Vaststelling begroting van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen voor het jaar 2001; Kabinetsstandpunt over het advies 'Samen verder' van de Onderwijsraad over de samenwerkingsschool
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27400-VIII, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

12-10-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27400-VIII nr. 3

06-10-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding2. Voorgeschiedenis3. Wenselijkheid van een wettelijke regeling4. Grondwetswijziging5. Visie van de Onderwijsraad op een wettelijke regeling6. Beperking tot bijzondere gevallen7. Contouren van een wettelijke regeling7.1. Toezichthouders7.2. Vastleggen van waarborgen7.2.1. Toelating van leerlingen7.2.2. Aard en inhoud van het onderwijs7.2.3. Personeelsbeleid8. UitvoeringsaspectenSamenwerkingsschool als bijzondere schoolOvergangsregelingenDoorwerking in andere onderwijsregelgevingRechtsbescherming van het personeelDe herkenbaarheid van de verschillende stromingenRegeling inzake de beëindiging van de samenwerkingBekostigingsaspectenTot slotOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27400-VIIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 39 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 400 VIIIVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar
2001nr. 3BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalZoetermeer, 6 oktober 2000Bij brief van 18 januari 2000, nr. WJZ/2000/2195 (1459) heb ik u, mede
namens de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, het advies
van de Onderwijsraad getiteld «Samen verder» aangeboden. Hierbij
bied ik u, mede namens de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
de kabinetsreactie aan op dit advies.1. InleidingAlvorens inhoudelijk op het advies van de Onderwijsraad in te gaan, wil
ik opmerken dat ik blij ben met het advies. Zoals ik in mijn brief van 18
januari 2000 heb aangegeven, acht ik het een waardevol advies, dat kan bijdragen
aan de totstandkoming van een wettelijke regeling van de samenwerkingsschool,
waarin openbaar en bijzonder onderwijs in één school samenwerken.2. VoorgeschiedenisHet onderwerp samenwerkingsschool heeft een lange voorgeschiedenis. De
discussie omtrent een wettelijke regeling van de samenwerkingsschool bestaat
reeds een aantal jaren, zoals ook blijkt uit de bijlage bij het advies van
de Onderwijsraad, waarin Huisman een helder overzicht heeft gegeven van de
parlementair-historische achtergrond.Aan het oorspronkelijke wetsvoorstel samenwerkingsscholen1 lag naast het kabinetsstandpunt naar aanleiding van het rapport van
de Tijdelijke Adviescommissie Samenwerkingsscholen, «Raakvlakken voor
samenwerking» (kamerstukken II 1993/94, 23 309, nr. 6) ook een
brede consensus in de politiek rond de samenwerkingsschool ten grondslag.
Ik wijs hierbij op de motie die door de Tweede Kamer werd aangenomen bij de
behandeling van het wetsvoorstel Toerusting en Bereikbaarheid en waarbij de
Tweede Kamer de wenselijkheid heeft uitgesproken om te komen tot verruiming
van de mogelijkheden voor samenwerkingscholen (motie De Cloe, kamerstukken
II 1993/94, 23 070, nr. 30). Nadien heeft de wetgever artikel 63a (thans artikel 84) in de Wet op het
primair onderwijs opgenomen en daarmee geanticipeerd op de mogelijkheid van
samenwerkingsscholen voor openbaar en bijzonder onderwijs. Voor de planprocedure
worden de verschillende richtingen (waaronder in dit verband ook openbaar
onderwijs wordt verstaan) afzonderlijk erkend.Met de kabinetsformatie van 1994 kreeg het onderwerp samenwerkingsschool
een nieuwe impuls. In het regeerakkoord werd opgenomen: «De bestuurlijke
vormgeving van de samenwerkingsschool wordt wettelijk geregeld» (kamerstukken
II 1993/94, 23 715, nr. 11, blz. 29). Vervolgens werd op 10 april 1995
werd het wetsvoorstel inzake samenwerkingsscholen ingediend (kamerstukken
II 1994/95, 24 137, nrs. 1–2). Het wetsvoorstel werd tijdens de
kamerbehandeling diverse malen gewijzigd. Bij de eerste nota van wijziging
werden, mede naar aanleiding van vragen van diverse fracties, de publiekrechtelijke
varianten als mogelijkheid voor het instandhouden van een samenwerkingsschool
uit het wetsvoorstel geschrapt (de openbare rechtspersoon en het openbaar
lichaam op grond van de Wet gemeenschappelijke regelingen). Nadat het wetsvoorstel
op verzoek van de Tweede Kamer opnieuw voor advies aan de Onderwijsraad was
voorgelegd, werd bij de tweede nota van wijziging een regeling voor bestuurlijke
fusie in het wetsvoorstel opgenomen (een of meer openbare en bijzondere scholen
kunnen samen onder het bestuur staan van één bevoegd gezag).
Tevens werd er in voorzien dat de oprichtende rechtspersonen blijven toezien
op behoud van het openbare karakter respectievelijk de identiteit. Het wetsvoorstel
ondervond echter onvoldoende steun in het parlement en de mogelijkheid tot
het vormen van een institutionele samenwerkingsschool werd uit het wetsvoorstel
geschrapt. De wet die uiteindelijk het Staatsblad bereikte (Wet van 23 april
1998, Stb. 294), betreft daarom alleen de bestuurlijke fusie tussen openbare
en bijzonder scholen.Omdat in het parlement vraagtekens bij de grondwettigheid van het voorstel
werden gesteld (het wetsvoorstel zou inbreuk maken op het duale onderwijsbestel),
is in het regeerakkoord 1998 opgenomen dat de Onderwijsraad zal worden verzocht
om zo spoedig mogelijk een concreet advies uit te brengen over mogelijke wijziging
van artikel 23 van de Grondwet om de bestuurlijke vormgeving van de samenwerkingsschool
wettelijk te kunnen regelen (kamerstukken II 1997/98, 26 024, nr. 10,
blz. 63).Alvorens op het advies in te gaan, acht ik het zinvol om nogmaals aan
te geven waarom een wettelijke regeling van de samenwerkingsschool wenselijk
is.3. Wenselijkheid van een wettelijke regelingAl jaren bestaat de opmerkelijke situatie dat veel scholen zich presenteren
als samenwerkingsschool, die zowel openbaar als bijzonder onderwijs aanbiedt,
terwijl de wetgever dit niet erkent. Zo bleek uit een enquête in 1996
onder alle gemeenten dat er ten minste 87 samenwerkingsscholen bestaan (kamerstukken
II 1995/96, 24 137, nr. 10). De huidige wettelijke regelingen staan aan
de vorming van «echte» samenwerkingsscholen in de weg, waardoor
de bestaande samenwerkingsscholen juridisch ofwel als openbare school ofwel
als bijzondere school moeten worden beschouwd. De samenwerkingsschool is een
maatschappelijke realiteit. Het is wenselijk dat ruimte wordt geboden aan
maatschappelijke initiatieven tot samenwerking tussen openbaar en bijzonder
onderwijs. Daarbij is uiteraard wel van belang dat de waarborgen voor het
openbaar onderwijs en voor het bijzonder onderwijs wanneer wordt samengewerkt
in één school, dezelfde moeten zijn als wanneer openbaar of
bijzonder onderwijs wordt gegeven in openbare onderscheidenlijk bijzondere
scholen. Het zijn niet alleen de bestaande samenwerkingsscholen die nopen tot een
wettelijke regeling. Van belang is ook dat het openbaar onderwijs in een nadeliger
positie verkeert dan het bijzonder onderwijs.Het bijzonder onderwijs is vrij om samenwerkingsscholen waarin scholen
van verschillende richtingen in één school samenwerken, op te
richten. Het openbaar onderwijs daarentegen heeft geen mogelijkheden om op
deze manier samen te werken, bijvoorbeeld wanneer sprake is van terugloop
van het aantal leerlingen. Omdat een wettelijke regeling ontbreekt, heeft
het openbaar onderwijs voor zijn voortbestaan geen mogelijkheden om samen
te werken terwijl het bijzonder onderwijs die wel heeft. Het openbaar onderwijs
is hierdoor in zekere zin benadeeld ten opzichte van het bijzonder onderwijs
dat geen belemmering ondervindt bij (institutionele) samenwerking tussen verschillende
soorten bijzonder onderwijs.De wens om samen te werken speelt niet alleen bij scholen die met opheffing
worden bedreigd. Wanneer het bijvoorbeeld gaat om mogelijkheden tot het aanbieden
van een breed onderwijsaanbod, heeft het bijzonder onderwijs meer mogelijkheden
dan het openbaar onderwijs. Er spelen bovendien steeds meer onderwerpen waarbij
clustering van onderwijs een voordeel is.Ik acht het dan ook wenselijk dat voor openbaar en bijzonder onderwijs
gelijke mogelijkheden tot samenwerking worden gerealiseerd.De bestaande beperking in mogelijkheden tot samenwerken voor het openbaar
onderwijs leidt er toe dat op sommige plaatsen het openbaar onderwijs verdwijnt.
Volgens de huidige wettelijke criteria is een samenwerkingsschool óf
een openbare óf een bijzondere school, afhankelijk van de rechtsvorm.
Omdat in de praktijk behoefte bestaat aan samenwerking, wordt openbaar onderwijs
dat wil samenwerken in samenwerkingsscholen, in voorkomende gevallen eerst
omgezet in algemeen-bijzonder onderwijs. Dit zal met name het geval zijn wanneer
er meer soorten bijzonder onderwijs bij betrokken zijn. Er bestaat echter
geen garantie of, en zo ja hoe, openbaar onderwijs in een samenwerkingsschool
kan worden aangeboden. Inmiddels is door het totstandkomen van samenwerkingsscholen
waarbij openbaar onderwijs werd omgezet in algemeen-bijzonder onderwijs, in
diverse gemeenten het openbaar onderwijs verdwenen en vervangen door algemeen-bijzonder
onderwijs. Een wettelijke regeling voor samenwerkingsscholen kan bijdragen
aan het behoud van het huidige aanbod aan openbaar onderwijs. 4. GrondwetswijzigingIn zijn advies stelt de Onderwijsraad voor om artikel 23, vierde lid,
van de Grondwet aldus te wijzigen:«In elke gemeente wordt van overheidswege openbaar algemeen vormend
lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal openbare scholen. Volgens bij de wet te stellen regels kan afwijking van
deze bepaling worden toegelaten, mits tot het ontvangen van zodanig onderwijs, al dan niet in de vorm van een openbare school,gelegenheid
wordt gegeven.»Ik wil allereerst benadrukken dat de essentie van artikel 23 van de Grondwet
niet ter discussie staat. De kenmerken van het duale bestel blijven gehandhaafd.Het duale onderwijsbestel ligt verankerd in artikel 23 van de Grondwet.
Openbaar én bijzonder onderwijs moeten zoveel mogelijk en in gelijkwaardigheid
tot hun recht kunnen blijven komen, zoals de Onderwijsraad stelt. Deze gelijkwaardigheid
komt tot uiting in de waarborgen die artikel 23 van de Grondwet bevat.Artikel 23 van de Grondwet bevat zowel waarborgen voor het openbaar onderwijs
als voor het bijzonder onderwijs. Voor het bijzonder onderwijs gaat
het bijvoorbeeld om het waarborgen van de vrijheid van richting en inrichting,
voor het openbaar onderwijs om het waarborgen van het karakter en van het
aanbod van openbaar onderwijs. Een wettelijke regeling van samenwerkingsscholen
zal moeten passen binnen het duale onderwijsbestel.Handhaving van het duale bestel sluit een wettelijke regeling van samenwerkingsscholen
niet uit. De Onderwijsraad geeft in zijn advies aan hoe de Grondwet naar zijn
oordeel gewijzigd moet worden om op basis daarvan te voorzien in een wettelijke
regeling van samenwerkingsscholen. Het duale onderwijsbestel staat daarbij
niet ter discussie.Ik kan mij vinden in de wijze waarop de Onderwijsraad voorstelt om de
Grondwet te wijzigen. Een belangrijke aspect bij het voorstel van de Onderwijsraad
is dat het voorstel de tekst van artikel 23 van de Grondwet, en in het bijzonder
het vierde lid, zoveel mogelijk in stand laat. Daarmee blijft duidelijk dat
het duale onderwijsbestel gehandhaafd blijft, maar tevens wordt aangegeven
dat openbaar onderwijs niet altijd in openbare scholen behoeft te worden gegeven.
De voorgestelde Grondwetswijziging sluit ieder misverstand daaromtrent uit.De invulling van de tweede volzin van artikel 23, vierde lid, geschiedt
door de wetgever. Na de totstandkoming van de Grondwetswijziging zal in overleg
tussen regering en parlement de bestuurlijke vormgeving van de samenwerkingsschool
worden bezien.De Onderwijsraad heeft zijn advies mede gegoten in de vorm van een toelichting
bij een voorstel tot wijziging van artikel 23 van de Grondwet en geeft daarin
reeds een interpretatie van de betekenis van de Grondwetswijziging. De Onderwijsraad
doet voorts op een aantal punten voorstellen voor de inhoud van een wettelijke
regeling. Hoewel de inhoud van het wetsvoorstel thans nog niet aan de orde
is, wil ik nu reeds ingaan op de opvatting van de Onderwijsraad. Daarmee geef
ik tevens de contouren aan van een wettelijke regeling voor de samenwerkingsschool,
zoals mij die voor ogen staan.5. Visie van de Onderwijsraad op een wettelijke regelingBij het voorstel tot wijziging van de Grondwet heeft de Onderwijsraad
het bestaande duale onderwijsbestel als uitgangspunt genomen. Gegeven dit
uitgangspunt heeft de Onderwijsraad de randvoorwaarden aangegeven die een
wettelijke regeling ter uitvoering van artikel 23, vierde lid, van de Grondwet
naar zijn oordeel moet stellen aan de mogelijkheid om samenwerkingsscholen
te vormen.De Onderwijsraad benadrukt dat de samenwerkingsschool geen reguliere variant
mag zijn. De wetgever mag naar zijn oordeel samenwerkingsscholen slechts in
bijzondere gevallen toelaten. Daarnaast moeten de kenmerken van het duale
bestel zoveel mogelijk worden gewaarborgd.Volgens de Onderwijsraad leidt dit tot de volgende consequenties:1. Een samenwerkingsschool mag alleen in het leven worden geroepen door
de gemeente en een organisatie als vertegenwoordiger van het bijzonder onderwijs.
Het kan niet zo zijn dat de gemeente een school opricht waarin gepretendeerd
wordt mede bijzonder onderwijs te geven. In paragraaf 7.1 ga ik hierop
in.2. De wet moet minimumwaarborgen bevatten voor gelijkwaardigheid. Dit
moeten niet alleen waarborgen zijn voor het openbaar onderwijs maar ook moeten
garanties voor het bijzonder onderwijs worden geformuleerd. In paragraaf 7.2
ga ik hierop in.3. De wet moet specificeren in welke uitzonderingsgevallen samenwerkingsscholen
zijn toegestaan. Een samenwerkingsschool kan bijvoorbeeld niet
ontstaan door stichting van een nieuwe school maar slechts door fusie ofwel
opheffing van de ene school en uitbreiding van de andere met het onderwijs
dat aan de opgeheven school werd gegeven. Omdat de Onderwijsraad dit als een
randvoorwaarde ziet, ga ik in paragraaf 6 eerst op dit punt in.6. Beperking tot bijzondere gevallenVolgens de Onderwijsraad brengt de opvatting dat de samenwerkingsschool
geen reguliere variant kan zijn, onder meer met zich mee dat dit niet het
resultaat kan zijn van schoolstichting (voornamelijk aan de orde in nieuwbouwwijken)
maar slechts van fusie dan wel opheffing van de ene school en uitbreiding
van de andere met het onderwijs dat aan de opgegeven school werd gegeven.
Alleen bestaande scholen kunnen in de visie van de Onderwijsraad fuseren tot
samenwerkingsscholen.De Onderwijsraad baseert zijn opvatting op de formulering van de tweede
volzin van het huidige en het voorgestelde artikel 23, vierde lid. De Onderwijsraad
merkt op: «Uit de zinsnede: «kan afwijking van deze bepaling [de
eerste volzin] worden toegelaten» blijkt dat het daarbij gaat om uitzonderingen
op de hoofdregel.» Inderdaad gaat de Grondwetgever er van uit dat openbaar
onderwijs in scholen voor openbaar onderwijs wordt gegeven en dat afwijking
daarvan mogelijk is. Die afwijkingsmogelijkheid volgt uit de laatste zinsnede
van het vierde lid: «mits tot het ontvangen van zodanig onderwijs gelegenheid
wordt gegeven».Ik kan de Onderwijsraad volgen in zijn opvatting dat uit de formulering
van het vierde lid volgt dat uit de wet moet blijken in welke situaties kan
worden afgeweken van de eerste volzin van het vierde lid. Ik ben het echter
niet eens met de Onderwijsraad dat uit de tekst van het vierde lid zou volgen
dat, wanneer de wetgever heeft vastgesteld dat ook in een samenwerkingsschool
openbaar onderwijs kan worden gegeven, dit slechts beperkt kan zijn tot bijzondere
situaties.In dit verband is het van belang enkele opmerkingen te maken over de invulling
die de wetgever tot nu toe aan het vierde lid heeft gegeven. Volgens de huidige
tekst van de eerste volzin van artikel 23, vierde lid, van de Grondwet wordt
«in elke gemeente» van overheidswege openbaar algemeen vormend
lager onderwijs gegeven in een genoegzaam aantal scholen. Dit betekent echter
niet dat in elke gemeente een openbare school moet zijn. Het is de wetgever
die door het geheel van opheffings- en stichtingsnormen heeft uitgesloten
dat in elke gemeente een openbare school is. De wetgever heeft de alom aanwezigheid
van openbaar onderwijs als het ware geobjectiveerd door het geheel van opheffings-
en stichtingsnormen.Het is aan de wetgever opgedragen om de grondwettelijke garantiefunctie
in te vullen en het is de behoefte aan openbaar onderwijs die bepalend is
voor de vraag of gebruik wordt gemaakt van openbaar onderwijs. Uit de tweede
volzin van het vierde lid volgt dat de wetgever kan bepalen wanneer sprake
is van met de eerste volzin vergelijkbare situaties. De wetgever bepaalt op
welke wijze gelegenheid kan worden geboden tot het ontvangen van openbaar
onderwijs. Wanneer op andere wijze gelegenheid tot het geven van openbaar
onderwijs kan worden gegeven, dan wordt ook daarmee voldaan aan de norm van
de eerste volzin: de alomaanwezigheid van openbaar onderwijs. Zo heeft de
wetgever voor het primair onderwijs voorzien dat een gemeentebestuur vergoedingen
kan verlenen voor het bezoek aan een elders gelegen openbare school. Nadat
de Grondwet gewijzigd is, kan ook door stichting en instandhouding van een
samenwerkingsschool openbaar onderwijs worden aangeboden. Uit de voorgestelde
formulering van artikel 23, vierde lid, vloeit niet dwingend voort dat een
samenwerkingsschool alleen mogelijk is in uitzonderingssituaties. De beperkte interpretatie van de Onderwijsraad doet geen recht aan de
maatschappelijke wens waarvoor het wetsvoorstel samenwerkingsscholen een oplossing
beoogt te bieden.Ook de Onderwijsraad zelf acht voor de bestaande samenwerkingsscholen
een voorziening nodig om die scholen als samenwerkingsschool nieuwe stijl
aan te merken. Bij deze bestaande scholen zal niet altijd sprake zijn geweest
van dreigende opheffing. Zowel de beperking dat de wet alleen kan worden toegepast
in uitzonderingssituaties als de beperking dat in een nieuwbouwwijk geen samenwerkingsschool
kan ontstaan, is bezwaarlijk. Noch het duale stelsel noch het primaat van
het openbaar onderwijs binnen het duale bestel staan daaraan in de weg.Ik wil benadrukken dat een gemeentebestuur nooit eenzijdig een samenwerkingsschool
zal kunnen oprichten. Naast het gemeentebestuur zal op gelijke voet altijd
ook een vertegenwoordiger van het bijzonder onderwijs betrokken moeten zijn.
Ook de positie van de ouders is bij het oprichten van een samenwerkingsschool
van groot belang, zowel in het openbaar onderwijs als in het bijzonder onderwijs.
Ik acht het wenselijk dat de positie van ouders wordt versterkt, bijvoorbeeld
door het via de beleidsbepalende organen van de school mede vormgeven aan
het schoolbeleid. De rol van de ouders bij de totstandkoming van een samenwerkingsschool
zal daarom bij de uitwerking van de wettelijke regeling van de samenwerkingsschool
nadrukkelijk aan de orde moeten komen.Gelijktijdig met deze brief ontvangt de Tweede Kamer een notitie over
flexibilisering van het scholenbestand. Er is sprake van een samenhang tussen
beide onderwerpen in die zin dat een samenwerkingsschool een mogelijke verschijningsvorm
is voor een nieuwe school in een nieuwbouwlocatie. De samenwerkingsschool
zou een optie kunnen zijn voor de startfase, namelijk een school waarin het
openbaar onderwijs en de belangrijkste richtingen van het bijzonder onderwijs
samenwerken. Dit kan voor ouders, zeker in de aanvangfase, een goed alternatief
zijn.Achtergrond bij wijziging van de Grondwet en bij een wettelijke regeling
van de samenwerkingsschool is de maatschappelijke behoefte aan vormen van
samenwerking en de belemmeringen die scholen daarbij thans ondervinden weg
te nemen. Met de voorgestelde Grondwetswijziging wordt ieder misverstand uitgesloten
omtrent de vraag of door een samenwerkingsschool openbaar onderwijs kan worden
aangeboden.Voor de wetgever is met name van belang dat het karakter en het aanbod
van het openbaar onderwijs worden gewaarborgd, wanneer dat participeert in
een samenwerkingsschool. Zeker waar het gaat om het mogelijk maken van vormen
van samenwerking behoort het maken van keuzen te worden overgelaten aan instellingen
die een grote mate van autonomie bezitten, en behoren scholen daarin zo veel
mogelijk vrij te zijn.Wanneer de reikwijdte van de wet beperkt zou blijven tot uitzonderingssituaties,
betekent dit dat de wet de facto alleen kan worden toegepast bij dreigende
opheffing van scholen. Er komen echter ook samenwerkingsscholen tot stand
in situaties waarin geen sprake is van dreigende opheffing. Ook bij het oorspronkelijke
wetsvoorstel is benadrukt dat de wetgever niet in motieven tot samenwerking
wil treden en evenmin in de wijze waarop betrokkenen vorm geven aan hun samenwerking.
Een beperking tot uitzonderlijke gevallen en een voorziening voor de bestaande
samenwerkingsscholen, doet te weinig recht aan de maatschappelijke werkelijkheid
en aan de problemen waarvoor een oplossing moet worden geboden. Er zou waarschijnlijk
niets in de bestaande praktijk wijzigen wanneer de bestaande samenwerkingsscholen
zouden worden voorzien van het etiket samenwerkingsschool, en voor het overige
slechts in uitzonderlijke situaties samenwerkingsscholen tot stand zouden
kunnen komen. Een wijziging van de Grondwet om enkele tientallen –
feitelijk gedoogdesamenwerkingsscholen te legaliseren, lijkt een onevenredig
middel. Zeker een Grondwetswijziging moet tegen voorzienbare toekomstige ontwikkelingen
bestand zijn.7. Contouren van een wettelijke regelingDe Onderwijsraad geeft in zijn advies de contouren van een wettelijke
regeling. Diverse punten komen overeen met elementen die ook waren opgenomen
in het oorspronkelijke wetsvoorstel samenwerkingsscholen. Zo onderschrijf
ik het voorstel van de Onderwijsraad om de rechtsvorm bij een samenwerkingsschool
te beperken tot de stichting. Het principe van (min of meer) gelijkwaardige
samenwerking brengt met zich mee dat de samenwerkingsschool niet goed in een
publiekrechtelijke rechtsvorm kan worden gegoten. Aan een samenwerkingsschool
ligt immers de gedachte ten grondslag dat de samenwerkende partijen de vrijheid
moeten hebben om een voor allen zo bevredigend mogelijke oplossing te bereiken.
Ook de rechtsvorm van een vereniging ligt niet in de rede omdat in het verenigingsrecht
essentieel is dat de algemene vergadering en niet het bestuur het hoogste
orgaan is. Voorschriften over overheidsinvloed op het bestuur passen daar
niet bij.Ook ben ik het eens met het voorstel om het personeel in een samenwerkingsschool
werkzaam te doen zijn op grond van een arbeidsovereenkomst naar burgerlijk
recht. Terecht merkt de Onderwijsraad op dat het onwerkbaar zal zijn wanneer
personeel, bij ontbreken van een wettelijke regeling, zowel op basis van ambtenaarschap
als op basis van een arbeidsovereenkomst werkzaam zou zijn.Met de Onderwijsraad ben ik van mening dat de Algemene wet bestuursrecht
niet van toepassing behoort te zijn op de besluitvorming binnen de samenwerkingsschool.Er zijn ook enkele punten waar ik een andere mening ben toegedaan dan
de Onderwijsraad. Op deze punten zal ik hieronder ingaan.Het is van belang dat het karakter en het aanbod van openbaar onderwijs
in een samenwerkingsschool voldoende zijn gewaarborgd. Dit betreft, naast
de algemene toegankelijkheid van het openbaar onderwijs, in het bijzonder
het bestuur van een samenwerkingsschool en de inhoud van het openbaar onderwijs.
Omdat de essentialia van het openbaar onderwijs niet in het geding mogen komen,
zal in de wettelijke regeling er in worden voorzien dat overheersende invloed
van de overheid in het bestuur is verzekerd en dat openbaar onderwijs wordt
gegeven met eerbiediging van ieders godsdienst of levensbeschouwing. Het oorspronkelijke
wetsvoorstel bevatte diverse waarborgen (zoals het voorschrift dat het bestuur
jaarlijks aan de gemeenteraad verslag uitbrengt waarbij in ieder geval aandacht
wordt geschonken aan de wezenskenmerken van het openbaar onderwijs en het
goedkeuringsrecht van de gemeente bij wijziging van de statuten). Ook het
nieuw in te dienen wetsvoorstel zal dergelijke waarborgen bevatten.7.1. ToezichthoudersVolgens de Onderwijsraad mag een samenwerkingsschool alleen in het leven
worden geroepen door een gemeente en een organisatie als vertegenwoordiger
van het bijzonder onderwijs. Het kan niet zo zijn dat een gemeente een school
opricht waarin gepretendeerd wordt mede bijzonder onderwijs te geven. Ook
dienen de oprichtende rechtspersonen volgens de Onderwijsraad een toezichthoudende
taak te krijgen om hun respectievelijke identiteit tot hun recht te laten
komen. De Onderwijsraad verwijst daarbij naar het oorspronkelijke wetsvoorstel
waarin ook een dergelijke constructie was opgenomen (en waarbij
de leden van het bestuur zouden worden benoemd door de toezichthoudende rechtspersoon).Ik ben het met de Onderwijsraad eens dat oprichting van een samenwerkingsschool
alleen mogelijk is wanneer sprake is van twee partijen. Ook bij schoolstichting
in nieuwbouwwijken zal dit het geval moeten zijn. Een gemeentebestuur zal
niet eenzijdig een samenwerkingsschool kunnen oprichten. Er zal naast de gemeente
altijd een andere partij moeten zijn die de behartiging van het bijzonder
onderwijs van een bepaalde richting tot doel heeft. Wanneer dat het geval
is, kan de gemeente samen met die partij besluiten een stichting in het leven
te roepen die als doel heeft een samenwerkingsschool in stand te houden.Die nieuwe stichting is vervolgens gehouden alle wettelijke voorschriften
omtrent het instandhouden van een samenwerkingsschool in acht te nemen. Het
is uiteraard mogelijk dat de oprichtende rechtspersonen of daartoe in het
leven geroepen rechtspersonen blijven toezien op het behoud van de identiteit.
Ik acht het echter niet noodzakelijk om deze taak ook wettelijk te regelen.
Het kan zeer wel aan betrokken partijen worden overgelaten om te besluiten
tot toezichthoudende rechtspersonen. Het bijzonder onderwijs kan zich voor
het behoud van de eigen identiteit rechtstreeks beroepen op artikel 23 van
de Grondwet. Het is overbodig en daarom ook niet juist om dit nogmaals te
waarborgen door middel van een wettelijke verplichting tot toezichthoudende
rechtspersonen. Ook overwegingen rond autonomie van onderwijsinstellingen
en het laten maken van eigen keuzen, pleiten er voor om op dit punt geen voorschriften
te geven.Dit ligt anders voor het toezien op het behoud van het karakter en van
het aanbod van het openbaar onderwijs. De Minister van Onderwijs heeft op
grond van artikel 23 van de Grondwet een bijzondere verantwoordelijkheid voor
het voorzien in waarborgen voor het openbaar onderwijs. Dit betekent dat de
wet daarvoor wel waarborgen zal moeten bevatten.Ook in het oorspronkelijke wetsvoorstel waren enkele voorschriften omtrent
toezichthoudende rechtspersonen opgenomen. Deze voorschriften waren echter
bij de tweede nota van wijziging opgenomen om tegemoet te komen aan het bezwaar
van de Onderwijsraad dat het wetsvoorstel inbreuk zou maken op het duale onderwijsbestel.
Nu daarin wordt voorzien door een wijziging van artikel 23 van de Grondwet,
zijn dergelijke voorschriften overbodig en onjuist. Aan het nieuwe wetsvoorstel
zal immers een Grondwetswijziging ten grondslag liggen. Er is sprake van een
nieuwe situatie en bij de totstandkoming van het wetsvoorstel moet een nieuwe
afweging worden gemaakt.7.2. Vastleggen van waarborgenVolgens de Onderwijsraad is de wetgever op grond van artikel 24, vierde
lid, van de Grondwet gehouden een aantal minimumwaarborgen vast te leggen.
De wet moet volgens de Onderwijsraad minimumwaarborgen bevatten met het oog
op ten minste een zekere gelijkwaardigheid. Het is niet voldoende als de wet
alleen waarborgen bevat voor het openbaar onderwijs. Er moeten ook garanties
voor het bijzonder onderwijs worden geformuleerd. De waarborgen moeten volgens
de Onderwijsraad ten minste betrekking hebben op de toelating van leerlingen,
de aard en inhoud van het onderwijs en het personeelsbeleid.7.2.1. Toelating van leerlingenMet de Onderwijsraad ben ik van mening dat bij de toelating van leerlingen
tot de samenwerkingsschool de algemene toegankelijkheid van het openbaar onderwijs
moet prevaleren. Ik kan het voorstel van de Onderwijsraad om deze waarborg
in de wet vast te leggen onderschrijven. Algemene toegankelijkheid tot de
school is immers een van de wezenskenmerken van het openbaar onderwijs.
Ook binnen een samenwerkingsschool moeten voor wat betreft de toelating tot
het openbaar onderwijs dezelfde criteria gelden als bij toelating tot een
openbare school.7.2.2. Aard en inhoud van het onderwijsDe Onderwijsraad acht het tevens noodzakelijk om in de wet randvoorwaarden
te formuleren ter zake van de besluitvorming omtrent de inhoud van het onderwijs.Ik acht het niet nodig om in de wet aan het bevoegd gezag op te dragen
om in het schoolplan waarborgen neer te leggen ter zake van de invulling van
het te geven openbaar en bijzonder onderwijs. Het bevoegd gezag is binnen
de wettelijk bepaalde deugdelijkheidseisen zelf verantwoordelijk voor het
onderwijs op schoolniveau. Aan deze verantwoordelijkheid wordt onder meer
gestalte gegeven door middel van het schoolplan. Het is aan het schoolbestuur
om het schoolplan vast te stellen. Het is ook aan het schoolbestuur om het
schoolplan als instrument te gebruiken bij het waarborgen van het bieden van
zowel openbaar als bijzonder onderwijs binnen een samenwerkingsschool.7.2.3. PersoneelsbeleidEen andere inhoudelijke randvoorwaarde die de Onderwijsraad aan een wettelijke
regeling stelt, betreft het personeelsbeleid. Volgens de Onderwijsraad is
een personeelslid dat aan een samenwerkingsschool werkzaam is, juridisch zowel
inzetbaar voor het openbaar onderwijs als het bijzonder onderwijs. Dit is
volgens de Onderwijsraad slechts aanvaardbaar wanneer het personeel te kennen
heeft gegeven met beide grondslagen te kunnen instemmen. De Onderwijsraad
stelt voor om aan de representanten van beide stromingen een vetorecht ten
aanzien van nieuw personeel te geven. Ook zal het schoolbestuur volgens de
Onderwijsraad een grote vrijheid moeten hebben om een door een der stromingen
afgewezen kandidaat te kunnen weigeren zonder te worden geconfronteerd met
een bekostigingssanctie.Bij het bespreken van de relatie tussen samenwerkingsscholen en het personeelsbeleid
kan onderscheid worden gemaakt tussen bezwaren die het bevoegd gezag kan hebben
bij benoeming van een personeelslid, en bezwaren die een personeelslid zelf
kan hebben omdat hij of zij onderwijs moet geven van een andere richting of
openbaar onderwijs.Ik wil benadrukken dat de verantwoordelijkheid voor het voeren van het
personeelsbeleid ligt bij het bevoegd gezag van een school. Het is de Grondwet
zelf die in het zesde lid (voor het bijzonder onderwijs) met name «de
aanstelling der onderwijzers» noemt als vrijheid die geëerbiedigd
moet worden bij het formuleren van deugdelijkheidseisen en bekostigingsvoorwaarden.
Het voeren van het personeelsbeleid behoort aan het bevoegd gezag te worden
overgelaten. Ook voor de wetgever moet dit een principieel uitgangspunt zijn.
Een wettelijk vetorecht ten aanzien van nieuw personeel om te waarborgen dat
openbaar respectievelijk bijzonder onderwijs geconfronteerd wordt met personeelsleden
die niet geloofwaardig het betreffende onderwijs kunnen uitdragen, acht ik
niet wenselijk. Zeker bij een samenwerkingsschool, ligt het in de rede dat
hierover onderling afspraken worden gemaakt.Zoals gezegd, kan ik niet uitsluiten dat zich bij een samenwerkingsschool
problemen in verband levensbeschouwing en denominatie kunnen voordoen. Met
name bij het ontslaan respectievelijk het niet benoemen van personeel kunnen
overwegingen van denominatieve of levensbeschouwelijke aard een rol spelen. Ook bij de totstandkoming van de wet waarmee de bestuurlijke fusie tussen
openbare en bijzondere scholen in de onderwijswetgeving is geregeld, waren
dergelijke vragen aan de orde. Daarom is in die wet een voorziening getroffen.
Wettelijk is voorgeschreven dat het Participatiefonds bij een bestuurlijke
fusie overwegingen van godsdienstige of levensbeschouwelijke aard moet betrekken
bij beoordelingen rond vermijdbaarheid van ontslag. Ter uitwerking daarvan
heeft Staatssecretaris Netelenbos bij brief van 13 februari 1998 aan het Participatiefonds
instructies gezonden in welke gevallen bij de instroomtoets in het wachtgeld
door het Participatiefonds de kosten van de wachtgelduitkering niet ten laste
van het schoolbestuur zouden moeten worden gebracht: als een personeelslid
om denominatieve redenen een aangeboden functie weigert, moet het bestuur
bij het Participatiefonds aantonen dat al het mogelijke is gedaan om een wachtgelduitkering
te voorkomen. USZO toetst vervolgens of het personeelslid terecht heeft geweigerd.
Daarbij speelt een rol of dat personeelslid niet eerder werkte aan de openbare
school of de bijzondere school van die richting, of de bezwaren bekend waren
vanaf het moment van bestuurlijke fusie, en of de bezwaren uit handelingen
van betrokkene blijken. Een zelfde beleidslijn wordt door mij gehanteerd bij
de toetsing van de eigen wachtgelderbepalingen.Op het punt van het personeelsbeleid is de situatie bij de samenwerkingsschool
niet principieel anders dan bij de bestuurlijke fusie. In beide gevallen is
bij de benoeming van personeel immers sprake van bestuursaanstelling, waardoor
in beide gevallen dezelfde veronderstelde problemen aan de orde kunnen zijn.
Het ligt dan ook in de rede om in de wettelijke regeling van de samenwerkingsschool
op dit punt dezelfde voorziening op te nemen als bij de wettelijke regeling
van de bestuurlijke fusie.Een personeelslid zou, gezien zijn of haar persoonlijke overtuiging, bezwaren
kunnen hebben tegen benoeming aan een samenwerkingsschool.Wanneer sprake is van benoeming van een personeelslid dat eerder heeft
gesolliciteerd bij een bestaande samenwerkingsschool, mag worden verondersteld
dat betrokkene ook eerder met beide grondslagen heeft ingestemd, en dat hij
zich ervan bewust kon zijn dat hij in voorkomend geval zowel openbaar als
bijzonder onderwijs zou moeten geven.Dit kan anders zijn bij het personeel dat verbonden is aan de scholen
die fuseren tot een samenwerkingsschool. Aangenomen mag worden dat een bevoegd
gezag niet tot vorming van een samenwerkingsschool zal overgaan wanneer het
zittende personeel in meerderheid niet te kennen heeft gegeven met beide grondslagen
in voldoende mate te kunnen instemmen. Dit hoeft voor individuele personeelsleden
niet het geval te zijn. Denkbaar is bijvoorbeeld dat het bevoegd gezag door
het vormen van een samenwerkingsschool aan een personeelslid eisen stelt die,
in verband met diens persoonlijke godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging,
in redelijkheid niet van hem kunnen worden gevergd. Hetzelfde kan het geval
zijn wanneer een personeelslid door terugloop van het aantal leerlingen onderwijs
van een andere stroming moet gaan geven. Dit kan er in theorie toe leiden
dat het bevoegd gezag gehouden is een personeelslid te ontslaan omdat deze
om denominatieve redenen een functie weigert (in die situatie is dan dus tevens
sprake van het niet benoemen van een potentiële wachtgelder). Zoals ik
hiervoor heb aangegeven, toetst USZO of een ontslagen personeelslid recht
heeft op een uitkering en of er geen sprake is van verwijtbaarheid.Het bovenstaande geeft de bestaande situatie weer. Voor wat betreft het
voortgezet onderwijs, wordt thans gedacht om het zogenoemde bovenwettelijk
deel van de ontslaguitkeringen voor rekening van het bevoegd gezag
dat betrokkene heeft ontslagen, te brengen. Hoe hiermee om te gaan in dit
kader vergt nadere studie en zal bij de uitwerking van het wetsvoorstel aan
de orde komen. Hetzelfde geldt voor eventuele ontwikkelingen in het primair
onderwijs.8. UitvoeringsaspectenAan het slot van zijn advies gaat de Onderwijsraad in op enkele uitvoeringsaspecten.
Deze zullen aan de orde komen bij de indiening van het wetsvoorstel. Toch
kunnen alvast enkele opmerkingen worden gemaakt bij de door de Onderwijsraad
aangestipte kwesties.Samenwerkingsschool als bijzondere schoolMet de Onderwijsraad ben ik het eens dat de samenwerkingsschool voor de
toepassing van wettelijke voorschriften moet worden aangemerkt als een bijzondere
school, behoudens wanneer de wet anders bepaalt. Ook in het oorspronkelijke
wetsvoorstel was een dergelijk voorschrift opgenomen.OvergangsregelingenUiteraard moet het voor de bestaande samenwerkingsscholen mogelijk zijn
om een samenwerkingsschool nieuwe stijl te worden, zoals dat ook voor andere
scholen het geval is. Een goede overgangsregeling is daarom noodzakelijk.
Daarbij zal uiteraard worden bezien of daadwerkelijk van een samenwerkingsschool
sprake is. Bij het wetsvoorstel samenwerkingsscholen zal dit aan de orde komen.Doorwerking in andere onderwijsregelgevingBij de voorbereiding van het wetsvoorstel samenwerkingsscholen zal worden
bezien welke andere onderwijsregelgeving moet worden aangepast. Bijzondere
aandacht zal daarbij worden besteed aan de in de Wet medezeggenschap onderwijs
1992 neergelegde medezeggenschapsregeling.Rechtsbescherming van het personeelVolgens de Onderwijsraad zal het schoolbestuur zich moeten aansluiten
bij een commissie van beroep. Een aparte wettelijke regeling voor de rechtsbescherming
van het personeel is niet nodig.Hiervoor heb ik aangegeven dat ik de Onderwijsraad volg in zijn advies
om een samenwerkingsschool voor de toepassing van de wettelijke bepalingen
aan te merken als een bijzondere school die uitgaat van een stichting en waarbij
het personeel werkzaam is op grond van een arbeidsovereenkomst naar burgerlijk
recht. Het voorstel van de Onderwijsraad dat het schoolbestuur zich zal moeten
aansluiten bij een commissie van beroep, is een logische consequentie daarvan.De herkenbaarheid van de verschillende stromingenHet is aan het bevoegd gezag om de samenwerking, en daarmee ook de herkenbaarheid
van de verschillende stromingen binnen een samenwerkingschool, vorm te geven.
Ik ben het dan ook eens met de Onderwijsraad dat de wijze van regelen daarvan
aan het schoolbestuur moet worden overgelaten. Het schoolbestuur zou dit inderdaad
kunnen vastleggen in de statuten en daaraan uitwerking kunnen geven in het
schoolplan en de schoolgids.Regeling inzake de beëindiging van de samenwerkingMet de Onderwijsraad acht ik het noodzakelijk om bij het opstellen van
het wetsvoorstel samenwerkingsscholen bijzondere aandacht te schenken aan
de beëindiging van de samenwerking en daarbij zowel de positie van het
openbaar onderwijs als die van het bijzonder onderwijs te bezien. Ook het oorspronkelijke wetsvoorstel bevatte een voorziening voor de beëindiging
van de samenwerking.BekostigingsaspectenHiervoor heb ik reeds aangegeven dat ik de Onderwijsraad wil volgen in
zijn advies om een samenwerkingsschool voor de toepassing van de wettelijke
bepalingen aan te merken als een bijzondere school die uitgaat van een stichting
en waarbij het personeel werkzaam is op grond van een arbeidsovereenkomst
naar burgerlijk recht. Vanzelfsprekend zullen daarbij ook aanspraken aan de
orde zijn op zogenaamde overschrijdingsgelden. Dergelijke aanspraken gelden
immers voor alle niet door de gemeente in stand gehouden scholen in een gemeente.Tot slotReeds vele jaren wordt er zowel in de onderwijspraktijk als in contacten
tussen regering en parlement gesproken over een wettelijke regeling van de
samenwerkingsschool. Omdat de door de regering voorgestelde regeling op gespannen
voet met de Grondwet werd geacht, werd advies aan de Onderwijsraad gevraagd
om de bestuurlijke vormgeving van de samenwerkingsschool wettelijk te kunnen
regelen, zodanig dat aan grondwettelijke bezwaren kon worden tegemoet gekomen.Omdat diverse fracties in het parlement van mening waren dat de huidige
tekst van artikel 23 van de Grondwet onvoldoende grondslag zou bieden aan
een wettelijke regeling van de samenwerkingsschool, heb ik de Onderwijsraad
verzocht om een advies uit te brengen. De Onderwijsraad heeft een voorstel
tot wijziging van artikel 23 van de Grondwet gedaan dat naar mijn menig een
goede grondslag kan bieden aan een wettelijke regeling van de samenwerkingsschool.Ik streef er naar dat een wetsvoorstel tot wijziging van artikel 23 van
de Grondwet aan het einde van dit jaar aan de Raad van State ter advisering
kan worden voorgelegd. Na wijziging van de Grondwet, kan de wettelijke regeling
voor de samenwerkingsscholen tot stand worden gebracht.Omdat ik een spoedige indiening van een voorstel tot Grondwetswijziging
in eerste lezing van groot belang acht, hoop ik op korte termijn met u van
gedachten te kunnen wisselen over deze reactie. De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,K. Y. I. J. AdelmundXNoot1Wanneer hierna sprake is van samenwerkingsscholen, gaat het steeds om
samenwerkingsscholen waarin openbaar en bijzonder onderwijs institutioneel
een samenwerkingsschool vormen. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27400-VIII-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl