Wet aanpassing wettelijke gemeenschap van goederen; Nadere Memorie van Antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Eerste Kamer der Staten-Generaal
 1
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136748
 2009-2010
 
 28 867
 Wijziging van de titels 6, 7 en 8 van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek
(aanpassing wettelijke gemeenschap van goederen)
 
 
 
 
 E
 NADERE MEMORIE VAN ANTWOORD
 Ontvangen 9 november 2009
 Inleiding
 Tot mijn genoegen hebben de leden van de fracties van CDA en VVD de uitvoerige
beantwoording van hun vragen in de memorie van antwoord op prijs gesteld.
Op de nadere vragen van de genoemde leden ga ik in deze memorie gaarne in.
 
 De leden van de CDA-fractie wijzen erop dat het wetsvoorstel een ingewikkelde
materie betreft, en er tijdens de parlementaire behandeling veel in het oorspronkelijke
wetsvoorstel is veranderd. In dat licht vragen deze leden wat de meerwaarde
is van het wetsvoorstel ten opzichte van de thans geldende situatie.
 Het huwelijksvermogensrecht, waarop het wetsvoorstel betrekking heeft,
vormt inderdaad een ingewikkelde materie. Dat blijkt ook uit het wetsvoorstel
en de daarin tijdens de behandeling in de Tweede Kamer aangebrachte wijzigingen.
Van belang is voorts inderdaad dat over kwesties van huwelijksvermogensrecht
vele procedures plaatsvinden. In feite zullen in het kader van elke echtscheidingsprocedure
vragen van huwelijksvermogensrecht aan de orde kunnen komen. Meerwaarde biedt
het wetsvoorstel doordat thans veelal als onbillijk ervaren regelingen worden
aangepast:
 – de regels voor vergoedingsrechten, die thans in beginsel slechts
aanspraak geven op vergoeding van het nominale bedrag dat is bijgedragen,
ongeacht de daarmee gerealiseerde waardestijging;
 – de regel dat ook gedurende de echtscheidingsprocedure nieuwe schulden
nog in de huwelijksgemeenschap vallen;
 – daarnaast kan met het wetsvoorstel worden voorkomen dat privévermogen
van een echtgenoot, dat tijdens het huwelijk niet blootstaat aan verhaal voor
door de andere echtgenoot aangegane schulden, na echtscheiding voor die schulden
alsnog kan worden uitgewonnen.
 Voorts brengt het wetsvoorstel vereenvoudigingen en verbeteringen door
middel van de volgende wijzigingen:
 – grotere gelijkheid tussen de echtgenoten in de regeling voor het
bestuur over gemeenschapsgoederen;
 – het recht van de echtgenoten op informatie over het gevoerde bestuur
wordt uitgebreid; 
 – voor wijziging van het huwelijksgoederenregime tijdens huwelijk
is rechterlijke goedkeuring niet langer vereist.
 
 Met juistheid wijzen de leden van de CDA-fractie erop dat op blz. 18 van
de memorie van antwoord een typefout is geslopen. In de tweede zin van de
eerste volle alinea wordt ten onrechte verwezen naar voorbeeld 8; het daar
gezegde heeft betrekking op voorbeeld 7.
 Verrekening (artikel 1:87)
 Naar aanleiding van de in de memorie van antwoord gegeven verduidelijking
van de verhouding tussen het nieuwe artikel 1:87 en artikel 1:136 BW vragen
de leden van de CDA-fractie of de tekst van artikel 1:87 geen aanpassing behoeft.
Zij wijzen erop dat uit de voorgestelde wettekst niet valt op te maken dat
lid 2 sub a betrekking heeft op betalingen (inclusief aflossingen op een schuld)
ter verkrijging van een goed. De tekst lijkt te impliceren dat alle aflossingen
vallen onder lid 2 sub b.
 Vooropgesteld zij dat het mij verheugt dat de uiteenzetting in de memorie
van antwoord de gewenste duidelijkheid heeft verschaft over de betekenis van
artikel 87. Naar ik meen, is het niet noodzakelijk om nu de tekst van artikel
87 aan te passen, ten einde uit te laten komen dat niet alle aflossingen aanleiding
geven tot toepassing van lid 2 sub b. Zulks kan namelijk ook op grond van
de thans voorliggende tekst worden vastgesteld. In de eerste plaats kan de
voldoening van een schuld die is aangegaan ter verkrijging van een goed, naar
de letter zowel worden gebracht onder lid 2 sub a als onder lid 2 sub b. Reeds
om die reden ligt de gedachte dat aflossingen steeds onder lid 2 sub b vallen,
niet voor de hand. In de tweede plaats wijs ik op de gevallen waarbij toepassing
van lid 2 sub b ook naar de letter niet mogelijk is. Lid 2 sub b kan slechts
worden toegepast (blijkens het woord «gedeelte») als het bedrag
dat op de schuld wordt voldaan kleiner is dan de waarde van het goed op het
tijdstip dat wordt afgerekend. Zoals in de memorie van antwoord met voorbeeld
5 is gedemonstreerd, hoeft dat bij waardedalingen niet altijd het geval te
zijn. Behalve deze aan de tekst van artikel 1:87 lid 2 ontleende overwegingen
pleit ook de strekking van artikel 87 ertegen om lid 2 sub b toe te passen
bij elke aflossing op een schuld. Rekening houden met de waarde van het goed
op het tijdstip dat de schuld wordt voldaan (zoals lid 2 sub b doet) is slechts
redelijk als daarmee in feite een extra investering in het goed wordt gedaan,
zoals bij een verbouwing. Het is niet redelijk als met de voldoening van de
schuld wordt bijgedragen aan de oorspronkelijke investering, de tegenprestatie
voor de verkrijging.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen zich af of het wel juist is om de investering
in een verbouwing lineair door te rekenen in de omvang van de vergoedingsvordering.
Deze vraag is ingegeven door de overweging dat niet alle investeringen eenzelfde
uitwerking hebben op de waarde van het goed. Het opbouwen van een nieuwe etage
op een huis kan leiden tot een flinke waardestijging, maar dat hoeft bijvoorbeeld
niet het geval te zijn met een ingrijpende reparatie door een loodgieter.
 In verband met deze vraag is allereerst van belang dat normale onderhoudskosten
(bijvoorbeeld de periodieke verfbeurt van al het houtwerk) veelal te beschouwen
zijn als kosten van de huishouding, die niet vallen onder de regeling van
het voorgestelde artikel 87 maar onder artikel 84 (Kamerstukken I 2008–2009,
28 867, C, p. 19). Niettemin is het ook voor uitgaven die niet te beschouwen
zijn als normale onderhoudskosten maar als investeringen, juist dat sommige
uitgaven rechtstreeks leiden tot een waardestijging van het goed waaraan de
uitgave is besteed, terwijl andere uitgaven aan hetzelfde goed dat effect
niet of althans veel minder hebben. Op zichzelf zou denkbaar zijn om bij het
bepalen van de hoogte van een vergoedingsrecht in verband met dergelijke uitgaven
rekening te houden met deze verschillen. Uitgangspunt in de wettelijke
regeling is evenwel dat geen rekening wordt gehouden met de invloed van een
uitgave op de waarde van het goed. Dat zou de berekening van vergoedingsrechten
sterk kunnen compliceren en tot discussie kunnen leiden over de mate waarop
een bepaalde uitgave van invloed is geweest op de waarde van het goed. Voorts
spreekt het naar mijn oordeel niet vanzelf dat het redelijk is om onderscheid
te maken naar gelang een uitgave meer of minder van invloed is geweest op
de waarde van een goed. Als in een bepaald geval bijvoorbeeld door elk van
de echtgenoten precies de helft van de aan een goed gedane uitgaven zijn gedragen,
zullen zij er vermoedelijk het meest voor voelen de waardestijging bij helfte
te delen, omdat toch uiteindelijk alle uitgaven noodzakelijk zijn geweest
om het goed in zijn uiteindelijke staat te brengen. Zouden echtgenoten over
het voorgaande anders denken, dan kunnen zij ingevolge lid 4 van artikel 1:87
bij overeenkomst nadere afspraken maken over de hoogte van vergoedingsrechten.
 
 Vervolgens wijden de leden van de CDA-fractie enige overwegingen aan artikel
1:87 lid 3 onder a, dat de echtgenoot die geen toestemming heeft verleend
voor de aanwending van zijn vermogen ten behoeve van aan de andere echtgenoot
toebehorende goederen, in ieder geval steeds recht heeft op vergoeding van
het nominale bedrag dat te zijnen laste is gekomen. Buiten de gevallen dat
er toestemming is verleend, deelt de echtgenoot evenredig mee in waardestijgingen
van het betrokken goed en eveneens evenredig, doch ten hoogste tot het bedrag
dat ten laste van zijn vermogen is bijgedragen, mee in waardedalingen van
het betrokken goed. Deze echtgenoot kan derhalve, zoals de bedoelde leden
met recht vaststellen, nooit meer verliezen dan hij heeft geïnvesteerd.
 
 De leden van de CDA-fractie menen dat het niet altijd gemakkelijk is om
uit te maken of een object behoort tot de huwelijksgemeenschap dan wel tot
het privévermogen van een van de echtgenoten. Bij wijze van voorbeeld
wijzen zij op het geval dat een man (in gemeenschap van goederen gehuwd met
een vrouw) samen met drie zussen onder uitsluitingsclausule een woning heeft
geërfd ter waarde van _€ 1 mln. Het aandeel van de man en van
elk der zusters in de woning behoort dus niet tot enige huwelijksgemeenschap.
Vervolgens wordt de woning toegedeeld aan de man en wordt hij in verband daarmee
een overbedelingsvordering van € 750 000 schuldig, voor welk
bedrag hij samen met zijn vrouw een lening afsluit.
 Inderdaad is dit een casus waarin men zou kunnen aarzelen over de vraag
of en zo ja in hoeverre de woning tot de huwelijksgemeenschap van de man behoort.
Daarbij gaat het om een vraag die betrekking heeft op het thans geldende recht,
waarop het wetsvoorstel als zodanig niet van invloed is. Voor het recht dat
heeft gegolden tot 1992 kan worden aangenomen dat de door de man toegedeelde
woning buiten diens huwelijksgemeenschap zou zijn gebleven (HR 11 mei
1984, NJ 1985, 527, m.nt. EAAL en HR 27 februari 1987, NJ 1988, 35, m.nt.
WMK). Voor het thans geldende recht kan naar mijn oordeel hetzelfde worden
aangenomen (vgl. in dezelfde zin Asser-Perrick, Gemeenschap, nr. 103).
 Ervan uitgaande dat de woning in deze casus ook na toedeling aan de man
niet tot diens huwelijksgemeenschap is gaan behoren, maakt het geen verschil
of de man in plaats van drie zussen één zus had en hij daardoor
vóór de toedeling reeds voor 50% eigenaar was van de
woning.
 
 Dezelfde leden wijzen vervolgens op de vraag of het wel verstandig is
dat het wetsvoorstel de mogelijkheid biedt om bij onderhandse overeenkomst
af te wijken van de regeling van artikel 1:87. Het lijkt deze leden geen logische
stap om een dergelijke ingrijpende regeling zonder notariële assistentie
tot stand te brengen. Zij vragen waarom hier is afgeweken van het gebruik
om zulks bij huwelijkse voorwaarden te doen. 
 Op deze vraag ga ik gaarne als volgt in. Het spreekt ook voor mij vanzelf
dat notariële bijstand van groot nut kan zijn als echtgenoten hun vermogensrechtelijke
verhoudingen bepalen en vastleggen. Tegelijkertijd is de praktijk van alledag
dat vergoedingsrechten vaak ontstaan in omstandigheden dat niet vooraf notariële
advisering of bijstand is gevraagd: bijvoorbeeld als de ene echtgenoot een
uitgave heeft te doen waarvoor de nodige middelen hem op dat moment ontbreken
en hij de andere echtgenoot vraagt om ««bij te springen»».
Het wetsvoorstel bevat in artikel 1:87 regels omtrent de hoogte van het vergoedingsrecht.
Zeker niet uitgesloten is echter dat tussen de echtgenoten in het concrete
geval iets wordt afgesproken over hetgeen moet worden terugbetaald. Zij kunnen
bijvoorbeeld een overeenkomst van geldlening sluiten. Een andere mogelijkheid
is dat zij overeenkomen dat het bedrag niet of slechts ten dele zal moeten
worden terugbetaald, in welk geval sprake is van een schenking. Denkbaar is
ook dat de bijdrage beschouwd moet worden als het voldoen aan een natuurlijke
verbintenis, hetgeen eveneens in de weg zal staan aan een vordering tot terugbetaling.
Notariële bijstand is voor dit alles niet vereist. Zouden de echtgenoten,
in plaats van deze mogelijkheden, kiezen voor een bijdrage die aanleiding
geeft tot een vergoedingsrecht en in verband daarmee nadere afspraken maken
over de hoogte van het vergoedingsrecht, dan zou ik het niet juist achten
als een dergelijke afspraak op straffe van nietigheid slechts met notariële
bijstand tot stand kan worden gebracht. Echtgenoten zullen daar in veel gevallen
immers niet op bedacht hoeven zijn. Dat de regeling van artikel 1:87 op onderdelen
gecompliceerd kan zijn, doet daaraan niet af, nu deze niet in de weg behoeft
te staan aan het maken van door beide echtgenoten passend geachte afspraken.
Ten overvloede merk ik nog op dat voor zover mij bekend in de huidige notariële
praktijk overeenkomsten omtrent vergoedingsrechten niet gebruikelijk zijn.
 
 Naar aanleiding van het in de memorie van antwoord op p. 17 gegeven voorbeeld
7 vragen de leden van de CDA-fractie hoe de uitkomsten van dat voorbeeld zouden
zijn, als de daar bedoelde schuld wel tot het te verrekenen vermogen zou behoren.
In dat geval zou het dus gaan om de aanschaf van een woning voor € 500 000,
waarvan € 300 000 was voldaan uit geërfd en derhalve niet
verrekenbaar vermogen en € 200 000 uit wel verrekenbaar vermogen.
Dat brengt mee dat de woning reeds vanaf de verkrijging voor 2/5 deel is gaan
behoren tot het te verrekenen vermogen en niet pas later, op het moment dat
de schuld daadwerkelijk is afgelost uit te verrekenen vermogen.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen zich af of de jurisprudentie bij artikel
1:136 ook voor artikel 1:87 gaat gelden en, zo ja, hoe dit uitwerkt voor de
verschillende spaarproducten die thans bij hypotheken worden gebruikt. Dienaangaande
meen ik dat de mate waarin de jurisprudentie op artikel 1:136 ook zal gaan
gelden voor artikel 1:87, niet in algemene zin kan worden aangegeven. Beslissingen
over vragen van huwelijksvermogensrechtelijke aard zijn immers veelal sterk
verweven met de concrete omstandigheden van het geval. Wel mag verwacht worden
dat door hantering van de beleggingsleer in beide regelingen, de daaromtrent
gevormde of te vormen jurisprudentie vaak van belang kan zijn voor beide regelingen.
Dat geldt echter niet voor aspecten waar de regelingen uiteenlopen, zoals
ten aanzien van vragen in hoeverre bepaalde schulden gerekend moeten worden
tot het te verrekenen vermogen.
 Voor wat betreft de mogelijkheid dat een vergoedingsrecht ontstaat als
gevolg van betaling ten laste van het vermogen van de ene echtgenoot aan een
hypotheekschuld die is aangegaan ter financiering van een aan de andere echtgenoot
toekomende woning kan het volgende worden opgemerkt. Indien sprake is van
een hypothecair versterkte schuld, aangegaan ter (aanvullende) financiering
van de verwerving van een woning als privévermogen van
de ene echtgenoot, zullen aflossingen op die schuld uit gemeenschapsvermogen
of privévermogen van de echtgenoot die niet de eigenaar is van de woning,
in beginsel aanleiding geven tot een vergoedingsrecht ten laste van de echtgenoot-eigenaar
(vgl. HR 27 februari 1987, NJ 1988, 35, m.nt. WMK). Deze situatie is
niet gelijk aan die in de zaak die leidde tot HR 28 maart 1997, NJ 1997,
581 (Burkhoven Jaspers / De Kroon). In die zaak ging het om een aan beide
echtgenoten gemeenschappelijk toebehorende woning.
Daarbij was niet aan de orde of de uit privévermogen van de man gedane
premiebetalingen grond gaven tot een (extra) aanspraak van de man op verrekening,
maar op de vraag of de vrouw aanspraak had op verrekening van de in de polissen
opgebouwde waarde. Uit het arrest blijkt dat als de echtelijke woning in het
kader van een tussen de echtgenoten geldend verrekenbeding moet worden gezien
als een voor verrekening in aanmerking komende belegging, datzelfde mag worden
aangenomen voor de aflossing van de met de aanschaf van de woning verbonden
hypothecaire schuld. Voorts blijkt uit het arrest dat de betaling van de premies
van een levensverzekering die is aangegaan met het oog op een zodanige aflossing,
daarmee gelijkgesteld mogen worden. Doordat reeds vaststond dat de waardestijging
van de gemeenschappelijke echtelijke woning tussen de echtgenoten volledig
verrekend diende te worden, kan uit het arrest niet worden afgeleid hoe verrekend
had moeten worden als de woning tot het niet te verrekenen vermogen van één
der echtgenoten had behoord en ten laste van wel te verrekenen inkomsten of
vermogen premies waren voldaan voor de levensverzekering. Die kwestie is recent
wel aan de orde geweest (Hoge Raad 10 juli 2009, NJ 2009, 377, m.nt.
S.F.M. Wortmann). De Hoge Raad oordeelde dat als voor de verwerving of de
verbouwing van een aan een der echtgenoten toebehorende woning een hypothecaire
lening is aangegaan en in verband daarmee tevens een kapitaalverzekering is
gesloten die ertoe strekt om (te zijner tijd) met het opgebouwde kapitaal
de hypothecaire lening af te lossen, de betaling van de verzekeringspremies
uit overgespaarde inkomsten gelijkgesteld dient te worden met aflossing van
de hypothecaire schuld. Daartoe dient de waarde van de polis (in beginsel
de contante waarde) in die zin in de verrekening te worden betrokken, dat
de hypothecaire lening geacht wordt met dat bedrag te zijn afgelost uit overgespaarde
inkomsten. In de desbetreffende zaak, waar het ging om een lening in verband
met een verbouwing, overwoog de Hoge Raad voorts op welke wijze het tussen
partijen te verrekenen bedrag kan worden bepaald, nl. door de waarde van de
kapitaalverzekering op de peildatum te delen door het totaalbedrag dat gevormd
wordt door de waarde van de woning voor de verbouwing en het bedrag van de
hypothecaire lening waarmee de verbouwing is gefinancierd, en het resultaat
daarvan te vermenigvuldigen met de waarde van de woning op de peildatum. Deze
benadering leent zich naar mijn oordeel eveneens goed voor toepassing in het
kader van de vergoedingsrechten op grond van het voorgestelde artikel 87 BW. Daarmee wordt vergoeding niet gebaseerd op de opgebouwde
waarde van de polis als zodanig, maar wordt deze gelijkgesteld met een aflossing
die aanspraak geeft op vergoeding van een evenredig gedeelte van de waardeontwikkeling
van de woning.
 
 De leden van de CDA-fractie vragen om meer duidelijkheid omtrent de heffing
van overdrachtsbelasting ten gevolge van de in artikel 1:87 BW geïntroduceerde
beleggingsleer. In de Memorie van toelichting op het wetsvoorstel is aangegeven
dat de tot de vergoedingsvordering gerechtigde echtgenoot economisch –
zowel in positieve als in negatieve zin – participeert in de waardeontwikkeling
van het aangeschafte goed. De echtgenoot die rechthebbende is van de vergoedingsvordering
verkrijgt aldus een belang bij het achterliggende goed. Als het bovengenoemde
vergoedingsrecht betrekking heeft op de waardeontwikkeling van een onroerende
zaak of daarop gevestigd beperkt recht, kan sprake zijn van een
economische eigendomsverkrijging in de zin van artikel 2, tweede lid, van
de Wet op belastingen van rechtsverkeer. De staatssecretaris van Financiën
acht het echter niet gewenst dat over de verkrijging van de economische eigendom
als gevolg van het ontstaan van een vergoedingsrecht, als bedoeld in het eerste
tot en met derde lid van artikel 1:87 BW, overdrachtsbelasting wordt geheven.
Echtgenoten kunnen conform het voorgestelde lid 4 van artikel 1:87 BW bij
overeenkomst afwijken van het eerste tot en met het derde lid; indien dit
zich voordoet zal zonodig bekeken moeten worden of er in dat specifieke geval
sprake is van een economische eigendomsverkrijging en hoe daar dan mee om
te gaan. De staatssecretaris van Financiën zal zorg dragen voor een regeling
waardoor over de verkrijging van de economische eigendom als gevolg van het
ontstaan van het vergoedingsrecht uit het eerste tot en met derde lid van
1:87 BW geen overdrachtsbelasting wordt geheven.
 Verknochtheid (artikel 1:94)
 De leden van de VVD-fractie komen terug op hetgeen in de memorie van antwoord
is opgemerkt met betrekking tot de vraag in hoeverre de rentebaten van een
door bijzondere verknochtheid niet (dan wel niet volledig) in de gemeenschap
gevallen uitkering ter zake van vergoeding voor letselschade, eveneens buiten
de gemeenschap vallen. Dienaangaande heb ik uiteengezet dat het geen automatisme
is dat vruchten van een door verknochtheid buiten de gemeenschap vallend goed
eveneens buiten de gemeenschap vallen. In hoeverre de rentebaten buiten de
gemeenschap vallen, zal moeten worden vastgesteld aan de hand van de aard
van de rentebaten, zoals deze aard mede door de maatschappelijke opvattingen
wordt bepaald.
 De leden van de VVD-fractie vragen hoe dit valt te rijmen met het voorgestelde
artikel 1:94 lid 4, dat bepaalt dat vruchten van goederen die niet in de gemeenschap
vallen, evenmin in de gemeenschap vallen. Deze leden vragen daarbij of het
niet zo is dat smartengeld privé is, gezien het Whiplash-arrest (HR
24 oktober 1997, NJ 1998, 693) en dat de tekst van artikel 1:94 lid 4
geen andere uitleg toestaat dan dat de rentebaten daarvan eveneens privé
zijn.
 Vooropgesteld zij dat de huidige wet niet de regel inhoudt dat vruchten
van een buiten de gemeenschap vallend goed, eveneens buiten de gemeenschap
vallen. Naar huidig recht zal de vraag in hoeverre rentebaten van een door
verknochtheid niet of niet volledig in de gemeenschap vallende letselschade-uitkering
evenmin (volledig) in de gemeenschap vallen, derhalve ongetwijfeld moeten
worden beantwoord aan de hand van de in de rechtspraak ontwikkelde criteria
voor verknochtheid. Zoals in de memorie van antwoord uiteengezet, zal dit
na invoering van het wetsvoorstel niet anders zijn. Het voorgestelde artikel
1:94 lid 4 is opgenomen omdat zonder uitdrukkelijke regel twijfel zou kunnen
bestaan (en in de literatuur discussie is gevoerd) over de vraag of vruchten
van onder uitsluitingsclausule verkregen goederen in de gemeenschap vallen.
De regel is echter niet geschreven voor vruchten van goederen die door bijzondere
verknochtheid niet of niet volledig in de gemeenschap vallen. Bij dergelijke
goederen gaat het immers steeds om goederen die in beginsel – op grond
van het tussen de echtgenoten toepasselijke huwelijksvermogensregime –
wèl in de gemeenschap zouden vallen, doch niettemin geheel of ten dele
buiten de gemeenschap blijven in verband met omstandigheden die meebrengen
dat zij op enigerlei bijzondere wijze aan één der echtgenoten
verknocht zijn. Daarbij zal het goed in veel gevallen niet volledig buiten
de gemeenschap vallen: het goed blijft slechts buiten de gemeenschap voor zover de bijzondere verknochtheid zich hiertegen
verzet. Ook in het Whiplash-arrest is niet geoordeeld dat de aanspraak op
smartengeld volledig buiten de gemeenschap viel,
doch dat deze aanspraak slechtsin zoverre niet in de gemeenschap viel dat zij bij de
ontbinding van de gemeenschap door echtscheiding buiten
de verdeling moest blijven. In die zin kan men van een aanspraak
op vergoeding van immateriële schade niet zonder meer zeggen dat deze
privé is. Aan de genoemde leden kan worden toegegeven dat louter op
grond van de tekst van het voorgestelde artikel 1:94 lid 4 niet met stelligheid
valt af te leiden dat de regel niet mede van toepassing is op door verknochtheid
niet (volledig) in de gemeenschap vallende goederen. Dat uit de memorie van
toelichting (p. 21) naar voren komt dat met betrekking tot de materie van
verknochtheid geenszins beoogd is tot een wijziging te komen, is een verdere
aanwijzing dat rentebaten van een verknochte uitkering net als naar huidig
recht niet automatisch buiten de gemeenschap vallen. Daarmee is op dit punt
naar mijn oordeel – mede in het licht van het daarover zojuist en eerder
in de memorie van antwoord opgemerkte – thans voldoende duidelijkheid
geschapen.
 Bestuursverdeling (artikel 1:97)
 De leden van de VVD-fractie signaleren dat met de aanvaarding van het
amendement-Anker niet tevens wijziging is aangebracht in de voorgestelde wijziging
van de bestuursregeling. Zij menen dat dit wel had moeten gebeuren. Ik ga
daarop gaarne als volgt in.
 Nu erfenissen en schenkingen in beginsel wel in de gemeenschap zullen
(blijven) vallen – behoudens de mogelijkheid dat een uitsluitingsclausule
is gemaakt –, zal de erfgenaam of begiftigde daarover als gevolg van
de nieuwe bestuursregeling ook niet het exclusieve bestuur hebben. Dit zou
zich overigens ook zonder aanvaarding van het amendement-Anker hebben kunnen
voordoen, namelijk als de erflater bij de making zou hebben bepaald dat het
goed wèl in de huwelijksgemeenschap zou vallen.
 Blijkens de memorie van toelichting (p. 15) is er bij het ontwerpen van
het wetsvoorstel rekening mee gehouden dat giften en erfrechtelijke verkrijgingen,
die naar huidig recht onder bestuur staan van de echtgenoot die de gift of
erfenis heeft ontvangen, naar nieuw recht buiten de gemeenschap zouden vallen
en derhalve evenmin onder bestuur van elk der echtgenoten zouden komen. Het
gemeenschappelijk worden van erfenissen en schenkingen wordt, zo is opgemerkt,
naar huidig recht «enigszins verzacht» doordat aan de andere echtgenoot
geen bevoegdheid tot bestuur toekomt. Niettemin onderschrijf ik niet dat –
zoals de genoemde leden van oordeel zijn – de maatschappelijke en juridische
ontwikkelingen op dit punt vragen om privatief bestuur van hetgeen door erfenis
of schenking is verkregen. Voor bestuursdaden met betrekking tot individuele
zaken zijn de verschillen met het bestaande recht (door de werking van de
derdenbeschermingsbepaling van artikel 1:92 lid 1) in de praktijk niet groot.
Zeker als de verhouding tussen de echtgenoten goed is, zijn bestuursoverschrijdingen
niet snel te vrezen. Verder moet bedacht worden dat als tussen de echtgenoten
daadwerkelijk geschil ontstaat over bestuur, dat vermoedelijk veelal het geval
zal zijn als er sprake is van echtscheiding. In verband met de ontbinding
van de huwelijksgemeenschap zal hetgeen is geërfd of geschonken, dan
niet langer onder cumulatief bestuur op grond van het voorgestelde artikel
97 staan, doch onder gezamenlijk bestuur van beide echtgenoten (artikel 3:170
lid 3 BW).
 Door Sikkema wordt in WPNR 6803 onder meer gewezen op de vraag of aanvaarding
dan wel verwerping van de nalatenschap, alsmede medewerking aan de verdeling
van de nalatenschap niet (exclusief) voorbehouden dienen te zijn aan de echtgenoot-erfgenaam.
Bij de bevoegdheid tot aanvaarding of verwerping van een nalatenschap gaat
het uiteraard om een hoogstpersoonlijke bevoegdheid, zodat deze wegens bijzondere
verknochtheid slechts zal kunnen worden uitgeoefend door de echtgenoot aan
wie de nalatenschap is opgekomen. Ten aanzien van verdeling ga ik ervan uit
dat deze in de praktijk niet zonder betrokkenheid van de echtgenoot-erfgenaam
zal plaatsvinden. Voorts zal de verdeling in de regel wel tot
stand worden gebracht buiten betrokkenheid van de andere echtgenoot. Dat het
wetsvoorstel op dit punt aanleiding zal geven tot een geheel andere praktijk,
acht ik onwaarschijnlijk. Niet uit te sluiten valt overigens dat onder omstandigheden
het geërfde op enigerlei bijzondere wijze verknocht is aan de echtgenoot-erfgenaam,
zodanig dat althans de bestuursbevoegdheid en dus de bevoegdheid om mee te
werken aan de verdeling, buiten de gemeenschap valt. Sikkema acht het in strijd
met het systeem van de wet om aldus de hoofdregel van artikel 1:97 te passeren,
nu die regeling voor andere gevallen wel in privatief bestuur voorziet. Die
benadering miskent dat de regeling van verknochtheid naar zijn aard ook ruimte
biedt voor afwijkingen van de hoofdregel. Al met al onderschrijf ik niet dat
de maatschappelijke en juridische ontwikkelingen per se vragen om privatief
bestuur over hetgeen door erfenis of schenking is verkregen. Als vast staat
dat een goed in de gemeenschap valt, past daarbij het uitgangspunt van cumulatief
bestuur, zoals voorgesteld in artikel 1:97 lid 1, ook voor geschonken of geërfde
goederen.
 Ontbinding van de gemeenschap (artikel 1:99)
 De leden van de VVD-fractie komen terug op de vraag of het nodig is om
een rechtskeuze voor een ander recht dan het Nederlandse op te nemen onder
de gronden voor ontbinding van de huwelijksgemeenschap. Deze leden wijzen
erop dat als het toepasselijke recht geen gemeenschap kent in de betekenis
die het Nederlandse recht daaraan toekent, daarin ook geen ontbinding kan
voorkomen. Zij vragen of de minister kan toelichten hoe in dat geval moet
worden gehandeld en of zonder een wettelijke bepaling de gemeenschap wel kan
worden verdeeld.
 Ik ga op deze vragen gaarne als volgt in. Als door een rechtskeuze voor
buitenlands recht niet langer Nederlands recht van toepassing is op hetgeen
voorheen behoorde tot een door Nederlands huwelijksvermogensrecht beheerste
gemeenschap, zal aan de hand van dat buitenlandse recht moeten worden bepaald
of het aan de echtgenoten vrijstaat om tot verdeling over te gaan. In hoeverre
dat buitenlandse recht het begrip «ontbinding» van een gemeenschap
kent, is daarbij als zodanig niet van belang. Zou het gaan om een stelsel
dat dit begrip niet kent, dan hoeft dat geenszins te betekenen dat op grond
van dat recht niet kan worden vastgesteld of het aan de echtgenoten-deelgenoten
vrijstaat om tot verdeling over te gaan. Aan te nemen valt dat als een rechtsstelsel
geen huwelijksgemeenschap kent, dat recht zich niet zal verzetten tegen verdeling
door de echtgenoten van hetgeen door de werking van het Nederlandse huwelijksvermogensrecht
aan hen gemeenschappelijk is gaan toebehoren. Het is derhalve niet nodig dat
het Nederlandse recht bepaalt dat in geval van een rechtskeuze de huwelijksgemeenschap
wordt ontbonden. Daarmee zou ook de onjuiste suggestie worden gewekt dat tot
het Nederlandse recht behorende bepalingen na een rechtskeuze nog van invloed
zouden zijn op de bevoegdheden van partijen om al of niet tot verdeling over
te gaan. En ten slotte zou – indien men al zou aanvaarden dat een dergelijke
bepaling effect zou sorteren – daarvan een ongewenst gevolg zijn dat
als volgens het inmiddels toepasselijke buitenlandse recht de gemeenschap
nu juist heeft te gelden als (eventueel deels) niet-ontbonden, niettemin verdeling
mogelijk is. Bij dit laatste zou men kunnen denken aan een stelsel dat weliswaar
een wettelijke huwelijksgemeenschap kent, doch van een beperktere omvang dan
de Nederlandse.
 
 Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie een reactie op het als gevolg
van het amendement-Anker in de voorgestelde tekst bepaalde dat erfenissen
en schenkingen in de gemeenschap vallen, tenzij de erflater c.q. de schenker
in zijn uiterste wilsbeschikking c.q. bij de schenking bepaalt dat zulks niet
het geval is. De leden wijzen op het grote aantal uitsluitingsclausules in
testamenten, waaruit zou blijken dat de maatschappelijke ontwikkelingen
eerder wijzen in de richting om schenkingen buiten de gemeenschap te houden
dan om deze erin te laten vallen. Bovendien vragen de leden zich af of de
uitsluitingsclausule bij schenkingen niet vaak vergeten zal worden, omdat
tegenwoordig aan veel minder schenkingen een notaris te pas komt. Vooropgesteld
zij dat het gegeven dat uitsluitingsclausules in uiterste wilsbeschikkingen
veelvuldig voorkomen, nog niet wil zeggen dat erfenissen en schenkingen in
de praktijk ook even veelvuldig buiten een gemeenschap van goederen blijven.
Niet iedereen voelt immers de behoefte bij uiterste wilsbeschikking een andere
dan de wettelijk geregelde verdeling van zijn nalatenschap te bepalen, dan
wel te bepalen dat de nalatenschap geen deel zal uitmaken van een gemeenschap
van goederen. Dat gebeurt slechts in circa de helft van het aantal nalatenschappen.
Tijdens de behandeling van dit wetsvoorstel in de Tweede Kamer is zowel gepleit
voor handhaving van de regel dat erfenissen en schenkingen in beginsel in
de gemeenschap vallen als voor de afschaffing van de regel, zoals door mij
werd voorgesteld. Het vermijden van administratieve rompslomp is daarbij door
zowel de voor- als de tegenstanders als argument genoemd. Hoe het ook zij,
in de situatie dat betrokkenen zich niet in het thans voorgestelde systeem
kunnen vinden, staat het hun vrij om de bekende maatregelen te treffen teneinde
de erfenis of schenking buiten de gemeenschap van goederen te laten vallen.
Dat brengt inderdaad administratieve lasten met zich, maar ook als erfenissen
en schenkingen als hoofdregel buiten de gemeenschap zouden vallen, zou dit
op termijn tot enige administratieve rompslomp kunnen leiden.
 Ook ten aanzien van schenkingen kan niet zonder meer worden aangenomen
dat de schenker over het algemeen niet zal willen dat het geschonkene in een
gemeenschap van goederen zal vallen. Ik kan mij overigens wel voorstellen
dat het bij de schenking bepalen dat deze niet in een gemeenschap van goederen
valt, in de praktijk wel vergeten kan worden, met name als het kleinere bedragen
betreft. Ik zie daarin echter niet een heel groot bezwaar, omdat in geval
van schenking van kleinere bedragen, het geschonkene veelal op dezelfde manier
als andere inkomsten verbruikt zal worden worden en een recht op vergoeding
daarom in geval van ontbinding van de gemeenschap niet aansluit bij de wijze
waarop de echtgenoten hun financiële huishouding hebben gevoerd. Ten
aanzien van de schenking van grotere bedragen veronderstel ik dat betrokkenen,
mede met het oog op de fiscale consequenties, zich wel zullen doen informeren,
waarbij hun wens om de schenking al dan niet in een gemeenschap van goederen
te laten vallen zeer goed aan de orde kan komen.
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin
 
 
 
 
 Zo wordt ook omgekeerd op diverse plaatsen in de conclusie van a-g De
Vries Lentsch-Kostense voor de beschikking van 10 juli 2009 aansluiting
gezocht bij de beschouwingen omtrent vergoedingsrechten in de memorie van
antwoord aan de Eerste Kamer.