en dan eventueel teruggeleiden»? De grensoverschrijdende
mediation moet wat ons betreft veel meer worden geïnstitutionaliseerd.
Er moeten veel meer contacten worden gelegd met autoriteiten in andere landen
om te proberen partijen aan beide zijden van de grens te bewegen tot minnelijke
oplossingen. De huidige opzet waarbij de mediation niet goed uit de verf komt,
leidt in veel concrete zaken namelijk tot heel wrede situaties.De weigeringsgronden worden begrijpelijkerwijs zowel in Nederland als
internationaal restrictief geïnterpreteerd. Wel vragen wij ons af of
daarbij dan geen rekening zou moeten worden gehouden met de procespositie
van de verzorgende ouder. Het komt onze fractie voor dat als een oordeel gegeven
wordt over de teruggeleiding die ten nadele is van de verzorgende ouder, in
de zin dat het kind wordt teruggeleid naar de plaats waar het gewoonlijk verblijf
had in eerste instantie, het teruggeleidende land buitengewoon veel moeite
moet doen om de positie van de verzorgende ouder te borgen. Zo’n verzorgende
ouder zou dan in ieder geval in de gelegenheid moeten worden gesteld om het
proces dat in het andere land gevoerd wordt over bijvoorbeeld de rechtsmacht
van het kind, bij te wonen. Dat zou je als voorwaarde kunnen stellen voor
die teruggeleiding. Dat zegt dan nog niets over wat er beslist wordt in dat
land waar de gewoonlijke verblijfplaats was, maar dan creëer je wel een
garantie. Ook zou, zoals het geval is in Zwitserland, al nagegaan kunnen worden
of er al een begin wordt gemaakt met een omgangsregeling en of de positie
van de verzorgende ouder daarbij gewaarborgd is. In die zin zou de centrale
autoriteit in Nederland wel iets meer kunnen letten op dat soort materiële
omstandigheden. Als er moet worden geprocedeerd en er tegelijkertijd een strafprocedure
loopt, zou het Nederlandse OM dan geen positie kunnen worden gegeven om in
overleg te treden met bijvoorbeeld het OM in het andere land, teneinde er
bijvoorbeeld voor te zeggen dat de procedure wordt opgeschort zodat in ieder
geval de verzorgende ouder in staat is om terug te keren naar het land waar
gewoonlijk verblijf was? Met andere woorden: zou er niet sprake moeten zijn
van meer speelruimte?De taak van de centrale autoriteit behoeft wat ons betreft niet zo ver
te gaan, dat die in een individuele zaak altijd leidt tot een uitspraak in
cassatie. Ik zou mij kunnen voorstellen dat de centrale autoriteit in Nederland
net zoals de centrale autoriteit in een aantal andere West-Europese landen,
alleen maar cassatie instelt als het gaat om de uitleg van de wet maar niet
als het erom gaat om een terugverwijzing te bewerkstelligen. In de
huidige situatie gaat de centrale autoriteit systematisch in appel. Je zou
de centrale autoriteit evenwel zo kunnen instrueren, dat het instellen van
rechtsmiddelen meer een zaak is van partijen zelf. In die zin zou het heel
goed zijn als partijen zelf een advocaat hebben, want dan zouden zij zelf
verantwoordelijk zijn voor het gebruiken van dat rechtsmiddel. Wel kun je
constateren dat het instellen van hoger beroep en zeker van cassatie niet
altijd tot een verbetering leidt, omdat de Hoge Raad soms uitspraken doet
waarbij je denkt dat de centrale autoriteit materieel kan gaan toetsen. De
Hoge Raad doet ook wel eens uitspraken die niet zo positief zijn. Dat geldt
bijvoorbeeld voor diens uitspraak van 20 oktober 2006, waarbij werd gesteld
dat de vraag of de verzorgende ouder wel of niet mee terug kan naar de plaats
waar gewoonlijk verblijf was, op zich geen reden is om terugkeer van een kind
te weigeren. De positie van de verzorgende ouder zou dan helemaal niet van
belang zijn volgens de Hoge Raad. In dat geval ligt er voor ons als wetgever
wel een taak in het kader van de uitvoeringswet. Ik verneem graag de positie
van de minister op dit punt. Ziet hij, met in het achterhoofd genoemde uitspraak
van de Hoge Raad d.d. 20 oktober 2006, aanleiding om de uitvoeringswet
op dit punt aan te passen? Ik zou ook willen verwijzen naar een uitspraak
van het Hof van Amsterdam van 3 november 2005, dat de onmogelijkheid
van de ontvoerende ouder om mee terug te keren naar de gewoonlijke verblijfplaats
aanleiding was om de teruggeleiding van een kind af te wijzen. De hoogste
rechter in feitelijke instantie let in een bepaalde individuele zaak dus meer
op de materiële omstandigheden rondom de zaak, dus de belangen van het
kind, terwijl de cassatierechter benadrukt dat het verdrag en de uitvoeringswetgeving
koel en koud moeten worden toegepast.Mijn fractie vraagt zich ook af of de minister de centrale autoriteit
niet zou kunnen instrueren dat het tot haar taak behoort om de rechter grondig
voor te lichten over de situatie waarin het kind na terugkeer zal komen te
verkeren. Ik stel mij voor dat de centrale autoriteit middels haar contacten
met zustercentrale-autoriteiten in het land waarnaar het kind terugmoet, daartoe
goede mogelijkheden heeft. De centrale autoriteit kan bijvoorbeeld afspraken
maken met rechters in betrokken landen, onder andere om ervoor te zorgen dat
de verzorgende ouder daar gewoon kan komen om zijn zaak te bepleiten. Ook
kan zij suggesties doen om de rechters onderling contact te laten hebben.
Ik denk dat dit mogelijk is, want die rechters zien elkaar in ieder geval
een keer in de paar jaar als er in het kader van de Haagse Conventie een uitwisseling
is tussen rechters die zich met dit moeilijke onderwerp bezighouden.Verder is interessant wat de staatscommissie over een aantal onderwerpen
heeft gezegd, met name over artikel 2 van de uitvoeringswet. De VVD vraagt
zich met Schaafsma en de staatscommissie af of het vertrouwen in de buitenlandse
gezags- en omgangsregeling, welk vertrouwen aan het Haagse Kinderontvoeringsverdrag
ten grondslag ligt, ook altijd wel gerechtvaardigd is in relatie tot niet-verdragslanden,
en of de Nederlandse rechter juist in die situaties niet iets meer beoordelingsruimte
moet krijgen in het kader van een beslissing over teruggeleiding naar niet-verdragslanden.
De folder van de centrale autoriteit – met dank aan de minister zijn
ook wij als Kamerleden uitgebreid voorgelicht over dit onderwerp – geeft
aan dat de centrale autoriteit als het gaat om teruggeleiding en de praktische
werkwijze op zichzelf geen onderscheid maakt tussen verdragslanden en niet-verdragslanden.
Daar kun je wel vraagtekens bij plaatsen, want reciprociteit is juist een
van de redenen om niet alleen maar op de belangen van het kind te letten.
Als er dus geen sprake is van wederkerigheid – dat is het geval bij
niet-verdragslanden – zou je bij teruggeleiding naar niet-verdragslanden
juist meer moeten letten op de belangen van het kind.De staatscommissie zegt verder dat de mogelijkheid tot het instellen van
beroep en cassatie in zaken die vallen onder de werking van het Haags Kinderontvoeringsverdrag zou moeten worden beperkt tot artikel 78,
lid 1, van de Wet op de rechterlijke organisatie. Is de minister het daarmee
eens? Het zou namelijk al een behoorlijke stap zijn. Dan laat je aan de feitenrechter
veel meer ruimte om te letten op de belangen van het kind. Verder stelt de
commissie de vraag of er niet sprake zou moeten zijn van concentratie van
rechtsmacht. Op dit moment wordt dit soort zaken behandeld over alle arrondissementsrechtbanken
en de vijf hoven. Dat heeft soms heel onwenselijke consequenties. Ik noem
als voorbeeld een zaak waarbij het Hof van Amsterdam een uitspraak doet ten
gunste van de verzorgende ouder, de zaak vervolgens naar de Hoge Raad gaat
en ten slotte gaat naar het Hof van Den Haag. Waar het Hof van Amsterdam materieel
nog wel kijkt naar de belangen van de verzorgende ouder, doet het Hof van
Den Haag dat in deze zaak helemaal niet. Ik zou mij dus heel goed kunnen voorstellen,
dat wij uit het oogpunt van rechtsmacht en concentratie van rechtsmacht proberen
meer rechtseenheid te bewerkstelligen in die individuele zaken. Het is een
aanbeveling van de staatscommissie maar onze fractie zou graag vernemen wat
de minister daarvan vindt.De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Het Haags
Kinderontvoeringsverdrag uit 1980 is destijds opgesteld om vooral tegen te
gaan dat biologische vaders hun kinderen over wie zij geen gezag hebben, naar
het buitenland brengen. Net als de andere fracties heeft ook de PVV-fractie
de laatste twee jaar veel brieven en trouwens ook bezoeken gekregen van ouders,
in ons geval veelal van moeders, met een verhaal dat veelal op hetzelfde neerkomt:
getrouwd met een buitenlandse man en in het land gaan wonen waar die man vandaan
komt. Daar heeft zij een kind gekregen van die man en het kind groeit daar
op totdat het huwelijk op de klippen loopt. De moeder gaat dan terug naar
Nederland om tot rust te komen en te voorkomen dat zaken verder escaleren,
soms ook uit angst voor haar ex-man. Die moeder neemt dan het kind voor wie
zij altijd heeft gezorgd mee naar Nederland. Dan komt de centrale autoriteit
met de mededeling dat de moeder haar kind heeft ontvoerd. De uitspraak van
de rechter in Nederland is in bijna alle gevallen hetzelfde: het kind moet
terug naar de laatste gezamenlijke verblijfplaats en dus de facto naar de
vader. De moeder heeft vaak geen huisvesting of middelen van bestaan in het
land waar de laatste gezamenlijke verblijfplaats was. Daardoor is het voor
haar bijna onmogelijk om mee terug te gaan met haar kind. Ook het vinden van
gefinancierde rechtshulp in het buitenland is erg moeilijk. Daardoor zijn
moeders vaak genoodzaakt om schulden te maken als ze willen gaan procederen.
In sommige gevallen wordt gefinancierde rechtshulp zelfs afgewezen omdat de
moeder is aangemerkt als kinderontvoerder. De strijd bij de Nederlandse rechter
is dan ongelijk. De Nederlandse centrale autoriteit procedeert kosteloos voor
de buitenlandse vader terwijl de moeder zich soms of misschien wel vaak op
eigen kosten moet laten vertegenwoordigen door een advocaat en dan ook nog
vaak een advocaat die zelden is gespecialiseerd in kwesties die rond het HKOV
spelen. Het schijnt niet zo gemakkelijk te zijn om advocaten te vinden die
daar heel goed in geverseerd zijn.Tot mijn genoegen las ik in de brief van de minister van 15 oktober
dat hij in overleg gaat treden met de Raad voor de Rechtsbijstand en de Orde
van Advocaten om op dit punt wat meer balans na te streven. Ik wacht de uitkomst
ervan met belangstelling af. Wel vraag ik de minister om nu alvast aandacht
te besteden aan de kwestie van het gebrek aan advocaten die gespecialiseerd
zijn in deze materie. Je kunt formeel wel proberen wat meer balans aan te
brengen tussen strijdende partijen, maar als zo’n partij geen goede
advocaat kan vinden blijft het een lastige zaak.Mede uit de verhalen van de moeders die bij ons zijn gekomen, is gebleken
dat de vaders vaak een procesrechtelijke voorsprong hebben. De vader krijgt
op zijn verzoek van de buitenlandse rechter het gezag, terwijl de
moeder met de kinderen in Nederland is. Die rechter wijst dan een dergelijk
verzoek toe, soms zelfs zonder de moeder te horen of op te roepen. In Nederland
is, zo heb ik begrepen, deze wijziging van gezag niet zomaar mogelijk omdat
in de Nederlandse uitvoeringswet bij het verdrag, artikel 15, is opgenomen
dat verzoeken tot gezagswijziging worden aangehouden totdat op een teruggeleidingsverzoek
is beslist. Echter, in een aantal verdragslanden schijnt een vergelijkbare
regeling niet te bestaan, waardoor het voor de moeder de facto veel moeilijker
is om de voogdij over haar kind terug te krijgen. Gaat de minister ook aandacht
besteden aan dat procederen in het buitenland en, zo ja, op welke manier?Door de vertegenwoordiger van het CDA is hier de vraag gesteld of er niet
een instantie zou moeten komen die boven de centrale autoriteit staat. De
Israëlische centrale autoriteit schijnt niet altijd gemaakte afspraken
uit te voeren. Dan kunnen wij de minister vragen om politieke druk uit te
oefenen, maar als hij dat in elk individueel geval moet gaan doen, lijkt dat
ons ook geen goede zaak. Dus is hetgeen de woordvoerder van het CDA aan de
orde heeft gesteld op dit punt, iets wat mij wel aanspreekt. Misschien wil
de minister ingaan op de vraag of er een gestructureerd periodiek en multilateraal
overleg is tussen de landen die zijn aangesloten bij het HKOV over de uitvoering
van het verdrag en de problemen die daar aan de orde zijn. Wij in Nederland
ervaren de problemen en de mensen komen bij ons met problemen, maar dat is
misschien in andere landen ook het geval als het gaat om kinderen die naar
Nederland zijn gebracht.Daarnaast vraag ik de minister om in te gaan op de gedachte om een conferentie
te houden onder de verdragspartijen over de problemen die er zijn bij de verdragsuitvoering
en over mogelijke oplossingsrichtingen. De woordvoerder van de SP heeft zo-even
de vraag gesteld of het eigenlijk nog wel nodig is dat in dit soort zaken
een strafrechtelijke procedure plaatsvindt. Ik zou mij voor kunnen stellen
dat die vraag wordt voorgelegd aan de verdragslanden en door hen serieus wordt
besproken. Nu weet ik dat er bij het verdrag 80 landen zijn aangesloten en
dat het moeilijk zal zijn om ze allemaal op één lijn te krijgen
om zo’n conferentie te gaan houden. Dus als de minister denkt dat het
geen haalbare kaart is, dan wil ik hem vragen om na te denken over de mogelijkheid
om in ieder geval met de Europese landen en wellicht de Noord-Amerikaanse
landen en Israël die het verdrag hebben getekend, een eerste aanzet te
geven tot een dergelijke conferentie, opdat er niet steeds behoeft te worden
gestreden over individuele gevallen en er voor de verschillende problemen
die zich blijven herhalen een meer gestructureerde oplossing kan worden gevonden.Antwoord van de ministerMinister Hirsch Ballin: Mevrouw de voorzitter.
Ik dank de leden voor de aandacht die zij hebben besteed aan de brieven die
de staatssecretaris en ik de laatste maanden hebben gestuurd over de internationale
kinderontvoering. Zoals de heer Teeven opmerkte, hebben wij ons op een aantal
punten bezonnen, daar waar wij nu bezig zijn om nieuwe wegen in te slaan.
Gerealiseerd moet worden dat achter hetgeen wij hier bespreken over het verdrag
en de daarbij te volgen procedures, persoonlijke drama’s schuilgaan.
Dat maakt het soms ook lastig om de goede weg te vinden. De mensen die bij
Justitie werken, onder wie degenen die bij de centrale autoriteit werkzaam
zijn, hebben de verplichting om de bepalingen van het verdrag en ons procesrecht
na te leven, maar men kan er tevens van verzekerd zijn dat zij zich steeds
meer realiseren welke persoonlijke zorgen, angsten en verdriet vaak schuilgaan
achter dat wat aan de oppervlakte verschijnt als een juridische procedure
die gevoerd moet worden. Ik heb het dan over de praktische problemen bij een
stukgelopen huwelijk, waarbij een ouder zich genoodzaakt voelt om te vertrekken
naar Nederland of juist uit Nederland. Verder kan er sprake zijn van het uitblijven
van overleg, waar men voorheen meende op elkaar te kunnen rekenen
als het gaat om de verblijfplaats van de kinderen. Het is heel goed dat in
de bijdragen van vanmiddag werd onderkend wat er allemaal achter schuilgaat.
Dat heeft uiteraard ook betrekking op de manier waarop wij binnen mijn ministerie
denken over en zoeken naar betere wegen dan die welke tot nu toe gevonden
zijn. Natuurlijk moeten wij voor ogen houden dat het streven naar overeenstemming
tussen ouders en betrokken families ons ideaal is. Tegelijkertijd realiseren
wij ons dat er situaties zijn waarin dat onbereikbaar ver weg blijkt te zijn
en dat zelfs het klimaat en de verhoudingen niet aanwezig zijn voor mediation.Er zijn mogelijkheden om in situaties waarin het gesprek niet meer helpt,
vervangende toestemming te vragen aan de rechter. In Nederland hebben wij
daarvoor artikel 253a van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek. In andere landen
zijn er vergelijkbare regelingen. Wij moeten ons tegelijkertijd realiseren
dat hoezeer velen van ons zich kunnen inleven in de spanningen die er zijn,
het Haags Kinderontvoeringsverdrag wel als doelstelling heeft dat de rechters
van de aangesloten staten er aan te pas komen voordat er feitelijk iets verandert.
Dat is ook de verklaring voor het feit dat deze regels zo zijn opgenomen in
het HKOV. Van een situatie van klakkeloos terugsturen is dus geen sprake.
In ieder geval onderzoekt de centrale autoriteit op de eerste plaats of een
ouder een kind in strijd met het gezagsrecht heeft meegenomen. Als een ouder
een beroep doet op een weigeringsgrond, is het aan de rechter om daarover
te beslissen.De rechter die over het verzoek tot teruggeleiding moet oordelen, kan
het verzoek afwijzen. Daarvoor zijn een aantal gronden opgenomen in het verdrag.
Die worden in de Nederlandse rechtspraak geïnterpreteerd conform hetgeen
is gezegd bij de totstandkoming van het verdrag en de strekking ervan. De
reden daarvoor is de bedoeling van het verdrag om eigenrichting te voorkomen,
hoe moeilijk het soms ook is om het te laten aankomen op het volgen van de
voorgeschreven procedures.In mijn brief van 15 oktober jongstleden heb ik een aantal kritiekpunten
besproken en heb ik een wetsvoorstel aangekondigd waarin staat dat de procesvertegenwoordiger
van achtergebleven ouders niet meer de centrale autoriteit is, maar dat dit
wordt overgelaten aan de advocatuur. Ik ben tot de conclusie gekomen dat dit
wenselijk is uit het oogpunt van equality of arms, dus gelijke posities in
de procedure. Het helpt ook om bepaalde indrukken die er aan verbonden zijn
wanneer een onderdeel van het ministerie van Justitie die taak op zich neemt,
te voorkomen. Ik heb dan ook het idee dat dit wetsvoorstel beantwoordt aan
wat de Kamer op dit punt graag zou zien.De heer Teeven (VVD): Op zichzelf zijn wij
het eens met dit voornemen van de minister. Ik heb echter geïnformeerd
in de kring van kinderrechters om na te gaan wat zij van dit wetsvoorstel
vinden. Zij verwachten dat wanneer advocaten op zullen treden als procesvertegenwoordiger,
de procedures in Nederland een langere doorlooptijd zullen krijgen, hetgeen
iets is wat ik nu ook weer niet zo wenselijk acht. Wat is de visie van de
minister hierop?Minister Hirsch Ballin: Dat zal ook afhangen
van de advocaten die tegenover elkaar staan. Dat is ook een kwestie van rolopvatting
van de advocaten. Ik hoop uiteraard dat de doorlooptijden niet zullen toenemen.
Het lijkt mij ook niet verkeerd om, als dit zich zou voordoen, dit te bespreken
met de Orde van Advocaten. Dus wij zullen deze zorg monitoren. De kinderrechters
hebben overigens zelf ook mogelijkheden om termijnen te stellen en verder
uitstel niet toe te staan. Het is in ieder geval goed dat de kinderrechters
zich van eventuele risico’s op dit gebied bewust zijn.De heer Çörüz (CDA): Ook
de CDA-fractie is het van harte eens met het voornemen van de minister op
dit punt. Echter, er kan natuurlijk nog wel enige tijd overheen
gaan voordat het wetsvoorstel van kracht wordt. Gaat de minister in de tussentijd
alvast stappen ondernemen richting die beweging of wacht hij af zodat in die
tussenfase nog op de huidige manier te werk wordt gegaan?Minister Hirsch Ballin: Wij gaan intussen
een paar dingen doen, want ook uit een oogpunt van snelheid en aanvaardbaarheid
van de procedure willen wij zo min mogelijk de mensen laten wachten. Een onderdeel
ervan is een pilot mediation bij de rechtbank Den Haag. De bedoeling daarvan
is om in het kader van de gerechtelijke procedure op die manier ook al iets
in te bouwen dat ertoe leidt dat de partijen zich over en weer gehoord voelen
en dat er tot een oplossing wordt gekomen die duurzamer is dan een rechterlijke
uitspraak alleen. Die pilot zal er zo uit komen te zien dat de centrale autoriteit
na de intake binnen een vaste termijn de gerechtelijke procedure entameert.
Zo’n procedure duurt in eerste aanleg in beginsel zes weken, maar tijdens
de eerste zitting wordt steeds mediation aangeboden. Ouders krijgen dan twee
weken voor de mediation. Zo nodig vindt er een tweede zitting plaats om knopen
door te hakken. Dan willen wij het hoger beroep eveneens binnen zes weken
uitvoeren. Het voordeel van dit scenario zou zijn dat dan, inclusief mediation,
van intake tot en met de eventuele uitspraak in hoger beroep, niet meer dan
veertien tot zestien weken verstrijken. Wij hopen hiermee dus bij te dragen
aan de aanvaardbaarheid van de manier waarop het conflict wordt opgelost en
aan de snelheid ervan. Intussen kijken wij ook of wij met andere procesrechtelijke
voorzieningen, zoals geen appèl of beperking van het aantal rechtbanken
dat zich met deze zaken bezighoudt zodat specialisatie ontstaat, tot versnelling
en verbetering van de procedures kunnen komen. De bedoeling is om de best
mogelijke kwaliteit te realiseren uit het oogpunt van het creëren van
aanvaardbare verhoudingen voor de betrokkenen, waarbij het belang van het
kind vooropstaat. Dus het moet aanvaardbaar of ten minste draaglijk zijn voor
de ouders waarbij tevens rekening gehouden wordt met de legitieme belangen
en verwachtingen uit het oogpunt van het gezinsleven dat in moeilijke verhoudingen
een nieuwe vorm moet vinden. Ook dient daarbij sprake te zijn van zo min mogelijk
tijdverlies. Dat alles is de leidende gedachtegang bij de manier waarop wij
die wetgeving vorm gaan geven.De heer Teeven (VVD): Als ik het goed begrijp,
zal dat wetsvoorstel ook ingaan op de rechtsmachtsconcentratie en eventuele
appel- en cassatiebeperking?Minister Hirsch Ballin: Ja, dat nemen wij
er dan meteen in mee.Mevrouw Arib (PvdA): In mijn bijdrage heb
ik gerefereerd aan het voorbeeld van Zwitserland. Wordt dat ook hierbij betrokken
of wordt dat apart behandeld?Minister Hirsch Ballin: Nee, daar kom ik nog
over te spreken, maar maakt u zich over die Zwitserse benadering geen illusies.
Wat ik zo-even zei over de inrichting van de wetgeving en het procesrecht,
is iets wat wij uiteraard nog moeten bespreken met de Raad voor de Rechtspraak
en andere betrokkenen. Onder voorbehoud van een behoorlijke voorbereidingsprocedure
gaan wij dit zo snel als dit zorgvuldig kan, vormgeven.De heer Çörüz vroeg of er voldoende mediators beschikbaar
zijn. Sinds een paar jaar wordt mediation naast rechtspraak aangeboden. Daardoor
hebben de rechtbanken lijsten kunnen samenstellen van gecertificeerde NMI-mediators
met ervaring op het gebied van personen- en familierecht Er zijn ook veel
advocaat-mediators die de daarop gerichte opleiding hebben gekregen.
Ik hoop dat er in de toekomst meer mogelijk is. Vandaar de benadering die
ik zo-even aangaf, ook wat betreft cross border mediation.Mevrouw Arib heeft gevraagd of de centrale autoriteit zich ook bezighoudt
met waarheidsvinding. De Nederlandse centrale autoriteit interpreteert het
verdrag zeker niet zo dat men blindelings aan de slag gaat. Er worden gegevens
geverifieerd en aangevuld en zo nodig wordt contact gezocht met de buitenlandse
centrale autoriteiten of de verzoekende ouder.Verder is gevraagd naar de benadering van de Zwitserse wetgeving. Artikel
5 van de wet «zur Umsetzung der Übereinkommen über die Internationaler
Kindesentführing u.s.w.» geeft aan de ondraaglijke toestand een
uitvoering die naar ons inzicht verder reikt dan wat in het kader van het
verdrag gebruikelijk is. Zwitserland staat er ook alleen in voor zover ik
heb kunnen nagaan. Bovendien zijn wij gebonden aan de EU-regelgeving op dit
terrein en die beperkt ook de gronden waarop de toetsing kan plaatsvinden
die ik eerder in mijn inleiding noemde. De Zwitserse benadering zouden wij
dus niet op een rechtmatige manier kunnen toepassen. Wij hebben het verdrag
op goede gronden gesloten en daar zullen wij het ook mee doen. Binnen dat
kader zullen wij zo zorgvuldig en precies mogelijk te werk gaan, met inbegrip
van de nieuwe benadering om meer equality of arms te bewerkstelligen en meer
ruimte te geven voor mediation.Mevrouw Arib (PvdA): Het gaat mij er niet
om dat wij het Zwitserse model moeten gaan kopiëren maar de kern is dat
Zwitserland kijkt vanuit het belang van het kind bij de afweging of een kind
wel of niet teruggeleid moet worden. Het gaat er ook om dat kinderen beter
worden beschermd. Dat is iets waar wij hier Kamerbreed voor pleiten.De heer Teeven (VVD): De staatscommissie zegt
op dit punt dat de centrale autoriteit artikel 13 van de uitvoeringswet wellicht
wat te restrictief interpreteert. Bij de bespreking van dat artikel heeft
de Kamer gezegd dat het HKOV als punt van oriëntatie zou moeten dienen.
De desbetreffende zinsnede die daarover in de memorie van toelichting is terug
te vinden suggereert een beetje dat de rechter een grotere beoordelingsvrijheid
bij die teruggeleiding heeft dan die waarvan sprake is volgens de letterlijke
interpretatie van artikel 13. Wellicht dat door een wijziging van de uitvoeringswet
deze discrepantie tussen de tekst van de memorie van toelichting op dit punt
en de letterlijke tekst van artikel 13 kan worden weggenomen.De heer De Wit (SP): Ik heb in mijn bijdrage
gewezen op de twee verdragen die wij in Nederland hanteren. Door de Hoge Raad
en het Europees Parlement is inmiddels heel sterk benadrukt dat gekeken moet
worden naar het belang van het kind en dat het niet louter en alleen gaat
om het uitgangspunt «eerst terug en dan praten wij verder». Er
is wat dit betreft dus sprake van een duidelijke verschuiving in de rechtspraak.Minister Hirsch Ballin: Ik geloof dat met
de laatste woorden van de heer De Wit een wat al te scherpe interpretatie
wordt gegeven van de uitleg van het HKOV. Het uitgangspunt van het verdrag
is dat het kind moet worden gebracht in de situatie waarin het rechtmatig
gezag over het kind geldt, tenzij ... Er is dus wel een «tenzij».
Er wordt van uitgegaan dat de rechter van de plaats waar het kind zijn gewone
verblijf heeft, het beste in de positie is om een beoordeling te geven. Wij
moeten ons realiseren dat wij onmogelijk het standpunt kunnen innemen dat
de rechter die dit het beste kan beoordelen, de Nederlandse rechter is, of
wij nu het «land naar» zijn of het «land van». Er
moet een algemene regel in dit soort verdragen worden neergelegd.Er zijn weigeringsgronden in de artikelen 12, 13 en 20 van het verdrag.
In dit verband is vooral van belang datgene wat in artikel 13, eerste lid, onder b van het verdrag staat: er wordt geen terugkeer gerealiseerd
als er een ernstig risico bestaat dat het kind hierdoor komt bloot te staan
aan lichamelijk of geestelijk gevaar, of anderszins in een ondraaglijke toestand
wordt gebracht. De criteria zijn dus «gevaar» en«ondraaglijke
toestand». Een en ander is in zekere zin nog aangescherpt door de Verordening
Brussel II bis, uiteraard binnen de context van de lidstaten van de EU waar
wellicht een nog wat verhoogde mate geldt van vertrouwen op elkaars rechtsstelsels
in het functioneren van dit soort procedures en beslissingen.De benadering in Zwitserland gaat hier kennelijk bovenuit. Ik heb zeker
oog en oor voor signalering van situaties waarin de toepassing van de regels
als te rigide wordt ervaren. De oplossing daarvan moeten wij natuurlijk wel
vinden met respect voor de regels van het verdrag, ook om de redenen die ik
net noemde. Wij kunnen ons echt niet in de positie plaatsen dat wij eenzijdig
de regels van het verdrag terzijde schuiven. Wat wij wel kunnen doen, is in
onze procedure meer nadruk leggen op de equality of arms en op mediation als
mogelijkheid om geschillen op te lossen. Ik heb de commissie al verzekerd
van onze inzet om de toetsing aan de verdragscriteria van de artikelen 12,
13 en 20 zo veel mogelijk op orde te brengen. Ik hoop dat het lukt om spoedig
verder te komen met deze wetgeving. De bijzondere commissie van de Haagse
conferentie vergadert over dit verdrag in 2010. Nederland zal aan die vergadering
deelnemen met standpunten die in samenspraak met de EU-lidstaten moeten worden
geformuleerd. Wij zullen wel degelijk ook kijken naar mogelijkheden om meer
aandacht te krijgen voor de positie van de verzorgende ouder na terugkeer
van het kind. Dat lijkt mij de goede benadering. Deze besprekingen zijn ook
een goede mogelijkheid om met elkaar de weigeringsgronden te (her)ijken.Kan de centrale autoriteit meer informatie verschaffen over eventuele
omgangsregelingen? Als ouders menen een beroep te kunnen doen op het verdrag
ter verkrijging van een internationale omgangsregeling in de zin van artikel
21 van het HKOV, dan kunnen zij dat bij de centrale autoriteit kenbaar maken.
De centrale autoriteit zal dan de nodige informatie verschaffen. Wij hebben
daarvoor een brochure en een toelichtende brief beschikbaar.Ik kom op de waarborging van het belang van de verzorgende ouder in het
kader van het HKOV. Teruggeleiding is onderwerp van een spoedprocedure. Het
is aan de rechter van de gewone verblijfplaats om vervolgens te beslissen
over het gezag over het kind. De rechter van die gewone verblijfplaats moet
een belangenafweging verrichten. In het belang van het kind moeten het belang
van de verzorgende ouder en de niet-verzorgende ouder op de lange termijn
worden beoordeeld. Het gezichtspunt van het IVRK moet daarin tot gelding komen.
Het HKOV is een specifiek verdrag ten opzichte van de algemene regels van
het IVRK. De specifieke regels in de verhouding tussen de twee verdragen worden
niet opzijgezet door het IVRK. Het IVRK geldt ten volle op het punt van het
belang van het kind. Daar kan in rechte ook een beroep op worden gedaan binnen
de procesrechtelijke kaders van het HKOV. De centrale autoriteit werkt samen
met justitie in het buitenland om te voorkomen dat dit nodeloos in een strafrechtelijk
kader wordt getrokken.De heer Çörüz vroeg naar de moeilijkheden van Nederlandse
vrouwen die in het buitenland willen scheiden en naar Nederland willen terugkeren.
Wanneer ouders met kinderen in land x wonen, zij allebei gezag hebben over
die kinderen en één van hen met de kinderen naar land y wil,
dan is daar de toestemming van de andere ouder of vervangende toestemming
van de rechter voor nodig. Dat geldt in het buitenland, dat geldt in Nederland
ook.Wanneer in geval van gezamenlijk gezag een van de ouders het kind meeneemt
naar Nederland zonder toestemming van de andere ouder, dan is
dat in strijd met het gezagsrecht. Dat geldt ook voor de verzorgende ouder.
Het verdrag noemt dit ouderlijke kinderontvoering.Hoe kan Nederland afdwingen dat een verzorgende ouder die na een ontvoering
met het kind naar het land van herkomst terugkeert, voldoende opvang heeft?
Dat is zeker een vraag van groot praktisch belang, zij het dat de vraag buiten
de bemoeienis van justitie als zodanig omgaat. De centrale autoriteit biedt
elke ouder aan om te bemiddelen. Zij probeert desgevraagd overleg met de achtergebleven
ouder en de buitenlandse centrale autoriteit te organiseren. Voor ouder en
kind moeten in ieder geval de eerste tijd na terugkeer acceptabele huisvesting
en financiële middelen beschikbaar zijn. Dat lukt de ene keer beter dan
de andere keer. Soms loopt er in het land van herkomst al een echtscheidingsprocedure,
zodat in het kader daarvan om alimentatie en woonruimte kan worden verzocht.
Ondanks het feit dat wij niet zelf over financiële of huisvestingsvoorzieningen
beschikken, spant de centrale autoriteit zich wel in om daarin een weg te
vinden, om steun te verlenen bij het regelen van deze aspecten. Uiteraard
hebben ook gemeenten hierin een rol.De rechter kan de vraag worden voorgelegd om de door de ouders gemaakte
afspraken over levensonderhoud en huisvesting op te nemen in de overwegingen
van de terugleidingsbeschikking voor de periode totdat de rechter van de gewone
verblijfplaats daarover heeft beschikt.De heer De Wit heeft een vraag gesteld over een Nederlandse moeder die
vanuit de VS naar Nederland is gekomen en niet terug kan. Net als in Nederland
is het in de VS mogelijk om strafrechtelijk aangifte doen van medeneming en
kinderontvoering. Ook in dat opzicht is de situatie vergelijkbaar. Of het
daadwerkelijk tot vervolging komt, is een tweede. Bij mijn weten is het lang
geleden eenmaal voorgekomen dat een moeder bij terugkeer in de VS werd aangehouden.
Het is aan de ontvoerende ouder om in een terugleidingsprocedure kenbaar te
maken of er voor hem of haar beletselen bestaan om met het kind terug te keren
naar het land van herkomst. Een situatie waarin een moeder niet met het kind
terug naar het land van herkomst kan, kan voor de rechter aanleiding zijn
om niet onverkort terugkeer te bevelen. Dat kan meewegen in het in het verdrag
passende beoordelingskader van de rechter. De bewijslast op dit punt ligt
als regel bij de ouder die het aanvoert als weigeringsgrond. Dat kan naar
voren worden gebracht. Er kan daadwerkelijk door de rechter op worden gelet.De heer Teeven (VVD): Dit is het cruciale
punt. De minister zegt dat de rechter erop kán letten. Uit de jurisprudentie
blijkt ook dat de rechter het soms wel en soms niet doet. De Kamer zou nu
juist graag zien dat de rechter het altijd doet. Kunnen wij via de uitvoeringswetgeving
ervoor zorgen dat de Nederlandse rechter er altijd op let dat de verzorgende
ouder die positie krijgt? Het gaat niet over het gezag; dat bepaalt de rechter
in het andere land. De Nederlandse rechter kan bij die teruggeleiding wel
iets doen aan het borgen van de positie van de verzorgende/ontvoerende ouder.De heer De Wit (SP): Is er een garantie, is
er vrijwaring te bieden dat de moeder in ieder geval haar woordje bij de rechter
kan doen, zonder dat risico te lopen? Wij kennen concrete gevallen waarin
moeders of vaders niet terug kunnen omdat zij dan gearresteerd worden. Is
het tussen verdragspartijen wel nodig om er ook nog een strafzaak van te maken?
Er wordt al gepraat over teruggeleiding. Er wordt al gepraat over het gezag.
Er wordt al gepraat over de vraag of het verantwoord is om het kind al of
niet terug te leiden. Moet je dan ook nog een keer een strafzaak houden die
in feite niets toevoegt?Minister Hirsch Ballin: Wij moeten de wederkerigheid
in het oog houden. In Nederland hebben wij wel degelijk soms aanleiding gezien
om in geval van ontvoering van een kind naar een land waar het
echt niet terecht moest komen, ook strafrechtelijk in te grijpen in het belang
van het kind. De voorbeelden daarvan die mij in gedachten komen, betreffen
overigens geen verdragslanden. Maar het gaat wel om algemene strafbepalingen.
De centrale autoriteit is bereid om inspanningen te doen om te voorkomen dat
de zaak hiermee wordt belast. De centrale autoriteit overlegt met instanties
in het buitenland om strafvervolging waar mogelijk te voorkomen. In een deel
van de gevallen is het meer de zorg om wat er kán gebeuren dan om wat
er daadwerkelijk gebeurt. Maar ook dat moeten wij serieus nemen. Om die reden
bekijkt de centrale autoriteit deze zaak. Wij zullen dit punt meenemen in
het overleg dat voor 2010 op de agenda staat.De heer Çörüz (CDA): Ik wil
het even scherp krijgen. De minister zegt terecht dat het verdrag primair
een teruggeleidingsverdrag is, tenzij er heel ondraaglijke situaties ontstaan.
Er zijn echter ook situaties waarin wij nadrukkelijk rekening houden met de
positie van de verzorgende ouder. Dat kan betekenen dat een kind in Nederland
verblijft, terwijl het verdrag grosso modo zegt: het kind terug, tenzij ...
Nu proef ik meer de lijn dat door rekening te houden met de positie van de
verzorgende ouder het een beetje wordt omgedraaid. Zitten wij met de minister
op dezelfde golflengte?Minister Hirsch Ballin: Ik geloof dat wij
helemaal op dezelfde golflengte zitten. Wij willen het stelsel zo veel mogelijk
zijn werk laten doen. Waar mogelijk moet een oplossing in der minne worden
gezocht. Ondanks het feit dat een ontvoering heeft plaatsgevonden, moet worden
gestreefd naar een draaglijke situatie voor de ouders en vooral voor het kind.Ik maakte al melding van de veelheid aan inspanningen die de centrale
autoriteit zich getroost om de situatie na de terugleiding draaglijk te maken.
Zo wordt onder andere de huisvestingssituatie bezien. In overleg met de buitenlandse
centrale autoriteit kan de centrale autoriteit bekijken of strafvervolging
dreigt. In de VS is er overigens een systeem om dit te voorkomen. Er is het
Special Public Benefit Parole, dat voor een jaar kan worden afgegeven om het
mogelijk te maken om in de VS deel te nemen aan de procedure, zonder dat men
bezorgd hoeft te zijn voor arrestatie. Het verdrag is indertijd opgezet als
een civielrechtelijk verdrag. In de praktijk proberen wij het een vervolg
te geven in feitelijke voorzieningen en inspanningen. Dat is een deel van
de manier waarop wij bij Justitie onze taak opvatten. Wij zijn ons er heel
goed van bewust hoe belangrijk, gevoelig en levensbepalend de toepassing van
dit verdrag is voor de betrokken ouders en kinderen. Ik zal de strafrechtelijke
risico’s bespreken bij het evaluatieoverleg dat wij in 2010 over het
verdrag zullen hebben.Mevrouw Arib (PvdA): Ik weet niet precies
wat ik hiervan moet vinden. Aan de ene kant hoor ik de minister zeggen dat
de centrale autoriteit een inspanningsverplichting heeft. Er wordt contact
gelegd met landen waar strafvervolging dreigt. Aan de andere kant hoor ik
verhalen van verschillende individuen, en die verhalen vertonen een vast patroon.
Mensen voelen zich niet ondersteund. De verzoekende ouder krijgt bijna altijd
gelijk. Het kind moet altijd worden afgestaan. Als de ouder mee wil, hangt
hem of haar een straf boven het hoofd. Hoe verhoudt het verhaal van de minister
zich tot deze werkelijkheid?Minister Hirsch Ballin: Wat u hoort en wat
betrokkenen ervaren, betreft een situatie waarin een kind naar Nederland is
meegenomen. Hoe je het ook wendt of keert, het uitgangspunt van het HKOV is
dan terugkeer, opdat de rechter van de gewone verblijfplaats zich erover kan
uitspreken. Het verdrag is bedoeld om ontvoeringen, om eigenrichting tegen
te gaan. Er zijn situaties waarin dat begrijpelijk is. Er zijn situaties waarin
de mogelijkheid moet worden geboden om het verloop van de procedure
over het gezag hier af te wachten. Dat zijn waarschijnlijk de situaties die
mevrouw Arib in gedachten heeft. Ik heb net aangegeven dat het verdrag wederzijds
geldt. Het kan ook alleen maar bestaan als het wederzijds geldt. Je kunt echt
geen verdrag sluiten van de strekking dat een kind dat naar Nederland wordt
ontvoerd, in Nederland kan blijven, en een kind dat uit Nederland wordt ontvoerd,
naar Nederland terug moet. Het verdrag richt zich op de gewone verblijfplaats,
met inachtneming van behoorlijke procedures en waarborgen.Wij willen terdege rekening houden met de onderliggende spanningen. Wij
hebben zo veel mogelijk begrip voor de omstandigheden waarin dit soort feiten
zich kan voordoen. Wij zorgen er zo goed mogelijk voor dat de toepassing van
de verdragsregels een goede beslissing naderbij brengt en de spanning niet
nodeloos opvoert. Daarom heb ik gesproken over mediation, versnelling van
de procedure en meer evenwicht daarin. Daarom heb ik net gesproken over de
inspanningen om een strafrechtelijk vervolg tegen te gaan en dit aan de orde
te stellen bij de evaluatieconferentie in 2010. Het is goed dat het verdrag
er is. Op basis daarvan proberen wij op deze manier maximaal rekening te houden
met de zorgen waarover mevrouw Arib sprak.De samenwerking van de centrale autoriteiten speelt hier een belangrijke
rol in. Het belang van het kind wordt ook in de situatie erna in het oog gehouden.
Mevrouw Arib sprak over Turkije. Ook dat land heeft de aandacht, binnen de
criteria die zijn gegeven: gevaar en een ondraaglijke toestand voor het kind.
Uiteraard hebben wij ook met de Turkse autoriteiten contact. Ik heb het onderwerp
expliciet aan de orde gesteld tijdens werkbezoeken aan Turkije in gesprekken
met de Turkse minister van Binnenlandse Zaken. Wij willen de samenwerking
tussen de centrale autoriteiten optimaliseren, inclusief directe contacten
tussen de Nederlandse en de Turkse centrale autoriteit.Gemiddeld één keer per twee jaar wordt overleg op ambtelijk
niveau met Marokko gevoerd. Daaraan wordt niet alleen deelgenomen door medewerkers
van mijn ministerie, maar ook door de rechter van het Bureau liaisonrechter
internationale kinderbescherming. In juni van dit jaar zou overleg plaatsvinden,
maar dit is van Marokkaanse zijde afgezegd. Wij verwachten in 2009 een hervatting
van het overleg. Wat ons betreft is het hoe eerder hoe beter. Marokko is partij
bij het HKOV. Toetreding van Europese lidstaten tot dit verdrag voorzien voor
medio 2010, biedt perspectief op betere samenwerking.Rechtsbijstand aan ouders in het buitenland moet worden beoordeeld binnen
de kaders van de wetgeving over rechtsbijstand. Wij moeten geen premie zetten
op kinderontvoering. Het niveau van rechtsbijstand moet elk van de verdragsstaten
waarborgen. Dit verdrag bouwt voort op de verwachting dat de elementaire eisen
van de rechtsstaat bij de andere staten worden gerealiseerd. Als er concrete
en specifieke klachten zijn, wordt daarover gesproken. Zoiets kan ook in 2010
aan de orde worden gesteld.De heer Çörüz heeft gevraagd naar de financiering van
nieuwe projecten. Hij heeft gewezen op de subsidieaanvraag van €360 000
voor drie jaar voor het Centrum Internationale Kinderontvoering. Het evaluatieonderzoek
zal naar verwachting de komende maand of de eerste maand van het nieuwe jaar
zijn afgerond. Aan de hand van de uitkomsten van het onderzoek zal ik bezien
of voortzetting van de subsidie gewenst is en of met het oog daarop een wettelijke
grondslag dient te worden gecreëerd. Zoals de Kamer weet, mag subsidie
alleen op wettelijke basis worden verstrekt.Zijn er voldoende gespecialiseerde en ervaren advocaten? Er zijn ten minste
vijftien à twintig advocaten werkzaam in kinderontvoeringsdossiers.
Daarnaast zijn er bij- en nascholingsactiviteiten en cursussen op dit terrein.Ik zal de Kamer uiteraard op de hoogte houden van de pilot. Intussen wordt
verder gewerkt aan het wetsvoorstel.Er is gevraagd naar de manier waarop Israël de verplichtingen van
het verdrag nakomt. In beginsel hebben wij positieve ervaringen in de samenwerking
met Israël. In het verleden is er een zaak geweest die wij moesten uitpraten,
om het maar even kort te zeggen. Die zaak heeft aanleiding gegeven om tot
een verandering in de werkwijze te komen. Verzoeken tot het vaststellen van
een internationale omgangsregeling kunnen worden gebaseerd op artikel 21.
Ook Israël is zich daarvan bewust. De zaak waar indertijd Kamervragen
over zijn gesteld, is atypisch. De nieuwe zaak is wat bijzonder. Ik verwijs
daarvoor naar de antwoorden die daarover zullen worden gegeven. Als er daarna
nog problemen resteren, zullen wij daarover spreken.De Nederlandse centrale autoriteit en de ambassades in andere landen zijn
tevreden over de samenwerking. Het ministerie van Buitenlandse Zaken is ook
tevreden over de samenwerking met de centrale autoriteit.De heer De Wit heeft gesproken over een apart schadefonds. Ik vind het
moeilijk om daarvoor de parameters te vinden. Ik kan de gedachte niet onmiddellijk
in een voorstelbare vorm omzetten. Er zijn voorzieningen van specifieke aard,
in ieder geval voor de rechtsbijstand in ons land.De heer Çörüz heeft gevraagd naar het optreden bij kinderontvoering.
De eerste 24 uur zijn inderdaad zeer belangrijk. Wij hebben AMBER alert onder
de aandacht gebracht. Ik hoop dat bij ontvoeringen en bij vermissing van kinderen
risicosituaties kunnen worden tegengegaan. Er kan worden gewaarschuwd via
de computer, via tv, via websites, via e-mail, via sms enzovoorts. Uiteraard
passen wij dit selectief toe. In een aantal gevallen waarin er daadwerkelijke
risico’s voor het kind aanwezig zijn – wij hebben dat geschat
op tien à vijftien per jaar – kunnen wij van dit systeem gebruikmaken.
Ik hoop dat het echt zal werken. Mevrouw Arib had zorgen of de aanmelding
goed zou werken. Ik suggereer om even gezamenlijk zo’n aanmeldingsprocedure
uit te voeren. Dan kunnen wij kijken of het goed werkt.Mevrouw Arib (PvdA): Het gaat mij erom dat
het systeem alleen met windows werkt.Minister Hirsch Ballin: Werkt het niet onder
het operating system van een mac?Mevrouw Arib (PvdA): Het systeem is alleen
voor windows ontwikkeld en is niet uitgebreid naar andere besturingssystemen
zoals macintosh en linux. Het is belangrijk dat het voor iedereen toegankelijk
is.Minister Hirsch Ballin: Ik zal er graag op
letten. Ik wijs erop dat er voor mensen die beschikken over een mobiele telefoon,
de mogelijkheid is om zich te voorzien van een sms-alert. Daarvoor moet het
nummer 4422 en vervolgens «AMBER AAN» worden ingetoetst. De melding
die daarop volgt, moet worden bevestigd met «AMBER OK». Als men
er weer vanaf wil, dan moet gekozen worden voor «AMBER UIT». Maar
goed, ik hoop dat men «AMBER AAN» intoetst, want het is belangrijk
dat hulp waar nodig wordt geboden.Nadere gedachtewisselingDe heer Çörüz (CDA): Voorzitter.
Ik ga mij gelijk aanmelden. Zal de minister zich inspannen om dit systeem
Europees uit te rollen? Hoe meer landen, hoe beter.Het voorbeeld van Israël was willekeurig. Ik had net zo goed Amerika,
Turkije, Italië of Duitsland kunnen noemen. Wij signaleren met zijn allen
dat het niet altijd even goed gaat met verdragslanden. Ik heb gepleit voor een onafhankelijk internationaal orgaan. Die Haagse conferentie vindt
om de vijf, zes jaar plaats, en dat is vrij weinig. Als er dingen niet goed
gaan, moet je de partner in het andere land onafhankelijk kunnen aanspreken.Waardoor gaat het vaak mis? Voordat een juridische zaak wordt uitgesproken
en uitgevochten, gaat er een hoop tijd overheen. In die tijd moeten er bijvoorbeeld
middelen van bestaan zijn. Biedt het verdrag de mogelijkheid van een kortgedingprocedure?
Dan kan de tijdspanne kort worden gehouden. Dan is er duidelijkheid over het
gezag. Dan kan ieder zijn weg kiezen. Door die lange tijdspanne denkt men
aan de bestaanszekerheid, denkt men aan het inkomen en kiest men ervoor om
naar de familie te vertrekken. En dan wordt men geconfronteerd met de aanklacht
van kinderontvoering.De minister heeft volledig gelijk als hij spreekt van equality of arms.
Hij zal zich daar hard voor maken. Ik lees het verdrag primair als een teruggeleidingsverdrag.
Als het kind eenmaal weg is, kunnen wij ons hier wel hard voor iets maken,
maar dan is dat toch een beetje mosterd na de maaltijd. Het Zwitserse systeem
is geen blauwdruk, maar het is niet slecht om rekening te houden met de verzorgende
ouder. Wij hebben hier natuurlijk een minister voor Jeugd en Gezin. Dat begint
met alle kansen voor alle kinderen. Dat lijkt mij een heel goed leidend principe.De heer Teeven (VVD): Ik vond deze inbreng
tot heel kort geleden heel verfrissend, maar met de laatste opmerkingen slaat
de schrik mij weer om het hart. Vindt de heer Çörüz niet
dat hij dit onderwerp buiten beschouwing moet laten? De minister heeft duidelijk
uitgelegd dat wij naar de belangen van het kind moeten kijken, maar dat wij
niet alleen voor de bühne moeten spreken. In tweede termijn doet de heer Çörüz
dat min of meer. Wij moeten ook rekening houden met uitgaande verzoeken. Nederland
vraagt ook dingen aan andere landen. De minister kan ver gaan, maar niet tot
in het onmogelijke.De heer Çörüz (CDA): Nee,
ik vraag helemaal niet het onmogelijke van de minister. Er staat een aantal
bepalingen in de artikelen 12, 13 en 20 van het verdrag. In de praktijk merk
ik dat dit heel rigide wordt uitgelegd. Zijn wij niet bij een moment beland
waarop wij moeten bekijken of het verdrag voldoet aan de wensen en de ontwikkelingen
van deze tijd? Dat is niet voor de bühne spreken. De Kamer heeft zorgen
uitgesproken over een aantal ontwikkelingen.De heer Teeven (VVD): Dan is mijn concrete
vraag of de CDA-fractie met de VVD-fractie de uitvoeringswet wil wijzigen
om concrete verbeteringen aan te brengen.De heer Çörüz (CDA): Laten
wij afwachten waar de minister mee komt. De minister heeft gezegd dat hij
in een bepaalde richting wil bewegen. Als dat niet afdoende is, wil ik met
de heer Teeven en met anderen bekijken of het voldoende is of niet. Ik heb
mijn politieke kleur en wensen hier uitgesproken. De minister heeft gezegd
dat hij in een bepaalde richting wil bewegen. De stukken waar de minister
mee komt, zullen wij op hun merites beoordelen.Mevrouw Arib (PvdA): Voorzitter. Ik ben blij
dat de minister een klein beetje beweegt. Hij zegt met een wetsvoorstel te
zullen komen om de rol van de centrale autoriteit te verbeteren. De toegang
tot rechtsbijstand moet gelijk zijn. Ook de kwestie van de dubbelrol zal worden
geregeld. Daarmee is echter maar een klein deel van het probleem opgelost.
Dat bewegen heeft ook nog eens heel lang geduurd. Er is al heel lang kritiek
op de centrale autoriteit. Ik hoor graag van de minister dat hij het probleem
grondig gaat aanpakken. Wat dat betreft mis ik een gevoel van urgentie.Ik heb het voorbeeld van Zwitserland genoemd en had verwacht dat de minister
zou zeggen: dat lijkt mij een hartstikke goed voorstel: Nederland gaat samen
met Zwitserland optrekken. De minister zegt dat ik daar niet zo veel van moet
verwachten. Hij zegt dat het lastig en ingewikkeld is. Dat stelt mij wel een
beetje teleur. En ik denk dat dat ook geldt voor de mensen die hier dagelijks
mee worden geconfronteerd. Ik doe een beroep op de minister om het voorstel
van Zwitserland serieus te bekijken. Doe er wat mee! Het zijn geen problemen
die in een dag worden opgelost, nee, het zijn pijnlijke dossiers, het zijn
persoonlijke drama’s. De Kamer en het kabinet moeten een gevoel van
urgentie tonen. De Zwitserse regering heeft aangekondigd dat zij, als andere
landen niet met het wetsvoorstel akkoord gaan, uit het verdrag wil stappen.
Van de minister hoor ik graag dat hij met de Zwitsers gezamenlijk wil optrekken.De minister wijst op de wederkerigheid. Voor een deel begrijp ik dat.
Die wederkerigheid geldt echter ook voor landen die zich aan het verdrag hebben
gecommitteerd, zoals Turkije. Turkije trekt zich weinig aan van wat wij hier
vinden. Er zijn individuele gevallen bekend waarin kinderen naar Turkije werden
meegenomen. De Turkse autoriteiten werken niet mee aan het terugsturen van
die kinderen. Wederkerigheid is prima, maar waarom moeten wij het braafste
jongetje van de klas zijn? Ook jegens Turkije mag actiever worden opgetreden.
Ik ken een geval van een vader die al jaren probeert zijn kind te zien. De
Turkse autoriteiten doen daar weinig aan. Die wederkerigheid moet ook voor
andere landen gelden.Marokko moet het verdrag ondertekenen. De tijd is er rijp voor, gezien
de ervaringen met ontvoeringen tot op heden.De minister ging niet in op mijn verhaal over de moeders. Dat is het overgrote
deel van de zogenaamde ontvoerders. De minister houdt vast aan de term «ontvoerders».
Ik raad hem aan de dossiers te bekijken en een keer met de moeders om de tafel
te gaan zitten. Dan ziet hij wat er achter het verdrag aan drama’s schuilgaat.
Misschien kan dat een rol spelen in het ontwikkelen van beleid dat aansluit
bij de realiteit.De heer De Wit (SP): Voorzitter. Ik kom terug
op de verhouding tussen beide verdragen. Ik heb de minister gewezen op een
resolutie van het Europees Parlement. Het parlement is geen partij bij het
verdrag, maar de resolutie is een weerslag van de praktijk. Dat geldt ook
voor de uitspraak van de Hoge Raad die ik heb genoemd. In een recente uitspraak
heeft de Hoge Raad gekeken naar het belang van het kind. Daarbij is het kind
zelf gehoord. Ik zie het als een teken van een ontwikkeling in Nederland.
De restrictieve interpretatie van artikel 13 van het HKOV wordt er wat minder
scherp mee. Naar mijn idee wordt een nieuwe ontwikkeling weergegeven. Er zijn
al meer opmerkingen gemaakt over de positie van de verzorgende ouder. In het
kader van het toetsen van het belang moet daar meer op gelet worden.Ik heb gevraagd om meer zorgvuldigheid bij de overdracht van kinderen.
Daarbij heb ik gepleit voor actieve informatie. Het moet duidelijk zijn wat
de rechten en mogelijkheden zijn.De partij vanuit het buitenland kan hier gratis procederen. Dat geldt
niet voor de andere partij. Als wij toe gaan naar een systeem waarin twee
advocaten de procedure voeren, dan geldt: gelijke monniken, gelijke kappen.
Dan is het óf gratis óf zelf betalen, inclusief de mogelijkheid
van gefinancierde rechtshulp.Het jaar 2010 wordt belangrijk, want dan zullen de effecten van het verdrag
worden geëvalueerd. Het duurt dan natuurlijk nog wel even voordat wij
daar iets mee kunnen doen. Ik wijs nog eens op de uitspraak van het Hof van
Den Haag waarin de teruggeleiding wordt opgeschort totdat in hoger beroep
een beslissing is genomen. Daar moeten wij echt duidelijkheid over krijgen.Ik heb gewezen op de vrijwaring om te kunnen procederen los van een strafrechtelijke
aanklacht. De minister heeft het Special Public Benefit Parole
genoemd, maar dat geldt alleen voor de VS. Er zijn een heleboel landen waar
je bij binnenkomst direct wordt gearresteerd. Is dit niet iets wat wij moeten
uitbreiden? Als er over het gezag beslist gaat worden, moet men vertegenwoordigd
zijn. Men moet kunnen procederen in dat land zonder het risico van gijzeling
of arrestatie.Mensen worden geconfronteerd met een procedure in het buitenland. De minister
zegt dat daarvoor de normale wegen van de rechtsbijstand moeten worden gevolgd,
maar wie garandeert mij dat ik in Frankrijk, Duitsland, België, Engeland,
de VS, welk land dan ook als bijstandsgerechtigde aanspraak kan maken op gefinancierde
rechtshulp in dat land? Dat wil ik nog wel eens zien, sterker nog, ik denk
dat dat niet zo is. Juist vanuit die equality of arms zou je ervoor moeten
zorgen dat er wel degelijk een fonds komt waaruit de rechtsbijstand in principe
kan worden gefinancierd.Bij Israël speelt een apart probleem, namelijk het reisverbod. Los
van de vraag hoe vrouwvriendelijk het recht daar is, belet het reisverbod
een Nederlandse moeder om voor haar belangen op te komen. Dat geldt ook voor
de kinderen. Met andere woorden, daar moet de minister naar kijken, eventueel
in overleg met de minister van Buitenlandse Zaken.De heer Teeven (VVD): Voorzitter. Ik dank
de minister voor zijn antwoorden. Misschien moeten wij de toezegging nog even
duidelijk in kaart brengen. De minister gaat in 2009 met een wetsvoorstel
aan de gang waarin het gaat over de procesvertegenwoordiging, de rechtsmachtsconcentratie
en de beperking van appel en cassatie. Ik vraag de minister om in de tussentijd
het motto van de centrale autoriteit – eerst terug, dan praten –
iets om te buigen. Het beleid van de centrale autoriteit moet eigenlijk zijn:
eerst praten, dan nog een keer praten, dan het belang van het kind, en dan
pas terug. Dat is een soort vertragingstactiek. Daarmee zijn wij niet langer
het braafste jongetje van de klas. Misschien moeten wij in Europa wat ondeugender
zijn. Misschien moeten wij een beetje op de rem trappen. Ik realiseer mij
wel dat het verdrag ook goede kanten heeft voor de uitgaande rechtshulp.Ik heb van de minister nog geen antwoord gehad op mijn vraag hoe wij omgaan
met niet-verdragslanden. De staatscommissie heeft gezegd dat wij meer moeten
letten op de manier waarop dergelijke landen met ons omgaan. Met niet-verdragslanden
die zeer halsstarrig zijn en die niet in de geest van het verdrag handelen,
hoeven wij ook niet in de geest van het verdrag te handelen. Ik kan mij daar
heel veel bij voorstellen. Daar hoef je al helemaal niet het braafste jongetje
van de klas te zijn.Is het niet verstandig om bij de wetswijziging ook te kijken naar de ruimte
in de uitvoeringswet? Kunnen wij de weigeringsgronden niet wat meer in de
wet vastleggen? Kunnen wij niet wat meer op het belang van het kind letten?
Moeten wij in de uitvoeringswet niet wat schorsingsprocedures opnemen?De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ik vraag
de minister om in te gaan op het wegstrepen van de problemen bij de toepassing
van het HKOV. Er is hier eerder tentatief een balletje opgegooid. Moet er
geen internationaal orgaan zijn dat toeziet op de naleving van het verdrag
en op de manier waarop met het verdrag wordt omgegaan door de centrale autoriteiten?
Daarmee zouden wij een permanent probleemoplossingsmodel introduceren. Aan
de andere kant van het spectrum hebben wij de conferentie die om de vijf jaar
plaatsvindt. Als problemen over de uitvoering van het HKOV niet op ambtelijk
niveau kunnen worden opgelost, moeten die als het ware vijf jaar worden opgespaard
om er dan weer eens over te praten. Ik ken de geschiedenis van de conferentie
niet goed, maar ik vraag mij af of dit in het verleden bevredigend verlopen
is. Is er geen tussenweg tussen een internationale organisatie
die permanent toeziet, en het vijf jaar lang opsparen van de problemen?Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Het is
inderdaad wenselijk dat het alerteringssysteem Europees wordt uitgerold. Wij
zijn ermee bezig naar aanleiding van goede ervaringen met iets dergelijks
in Frankrijk. In de techniek en in de beschikbaarheid van borden en dergelijke
zijn er nationale verschillen, maar wij zetten ons nu al in voor Europese
hantering van het systeem. Toen mijn Franse collega Rachida Dati ruim een
jaar geleden met dit punt kwam, heb ik haar uit volle overtuiging gesteund
bij het Europees agenderen. Ik heb er bij voorrang uitvoering aan gegeven
in Nederland.Als denklijn spreekt internationaal toezicht op het nakomen van de verplichtingen
uit het verdrag mij meer aan dan de gedachte dat wij in Nederland een soort
asymmetrie kunnen creëren in het nakomen van de verdragsverplichtingen.
Zonder iets af te doen aan de bekommernis die vooral uit de woorden van mevrouw
Arib sprak, moeten wij ons realiseren dat wij onmogelijk over de uitvoering
en nakoming van het verdrag een standpunt kunnen innemen dat het minder bezwaarlijk
is als de ontvoering de ene kant opgaat dan wanneer zij de andere kant opgaat.
Als in het land waar men de procedure over de gezagsbeslissing moet uitvoeren,
oneigenlijke dingen gebeuren of geen goede procedure verzekerd is of betrokkenen
belemmerd worden in hun toegang tot de rechter, moeten wij daar natuurlijk
wél tegen opkomen. Op die momenten vindt mevrouw Arib mij weer helemaal
aan haar zijde. Onze inspanningen zijn daar ook op gericht.Er is gevraagd om een goede toepassing van de uitzonderingen op de hoofdregel
in de artikelen 12, 13 en 20 van het verdrag. Wij zullen daar uiteraard op
blijven letten, ook in het volgen van jurisprudentie. Wij moeten ons realiseren
dat uitvoering van het verdrag met zich meebrengt dat wij de criteria van
het verdrag accepteren. Vervolgens mag je geen klankkleur aan de bepalingen
geven die meer rigiditeit inhoudt dan waartoe je verdragsrechtelijk gehouden
bent, ook in het licht van het IVRK. Dat is niet iets wat tot 2010 moet wachten.De eerste passende gelegenheid om op dit punt verduidelijking te bieden,
is gelegen in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel dat ik eerder
heb toegezegd. Ik zal daarin ook tot uitdrukking brengen hoe ik in mijn verantwoordelijkheid
voor de uitvoering van dit verdrag de inmiddels opgedane ervaringen beoordeel.
Daar hoort bij dat wij een bijdrage leveren aan een betere equality of arms
in de rechtsbijstand. Daar hoort bij dat wij andere landen aanspreken op zaken
als het ontbreken van een voldoende snelle rechtsgang, zoals mogelijk een
probleem is in de relatie met Turkije. Het punt van Israël heb ik begrepen
en zal ik bij de eerstkomende gelegenheid ter sprake brengen. Ik heb daarnet
melding gemaakt van mijn gesprek in Ankara. Binnenkort komt mijn Turkse collega
naar Nederland. Bij die gelegenheid zal ik dit punt opnieuw onder de aandacht
brengen. Met de meeste partners is daar in goede verhouding over te spreken.
Ik wil niet beweren dat er met alle partnerstaten over te spreken is, maar
met Israël en Turkije valt er zeker over te spreken. Wij zullen de aandacht
blijven vestigen op problemen als de onvrijheid om zich te bewegen.Dit ligt in het verlengde van het verlangen naar een toezichtmechanisme.
Het verdrag kent dat niet, maar wij hebben wel het mechanisme van goed internationaal
overleg en van diplomatieke contacten, ook met de ambassadeurs, ook in de
contacten tussen de centrale autoriteiten. Dat is de manier waarop wij willen
omgaan met de verdragsverplichtingen. Wij nemen de zorgen volstrekt serieus,
wij nemen onze verdragsverplichtingen serieus en wij denken dat wij daarin
de goede weg vinden door andere landen aan te spreken op hun spiegelbeeldige
verplichtingen en door onze rol serieus te nemen, inclusief een goede toepassing
van de artikelen 12, 13 en 20 van het verdrag. Het wetsvoorstel
dat wordt voorbereid ligt in het verlengde van deze visie. Parallel aan het
verwerken van de pilot zal verder worden gewerkt aan het wetsvoorstel, dat
in 2009 de Kamer zal bereiken.Dit is ook mijn antwoord op het pleidooi van de heer Teeven om «ondeugender»
te zijn. Ik zie daarin een nieuwe benadering van de heer Teeven als woordvoerder
op het gebied van rechtshandhaving.De heer Teeven (VVD): Ik heb de minister vandaag
af en toe een beetje geholpen door te zeggen dat wij ook rekening moeten houden
met uitgaande rechtshulp. Wij moeten een beetje ondeugend zijn, wij moeten
niet het braafste jongetje van de klas willen zijn, wij moeten niet altijd
volgens de regeltjes vooraan lopen. Er moet niet bureaucratisch gehandeld
worden.Minister Hirsch Ballin: Dat hebt u mij ook
net horen zeggen. Ik wil het echter niet kwalificeren als «ondeugend».
Ik realiseer mij dat mijn opmerking aan het adres van de heer Teeven zo ondeugend
was, dat hij wel moest interrumperen.Met niet-verdragslanden hebben wij een andersoortige relatie. De verplichtingen
van het HKOV rusten in die contacten niet op ons. Er zijn erg weinig inkomende
zaken uit dergelijke landen. Wij zijn afhankelijk van de vrijwillige medewerking
van de autoriteiten van deze landen. Het helpt uiteraard niet als wij geen
enkele vorm van reciprociteit bieden. In concrete gevallen proberen wij bevredigende
oplossingen te vinden. Een enkele keer gebeurt dat met buitengewone inspanningen
van de minister van Buitenlandse Zaken.De heer De Wit heeft gevraagd of in afwachting van het hoger beroep de
teruggeleiding mag worden opgeschort. Dit is een kwestie van het procesrecht
van betrokken landen. Het is zeker wenselijk dat de procedures snel worden
verricht. Wij hebben een bespreekpunt als ze te lang duren, maar het is onmogelijk
om andere landen op te leggen dat zij kortgedingprocedures van deze aard moeten
hebben.Voor een fonds zie ik geen aanleiding. Verlening van rechtsbijstand vanuit
Nederland voor de gezagsprocedure in Nederland zou neerkomen op het geven
van extra steun aan de ontvoerende ouder. In een situatie waarin geen sprake
is van ontvoering en de ouder een gezagsvoorziening vraagt aan een buitenlandse
rechter, zal niet in de rechtsbijstand van de Nederlandse overheid kunnen
worden voorzien. In het kader van de overleggen over het functioneren van
het HKOV is er al meermalen op gewezen dat de staten die partij bij het verdrag
zijn, moeten zorgen voor een adequaat niveau van rechtsbijstand en gezagsprocedures
na terugkeer.Een terugleidingsbeschikking is bij voorrang uitvoerbaar, zoals volgt
uit de uitvoeringswet. Als in een beroepschrift duidelijke gronden zijn aangegeven,
waarvan niet duidelijk is hoe de rechter daarover oordeelt, wacht de centrale
autoriteit in beginsel dat oordeel af. De hoven agenderen de behandeling van
een zaak als het even kan vóór de door de rechtbank bevolen
datum van terugkeer.Het systeem van de Special Public Benefit Parole geldt voor de VS. In
andere landen hebben wij de inspanningen van de centrale autoriteit om tot
afspraken te komen om te voorkomen dat een strafzaak de goede uitvoering van
de procedure met aanwezigheid ter zitting van de betrokken ouder doorkruist.
Daar zijn wij aangewezen op niet op deze manier geformaliseerde systemen.
Er wordt dan overleg gevoerd.De heer Teeven (VVD): Ik zou het verslag van
dit algemeen overleg graag op de plenaire agenda geplaatst zien.De voorzitter: Dat geven wij door aan de Griffie.De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,De Pater-van der MeerAdjunct-griffier van de vaste commissie voor Justitie,Van DoornXNoot1Samenstelling:Leden: Van de Camp (CDA), De Wit (SP), Van der Staaij (SGP), Kamp (VVD),
Arib (PvdA), ondervoorzitter, De Pater-van der Meer (CDA), voorzitter, Çörüz
(CDA), Joldersma (CDA), Gerkens (SP), Van Velzen (SP), Van Vroonhoven-Kok
(CDA), Azough (GroenLinks), Timmer (PvdA), Griffith (VVD), Teeven (VVD), Verdonk
(Verdonk), De Roon (PVV), Pechtold (D66), Heerts (PvdA), Thieme (PvdD), Kuiken
(PvdA), Leijten (SP), Bouwmeester (PvdA), Van Toorenburg (CDA) en Anker (ChristenUnie).Plv. leden: Sterk (CDA), Langkamp (SP), Van der Vlies (SGP), Weekers (VVD),
Smeets (PvdA), Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA), Jager (CDA), Jonker (CDA),
Roemer (SP), Jan de Vries (CDA), Halsema (GroenLinks), Dijsselbloem (PvdA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Van Miltenburg (VVD), Zijlstra (VVD),
Fritsma (PVV), Koşer Kaya (D66), Gill’ard (PvdA), Ouwehand (PvdD),
Spekman (PvdA), Bouchibti (PvdA), Van Haersma Buma (CDA) en Slob (ChristenUnie). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30072-16.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl