Vaststelling begroting van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 1999; Brief minister met onder meer de nota 'Ontwikkelingen in het Kiesrecht'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26200-VII, nr. 61

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

17-09-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

26200-VII nr. 61

01-09-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamONTWIKKELINGEN IN HET KIESRECHT 1. Inleiding2. NKO onderzoek naar de motieven om niet te gaan stemmen3. Betekenis ICT voor het stemproces A. HedenB. Toekomst4. Evaluatie ondersteuningsverklaringen 4.1 Inleiding4.2 Wijze van evaluatie4.3. Achtergrond ondersteuningsverklaringen4.4 Resultaten enquête HoofdstembureausPolitieke groeperingen4.5 Conclusies4.6 Strafbaar stellen ronselen ondersteuningsverklaringen5. Enige praktijkervaringen 5.1 Bekendheid van kandidatenlijsten5.2 Hoogte voorkeurdrempel5.3 Verruiming van de mogelijkheden van het stemmen per
brief5.4 Uitbreiding van mobiele stembureaus5.5 Verkiezingen op andere/meerdere dagen5.6 Inlevering kandidatenlijsten verkiezingen Eerste Kamer6. Combinatie van verkiezingen6.1 Voor- en nadelen van een combinatie van verkiezingen
in het algemeenArgumenten proArgumenten contra6.2 CombinatiemogelijkhedenCombinatie met Tweede KamerverkiezingenCombinatie van verkiezingen voor het Europees Parlement
en de T.K. verkiezingenCombinatie van gemeenteraadsverkiezingen met EP-verkiezingenCombinatie van gemeenteraadsverkiezingen en T.K. verkiezingenCombinatie met provinciale staten verkiezingenConclusies:7. Reactie op het verslag van de Commissie voor het onderzoek
van de geloofsbrieven8. ConclusiesBIJLAGE
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26200-VIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 63 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 200 VIIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het
jaar 1999nr. 61BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIESAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 1 september 1999Hierbij bied ik u aan de nota «Ontwikkelingen in het Kiesrecht».Met de nota zijn meegezonden het op mijn verzoek opgestelde rapport «Opkomst
bij verkiezingen» van het Nationaal Kiezersonderzoek naar de motieven
van kiezers om niet te gaan stemmen en het rapport van de commissie van de
Kiesraad getiteld «Stand van zaken automatisering rond verkiezingsproces»,
waarin de betekenis van ICT voor het huidige stemproces uiteen wordt gezet.In de nota wordt tevens een reactie gegeven op de opmerkingen van de vaste
commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in haar brief van
7 juli 1999 (zie bijlage) en op de daarbij gevoegde opmerkingen van de Commissie
voor het Onderzoek van de Geloofsbrieven.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,A. Peper ONTWIKKELINGEN IN HET KIESRECHT 1. InleidingNaar aanleiding van de gemeenteraads- en Tweede Kamer verkiezingen in
1998 en de verkiezingen voor provinciale verkiezingen in 1999 zijn diverse
activiteiten gestart. Een aantal ervaringen van het call centre van de Kiesraad
en het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties m.b.t. de
verkiezingen in 1998 en 1999 is van belang om nader te bezien. Daarbij hebben
zich gebeurtenissen voorgedaan en zijn klachten ontvangen, die aanleiding
geven om voor te stellen de Kieswet te wijzigen.Tevens wordt door de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
in haar brief van 7 juli 1999 verzocht om te reageren op de in die brief gestelde
vragen en opmerkingen.Deze nota is bedoeld om het bovenstaande in kaart te brengen en voorstellen
te doen. Ook wordt gereageerd op de vragen en opmerkingen van de vaste commissie
en op die van de Commissie voor het Onderzoek van de Geloofsbrieven, voorzover
deze de verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
betreffen (hoofdstuk 7). In hoofdstuk 5 (5.2 tot en met 5.5) wordt op een
aantal suggesties van de vaste commissie ingegaan. Hoofdstuk 6 behandelt het
door de vaste commissie aan de orde gestelde onderwerp combinatie van verkiezingen.In dit kader zijn de volgende onderzoeken van belang:a. het onderzoek van het Nationaal Kiezersonderzoek (NKO) naar de motieven
om niet te gaan stemmen (bijgevoegd als bijlage bij deze nota).1 In hoofdstuk 2 zal nader op dit onderzoek worden ingegaan;b.1. het onderzoek van een commissie uit de Kiesraad naar de betekenis
van ICT voor het stemproces (tussenrapport bijgevoegd).1 Hierop
wordt in hoofdstuk 3 nader ingegaan;b.2. het onderzoek (nog gaande) van het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties naar de mogelijkheden van stemmen op afstand, alsmede
het gebruik van het GBA. Ook hierop wordt in hoofdstuk 3 nader ingegaan;c. het onderzoek (afgerond) naar de lasten voor hoofdstembureaus en politieke
partijen ten gevolge van de nieuwe regeling m.b.t. ondersteuningsverklaringen
(hoofdstuk 4). 2. NKO onderzoek naar de motieven om niet te gaan stemmenHet NKO onderzoek naar de motieven om niet te gaan stemmen is afgerond.
Het onderzoek geeft aan welke factoren van belang zijn voor de opkomst bij
verkiezingen en welke factoren minder van belang zijn. Het onderzoek heeft
zich geconcentreerd op de niet-opkomst bij de verkiezingen voor het Europees
Parlement. Die resultaten zijn bezien in het licht van reeds bekende resultaten,
met name van de resultaten van het NKO-onderzoek 1998.In het NKO onderzoek wordt een onderscheid gemaakt tussen drie soorten
verklaringen om niet te gaan stemmen.Deze hebben betrekking op :– de motieven die stemmers en niet-stemmers aandragen voor hun gedrag,– achtergrondkenmerken: de demografische en sociaal-economische
kenmerken van stemmers en niet-stemmers en– systeemkenmerken: de kenmerken van het politieke systeem waarin
stemmers en niet-stemmers hun gedrag bepalen. Systeem- en achtergrondkenmerken staan volgens het onderzoek verder af
van de beslissing om al dan niet te gaan stemmen dan de motieven.Daarbij geeft het NKO onderzoek aan dat:het gevoel van burgerplicht het belangrijkste motief vormt voor de verklaring
om al dan niet te gaan stemmen en instrumentele motieven er weinig toe lijken
te doen. Men stemt niet om daarmee politieke invloed uit te oefenen, een politieke
overtuiging kenbaar te maken of een partij te steunen. Blijkens het onderzoek
is de kans dat men niet stemt relatief groot, indien niet meer de norm wordt
onderschreven dat gebruikmaking van het kiesrecht een vorm van burgerplicht
is.Een dergelijk motief valt naar mijn mening niet op eenvoudige wijze te
beïnvloeden. Zonder in de sfeer van een verplichting tot stemmen te komen
zou door het stimuleren van burgerschapsvorming het belang van het uitoefenen
van het kiesrecht benadrukt kunnen worden1. Dit
uiteraard met inachtneming van het feit dat het een ieder vrij staat al dan
geen gebruik te maken van haar of zijn kiesrecht. In dit kader ben ik voornemens
aan het Forum voor Democratische Ontwikkeling te verzoeken een belangrijke
rol te gaan spelen. Het Forum heeft immers tot doel het maatschappelijk debat,
onderzoek en activiteiten te bevorderen, die de democratie en de rechtsstaat
ten goede komen2.Het gevoel van burgerplicht is blijkens het NKO-onderzoek belangrijk tezamen
met politieke interesse, het gevoel van politieke doeltreffendheid en politieke
kennis. Wat de invloed van motieven betreft concludeert het onderzoek dat
een gevoel van burgerplicht belangrijk is met het gevoel dat stemmen je persoonlijk
niets oplevert (in negatieve zin belangrijk) en de verbinding tussen opkomst
en het recht om kritiek uit te oefenen. Verder is belangrijk dat burgers zichzelf
als politiek doeltreffend beschouwen. Dit houdt in dat zij het oneens zijn
met de stelling dat kamerleden zich niet om mensen zoals zijzelf bekommeren
of met de stelling dat zoveel mensen stemmen dat de eigen stem er niet toe
doet.Voor wat betreft de achtergrondkenmerken hebben volgens het onderzoek
leeftijd, opleiding en kerkelijkheid invloed op de stemintentie, maar verklaren
uiteindelijk maar heel weinig van de variatie in opkomst.De achtergrondkenmerken van burgers bieden volgens het onderzoek nauwelijks
aanknopingspunten voor een opkomstbevorderend beleid. Er worden weliswaar
verschillen in stemintentie geconstateerd tussen jongeren en ouderen, tussen
lager en hoger opgeleiden en tussen degenen die vaak naar de kerk gaan en
degenen die minder vaak of nooit gaan. Deze verschillen verklaren echter steeds
een zeer klein deel van de geuite stemintentie voor de Europese verkiezingen.Het belang van partijpolitieke factoren speelt een rol bij de opkomst
bij verkiezingen3. Kenmerken van het partijsysteem,
met name de gepercipieerde onduidelijkheid van partijen en partijbinding zijn
van relatief groot belang voor de beslissing om al dan niet te gaan stemmen.Andere systeemaspecten als aangrijpingspunt voor een opkomstbevorderend
beleid liggen volgens het onderzoek niet voor de hand.Een niet verwaarloosbare groep kiesgerechtigden heeft een voorkeur voor
een langere openstelling van de stembureaus in de avonduren. De meesten van
hen geven desgevraagd aan dat zij openstelling tot 21.00 of 22.00 uur
zouden willen. Echter het NKO onderzoek hecht geen waarde hieraan als opkomstbevorderende
maatregel, omdat er geen verschil bestaat tussen de wel en de niet-stemmers.
Door de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is
gevraagd in te gaan op de verruiming van de openingstijden als opkomstbevorderende
maatregel. Vanuit het oogpunt van opkomstbevordering valt op basis van het
onderzoek te betwijfelen of deze maatregel zinvol is. Wel lijkt het mij aantrekkelijk vanuit een grotere service verlening aan de burger naar
een verruiming van de openstelling tot 20.30 of tot 21.00 uur te streven.Ook de locatie waar men kan stemmen vormt volgens het onderzoek geen aanknopingspunt
voor een opkomstbevorderend beleid. Slechts weinig respondenten hebben voorkeur
voor een andere locatie dan de eigen buurt voor het uitbrengen van de stem.Door degenen die een voorkeur hebben voor een andere plek wordt aangegeven
dat zij overal, op de werkplek of thuis zouden moeten kunnen stemmen.Voorts is in het NKO-onderzoek de steun gemeten voor enkele alternatieve
wijzen van stemmen. De twee bestaande wijzen van stemmen, stembiljet en stemcomputer,
genieten algemeen een groot vertrouwen. Voor de alternatieven post, telefoon
en computer thuis geldt dat in mindere mate. Met name het stemmen per post
of per telefoon wordt door een duidelijke meerderheid niet als geloofwaardige
alternatieven gezien. Voor het stemmen thuis per computer geldt dit veel minder.
Deze alternatieve methode geniet bij een behoorlijke groep personen vertrouwen.
Deze laatste methode laat evenwel in het onderzoek geen duidelijke verschillen
tussen wel- en niet-stemmers zien. Volgens het onderzoek zal het invoeren
van deze mogelijkheid dan ook geen opkomstverhogend effect hebben.Herinvoering van de stemplicht geniet een verrassend hoge steun (35%),
hoewel bij lange na geen meerderheid. Overigens ben ik niet van plan een dergelijk
voorstel te doen.Ter vergelijking met het onderhavige onderzoek worden hierna de meeste
genoemde redenen uit het NKO-onderzoek 1998 om niet te gaan stemmen bij de
Tweede Kamer verkiezingen van 1998 opgesomd. Deze hebben betrekking op :– gebrek aan interesse of betrokkenheid;– een negatieve beoordeling van de zin om te gaan stemmen;– het niet in staat zijn om een keuze te maken tussen de deelnemende
partijen.Voorts heeft een groep van de respondenten om persoonlijke redenen niet
gestemd (ziekte/ vakantie).Gebrek aan interesse of betrokkenheid vormt de belangrijkste reden om
niet te gaan stemmen.Uitgesplitst werden de volgende redenen gegeven om niet te gaan stemmen: RedenPercentagefysieke/persoonlijke omstandigheden1,2 gehandicapt/ziek9,7redenen m.b.t gezin/ familie1,8 afwezig (andere gemeente,
buitenland)4,2 geen tijd10,3 te laat4,8 moest
werken4,2 vakantie6,7 geen interesse12,1 geeft
er niet om3,6 vergeten te stemmen4,8 religieuze overtuiging1,8uit principe4,2 kon geen keuze maken13,9 protest1,8niet eens met partijen3,6 verwerpt partijsysteem2,4politici houden zich niet aan belofte1,2 vertrouwt geen
politici3,0 het heeft geen zin om te stemmen14,5politiek is een zooitje1,2 geen politieke kennis8,5geen oproepkaart ontvangen0,6 oproepkaart verloren4,2vergeten volmacht af te geven1,2   gevolmachtigde heeft
niet gestemd0,6De percentages tellen op tot meer dan 100% (148,6%), omdat de cijfers
gebaseerd zijn op in totaal drie mogelijke antwoorden op de open vraag waarom
men niet gestemd heeft.Het NKO onderzoek geeft aan dat vooral het gevoel van burgerplicht , partijpolitieke
elementen, duidelijkheid van partijen, binding met politieke partijen van
belang voor de opkomst zijn1.Van meer technische – faciliterende – maatregelen mogen geen
wonderen verwacht worden.Dit betekent naar mijn mening evenwel niet dat om andere redenen dan opkomstverhoging
dergelijke maatregelen niet overwogen zouden moeten worden. De noodzaak om
in te spelen op nieuwe ontwikkelingen in de techniek waardoor het stemproces
eenvoudiger wordt en waarmee de service aan de (wel stemmende) burger groter
wordt, brengt met zich mee dat hiervoor de volle aandacht noodzakelijk blijft. 3. Betekenis ICT voor het stemproces A. HedenNaar aanleiding van de gemeenteraadsverkiezingen en de Tweede Kamerverkiezing
in 1998 heeft staatssecretaris Kohnstamm een adviesaanvraag aan de Kiesraad
gezonden m.b.t. een aantal specifieke onderwerpen. In reactie daarop heeft
de Kiesraad voorgesteld een commissie in te stellen, die een onderzoek diende
in te stellen naar de huidige stand van de automatisering bij verkiezingen
en diende na te gaan of de bestaande waarborgen voor een vlekkeloos verloop
van het verkiezingsproces in de verschillende fasen voldoende zijn. De minister
van BZK heeft daarmee bij brief van 30 oktober 1998 ingestemd. Over dit onderwerp
heeft de commissie een rapport uitgebracht, dat inmiddels aan de minister
van BZK is aangeboden. Het rapport is opgesteld door het Expertise Centrum
in samenspraak met de commissie van de Kiesraad.Het rapport (hierbij gevoegd) geeft een overzicht van de huidige stand
van zaken van de automatisering van het kiesproces en gaat met name in op
het gebruik van stemmachines en de daarbij geleverde service door de leveranciers.
Door middel van een telefonische enquête bij 47 gemeenten is het volgende
gebleken.– De gemeenten die van stembiljetten gebruik maken noemden daarvoor
als belangrijkste reden de hoge kosten die verbonden zijn aan de aanschaf
van stemmachines; toch overwegen 10 van de 12 benaderde «stembiljet»
gemeenten over te gaan op stemmachines of op stempc's. De belangrijkste reden
daarvoor lijkt te liggen in het feit dat er een gemeentelijke herindeling
aan staat te komen en men niet achter wil blijven bij andere gemeenten;– de gemeenten die een stemmachine hadden aangeschaft, motiveerden
hun besluit met : verbetering van de efficiency op het stembureau, kostenbesparing
voor de inrichting van de stemlokalen en de mogelijkheid om sneller tot een
uitslagbepaling te komen; – de invoering van stemmachines heeft geleid tot vermindering van
het aantal stemdistricten met gemiddeld 20%;– het aantal storingen dat tijdens het gebruik is opgetreden is
zeer klein;– het gebruik van stemmachines heeft niet geleid tot kortere of
langere wachtrijen in de stemlokalen;– als belangrijkste knelpunten van de SAMSOM stemmachine worden
genoemd de levensduur van de stemmachine en de onzekere toekomst m.b.t. het
onderhoud;– de belangrijkste redenen voor gemeenten om stempc's aan te schaffen
zijn: efficiency, de klantvriendelijkheid van het systeem, het getrapt kunnen
stemmen, de verwachte groei van het aantal partijen en de mogelijkheid van
gelijktijdige verkiezingen. De invoering heeft geleid tot een geringe vermindering
van het aantal stemdistricten. De wachtrijen worden niet in gunstige zin beïnvloed
door de stempc's. De inrichting van de stemlokalen kost veel werk van de technische
mensen.Daarnaast is onderzocht welke – geautomatiseerde – praktijk
bestaat in de fase na het uitbrengen van de stem, met name voor wat betreft
de uitslagberekening. Dergelijke uitslagverwerkende programmatuur blijkt veelal
in combinatie met de stemmachine aangeboden te worden. Het rapport kent hiervoor
de twee volgende aanbevelingen:– overwogen moet worden om wettelijke eisen te stellen aan systemen
voor de uitslagverwerking en het daartoe instellen van een test- en goedkeuringsprocedure;– de betrouwbaarheid en de continuïteit van systemen voor uitslagverwerking
dient wettelijk geregeld te worden bijvoorbeeld door middel van een schouwing-
en toetsingsprocedure.Gezien de afhankelijkheid van degenen, die de Kieswet in de praktijk met
behulp van dergelijke systemen moeten uitvoeren en het feit dat deze vaak
gekoppeld zijn aan wel aan goedkeuring onderworpen stemmachines ligt het voor
de hand dit onderdeel van de keten in het stem(berekenings)proces ook aan
een test- en goedkeuringsprocedure te onderwerpen.Dezelfde afhankelijkheid van systemen voor uitslagverwerking maakt het
van belang dat betrouwbaarheid en continuïteit gewaarborgd worden door
middel van een wettelijke schouwing- en toetsingsprocedure.Met beide conclusies stem ik in. Dit betekent dat e.e.a. in wetgeving
moet worden omgezet. B. Toekomst1. Met het bovenstaande rapport als uitgangspunt zal een onderzoek in
gang worden gezet naar de vraag in hoeverre bij het proces van verkiezingen
gebruik gemaakt kan worden van de mogelijkheden van ICT. Met dit onderzoek
heeft de minister van BZK indertijd ingestemd. Dit onderzoek wordt aanbesteed.2. Daarnaast onderzoekt het ministerie van BZK momenteel de mogelijkheden
van het kiezen op afstand. Kiezen op afstand wil zeggen dat de kiezer zijn
stem meer plaatsonafhankelijk kan uitbrengen, op een stembureau naar keuze
of op een geheel andere plaats (bijvoorbeeld thuis of op het werk). Het vooraf
aanvragen van een kiezerspas, waarmee in de huidige systematiek op een ander
stembureau kan worden gestemd, is in die situatie niet meer nodig.Om bij het kiezen op afstand aan de eisen van de Kieswet te kunnen voldoen
is een aantal voorzieningen noodzakelijk. Allereerst moeten de kiesregisters, die op basis van GBA-gegevens worden
ingericht, vanaf alle plaatsen waar wordt gestemd raadpleegbaar zijn.Immers, bij het uitbrengen van de stem moet worden geverifieerd of de
burger kiesgerechtigd is en worden vastgesteld dat deze zijn stem nog niet
eerder heeft uitgebracht. In het onderzoek zal worden bekeken op welke manier
de raadpleging van deze kiesregisters kan worden gerealiseerd.Ten tweede is een vorm van electronische identificatie nodig voor het
zorgvuldig laten uitbrengen van een stem op een andere plaats dan een officieel
stembureau. Daartoe biedt het electronische identificatiemiddel dat in het
kader van het project Nieuwe Generatie Reisdocumenten wordt ontwikkeld, een
goede mogelijkheid. Deze electronische identiteitskaart zal daarom bij het
onderzoek naar kiezen op afstand worden betrokken.Tenslotte is de ontwikkeling van een zogenoemd virtueel stemlokaal aan
de orde.Daarin kunnen de elementen van het stemproces in een ICT-omgeving verder
worden vormgegeven.Het onderzoek naar de toepassing van ICT-mogelijkheden in het stemproces,
sluit aan bij de suggesties van de vaste commissie van BZK in haar brief van
7 juli jl. en ligt in het verlengde van het streven naar een betere overheidsdienstverlening,
zoals de minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid in het actieprogramma
«Elektronische overheid» heeft aangekondigd. 4. Evaluatie ondersteuningsverklaringen 4.1 InleidingMet ingang van 1 december 1997 is het aantal te overleggen ondersteuningsverklaringen
bij de inlevering van de kandidatenlijst verhoogd van 10 naar 30 verklaringen
per kieskring. Bij gemeenteraadsverkiezingen gelden uitzonderingen voor gemeenten
met een inwo- nersaantal van minder dan 100 000 inwoners. In gemeenten
met een inwonertal tussen 20 000 en 100 000 inwoners geldt het vereiste
van 20 verklaringen; in gemeenten met minder dan 20 000 inwoners geldt
het aantal verklaringen van 10.Tevens is bepaald dat het vereiste van ondersteuningsverklaringen ook
voor zittende politieke partijen geldt. Door staatssecretaris Kohnstamm is
toegezegd bij de behandeling van het wetsvoorstel 25 227 tot wijziging
van de Kieswet, houdende verlenging van de duur van de stemming tot acht uur
's-avonds, alsmede regeling van diverse andere onderwerpen, een evaluatie
te zullen uitvoeren naar de effecten van deze wetswijziging1. Daartoe zijn aan de verschillende deelnemers aan het verkiezingsproces
evaluatieformulieren toegezonden.Het doel van deze evaluatie is om op basis van de ervaringen een conclusie
te vormen over het resultaat van deze wetswijziging. 4.2 Wijze van evaluatieDe evaluatie is gebaseerd op ervaringen van de politieke partijen en op
de ervaringen van de hoofdstembureaus. De hoofdstembureaus zijn immers belast
met het onderzoek naar de kandidatenlijsten.Daartoe zijn de 19 hoofdstembureaus benaderd, die als zodanig bij de Tweede
Kamerverkiezingen fungeren. Zij hebben immers in eerste instantie te maken
met het administreren en verwerken van de aangeboden ondersteuningsverklaringen.
Bovendien is een aantal hoofdstembureaus voor de gemeenteraadsverkiezingen
aangeschreven om te bezien of er verschillen zijn te bespeuren met de ervaringen
van de hoofdstembureaus voor de Tweede Kamer verkiezingen. Met
dat doel zijn de hoofdstembureaus in de gemeenten Venlo, Vlissingen, Breda,
Gouda, Eindhoven en Enschede aangeschreven.Voorts zijn de verschillende politieke partijen benaderd, die zich bij
de laatste Tweede Kamerverkiezingen hebben laten registreren. Hierbij zijn
van elkaar onderscheiden de groeperingen die wel een kandidatenlijst hebben
ingeleverd en zij die dat niet hebben gedaan. 4.3. Achtergrond ondersteuningsverklaringenVoor een goed begrip van de huidige wettelijke regeling wordt hierna een
overzicht gegeven van het systeem van ondersteuningsverklaringen.Het systeem van ondersteuningsverklaringen is voor het eerst in de Kieswet
van 1917 opgenomen en sindsdien altijd in enige vorm gehandhaafd.Een belangrijk uitgangspunt in de Kieswet vormt de fictie dat de kandidatenlijsten
worden ingediend door individuele kiezers en niet door politieke partijen.
Dit uitgangspunt is van belang om de toegang tot de verkiezingen ook voor
de niet in partijverband georganiseerde kiezers mogelijk te maken. De vóór
1989 geldende regeling met betrekking tot ondersteuningsverklaringen schreef
voor, dat politieke groeperingen die een kandidatenlijst wensten in te leveren,
deze in elke kieskring dienden te laten ondertekenen door 25 in de betrokken
kieskring wonende kiezers. Deze verplichting gold voor zowel zittende als
voor niet vertegenwoordigde politieke groeperingen.In 1986 is door staatssecretaris De Graaff-Nauta de hoofdstembureaus voor
de Tweede Kamerverkiezingen naar hun ervaringen gevraagd met betrekking tot
de ondersteuningsverklaringen. Uit deze inventarisatie bleek dat deze regeling
voor de gevestigde politieke partijen onnodig veel administratieve rompslomp
met zich bracht1. Bij wijziging van de Kieswet
in 1989 is gekozen voor een regeling waarbij de ondertekening met meer waarborgen
ter voorkoming van bijvoorbeeld ronselpraktijken – omkleed werd. Als
gevolg daarvan werd voorgeschreven dat ondertekening op de gemeentesecretarie
plaats dient te vinden. Voorts is daarbij in reactie op de inventarisatie
bepaald dat politieke groeperingen die zitting hebben in het betreffende vertegenwoordigend
lichaam bij de eerst volgende verkiezing niet aan deze verplichting behoeven
te voldoen. Het aantal ondersteuningsverklaringen is toen wel omlaag gebracht
van 25 naar 10 per kieskring.Hoewel mede gedacht was dat door de genomen maatregelen de zgn. lichtvaardige
kandidaatstelling zou afnemen is dat uit de ervaringen met de Tweede Kamerverkiezingen
en de gemeenteraadsverkiezingen in 1994 niet gebleken. Het grootste deel van
de nieuwe politieke groeperingen behaalde een stemmenaantal dat ruim onder
de kiesdeler lag. In Amsterdam behaalde van de tien nieuwe groeperingen er
geen enkele de kiesdeler.Dit heeft in 1996 aanleiding gegeven tot een wetsvoorstel, waarin door
Staatssecretaris Kohnstamm werd voorgesteld om het aantal ondersteuningsverklaringen
te verhogen van 10 naar 50. Dit met het doel om een lichtvaardige kandidaatstelling
te voorkomen. Lichtvaardig in de betekenis dat er geen reële kans bestaat
om in de verste verte de kiesdrempel te halen. De Tweede Kamer aanvaardde
na een levendige discussie over dit onderwerp het amendement Rehwinkel, waardoor
het vereiste van ondersteuningsverklaringen voor in een vertegenwoordigend
orgaan zittende politieke groeperingen weer werd ingevoerd. Staatssecretaris
Kohnstamm was ten principale tegenstander hiervan, omdat hij vond dat er geen
administratieve belemmering diende te bestaan voor een zittende politieke
partij om verantwoording af te leggen aan de kiezer. Het aantal ondersteuningsverklaringen is door aanvaarding van het amendement
Mateman vastgesteld op 30 per kieskring, zij het met uitzonderingen voor steden
met minder dan 100 000 resp. minder dan 20 000 inwoners (20 resp.
10 ondersteuningsverklaringen). 4.4 Resultaten enquête HoofdstembureausDe hoofdstembureaus voor de Tweede Kamerverkiezingen hebben van harte
meegewerkt aan de enquête. Zij ervaren het vereiste van ondersteuningsverklaringen
voor zittende politieke groeperingen als onnodig belastend en negatief. De
aangeschreven gemeenten, die naar hun ervaringen zijn gevraagd bij de gemeenteraadsverkiezingen
in 1998, staan eveneens negatief tegenover dit voorschrift vanwege de onnodige
administratieve belasting. Ook worden er enige extra kosten gemaakt. Politieke groeperingenDe ervaringen van de politieke ervaringen komen overeen met die van de
hoofdstembureaus. Het belangrijkste bezwaar van de politieke groeperingen
betreffen de kosten die zijn gemoeid met het verzamelen en distribueren van
de verklaringen. De berekeningen van de gemaakte kosten lopen op tot enkele
duizenden guldens per groepering. Een groot aantal zittende groeperingen heeft
zich verbaasd over de inspanningen die men moest doen om aan het vereiste
aantal verklaringen te komen. Deze inspanningen waren niet zozeer nodig omdat
een maatschappelijk draagvlak zou ontbreken, maar vanwege het gebrek aan bereidwilligheid
van sympathisanten om een bezoek aan het gemeentehuis te brengen en aldaar
de ondersteuningsverklaring af te leggen. Als bezwaar werd vaak door een potentiële
ondersteuner aangevoerd dat het voor haar of hem onmogelijk was tijdens de
openingstijden van de gemeentesecretarie een dergelijke verklaring af te leggen.
Ook het onbegrip voor het feit dat van zittende politieke groeperingen nog
ondersteuningsverklaringen verlangd worden is een veel gebruikt argument om
geen medewerking te verlenen aan het geven van een ondersteuningsverklaring.De ervaringen van de groeperingen die uiteindelijk geen kandidatenlijst
hebben ingeleverd zijn van andere aard. De reden dat deze niet voldoende ondersteuningsverklaringen
hebben kunnen inleveren is vaak gelegen in de gebrekkige interne organisatiestructuur,
waardoor men niet in staat bleek te voldoen aan personele en logistieke vereisten
voor het verzamelen van voldoende handtekeningen. In combinatie daarmee en
het daaruit af te leiden gebrek aan maatschappelijk draagvlak is vaak voor
de groepering aanleiding geweest te besluiten geen verdere pogingen te doen
een kandidatenlijst in te leveren. 4.5 ConclusiesVoor de politieke groeperingen die reeds een zetel in een vertegenwoordigend
orgaan hebben heeft de invoering van het vereiste van ondersteuningsverklaringen
onnodige administratieve en (enige) financiële lasten tot gevolg gehad.
Ook voor de hoofdstembureaugemeenten vormt de regeling een onnodige administratieve
lastenverzwaring.De ervaringen van de groeperingen die uiteindelijk door het niet voldoen
aan het aantal vereiste ondersteuningsverklaringen geen kandidatenlijst hebben
ingediend komen overeen met de doelstelling van de regeling, te weten het
voorkomen van een lichtvaardige kandidaatstelling. De verhoging van het aantal verklaringen van 10 tot 25 heeft gezorgd voor
een redelijke drempel.Uit deze ervaringen heeft het de voorkeur om het vereiste van ondersteuningsverklaringen
voor zittende politieke groeperingen te laten vervallen. 4.6 Strafbaar stellen ronselen ondersteuningsverklaringenEen punt van aandacht bij elke verkiezing is het zgn. ronselen van ondersteuningsverklaringen.
De T.K. en de verantwoordelijke bewindslieden hebben zich meermalen negatief
uitgesproken over dit verschijnsel. Zo werden bij de Tweede Kamer- en gemeenteraadsverkiezingen
in 1986 onregelmatigheden geconstateerd bij de ondertekening van de ondersteuningsverklaringen.
Sommige ondertekenaars hadden onder een valse voorstelling van zaken hun handtekening
geplaatst onder wat was voorgesteld als een actie tegen hogere gasprijzen.
Tijdens de verkiezingen in 1986 waren er valse handtekeningen gezet nadat
namen en adressen uit het telefoonboek waren overgenomen. Het ronselfenomeen
staat de laatste jaren vaak in verband met de groeperingen uit de rechts-extreme
hoek. In 1998 werden er in Nijmegen door de CD op een zodanige wijze ondersteuningsverklaringen
geworven dat de politie aanleiding zag om op te treden met gevolg dat door
in bewaringstelling van de gemachtigde de CD-kandidatenlijst niet op tijd
is ingeleverd in Nijmegen.In antwoord op kamervragen, gesteld door het T.K.-lid Rehwinkel, is toegezegd
om na te gaan of er reële mogelijkheden zijn om het ronselen strafwaardig
te maken en hiertegen een strafbepaling in het leven te roepen.Na enig onderzoek waarbij deze vraag aan het ministerie van Justitie is
voorgelegd, bleek het niet goed mogelijk een strafbepaling te formuleren.Het probleem is dat een handhaafbare bepaling, die het ook daadwerkelijk
mogelijk maakt om effectief op te treden tegen eventuele overtreders niet
valt te geven. Het probleem zit in het onderzoek dat nodig is naar de zuiverheid
van de intentie van degene die de verklaring heeft ondertekend. De intentie –
zuiver of onzuiver – valt praktisch niet te bewijzen. Verwezen zij naar
de op zich eerlijke praktijk van sommige politieke groeperingen om de ondersteuners
achteraf een lunch aan te bieden. Hoewel een ondertekenaar daardoor wellicht
in positieve zin beïnvloed wordt om een handtekening te plaatsen, is
het een praktijk die volledig te goeder trouw wordt uitgevoerd zonder onzuivere
bijbedoelingen.In deze wordt vaak een paralel getrokken met de reeds bestaande strafbaarheid
van het ronselen van volmachtstemmen. Hiermee bestaat evenwel een groot verschil.
De strafbaarstelling van het ronselen van volmachten is met name ingegeven
doordat daarmee de eerlijkheid van de verkiezingen rechtstreeks in het geding
is. Bij het ronselen van ondersteuningsverklaringen is dat niet het geval.
Daarnaast is het ronselen van volmachten als zodanig eenvoudiger te bewijzen,
omdat iedere kiezer behalve zijn eigen stem maar slechts twee volmachtstemmen
mag uitbrengen. Het feitelijk aantreffen van meer volmachten geeft dan al
een vermoeden.Ook bestaat op het ondertekenen van een ondersteuningsverklaring publieke
controle doordat de ondertekening in persoon op het gemeentehuis moet plaatsvinden.Hoewel het antwoord aan het kamerlid Rehwinkel m.b.t. het strafbaar stellen
van het ronselen van ondersteuningsverklaringen in beginsel bevestigend luidde,
zij het dat het voorbehoud werd gemaakt dat de handhaafbaarheid van een dergelijke
bepaling nog onderzocht moest worden, leidt dit laatste tot de conclusie dat
een strafbepaling niet veel praktisch effect zal hebben. Een dergelijke bepaling
zal vooral een symbolische betekenis hebben. 5. Enige praktijkervaringen 5.1 Bekendheid van kandidatenlijstenUit de ervaringen van het call centre, maar ook uit reacties van kiezers
uit de pers blijkt dat de bekendheid van de kandidatenlijsten soms zeer te
wensen overlaat. Dit blijkt o.m. zijn oorzaak te hebben doordat de kandidatenlijst
niet alle kiezers heeft bereikt. Op grond van artikel J 9 Kieswet jo J 1 Kiesbesluit
staat het vrij om de kandidatenlijsten in afdruk op het adres van de kiezers
te bezorgen dan wel in een of meer dag- of nieuwsbladen die in de gemeente
verspreid worden, te publiceren. Indien lijsten in een gemeente gelijk zijn
aan de lijsten in een andere gemeente kan volgens artikel J 1 volstaan worden
met een gemeenschappelijke publicatie in een of meer dag- of nieuwsbladen.In sommige gemeenten vindt de verspreiding plaats d.m.v. een wekelijks
verschijnend gratis nieuwsblad. Een dergelijk nieuwsblad wordt door advertenties
bekostigd. Waarschijnlijk wordt het nieuwsblad om die reden in de praktijk
op dezelfde manier behandeld als commerciële reclame. Degenen die een
sticker op de brievenbus hebben geplakt dat zij geen ongevraagde commerciële
reclame in de brievenbus wensen, ontvangen ook het nieuwsblad niet.Een ander voorbeeld van te beperkte bekendmaking betreft hetgeen in een
provincie is gebeurd. De provincie had volstaan met publicatie van de kandidatenlijst
in een commercieel dagblad. Dientengevolge hebben alleen de dagbladabonnees
kunnen profiteren van de publicatie.Op dit punt kunnen de nodige verbeteringen worden aangebracht. De meest
vergaande is om in artikel J 1 Kiesbesluit voor te schrijven dat de kandidatenlijst
in elk geval naar het adres van de kiezer wordt toegezonden. 5.2 Hoogte voorkeurdrempelDoor de vaste commissie voor BZK en de commissie voor de geloofsbrieven
is aandacht gevraagd voor het feit dat bij de laatste verkiezingen voor het
Europees Parlement door de lage opkomst 11 000 stemmen nodig waren om
een zetel te behalen. Aan dit verzoek van de commissie voldoe ik gaarne.De huidige voorkeurdrempel voor de verkiezingen van het Europees Parlement
is ingevoerd bij Wet van 2 juli 1997, Stb. 298. Deze drempel is toen samen
met de voorkeurdrempel voor de verkiezingen voor de Tweede Kamer, provinciale
staten respectievelijk voor de gemeenteraden met meer dan 19 raadszetels verlaagd.
De verlaging had tot doel om de individuele voorkeur van de kiezer sneller
te laten resulteren in een verkiezing van een kandidaat. Daardoor kan de kiezer
zich eerder met een gekozene identificeren en krijgen individuele kandidaten
een grotere kans om op eigen individuele kwaliteiten verkozen te worden. De
kiesdeler is destijds voor de verkiezingen van de Tweede Kamer, Provinciale
Staten en voor gemeenteraden met meer dan 19 zetels van 50% op 25% van de
kiesdeler gesteld. De kiesdeler voor het Europees Parlement is daarop bij
amendement verlaagd tot 10% teneinde een vergelijkbaar effect te hebben met
de verlaging van de voorkeurdrempel voor de verkiezingen van de Tweede Kamer,
Provinciale Staten en voor gemeenteraden met meer dan 19 raadszetels1. Destijds werd ervan uitgegaan dat de verlaging tot
gevolg zou kunnen hebben dat de drempel voor de Tweede Kamerverkiezingen op
ongeveer 15 000 stemmen zou komen. Bij de afgelopen verkiezingen bedroeg
deze drempel 14 340. Ook voor de verkiezing van provinciale staten werd
uitgemaakt dat deze verlaging zou neerkomen op een lagere voorkeurdrempel,
ongeveer 625 in Flevoland tot ongeveer 4500 voorkeurstemmen in Zuid-Holland.
Bij de afgelopen verkiezingen voor het Europees Parlement zijn twee kandidaten
erin geslaagd met voorkeurstemmen gekozen te worden buiten de
lijstvolgorde om door in bepaalde regio's veel stemmen te vergaren. Het lijkt
mij dat dit nu juist de doelstelling van de eerder genoemde wetswijziging
is geweest. Het personele element wordt daarmee vergroot. Voor de betrokken
regio's wordt een dergelijke kandidaat een aanspreekbare vertegenwoordiger,
waarmee men zich kan identificeren. Het getal van 11 340 stemmen vind
ik niet te laag als voorkeurdrempel. De betrokken kandidaten vergaarden 16 254
respectievelijk 14 237 stemmen. Zij zaten daarmee ruim boven de voorkeurdrempel. 5.3 Verruiming van de mogelijkheden van het stemmen per
briefIn de huidige Kieswet is het stemmen per brief beperkt tot de Nederlanders
in het buitenland die bij de Tweede Kamerverkiezingen hun stem willen uitbrengen.
Een verruiming zou betekenen dat deze wijze van stemmen ook mogelijk wordt
voor Nederlanders in Nederland. Uit het NKO-onderzoek valt af te leiden dat
van de vijf voorgestelde wijzen van stemmen – stemcomputer, stembiljet,
computer thuis, telefoon en post stemmen per post als de minst genoemde mogelijkheid
naar voren komt (zie tabel 18). Om die reden geloof ik niet dat een verruiming
van deze mogelijkheid een wezenlijke bijdrage zal leveren aan de opkomstbevordering. 5.4 Uitbreiding van mobiele stembureausDe mogelijkheid om mobiele stembureaus in te zetten is ter beslissing
aan burgemeester en wethouders (art. K 13 Kieswet). Mobiele stembureaus zijn
bedoeld als aanvullende voorziening op vaste stembureaus om gehandicapten
en oudere kiezers voor wie de ligging en de inrichting van een vaste stembureau
een barrière vormen om in persoon hun stem uit te brengen, daartoe
de mogelijkheid te bieden1. Voor het stemmen
in mobiele stembureaus is een kiezerspas verplicht. Bij de invoering van deze
mogelijkheid heeft niet voorop gestaan dat door een dergelijk stembureau de
opkomst verhoogd zou worden. Wel is het van belang vanuit een oogpunt van
service verlening aan de burger. Om die reden valt uitbreiding zulks ter beslissing
van burgemeester en wethouders van het aantal mobiele stembureaus altijd toe
te juichen.Daarnaast kan men zich afvragen of de procedure voor het afgeven van een
kiezerspas vereenvoudigd kan worden. Daarmee wordt de mogelijkheid vergroot
voor de kiezer om zijn stem uit te brengen niet gebonden aan één
stembureau. Een vereenvoudiging van die procedure kan het gebruik van mobiele
stembureaus versterken. 5.5 Verkiezingen op andere/meerdere dagenUit het NKO onderzoek blijkt dat verkiezingen op andere dagen bijvoorbeeld
in het weekend niet opkomstverhogend werken. Verkiezingen op meerdere dagen
betekenen m.i. bovendien een te grote last voor de uitvoering en de organisatie
daarvan door de gemeenten. Om deze redenen ligt het niet voor de hand om opkomstbevorderende
maatregelen in de eerste plaats te zoeken in deze gedachte. 5.6 Inlevering kandidatenlijsten verkiezingen Eerste KamerIn de tekst van artikel R 1 van de Kieswet ontbreekt het element dat een
kandidatenlijst persoonlijk wordt ingeleverd door een kiezer. Hoewel dat de
bedoeling is en ook recentelijk in een uitspraak van de Afdeling Bestuursrechtspraak
van de RvS werd bevestigd, is daarover toch twijfel gerezen, omdat in tegenstelling
tot een vergelijkbare bepaling in H 3 van de Kieswet dit element ontbreekt. Voorstel is dan ook om artikel R 1 aan te vullen met het element dat de
kandidatenlijst persoonlijk door een kiezer moet worden ingeleverd. 6. Combinatie van verkiezingenOp verzoek van de vaste commissie zal ik hierna ingaan op de combinatie
van verkiezingen als maatregel om de opkomst te verbeteren. Van belang hierbij
is dat over een daartoe strekkend wetsvoorstel ook nog de meningen van de
VNG, het IPO en de Kiesraad zullen worden ingewonnen. Tevens zal de Staatscommissie
Dualisme en lokale democratie aan het eind van dit jaar met een standpunt
over dit onderwerp komen. 6.1 Voor- en nadelen van een combinatie van verkiezingen
in het algemeenBij de herziening van de Kieswet in 1989 is de wenselijkheid van een combinatie
van verkiezingen aan de orde geweest. Voorts zijn bij het bestuderen van de
mogelijkheden tot spreiding van gemeenteraadsverkiezingen zijdelings de voor-
en nadelen van een combinatie van verkiezingen naar voren gebracht. Dit betreft
het advies van de Kiesraad over spreiding van gemeenteraadsverkiezingen (advies
van 28 december 1994) en het onderzoek in opdracht van het ministerie van
Binnenlandse Zaken door de Katholieke Universiteit Brabant naar «Betekenis
van spreiding van gemeenteraadsverkiezingen voor opkomst en nationalisering»
uit 1996. Hieruit zijn de volgende argumenten pro en contra naar voren gekomen.
Deze zijn waar mogelijk geactualiseerd en aangevuld. Een niet onbelangrijk
ervaringsfeit hierbij is de combinatie van de verkiezingen voor provinciale
staten en voor gemeenteraden in 29 gemeenten in Noord-Brabant op 3 maart jl.
geweest. Tenslotte is het mogelijk dat een aantal van deze argumenten er anders
uit komt te zien, indien meer inzicht bestaat over de mogelijkheden van ICT
voor het kiesproces. Argumenten proa. Combinatie van verkiezingen voorkomt dat de kiezers kort na elkaar
voor verschillende verkiezingen naar de stembus moeten gaan; het ontstaan
van stemmoeheid bij opeenvolgende verkiezingen wordt door een combinatie vermeden;b. Voor bepaalde verkiezingen kan de combinatie met andere opkomstverhogend
werken. Verwacht mag worden dat de opkomst bij de verkiezingen voor het Europees
Parlement indien gecombineerd met T.K. verkiezingen groter zal zijn dan de
opkomst bij afzonderlijk gehouden verkiezingen. De combinatie van verkiezingen
voor provinciale staten en voor gemeenteraden in 29 gemeenten in Noord-Brabant
op 3 maart jl. geven in de kleinere gemeenten voor de p.s.-verkiezing een
hogere opkomst te zien dan landelijk (stijging tegenover landelijk daling).
In de grotere gemeenten zoals Breda en Tilburg was er sprake van een beperkte
daling. Uit de praktijk blijkt het voor de opkomst bij provinciale verkiezingen
profijtelijk te zijn om gecombineerd te worden met verkiezingen voor de gemeenteraden;c. Combinatie van verkiezingen is efficiënter dan het houden van
twee verkiezingen. Oproepingskaarten kunnen bijvoorbeeld voor 2 verkiezingen
worden gebruikt en op scholen behoeft minder een beroep te worden gedaan voor
de inrichting van een stemlokaal. Argumenten contraa. Door een combinatie van verkiezingen kan afbreuk worden gedaan aan het zelfstandige karakter van de verkiezingen. De kans is aanwezig
dat de ene verkiezing de andere overschaduwt. Vooral bij een combinatie van
TK-verkiezingen met andere verkiezingen, lijkt dit niet uitgesloten. Bij een
combinatie van gemeenteraads- met provinciale staten verkiezingen valt eveneens
te verwachten dat de eerstgenoemde de meeste belangstelling zal trekken. Volgens
het eerdergenoemde rapport van de KUB is dat in Zweden, waar een combinatie
van nationale, regionale en locale verkiezingen plaatsvindt, overigens niet
het geval. De onderzoekers leiden uit de groei van lokale lijsten af, dat
de lokale verkiezingen zich redelijk weten te onttrekken aan de dominante
invloed van de nationale verkiezingen. Omdat kiezers zich op de dag van de
gemeenteraadsverkiezingen ook kunnen uitspreken over de landelijke politiek,
hoeven zij de lokale verkiezingen niet aan te grijpen om een landelijk signaal
af te geven. Het valt m.i. zeker niet uit te sluiten dat bij combinatie van de verkiezingen
voor provinciale staten met gemeenteraadsverkiezingen de eerstgenoemde overschaduwd
zullen worden door de belangstelling voor de laatstgenoemde. Anderzijds ben
ik het niet eens met de redenering dat vanwege het gebrek aan belangstelling
van de kiezer voor de provincie het onjuist zou zijn om tot een combinatie
van ps- en gemeenteraadsverkiezingen over te gaan. Immers de lage opkomstcijfers
worden «behaald» bij gelegenheid van apart georganiseerde verkiezingen
voor provinciale staten.b. Het combineren van verkiezingen kan mogelijk tot enige verwarring aanleiding
geven bij (een deel van) de kiezers.De verkiezingsvoorlichting en propaganda voor de beide verkiezingen vinden
gelijktijdig plaats. De lijstnummers van de partijen zullen in vele gevallen
niet voor beide verkiezingen dezelfde zijn.Op zich is de kans op verwarring aanwezig, maar ik zie niet in dat door
een goede voorlichting aan de kiezer de verschillen niet duidelijk gemaakt
zouden kunnen worden. In elk geval vind ik dit argument getuigen van een onderschatting
van het onderscheidingsvermogen van de Nederlandse kiezer.c. Een combinatie van verkiezingen kan leiden tot een overbelasting van
de stembureaus met name in het geval dat een van de desbetreffende verkiezingen
een verkiezing voor de gemeenteraad is, waaraan ook niet-Nederlanders deelnemen.
In dat geval zullen bijvoorbeeld fouten kunnen worden gemaakt bij het uitreiken
van stembiljetten. Bij de gecombineerde verkiezingen in 29 gemeenten in Noord-Brabant
bleek dat dit punt meeviel. In een enkele gemeente waren er langere rijen
dan gewoonlijk bij de stembureaus. Deze gemeenten vonden dat geen goede zaak.Ik ben ervan overtuigd dat de praktijk dit probleem- zo het een werkelijk
probleem zal blijken – zal kunnen oplossen. De eerdergenoemde ervaringen
geven mij voldoende aanleiding tot dit optimisme. Bovendien kan op dit punt
gebruik van ICT wellicht een oplossing gaan bieden.d. Ook kunnen er problemen rijzen voor gemeenten waar stemmachines worden
gebruikt. Deze gemeenten moeten het dubbele aantal stemmachines gebruiken
of ertoe overgaan weer stembiljetten te gebruiken. De gemeente Tilburg berichtte
dat door de combinatie van verkiezingen op 3 maart jl. een extra uitgave van
f 500 000,- nodig was. De gemeente Werkendam (25 8883 inwoners)
meldde een extra post van f 10 000,- Hier tegenover staan andere
gemeenten zoals Breda, Woensdrecht die geen extra kosten gehad hebben. e. Combinatie van verkiezingen betekent veelal het vaststellen van een
verkiezingsdatum bij wet. Tot nu toe bestaat het systeem dat een verkiezingsdatum
automatisch uit de Kieswet voortvloeit. Een dergelijke regeling kent veel
minder mogelijkheden tot beïnvloeding van en discussie over de verkiezingsdatum
dan wanneer de datum per afzonderlijke combinatiedag bij wet moet worden vastgesteld.
Anderzijds kan verschuiving ten gevolge van een combinatie plaatsvinden door
bij wet de datum van de ene verkiezing vast te stellen op de datum die uit
de Kieswet voortvloeit voor de andere verkiezing. 6.2 CombinatiemogelijkhedenHierna zal worden ingegaan op de combinatiemogelijkheden van verkiezingen.
Daarbij is uitgegaan van een structurele combinatie en niet van een ad hoc
combinatie. Combinatie met Tweede KamerverkiezingenIedere combinatie van verkiezingen met de T.K.-verkiezingen bevat de onzekere
factor dat deze laatste kunnen plaatsvinden op een niet vooraf voorspelbare
datum, indien de verkiezingen naar aanleiding van een tussentijdse ontbinding
georganiseerd worden. Combinatie van verkiezingen voor het Europees Parlement
en de T.K. verkiezingenHet belangrijkste probleem van combinatie met de verkiezingen voor het
Europees Parlement is dat de verkiezingen voor het E.P. om de vijf jaar plaatsvinden,
hetgeen een ander ritme inhoudt dan de vierjaarlijkse T.K. verkiezingen. Dit
valt ook weer anders indien de Tweede Kamer tussentijds ontbonden wordtIn het geval van combinatie zullen de T.K. verkiezingen verschoven moeten
worden naar de maand juni, de maand waarin de E.P. verkiezingen worden gehouden.
Dit is een nadeel, omdat daardoor geen mogelijk bestaat om op de derde dinsdag
in september na de verkiezingen een nieuw kabinet te hebben.Van belang is verder dat de categorieën stemgerechtigden voor E.P.
en T.K.-verkiezingen niet dezelfde zijn. Aan de E.P.-verkiezingen in Nederland
mogen immers ook deelnemen de in Nederland verblijvende EU-onderdanen van
de andere lid-staten. Dit verhoogt de kans op fouten. Combinatie van gemeenteraadsverkiezingen met EP-verkiezingenVoor gemeenteraden is het, naast het andere ritme van de E.P.-verkiezingen,
onpraktisch om half juni verkiezingen te houden, omdat dan de collegevorming
en de eerste samenkomst van de nieuwe raad in de zomervakantieperiode moeten
plaatsvinden. Anders dan bij een kabinetsformatie is de collegevorming aan
een termijn gebonden. Ook bij gemeenteraadsverkiezingen en EP-verkiezingen
verschillen de categorieën kiesgerechtigden, hetgeen extra uitvoeringslasten
met zich brengt. Voor de gemeenteraadsverkiezingen zijn kiesgerechtigd niet-Nederlandse
ingezetenen die onafgebroken gedurende een periode van 5 jaar legaal in Nederland
gevestigd zijn, voor EU-onderdanen geldt de periode van 5 jaar niet. Zij zijn
zowel voor de EP-verkiezingen als voor de gemeenteraadsverkiezingen kiesgerechtigd. Combinatie van gemeenteraadsverkiezingen en T.K. verkiezingenEen combinatie van gemeenteraadsverkiezingen en T.K.-verkiezingen kan
plaatsvinden door de gemeenteraadsverkiezingen te verschuiven naar mei of door de T.K. verkiezingen te vervroegen naar maart. Verschuiving
naar mei heeft voor gemeenten het nadeel dat het nieuwe college de begroting
niet kan voorbereiden. De categorieën kiesgerechtigden zijn niet hetzelfde,
hetgeen extra uitvoeringslasten met zich brengt. Combinatie met provinciale staten verkiezingenBij iedere combinatie van provinciale staten verkiezingen is van belang
dat deze verkiezingen verbonden zijn aan de verkiezingen van de Eerste Kamer.
Dat betekent dat bij een combinatie van ps- verkiezingen en T.K. verkiezingen
de Eerste en de Tweede Kamer bijna gelijktijdig verkozen worden. Daarmee wordt
het politieke onderscheid tussen beiden kleiner. Conclusies:Combinatie van verkiezingen met die voor het Europees Parlement ligt niet
voor de hand, gezien het andere 5-jarig ritme daarvan en het late tijdstip
in het jaar (juni) waarop de EP-verkiezingen tot nu toe altijd gehouden zijn.
Dit heeft nadelige gevolgen voor de activiteiten die na die verkiezingen plaatsvinden,
zoals kabinetsformatie, collegevorming en verkiezing van de Eerste Kamer.
Vindt men het echter van principieel belang dat de opkomst bij de verkiezingen
voor het Europees Parlement verbeterd dient te worden door combinatie van
verkiezingen, dan zou overwogen moeten worden voor één of meerdere
vertegenwoordigende organen de zittingsduur op 5 jaar te stellen en de eerdergenoemde
nadelige gevolgen op de koop toe te nemen.Combinatie van Tweede Kamer-verkiezingen met die van Provinciale Staten
ligt evenmin voor de hand, omdat de Eerste Kamer daarmee dezelfde politiek
actuele samenstelling zou krijgen als de Tweede Kamer. Of dat wenselijk is
vergt een principiële discussie over de positie van de Eerste Kamer,
die nog gevoerd moet worden en buiten het bereik van dit overzicht valt. Resteert
de mogelijkheid van combinatie van gemeenteraadsverkiezingen met de verkiezingen
voor provinciale staten. Uit de resultaten van de gecombineerde verkiezingen
van de gemeenteraden en provinciale staten in Noord-Brabant blijkt dat een
dergelijke combinatie de opkomst verhoogt. Het kabinet heeft dan ook tot een
dergelijke combinatie besloten. Een daartoe strekkend wetsvoorstel wordt op
het ministerie ontworpen. 7. Reactie op het verslag van de Commissie voor het onderzoek
van de geloofsbrievenIn haar verslag betreffende de op 10 juni van dit jaar gehouden verkiezing
van de leden van het Europees Parlement maakt de Commissie voor het Onderzoek
van de Geloofsbrieven enige opmerkingen betreffende de gang van zaken bij
een aantal stembureaus. Ook stelt zij een aantal vragen. Voor zover deze opmerkingen
en vragen de verantwoordelijkheid van de minister van BZK raken, zal ik deze
hierna van een reactie voorzien.De commissie heeft opnieuw klachten ontvangen over de slechte bereikbaarheid
van stembureaus voor rolstoelgebruikers en andere gehandicapten.In diverse circulaires is door mij en mijn ambtsvoorgangers aandacht besteed
aan dit onderwerp. Zo is in april 1998 aan alle gemeenten het wenkenblad «Toegankelijkheid
van stembureaus», dat wordt uitgegeven door de Stichting Informatievoorziening
Gehandicapten Nederland, toegezonden. In een circulaire d.d. 7 mei 1999 heb
ik dit onderwerp nogmaals onder de aandacht van de gemeenten gebracht. Overigens
bevat de Kieswet, in artikel J 4, tweede lid, de uitdrukkelijke opdracht aan
burgemeester en wethouders om zorg te dragen dat zo veel mogelijk stemlokalen
zodanig zijn gelegen en ingericht, dat zij geschikt zijn voor kiezers met
lichamelijke gebreken. Door gemeentebesturen wordt echter regelmatig melding
gemaakt van praktische problemen bij het vinden van een geschikte lokaliteit
voor het inrichten van een stemlokaal. In een groot aantal stemdistricten
is geen ruimte beschikbaar die geschikt is, of op redelijke eenvoudige wijze
geschikt te maken is, voor bijvoorbeeld rolstoelgebruikers. Een aanpassing
van de Kieswet in dier voege dat de gemeentebesturen verplicht worden om alle stemlokalen toegankelijk te maken zou daarom, hoezeer toegankelijkheid
als doelstelling ook is na te streven, in de praktijk helaas niet uitvoerbaar
zijn. Daarom zie ik meer in de elders in deze notitie beschreven voornemens
om de mogelijkheden tot het stemmen in een stembureau naar keuze te verruimen,
uiteraard in samenhang met de thans reeds in de Kieswet opgenomen verplichtingen
met betrekking tot inrichting van en voorlichting over geschikte stemlokalen.De commissie merkt op, dat het presentiegeld voor de leden van de stembureaus
naar haar mening fiscaal gezien thuishoort onder het regime dat geldt voor
vrijwilligerswerk. De commissie stelt voor om zo nodig de regering te verzoeken,
hier via de VNG specifiek op te wijzen. Over de belastbaarheid van presentiegelden
die worden betaald aan leden van stembureaus heeft de staatssecretaris van
Financiën mij bericht dat het uitgangspunt van de Commissie voor het
Onderzoek van de Geloofsbrieven, als zou de vergoeding met toepassing van
de vrijwilligersregeling niet belastbaar zijn, onjuist is. In de vrijwilligersregeling
(thans opgenomen in het besluit van de staatssecretaris van Financiën
van 18 februari 1999, nr. DB99/383) is bepaald dat aan vrijwilligers betaalde
bedragen van niet meer dan f 41 per week en tevens niet meer dan f 1435
per jaar (bedragen voor 1999) zonder nader onderzoek worden beschouwd als
onbelaste kostenvergoedingen. Voor zover gemeenten presentiegelden toekennen
aan stembureauleden, zijn deze in de regel hoger dan f 41 (per zittingsdag).
Deze vergoedingen vallen dus niet onder de vrijwilligersregeling. Zij vormen
voor de betrokkenen inkomsten uit arbeid. Omdat de werkzaamheden niet in dienstbetrekking
worden verricht, wordt over de presentiegelden geen loonheffing ingehouden.
Als de stembureauleden een aanslag inkomstenbelasting/ premie volksverzekeringen
ontvangen, vindt de heffing via deze aanslag plaats. Bij degenen die niet
in aanmerking komen voor een aanslag blijft daadwerkelijke heffing over het
presentiegeld achterwege.Naar aanleiding van de opmerking van de commissie over de «traditionele»
misslagen bij de opstelling van het proces-verbaal door de stembureaus, zeg
ik toe dat de modellen opnieuw op hun praktische bruikbaarheid zullen worden
getoetst. Ook zal gebruik gemaakt worden van de in artikel Y 39 van de Kieswet
gegeven grondslag om ten behoeve van de verkiezing van de leden van het Europees
Parlement aangepaste modellen vast te stellen.De commissie dringt er op aan de stembureaus te verplichten, de telstroken
van de stemmachines onverbrekelijk aan het proces-verbaal te hechten. In reactie
hierop kan ik mededelen, dat in artikel N 5, eerste lid, van het Kiesbesluit
reeds is bepaald dat de telstrook aan het proces-verbaal wordt gehecht en
daarvan deel uitmaakt. Daarbij mag er redelijkerwijs van worden uitgegaan
dat daarmee wordt bedoeld dat het hechten zo niet onverbrekelijk, dan toch
in ieder geval deugdelijk geschiedt.Met betrekking tot het stemmen per brief vanuit het buitenland merkt de
commissie op, dat de procedures kennelijk verbetering vergen. Voor dit onderwerp verwijs ik naar de nota Evaluatie kiesrecht door Nederlanders
buiten Nederland in 1998, die ik op 15 juni jl. mede namens de minister van
Buitenlandse Zaken aan de Tweede Kamer heb aangeboden, en waarin nader wordt
ingegaan op knelpunten en mogelijke verbeteringen met betrekking tot het briefstemmen
vanuit het buitenland.De commissie heeft nog enige andere onvolkomenheden geconstateerd bij
een aantal stembureaus. Teneinde ook die bevindingen van de commissie onder
de aandacht van de direct betrokkenen te brengen, heb ik een afschrift van
het rapport van de commissie toegezonden aan alle gemeenten, de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken. 8. Conclusies1. Uit het NKO-onderzoek blijkt dat het gevoel van burgerplicht en factoren
die betrekking hebben op de politieke partijen als duidelijkheid en verschillen
van partijen en partijbinding van belang zijn voor de hoogte van de opkomst
bij verkiezingen. Niettegenstaande dit gegeven wordt een aantal voorstellen
voorbereid om het de kiezer gemakkelijker te maken zijn stem uit brengen.
Het Forum voor Democratische Ontwikkeling zal verzocht worden om door het
stimuleren van burgerschapskunde een aanzet te geven tot de vergroting van
de opkomst bij verkiezingen.2. Een verlenging van de openingstijden van de stembureaus tot 20.30 of 21.00
wordt nader bezien.3. Bezien wordt of de procedure voor het aanvragen en het afgeven van
een kiezerspas kan worden vereenvoudigd.4. Het besluit om de gemeenteraadsverkiezingen en de verkiezingen voor
provinciale staten te combineren wordt in het kader van deze nota met de T.K.
besproken.5. De aanbevelingen van de commissie van de Kiesraad worden overgenomen:– wettelijke eisen dienen gesteld te worden aan systemen voor de
uitslagverwerking en daartoe dient een test- en goedkeuringsprocedure ingevoerd
te worden;– de betrouwbaarheid en de continuïteit van systemen voor uitslagverwerking
dient wettelijk geregeld te worden bijvoorbeeld door middel van een schouwing-
en toetsingsprocedure.6. Vanwege de praktische ervaringen van politieke partijen en de hoofdstembureaus
heeft het de voorkeur om het vereiste van ondersteuningsverklaringen voor
zittende politieke groeperingen te laten vervallen.7. Een strafbepaling m.b.t. het ronselen van ondersteuningsverklaringen
zal niet veel praktisch effect hebben. Een dergelijke bepaling zal vooral
een symbolische betekenis hebben. Om reden van handhaafbaarheid wordt van
een dergelijke bepaling afgezien.8. In artikel J 1 van het Kiesbesluit kunnen de nodige verbeteringen worden
aangebracht om te garanderen dat de kiezer beter dan nu kennis kan nemen van
de kandidatenlijst. De meest vergaande is om in dat artikel voor te schrijven
dat de kandidatenlijst in elk geval wordt toegezonden naar het adres van de
kiezer.9. Artikel R 1 van de Kieswet wordt aangevuld met het element dat de kandidatenlijst
persoonlijk door een kiezer moet worden ingeleverd. BIJLAGEAan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Den Haag, 7 juli 1999Namens de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
vraag ik uw aandacht voor het volgende.In haar procedurevergadering op 1 juli jl. heeft de commissie besloten
na het zomerreces met u van gedachten te wisselen over diverse kiesrechtaangelegenheden.
Ten behoeve van dit overleg verzoek ik u de Kamer een notitie te doen toekomen,
waarin u een beschouwing geeft over de mogelijkheden om de lage opkomst bij
verkiezingen te verbeteren, zoals:– combinatie van verkiezingen;– verruiming van de mogelijkheden van stemmen per brief;– stemmen per telefoon/internet;– uitbreiding van mobiele stembureaus;– verruiming van de mogelijkheden om bij een ander stembureau in
een andere gemeente (zonder kiezerspas) te stemmen;– verdere verruiming van de openstelling van stembureaus;– verkiezingen op andere/meerdere dagen.De commissie merkt op dat in geval van zeer lage opkomst bij de Europese
verkiezingen het mogelijk is met een gering aantal voorkeurstemmen het lidmaatschap
van het Europese Parlement te verkrijgen, immers de Kieswet met 10% van de
kiesdeler. Wordt wijziging op dit punt overwogen? Ook de Commissie voor het
Onderzoek van de Geloofsbrieven wijdt hier aandacht aan in haar rapport inzake
het onderzoek van de nieuwe leden van het Europees Parlement.De commissie voor het Onderzoek van de Geloofsbrieven maakte in voornoemd
rapport nog enkele afzonderlijke opmerkingen over kiesrechtzaken. Ik verzoek
u deze opmerkingen van commentaar te voorzien.Het is de commissie bekend dat voormalig staatssecretaris Kohnstamm de
Kiesraad de vraag heeft voorgelegd in hoeverre de Kieswet zelf beperkend is
voor de opkomst bij verkiezingen.Gaarne verneemt zij wat de stand van zaken is met betrekking tot deze
adviesaanvraag.D. S. Nava,wnd. griffier van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties XNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie.XNoot1Verg. drs J.I.H. Janssen en prof. dr. A.F.A. Korsten, Geografie van de
kiezersopkomst, Bestuurswetenschappen, 1999, blz. 87.XNoot2Kamerstukken II, 1998/99, 26 200 VII, nr. 45, blz. 3.XNoot3Uit een peiling door het bureau Interview n.a.v. de verkiezingen voor
het Europees Parlement bleken vergelijkbare motieven om niet te stemmen (17,7%
geen interesse in de politiek;17,2% weinig vertrouwen in het E.P.; 13,8% geen
tijd; 11,4% geen interesse in Europa/E.P.; 10,2% wist niet waarop te stemmen).XNoot1Deze uitkomst lijkt aan te sluiten bij de opiniërende bijdrage van
dr. J.A. van Kemenade, De opkomst, een aanhoudende zorg, Bestuurswetenschappen,
1999, blz. 267 e.v., met name blz. 273–274.XNoot1Handelingen I, 1997–1998, blz. 36–1949.XNoot1Kamerstukken II, 1987/88, nr. 3, blz. 37.XNoot1Kamerstukken II, 1996/97, 25 221, nr. 8.XNoot1Kamerstukken II, 1996/97, 25 227, nr. 3, blz. 17. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26200-VII-61.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl