Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) en van de begrotingsstaat van het Waddenfonds voor het jaar 2010; Brief regering; Internationale VROM/WWI Agenda
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2022-10-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST141891
 2009-2010
 
 32 123 XI
 Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) en van de begrotingsstaat van het
Waddenfonds voor het jaar 2010
 
 
 32 123 XVIII
 Vaststelling van de begrotingsstaten van de begroting Wonen, Wijken
en Integratie (XVIII) voor het jaar 2010
 
 
 
 
 Nr. 
 62
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEER
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 18 maart 2010
 
 Hiermee bied ik u, mede namens de minister van Buitenlandse Zaken, de
heer Maxime Verhagen, de Internationale VROM/WWI Agenda aan.
 
 De Internationale VROM/WWI Agenda geeft een overzicht van lopende internationale
beleidstrajecten op het werkterrein van VROM en WWI en bevat geen nieuw beleid.
 
 Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
 
 De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
 J. C. Huizinga-Heringa 
 
 VOORWOORD
 De Internationale VROM/WWI Agenda geeft een samenhangend overzicht van
de mondiale en Europese beleidsambities op het gebied van de leefomgeving,
zoals die voor 2010 en 2011 gesteld zijn en voor zover deze voor Nederland
van belang zijn. Hierbij beperkt deze agenda zich tot de VROM en WWI dossiers.
 
 Deze agenda is vooralsnog de laatste in de reeks die aan de Kamer is gestuurd.
De Tweede Kamer zal in de toekomst via kanalen als geannoteerde agenda’s
en Algemene Overleggen worden geïnformeerd over internationale ontwikkelingen
op VROM en WWI dossiers.
 
 De hierin beschreven inzet is eerder in andere beleidsdocumenten uitgewerkt
en bevat geen nieuw beleid.
 
 De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
 J. C. Huizinga-Heringa
 De minister van Buitenlandse Zaken,
 M. J. M. Verhagen 
 
 INHOUD blz.
 Hoofdstuk 1 Inleiding 5
 1.1. Doel en reikwijdte 5
 1.2. Context 5
 1.3. Vooruitblik 6
 
 Hoofdstuk 2 Klimaat en energie 7
 2.1. Mondiaal klimaatbeleid, post-Kyoto 7
 2.2. EU klimaat en energie beleid 8
 2.2.1. Emissiehandelssysteem (ETS) 8
 2.2.2. Inspanningsverdeling 9
 2.2.3. CO2-afvang en opslag (CCS) 9
 2.2.4. Hernieuwbare energie 10
 2.3. Biobrandstoffen 10
 2.4. Energiebesparing gebouwde omgeving 11
 2.5. Klimaatadaptatie 12
 2.6. Transportemissies CO2 12
 2.6.1. Uitstoot broeikasgassen door auto’s 12
 2.6.2. Uitstoot broeikasgassen door de luchtvaart 13
 2.6.3. Uitstoot broeikasgassen zeescheepvaart 13
 2.7. Clean Development Mechanism (CDM) en Joint Implementation (JI) 14
 2.8. Polaire regio’s; Beheer van Antarctica 16
 
 Hoofdstuk 3 Lucht en geluid 18
 3.1. Bronnen 18
 3.1.1. Scheepvaartemissies 18
 3.1.2. Internalisering externe kosten transport 19
 3.1.3. Industriële emissies 19
 3.1.4. Geluidsnormen voor banden 20
 3.1.5. Omgevingslawaai 21
 3.2. Emissies 22
 3.2.1. Ozon (Montreal-protocol) 22
 3.2.2. Mondiale stikstofstrategie 23
 3.2.3. Nationale emissieplafonds 23
 3.2.4. Grensoverschrijdende luchtverontreiniging 24
 
 Hoofdstuk 4 Bodem, water en lucht 26
 4.1. Kaderrichtlijn bodem 26
 4.2. Herziening drinkwaterrichtlijn 26
 4.3. Biocidenverordening 27
 4.4. Richtlijnen luchtkwaliteit 28
 
 Hoofdstuk 5 Afvalstoffen 29
 5.1. Bioafval 29
 5.2. Elektronische apparatuur 30
 5.3. Gevaarlijke afvalstoffen 31
 5.4. Sloopschepen 
 
 Hoofdstuk 6 Risicobeleid 33
 6.1. Veiligheid 33
 6.1.1. Vuurwerk 33
 6.1.2. Risicovolle bedrijven 33
 6.1.3. Grensoverschrijdende effecten van industriële ongevallen 34
 6.2. Chemische stoffen 35
 6.2.1. Import van gevaarlijke stoffen 35
 6.2.2. Persistente organisch verontreinigde stoffen 35
 6.2.3. SAICM: Strategic Approach to International Chemicals Management
37 
 6.2.4. UNEP kwikprogramma 37
 6.2.5. REACH 38
 6.3. Genetisch gemodificeerde organismen 39
 6.3.1. Grensoverschrijdend transport van genetisch gemodificeerde organismen
39
 6.3.2. EU markt voor genetisch gemodificeerde organismen 39
 6.4. Milieu en gezondheid 40
 
 Hoofdstuk 7 Ruimte en steden 42
 7.1. Ruimte 42
 7.1.1. Territoriale cohesie 42
 7.1.2. Meer greep op de territoriale impact van EU-beleid 43
 7.1.3. De Europese territoriale agenda en territoriaal actieprogramma
43
 7.1.4. Grensoverschrijdende samenwerking 43
 7.1.5. INTERREG 44
 7.2. Steden 45
 7.2.1. Duurzame steden, uitvoering van het Leipzig charter 45
 7.2.2. Aandachtswijken en integratiebeleid 45
 7.2.3. Betaalbare stedelijke leefkwaliteit (staatsteun) 46
 
 Hoofdstuk 8 Duurzame ontwikkeling 47
 8.1. VN-Commissie voor Duurzame Ontwikkeling 47
 8.2. Europese duurzaamheidstrategie (EU SDS) 48
 8.3. Lissabonstrategie 49
 8.4. Natuurlijke hulpbronnen 49
 8.5. International Panel for Sustainable Resource Management 50
 8.6. Duurzaam consumeren en produceren 50
 8.7. Duurzaam inkopen 51
 
 Hoofdstuk 9 Horizontale (milieu)onderwerpen 52
 9.1. Toegang tot milieu informatie 52
 9.2. Pollutant Release and Transfer Registers 52
 9.3. Better regulation 53
 9.4. Milieueffectrapportage 54
 9.5. Onderzoek 54
 9.5.1. Zevende Europees Kaderprogramma 54
 9.5.2. Environmental Technology Action Plan (ETAP) 55
 9.5.3. Strategisch Plan voor energietechnologie (SET-Plan) 56
 9.5.4. IPCC (klimaatonderzoek) 57
 9.6. Gemeenschappelijk milieu-informatiesysteem (SEIS) 58
 9.7. Naleving en Handhaving 59
 9.7.1. Handhaving op Europees niveau 59
 9.7.2. Mondiale handhaving 60
 9.7.3. Naleving van verdragen 61
 9.8. EU-Uitbreiding en nabuurschapsbeleid 62
 9.9. Environment for Europe programma 62 
 HOOFDSTUK 1 INLEIDING
 1.1. Doel en reikwijdte
 De Internationale VROM/WWI Agenda brengt de lopende en komende activiteiten
op het gebied van de internationale duurzame leefomgeving in beeld. Hierbij
beperkt deze agenda zich tot de VROM en WWI dossiers. Voorheen werd deze agenda
jaarlijks als Internationale Leefomgevingagenda (ILA) aan de Kamer gezonden,
maar gezien de toespitsing op de VROM en WWI dossiers is de titel van deze
agenda aangepast.
 
 Het doel van deze agenda is om verschillende ontwikkelingen in samenhang
te presenteren. Deze agenda geeft een vooruitblik op de komende twee jaar
(2010 en 2011). Deze agenda is vooralsnog de laatste in de reeks die aan de
Kamer is gestuurd. De Tweede Kamer zal in de toekomst via kanalen als geannoteerde
agenda’s en Algemene Overleggen worden geïnformeerd over internationale
ontwikkelingen op VROM en WWI dossiers. Bij de VROM/WWI dossiers die hier
worden beschreven zijn veelal ook andere departementen betrokken. Deze agenda
is dan ook in goede afstemming met die departementen tot stand gekomen.
 1.2. Context
 In de afgelopen decennia is het karakter van het nationaal en internationaal
beleid ten aanzien van de leefomgeving ingrijpend veranderd. Halverwege de
vorige eeuw was dit beleid vooral een reactie op onverwachte neveneffecten
(veelal op gebied van volksgezondheid) die zich voordeden als gevolg van verdergaande
industrialisering. In het algemeen werd de verantwoordelijkheid voor het oplossen
van geconstateerde problemen neergelegd bij de overheid. De overheid reageerde
veelal met maatregelen gericht op individuele bronnen. Kenmerkend voor het
beleid was een herhaling van steeds dezelfde cyclus: een probleem werd geconstateerd,
burgers wendden zich tot de overheid en de overheid nam maatregelen gericht
op dit probleem.
 
 Inmiddels heeft het beleid op meerdere vlakken een ontwikkeling doorgemaakt.
Dit is merkbaar in de integratie van andere beleidsvelden, andere partijen
en andere instrumenten in de beleidscyclus. De blik waarmee het beleid wordt
gemaakt is verruimd: internationale ontwikkelingen hebben meer invloed en
er wordt in toenemende mate rekening gehouden met hele productieketens.
 
 Toenemende complexiteit is een van de belangrijke trends die in het begin
van de 21ste eeuw het sturen van maatschappelijke ontwikkelingen bepalen,
ook bij het beheren van de kwaliteit van de – internationale- leefomgeving.
Een groot aantal partijen is inmiddels bij discussies over de leefomgeving
aangeschoven: burgers, NGO’s, onderzoekers, het bedrijfsleven. Beleid
is pas effectief als het op transparante manier rekening houdt met de belangen
van al deze partijen Steeds vaker ook leidt de weg naar een bevredigende oplossing
tot integratie van leefomgevingbeleid in andere beleidsterreinen.
 
 Het zoekproces naar een effectieve manier van omgaan met deze complexiteit
en integraliteit vindt plaats in een zich steeds nadrukkelijker manifesterende
internationale context. Goederen en diensten worden geproduceerd op een beperkt
aantal plaatsen in de wereld, ten behoeve van de gehele wereldmarkt. De mondialisering
heeft vergaande gevolgen voor de mondiale economische, ruimtelijke en sociale
structuur, met inbegrip van de mondiale inkomensverdeling. Deze structuurwijzigingen
hebben op hun beurt belangrijke invloed op mogelijkheden om mondiale maatschappelijke ontwikkelingen te besturen en (dus) op mogelijke aangrijpingspunten
voor het beleid. De tijd van nationaal beleid voor nationale belangen ligt
(bijna) achter ons. Op dit moment heeft de beleidsmaker te maken met drie,
nauw met elkaar verbonden mondiale crises: de voedselcrisis, de financieel-economische
crisis en de klimaatcrisis. De verbondenheid blijkt onder meer uit het feit
dat de klimaatverandering belangrijke remmende effecten op de voedselproductie
heeft. In samenhang leiden de crises ook tot een toenemende druk op natuurlijke
hulpbronnen en tot achteruitgang van biodiversiteit. De verbondenheid biedt
tegelijk ook synergie mogelijkheden. Zo ligtéén mogelijke oplossing
voor de economische en voedselcrises in een effectiever gebruik van natuurlijke
hulpbronnen en energie. Dit laatste zal ook een positief effect hebben op
het klimaat.
 1.3. Vooruitblik
 De komende jaren vindt een aantal internationale ontwikkelingen plaats
die de breedte van het milieubeleid raken. Op mondiaal niveau is in december
2009 is het Kopenhagenakkoord gesloten tussen regeringleiders en 2010 en 2011
zullen in het teken staan van het uitwerken en vervolgens uitvoeren van de
klimaatafspraken. Het streven is om in 2010 dit politieke akkoord om te zetten
in een juridisch bindend, allesomvattend klimaatakkoord. In het verlengde
van de uitkomsten van Kopenhagen en de CoP 16 in Mexico-stad zullen de komende
twee jaar ook in het teken staan van ontwikkeling dan wel uitvoering van het
EU klimaat- en energiebeleid.
 Een andere belangrijke ontwikkeling op Europees niveau is de herziening
van de Lissabonstrategie. Hierbij zal naast aandacht voor de concurrentiekracht
van Europa het thema duurzaamheid nog nadrukkelijker een speerpunt zijn. Bij
de daarmee nauw samenhangende herziening van de Europese duurzaamheidstrategie
staat de aandacht voor het tegengaan van biodiversiteitverlies en voor het
stimuleren van duurzaam produceren en consumeren voor 2010 en 2011 met stip
bovenaan.
 
 Institutioneel maakt de Europese Unie vanaf 1 december 2009
een doorstart met het van kracht worden van het Verdrag van Lissabon. De nieuw
gevormde Europese Commissie Barosso II zal begin 2010 helderheid verschaffen
welke prioriteiten zij gaat stellen, en hoe zij die wil gaan realiseren in
de context van nieuwe verhoudingen tussen – en ook binnen – de
Europese Raad, het Europese Parlement en de Commissie, en van nieuwe verhoudingen
tussen het niveau van de Unie en de lidstaten.
 
 Al deze ontwikkelingen moeten bijdragen aan een effectief beleid voor
een kleiner wordende wereld. Hierbij is de uitdaging duidelijk: hoe tegemoet
te komen aan de groeiende eisen van een toenemende wereldbevolking zonder
dat de optelsom van deze eisen de draagkracht van onze wereldbol overschrijdt. 
 HOOFDSTUK 2 KLIMAAT EN ENERGIE
 Eind 2009 vond de mondiale klimaattop in Kopenhagen plaats, waar het Kopenhagenakkoord
werd gesloten tussen staatshoofden en regeringsleiders. Dit politieke akkoord
dient uitgewerkt te worden, uiterlijk af te ronden tijdens CoP 16 in Mexico-stad.
In dit hoofdstuk zal niet alleen de mondiale inzet, het Europese systeem van
emissiehandel (EU ETS), de inspanningsverdeling tussen lidstaten voor wat
betreft emissiereducties, CO2-opslag en hernieuwbare energie besproken
worden, maar ook energiebesparing in de gebouwde omgeving en het vervolg dat
wordt gegeven aan het door de Commissie uitgebrachte witboek klimaatadaptatie.
Daarnaast richt het klimaat- en energiebeleid zich op eisen voor de uitstoot
van broeikasgassen in transport sectoren zoals het wegverkeer en de lucht-
en zeescheepvaart.
 
 Voor het halen van zowel de Nederlandse als Europese klimaatdoelstellingen
is een afname in energieverbruik en een forse toename in het gebruik van duurzame
energie nodig, waaronder biobrandstoffen. Beleid is in ontwikkeling om te
voorkomen dat de verschuiving naar biobrandstoffen ongewenste neveneffecten
met zich meebrengt. Naast maatregelen in de Europese lidstaten zal een deel
van de klimaatopgave worden opgepakt middels maatregelen in ontwikkelingslanden.
Hiervoor zijn in het kader van het Kyoto protocol de instrumenten Clean Development
Mechanism (CDM) en Joint Implementation (JI) ontwikkeld. Als laatste wordt
in dit hoofdstuk ingegaan op onze rol in Antarctica. Dit gebied is niet alleen
bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering, maar ook heeft het een belangrijke
rol in het wereldwijde klimaatsysteem.
 2.1. Mondiaal klimaatbeleid, post-Kyoto
 Voor een effectieve aanpak van het klimaatprobleem is een wereldwijde
aanpak nodig. Daarom heeft Nederland zich actief ingezet voor een ambitieus,
alomvattend en eerlijk klimaatakkoord in Kopenhagen. Voor Nederland was het
uitgangspunt dat de opwarming beperkt zou moeten blijven tot maximaal 2 graden
Celsius. Daarvoor is het nodig dat: 1) ontwikkelde landen ambitieuze doelstellingen
op zich nemen; 2) ontwikkelingslanden adequate mitigatieacties volgens het
principe van gemeenschappelijke, maar gedifferentieerde verantwoordelijkheden
op zich nemen; 3) er mondiaal voldoende nieuwe financiering en technische
steun komt voor klimaatbeleid in ontwikkelingslanden. Deze uitgangspunten
zijn in meer of mindere mate terug te vinden in het Kopenhagenakkoord, maar
Kopenhagen is geen eindpunt, het akkoord vergt nog uitwerking en versterking.
Nederland blijft ambitieus inzetten op een juridisch bindend akkoord.
 
 Een actieve inzet gericht op het bereiken van een nieuw internationaal
klimaatakkoord is een belangrijke prioriteit van het kabinet. De Kamer is
op verschillende momenten over de ontwikkelingen en de Nederlandse inzet voor
Kopenhagen geïnformeerd. Reeds in december
heeft de Kamer een kort verslag over de uitkomsten ontvangen. Met name de mondiale financiering van de klimaatacties in ontwikkelingslanden
is een speerpunt geweest van de Nederlandse inzet. Vooral in de aanloop naar
Kopenhagen is Nederland hiervoor agendasettend geweest. De onderhandelingen
zullen in 2010 doorlopen. De afspraken uit Kopenhagen moeten worden geoperationaliseerd
in concrete, juridisch bindende, mondiale mechanismen en richtlijnen. De afgesproken
emissiereducties en acties moeten meetbaar, rapporteerbaar en verifieerbaar
zijn. In 2010 zullen ook de afspraken over de internationale financiële
architectuur moeten worden uitgewerkt. 
 
 De Europese Unie heeft als bod voor Kopenhagen neergelegd om haar eigen
emissiereductiedoelstelling voor 2020 van 20% naar 30% te verhogen
indien er mondiaal één ambitieus akkoord wordt bereikt, waarbij
andere ontwikkelde landen zich tot vergelijkbare reducties verplichten en
ontwikkelingslanden een passende bijdrage leveren die in verhouding staat
tot hun verantwoordelijkheden en respectievelijke capaciteiten. De uitwerking
van de lastenverdeling van een reductiedoelstelling van 30% zal daarna
pas kunnen plaatsvinden. Een verhoging van de reductiedoelstelling zal verwerkt
moeten worden in de richtlijn EU-emissiehandel en de beschikking inspanningenverdeling.
In de tekst van het EU klimaat- en energie beleid (zie paragraaf 2.2)
is al rekening gehouden met mogelijke veranderingen als gevolg van een internationale
klimaatovereenkomst.
 2.2. EU klimaat en energie beleid
 Op 17 december 2008 heeft het Europees Parlement in eerste lezing
het EU klimaat en energie pakket aangenomen. Dit pakket bestaat uit de volgende
onderdelen waarover de Tweede Kamer eerder geïnformeerd is, te weten:
 – Herziening van de richtlijn over de Europese handel in broeikasgasemissierechten
(EU-ETS, 2009/29/EG);
 – Beschikking over de inspanningenverdeling tussen lidstaten om
hun broeikasgasemissies terug te dringen (EU-ESD, 406/2009/EG);
 – Richtlijn over het gebruik van hernieuwbare energiebronnen, inclusief
biobrandstoffen (2009/28/EG);
 – Richtlijn over de afvang en geologische opslag van CO2
(Carbon capture and storage, CCS, 2009/31/EG).
 Op 6 april 2009 heeft de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken zijn
goedkeuring gehecht aan het klimaat- en energiepakket De komende jaren zijn
gericht op implementatie van dit pakket en ontwikkeling van het EU klimaat
en energiebeleid. Hiertoe moeten aspecten van verschillende richtlijnen nog
nader uitgewerkt worden in comitologie, waar Nederland een actieve bijdrage
aan zal leveren.
 2.2.1. Emissiehandelssysteem (ETS)
 In de herziening van de richtlijn voor het emissiehandelssysteem voor
broeikasgasemissierechten, wordt het ETS vergaand geharmoniseerd. Dit zal
gebeuren in de derde fase van het systeem (2013–2020). Er zal dan één
Europees plafond komen van -21% t.o.v. 2005. Een gedeelte van de rechten
zal geveild worden en in 2027 moet 100% geveild worden. Sectoren die
blootstaan aan het mogelijke weglekeffect («carbon leakage») krijgen
gratis rechten toegewezen. Het weglekeffect treedt op als emissies zich naar
buiten de EU verplaatsen. Ook kunnen er nadelige economische gevolgen optreden
voor sommige energie-intensieve bedrijfstakken en deeltakken, omdat bedrijven
buiten de EU goedkoper kunnen produceren. Het aantal rechten dat wordt toegekend
aan deze sectoren is gebaseerd op de mate waarin sectoren hinder van het weglekeffect
ondervinden en de hieraan verbonden benchmarks. De richtlijn behoeft nog uitwerking
op verschillende punten. Nederland zal actief bijdragen aan deze uitwerking.
Bijvoorbeeld door de totstandkoming van een robuuste set transparante benchmarks.
Ook zal Nederland actief bijdragen aan de totstandkoming van de verordening
over de wijze van veilen.
 
 Indien er naar aanleiding van het Kopenhagenakkoord en het vervolgproces
daarvan een ophoging van de emissiereductie van de EU naar 30% plaatsvindt,
heeft dat gevolgen voor het EU ETS. Een internationaal klimaatakkoord kan
ook invloed op hebben op de omvang van het weglekeffect. In de
richtlijn is een artikel opgenomen waarin rekening wordt gehouden met een
mogelijke ophoging van het emissiereductiedoel naar aanleiding van een internationale
overeenkomst. De Commissie moet binnen drie maanden na ondertekening met een
verslag komen dat de gevolgen van deze internationale overeenkomst voor de
richtlijn in kaart brengt. De Commissie kan aan de hand hiervan een wetgevingsvoorstel
tot wijziging van de richtlijn indienen bij het Europees Parlement en de Raad.
 2.2.2. Inspanningsverdeling
 In de beschikking inspanningenverdeling zijn de bijdragen die de lidstaten
moeten leveren aan het behalen van de EU doelstelling voor emissiereductie
in de non-ETS sectoren bepaald. De Europese reductie die hier behaald moet
worden bedraagt – 10% t.o.v. 2005 en is naar draagkracht
verdeeld. Daarmee wordt invulling gegeven aan solidariteit tussen lidstaten
en de behoefte aan duurzame economische groei. Het Nederlandse aandeel in
het bereiken van het EU-doel is gezet op een reductie van 16% ten opzichte
van 2005. Nederland heeft in het nationale werkplan Schoon en Zuinig een ambitieuzere
doelstelling opgenomen van -30% t.o.v. 1990. Als het vervolgproces
van het Kopenhagenakkoord leidt tot een ophoging van het Europese emissiereductiedoel,
moet de Commissie voor de beschikking inspanningenverdeling een rapport schrijven
met hierin de gevolgen van het internationale klimaatakkoord voor de beschikking.
Aan de hand hiervan kunnen voorstellen worden gedaan ter wijziging van de
beschikking. Nederland zal er op inzetten dat de inspanningverdeling aan de
hand van deze hogere doelstelling op een gelijke manier plaatsvindt als in
het huidige energie en klimaat pakket, gebaseerd op principes van transparantie,
economische efficiëntie, kosteneffectiviteit, evenwichtigheid en solidariteit.
 2.2.3. CO2-afvang en opslag (CCS)
 Het kabinet heeft februari en juni 2009 de Tweede Kamer geïnformeerd
over de richtlijn over de geologische afvang en opslag van koolstofdioxide
en de voortgang in dit beleidsgebied. Deze richtlijn
vormt een duidelijk kader voor CCS als een overgangstechnologie naar een koolstofarme
economie. Tevens valt CCS vanaf 2013 onder het Europese emissiehandelssysteem.
 Het kabinet heeft zich sterk ingezet voor gedeeltelijke Europese financiering
van demonstratieprojecten. In het Europees Economisch Herstelplan wordt 1
mld. EUR vrijgemaakt voor zeven grootschalige CCS-projecten, waarvan 180 mln.
EUR is gereserveerd voor een CCS-project in Nederland. De Nederlandse kandidaat
voor dit geld is Electrabel in Rotterdam. In 2010 zal de Commissie, in overleg
met Nederland, een definitief besluit nemen.
 Daarnaast is er nog een financieringsbron voor projecten voor CCS en hernieuwbare
energie, namelijk de nieuwkomerreserve uit het Europese systeem van emissiehandel.
Voor de handelsperiode 2013–2020 wordt hierin een bepaald percentage
rechten opzij gezet voor nieuwkomers. De Raad en het Europees Parlement hebben
in december 2008 besloten dat 300 miljoen aan rechten uit dit nieuwkomerreserve
gereserveerd worden voor grootschalige CCS projecten en innovatieve hernieuwbare
energieprojecten in de vorm van cofinanciering. De hoeveelheid beschikbare
financiering is dus afhankelijk van de prijs van emissierechten. In het voorjaar
van 2010 zal er meer duidelijk worden over de beoordelingsvoorwaarden van
de projecten en zal de regelgeving met betrekking tot cofinanciering nog verder
moeten worden uitgewerkt. Naar verwachting zullen voorjaar of begin zomer
2010 projectvoorstellen kunnen worden ingediend waarna de Lidstaten in herfst
2010 een voorselectie zullen maken van de projecten binnen de
eigen nationale grenzen. De definitieve selectie van de (eerste tranche) projecten
door de Commissie zal naar verwachting eind 2011 plaatsvinden. Nederland zet
zich er actief voor in dat de Commissie Nederlandse grootschalige CCS projecten
als Europese voorbeeldprojecten kiest en deze financieel steunt uit de nieuwkomerreserve.
 2.2.4. Hernieuwbare energie
 De richtlijn hernieuwbare energie heeft een stevige doelstelling neergezet.
In 2020 moet de EU gemiddeld gezamenlijk 20% aandeel hernieuwbare energie
in het energie-eindverbruik hebben. Dit doel is doorvertaald naar verplichte
nationale doelstellingen. Voor Nederland komt dit neer op een aandeel van
14% hernieuwbare energie (volgens de Europese berekeningsmethode).
Nederland gebruikt een iets andere definitie in haar berekeningsmethode, en
de 14% komt volgens de Nederlandse berekeningsmethode overeen met 17%
aandeel hernieuwbare energie. Nederland moet in juni 2010 een Nationaal Actieplan
aan de Commissie presenteren met daarin niet-bindende tussendoelen en maatregelen
ter bevordering van het aandeel hernieuwbare energie.
 
 Verder is in de richtlijn hernieuwbare energie het doel gesteld dat in
2020 10% hernieuwbare energie in transport gebruikt moet worden. Hierbij
speelt de discussie over het begrip duurzaamheid in relatie tot hernieuwbaar.
Nederland zet in op het meenemen van de indirecte verschuiving van landgebruik
in de duurzaamheid van biobrandstoffen, en de verbreding van de duurzaamheidcriteria
naar vaste biomassa voor energietoepassingen. In paragraaf 2.3 wordt
nader ingegaan op de duurzaamheidcriteria voor de inzet van biobrandstoffen
en vaste biomassa.
 
 Daarnaast doet de Commissie de komende jaren veel rondom energiebeleid.
Zo staat voor 2010 een herzien Energie Efficiëntie Actieplan in de planning
en zal er in 2010 gewerkt worden aan de fundamenten voor een beleidsagenda
voor 2030 en een toekomstvisie voor 2050 voor energiebeleid. Ook hernieuwbare
energie speelt een belangrijke rol in de «Second Strategic Energy Review»
uit 2008, zowel omdat het een bijdrage levert aan de klimaatsinspanningen
als dat het mogelijkheid biedt tot vergrote energievoorzieningszekerheid.
De Commissie zal zich de komende tijd richten op het onderzoeken en waar mogelijk
wegnemen van barrières voor hernieuwbare energie, en het verkennen
van financieringsmogelijkheden.
 2.3. Biobrandstoffen
 Om de broeikasgasemissies van de transportsector aan te pakken wordt onder
andere het gebruik van biobrandstoffen gestimuleerd. De richtlijn hernieuwbare
energie (2009/28/EG), die in april 2009 is vastgesteld, gaat uit van minimaal
10% duurzame energie in de transportsector voor 2020. Een belangrijke
randvoorwaarde hierbij is dat deze biobrandstoffen duurzaam moeten zijn geproduceerd.
Biobrandstoffen mogen alleen in de doelstelling meetellen als de broeikasgasemissie
fors lager is dan die van fossiele brandstoffen, oplopend tot 60% reductie.
Voorts regelt de richtlijn dat gewassen niet afkomstig mogen zijn van land
met hoge biodiversiteit en land met hoge koolstofvoorraden. Er geldt tevens
een rapportageverplichting over aspecten rond welvaart en welzijn, waaronder
voedselzekerheid. Nederland zet in op afronden van de implementatie van deze
richtlijn eind 2010.
 
 Gedurende 2010 zullen de lidstaten hun nationale actieplan voor energie
uit hernieuwbare bronnen opstellen, met daarin ook de doelstelling voor het aandeel hernieuwbare energie in de transportsector. In Nederland
wordt de besluitvorming daarover gekoppeld aan de evaluatie van het programma
Schoon en Zuinig. De EU moet zich in 2010 buigen over de manier waarop rekening
kan worden gehouden met indirecte effecten van verandering in landgebruik.
Ook de vraag of en hoe duurzaamheideisen gesteld moeten worden aan andere
biomassa voor de opwekking van energie dan biobrandstoffen, staat in dat jaar
op de agenda. Nederland zet in op het meenemen van de indirecte verschuiving
van landgebruik in de duurzaamheid van biobrandstoffen en de verbreding van
de duurzaamheidcriteria naar vaste biomassa voor energietoepassingen. Voorts
behoeven de geformuleerde duurzaamheidcriteria in de richtlijn op sommigen
plekken verduidelijking en er ontbreken nog enkele definities. Daarbij staan
ook het certificeringsysteem en de transparantie van de rapportages op de
Europese agenda. De EU zal deze onderwerpen ook in 2010 invullen, grotendeels
via de comitologieprocedure.
 
 Mondiaal zet Nederland, in het Global Bio Energy Partnership, zich in
om in samen met de andere deelnemende landen te komen tot criteria en indicatoren
voor de duurzaamheid van biobrandstoffenstromen. Daarnaast stimuleert Nederland
in internationaal verband de ontwikkeling van transparante en verifieerbare
certificeringsystemen, waarin duurzaamheidcriteria zijn opgenomen. Via bilaterale
samenwerking wil Nederland de duurzame productie van biobrandstoffen ondersteunen.
Hierbij zal Nederland inzetten op instrumenten die aansluiten met de adviezen
van de Commissie Duurzaamheidvraagstukken Biomassa (beschikbaar via www.corbey.nl).
 2.4. Energiebesparing gebouwde omgeving
 De Europese richtlijn energie prestaties van gebouwen (EPBD, 2002/91/EG)
is in 2002 van kracht geworden en officieel in werking sinds 1 januari
2006. Nederland heeft de richtlijn per 1 januari 2008 omgezet in nationale
regelgeving. Bij de inwerkingtreding is reeds een aanscherping voorzien na
drie jaar. De Commissie heeft hier nu een voorstel voor uitgebracht, en richt
zich hierbij vooral op verifieerbare en aantoonbare aansporingen om burger
en bedrijven bewust te maken van het ongebruikte potentieel aan energiebesparing
in het gebouw.
 
 Nederland is al jaren voorstander van stimulering van energiebesparing,
omdat dit leidt tot een reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Vanuit
klimaat- en milieuoverwegingen wordt de aanpak dan ook gesteund. Nederland
was kritisch over de herziening vanwege de toename van administratieve lasten,
moeilijke uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van de voorstellen. In de onderhandelingen
tussen de Commissie, het Parlement en de lidstaten verenigd in de Energieraad
zijn uiteindelijk teksten overeengekomen die de aanpak van «schoon en
zuinig» kunnen versterken. In de Energie- en Transportraad van december
2009 zijn deze teksten gepresenteerd en nadat de juristen/ linguïsten
alle vertalingen hebben gesynchroniseerd zal aan het Europees Parlement de
gewijzigde richtlijn worden voorgelegd. De gewijzigde richtlijn kan met de
volgende periodieke herziening van de bouwregelgeving in de Nederlandse wetgeving
worden geïmplementeerd. Dit zal uiterlijk in 2012–2013 zijn.
 
 In februari 2010 zal het Europees Parlement stemmen over de overeengekomen
tekst. Hiermee zal de herziening een feit zijn. Voor Nederland start dan de
uitdaging om de nieuwe eisen in de nationale wetgeving op te nemen. De doelstelling
van de EPBD wordt ondersteund door de richtlijn ecodesign die ook aan de energieprestaties
van bouwdelen en installaties eisen stelt. 
 2.5. Klimaatadaptatie
 Het kader voor de Nederlandse inzet is het witboek «Adaptatie aan
klimaatverandering» (COM(2009) 147 definitief) dat de Commissie in 2009
heeft gepubliceerd. In dit witboek legt de Commissie uit hoe zij voor zich
ziet dat zowel de Commissie als lidstaten zich gaan aanpassen aan de klimaatveranderingen.
 De Commissie zal in de periode 2009–2012 een adaptatiestrategie
opstellen (fase I) die vervolgens in 2012 en verder geïmplementeerd moet
worden (fase II). In de eerste fase zal de Commissie langs vier pijlers werken:
 – De oprichting van een platform voor kennisuitwisseling en kennisontwikkeling,
het zogenaamde Clearing House Mechanism;
 – Integratie van klimaatadaptatie in alle relevante EU-beleidsterreinen
(«mainstreaming»);
 – Aanpassing en ontwikkeling van (financieel) instrumentarium;
 – Doorontwikkeling van het externe EU-beleid.
 De Commissie wil voor de uitwerking van deze acties gebruik maken van
een «Impact and Adaptation Steering Group», waarin vertegenwoordigers
van lidstaten zitting hebben. In de tweede fase (vanaf 2013) zal implementatie
van de maatregelen plaatsvinden. De Nederlandse inzet in de adaptatiediscussie
bestaat uit de volgende punten. Adaptatiemaatregelen moeten zoveel mogelijk
worden gekoppeld aan doelstellingen op het gebied van mitigatie en verbetering
van de leefomgevingkwaliteit. Verder vindt Nederland Europese kennisontwikkeling
en -uitwisseling van adaptatie belangrijk en steunt zij de oprichting van
een Europees platform. Bij de kennisontwikkeling is het toepasbaar maken van
klimaatscenario’s op het schaalniveau van de lidstaten of regio’s
een aandachtspunt. Bij kennisuitwisseling moet er aandacht zijn voor het gebruik
van scenario’s. Nederland vindt verder dat dit Europese platform zich
niet alleen moet richten op ontwikkeling en uitwisseling, maar ook op het
stimuleren van samenwerking binnen Europa. Ten slotte zal Nederland actief
input verzorgen aan dit platform op basis van eigen ervaringen. Nederland
ziet geen noodzaak voor een aparte kwetsbaarheidanalyse voor klimaat als randvoorwaarde
bij publieke en private investeringen. Liever ziet het kabinet dat wordt aangesloten
bij de reeds verplichte Milieu Effectrapportage en Strategische Milieu Effectrapportage.
Adaptatie in het stedelijk gebied en de gezondheidseffecten van klimaatverandering
met name in stedelijke gebieden moeten nadrukkelijker op de Europese agenda
worden gezet. Verder is meer aandacht nodig voor de grensoverschrijdende verbindingen
tussen natuurgebieden. Als het gaat om het beschermen van specifieke soorten
moet de aandacht hiervoor enigszins verschuiven naar behoud van bepaalde ecologische
soortgroepen.
 2.6. Transportemissies CO2
 De transportsector is verantwoordelijk voor 20% van de totale CO2-uitstoot in de EU en is bovendien wat betreft de CO2-uitstoot
de sterkst groeiende.
 2.6.1. Uitstoot broeikasgassen door auto’s
 In 2007 werd duidelijk dat de auto-industrie de doelen waaraan het zich
zelf op vrijwillige basis had gecommitteerd niet ging halen. Daarom stelde
de Commissie een wettelijke regeling voor om de CO2-uitstoot afkomstig
van personenwagens terug te dringen. De auto-industrie beoordeelde de voorgestelde
normen als te streng, zeker in tijden van economische crisis, maar er waren
ook tegenkrachten die gelet op de urgentie van het klimaatprobleem aanstuurden
op strengere normen. Binnen dit krachtenveld werden het Europees Parlement
en de Raad het eind december 2008 eens. Nederland heeft zich
met succes ingezet voor een doelstelling voor 2020 in deze verordening.
 
 De volgende groep voertuigen die de Commissie wil reguleren zijn de bestelauto’s.
Hiertoe heeft de Commissie in oktober 2009 een voorstel uitgebracht. Voor
Nederland is deze verordening belangrijk omdat het emissiereducties oplevert
die Nederland alleen niet kan bewerkstelligen, terwijl Nederland wel gehouden
is om in 2020 aan de doelstelling te voldoen zoals deze is vastgelegd in Besluit
406/2009/EC. Het voorstel van de Commissie voor een verordening inzake de
CO2-emissies van lichte voertuigen (bestelauto’s) wordt in
2010 verder besproken in de Raadswerkgroep. Hierbij zet Nederland zich in
voor een strengere korte termijnnorm, die nodig is voor het halen van de klimaatdoelen
(zowel nationaal als internationaal) en die meer in lijn is met de mededeling
van de Commissie uit februari 2007 («Resultaten van de herziening van
de communautaire strategie om de CO2-uitstoot van door personenauto’s
en lichte bedrijfsvoertuigen verminderen»). Ook zal Nederland zich inzetten
voor het behoud van een ambitieus 2020-doel. Verder zou de verordening een
rol kunnen spelen bij het verder stimuleren van zuinige en duurzame voertuigen.
 2.6.2. Uitstoot broeikasgassen door de luchtvaart
 Sinds 2 februari 2009 is de richtlijn 2009/101/EG die luchtvaartactiviteiten
in het Europese systeem van emissiehandel opneemt, officieel van kracht. Vanaf
deze datum hebben de lidstaten 1 jaar om de richtlijn in nationale wetgeving
om te zetten. De luchtvaart zal vanaf 2012 volledig in het Europese emissiehandelssysteem
zijn opgenomen. Vanaf deze datum zullen voor alle vluchten van, naar en binnen
de EU emissierechten nodig zijn. In 2010 en 2011 zal al worden gestart met
een «pre-trading period» met als belangrijk onderdeel dat vliegmaatschappijen
hun feitelijke emissies registreren. Er is een apart plafond voor luchtvaart
vastgesteld, afgeleid van het gemiddelde van de historische feitelijke emissies
over de jaren 2004, 2005 en 2006. Voor 2012 geldt een plafond van 97%
van deze gemiddelde historische emissies. Voor de periode 2013–2020
geldt een plafond van 95%. In zowel 2012 als 2013–2020 worden
15% van de rechten geveild, 3% zal worden gereserveerd voor
nieuwkomers en snelle groeiers. Evaluatie van de richtlijn staat gepland voor
1 december 2014.
 
 De inzet van de EU in Kopenhagen was om een mondiale sectorale reductie
doelstelling van 10% in 2020 ten opzichte van 2005 voor de emissies
van de luchtvaart in het Kopenhagenakkoord op te nemen. Dit is niet gelukt.
Nederland blijft vasthouden aan de voor Kopenhagen vastgestelde inzet in UNFCCC
kader. De maatregelen ter realisatie van een doelstelling zullen door de International
Civil Aviation Organisation voor eind 2011 moeten worden vastgesteld. Deze
maatregelen mogen niet leiden tot concurrentievervalsing en weglekeffecten.
Nederland streeft ernaar de emissies uiteindelijk in een mondiaal emissiehandelssysteem
onder te brengen.
 2.6.3. Uitstoot broeikasgassen zeescheepvaart
 Recent onderzoek in opdracht van de IMO heeft inmiddels laten zien dat
er in de zeescheepvaart een groot potentieel bestaat van technische en operationele
maatregelen om brandstofgebruik en CO2-emissies terug te dringen.
Ter vermindering van de uitstoot van broeikasgassen door de internationale
zeescheepvaart pleit Nederland in IMO-verband om te komen tot een uitgewerkt
pakket maatregelen, inclusief de uitwerking van markt-conforme instrumenten.
Deze maatregelen moeten uitwerking geven aan het halen van emissiereductiedoelen
die Nederland in Kopenhagen wenst af te spreken voor de zeescheepvaart.
Indien in IMO geen overeenstemming over een maatregelpakket kan worden bereikt,
steunt Nederland voorstellen voor Europees beleid, die vervolgens uiterlijk
in 2011 zullen moeten worden gepresenteerd door de Commissie.
 
 Nederland zet zich voorts in voor het opnemen van de CO2-emissies
van de internationale zeevaart in een mondiaal post-2012 klimaatregime. De
inzet van de EU in Kopenhagen, om een mondiale sectorale reductiedoelstelling
van 20% in 2020 ten opzichte van 2005 voor de emissies van de zeevaart
in het Kopenhagenakkoord op te nemen, is niet gerealiseerd. Nederland blijft
vasthouden aan de inzet zoals die voor Kopenhagen bestond. De maatregelen
ter realisatie van de doelstelling zullen door IMO voor eind 2011 moeten worden
vastgesteld. Deze maatregelen mogen niet leiden tot concurrentievervalsing
en weglekeffecten. Nederland is voor de inzet van markt-conforme instrumenten
maar heeft nog geen keuze gemaakt voor het instrument dat wordt ingezet: in
principe zijn er op dit moment twee opties beschikbaar: emissiehandel of een
CO2- of brandstofheffing. Hiervoor circuleren verschillende voorstellen
binnen IMO, met een verschillend niveau van uitwerking. Bij de uitwerking
of keuze van het instrument maakt het gebruik of de toedeling van eventuele
opbrengsten («revenues») onderdeel uit van de discussie. Nederland
is voorstander van de lijn dat indien in IMO-kader aan het eind van 2011 geen
substantiële resultaten zijn bereikt de Commissie z.s.m. met voorstellen
voor EU-maatregelen komt.
 2.7. Clean Development Mechanism (CDM) en Joint Implementation
(JI)
 CDM en JI zijn mechanismen uit het Kyoto protocol en bieden landen met
reductieverplichtingen de mogelijkheid deze reductieverplichtingen in andere
landen te realiseren. Bij zowel CDM als JI wordt geïnvesteerd in projecten
waarmee broeikasgasemissies in een ander land worden verminderd. Het kan zowel
landen met een reductieverplichting (Joint Implementation) als landen zonder
een dergelijke verplichting betreffen (Clean Development Mechanism). Het investerende
land krijgt vervolgens de behaalde emissiereducties in de vorm van emissierechten
(carbon credits).
 
 Nederland heeft bij de ontwikkeling en de toepassing van CDM en JI een
belangrijke rol gespeeld. Voorts heeft Nederland in 2008 het voortouw genomen
bij de ontwikkeling van het derde en laatste Kyoto-mechanisme, namelijk de
Internationale Emissiehandel (IEH). Met Letland is in 2009 een transactie
gesloten voor de aankoop van Assigned Amount Units (AAU’s), waarbij
tevens ervaring is opgedaan met het «groenen», dat wil zeggen,
het op een duurzame wijze besteden, van de door de verkoper verkregen gelden.
In concreto heeft Letland zich verplicht de ontvangen gelden in te zetten
voor de ontwikkeling en publicatie van een aanbestedingsprocedure voor energie-efficiënte
maatregelen in woningen, waarna het belangrijkste deel van het geld zal worden
aangewend voor de financiering van de te honoreren projecten.
 
 Nederland speelt een belangrijke rol bij het ontwikkelen en implementeren
van de spelregels van het CDM en JI. Dit doet Nederland door zich als één
van de eerste kopers op de koolstofmarkt te begeven, door haar vertegenwoordiging
en voorzitterschap in 2009 van de CDM Executive Board en door sinds 2007 de
co-voorzitter van het CDM Forum voor CDM-Autoriteiten te leveren. De aandacht
is nu nog primair gericht op het realiseren van de Kyotodoelstelling, maar
in het kader van het nationale programma Schoon en Zuinig zal bij de evaluatie
van 2010 worden bezien welke rol aankopen van CDM, JI en Assigned Amount Unit
(AAU) -rechten door de overheid na 2012 kunnen spelen voor het
behalen van de Nederlandse klimaatdoelstelling voor 2020.
 
 Ook bij de toekomstige ontwikkeling van CDM, JI en IEH van projectgerelateerd
naar meer programmatisch en mogelijk ook sectoraal, zal Nederland met de opgedane
kennis en ervaring een grote rol blijven spelen. Het CDM is succesvol gebleken
in het genereren van investeringen in klimaatvriendelijke technologie in ontwikkelingslanden
maar kent ook tekortkomingen. Bij de post 2012 onderhandelingen wordt dit
onderkend. Hierbij is de inzet gericht op het bieden van een oplossing voor
deze tekortkomingen. Het CDM lijdt tot op zekere hoogte onder het eigen succes.
Het grote aanbod van CDM-projecten heeft ertoe geleid dat de onafhankelijke
milieuaccountants (Designated Operational Entities) zijn overbelast waardoor
forse achterstanden bij de goedkeuring van CDM-projecten zijn ontstaan.
 
 Het VROM-aankoopprogramma voor CDM is nagenoeg volledig ingevuld. De levering
van de emissierechten is in 2009 op gang gekomen. Het accent van het werk
is inmiddels verschoven naar het zekerstellen van de gecontracteerde leveringen
en het adviseren van de uitvoerders van het VROM-aankoopprogramma over aanpassingen
van projecten en de daaraan gekoppelde aankooponderliggende contracten. In
2009 lag het accent op het opvangen van het tekort aan credits en het zekerstellen
van de levering van gecontracteerde credits in de jaren tot 2012. Daarbij
werd tevens specifieke aandacht besteed aan het contracteren van CDM-projecten
in Afrika, als onderdeel van het zogenaamde «Nairobi Framework».
Het «Nairobi Framework» is tijdens de twaalfde klimaatconferentie
in Nairobi in december 2006 gelanceerd door de Secretaris-Generaal van de
VN. Dit «framework» moet er onder andere voor zorg dragen dat
de landen in de Sub-Sahara regio meer kunnen profiteren van het CDM.
 
 Bij de discussie over de toekomst van het CDM zijn vereenvoudiging en
uitbreiding van het CDM (naar bijvoorbeeld een sectorale benadering) belangrijke
aandachtspunten voor Nederland. Zo heeft Nederland in 2009 aan de internationale
gedachtevorming over sectorale benaderingen post-Kyoto bijgedragen, waarbij
een aantal sporen is verkend. Daarnaast wordt in het demonstratieproject met
Mexico ervaring opgedaan met het «no-lose commitments»-concept.
Hierbij kan het betrokken land bij het realiseren van een internationaal erkende
doelstelling het surplus te gelde maken op de koolstofmarkt, zonder dat bij
het niet halen van de betreffende doelstelling een sanctie volgt. Dit dient
er toe om de meer ontwikkelde ontwikkelingslanden te stimuleren acties te
nemen die tot een verminderde uitstoot van broeikasgassen leiden. In 2009
is in overleg met het Mexicaanse milieuministerie besloten het demonstratieproject
toe te spitsen op de ontwikkeling van het «Low Carbon Growth Plan»,
actieprogramma’s voor huisvesting en de transport sector. In dit verband
is ook gekeken naar de mogelijkheid om dergelijke actieprogramma’s te
koppelen aan de koolstofmarkt.
 
 De doelstellingen voor 2010 en 2011 zijn als volgt:
 – Het verder afronden van het VROM aankoopprogramma door het geregistreerd
krijgen van de gecontracteerde projecten en het zekerstellen van de gecontracteerde
leveringen;
 – Participatie in een of meer CDM projecten in Afrika en Least Developed
Countries (LDC);
 – Evaluatie van het CDM aankoopprogramma (inclusief de aanwending
van de gecontracteerde leveringen en advisering over een eventueel aankoopbeleid
van de overheid na 2012);
 – Het, op basis van de op de koolstofmarkt opgedane ervaringen,
bijdragen aan de verdere internationale ontwikkeling en uitvoering van de «off-set» mechanismen na 2012 (programmatische, sectorale
benaderingen);
 – Het ontwikkelen en uitwerken van duurzame ontwikkelingsprojecten
die met een integrale aanpak bijdragen aan de armoedebestrijding, duurzame
ontwikkeling en het beperken van de negatieve gevolgen van de klimaatverandering.
 2.8. Polaire regio’s; Beheer van Antarctica
 De polaire regio’s spelen een cruciale rol in het wereldwijde klimaatsysteem.
Het smelten van (land)-ijskappen bijvoorbeeld, heeft direct effect op de zeespiegel
en kan de opwarming van de aarde versterken door minder reflectie van zonlicht.
Het feit dat er zo weinig menselijke activiteit is in de polaire regio’s
maakt deze regio’s erg geschikt voor onderzoek naar klimaatverandering.
De Antarctische ijskap vormt een schatkamer aan informatie over de historische
ontwikkeling van het klimaat. Antarctica wordt door 28 landen gezamenlijk
beheerd. Het Antarcticaverdrag van 1959 vormt voor dit beheer de internationaalrechtelijke
basis. Nederland is sinds 1967 Partij en heeft sinds 1990 tevens de consultatieve
(stemgerechtigde) status. In 1991 is het protocol betreffende milieubescherming
bij het Antarcticaverdrag (Milieuprotocol) tot stand gekomen. In 1998 is dit
protocol inwerking getreden. Het waarborgen van vrede, wetenschappelijke samenwerking
en het beschermen van het Antarctisch milieu vormen de pijlers van deze internationale
afspraken.
 Nederland heeft de afspraken in 1998 geïmplementeerd door middel
van de Wet bescherming Antarctica (WbA). Kerninstrument van de wetgeving is
een vergunningplicht voor activiteiten die vanuit Nederland in Antarctica
worden ondernomen. Daarnaast is een deel van het protocol geïmplementeerd
in de Nederlandse scheepvaartregelgeving. Jaarlijks vindt een bijeenkomst
plaats van de Partijen bij het Antarcticaverdrag, de zgn. Antarctic Treaty
Consultative Meeting (ATCM). Onderwerpen die aan het Milieuprotocol raken
worden besproken in de Committee for Environmental Protection (CEP; adviesorgaan
van de ATCM). Het gaat daarbij onder meer om het gezamenlijk bespreken van
milieueffectrapporten voor relatief omvangrijke activiteiten vanuit Partijstaten.
Eventueel door de CEP voorgestelde maatregelen worden aan de ATCM ter besluitvorming
voorgelegd. Sinds 1998 worden vrijwel jaarlijks maatregelen aanvaard die betrekking
hebben op het aanwijzen van speciaal beschermde en beheerde Antarctische gebieden.
Voor de toepassing van dergelijke maatregelen hoeft de WbA niet te worden
aangepast, omdat door middel van de bestaande WbA-vergunningverlening gevolg
kan worden gegeven aan de maatregelen. Wel dient goedkeuring van zulke maatregelen
plaats te vinden door het Parlement. Gemiddeld werden de afgelopen jaren door
Nederland op basis van de WbA drie tot zes vergunningen per jaar verleend
voor activiteiten in Antarctica, grotendeels aan reisorganisaties. Deze vergunningen
betreffen in een aantal gevallen meerdere cruises gedurende een Antarctisch
zomerseizoen.
 
 Nederland heeft zich de afgelopen jaren in de CEP en ATCM vooral ingezet
voor een goede uitvoering van de gemaakte afspraken en het nadenken over hoe
de menselijke «footprint» kan worden beperkt ter bescherming van
het Antarctische milieu. Belangrijke thema’s voor Nederland daarbij
zijn mondiale milieudruk op het Antarctisch gebied door vervuiling, klimaatverandering
(en daarmee samenhangend de monitoring van de toestand van het Antarctische
milieu), en toerisme. Als «kleine Partij» zonder eigen basis ter
plaatse tracht Nederland toegevoegde waarde in de ATCM te hebben door een
degelijke inhoudelijke inzet op een weloverwogen set van onderwerpen, waaronder
klimaatverandering, milieueffectrapportages, biologische exploratie en impact
van toerisme. Nederland heeft zich actief opgesteld bij de totstandkoming
van maatregelen op deze terreinen. Daarnaast wijst Nederland
in CEP-verband regelmatig op de belangen van coördinatie bij de vergunningverlening
voor activiteiten in Antarctica, de controle op de naleving van het milieuprotocol
en het vergroten van het aantal Partijen bij het protocol. Deze onderwerpen
zullen de komende jaren onverminderd centraal blijven staan bij de inbreng
in de CEP en ATCM. Daarnaast zal voor 2010 en 2011 de inzet erop gericht zijn
om de implementatie van de bovengenoemde maatregelen te voltooien door wijziging
van de bestaande WbA. 
 HOOFDSTUK 3 LUCHT EN GELUID
 Binnen het Europese bronbeleid wordt onder andere verder gewerkt aan het
beperken van scheepvaartemissies, en aan het internaliseren van de externe
kosten van transport (waaronder de door transport veroorzaakte milieuvervuiling).
De aanpak van industriële bronnen wordt verbeterd door middel van de
herziening en integratie van zeven bestaande richtlijnen voor industriële
emissies, waaronder IPPC (Integrated Pollution Prevention and Control, geïntegreerde
preventie en bestrijding van verontreiniging, 2008/1/EG) en LCP (Large Combustion
Plants, grote stookinstallaties, 2001/80/EG). Op gebied van geluidsbronnen
wordt nieuw beleid geïmplementeerd om geluid van banden te beperken en
m.b.t. omgevingslawaai.
 
 Inzake emissies is op 31 oktober 2009 een herziene ozonverordening
(EG/2037/2000) uitgebracht. De ozonverordening is de EU implementatie van
het mondiale Ozonverdrag. Binnen dit Verdrag zijn met groot succes afspraken
gemaakt over de uitfasering van ozon aantastende stoffen. In het kader van
het «Global Partnership on Nutrient Management» wordt in UNEP
(United Nations Environment Programme ) verband gewerkt aan beperking van
stikstof emissies over de gehele stikstof keten. Hierbij ligt de focus op
maatregelen in ontwikkelingslanden. Verder wordt op EU en op mondiaal niveau
gewerkt aan nieuwe afspraken ten aanzien van emissies van een aantal luchtverontreinigende
stoffen, waaronder ammoniak en SO2. Deze afspraken worden vastgelegd
in herzieningen van de NEC-richtlijn («national emission ceilings»
2001/81/EG) en het Gotenburg-protocol onder het LRTAP (long-range transboundary
air pollution) Verdrag.
 3.1. Bronnen
 3.1.1. Scheepvaartemissies
 Gezien de internationale aard van de zeescheepvaart is de Internationale
Maritieme Organisatie (IMO) hét forum voor normstelling in de sfeer
van nieuwe schone technologie en schone brandstoffen. Het gaat hierbij om
niet-broeikasgassen (voor wat betreft het beleid t.a.v. uitstoot van broeikasgassen
door de scheepvaart zie hoofdstuk 2.6.3.). In de IMO werd in april 2008 een
principeovereenkomst bereikt over de aanscherping van haar conventie over
luchtvervuiling door schepen, Marpol Annex VI. Tijdens MEPC 57, de 57e zitting
van het IMO-milieucomité, werd besloten tot een forse aanscherping
van de zwavelnormen (SO2) voor scheepsbrandstoffen en van de NOx-normen voor scheepsmotoren.
 Voor de SECA-gebieden (Sulphur Emission Control Area, de Noordzee en de
Baltische Zee) wordt het maximaal toegelaten zwavelgehalte in scheepsbrandstoffen
verlaagd van het huidige 1,5% zwavel via een tussenstap van 1,0%
in 2010 naar 0,1% in 2015. Voor overige zeeën (buiten de SECA-gebieden)
zal het maximale toegestane zwavelgehalte worden teruggebracht van het huidige
4,5% naar 3,5% in 2012 en vervolgens naar 0,5% in 2020.
De laatste norm wordt echter nog onderworpen aan evaluatie in 2018 waarbij
vraag en aanbod op de wereldmarkt voor zwavelarme brandstoffen in ogenschouw
wordt genomen. Voor de NOx-emissies heeft het IMO/Marine Environment
Protection Committee (MEPC) besloten dat de emissienorm voor motoren op nieuwe
schepen vanaf 2011 gemiddeld 20 procent strenger wordt dan nu. Vanaf 2016
moeten motoren op nieuwe schepen in speciale regionale gebieden voldoen aan
normen die 80 procent strenger zijn dan de huidige. Deze regionale norm moet
ook voor de Noordzee gaan gelden. Ook de grote motoren (inhoud per cilinder
90 liter of meer én een vermogen van meer dan 5000 kW) op schepen gebouwd
in de periode 1990 t/m 1999 zullen met terugwerkende kracht aan
de huidige normen (die tot nog toe alleen gelden voor motoren op schepen gebouwd
vanaf 2000) moeten gaan voldoen. Deze IMO-regelgeving zal door de Commissie
moeten worden omgezet in EU-regelgeving.
 
 Voor op deze problematiek gericht nieuw beleid is het voorts van belang
een onderscheid te maken naar enerzijds bronbeleid (zoals normstelling voor
scheepsmotoren en -brandstoffen) en anderzijds aanvullende regionale maatregelen,
zoals afspraken op EU-niveau over differentiatie van haventarieven.
 
 Nederland was in de IMO één van de voortrekkers bij de totstandkoming
van een ambitieuze aanscherping van de internationale emissienormen. Over
de principeovereenkomst, afgesloten in april 2008 en bekrachtigd in oktober
2008, is Nederland tevreden. Daarnaast overweegt de EU waar nodig aanvullend
regionaal Europees beleid. Nederland verzoekt de Commissie om te komen met
voorstellen voor differentiatie van haventarieven (hogere haventarieven voor
de meest vervuilende schepen en lagere tarieven voor schone). Indien sprake
is van onvoldoende draagvlak binnen de EU, zal Nederland samen met in ieder
geval Duitsland, België en Frankrijk (de zgn. Hamburg – Le Havre
range) onderzoeken of er mogelijkheden zijn om deze maatregel te introduceren.
Belangrijke voorwaarde daarbij is evenwel dat de concurrentiepositie van de
Nederlandse havens intact blijft.
 3.1.2. Internalisering externe kosten transport
 In juni 2008 heeft de Commissie het pakket «duurzaam vervoer»
uitgebracht, bestaande uit een drietal voorstellen: een mededeling «strategie
voor de internalisering van de externe kosten van vervoer»; een wijziging
van de bestaande «Eurovignetrichtlijn» en een mededeling over
geluids- reducerende maatregelen voor bestaand spoormateriaal.
 
 Over de strategie van internaliseren van externe kosten van vervoer (en
de mededeling geluidsreducerende maatregelen) zijn Raadsconclusies aangenomen.
Het proces om de Eurovignetrichtlijn (1999/62/EG) te wijzigen, is moeilijk
gebleken. Deze herziening ziet op doorberekening van externe kosten voor luchtkwaliteit,
geluid en congestie bij het vrachtverkeer. Doel is de lidstaten aan te sporen
om gedifferentieerde heffingen in te voeren om de efficiëntie en milieuprestaties
van het vrachtvervoer over de weg te verbeteren. Doordat de meningen over
de Eurovignetrichtlijn in de Raad te sterk uiteen liepen zijn de onderhandelingen
hierover opgeschort.
 
 Nederland is in beginsel positief over de herziening van de Eurovignetrichtlijn
omdat het past in het beginsel «de vervuiler betaalt», en omdat
met een reële beprijzing een maatschappelijk optimale keuze kan worden
gemaakt voor vervoersmodaliteiten. Nederland constateert ook dat het voorstel
nog geen gericht CO2 beleid bevat dat de ambitieuze klimaatdoelstellingen
van de Unie verder instrumenteert. Nederland zal er daarom bij de Commissie
op blijven aandringen om met aanvullende beleidsvoorstellen te komen om de
CO2-uitstoot van transport te helpen terugdringen. Het ziet ernaar
uit dat het Belgisch Voorzitterschap in de tweede helft van 2010 dit weer
gaat oppakken.
 3.1.3. Industriële emissies
 Op 25 juni 2009 hebben de lidstaten in de Raad een politiek akkoord
bereikt over de richtlijn industriële emissies (herschikking van geïntegreerde
preventie en bestrijding van verontreiniging, COM (2007) 844). Het
akkoord herziet en integreert zeven richtlijnen over industriële emissies,
waaronder de IPPC-richtlijn en de LCP-richtlijn De inwerkingtreding van het
Verdrag van Lissabon leidde tot uitstel van het aannemen van het gemeenschappelijk
standpunt omdat er discussie ontstond over de interpretatie van het nieuwe
systeem voor comitologie. Naar verwachting wordt de richtlijn na de tweede
lezing in de tweede helft van 2010 vastgesteld. Na een omzettingstermijn van
twee jaar zal de richtlijn in de loop van 2012 in werking treden.
 
 De richtlijn industriële emissie heeft als doel milieuverontreiniging
door industriële activiteiten en intensieve veehouderij te voorkomen
en te bestrijden. Het belangrijkste instrument van de richtlijn is de milieuvergunning.
Om een milieuvergunning te krijgen, moet een bedrijf de beste beschikbare
technieken toepassen om emissies te voorkomen dan wel zo ver mogelijk te reduceren.
Om te bepalen wat de beste beschikbare technieken zijn, maken vergunningverleners
en bedrijven onder meer gebruik van Europese referentiedocumenten/handreikingen
voor beste beschikbare technieken (BREF’s).
 
 Het politiek akkoord bevat de volgende elementen:
 – De eisen aan het gebruik van BREF’s in milieuvergunningen
zijn verbeterd in lijn met de Nederlandse praktijk. Minder strenge eisen dan
in de BREF’s zijn alleen met een goede motivering toegestaan;
 – De kwaliteit en toegankelijkheid van BREF’s zijn beter gewaarborgd;
 – Minimum-eisen voor specifieke industriële activiteiten, zoals
grote stookinstallaties, zijn aangescherpt. Afwijken van BREF’s kan
niet verder dan deze minimumeisen;
 – Informatieverplichtingen zijn gestroomlijnd en de mogelijkheid
om vergunningen te vereenvoudigen door ze deels te vervangen door algemene
regels is behouden. De merkbare lasten blijven ongeveer gelijk. Ten opzichte
van het voorstel van de Commissie zijn de lasten verminderd.
 
 Kern van de Nederlandse inzet is te komen tot een ambitieuze richtlijn
die eco-innovaties via milieuvergunningverlening stimuleert, zodat de milieudoelen
binnen bereik komen (bv. emissieplafonds op grond van de richtlijn nationale
emissieplafonds (NEC, 2001/81/EG). Het politiek akkoord past grotendeels bij
deze inzet en bevat veel van de door Nederland ingebrachte voorstellen, waaronder
de mogelijkheid zonodig verdergaande emissiereducties te eisen. Dit helpt
te garanderen dat de uitvoering van verplichtingen van de richtlijn industriële
emissies en verplichtingen uit de richtlijn nationale emissieplafonds op elkaar
worden afgestemd.
 Voor grote stookinstallaties is een aantal uitzonderingen geformuleerd,
waardoor oudere installaties met relatief hoge emissies langer in gebruik
mogen blijven. Voor Nederlandse bedrijven heeft dit geen effect omdat deze
al aan de eisen voldoen. Voor het «level playing field» en de
inzet om in Europa de luchtkwaliteitsdoelen te halen is het wel nadelig.
 Nederland heeft zich ingezet om innovatie verder te stimuleren door het
wegnemen van barrières voor NOx-emissiehandel. Hoewel de
huidige richtlijn de gelegenheid biedt voor nationale emissiehandel, is hierin
niet expliciet in de richtlijn voorzien. Dit heeft te maken met gebrek aan
steun bij andere lidstaten en het Europees Parlement. Nederland zal zich bij
de tweede lezing blijven inzetten om flexibilisering van de bepalingen voor
grote stookinstallaties te beperken en emissiehandel meer aandacht te geven
in de richtlijn.
 3.1.4. Geluidsnormen voor banden
 In maart 2009 werd de Europese verordening typegoedkeuringsvoorschriften
voor de algemene veiligheid van motorvoertuigen (661/2009/EG) aangenomen
waarin minimum producteisen voor banden ten aanzien van rolweerstand, veiligheid
en rolgeluid werden vastgesteld voor banden die vanaf 2012 op de Europese
markt komen. Daarnaast wordt vanaf november 2012 een Europese verordening
voor het etiketteren van autobanden van kracht. Deze verordening bevat verplichtingen
voor leveranciers en distributeurs van autobanden om eigenschappen van de
band via een label kenbaar te maken aan de consument. Het label bevat informatie
over brandstofefficiëntie (rolweerstand), grip op natwegdek (veiligheid)
en geluidsproductie (rolgeluid) van de band. De informatie moet zichtbaar
zijn voor de consument of eindgebruiker in de vorm van een sticker op de band
of door middel van informatie in de directe nabijheid van de band. De consument
moet deze informatie kunnen zien vóór de aankoop van de band.
Ook moet de leverancier de eindgebruiker informeren over de eigenschappen
van de band op of bij de factuur van de gekochte banden. Het idee achter de
verordening is dat consumenten aan de hand van de informatie op het etiket
aangemoedigd worden te kiezen voor zuinige, stille en veilige autobanden.
 3.1.5. Omgevingslawaai
 De Europese richtlijn omgevingslawaai (2002/49/EG) ziet op agglomeraties,
inrichtingen en wegbeheerders, en werd in 2004 in de Nederlandse wetgeving
geïmplementeerd. Belangrijke doelen van deze richtlijn zijn:
 – Vaststellen van de blootstelling aan omgevingslawaai door middel
van geluidsbelastingkaarten;
 – Vaststellen van actieplannen op basis van de resultaten van de
geluidsbelastingkaarten;
 – Introductie van de Europees geharmoniseerde dosismaat Lden en Lnight.
 Voor een Europees systeem van geluidsbelastingkaarten zijn geharmoniseerde
geluidsbelastingindicatoren nodig. Voor het bepalen van de hinder is dit de
Lden en voor slaapverstoring de Lnight.
 
 De inwerkingtreding van de richtlijn omgevingslawaai vindt plaats in twee
tranches. De eerste tranche richt zich op:
 – agglomeraties met meer dan 250 000 inwoners,
 – (spoor-)wegen en burgervliegvelden met een hoge intensiteit, en
 – Wm inrichtingen met een geluidsproductie
hoger dan 55 dB Lden.
 Zij moesten in 2007 een geluidsbelastingkaart aanleveren en in 2008 een
actieplan hebben opgesteld.
 Bij inwerkingtreding van de eerste tranche was de rekenmethode voor de
geluidskaarten echter nog niet klaar. Daarom werd het voor de eerste tranche
toegestaan om een interim-methode dan wel een bestaande nationale methode
(indien equivalent aan de interim-methode) te hanteren.
 
 De tweede tranche ziet op:
 – agglomeraties met meer dan 100 000 inwoners, en
 – (spoor-) wegen en vliegvelden met een iets lagere intensiteit.
 Zij moeten in 2012 een geluidsbelastingkaart aanleveren en in 2013 actieplannen
hebben opgesteld. Momenteel wordt er gewerkt aan een gemeenschappelijke rekenmethode
voor de geluidskaarten van de tweede tranche. Een Belgisch consortium is bezig
een rapport over een gemeenschappelijke rekenmethode op te stellen, en is
in februari 2010 officieel af. Hierop zal een antwoord komen van de Commissie
in de vorm van een evaluatierapport. De verwachtingen voor 2011 hangen samen
met dit evaluatierapport. De Commissie zal een zienswijze moeten ontwikkelen
ten aanzien van de richtlijn, die mogelijk leidt tot aanpassing ervan. 
 3.2. Emissies
 3.2.1. Ozon (Montreal-protocol)
 Het Montreal-protocol (het internationale Verdrag ter bescherming van
de ozonlaag) bestaat ruim 20 jaar. Het Montreal-protocol is een zeer effectief
instrument gebleken en wordt alom gezien als een van de meest succesvolle
mondiale milieuverdragen. In 2007 is onder dit Verdrag een belangrijke bindende
afspraak gemaakt om de uitfasering van chloorfluorkoolwaterstoffen, ofwel
HCFK’s, te versnellen. Deze stoffen worden met name gebruikt als alternatief
voor CFK’s in koeltoepassingen en als isolatieschuim. Deze uitfasering
is niet alleen belangrijk voor de bescherming van de ozonlaag, maar heeft
ook een direct verband met klimaatverandering. HCFK’s tasten weliswaar
de ozonlaag veel minder aan dan CFK’s, maar ze zorgen (net als CFK’s)
wel voor opwarming van het klimaat. In de komende jaren komt het erop aan
de klimaatwinst van deze afspraken ook daadwerkelijk te effectueren. Belangrijk
daarbij is dat grootschalige overschakeling op het gebruik van fluorkoolwaterstoffen,
ofwel HFK’s, wordt voorkomen. Deze stoffen hebben geen ozonlaagafbrekend
effect, maar zijn wel zeer sterke broeikasgassen. Om die reden hebben een
aantal partijen bij het Montreal-protocol, waaronder een achttal eilandstaten
en de VS, Mexico en Canada, voorgesteld om deze HFK’s onder het Montreal-protocol
te reguleren, met een goede afstemming met de lopende klimaatonderhandelingen.
 
 In 2008 is een start gemaakt om de beleidsopties in kaart te brengen om
emissies van ozonlaagafbrekende stoffen uit bestaande voorraad (d.w.z. uit
producten die reeds in omloop zijn) te voorkomen. Indien dit ruim voor 2015
tot uitvoering kan worden gebracht kunnen emissies van een grote hoeveelheid
ozonlaagafbrekende stoffen worden voorkomen. Deze maatregelen zullen eveneens
een substantiële bijdrage leveren aan de mitigatie van klimaatverandering.
 De belangrijkste vragen voor het komende decennium blijven:
 – Welke nieuwe, ozonafbrekende stoffen dienen nog onder het regime
gebracht te worden?
 – Hoe kan de wetenschappelijke basis voor besluitvorming verder
worden versterkt?
 – Zijn institutionele aanpassingen nodig om effectief te blijven?
 – Hoe kan de naleving verder worden versterkt?
 – Hoe kan het financiële mechanisme robuust blijven opereren?
 
 De verplichtingen uit het Montreal-protocol zijn in Europees verband neergelegd
in de verordening betreffende stoffen die de ozonlaag afbreken. Op 31 oktober
2009 is de herziene ozonverordening gepubliceerd in het kader van het programma «better
regulation» (zie verder paragraaf 9.3).
 
 Nederland zal, direct en in EU-verband, actief participeren in de discussie
over de mogelijkheden om de emissies uit de bestaande voorraad te voorkomen,
en meewerken aan de nadere uitwerking van de afspraken over de versnelde uitfasering
van HCFK en het voorkomen van grootschalige overschakeling naar het gebruik
van HFK’s. Overeenkomstig de EU-positie heeft Nederland ingezet op een
emissiereductiearrangement voor HFK’s in het klimaatakkoord Kopenhagen,
waarbij zoveel mogelijk gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheden die het
Montreal-protocol biedt voor een effectieve aanpak. Het bereikte akkoord in
Kopenhagen bevatte een dergelijke regeling uiteindelijk niet, en om die reden
zal de Nederlandse inzet onveranderd blijven in het vervolg van de klimaatonderhandelingen.
Met het oog op de toekomstige werkzaamheden onder het Montreal-protocol zal
Nederland inzetten op het waarborgen van naleving, het tegengaan
van illegale handel en het terugdringen van het gebruik van methylbromide
voor het gassen van ladingen en containers (de zgn. «Quarantaine and
Pre-shipment behandelingen», QPS).
 3.2.2. Mondiale stikstofstrategie
 Een overschot aan stikstofverbindingen in het milieu (o.a. nitraat, ammoniak
en lachgas) kan leiden tot gevaar voor de menselijke gezondheid, verslechtering
van luchtkwaliteit, drink- en oppervlaktewaterverontreiniging, klimaatverandering,
verlies van biodiversiteit en aantasting van de ozonlaag. Een stikstoftekort
leidt tot lage gewasopbrengst en bodemuitputting. Nederland streeft zowel
nationaal als internationaal naar een situatie waarin het stikstofgebruik
leidt tot maximale voordelen (voedsel- en biomassaproductie) met minimale
negatieve invloed op de gezondheid van mensen en op het functioneren van ecosystemen.
Ook voor het bereiken van de «Millennium Development Goals» met
betrekking tot schoon drinkwater, rioolwaterzuivering, bestrijding van ondervoeding
en bevorderen van duurzame ontwikkeling, is een vanuit stikstofoptiek geïntegreerde
aanpak gewenst. Hiermee wordt voorkomen dat maatregelen voor één
bepaalde vorm van stikstof tot afwenteling naar een ander milieucompartiment
of afwenteling in de tijd leiden. Tegelijkertijd wordt de mogelijke synergie
tussen stikstofmaatregelen maximaal benut. Overdracht van nationale kennis
met betrekking tot onder meer landbouwkundige optimalisatie aan buitenlandse
partijen is een van de voornaamste manieren om hieraan bij te dragen. In dat
kader is in 2009 samen met het UNEP het «Global Partnership on Nutriënt
Management» (GPNM) opgericht, dat ontwikkelingslanden hierbij gaat helpen.
 De komende twee jaar start het GPNM met het vaststellen van de regionale
verschillen in omvang van het probleem en de uitwerking van een instrumentarium
waarmee het probleem geanalyseerd kan worden en het nutriëntenmanagement
kan worden verbeterd.
 3.2.3. Nationale emissieplafonds
 Het kabinet acht het niet uitgesloten dat de Commissie in de loop van
2010 uiteindelijk toch een voorstel voor herziening van de richtlijn Nationale
Emissie Plafonds (NEC, 2001/81/EG) zal uitbrengen. Een andere mogelijkheid
is dat de Commissie het tijdstip waarop het voorstel gepubliceerd zal worden
afhankelijk maakt van de voortgang van de herziening van het Gotenburg protocol
onder de Conventie inzake grensoverschrijdende luchtverontreiniging over lange
afstand (zie paragraaf 3.2.4). De huidige richtlijn stelt plafonds aan
de emissie van zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden (NOx),
ammoniak (NH3) en vluchtige organische stoffen (NMVOS), die vanaf 2011
niet meer overschreden mogen worden. Emissie van deze stoffen draagt bij aan
luchtverontreiniging via de vorming van secundair fijnstof, ozon (smog) en
is mede verantwoordelijk voor verzuring en vermesting van de natuur. De herziening
van de richtlijn zal gericht zijn op het formuleren van emissieplafonds voor
2020, waarbij naar alle waarschijnlijkheid ook een plafond voor PM2,5 (zeer fijn stof) zal worden gesteld.
 
 Vanuit Nederland wordt de ontwikkeling van het Commissievoorstel voor
de NEC-richtlijn nauwlettend gevolgd. Met name de relatie tussen de Nederlandse
klimaatambitie en eventuele emissieplafonds is voor Nederland een aandachtspunt.
Daarnaast streeft Nederland naar ambitieuze maar haalbare plafonds. Nadat
het voorstel door de Commissie gepubliceerd is zal het kabinet de Kamer informeren
over zijn positie. 
 3.2.4. Grensoverschrijdende luchtverontreiniging
 De Conventie inzake grensoverschrijdende luchtverontreiniging over lange
afstand (CLRTAP) kwam in 1979 tot stand en wordt gefaciliteerd door de Economische
Commissie voor Europa van de VN (VN-ECE). Het CLRTAP trad in 1983 in werking
en kent 51 partijen, waaronder vrijwel alle landen op het Europese continent,
de EU, de VS, Rusland en Canada. Aan de hand van protocollen worden de doelstellingen
van de Conventie uitgewerkt. Inmiddels zijn er acht protocollen opgesteld.
Alle protocollen zijn van kracht voor de partijen bij de Conventie die hebben
geratificeerd of zijn toegetreden. Met name landen ten (zuid-)oosten van de
EU hebben zich de laatste decennia terughoudend opgesteld. Traditioneel beweegt
het Verdrag zich op het gebied van de klassieke milieuverontreiniging –
zoals verzuring, eutrofiëring (stikstofoxiden en ammoniak) en ozon op
leefniveau. Het laatste decennium zijn ook zware metalen en persistente organische
verontreinigende stoffen (POP’s – persistant organic pollutants)
onder het verdragsregime gebracht. Een drietal protocollen onder CLRTAP zijn
de afgelopen periode geëvalueerd; het Gotenburg-protocol, het Zware Metalen
(Heavy Metals, HM)-protocol en het POP-protocol.
 
 Voor het Gotenburg-protocol wordt een herziening voorgesteld, waarbij
nieuwe nationale emissieplafonds voor 2020 moeten worden geformuleerd en rekening
wordt gehouden met fijnstof (PM2,5). Van recente datum is het inzicht
dat ook de wederzijdse interactie tussen klimaat en luchtverontreiniging van
belang is en dat dit inzicht in de mate van het mogelijke en haalbare bij
de herziening moet worden meegenomen. Het protocol kent een inhoudelijke samenhang
met de Europese NEC-richtlijn (81/2001/EG), de IPPC-richtlijn (01/2008/EG),
de euro/EURO normstelling voor het wegverkeer. Het verschil tussen het Gotenburg
protocol en de genoemde EU instrumenten is dat het Gotenburg ook aandacht
besteedt aan integraal stikstofbeleid op landbouwbedrijven. De EU en VN-ECE
werken samen bij de totstandkoming van de NEC-richtlijn en het Gotenburg-protocol,
waarbij de EU het wetenschappelijke netwerk en instrumenten van de VN-ECE
gebruikt. Nederland hecht eraan dat de herziening van het Gotenburg en herzieningen
van EU-regelgeving op elkaar worden afgestemd. De herziening van het Gotenburg
protocol zal naar verwachting eind 2011 zijn afgerond. Of het een geamendeerd
protocol of een geheel nieuwe protocol gaat worden is nog onderwerp van bespreking.
 In september 2009 heeft de Conventie besloten om ook het Zware Metalen
protocol te herzien. Belangrijke vernieuwing is dat de kwikemissies van stationaire
bronnen en vanuit producten moeten worden toegevoegd. Ook binnen UNEP wordt
gewerkt aan zware metalen. De UNEP Governing Council heeft in februari 2009
besloten een «legally binding mechanism» te ontwikkelen dat in
2013 gereed moet zijn. De herziening van het Zware Metalen Protocol –
mits succesvol – kan voor UNEP een voorbeeldfunctie vervullen.
 
 De herziening van het POP protocol is tijdens de «Executive Body»
in december 2009 technisch afgerond. Het aantal POP’s dat door het protocol
wordt gereguleerd is flink groter geworden. Daarnaast heeft de EU in 2008
nog vier stoffen ingediend, waaronder op aandringen van Nederland dicofol.
Ook Noorwegen heeft een nieuwe stof aangemeld. De komende 2 jaar zullen deze
stoffen worden beoordeeld en eventueel toegevoegd. Het succes van het POP-protocol
neemt echter niet weg dat het Verdrag van Stockholm – vanwege de mondiale
werking – de potentie heeft om van veel grotere betekenis voor het milieu
te zijn. Dit perspectief moet leidend zijn voor het kiezen van het juiste
toekomstige spoor. Wat Nederland betreft wordt hiertoe de Vijfde bijeenkomst
van Partijen bij het Verdrag van Stockholm in 2011 afgewacht en worden er
tot die tijd geen nieuwe activiteiten onder het POP-Protocol gestart. 
 
 Nadat de drie bovengenoemde protocollen zijn aangepast, zal de aandacht
zich binnen de Conventie nog meer moeten gaan richten op de implementatie
van hetgeen is overeengekomen. Daartoe is het vooral van belang dat veel meer
landen partij worden bij de herziene protocollen. Deze noodzaak is een van
de bouwstenen voor de strategie op lange termijn die de Conventie aan het
ontwikkelen is. Een andere bouwsteen is de samenloop en samenwerking met mondiale
verdragen zoals het Verdrag van Stockholm en de UNFCCC (United Nations Framework
Convention on Climate Change). De wederzijdse interacties tussen luchtverontreinigende
stoffen en broeikasgassen is een aspect waaraan steeds meer aandacht gaat
worden besteed. Synergie in beleid voorkomt dat oplossingen van het ene milieuprobleem
ten koste gaan van het andere milieuprobleem, en zorgt ervoor dat de meest
kosteneffectieve oplossingen gekozen wordt. Reductiedoelstellingen voor klimaat
en luchtverontreinigende stoffen moeten het liefst geïntegreerd bepaald
worden, zowel binnen de Conventie als in de EU-27. Daarvoor is nodig dat de
Conventie het werkterrein bijstelt en tegelijkertijd goed samenwerkt met de
IPCC en de UNFCCC. Ook hiervoor kunnen organisatorische veranderingen noodzakelijk
zijn. De langetermijnstrategie voor CLTRAP zal naar verwachting eind 2011
afgerond zijn. 
 HOOFDSTUK 4 BODEM, WATER EN LUCHT
 Voor alle drie de klassieke milieucomponenten (bodem, water en lucht)
is het beleid nog altijd in ontwikkeling. Er wordt onderhandeld over een EU-bodemrichtlijn.
Binnenkort wordt een voorstel verwacht ter herziening van de EU-drinkwaterrichtlijn
(75/440/EEG) en momenteel wordt gewerkt aan een herziening van het EU biocidenbeleid
waarbij onder andere wordt gekeken naar mechanismen om risico’s voor
bijvoorbeeld emissies naar water af te vangen bij de toelating van biociden.
Voor luchtkwaliteit is 2011 een belangrijk jaar omdat dan de EU grenswaarden
voor fijnstof moeten zijn gehaald.
 4.1. Kaderrichtlijn bodem
 In september 2006 heeft de Commissie een mededeling gepubliceerd inzake
een thematische strategie voor bodembescherming en een voorstel tot een kaderrichtlijn. Over de strategie heeft de Raad zich niet formeel uitgesproken,
maar de milieucommissie van het Europees Parlement heeft hier op 3 oktober
2007 mee ingestemd. In november 2007 heeft het Europees Parlement diverse
amendementen op het voorstel tot een richtlijn aangenomen, maar het lukte
het toenmalige Portugese Voorzitterschap niet om in de Milieuraad een politiek
akkoord te bereiken. Nederland heeft toen samen met Duitsland, Oostenrijk,
Frankrijk en het VK tegen de richtlijn gestemd en een blokkerende minderheid
gevormd. Nederland blijft tegen een EU bodemrichtlijn omdat dit niet het juiste
instrument is om het doel (een voldoende bescherming van de bodemkwaliteit)
te bereiken. Sinds de stemming in de Milieuraad van december 2007 is het voorstel
twee keer geagendeerd, door opeenvolgend het Franse (tweede helft 2008) en
Tsjechische (eerste helft 2009) voorzitterschap. Onder beide voorzitterschappen
is de blokkerende minderheid waar Nederland aan deelneemt in stand gebleven.
Het Zweedse voorzitterschap heeft de richtlijn niet voor behandeling geagendeerd,
maar het Spaanse voorzitterschap heeft de bodemrichtlijn weer op de agenda
geplaatst. Niet alle lidstaten in de blokkerende minderheid hebben vanuit
dezelfde principiële achtergrond in het verleden tegengestemd. Wanneer
het voorzitterschap erin slaagt een van de grotere lidstaten te verzoenen
met de inhoud van een compromis tekst die nog aanvaardbaar blijft voor de
landen die nu al vóór een richtlijn zijn dan kan een politiek
akkoord alsnog worden bereikt.
 
 Nederland heeft sinds de Milieuraad van december 2007 consequent dezelfde
positie aangehouden. Nederland is van mening dat veel kan worden bereikt,
maar beoordeelt het instrument van een kaderrichtlijn als niet-proportioneel.
Daarom kan Nederland niet instemmen met een EU kaderrichtlijn bodembescherming.
 4.2. Herziening drinkwaterrichtlijn
 De Commissie bereidt een herziening van de Drinkwaterrichtlijn (98/83/EG)
voor. Reeds in 2003 organiseerde de Commissie over de herziening een Europees
seminar. De Commissie is voornemens om op de toen bereikte conclusies voort
te bouwen. De belangrijkste wijzigingen hebben betrekking op de introductie
van het in het kader van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) ontwikkelde
concept van zogeheten «water safety plans» en de uitwerking van
het wettelijk kader voor de beoordeling van materialen en chemicaliën
die bij de productie en distributie in contact komen met drinkwater. Beide
onderwerpen sluiten goed aan bij ontwikkelingen in de Nederlandse wetgeving
in het kader van de nieuwe drinkwaterwet en het drinkwaterbesluit. Andere
onderwerpen die de aandacht krijgen bij de herziening van de
richtlijn hebben betrekking op monitoring en meetmethoden.
 
 Naar verwachting komt de Commissie in de eerste helft van 2010 met een
voorstel voor herziening. Nederland neemt actief deel aan het voorbereidingstraject.
De inzet van Nederland is erop gericht een optimale afstemming te bewerkstelligen
tussen de ontwikkelingen in de Nederlandse wetgeving en de herziening van
de Drinkwaterrichtlijn
 
 Een specifiek aandachtspunt voor Nederland is het Europees vastleggen
van een geharmoniseerd beoordelingskader voor materialen en chemicaliën
in contact met drinkwater (van bron tot kraan). Op nationaal niveau werkt
Nederland met een systematiek dat voor wat betreft kwaliteitseisen, testmethoden
en certificatiesysteem uitgaat van een hoog beschermingsniveau voor de volksgezondheid
Nederland streeft er dan ook naar om de eigen aanpak zoveel mogelijk ingang
te doen vinden in Europa en ook wettelijk te verankeren. Op deze manier wil
Nederland een hoog beschermingsniveau uit het oogpunt van volksgezondheid
koppelen aan Europese productharmonisatie. Naar het zich laat aanzien zal
de Commissie echter in het voorstel voor de herziening van de Drinkwaterrichtlijn
geen of weinig aandacht besteden aan de beoordeling van materialen en chemicaliën
in contact met drinkwater. Nederland werkt daarom nauw samen met drie andere
lidstaten, Duitsland, Frankrijk en het VK. Tussen deze landen worden de nationale
regels vooruitlopend op Europese regelgeving geharmoniseerd, en deze landen
trekken ook gezamenlijk op bij discussies op EU-niveau. De verwachting is
dat ook een aantal andere landen zich bij het initiatief van de vier lidstaten
aansluiten. Dit geldt bijvoorbeeld al voor Portugal.
 4.3. Biocidenverordening
 Op 12 juni 2009 publiceerde de Commissie haar voorstel voor een «verordening
van het Europees Parlement en Raad betreffende het op de markt brengen en
het gebruik van biociden» (COM (2009) 267). Deze verordening vervangt
de richtlijn biociden (98/8/EG) betreffende het op de markt brengen van biociden.
Het voorstel introduceert een hybride toelatingssysteem; deels Europees gecentraliseerd
bij het European Chemicals Agency (ECHA), deels nationaal. Ook zal een aantal
productgroepen worden uitgezonderd en zal een aantal nieuwe productgroepen
worden toegevoegd. Met uitzondering van bovenstaande wijkt het voorstel op
hoofdlijnen niet af van de richtlijn 98/8/EG. Het beschermingsniveau voor
mens en milieu blijft, volgens de Commissie, onveranderd hoog. Het voorstel
is momenteel in behandeling in de Raadswerkgroep milieu (EU) in Brussel.
 
 Nederland staat positief ten opzichte van harmonisatie van de toelating
van biociden en kent al sinds de bestrijdingsmiddelenwet van 1962 een dergelijk
systeem, maar heeft wel aarzelingen over de introductie van communautair afgegeven
toelatingen naast toelatingen in de lidstaten. De wederzijdse erkenning van
toelatingen door de lidstaten – zoals die nu al geldt – kan harmonisatie
evengoed bewerkstelligen, en de lidstaten zijn beter in staat rekening te
houden met lokale omstandigheden bij het formuleren van de toelatingseisen.
De verwachting is dat zowel Spanje als België de verordening zullen agenderen.
De plenaire stemming in het Europese Parlement is voorzien half mei 2010. 
 4.4. Richtlijnen luchtkwaliteit
 Eind 2007 zijn de onderhandelingen over de samenvoeging van de Europese
kaderrichtlijn luchtkwaliteit en vier dochterrichtlijnen afgerond. Het Europees
Parlement en de Raad zijn in tweede lezing tot een akkoord gekomen en de nieuwe
richtlijn is op 11 juni 2008 gepubliceerd (2008/50/EG). In de onderhandelingen
heeft Nederland ingezet op een realistische, haalbare set normen en een koppeling
tussen normen en (Europese) bronmaatregelen. Het voor Nederland belangrijkste
onderdeel van de nieuwe richtlijn betreft de mogelijkheid om uitstel te verkrijgen
voor de grenswaarden voor PM10 en NO2. Dit uitstel kan
alleen verkregen worden als er een actieplan aan de Commissie overlegd wordt
waarin beargumenteerd is welke maatregelen genomen worden om zeker te stellen
dat na afloop van het uitstel aan de grenswaarden wordt voldaan. Hiertoe heeft
Nederland het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) opgesteld dat begin juli 2008 aan de Commissie is aangeboden.
In april 2009 heeft de Commissie na zorgvuldige bestudering ingestemd met
het uitstel. En nu is de inspanning gericht op uitvoering van het NSL en monitoring
van de voortgang. Jaarlijks wordt aan de Commissie gerapporteerd over de ontwikkelingen
in de luchtkwaliteit. In 2011 en 2015 moet worden aangetoond dat de grenswaarden
op 11 juni 2011 (PM10) en op 1 januari 2015 (NO2) zijn gehaald.
 
 Het NSL bevat een gebiedsgerichte aanpak van de luchtkwaliteitproblematiek
die het kabinet voorstaat. In het NSL worden maatregelen voorgesteld die moeten
leiden tot het voldoen aan de Europese luchtkwaliteitseisen. In deze maatregelen
wordt ook rekening gehouden met de effecten van ruimtelijke ontwikkelingen
en worden deze mogelijk gemaakt door het nemen van eventuele extra maatregelen
ter compensatie. 
 HOOFDSTUK 5 AFVALSTOFFEN
 De komende twee jaar zal duidelijk worden of er behoefte is aan EU beleid
ten aanzien van bioafval en mogelijk zal de Commissie besluiten een voorstel
tot wetgeving te doen. Verder lopen de komende periode onderhandelingen over
de aanpak van elektronisch afval. Op mondiaal niveau vindt in 2011 de 10e
CoP voor het Verdrag van Bazel (gevaarlijke afvalstoffen) plaats, en wordt
momenteel verder gewerkt aan de ratificatie van het IMO Verdrag t.a.v. sloopschepen.
 5.1. Bioafval
 De Commissie overweegt of communautaire regelgeving ten aanzien van de
inzameling en verwerking van bioafval noodzakelijk is. Op 3 december
2008 heeft de Commissie hier een groenboek (COM (2008) 811) over uitgebracht.
Op het moment van schrijven voert de Commissie een consultatie en een zgn. «impact
assessment» uit. Dit moet onder andere uitwijzen of aparte EU regels
ten aanzien van bioafval tot voldoende milieurendement zouden leiden (dit
met het oog op het feit dat een en ander al indirect is geregeld , bijvoorbeeld
in de richtlijn storten, 1999/31/EG). Op basis van de uitkomst zal de Commissie
besluiten al dan niet een voorstel tot regelgeving uit te brengen. Naar verwachting
ontstaat in de eerste helft van 2010 (na publicatie van het impact assessment)
duidelijkheid over de plannen van de Commissie. Indien de Commissie besluit
een voorstel uit te brengen zal de planning van de behandeling hiervan afhankelijk
zijn van de komende Voorzitterschappen.
 
 De inzameling en verwerking van bioafval is in Nederland al goed geregeld.
Bovendien zijn er specifieke omstandigheden in Nederland (bijvoorbeeld dichte
woonkernen) die randvoorwaarden opleggen aan de inzameling en verwerking van
bioafval. Daarom is Nederland terughoudend ten aanzien van Europese regels
over bioafval. Op het moment van schrijven is echter te weinig bekend over
de plannen van de Commissie om te beoordelen of EU regels op dit vlak tot
hinder zouden leiden voor Nederland. In algemene zin zal Nederland zich inzetten
voor regels die zo goed mogelijk aansluiten bij het bestaande Nederlandse
systeem. Indien er milieuwinst te halen valt, ook in andere lidstaten van
de EU, is Nederland niet tegen ambitieuze doelen op dit vlak, maar dan moeten
lidstaten wel de flexibiliteit behouden om de doelen op een effectieve wijze
te kunnen realiseren.
 5.2. Elektronische apparatuur
 In de eerste helft van 2008 heeft de Commissie stakeholderconsultaties
gehouden over zowel de richtlijn afgedankte elektronische apparatuur (2002/96/EG)
betreffende het afvalbeheer van afgedankte elektronische en elektrische apparatuur
(Waste Electric and Electronic Equipment; WEEE) als de richtlijn betreffende
het beperken van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische
en elektronische apparatuur (Restriction of the use of Hazardous Substances
in electrical and electronic equipment; RoHS, 2002/95/EG ). De Commissie heeft
in december 2008 voorstellen gepresenteerd voor herschikking van beide richtlijnen.
 
 Bij de aanvang van het Spaanse Voorzitterschap begin 2010 is er nog een
aantal forse discussiepunten. Vooralsnog kan niet met zekerheid gezegd worden
wanneer de onderhandeling zal worden afgerond, al is het wel de verwachting
dat uiteindelijk een compromis kan worden gevonden dat voldoende steun geniet
onder de lidstaten, Commissie en het Europees Parlement. Afhankelijk van de
voortgang die de verschillende voorzitterschappen boeken zou
dit kunnen leiden tot een politiek akkoord in de periode 2010–2011.
 
 In Nederland is sinds 1998 producentenverantwoordelijkheid ingevoerd voor
elektr(on)ische apparatuur. In de onderhandeling over de herschikking brengt
Nederland haar ervaring met producentenverantwoordelijkheid in. Producentenverantwoordelijkheid
houdt in dat de producenten verplichtingen en verantwoordelijkheden hebben
ten aanzien van de afvalfase, maar impliceert ook dat zij een bepaalde vrijheid
hebben om deze verplichtingen uit te voeren. De inzet van de producenten en
importeurs heeft tot positieve resultaten geleid in Nederland. De producentenverantwoordelijkheid
voor elektr(on)ische apparatuur is daarmee een doeltreffend instrument gebleken
om milieudoelstellingen te realiseren.
 
 De herschikking van de richtlijnen biedt kansen om de keten van elektronische
apparatuur meer sluitend maken. Uit de huidige praktijk blijkt dat niet alle
apparaten bij de producent terecht komen. Het kan hierbij gaan om producten
die nog gebruikswaarde hebben en buiten de producenten om als tweedehands
product op de markt komen (via bijv. detailhandel, marktplaats.nl en kringloopwinkels).
Maar er gaan ook apparaten (zowel als afval als tweedehands product) buiten
de producenten om de grens over naar niet-Europese landen. Tot slot is er
nog een stroom waarbij de apparaten (eveneens buiten de producenten om) naar
de schroothandel gaan. De genoemde afzetkanalen zijn niet verboden op grond
van de richtlijn, en hoeven niet tot problemen te leiden. Er is bijvoorbeeld
niets op aan te merken wanneer apparaten een langere levensduur krijgen door
het kringloop circuit en vervolgens alsnog op een verantwoordelijke manier
wordt verwerkt. Maar bij export van afgedankte apparaten naar niet-EU landen
kunnen wel problemen optreden, vooral wanneer de aanduiding als tweedehands
goederen schijn is en de export voornamelijk plaatsvindt om de EU eisen ten
aanzien van de verwerking te ontlopen. Nederland richt zich op het dichten
van dergelijke lekstromen zonder de legitieme handel met derde landen in tweedehands
goederen te belemmeren.
 
 De huidige WEEE-richtlijn werkt met gewichtsdoelstellingen voor de hoeveelheid
in te zamelen apparaten (kilo per inwoner per jaar). Deze doen geen recht
aan de milieubescherming, hetgeen ook blijkt uit de recente «review»
van deze richtlijn die is uitgevoerd. Zodoende wil Nederland pleiten voor
doelstellingen en regels die meer recht doen aan de milieuaspecten. Zo zouden
de inzameldoestellingen meer rekening moeten houden met de milieurisico’s
van de verschillende producten. Ook zouden instrumenten zoals de afgifteplicht
een hoger inzamelpercentage mogelijk maken.
 
 Voor wat betreft de RoHS-richtlijn heeft het voorstel van de Commissie
geleid tot discussie over de aansluiting van deze richtlijn met de REACH-verordening
(zie hoofdstuk 6.2.5.). Als laatste moet de herschikking leiden tot verduidelijking
van de richtlijnen, met name waar het gaat om de reikwijdte.
 5.3. Gevaarlijke afvalstoffen
 Het Verdrag van Bazel (1989) richt zich naast het milieuverantwoord beheer
van gevaarlijke afvalstoffen ook op afvalpreventie, de verwerking van afval
en het minimaliseren van het grensoverschrijdend transport van afval. Om het
dumpen van gevaarlijke afvalstoffen in andere landen te voorkomen is een systeem
van kennisgevingen in het Verdrag opgenomen. Het Verdrag is, met enkele OESO-besluiten
(Organisation for Economic Co-operation and Development) geïmplementeerd
in de Europese Verordening Overbrenging Afvalstoffen (EVOA),
(EG) 1013/2006). Om onverantwoorde export naar ontwikkelingslanden tegen te
gaan is de uitvoer van gevaarlijke afvalstoffen, ook voor nuttige toepassing,
van OESO-landen naar niet-OESO-landen bij amendement van het Verdrag verboden
middels het zogenoemde BAN-amendement. Het BAN-amendement is nog niet in werking.
De EU heeft echter het amendement in EU wetgeving opgenomen, waardoor de export
naar niet OESO-landen niet is toegestaan.
 
 Tijdens de in juni 2008 in Bali gehouden 9e bijeenkomst van partijen (CoP9)
is een groot aantal besluiten genomen die de agenda bepalen voor de periode
tot de 10e CoP in 2011.
 In CoP9 is besloten tot de samenwerking tussen de secretariaten van de
verdragen van Bazel, Rotterdam en Stockholm. Het Verdrag van Rotterdam voorziet
in bindende afspraken tussen partijen over de import van gevaarlijke stoffen
(zie paragraaf 6.2.1). Het Verdrag van Stockholm behandelt persistente
organische verontreinigende stoffen (POP’s) en is een eerste stap op
weg naar een mondiale aanpak inzake POP’s. (zie paragraaf 6.2.2).
 
 Vervolgens hebben ook de bijeenkomsten van partijen van de verdragen van
Rotterdam en Stockholm tot synergie van de drie verdragen besloten. Tijdens
een extra CoP van de drie verdragen in februari 2010 en de daarop volgende
UNEP Governing Council zal naar verwachting met het synergieproces worden
ingestemd. Het synergieproces van deze drie verdragen is ook breder van belang,
onder andere voor de discussie in het kader van internationaal milieubestuur.
Minder vergaderen en meer uitvoeren in de praktijk in de ontwikkelingslanden
is de rode draad voor de komende jaren. Dit betekent dat de regionale centra
van het Verdrag van Basel ook financieel meer steun zullen moeten krijgen
voor de uitvoering van projecten middels vrijwillige bijdragen. De donorlanden
zullen tijdens de vergadering van de Open-ended Working Group in 2010 hierop
worden aangesproken.
 
 CoP9 besprak het thema «waste management for human health and livelihood»
en aanvaardde de Verklaring van Bali. Hierin is opgenomen dat een verantwoord
beheer van afvalstoffen positieve effecten heeft op de gezondheid van de mens
en tevens een bijdrage levert aan duurzame ontwikkeling en het behalen van
de «Millennium Development Goals».
 In het werkprogramma is een aantal punten opgenomen waaraan inter-sessioneel
gewerkt zal worden. Voor Nederland zijn de volgende onderwerpen van belang:
technische richtlijnen voor het beheer van kwikhoudend afval, sloopschepen,
partnerschap voor elektronische afval en het partnerschap voor ICT-apparatuur.
 5.4. Sloopschepen
 Wereldwijd wordt een groot deel van de zeeschepen onder onverantwoorde
arbeid- en milieuomstandigheden gesloopt, onder andere op Zuid-Aziatische
stranden. Omdat dit een mondiaal probleem betreft is in mei 2009 in Hong Kong
het kader van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) het Hong-Kong
Verdrag gesloten over het veilig en schoon slopen van zeeschepen. Het Verdrag
geeft een goede basis voor het veilig en schoon slopen van schepen. Om landen
zoals India en Bangladesh aan boord van het Verdrag te krijgen was een verbod
op het slopen van schepen op stranden niet haalbaar. Inwerkingtreding van
het Verdrag wordt niet voor 2015 voorzien. De Commissie wil de situatie in
de tussenliggende periode verbeteren en heeft daartoe een eigen strategie
voor het slopen van schepen ontwikkeld. Tijdens de Milieuraad van 20 oktober
2009 zijn vervolgens Raadsconclusies aangenomen. In de Raadsconclusies
wordt de Commissie opgeroepen om mogelijkheden te verkennen om het Hong Kong
Verdrag tijdig te implementeren. Daarnaast is de Commissie opgeroepen om nadere
verkenning en onderzoek te doen naar aanvullende maatregelen op EU niveau.
Er is niet expliciet opgenomen om welke maatregelen het gaat. Het ligt in
de verwachting dat de Commissie overheidsschepen en militaire schepen in het
onderzoek mee zal nemen, maar enkele lidstaten wilden dit niet expliciet in
de Raadsconclusies hebben.
 
 Nederland zoekt nadrukkelijk aansluiting bij strategieën die binnen
de IMO en EU zijn en worden ontwikkeld om tot een oplossing te komen. De voor
de mens en milieu onverantwoorde sloop van zeeschepen is een mondiaal probleem
dat om een mondiale oplossing vraagt. Nederland vindt dat het IMO Verdrag
een goede basis geeft voor het verantwoord slopen van schepen. Het initiatief
van de Commissie is volgens Nederland een goede aanzet om de situatie in de
tussentijd te verbeteren. Ambitieuzere Raadsconclusies waren niet haalbaar.
Nederland zal de Commissie blijven steunen in haar initiatieven. Daarnaast
heeft Nederland het proces van ondertekening van het IMO Verdrag inmiddels
in gang gezet, en hoopt dat andere landen dit ook doen, zodat inwerkingtreding
bespoedigd wordt. 
 HOOFDSTUK 6 RISICOBELEID
 Milieu en gezondheid hebben een aantal belangrijke raakvlakken. Milieuverontreinigende
stoffen kunnen een negatief effect hebben op de volksgezondheid (bijvoorbeeld
fijn stof in de lucht, nitraat in het drinkwater of benzeenverontreiniging
in de bodem). Gebreken op gebied van milieubeheer kunnen ook in bredere zin
gevolgen hebben voor de volksgezondheid (bijvoorbeeld de scala aan effecten
wanneer er geen zorgvuldig afvalbeheer is, of de effecten van klimaatverandering
op de gezondheid). Op gebied van veiligheidsbeleid staat 2010 in het teken
van de afronding van de implementatie van de EU-vuurwerkrichtlijn. In dit
jaar zal de Commissie ook komen met voorstellen om de werking van de seveso-II
richtlijn (risicovolle bedrijven, 96/82/EG) te verbeteren. Verder werkt Nederland
samen met haar buurlanden om invulling te geven aan het Verdrag van Helsinki
over grensoverschrijdende effecten van industriële ongevallen.
 
 In 2011 zal de 5e bijeenkomst van het Verdrag van Rotterdam plaatsvinden.
In het Verdrag van Rotterdam zijn afspraken vastgelegd over de import en export
van gevaarlijke stoffen. Verder wordt invulling gegeven aan afspraken die
in 2009 zijn gemaakt tijdens de vergadering van het Verdrag van Stockholm
(persistente organische verontreinigende stoffen). Hierbij gaat het onder
andere om de synergie tussen het Verdrag van Stockholm, het Verdrag van Rotterdam
en het Verdrag van Bazel (zie 5.3).
 
 Doelstelling van de in het kader van de UNEP in 2003 in Bangkok overeengekomen
SAICM (Strategic Approach to International Chemicals Management) is om de
schadelijke effecten van chemicaliën voor milieu en gezondheid in 2020
te minimaliseren. Verder wordt in 2010 begonnen met onderhandelingen over
een kwikprogramma onder UNEP. Als laatste wordt op mondiaal en EU niveau gewerkt
aan verbetering van het beleid ten aanzien van ggo’s.
 6.1. Veiligheid
 6.1.1. Vuurwerk
 De richtlijn voor pyrotechnische artikelen (2007/23/EG) betreft het in
de handel brengen van pyrotechnische artikelen waaronder vuurwerk. De richtlijn
beoogt de veiligheid van vuurwerk voor de consument te verhogen, het aantal
ongelukken met vuurwerk te verminderen en een interne markt voor pyrotechnische
artikelen tot stand te brengen.
 
 In januari 2010 hebben de lidstaten de noodzakelijke wetgeving gepubliceerd
om aan de vuurwerkrichtlijn te voldoen. Er is sprake van een strikte implementatie
van de richtlijn in Nederland door middel van een wijziging van een algemene
maatregel van bestuur en ministeriële regeling. De richtlijn behoeft
in Europees verband nog nadere invulling; in het komende jaar zullen in het
kader daarvan de CEN-normen verder worden ontwikkeld
voor pyrotechnische artikelen. Nederland heeft een actieve rol op zich genomen
en probeert onder andere via het Comité voor de richtlijn en de NEN-normalisatiewerkgroepen
duidelijke en heldere Europese afspraken te maken. Nederland hecht er groot
belang aan dat, met name voor consumentenvuurwerk, op Europees niveau normen
worden ontwikkeld die aansluiten bij Nederlands (consumenten-)vuurwerkbeleid.
Hierbij wordt er gestreefd om op Europees niveau vuurwerk met een massa-explosief
karakter uit handen van de gewone consument
te houden. 
 6.1.2. Risicovolle bedrijven
 De Commissie heeft een evaluatie van de effectiviteit van de seveso-II-richtlijn
uitgevoerd. De seveso II-richtlijn heeft als doel om het risico van grote
ongevallen met gevaarlijke stoffen bij bedrijven zo klein mogelijk te maken.
Dat gebeurt enerzijds door de kans dat dergelijke ongevallen plaatsvinden
te verkleinen (preventie). Anderzijds door de gevolgen van een eventueel ongeval
te beperken. Een belangrijk verschil met de seveso I-richtlijn (82/501/EEG)
is dat de seveso II-richtlijn meer aandacht besteed aan het beheersen van
risico’s, niet alleen door technische, maar ook door organisatorische
maatregelen.
 
 Uit de evaluatie van de Commissie kwam vooral waardering voor de richtlijn
naar voren, met een beperkt aantal verbeteropties. Daarnaast heeft de Commissie
verbetervoorstellen van de lidstaten ontvangen. Ze zal begin 2010 met wijzigingsvoorstellen
van de richtlijn komen. De voorstellen zullen niet leiden tot grote wijzigingen
in het doel en de reikwijdte van de richtlijn, maar naar verwachting wel een
aantal knelpunten in de uitvoering weg nemen. Het gaat hierbij bijvoorbeeld
om een versimpeling van de dominobepaling om te bepalen of een risicovol bedrijf
effecten ondervindt van een ongeval bij een buurbedrijf. Ook de vereiste dat
altijd een bepaalde afstand van een risicovol bedrijf tot een kwetsbaar natuurgebied
aangehouden moet worden, wordt mogelijk veranderd.
 6.1.3. Grensoverschrijdende effecten van industriële
ongevallen
 In VN-ECE-verband (United Nations Economic Commission for Europe) bestaat
sinds 1992 het Verdrag over grensoverschrijdende effecten van industriële
ongevallen, het Verdrag van Helsinki. Dit Verdrag verplicht de (deelnemende)
landen tot internationale samenwerking, uitwisseling van informatie en het
verlenen van internationale bijstand op het gebied van preventie van, voorbereiding
op, en bestrijding van (de gevolgen van) industriële ongevallen.
 Onder het Verdrag vallen bedrijven die onder de hoge drempelwaarde vallen
van het Besluit risico’s zware ongevallen en die tevens binnen een zone
van 15 km van de landgrens zijn gelegen, voor zover de grensoverschrijdende
gevolgen via lucht plaatsvinden. Voor zover de gevolgen via het oppervlaktewater
plaatsvinden betreft het bedrijven die binnen een stromingsafstand van twee
dagen van de grens (bij gemiddelde stromingssnelheid) liggen. In Nederland
liggen ca. 40 bedrijven die onder het Verdrag van Helsinki vallen. Nederland
is in november 2008 tijdens de vijfde bijeenkomst van Partijen (CoP) van het
Verdrag unaniem tot voorzitter gekozen en vervult deze functie tot november
2010. In november 2010 zal Nederland gastheer zijn van de zesde CoP en daaraan
gekoppeld een internationaal seminar organiseren over het onderwerp «landuse
planning – preventing by planning».
 
 Bij de implementatie van het Verdrag wordt nauw samengewerkt door Rijksoverheid
en de provincies grenzend aan België en/of Duitsland. In 2008 zijn afspraken
gemaakt tussen België en Nederland (federaal/rijksniveau, provincies
en gemeentelijk niveau) over de informatie-uitwisseling, de manier waarop
commentaar vanuit een buurland in de vergunningverlening van «Helsinki-bedrijven»
wordt verwerkt, en over de wijze waarop de betrokkenheid van burgers in beide
landen in de grensregio’s kan worden bevorderd. De implementatie van
deze afspraken zal gefaseerd doorgevoerd worden in verband met capaciteitsgebrek.
De afspraak is om uiteindelijk ultimo 2011 aan de gemaakte afspraken te voldoen.
Tevens zal vanaf voorjaar 2011 met Duitse overheden de dialoog worden gezocht
over activiteiten in het kader van dit Verdrag. 
 6.2. Chemische stoffen
 6.2.1. Import van gevaarlijke stoffen
 Met de sterke toename van de internationale productie, handel en gebruik
van chemische stoffen zijn de laatste decennia ook de zorgen over de mogelijke
schadelijke effecten van deze producten toegenomen. Vooral ontwikkelingslanden
ontberen de noodzakelijke technische en bestuurlijke infrastructuur om de
risico’s van stoffen te beoordelen en adequate maatregelen te treffen.
 
 Het in 1998 tot stand gekomen en in 2004 in werking getreden Verdrag van
Rotterdam voorziet in bindende afspraken tussen partijen over de uitvoer van
stoffen die elders in de wereld strenge beperkingen kennen. Partijen kunnen
industriële chemische stoffen of pesticiden kandideren om het onder het
Verdrag te laten vallen. Voor deze stoffen geldt dat import slechts kan plaatsvinden
wanneer het importerende land daarvoor expliciet toestemming heeft gegeven:
de PIC-procedure (Prior Informed Consent). Daarnaast verplicht het Verdrag
kennis en kunde te delen wanneer landen daar een verzoek toe doen om hen in
staat te stellen een oordeel te vormen over de voorgenomen import van de chemische
stoffen. Het Verdrag telt 117 partijen. Na de eerste drie jaarlijkse CoP’s
vergaderen de deelnemende landen nu tweejaarlijks. De vierde CoP heeft in
oktober 2008 plaatsgevonden en de vijfde CoP zal begin 2011 plaatsvinden.
Het technische comité dat de kandidaat-stoffen beoordeelt komt jaarlijks
bijeen.
 
 Om een goede uitvoering van de verdragsverplichtingen mogelijk te maken
heeft Nederland naast de vaste jaarlijkse contributie een vrijwillige bijdrage
geleverd aan het secretariaat van het Verdrag om een actieve participatie
van de exporterende en importerende landen, goede communicatie tussen de competente
autoriteiten, en een goede administratieve uitvoering te bevorderen. Het is
daarbij van belang dat de criteria binnen de verdragsprocedures mogelijk maken
dat ook ontwikkelingslanden voldoende in staat zijn om gevaarlijke stoffen
te kandideren. Tijdens de vierde CoP stonden drie stoffen op de nominatie
aan het Verdrag toegevoegd te worden. Uiteindelijk is dat, door de besluitvorming
met consensus, voor één stof (trybutil) gelukt. Voor chrysotielasbest
en endosulfan was dat niet mogelijk. In het licht van moeizame besluitvorming
over stoffen die op technische gronden onder het Verdrag zouden moeten vallen,
steunt Nederland initiatieven die zoeken naar verdragsafspraken waarmee ook
deze stoffen onder de werkingssfeer kunnen worden gebracht. Tijdens de vierde
CoP bleek het echter lastig te zijn voor iedereen aanvaardbare initiatieven
te vinden.
 
 Daarnaast wenst Nederland een adequaat regime voor ondersteuning en stimulering
van de naleving van de verdragsafspraken. In relatie tot de andere chemicaliënverdragen
richt Nederland zich op een goede beleidsmatige afstemming tussen de verdragen,
het benutten van synergie en het voorkomen van overlap van verplichtingen.
Het zoeken van synergie met het Verdrag van Bazel en het Verdrag van Stockholm
is tijdens de vierde CoP omarmd (zie ook 6.2.2).
 6.2.2. Persistente organisch verontreinigde stoffen
 Met het Verdrag van Stockholm inzake persistente organische verontreinigende
stoffen (POP’s) is een eerste stap gezet op weg naar een mondiale aanpak
van stoffen die zeer ernstige risico’s voor mens en milieu opleveren.
POP’s zijn chemicaliën die bijna niet afbreken, zeer lange afstanden
afleggen (tot in poolregio’s) waar ze nooit zijn gebruikt of geproduceerd, en zich ophopen in de voedselketen. Het Verdrag is in 2001 tot stand
gebracht, in 2004 in werking getreden en richt zich momenteel op 12 stoffen.
Nederland is sinds 2002 partij. Het is nauw verwant aan het POP-protocol van
het Verdrag over grensoverschrijdende luchtverontreiniging over lange afstand
(LRTAP, zie 3.2.4). Het Verdrag voorziet in een sinds 2004 geldend wereldwijd
verbod op de productie van en de handel in acht bestrijdingsmiddelen (aldrin,
chloordaan, DDT, dieldrin, endrin, heptachloor, mirex en toxafeen) en twee
industriële chemicaliën (hexachloorbenzeen en PCB’s). Voor
twee soorten bijproducten die in verbrandingsprocessen vrijkomen (dioxines
en furanen) zijn mondiale verplichtingen vastgelegd om de emissies ervan zoveel
mogelijk te beperken met eliminatie als einddoel.
 
 De mogelijkheid tot toevoeging van nieuwe POP’s aan het Verdrag,
gebaseerd op risicobeheer en aangevuld met het voorzorgsbeginsel voor wetenschappelijke
onzekerheden, maakt integraal onderdeel uit van het Verdrag. Daarnaast is
er in het Verdrag een mechanisme opgenomen voor het registreren, evalueren
en geleidelijk uitfaseren van tijdelijke uitzonderingen op dit verbod, zoals
die bijvoorbeeld zijn gemaakt voor DDT dat voor malariabestrijding in ontwikkelingslanden
wordt toegepast. Tevens worden ontwikkelingslanden ondersteund via capaciteitsopbouw
en financieel gesteund om hun verplichtingen op grond van het Verdrag na te
komen. Het Verdrag kent inmiddels 147 partijen. In mei 2009 vond de vierde
CoP bij het Verdrag plaats, waarbij als belangrijkste onderwerpen voor besluitvorming
aan de orde waren:
 – De werking van het financieel mechanisme ter ondersteuning van
ontwikkelingslanden;
 – De synergie tussen het Verdrag van Bazel, het Verdrag van Stockholm
en het Verdrag van Rotterdam;
 – De toevoeging van nieuwe stoffen onder de werking van het Verdrag;
 – De effectiviteitmonitoring van het Verdrag.
 
 Nederland heeft zich steeds actief opgesteld bij de voorbereiding van
dit Verdrag en heeft ook nu, bij de inwerkingtreding en implementatie van
het Verdrag, nog een actieve rol. Een van de belangrijkste doelen van Nederland
(en de EU) is dat er nieuwe stoffen aan het Verdrag worden toegevoegd om zo
bij te dragen aan het behalen van de doelstelling van 2020 voor chemicaliën
die is afgesproken op de World Summit on Sustainable Development (WSSD, Johannesburg
2002). De EU heeft in 2005 conform de EU-Raadsconclusies steun verleend aan
de Noorse en Mexicaanse nominatie van een tweetal nieuw aan het Verdrag toe
te voegen stoffen: pentabroomdiphenylether en HCH/lindaan.
 
 De EU heeft voorts zelf chloordecone en hexabroombiphenyl die reeds onderdeel
zijn van het POP-protocol, als kandidaat-stoffen genomineerd onder het Verdrag
van Stockholm. In 2006 heeft de EU nog octabroomdiphenylether, pentachloorbenzeen
en kortketenige chloorparaffines als kandidaat-stoffen genomineerd onder het
Verdrag van Stockholm. Op het gebied van technische aspecten, zoals Best Beschikbare
Technieken en Beste Milieupraktijken, is de EU-inzet gericht op nauwe en effectieve
samenwerking met het Verdrag van Bazel waarin de benodigde expertise op die
gebieden beschikbaar is. Op het gebied van financiële mechanismen ter
ondersteuning van ontwikkelingslanden en transitie-economieën volgt Nederland
een bestendige lijn waarbij het geen voorstander is van de oprichting van
nieuwe multilaterale fondsen maar zoveel mogelijk gebruik maakt van versterking
van het Global Environment Facility (GEF). Daarbij is versterking van capaciteitsopbouw
in ontwikkelingslanden en transitie-economieën op het gebied van stoffenbeheer,
en met name integratie van aan chemische stoffen gerelateerde institutionele
structuren het uitgangspunt. Ten slotte zet Nederland zich in voor een sterk
nalevingregime
 6.2.3. SAICM: Strategic Approach to International
Chemicals Management
 De UNEP Beheersraad besloot in 2003 om een mondiale chemicaliënstrategie
te ontwikkelen: de Strategic Approach to International Chemicals Management
(SAICM). SAICM is bedoeld als een mondiale overkoepelende strategie, een vrijwillig
initiatief zonder juridisch bindend kader. SAICM moet de coördinatie,
synergie en prioriteitstelling verzekeren voor mondiale instrumenten en verdragen
om daarmee de doelstelling voor chemicaliën van de WSSD, Johannesburg
2002 te realiseren. Deze doelstelling is: het minimaliseren van de schadelijke
effecten van chemicaliën voor volksgezondheid en milieu in 2020. Daartoe
is een actieplan geformuleerd. Een zgn. «quick start programme»
is ingesteld om initiële capaciteitsopbouw en needs assessments van ontwikkelingslanden
te ondersteunen, met het oog op een structurele voorziening in technische
en financiële ondersteuning aan ontwikkelingslanden op het gebied van «chemicals
management».
 
 Een groot aantal activiteiten onder bestaande verdragen met betrekking
tot gevaarlijke stoffen heeft een onderlinge relatie en vereist de sturing
en prioriteitstelling waarin SAICM op een non-institutionele basis moet gaan
voorzien. Daartoe zijn een goede coördinatie en samenwerking tussen verschillende
internationale organisaties nodig. Het relevante
juridisch bindende instrumentarium bestaat onder meer uit het in 1998 tot
stand gekomen Verdrag van Rotterdam dat een goedkeuringsprocedure voor de
export van milieugevaarlijke stoffen bevat en daarmee een eerste middel is
om dumping van gevaarlijke stoffen tegen te gaan. Het Verdrag van Stockholm
inzake POP’s leidt evenals bijvoorbeeld het protocol van Montreal inzake
ozonlaagaantastende stoffen tot uitfasering van bepaalde groepen van milieugevaarlijke
stoffen. Het Verdrag van Bazel regelt de beheersing van de grensoverschrijdende
overbrenging van gevaarlijke afvalstoffen en de verwijdering ervan en het
protocol inzake persistente organische stoffen bij het Verdrag van 1979 betreffende
grensoverschrijdende luchtverontreiniging over lange afstand (POP’s
protocol) regelt het terugdringen van atmosferische verontreiniging door POP’s.
Dit protocol is geografisch beperkt tot de VN-ECE-regio. In mei 2009 heeft
de ministersconferentie ICCM2 (International Conference on Chemical Management)
plaatsgevonden. Hierbij stond de voortgang van de verwezenlijking van de Johannesburgdoelstellingen
voor duurzame ontwikkeling op het gebied van chemisch stoffen centraal.
 
 De twee belangrijkste besluiten van de ICCM2 zijn dat er activiteiten
op het gebied van nieuwe opkomende thema’s zijn afgesproken zoals voor
lood in verf, nanotechnologie, «e-waste» en chemicaliën in
producten en dat er een reglement van orde is vastgesteld. In het kader van
de financiering is besloten het «Quick Start Programme» niet te
verlengen maar in te zetten op versterking van de mogelijkheden binnen het
GEF (Global Environmental Facility).
 
 De Nederlandse inzet zal gericht zijn op effectieve uitvoering van de
politieke commitment van deze wereldwijde chemicaliënstrategie waarin
Europa een toonaangevende rol speelt in de uitvoering van het SAICM Global
Plan of Action.
 6.2.4. UNEP kwikprogramma
 Kwik is een niet afbreekbaar zeer giftig metaal dat een wijd verspreidingsgebied
kan hebben. Kwik verontreinigt op grote schaal bossen en drinkwatergebieden
en kan onomkeerbare gezondheidsproblemen veroorzaken. In Raadsconclusies aangenomen
in 2005 geeft de EU aan dat een wettelijk bindend instrument, een nieuw mondiaal
Verdrag, het meest geschikte instrument is om een brede (politieke) verantwoordelijkheid
te creëren, om de hele levenscyclus van kwik en kwikhoudende producten
te dekken, in een «level playing field» te voorzien en financiële
en technische ondersteuning te generen. Het UNEP kwikprogramma en de vrijwillige
partnerschappen kunnen onmiddellijke actie stimuleren en zijn daarom een zinvolle
aanvulling vooruitlopend op een mondiaal verdrag.
 
 In de UNEP Beheersraad van februari 2009 is na jarenlange discussie besloten
in 2010 te starten met de onderhandelingen over een nieuw wereldwijd Verdrag
over kwik. De Beheersraad erkende al eerder dat met het UNEP kwikprogramma
voortgang wordt geboekt maar dat de inspanningen onvoldoende zijn om de mondiale
uitdagingen die veroorzaakt worden door kwik het hoofd te bieden. De discussie
over de te nemen stappen gaat tussen de voorstanders voor wettelijk bindende
maatregelen (zoals de EU) en de tegenstanders voor een wettelijk instrument
die meer zien in vrijwillige partnerschappen. Het besluit van de VS om toch
de onderhandelingen voor een mondiaal kwikverdrag te steunen hebben de balans
doen doorslaan naar een positief besluit in de UNEP Beheersraad. In oktober
2009 heeft een werkgroep het eerste internationaal onderhandelingscomité
(International Negotiating Committee, INC) voorbereid dat in juni 2010 in
Stockholm zal gaan plaatsvinden. De onderhandelingen moeten zijn afgerond
voor de 27e Beheersraad van UNEP in 2013. De 27e UNEP Beheersraad zal vervolgens
besluiten over het aannemen van de tekst van het mondiale kwikverdrag.
 
 Het doel is om te komen tot een mondiale aanpak van kwik in een juridisch
bindend instrument aangevuld met niet bindende instrumenten. De EU wil het
raamwerk van het Verdrag geschikt maken voor toetreding van andere stoffen
(bv lood, cadmium) in de toekomst. Ook wil de EU synergie bewerkstellingen
met de andere verdragen in het zgn. synergieproces. Om de risico’s voor
de gezondheid en het milieu te beperken heeft de Commissie in 2005 een integrale
strategie voor kwik aangenomen. Vervolgens zijn op basis hiervan een richtlijn
(76769/EEG) en een verordening (EG nr. 1102/2008) vastgesteld. De richtlijn
verbiedt het op de markt brengen van kwik bevattende meetapparatuur, de verordening
regelt een verbod op de uitvoer van kwik vanuit de EU en regelt de veilige
opslag voor kwik. De onderhandelingen over de richtlijn kwikhoudende meetapparatuur
zijn afgerond en in 2008 heeft de omzetting in Nederlands recht plaatsgehad.
In 2009 traden de verboden voor de verkoop aan het grote publiek van kwikhoudende
meettoestellen in werking. Over de verordening voor een exportverbod voor
kwik is in juni 2007 een gemeenschappelijk standpunt bereikt. De tweede lezing
is in 2008 succesvol afgerond. In 2009 is de strafbaarstelling van overtreding
van de verboden in de verordening in het Nederlands recht opgenomen.
 6.2.5. REACH
 Sinds juni 2009 is de REACH-verordening (Registratie, Evaluatie, Autorisatie
en beperking van Chemische stoffen) volledig van kracht. Het Europees Agentschap
voor Chemische Stoffen heeft in 2009 een eerste prioritering gemaakt van stoffen
die in aanmerking komen voor de zgn. autorisatielijst (stoffen die geheel
worden verboden maar waarvoor vrijstellingen kunnen worden verleend). Over
de implementatie van REACH is de Kamer uitvoerig geïnformeerd met de
brief van 7 april 2009 (Kamerstuk 21 501-08, nr. 305) van de minister
van VROM. 
 
 Bij de totstandkoming van REACH heeft Nederland proactief input geleverd
bij de Commissie. In 2012 is een evaluatie van REACH voorzien. Nederland zal
in 2011 op een vergelijkbare wijze als bij de onderhandelingen over REACH,
dus ruim voor de start van de REACH-evaluatie, de Nederlandse belangen en
wensen vroegtijdig in Brussel agenderen.
 6.3. Genetisch gemodificeerde organismen
 6.3.1. Grensoverschrijdend transport van genetisch gemodificeerde
organismen
 Het Cartagena protocol voor Bioveiligheid trad in september 2003 in werking.
Het protocol regelt het grensoverschrijdende transport van genetisch gemodificeerde
organismen (ggo’s). Conform het protocol moeten transporten van ggo’s
die bestemd zijn voor introductie in het milieu vooraf gemeld worden en moet
het ontvangende land toestemming geven voor transport. Het protocol telt inmiddels
142 partijen (per september 2007), waaronder Nederland en de EU. Grote ggo-exporterende
landen als de VS, Canada en Argentinië hebben het protocol echter nog
niet geratificeerd. In mei 2008 vond de vierde bijeenkomst van partijen plaats
(CoP-MoP 4).
 Een van de belangrijkste uitkomsten van CoP-MoP 4 is een ambitieus tijdpad
voor het afronden van de onderhandelingen over een mondiaal juridisch bindend
regime voor aansprakelijkheid en mogelijkheid tot verhaal in geval dat ggo-transporten
schade veroorzaken aan biodiversiteit. Een dergelijk regime komt overeen met
de Europese richtlijn milieuaansprakelijkheid (2004/35/EG). Andere besluiten
betroffen, onder andere, vervolgacties ten aanzien van capaciteitsopbouw,
risicoanalyse en risicomanagement. Als uitvoering van deze besluiten en ter
voorbereiding van CoP-MoP 5 in mei 2010 in Nagoya, is Nederland voornemens
financieel en inhoudelijk bij te dragen aan de bijeenkomsten van de ad hoc
werkgroepen voor risicomanagement en voor aansprakelijkheid en verhaal, onder
andere door het leveren van een voorzitter voor de laatste. Wat betreft risicomanagement
steunt Nederland betere betrokkenheid van Zuidelijk Afrika, een van de meest
kwetsbare regio’s voor schade aan biodiversiteit door grensoverschrijdend
transport van ggo’s. Nederland zal tevens inzetten voor een betere naleving
van het protocol via het nalevingcomité en voor verdere verbetering
van het Biosafety Clearing house. Ten slotte is Nederland een voorstander
van verdergaande capaciteitsopbouw, vooral indien die, met het oog op effectiviteit,
vraaggestuurd is en betrekking heeft op regionale samenwerking.
 6.3.2. EU markt voor genetisch gemodificeerde organismen
 Onder het Franse Voorzitterschap zijn in december 2008 Raadsconclusies
over ggo’s aangenomen. Hierin worden de lidstaten onder andere opgeroepen
om voor januari 2010 aan de Commissie te rapporteren over de sociaal economische
aspecten die een rol spelen bij het op de markt plaatsen van ggo’s.
De Commissie heeft een questionnaire opgesteld om de inbreng van de lidstaten
te stroomlijnen. In de Milieuraad en in de Landbouw- en Visserijraad van begin
2009 heeft Nederland een stemverklaring afgegeven waarin zij de Commissie
heeft opgeroepen om snel met voorstellen te komen tot aanpassing van de regelgeving.
In de Milieuraad van juni 2009 heeft Oostenrijk, ondersteund door 10 andere
landen waaronder Nederland, een brief ingediend waarin de lidstaten de Commissie
oproepen de regels zo te veranderen dat lidstaten zelf de bevoegdheid krijgen
om te beslissen over teelt van ggo’s. Daarnaast zijn er door Nederland
een tweetal conferenties georganiseerd op nationaal en internationaal niveau
en is de Commissie in de zomer van 2009 gestart met de evaluatie van de ggo-regelgeving.
Zowel voor de verordening inzake genetisch gemodificeerde levensmiddelen
en diervoeders (1829/2003) als voor de richtlijn inzake doelbewuste introductie
in het milieu van ggo’s (2001/18) zijn questionnaires uitgestuurd naar
de lidstaten. De Commissie zal in de zomer van 2010 een rapport presenteren
op basis van de van lidstaten verkregen informatie.
 
 Nederland stuurt aan op een snelle wijziging van de EU regelgeving. Lidstaten
zouden de mogelijkheid moeten krijgen om zelf te beslissen of ze de teelt
van ggo’s op hun grondgebied toestaan. Daarnaast zouden sociaal-economische
afwegingen een rol moeten spelen bij de afwegingen over ggo’s.
 6.4. Milieu en gezondheid
 In World Health Organization-Euro verband wordt sinds 1989 gewerkt aan
het thema milieu en gezondheid vanuit de integratiegedachte. Met de integratiegedachte
wordt bedoeld dat beleidsinitiatieven integraal worden uitgewerkt en uitgevoerd
via de instantie die het meest geschikt is om de doelgroep te bereiken. Elke
5 jaar spreken de ministers van milieu en van gezondheid af welke acties nader
zullen worden uitgewerkt en uitgevoerd. De belangrijkste afspraken zijn die
over een nationaal milieu- en gezondheidsactieplan, een milieu- en gezondheidsactieplan
voor de jeugd en het «Transport, Health and Environment Pan European
Programme» (THE PEP). Dit laatste programma wordt onder de gezamenlijke
verantwoordelijkheid van de VN-ECE en de WHO-Euro uitgevoerd. Op 22–23 januari
2009 vond in Amsterdam de derde «high-level meeting on Transport, Health
and Environment» (THE) in het kader van de PEP plaats. Delegaties hebben
ingestemd met de «Amsterdam declaration» waarin landen zich committeren
aan doelen voor veilig, efficiënt, gezond en duurzaam transport.
 
 In 2004 is tijdens de ministersconferentie «Milieu en Gezondheid»
in Boedapest de afspraak bekrachtigt dat lidstaten een actieplan milieu en
gezondheid (NEHAP) uitvoeren, gericht op het terugdringen van gezondheidseffecten
door verbetering van het milieu. Daarnaast is afgesproken dat lidstaten een
actieplan opstellen en uitvoeren gericht op kinderen (Children’s Environment
and Health Action Plan, CEHAP). Dit vanwege de specifieke kwetsbaarheden en
behoeften van kinderen op gebied van milieu en gezondheid. Tot slot maakt
ook het THE PEP deel uit van de gemaakte afspraken. Dit programma stimuleert
een duurzamere mobiliteit met positieve effecten voor gezondheid en milieu.
In het kader hiervan wordt kennis en ervaring (inclusief «good practices»)
over een geïntegreerde aanpak verzameld en gedeeld en worden delen van
de Europese regio hierbij ondersteund. Het kabinet geeft vorm aan dit programma.
 
 De afspraken over milieu en gezondheid zijn in EU-verband (gedeeltelijk)
opgepakt met het EU-actieplan milieu en gezondheid 2004–2011. Lidstaten
moeten daarnaast zorgen voor verdere uitwerking. Nederland zet zich in voor
een goede afstemming en synergie tussen de WHO, EU en nationale activiteiten.
Nederland geeft met de Nationale Aanpak Milieu en Gezondheid invulling aan de afspraken over de actieplannen. De afspraken gemaakt
op hoofdlijnen in de ministersconferentie «WHO Environment and Health»
worden door de Commissie vertaald in een «EU Environment & Health
Action Plan». De lidstaten op hun beurt stellen een nationaal milieu &
gezondheid actieplan op. Het eerste Nederlandse actieplan is inmiddels afgerond,
geïmplementeerd en geëvalueerd. Daarna is het tweede actieplan opgesteld
dat onder de titel Nationale Aanpak naar de Tweede Kamer is verstuurd. In
de aanpak is gekozen voor een 4-tal speerpunten. Veel van deze speerpunten
staan ook in het nieuwe «WHO Environment & Health declaration».
De extra aanvulling en uitwerking ligt vooral op het vlak van
klimaatverandering en de effecten op de interactie Milieu en Gezondheid.
 
 De vijfde ministeriële conferentie: «Making THE Link, Transport
Choices for our Health, Environment and Prosperity» vindt in 2010 plaats
in Italië. Daaraan draagt Nederland actief bij via de stuurgroep «Environment
and Health Committee» («EEHC») en de «Drafting Group».
De Nederlandse inzet hierbij is te laten zien hoe internationale activiteiten
bij kunnen dragen aan nationaal en lokaal beleid en andersom. 
 HOOFDSTUK 7 RUIMTE EN STEDEN
 Op EU niveau wordt verder gesproken over territoriale cohesie, waarbij
dit concept verder wordt uitgewerkt. Nederland blijft zich inzetten voor gebruik
van territoriale «impact assessments» bij het opstellen van nieuw
beleid. In 2011 wordt de EU territoriale agenda herzien, wat de mogelijkheid
biedt om deze aan te laten sluiten op actuele uitdagingen op gebied van bijvoorbeeld
klimaatadaptatie. Nederland zal daarnaast blijven inzetten op samenwerking
met onze buurlanden. Onderzoek naar mogelijkheden voor verbeterde territoriale
cohesie en grensoverschrijdende samenwerking wordt onder andere voortgezet
binnen de verschillende INTERREG programma’s.
 
 Op een kleiner ruimtelijk schaalniveau wordt verder gewerkt aan duurzaam
stedenbeleid (Leipzig Charter). Nederland leert waar mogelijk van ervaringen
uit het buitenland waar het gaat om integratie en aandachtswijken. Woningcorporaties
spelen in het leefbaar houden van stadswijken een belangrijke rol, en daarom
is het een belangrijke doorbraak dat Nederland er in is geslaagd afspraken
te maken met de Commissie over de verantwoordelijkheden van onze woningcorporaties
op gebied van stedelijke leefkwaliteit.
 7.1. Ruimte
 7.1.1. Territoriale cohesie
 Het Lissabon Verdrag noemt, naast sociale en economische cohesie, territoriale cohesie als een van de belangrijkste beginselen
van Europese integratie. Dit is nieuw ten opzichte van het vorige Verdrag
en dus ook nieuw in het cohesiebeleid. Tijdens de financiële perspectieven
discussie zal er aandacht zijn voor de vraag hoe de relatie is tussen de cohesie-
en structuurfondsen en territoriale cohesie, aangezien territoriale cohesie
een nieuw beleidsveld omvat.
 
 Territoriale cohesie kent vooralsnog geen concrete definitie. Het gaat
eerder om een gemeenschappelijk gedachtegoed, onderbouwd met een Groenboek
Territoriale Cohesie (najaar 2008). Het Groenboek argumenteert dat de territoriale
verscheidenheid van de EU een belangrijke troef is die kan bijdragen aan de
duurzame ontwikkeling van de EU in haar totaliteit. In haar reactie op het
groenboek territoriale cohesie heeft Nederland al aangegeven dat voor Nederland
bij territoriale cohesie de relatie tussen nationale gebieden en het op duurzame
ontwikkeling gerichte EU-beleid centraal staat. Territoriale cohesie biedt
met name een kader om binnen Europa de verscheidenheid van gebieden (bv. Nederland)
beter te benutten. Denk daarbij aan de natuurlijke, economische, sociale en
culturele factoren die per streek, per regio of per land kunnen verschillen.
Deze verschillen maken dat zowel in behoeften als in kansen grote verschillen
tussen gebieden in Europa bestaan.
 
 Nederland vindt dat binnen de EU meer rekening moet worden gehouden met
de verschillen tussen gebieden in Europa bij de ontwikkeling van Europees
beleid bijvoorbeeld via een goede analyse van gebieden en hun kenmerken. Daarnaast
vindt Nederland dat beter inzichtelijk moet worden gemaakt wat de impact van
Europees beleid is op gebieden (voor territoriale impact zie ook paragraaf 7.1.2.).
Vervolgens kan worden gekeken hoe beleid de meest effectief vorm kan krijgen,
bv. via kaderregelgeving of via bronbeleid. De Nederlandse inzet is erop gericht
beide punten onder de aandacht te blijven brengen binnen Europa. 
 7.1.2. Meer greep op de territoriale impact van EU-beleid
 In het rapport «Doorbreek de impasse tussen milieu en gebiedsontwikkeling»
(februari 2009, Praktijkleerstoel Gebeidsontwikkeling TU Delft) wordt beschreven
hoe energie en geld zinvoller kunnen worden ingezet voor de ontwikkeling en
realisering van plannen met een hoge ruimtelijke en milieukwaliteit In deze
publicatie wordt geconstateerd dat er een complex besluitvormingstraject en
juridisch instrumentarium is ontstaan bij gebiedsontwikkelingen. Het kabinet
onderschrijft dit en is daarom met het actieprogramma «vernieuwing instrumentarium
milieu en ruimtelijke ontwikkeling» gestart. Een van de aandachtspunten
van dit programma is zorgen dat bij nieuwe Europese regels beter rekening
wordt gehouden met de (lokale) impact ervan op gebiedsontwikkelingen. EU-regelgeving
heeft immers ruimtelijke effecten aangezien veel EU sectoren relevant zijn
voor ruimtelijke ontwikkeling zoals: milieu, klimaatmitigatie- en adaptatie,
water, natuur, transport, planning, stedenbouw. De invloed van EU op gebiedsontwikkeling
en daarmee op het ruimtelijk beleid van Nederland is aanzienlijk.
 
 Als instrument om dit te bereiken binnen de EU pleit Nederland voor een
zgn. «Territoriale Impact Assessment.» De Commissie maakt sinds
2005 «impact assessments» (financiële en sociale gevolgen
en gevolgen voor het milieu), onder andere voor alle nieuwe voorstellen die
in het werkprogramma van de Commissie zijn opgenomen. Hierbij zou ook een
goede analyse horen van de ruimtelijke gevolgen voor gebieden.
 Nederland zet zich actief in om te zorgen dat de Commissie er praktijk
van maakt om bij nieuwe beleidsvoorstellen ook een goede analyse te maken
van de gevolgen voor gebieden/regio’s en hun ontwikkeling. Hiervoor
kan aangesloten worden bij de al bestaande Europese Impact Assessment.
 7.1.3. De Europese territoriale agenda en territoriaal
actieprogramma
 In 2007 zijn de Ministers van de EU-lidstaten verantwoordelijk voor ruimtelijke
ordening en regionaal beleid het eens geworden over een «territoriale
agenda». In 2008 is deze verder uitgewerkt in een territoriaal actieprogramma.
De territoriale agenda en het bijbehorende actieprogramma zullen in 2011 worden
herzien. De Nederlandse inzet zal erop gericht zijn de territoriale agenda
te koppelen aan grote Europese uitdagingen, zoals klimaatverandering en demografische
ontwikkelingen, en aan het cohesiebeleid.
 7.1.4. Grensoverschrijdende samenwerking
 Nederland hecht grote waarde aan een goede afstemming van de ruimtelijke
ordening aan weerszijden van de landsgrens. De samenwerking met de Duitse
en Belgische overheden kent een lange traditie. Zo vierde de Nederlands-Duitse
Commissie Ruimtelijke Ordening (NDCRO) in 2007 haar veertigjarig jubileum,
de beide subcommissies «Noord» en «Zuid» bestond in
2008 veertig jaar. Het werk van de commissie is in de loop van de tijd opgeschoven
van het uitwisselen van informatie en het afstemmen van plannen en maatregelen
naar de ontwikkeling van gemeenschappelijke ruimtelijke perspectieven en het
oplossen van problemen. Ze streeft naar de verbetering van de ruimtelijke
structurele relaties in het grensgebied, wil beide landen op ruimtelijk ordeningsgebied
nader tot elkaar brengen en stimuleert de ontwikkeling van projecten die van
transnationale betekenis zijn. Naast de ruimtelijke plannen komen ook zaken
aan de orde op het terrein van verkeer en vervoer, ontgrondingen, grondstoffenbeleid,
de structuur van het agrarisch gebied, de ecologische infrastructuur
en het behoud van waardevolle natuurgebieden. Ook over milieueffectrapportages
met grensoverschrijdende effecten vindt afstemming plaats.
 Op andere terreinen is de samenwerking nog niet zo sterk ontwikkeld en
worden burgers, organisaties en overheden in de grensgebieden geconfronteerd
met barrières, met name door verschillen in nationale wet- en regelgeving.
De grensprovincies doen een beroep op het rijk om bij te dragen aan de oplossing
van deze knelpunten. Op regionaal niveau zijn er diverse vormen van samenwerking
in Euregio verband. De Euregio’s geven voorlichting en informatie en
spelen een belangrijke rol bij het opzetten en uitvoeren van INTERREG-projecten
(zie paragraaf 7.1.5), gericht op een duurzame regionaal-economische
ontwikkeling van de grensregio’s. Binnen deze regio’s kan men
binnen verschillende juridische kaders (de Anholt- en Benelux-overeenkomst
of de EGTS-verordening samenwerken en zich verder
ontwikkelen.
 
 VROM participeert niet alleen in de NDCRO, maar ook in de Bijzondere Commissie
voor Ruimtelijke Ordening binnen het Beneluxverdrag. In 2008 is een nieuw
Beneluxverdrag tot stand gekomen. De samenwerking volgt een jaarlijks werkprogramma.
De voor VROM belangrijke onderwerpen in dit programma zijn: duurzaamheid,
natuur- en landschapsbeheer en ruimtelijke ordening. De grenscommissie Vlaanderen
Nederland (VLANED) vormt het centrale overlegplatform, waarin de ruimtelijke
ordeningsafdelingen van de grensprovincies, VROM en de Vlaamse regionale overheid
samenwerken. Onderwerpen die aan de orde komen zijn: grensoverschrijdende
(plan)consultaties, gezamenlijke ruimtelijke visievorming, instrumentarium
en het stimuleren van de uitvoering van gezamenlijke ruimtelijke ordeningsprojecten.
 
 Grensoverschrijdende samenwerking zal, conform de sturingsfilosofie van
het kabinet («decentraal wat kan, centraal wat moet») vooral de
opgave van de decentrale overheden zijn. Het rijk heeft een faciliterende
rol, helpt om knelpunten op te lossen en treedt waar nodig sturend op.
 7.1.5. INTERREG
 INTERREG is een Europees financieel instrument van het (territoriale)
cohesiebeleid van de EU. INTERREG stimuleert praktijkgerichte en beleidsrelevante
samenwerking tussen (organisaties uit) verschillende landen. VROM coördineert
en stimuleert de Nederlandse deelname aan INTERREG Noordwest Europa (samenwerking
tussen 8 landen), INTERREG Noordzeeregio programma (samenwerking tussen 7
landen) en aan het interregionale INTERREG programma dat opgehangen is aan
de Lissabon en Gotenburg doelstellingen en samenwerking mogelijk maakt tussen
alle lidstaten van de Europese Unie. VROM heeft een coördinerende en
financiële verantwoordelijkheid voor deze INTERREG programma’s
ten opzichte van de deelnemende Nederlandse organisaties en de Commissie.
Genoemde programma’s worden uitgevoerd in samenwerking tussen de lidstaten
en met actieve deelname van regionale en lokale overheden.
 
 Door een meer strategische en territoriale benadering van het Europese
cohesiebeleid (zie paragraaf 7.1.1) wordt er in de bovengenoemde INTERREG
programma’s, naast de gebruikelijke economische investeringen, aanzienlijk
meer geld en aandacht besteed aan het bevorderen van duurzame energie, adaptatie
van gebieden aan klimaatverandering, demografische verandering, en de ontwikkeling
van attractieve steden en regio’s. Dit sluit goed aan bij de prioriteiten
van het kabinet. Voortzetting van deze verbreding biedt kansen voor projecten
gericht op duurzame (territoriale) ontwikkeling en versterken van internationale
samenwerking in Europa. Actieve deelname aan INTERREG door Nederlandse
organisaties draagt daarmee bij aan de verbetering van de leefomgeving en
aan het benutten van de kansen die Europese samenwerking biedt.
 7.2. Steden
 Thans wonen wereldwijd meer mensen in steden dan in de rurale gebieden.
Wereldwijd groeit de stedelijke bevolking van 3,3 miljard nu tot 5,5 miljard
in 2030. Deze groei zal voor meer dan 90% plaatsvinden in de ontwikkelingslanden,
met name in Afrika en Azië. De toenemende verstedelijking heeft onvermijdelijk
gevolgen voor de sociale interactie, de kwaliteit van de woonomgeving en ook
voor het milieu.
 7.2.1. Duurzame steden, uitvoering van het Leipzig
charter
 Het zogenoemde Leipzig Charter over duurzame Europese steden is vastgesteld
tijdens de informele bijeenkomst van ministers van de EU-lidstaten, verantwoordelijk
voor ruimtelijke ordening, regionaal en stedelijk beleid te Leipzig in mei
2007. Tijdens het Franse voorzitterschap, in de tweede helft van 2008, waren
belangrijke actiepunten het bevorderen van toegankelijkheid van steden, het
bevorderen van dienstverlening toegespitst op demografische en sociale veranderingen,
duurzaam energiegebruik en energiebesparing, en goed stadsbestuur met grote
betrokkenheid van de bewoners. Bovendien is aandacht besteed aan het verbeteren
van situaties in achterstandswijken, de preventieve aanpak van potentiële
achterstandswijken, het bevorderen van milieuvriendelijke ontwikkelingen in
steden en wijken, de zorg voor meer natuur, parken en openbaar groen in steden,
en het vaststellen van indicatoren voor duurzame ontwikkeling. Het Franse
voorzitterschap heeft een coördinerende rol op zich genomen om te komen
tot een zgn. «reference framework» voor Duurzame Steden. Dit zal
naar verwachting tijdens het Spaanse voorzitterschap in 2010 beschikbaar komen.
 
 Nederland hecht voor 2009 en volgende jaren ook sterk aan het benutten
van de EU Structuurfondsen (2007–2013) voor het uitvoeren van de prioriteiten
van het Leipzig Charter en van de actieplannen van «Marseille»
en «Montpellier» in de betrokken Nederlandse steden. Als vervolgstap
hierop zal ook voor de fase ná 2013 in de EU-structuurfondsen ingezet
worden op uitvoering van de diverse prioriteiten van «Leipzig, Marseille
en Montpellier».
 Het Zweedse EU-voorzitterschap heeft eind 2009 de rol van Europese steden
in de context van de klimaatverandering geagendeerd. Hierbij bleek dat niet
alleen de lidstaten, maar ook grote mondiale instellingen als de Wereldbank
een cruciale rol weggelegd zien voor steden bij hun aandeel in het verminderen
van de emissies en het vergroten van hun aandeel in duurzaamheid in het algemeen.
De volgende EU-voorzitters (België en Hongarije) hebben toegezegd dit
onderwerp verder op te zullen pakken. Voor Nederland blijft dit ook een belangrijk
thema.
 7.2.2. Aandachtswijken en integratiebeleid
 De Europese aanpak van de integratieproblematiek heeft als inzet om menswaardige
opvang en op de persoon toegesneden inburgeringprogramma’s nationaal
te kunnen blijven vaststellen. In aandachtswijken is integratie vaak een belangrijke
uitdaging. Buitenlandse voorbeelden van oplossingen voor de problematiek worden
bestudeerd, maar omdat Nederland een vrij uitzonderlijke financieringsvorm
heeft voor aandachtswijken en het faciliteren van de bewoners ervan, wordt
hier vooral een nationale lijn gevolgd. 
 7.2.3. Betaalbare stedelijke leefkwaliteit (staatsteun)
 Betaalbare stedelijke leefkwaliteit die ervoor moet zorgen dat juist en
vooral de lagere inkomensgroepen ook een passende en leefbare woonomgeving
in steden kunnen hebben, is een taak die in Nederland, meer dan in andere
EU lidstaten wordt uitgevoerd door woningcorporaties. De afgelopen jaren is
met de Europese Commissie overlegd over de «spelregels» rond mededinging
voor corporaties. Op 15 december 2009 heeft de Europese Commissie ingestemd
met de taken die de Minister aan de corporaties wil opdragen en waarvoor compensatie
mag worden gegeven. Het opdragen van taken zoals het toewijzen van woningen
aan vooral de lagere inkomensgroepen en het oplossen van problemen en wegwerken
van achterstanden in wijken wordt vastgelegd in een tijdelijke ministeriële
regeling, in aanloop naar een herziening van de regels over woningcorporaties
in de Woningwet die met de Kamer wordt besproken. 
 HOOFDSTUK 8 DUURZAME ONTWIKKELING
 Mondiaal behelst de periode 2010–2011 een nieuwe CSD (Commission
for Sustainable Development) cyclus. Op EU niveau is in 2009 een «roadmap»
gepubliceerd in het kader van de EU SDS (duurzaamheidstrategie) die een aantal
prioriteiten uitzet voor de komende periode. In 2010 zal tevens een nieuwe
Lissabonstrategie van kracht worden.
 
 Op het gebied van natuurlijke hulpbronnen publiceert Nederland in 2010
een eigen nationale strategie. Voor de bescherming van natuurlijke hulpbronnen
zijn instrumenten gericht op duurzaam produceren en consumeren en duurzaam
inkopen van groot belang. Hier wordt op EU niveau verder aan gewerkt.
 8.1. VN-Commissie voor Duurzame Ontwikkeling
 De Commissie voor Duurzame Ontwikkeling functioneert als uniek «high
level» forum voor duurzame ontwikkeling binnen de VN en bouwt voort
op de afspraken van Agenda 21 en de WSSD, Johannesburg 2002. CSD-17 stond
vooral in het teken van de bevordering van duurzame landbouw. De wereld heeft
momenteel te maken met verschillende crises, de voedsel, energie/klimaat en
financieel/economische crises. Landbouw heeft een belangrijke rol in deze
crises en wordt gezien als een onderdeel van de oplossing. Belangrijke uitkomsten
van CSD-17 zijn onder andere de noodzaak voor verdere intensivering van investeringen
in duurzame landbouwontwikkeling met name in Afrika. Een duurzame Groene Revolutie
in Afrika. De cruciale relatie tussen klimaat en landbouw en de noodzaak van
extra financiële ondersteuning voor de implementatie van afgesproken
maatregelen in ontwikkelingslanden.
 
 Voor de nieuwe CSD-cyclus (2010–2011) staan de thema’s afvalstoffen,
chemicaliën, duurzaam produceren en consumeren, transport en mijnbouw
op de agenda. Bij deze onderwerpen zullen voor Nederland en de EU belangrijke
aspecten als hergebruik, recycling, «cradle to cradle», ontwikkeling
van duurzame producten, eco-design, bescherming van milieu èn gezondheid,
duurzaam inkopen zowel in de publieke als private sector een belangrijke rol
spelen. De resultaten van het zgn. Marrakech-proces zullen worden gepresenteerd.
Dit proces is in Johannesburg in 1992 gestart en gericht op de uitwerking
van een Tienjarig Kader van Programma’s (Ten Year Framework of Programmes),
met als doel het versnellen van de overgang naar duurzaam consumeren en produceren,
de ontkoppeling van milieudruk en economische groei en het verminderen van
de druk op ecosystemen en natuurlijke hulpbronnen.
 Nederland streeft ernaar dat met name duurzaam inkopen – zowel in
de publieke als private sector- een prominent internationaal beleidsdoel wordt.
Dit kan tevens een belangrijke stimulans zijn voor het bedrijfsleven om duurzame
producten en diensten te ontwikkelen en op de markt te brengen.
 
 Voor chemicaliën staan op de agenda het bevorderen van duurzame toepassing
en de naleving van de bestaande chemicaliënverdragen, die het laatste
decennium tot stand zijn gekomen.
 De Nederlandse inzet ten behoeve van de komende CSD wordt interdepartementaal
voorbereid met daarbij een belangrijke rol voor de Ambassadeur voor Duurzame
Ontwikkeling AMDO). 
 8.2. Europese duurzaamheidstrategie (EU SDS)
 In oktober 2007 heeft de Commissie haar eerste rapportage over de voortgang
met betrekking tot de implementatie van de herziene Europese Duurzaamheidstrategie
(EU SDS) uitgebracht. De rapportage bevat een analyse van de voortgang die
sinds 2000 geboekt is op de zeven hoofdonderwerpen van de EU SDS: klimaatverandering
en schone energie; duurzaam transport; duurzame productie en consumptie; natuurlijke
hulpbronnen; gezondheid; sociale insluiting, demografie en migratie; armoede
en wereldwijde duurzame ontwikkeling en de dwarsdoorsnijdende onderwerpen
onderwijs, onderzoek, financieel-economische instrumenten, communicatie en
implementatie.
 
 De voortgangsrapportage is opgesteld mede op basis van de nationale rapportages
van lidstaten. De Commissie concludeert dat er positieve ontwikkelingen gaande
zijn, maar dat er nog onvoldoende zichtbare vooruitgang is geboekt. Aanzienlijk
meer acties zijn volgens de Commissie nodig om de niet duurzame trends te
keren. Het rapport benadrukt het belang van intensivering van de inspanningen
langs de zeven thema’s van de EU SDS en vraagt aandacht met name voor
klimaat, duurzame energie en biodiversiteit. Tevens is er een aantal mogelijke
vervolgacties voorgesteld. De Europese Raad van december 2007 heeft de inhoudelijke
link met de Lissabonstrategie benadrukt en korte richtsnoeren gegeven voor
de verdere implementatie van de EU SDS. Zo wil de Raad meer effectieve implementatie
en beheer en betere meetbaarheid van de voortgang. De Raad heeft de Commissie
ook gevraagd samen met de tweede voortgangsrapportage een «roadmap»
met prioritaire acties te presenteren in juni 2009. In deze voortgangsrapportage
benadrukt de Commissie dat de EU in het afgelopen jaar duurzame ontwikkeling
succesvol heeft kunnen opnemen in een breed scala aan beleidsinitiatieven.
Vooral als het gaat om beleid op het gebied van klimaatverandering en «low
carbon» economie heeft de EU het voortouw genomen. Tegelijkertijd blijft
een aantal zeer zorgwekkende ontwikkelingen onverminderd doorgaan ondanks
alle inspanningen van zowel de EU als de lidstaten. Met name onduurzaam gebruik
van natuurlijke hulpbronnen, biodiversiteitverlies en wereldwijde armoede
baren de Commissie grote zorgen. Daarom stelt de Commissie voor om de aanpak
van deze problemen te intensiveren. Verder wordt in deze rapportage ook ingegaan
op de relatie tussen de EU SDS en de Lissabonstrategie. De Commissie vindt
het niet raadzaam om deze twee strategieën samen te voegen. Wel wordt
aangegeven dat de EU SDS veel kan leren van de Lissabonstrategie, onder andere
over de monitoringstechnieken.
 Uit de Raadsconclusies van december 2009 komt naar voren dat duurzame
ontwikkeling een fundamentele doelstelling blijft van de EU in het kader van
het Lissabon Verdrag. De duurzaamheidstrategie blijft een visie op de lange
termijn en vormt het overkoepelend beleidskader. Ook zijn er aanzienlijk extra
inspanningen nodig om de klimaatverandering tegen te gaan, om het hoge energieverbruik
in de vervoerssector te verminderen en het huidige verlies van biodiversiteit
en natuurlijke rijkdommen te stoppen. De verschuiving naar een veilige en
duurzame economie zal een sterkere nadruk in de toekomst vereisen.
 
 Nederland zal met name inzetten op meer aandacht voor het behalen van
de doelstellingen voor klimaat en energie, meer aandacht voor biodiversiteit
en een ambitieus EU duurzam productie- en consumptiepakket, inclusief de rol
van landgebruik. Tevens hecht Nederland belang aan betere afstemming met de
Lissabonstrategie een aan betere implementatie van de lange termijn visie,
die neergezet is in de EU SDS via het afspreken van adequate korte- en middellange
termijn acties en doelstellingen in andere relevante beleidsvelden en initiatieven
in de EU. 
 8.3. Lissabonstrategie
 In vele mondiale en Europese overleggen wordt benadrukt dat het nodig
is de omslag naar een duurzame economie te maken om welvaart ook voor toekomstige
generaties mogelijk te maken en de planeet leefbaar te houden. De economische
crisis, de voedselcrisis, de klimaatcrisis, demografische verandering, globalisering,
en de afname van biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen worden steeds meer
in samenhang aangepakt.
 
 Ook in de nieuwe Lissabonstrategie is aandacht voor deze samenhang. De
Lissabonstrategie is een in 2000 overeengekomen structurele hervormingsstrategie
voor de EU. In 2005 werd de strategie herzien en gericht op het stimuleren
van duurzame economische groei en banen. In 2006 concretiseerde de Europese
Raad dit aan de hand van een viertal prioritaire beleidsthema’s: investeren
in mensen en moderniseren van arbeidsmarkten; verbeteren van het ondernemingsklimaat;
kennis en innovatie; energie en klimaatverandering.
 
 2010 is een belangrijk jaar voor de Europese Lissabonstrategie. De huidige
strategie loopt tot en met 2010 en het is de bedoeling om bij de Europese
Voorjaarsraad van 2010 een vervolg op de Lissabonstrategie af te spreken.
De aandacht zal tijdens deze Europese Raad vooral uitgaan naar die vernieuwing.
 Het kabinet is van mening dat de strategie na 2010 gericht moet zijn op
het zo goed mogelijk benutten van het potentieel voor duurzame economische
groei in Europa en dit verder te ontwikkelen. Op deze wijze kan Europa ook
na 2010 duurzame welvaart in Europa en in de wereld bevorderen. Met duurzaam
wordt bedoeld dat «people, planet en profit» in samenhang worden
gestimuleerd en dat afwenteling op toekomstige generaties of andere gebieden
zo veel mogelijk wordt voorkomen. Milieubeleid speelt een cruciale rol bij
het bereiken van duurzame economische groei in Europa. Het kabinet zet voor
de nieuwe strategie op het terrein van milieu onder meer in op aandacht voor
zogenaamde «win-win maatregelen», zoals de ontwikkeling van duurzame
technologie, bevorderen van duurzame investeringen, efficiënter gebruik
van energie en natuurlijke hulpbronnen en een stevigere verankering van klimaatdoelstellingen
in de nieuwe strategie. Ook is het kabinet van mening dat er sprake moet zijn
van een goede afstemming tussen de diverse Europese strategieën zoals
de Lissabonstrategie en de duurzaamheidstrategie en het Milieu actieprogramma.
 8.4. Natuurlijke hulpbronnen
 Als uitwerking van de Europese (thematische) strategie natuurlijke hulpbronnen
zal Nederland naar verwachting in 2010 een nationaal actieprogramma natuurlijke
hulpbronnen presenteren. Naast een strategische visie op duurzaam beheer van
natuurlijke hulpbronnen zal het actieprogramma een aantal prioritaire acties
bevatten. Tijdens de green week in juni 2010 zal Nederland een «side
event» organiseren met vooraanstaande wetenschappers. Nederland beoogt
met de invulling van het actieprogramma ook andere lidstaten te stimuleren
tot het opstellen van vergelijkbare actieprogramma’s.
 
 Een nauw verwant onderwerp dat in Europees kader aan de orde is, betreft
het streven naar een eco-efficiënte economie. Dit is in 2004 onder Nederlands
voorzitterschap opgestart onder de naam «clean, clever, competitive»
en in 2009 herstart door het Zweedse voorzitterschap. De Ministers van Milieu
stelden in oktober 2009 Milieuraadsconclusies vast die opriepen de transitie
naar een eco-efficiënte economie te maken. Hiervoor dienen een aantal
maatregelen te worden genomen zoals het uitfaseren van schadelijke
subsidies, het op grote schaal toepassen van groene technologie en het verbreden
van het welvaartsbegrip om welvaartsgroei te meten.
 Nederland heeft sterke steun uitgesproken voor deze voornemens, en wil
zich blijven hard maken voor sterker mainstreamen van deze inzet in de strategie
voor EU 2020, en voor het nemen van de genoemde maatregelen. Zoveel mogelijk
in EU-verband, maar ook, en vooral ambitieus in Nederland. Daarnaast heeft
Nederland een sterke rol in het uitwerken van het concept van «Green
Economy» van de UNEP. Nederland steunt ook actief de «Green Growth
Strategy» van de OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development).
 8.5. International Panel for Sustainable Resource
Management
 Het International Panel for Sustainable Resource Management werd in 2007
op verzoek van de Commissie opgericht door UNEP (als onderdeel van de thematische
strategie natuurlijke hulpbronnen uit het zesde Milieuactieprogramma) en heeft
als doel wetenschappelijke adviezen te geven aan regeringen. Op termijn moet
het Panel voor hulpbronnen een vergelijkbare rol vervullen als het IPCC voor
klimaatbeleid (zie 9.5.4.). Ernst von Weizsäcker, auteur van «Factor
Four: Doubling Wealth, Halving Resource Use» is voorzitter van het Panel.
Nederland draagt financieel bij en is lid van de stuurgroep van het Panel,
samen met de andere landen die zorgen voor financiering van de activiteiten.
In 2009 heeft het Panel het eerste rapport uitgebracht: «Assessing biofuels».
Momenteel zijn nog meer rapporten in voorbereiding over ontkoppeling van milieudruk
en economische groei, milieudruk van grondstofgebruik, mondiale metaalstromen
en efficiëntie van watergebruik.
 
 Zoals het pas uitgebrachte PBL rapport «Getting into the right lane
for 2050» laat zien vormt het cluster voedsel, landgebruik en biodiversiteit
een van de belangrijkste uitdagingen voor de komende decennia. Deze uitdagingen
kunnen alleen maar effectief worden opgepakt in internationale kaders, reden
waarom Nederland dit Panel steunt. Dit biedt ook mogelijkheden om voor Nederland
belangrijke onderwerpen te agenderen, zoals het ontwikkelen en toepassen van
duurzaamheidcriteria voor alle biotische stromen, betalen voor biodiversiteit,
enz.
 
 De volgende vergaderingen van het Panel vinden plaats in Brussel (1–4 juni
2010, tegelijk met de «green week») en Zuid-Afrika (november 2010).
 8.6. Duurzaam consumeren en produceren
 In 2009 zijn de wijzigingen van de verordening Europees ecolabel (verordening
(EG) nr. 1980/2000), de verordening EMAS (communautair milieubeheer- en milieuauditsysteem,
COM (2008) 402) en de richtlijn ecodesign (2005/32/EG) door Raad en Parlement
vastgesteld. Deze voorstellen waren de meer concrete zaken die onder het actieprogramma
duurzaam consumeren en produceren door de Commissie waren voorgesteld. De
aandacht gaat nu naar de uitvoering. Dat betekent het uitwerken van criteria
voor product(groep)en, zowel voor het ecolabel als voor ecodesign. Daarnaast
valt onder het SCP-programma het onderwerp groen overheidsinkopen («green
public procurement»). Al eerder hadden de Europese milieuministers zich
vastgelegd op het versterken hiervan (zie verder paragraaf 8.7.).
 
 Op 25 maart 2009 zijn de lidstaten van de Europese Unie akkoord gegaan
met uitbreiding van het type producten dat onder de richtlijn ecodesign valt.
De uitbreiding van het toepassingsbereik van de richtlijn zorgt er voor
dat ook energie-gerelateerde producten onder de richtlijn vallen. Je kunt
dan vooral denken aan producten die in de bouw worden gebruikt, zoals isolatiematerialen,
kozijnen en douchekoppen. De richtlijn ecodesign heeft tot nu toe alleen betrekking
op energieverbruikende producten. Een goed voorbeeld hiervan is de gloeilamp,
die op basis van een uitvoeringsmaatregel gebaseerd op de richtlijn de komende
jaren uit de Europese winkels verdwijnt.
 
 Op mondiaal niveau is voor SCP het Marrakesh-proces van belang. Dit proces
is gericht op de uitwerking van een Tienjarig Kader van Programma’s
(zie paragraaf 8.1). Tijdens de 19e vergadering van de VN-Commissie voor
Duurzame Ontwikkeling in mei 2011 (CSD-19) zal over de structuur en inhoud
van het Tienjarig Kader van Programma’s een besluit worden genomen.
In de aanloop daarheen heeft het Adviescomité van het Marrakesh-proces
aanbevolen om zowel een visie, doelstelling als monitoringprogramma op te
stellen evenals een reeks van programma’s en activiteiten op nationaal,
regionaal en mondiaal niveau, waarmee de doelstellingen kunnen worden bereikt.
Voor Nederland is inzet op de aspecten duurzaam aanbesteden en inkopen en
op de ontwikkeling en het gebruik van duurzame producten het meest interessant,
mede in relatie tot «green economy».
 8.7. Duurzaam inkopen
 De Europese lidstaten hebben zich in december 2008 tot doel gesteld dat
per 2010 gemiddeld 50% van ieders overheidsinkopen duurzaam zijn. Nederland
behoort tot de koplopers en is op het gebied van doelstellingen zelfs absolute
koploper: De rijksoverheid wil uiterlijk in 2010 duurzaamheid als zwaarwegend
criterium meenemen voor 100% van alle aankopen. Hierbij gaat het om
het ontwikkelen en toepassen van milieuen sociale criteria, waar Europa vooralsnog
alleen milieucriteria voorstaat. Gemeenten, provincies en waterschappen hebben
ook hoge ambities om een voorbeeldrol te spelen en met het grote inkoopvolume
het bedrijfsleven te sturen in de richting van meer duurzame producten. In
2009 zijn voor 45 productgroepen duurzaamheidcriteria vastgesteld.
 
 Nederland werkt nauw samen met zes andere koploperslanden in de EU die
actief de eigen ervaringen en steun aan de Commissie aanbieden om zo het proces
te versnellen en daarmee tevens de kwaliteit van de uitkomst te verhogen c.q.
daarin meer terug te vinden van de eigen aanpak. Gepoogd wordt de Nederlandse
aanpak zo veel mogelijk te promoten. Nederland wil dat haar eigen criteria
zoveel mogelijk model staan voor de gezamenlijke criteria en dat daarboven
ruimte blijft bestaan voor meer ambitieuze criteria. Ook is het komen tot
een vergelijkbare indeling van productgroepen een doelstelling. Het bedrijfsleven
is duidelijk gebaat bij zoveel mogelijk geharmoniseerde productgroepen- en
criteria. Verder wordt getracht criteria zoveel mogelijk functioneel te maken
zodat innovatie wordt bevorderd. Hiermee wordt het investeren in duurzame
technieken ook voor buitenlandse partijen aantrekkelijk en kunnen Nederlandse
beleggers en leveranciers zich als erkende duurzame leveranciers in het buitenland
presenteren. Deze groep van 7 landen streeft ernaar om voor de ontwikkeling
van EU criteria stakeholders zo veel mogelijk te betrekken. En ten slotte
pleit de groep voor het zo snel mogelijk ontwikkelen van EU sociale criteria
voor Duurzaam Inkopen door de Commissie. 
 HOOFDSTUK 9 HORIZONTALE (MILIEU)ONDERWERPEN
 
 Voor het (internationaal) milieubeleid is een aantal horizontale onderwerpen
van belang. Toegang tot milieu informatie wordt geregeld in het Verdrag van
Aarhus. De Europese Commissie wil via «better regulation» het
beleid versimpelen en administratieve lasten verminderen. Op zowel mondiale
als EU schaal zijn afspraken gemaakt ten aanzien van milieu effect rapportages.
 
 Op gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling zijn vorderingen
op gebied van de ETAP (Environmental Technology Action Plan), het SET-Plan
(Strategic plan voor energietechnologie) en de werkzaamheden in het IPCC (International
Panel on Climate Change) van belang. Het delen van milieugegevens wordt op
EU niveau geregeld binnen SEIS, en op mondiaal niveau in het kader van PRTR
(Pollutant, Release and Transfer Register).
 
 De effectiviteit van milieubeleid is mede afhankelijk van de handhaving.
Op EU en op mondiaal niveau wordt gewerkt aan verbeterde handhaving. Verder
wordt ook samengewerkt met buurlanden en in VN-ECE verband om de effectiviteit
van het beleid dat EU landen voeren te vergroten.
 9.1. Toegang tot milieu informatie
 Het UN ECE Verdrag betreffende toegang tot informatie, inspraak bij besluitvorming
en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden (Verdrag van Aarhus)
is in oktober 2001 in werking getreden. Nederland is partij sinds 2005. In
2010 vindt een buitengewone bijeenkomst van partijen plaats waarin een aparte
werkgroep voor het bevorderen van publieke participatie bij milieubesluitvorming
wordt opgericht. Deze buitengewone bijeenkomst van partijen vindt gelijktijdig
plaats met de eerste bijeenkomst van partijen bij het protocol Pollutant Release
and Transfer Registers (zie paragraaf 9.2). De vierde reguliere bijeenkomst
van partijen bij het Verdrag van Aarhus vindt in 2011 plaats in Moldavië.
 9.2. Pollutant Release and Transfer Registers
 Het protocol PRTR (Pollutant Release and Transfer Registers) is op 8 oktober
2009 in werking getreden en kent inmiddels 21 partijen (waaronder Nederland).
Het protocol maakt onderdeel uit van het VN-ECE Verdrag van Aarhus en heeft
tot doel om de toegang van het publiek tot informatie over vervuiling door
emissies te vergroten door het opzetten van nationale registers die op internet
worden gepubliceerd (in Nederland via www.emissieregistratie.nl). In 2010
vindt de eerste Bijeenkomst van Partijen bij het protocol plaats waar o.a.
afspraken zullen worden gemaakt over verdere implementatie van het protocol
en toezicht daarop, aanleg en onderhoud van de registers waarop het protocol
betrekking heeft, ondersteuning van ratificatie door landen die nu nog geen
partij zijn en synergie met soortgelijke registers die worden ontwikkeld ten
behoeve van andere milieuverdragen zoals het Verdrag inzake Grensoverschrijdende
Luchtverontreiniging over Lange Afstand (CLRTAP) en het klimaatakkoord in
Kopenhagen. Doel daarvan is onder meer om de uitvoerbaarheid van internationale
afspraken te verbeteren door harmonisatie van gebruikte definities en indelingen,
en om in de EU te komen tot verdere verbetering van de kwaliteit van emissiegegevens. 
 9.3. Better regulation
 In 2005 heeft de Commissie een strategie voor betere regelgeving vastgesteld,
waarmee beoogd werd om het Gemeenschapsrecht bij te werken, te moderniseren
en te vereenvoudigen. Hiertoe ontplooide de Commissie een reeks van activiteiten,
zoals het vereenvoudigingprogramma, de screening van het acquis met het oog
op potentiële vereenvoudiging, codificatiewerkzaamheden en het programma
voor de vermindering van administratieve lasten. Om een verbetering in de
kwaliteit van nieuwe initiatieven te bereiken, ontwikkelde de Commissie het
effectbeoordelingssysteem. De strategie is meerdere malen geëvalueerd.
De derde strategische evaluatie van betere regelgeving in de EU werd in 2009
uitgebracht. Hierin concludeerde de Commissie dat er reële en belangrijke
vooruitgang is geboekt. Hoewel Nederland deze vooruitgang toejuicht blijft
het de Commissie aanmoedigen om nog ambitieuzer in te zetten, zoals bij het
actieprogramma voor de reductie van de administratieve lasten, waarbij het
wenselijk is dat er rekening wordt gehouden met de ontwikkeling van nieuwe
lasten om merkbare resultaten te bereiken; het versterken van de kwaliteitscontrole
rondom de «Regulatory Impact Assessment» (RIA’s); het simplificatieprogramma,
wat nog meer moet worden gekoppeld aan merkbare baten; en het verbreden van
de strategie voor betere regelgeving naar andere hinderlijke regeldruk terreinen,
zoals nalevingkosten.
 
 Belangrijk is dat de Commissie het ambitieniveau niet alleen hoog houdt,
maar liefst ook verhoogt. Het actieprogramma voor de reductie van administratieve
lasten voor het bedrijfsleven in de EU moet verder worden uitgevoerd en mag
wat het kabinet betreft worden uitgebreid. Ook van de andere Europese gremia,
Raad en Europees Parlement, kan de bijdrage aan het «better regulation»
programma worden versterkt. Denk daarbij aan de kwaliteitscontrole rondom «RIA’s».
 
 Als erfenis heeft de Europese Commissie op 20 oktober jl. een mededeling
gepubliceerd over de resultaten van haar actieprogramma om de administratieve
lasten met maar liefst 33% terug te brengen in 2012. Het betreft een
totale besparing van 40,4 miljard euro op Europees niveau, onderverdeeld in 13 sectorale plannen (de zogenaamde prioritaire
domeinen). De eerste 48 maatregelen zijn al genomen door de Commissie. Die
leveren 7,5 miljard euro op. Achttien soms wat grotere maatregelen, ter waarde
van 30 miljard euro, moeten nog door Raad en Parlement worden geaccepteerd.
Tenslotte zijn 31 maatregelen nog bij de Commissie in voorbereiding. Die zouden
nog 2 miljard euro extra op moeten leveren voor het Europese bedrijfsleven.
 
 De Commissie gaat meer aandacht besteden aan de toepassing en handhaving
van haar eigen regelgeving. Dit is van belang in verband met het bereiken
van een «level-playing-field» in de praktijk. Dit blijkt uit een
tweetal mededelingen, en is bevestigd tijdens
een bijeenkomst van het IMPEL netwerk (European Union Network for the Implementation
and Enforcement of Environmental Law) in Roemenië in september 2009.
 
 Een belangrijk aspect van Better Regulation, het bewerkstelligen van minder
regeldruk en administratieve lasten, is in lijn met het kabinetsbeleid. Zo
heeft premier Balkenende in het voorjaar van 2009 een brief aangeboden aan
de Commissie met reductievoorstellen op 13 prioritaire domeinen, waarvan onder
andere cohesie (ruimtelijk beleid) en milieu. Om de druk op dit proces zo
hoog mogelijk te houden zal Nederland zich blijven inzetten en lobbyen voor
een gerichte versterking van het huidige Europese pakket zowel binnen de 13
prioritaire domeinen als daarbuiten (bijvoorbeeld op het terrein van de privacy
wetgeving en subsidies). 
 Daarnaast is de Nederlandse inzet gericht op verbetering van de kwaliteit
van Europese besluitvormingsprocessen en de onderbouwing van nieuwe voorstellen.
 Dit onder andere door versterking en uniformering van de milieueffectbeoordeling
en aandacht voor de ruimtelijke consequenties van Europese regelgeving. Ook
zet Nederland onder de vlag van Better Regulation in op een betere implementeerbaarheid,
uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid en intersectorale afstemming van Europese
regels. De VROM-Inspectie zal via het IMPEL netwerk actief deelnemen aan projecten
gericht op verbetering van de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van Europese
milieuregels.
 9.4. Milieueffectrapportage
 De modernisering van de MER op nationaal vlak, die in de loop van 2010
in werking treedt, zal ook zijn uitwerking hebben op de afspraken in grensoverschrijdend
verband. Voor de afspraken met Vlaanderen wordt daar nu al aan gewerkt. Voor
afspraken met andere regio’s zal dit vanaf de tweede helft van 2010
verder worden opgepakt.
 Het Verdrag van Espoo inzake milieueffectrapportage in grensoverschrijdend
verband kwam begin negentiger jaren tot stand onder auspiciën van de
VN-ECE. Het trad in 1997 in werking en telt inmiddels 46 partijen, waaronder
Nederland en de Europese Unie. Samengevat schrijft het Verdrag voor dat een
milieueffectrapportage moet worden opgesteld indien een activiteit in een
land aanzienlijke milieugevolgen heeft in een buurland. Ook dient het buurland
te worden betrokken in de betreffende besluitvormingsprocedure, opdat ook
de (milieu)belangen van dat land worden meegewogen. Op de vierde bijeenkomst
van Partijen in mei 2008 in Boekarest is het werkprogramma en het budget voor
de komende periode (2008–2011) vastgesteld. Het werkprogramma van het
Verdrag is in deze periode gericht op de uitvoeringsfase, waarbij subregionale
samenwerking en capaciteitsopbouw belangrijke aandachtspunten zijn. Ook is
er een werkgroep in het leven geroepen die de inwerkingtreding gaat voorbereiden
van het SEA-protocol (Strategic Environmental Assesment; strategische milieubeoordeling
van plannen en programma’s). Nederland heeft zitting in deze werkgroep.
In het kader van het SEA-protocol wordt een werkplan opgesteld en gepresenteerd,
dat gericht is op ondermeer de implementatie van het protocol. Wanneer het
protocol in werking treedt, hangt af van de snelheid waarmee landen het protocol
ratificeren. Het is de verwachting dat in de eerste helft van 2010 het benodigde
aantal ratificaties (16) wordt behaald. Nederland is op dit moment bezig het
protocol middels een stilzwijgende procedure te ratificeren. De EU heeft in
oktober 2008 geoordeeld dat de EU richtlijn voor strategische milieubeoordeling
(2001/42/EG) reeds voorziet in de regels die zijn opgenomen in het protocol.
Daarom heeft de EU het protocol geratificeerd. Nederland heeft de EU richtlijn
voor strategische milieubeoordeling al omgezet in Nederlandse regelgeving.
Door ratificatie van het SEA-protocol zijn er daardoor geen of geen noemenswaardige
veranderingen voorzien.
 9.5. Onderzoek
 9.5.1. Zevende Europees Kaderprogramma
 Het EU 7e Kaderprogramma voor Onderzoek, Ontwikkeling en Demonstratie
loopt van 2007 tot 2013. Aan de prioriteit Milieu (inclusief klimaat) is een
bedrag van € 1,9 miljard gealloceerd voor onderzoek in internationale
samenwerking. Het onderzoek kenmerkt zich door toegevoegde waarde op Europees
vlak, bijdrage aan de concurrentiepositie van de Europese industrie, versterken
van het MKB, en bijdragen aan oplossen van maatschappelijke uitdagingen inclusief
duurzame ontwikkeling. De programmering omvat uiteenlopende gebieden
inclusief: klimaat en luchtkwaliteit monitoring, ecosysteem ontwikkeling,
milieutechnologie, aardobservatie, ontwikkeling van indicatoren voor duurzame
ontwikkeling, en communicatieactiviteiten over onderzoeksresultaten. Vanuit
Nederland wordt in het beheerscomité specifieke aandacht gevraagd voor
beleidsrelevantie tijdens het programmeren van onderzoek, bijdrage leveren
aan de internationale agenda van multilaterale milieuovereenkomsten, ontwikkeling
van eco-innovatieve milieutechnologie, mobiliseren van industriële en
kennispartijen en andere belanghebbenden, bijdrage leveren aan duurzame ontwikkeling
in ontwikkelingslanden, in de praktijk brengen van nieuwe technologische ontwikkelingen.
Nederlandse kennisinstellingen en industriële partijen scoren zeer goed
in de jaarlijkse calls for tender, met deelnames in de top vijf van deelnemende
landen (qua aantal gehonoreerde projecten, aantallen deelnemende instellingen,
gehonoreerde Europese bijdrage etc).
 
 De Nederlandse delegatie laat zich adviseren door kennisinstellingen en
bedrijven in een zogenaamde Klankbordgroep. Op deze manier draagt Nederland
bij aan de voorbereiding en onderbouwing van beleid maar is ook van belang
voor het Nederlandse bedrijfsleven en Nederlandse onderzoekinstituten, omdat
door hun bijdrage aan de Nederlandse inzet de inhoud van het programma aansluit
op hun behoeften en sterktes.
 9.5.2. Environmental Technology Action Plan (ETAP)
 Het ETAP dient om bestaande instrumenten en actieplannen op het gebied
van milieutechnologie samen te brengen, te coördineren en te versterken.
Een groot aantal acties is hieruit voortgekomen, onder meer het opstellen
van «roadmaps» in nagenoeg alle lidstaten, oprichten van meer
dan 30 Europese Technologie Platforms. Zoals bijvoorbeeld; SusChem (Sustainable
Chemistry) voor duurzame chemie, ECTP (European Construction Technology Platform)
voor duurzame bouw, EBTP (European Biofuels Technology Platform) voor biobrandstoffen.
Daarnaast het effectueren van het nieuwe CIP (Competitiveness and Innovation
Framework Programme; het kaderprogramma voor innovatiestimulering) voor milieutechnologieproducerende
industrie; uitwisseling tussen lidstaten van informatie over en ervaringen
met ontwikkeling van nieuw economisch instrumentarium. Onder de naam van ETAP
zijn ook belangrijke fora georganiseerd met deelname van industrie, overheid
en kennisinstellingen als aanzet voor het opstellen van nieuwe Europese strategieën,
onder meer voor het opstellen van een milieutechnologieverificatieplan, het
openen van de wereldmarkt voor nieuwe milieutechnologie als bijdrage aan de
mondiale duurzaamheidambities en multilaterale milieuovereenkomsten en het
uitvoeren van een nanotechnologie actieplan. In lijn met de actielijnen van
ETAP wordt een initiatief van onder meer Duitsland en Frankrijk voorbereid
voor het oprichten van een nieuw omvattend «ERA-net (European Research
Area) on Eco-innovation». Nederland zal zich hierbij mogelijk aansluiten.
In 2009 is een evaluatie van ETAP opgesteld in opdracht van de Commissie.
Dit zal leiden tot aanpassing van de uitgangspunten van ETAP en herformulering
van het actieplan ETAP. Nederland is vertegenwoordigd in de «High-level
group on ETAP». In dat kader neemt Nederland diverse initiatieven. Zo
is een conferentie georganiseerd over het instrumentarium voor milieutechnologie
in de Europese lidstaten. Verder was Nederland initiatiefnemer en projectleider
voor het ERA-net project «The Sustainable Enterprise». Met Duitsland
en Frankrijk wordt een nieuwe ERA-net project voorbereid voor stimulering
van eco-innovatie in Europa. 
 9.5.3. Strategisch Plan voor energietechnologie (SET-Plan)
 Eind 2007 heeft de Commissie een Mededeling uitgebracht over een Europees
Strategisch plan voor Energietechnologie (SET-Plan): «Naar een koolstofarme
toekomst». (COM(2007) 723). Hierin kondigt de commissie onder meer acties
op Europees niveau aan om te komen tot een betere onderlinge samenwerking
en een betere benutting van de bestaande (onderzoek) programma’s die
gericht zijn op de omschakeling naar koolstofarme energienetwerken en -systemen,
met het oog op het bereiken van de doelen van 2020 en de visie voor 2050 van
het Europese energiebeleid. Het plan beoogt gezamenlijke strategische planning,
effectievere implementatie, een vergroting van middelen en versterking van
de internationale samenwerking.
 
 Het plan is besproken in de Raad Vervoer, Telecommunicatie en Energie
van 28 februari 2008 en hierbij zijn conclusies aangenomen ten aanzien
van het plan. In die conclusies werd de Commissie verzocht om in 2008 een
aanvang te maken met de werkzaamheden ten behoeve van de bovenstaande overeengekomen
doelstellingen, in nauw overleg en samenwerking met de lidstaten en andere
relevante actoren.
 De Raad heeft de Commissie bij die gelegenheid gevraagd het plan in nauwe
samenwerking met de lidstaten en andere relevante actoren verder uit te werken,
rekening houdend met bestaande programma’s zoals het onderdeel energie
van het zevende Kaderprogramma onderzoek (KP7). Het Europese parlement heeft
zich in juli 2008 positief uitgesproken, maar nog verschillende kanttekeningen
geplaatst, zoals het voorkomen van dubbelingen in initiatieven en de weinige
aandacht voor energie-efficiëntie in het plan.
 
 De Commissie heeft op 7 oktober 2009 een mededeling uitgebracht over
de financiering van het SET-plan, «Investeren in de ontwikkeling van
koolstofarme technologieën (SET-plan)». Hierin stelt de Commissie
dat in de komende tien jaar een extra investering van 50 miljard euro voor
energietechnologisch onderzoek nodig zal zijn. Dit betekent dat de jaarlijkse
investering in de Europese Unie moet toenemen van 3 miljard Euro naar 8 miljard
Euro. De Commissie stelt dat deze gelden voor het grootste deel uit de private
en publieke sector moeten komen, waarbij maar een minimaal gedeelte uit de
EU-begroting. Deze gelden zullen moeten worden gecoördineerd.
 
 Nederland verwelkomt het SET-plan en onderschrijft het belang van een
duidelijke EU-strategie om de ontwikkeling en marktintroductie van veelbelovende
schone energietechnologieën een extra impuls te geven. Tegelijkertijd
is het van belang dat de lidstaten hun eigen sterkte blijven benutten. Immers,
ieder land moet vooral de dingen doen waar het goed in is en onnodige overlegstructuren
moeten worden voorkomen. Het voorstel voor EU Industriële Initiatieven
sluit aan bij het door Nederland bepleite uitgangspunt om een samenhangende
mix van «push & pull maatregelen» te creëren voor de
verschillende technologieën. Ook biedt het aanknopingspunten om koplopers
te stimuleren. Een en ander vergt nog wel uitwerking. Dit kan per technologie
verschillen. Essentieel is dat concreet wordt gemaakt welke meerwaarde hoe
te realiseren is. En dat er op wordt toegezien dat die meerwaarde ook wordt
gerealiseerd. Nederland acht deze meerwaarde ook een noodzakelijke voorwaarde
voor Europese initiatieven gericht op het gezamenlijk programmeren en uitvoeren
van onderzoek en ontwikkeling. Ook zal de relatie met het lopende KP7 nog
verhelderd moeten worden. Tegen deze achtergrond steunt Nederland het opzetten
van een «Steering Group» en een virtuele Europese Energieonderzoekalliantie. 
 
 Nederland sluit zich aan bij de inzet van de Commissie in haar mededeling «Investeren
in de ontwikkeling van koolstofarme technologieën (SET-plan)» voor
een mix van private en publieke gelden op nationaal en EU-niveau ten behoeve
van energietechnologisch onderzoek. Nederland is wel van mening dat het de
lidstaten vrij moet staan hoe zij hun eigen middelen willen aanwenden. Daarnaast
is het belangrijk om te bezien hoe de gelden uit het lopende KP7 kunnen worden
aangewend ter ondersteuning van het SET-plan. Voorts moeten EU-gelden uit
de bestaande financiële kaders van de EU-begroting komen. Duidelijk is
ook dat de financiering van het SET-plan zal moeten worden meegenomen in de
discussie rondom de nieuwe EU-begroting, echter mag hier niet op worden vooruitgelopen.
De mededeling van de Commissie onderbouwt verder onvoldoende hoe zij tot de
gestelde bedragen is gekomen en Nederland zal de Commissie dan ook vragen
om hier verder over uit te wijden.
 9.5.4. IPCC (klimaatonderzoek)
 Het IPCC is in 1988 opgericht door de Wereld Meteorologische Organisatie
(WMO) en het VN-Milieuprogramma (UNEP) en heeft als taak het evalueren van
wetenschappelijke, technische en sociaaleconomische informatie die relevant
is voor het begrip van het risico van klimaatverandering, de effecten daarvan
en de mogelijkheden voor adaptatie en mitigatie. Het gaat hierbij om het bieden
van de wetenschappelijke informatie op een beleidsneutrale wijze. Het IPCC
doet zelf geen onderzoek of klimaatwaarnemingen en baseert zich op gepubliceerde
wetenschappelijke en technische literatuur, welke wordt besproken in de diverse
werkgroepen. Het IPCC heeft drie werkgroepen: WGI (klimaatsysteem), WGII (kwetsbaarheid
van natuurlijke en humane systemen, effecten van klimaatverandering en adaptatie),
en WGIII (mitigatie).
 
 In tegenstelling tot bij onderhandelingen over het klimaatverdrag is er
voor de IPCC werkgroepen geen geconsolideerd EU-standpunt of formele coördinatie
tussen de lidstaten, de lidstaten spreken op eigen titel. In oktober 2009
heeft daarenboven de EU de status van «full observer» gekregen.
Hiermee heeft de EU het recht om te spreken, te reageren en voorstellen te
doen. In tegenstelling tot de landen heeft ze echter geen recht gekregen te
stemmen, te worden verkozen of om de goedkeuring van de begroting te blokkeren.
De EU zal door DG Research in het panel worden vertegenwoordigd.
 
 De geannoteerde inhoudsopgave (scope) van de drie werkgroeprapporten van
het Vijfde Assessment (AR5) zijn in IPCC-31 vastgesteld. Tijdens IPCC-32 (oktober
2010) zal nog de «scope» van het bijbehorende syntheserapport
(SyR) moeten worden vastgesteld. Tijdens IPCC-31 is besloten dat «key
vulnerabilities under Article 2 of the UNFCCC» een doorsnijdend thema
zal zijn in de synthese. Het AR5 verschijnt in 2013 (WGI) en 2014 (WGII en
III en de SyR). Nederland let er scherp op dat het AR5 en geplande deelrapporten
tijdig worden opgeleverd teneinde de vinger aan de pols te kunnen houden bij
nieuwe ontwikkelingen. Nederland zal commentaar geven op het in 2011 geplande
concept van het «Special Report on Renewable Energy Sources».
In het najaar van 2011 geldt datzelfde voor het «Special Report on Extreme
Events and Disasters» dat begin 2012 zal verschijnen.
 
 Naar aanleiding van een recent aan licht gekomen fout in AR4 heeft de
minister van VROM de voorzitter van IPCC verzocht de procedures tegen het
licht te houden, te letten op de goede naleving en met verbeteringsvoorstellen
te komen. 
 9.6. Gemeenschappelijk milieu-informatiesysteem (SEIS)
 De Commissie heeft begin 2008 uitgangspunten gepubliceerd voor een gemeenschappelijk
milieu-informatiesysteem (SEIS; Shared Environmental Information System).
Het idee is dat meetgegevens en andere milieu-informatie zo dicht mogelijk
bij de bron bewaard en beheerd wordt en dat binnen de Europese Unie de wederzijdse
toegankelijkheid tot genoemde informatie verbetert. Het gaat dan om modernisering
en vereenvoudiging van de systemen voor het verzamelen, verwerken en uitwisselen
van milieugegevens.
 
 Een groot aantal milieurichtlijnen (EU) bevat verplichtingen aan de lidstaten
voor monitoring en rapportage van de kwaliteit van verschillende componenten
en aspecten van het milieu. De beoordeling van de toestand van het milieu
voor het formuleren van nieuw beleid is ook een doelstelling. De Commissie
kan met een gemeenschappelijk milieu-informatiesysteem beoordelen of de lidstaten
voldoen aan hun uitvoeringsverplichtingen, de lidstaten krijgen zicht op de
toestand van het milieu in de omringende landen en tenslotte is het doel ook
de burger op deze wijze beter te informeren. Bedoeling is de systemen voor
gegevensopslag, die in de afgelopen decennia zijn ontstaan, geleidelijk te
harmoniseren en «inter-operabel» te maken. Immers, als dergelijke
systemen wederzijds toegankelijk en doorzoekbaar zijn, kan een deel van de
rapportageverplichtingen vervallen.
 
 De Commissie wenst ook een verbeterde kwaliteit en meer onderlinge vergelijkbaarheid
van gegevens uit diverse landen. Het voorgestelde systeem kan leiden tot een
vermindering van administratieve lasten. De huidige kosten voor rapportage
moeten daarvoor meer systematisch in beeld gebracht worden. Kosten voor rapportage
bedragen ca. 5–8% van die voor de «monitoring». Er
is dus ook veel te winnen bij het stroomlijnen van de meetverplichtingen zelf
(«monitoring»). Investeringen vereist voor het genereren van nieuwe
gegevens zijn dan te compenseren door het intrekken van achterhaalde voorschriften.
Overheid- en onderzoekinstellingen zullen in een (groot) aantal gevallen moeten
investeren om bestaande systemen «inter-operabel» te maken.
 De Commissie verwacht in 2010 te komen met voorstellen ter herziening
van de gestandaardiseerde rapportagerichtlijn (91/692/EG) waarin de beginselen
en doelstellingen van het SEIS wettelijk bindend worden. Momenteel werkt de
Commissie aan een nadere «impact-analysis» waaruit de kosten voor
ombouw- en geleidelijke harmonisatie – van gegevensbestanden in de lidstaten
helder moeten worden.
 
 De ontwikkeling van het gemeenschappelijk milieu-informatiesysteem is
te bezien in samenhang met de ontwikkeling van de toegang tot informatie met
een ruimtelijke component als gegeven in de richtlijn 2007/2/EG (Inspire)
en het GMES (Global Monitoring for Environment and Security) initiatief.
 
 Nederland onderschrijft de gedachte van een evolutie van systemen voor
verzameling, opslag en verwerking van milieugegevens in de verschillende lidstaten
van de Europese unie, zodat deze «inter-operabel» worden. Daarbij
staat Nederland een gefaseerde aanpak voor ogen die in eerste instantie zich
beperkt tot:
 1. gegevens die op grond van richtlijnen in het kader van de EU en op
grond van milieuverdragen in het kader van de VN verzameld en gerapporteerd
moeten worden;
 2. systemen voor gegevens opslag en verwerking op nationaal niveau, op
passend niveau van aggregatie (nader overeen te komen) en waarvoor
geen vertrouwelijkheid geldt op grond van commerciële of veiligheidsoverwegingen.
 9.7. Naleving en Handhaving
 9.7.1. Handhaving op Europees niveau
 De effectiviteit van de Europese milieuregels en het streven naar een «level
playing field» in de EU zijn beide gebaat bij een goede implementatie,
uitvoering en handhaving in alle lidstaten. Veel regelingen, zoals die op
het terrein van grensoverschrijdend transport van afval- en gevaarlijke stoffen,
kunnen alleen op internationaal niveau doelmatig worden gehandhaafd. De uitvoering
en handhaving is in Europa zeker nog niet overal op gelijk niveau. De uitvoering
in de EU-lidstaten van de in dit verband belangrijke Aanbeveling betreffende
minimumcriteria voor milieu-inspecties vertoont
lacunes. In het Zesde milieuactieprogramma wordt daarom terecht vastgesteld
dat de tenuitvoerlegging van de wetgeving moet worden verbeterd. Dit kan volgens
het actieprogramma door uitwisseling van ervaringen en informatie over beste
uitvoeringspraktijken onder andere via het Europese IMPEL-netwerk. Tevens zijn er maatregelen nodig ter bestrijding van
milieucriminaliteit en de bevordering van betere normen voor inspectie en
monitoring door lidstaten. In dit licht is het ook goed dat in juni (2008)
een akkoord is bereikt over de richtlijn inzake milieubescherming door middel
van het strafrecht, kortweg de richtlijn milieustrafrecht (2008/99/EG).
 
 Deze richtlijn verplicht de lidstaten tot strafbaarstelling in hun nationale
wetgeving van een aantal ernstige inbreuken op gemeenschapsrecht dat dient
ter bescherming van het milieu. Voor economische en andere effecten van wetgeving
is steeds meer aandacht, maar de implementatie, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
daarvan blijft vaak nog onderbelicht. Voor deze aspecten moet in de verschillende
fasen van het wetgevingsproces meer systematisch aandacht komen. Inmiddels
wordt dit ook door de Commissie onderkend. In de Mededeling van de Commissie
over de toepassing van gemeenschapsrecht geeft
de Commissie aan dat bij het opstellen van voorstellen er meer aandacht moet
worden besteed aan uitvoering, beheersen handhavingkwesties, met name in de
fase van de effectbeoordeling en tijdens de gehele beleidscyclus.
 
 Net als voor 2008 en 2009 is de inzet van Nederland voor de komende periode
het realiseren van een adequaat en gelijk niveau van uitvoering en handhaving
van de Europese milieuregels in alle lidstaten. In november 2007 heeft de
Commissie de Mededeling over de toetsing van de Aanbeveling betreffende minimumcriteria
voor milieu-inspecties uitgebracht. In deze
Mededeling doet de Commissie een aantal voorstellen voor mogelijke verbetering
van de Aanbeveling. Een aanpassing van de Aanbeveling wordt voorgesteld om
de uitvoering ervan te verbeteren en de doeltreffendheid ervan te vergroten.
Met name dient te worden onderzocht of de werkingssfeer moet worden verbreed
zodat de aanbeveling voor zover mogelijk van toepassing wordt op alle voor
het milieu belangrijke activiteiten. Daarnaast wordt voorgesteld dat er naast
de algemene criteria voor milieu-inspecties, specifieke, juridisch verbindende
voorschriften voor de inspectie van bepaalde installaties of activiteiten
in sectorale wetgevingsinstrumenten worden opgenomen.
 
 Nederland wil de evaluatie van de Aanbeveling aangrijpen om te pleiten
voor een verder uitgewerkte Aanbeveling met meer aangescherpte uniforme kwaliteitscriteria
voor inspectie en handhaving in de lidstaten en waar mogelijk verruiming van
de reikwijdte van de Aanbeveling. Onder Sloveens Voorzitterschap is er één
keer gesproken over bedoelde mededeling, bij welke gelegenheid
Nederland erop heeft aangedrongen om tot Raadsconclusies te komen over de
Mededeling. Door te streven naar Raadsconclusies kan worden gezorgd dat de
Raad een standpunt inneemt over de mededeling en kan hiermee het proces van
toetsing en mogelijk herziening van de aanbeveling worden versneld.
 
 In het algemeen zal de Nederlandse inzet erop gericht zijn proactief bij
te dragen aan de verdere professionalisering van de uitvoering en handhaving
in de lidstaten. Nederland zal de Commissie proberen te bewegen om met name
bij grensoverschrijdende activiteiten de samenwerking tussen lidstaten en
de betrokken landen buiten de EU sterker te bevorderen. Nederland zal ook
actief de andere lidstaten blijven oproepen te investeren in de uitvoering
en handhaving. In dit verband zal Nederland ook de komende jaren één
van de gangmakers zijn als het gaat om het verder uitbouwen van het IMPEL-netwerk
als internationale vereniging van samenwerkende milieuautoriteiten in EU-lidstaten,
kandidaat landen, Noorwegen en Zwitserland. Nederland zal zich er sterk voor
maken dat bij het opstellen van de Europese milieuregels meer systematisch
naar de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van die regels wordt gekeken.
De ervaringen die worden opgedaan met de uitvoering en handhaving van de Europese
milieuregels dienen méér gericht via monitoring en evaluatie
te worden teruggesluisd naar de beleidsmakers en regelgevers.
 
 In de eerste helft van 2008 is een integrale toetsing op uitvoerbaarheid
en handhaafbaarheid uitgevoerd van het herzieningsvoorstel voor de IPPC-richtlijn. Daarbij is gebruik gemaakt van de mede op initiatief
van Nederland opgestelde «practicability and enforceability checklist».
De toetsing werd door zowel de lidstaten als de Commissie, die haar volle
medewerking gaf, als nuttig en succesvol ervaren. In de tweede helft van 2008
evalueren IMPEL en de Commissie gezamenlijk het gebruik van de «checklist»,
in 2009 zal gezamenlijk worden bezien welke voorstellen zouden moeten worden
getoetst met behulp van de«checklist».
 
 Tot slot wil Nederland de voorstellen van de Commissie gericht op verbetering
van de (strafrechtelijke) handhaving van richtlijnen en verordeningen in de
lidstaten actief ondersteunen.
 9.7.2. Mondiale handhaving
 Effectieve uitvoering en handhaving is niet een zaak voor Europa alleen.
Ook in breder internationaal perspectief is het van groot belang dat verdragen
en regelgeving geïmplementeerd, nageleefd en gehandhaafd worden. Mede
door de voortgaande globalisering manifesteren milieuproblemen zich steeds
vaker op wereldwijde schaal, bijvoorbeeld op het gebied van afval en klimaat.
Voor een effectieve uitvoering en handhaving van internationaal beleid/regelgeving
moet in veel landen en regio’s nog nadrukkelijk geïnvesteerd worden
in bewustwording en capaciteitsopbouw.
 
 Het International Network for Environmental Compliance and Enforcement
(INECE) is actief op dit vlak. INECE werd in 1989 opgericht en is sindsdien
gesteund door de VROM-Inspectie en het Amerikaanse Environmental Protection
Agency. Ook UNEP, de Wereldbank, OESO, de Commissie en diverse landen ondersteunen
het netwerk. In INECE werkt een internationale gemeenschap van professionals
samen op gebied van toezicht, handhaving, rechtspraak, wetenschap om wereldwijd
de implementatie, uitvoering en handhaving van milieuregelgeving te versterken.
Het belang van «good governance» als basis voor duurzame ontwikkeling
is daarbij een leidend thema. 
 
 De Nederlandse inzet is erop gericht het wereldwijde belang van uitvoering
en handhaving van milieuregelgeving verder te onderstrepen. Hierbij hecht
Nederland nadrukkelijk aan concrete en praktische samenwerkingsactiviteiten.
Zo steunt Nederland inmiddels via INECE een internationaal netwerk van milieuautoriteiten
en -inspectiediensten in grote zeehavens voor verbetering van de aanpak van
illegale afvaltransporten. Verder wordt ingezet op een internationaal traject
ter verdere professionalisering en faciliteren van trainingen en trainers
op gebied van milieuhandhaving. Op het thema van de klimaatproblematiek wordt
met Nederlandse steun in INECE-verband naar effectieve internationale benaderingen
van op het gebied van handhaving gezocht.
 9.7.3. Naleving van verdragen
 Op het niveau van milieuverdragen worden afspraken gemaakt tussen verdragspartijen
die tot doel hebben de naleving van het Verdrag te bevorderen en te bewerkstelligen.
Veel milieuverdragen hebben zo’n set afspraken: een nalevingmechanisme
(«compliance mechanism»). Het uiteindelijke doel ervan is om partijen
die een Verdrag niet naleven weer in een situatie van naleving te brengen.
Dat kan door middel van een steuntje in de rug (via technische hulp bijvoorbeeld)
of, bij persistente niet-naleving, een stok achter de deur. Zo’n mechanisme
heeft in het algemeen de vorm van een comité dat verschillende maatregelen
kan voorstellen als een partij het Verdrag niet naleeft, variërend van
het mogelijk maken van technische of financiële hulp tot en met zwaardere
maatregelen als waarschuwingen en het ontnemen van verdragsrechten van partijen.
 
 Nederland heeft destijds binnen de EU de aanzet gegeven voor de expliciete
acceptatie van het uitgangspunt dat een nalevingmechanisme een vaste component
moet uitmaken van milieuverdragen. Die krachtige inzet heeft de afgelopen
jaren bij veel milieuverdragen geleid tot het vaststellen van een nalevingmechanisme.
Maar de laatste tijd ondervindt de EU steeds meer weerstand in de internationale
onderhandelingen, vooral van de VS, en de grote ontwikkelingslanden India,
China en Brazilië.
 
 Onder een groot aantal milieuverdragen is de nalevingprocedure inmiddels
operationeel. Onder een aantal andere verdragen zijn de onderhandelingen nog
niet afgerond (Verdrag van Stockholm inzake persistente organische verontreinigende
stoffen; Verdrag van Rotterdam inzake de procedure met betrekking tot voorafgaande
geïnformeerde toestemming ten aanzien van bepaalde gevaarlijke chemische
stoffen en pesticiden in de internationale handel). Terugkijkend op de onderhandelingen
in 2008 en 2009 over nalevingregimes bij deze laatstgenoemde verdragen, moet
geconstateerd worden dat deze vruchteloos zijn geweest. De verwachting is
dat er niets verandert zolang de EU niets verandert aan de huidige inzet op
dit dossier. Deze inzet komt erop neer dat de EU bij elk Verdrag eenzelfde «format»
voor een nalevingmechanisme nastreefde. Ook zag de EU een nalevingmechanisme
nogal eens als doel op zich, terwijl het louter een middel is om het doel
(de volledige implementatie van het Verdrag) te bereiken.
 
 Dit alles vraagt om een nieuwe benadering, waarbij de verdragsbepalingen
de basis zijn voor het verder vormgeven van een eventueel nalevingmechanisme.
Het komt dus neer op maatwerk, en dat zal bij elk Verdrag anders uitpakken.
De EU heeft de komende jaren de uitdaging om een tweede generatie nalevingmechanismen
te ontwikkelen. Nederland wil hier een actieve bijdrage aan leveren, omdat
Nederland het belangrijk vindt dat internationale afspraken worden nagekomen. 
 
 In 2010 en 2011 zal Nederland zich richten op het ontwikkelen van een
nieuwe generatie nalevingmechanismen bij milieuverdragen. Het doel van Nederland
blijft echter ongewijzigd: we willen komen tot afspraken die de implementatie
en naleving van verdragsverplichtingen faciliteren, bevorderen en waarborgen
door (a) het in een zo vroeg mogelijk stadium identificeren van implementatie-
en nalevingproblemen van verdragspartijen, (b) het analyseren van de onderliggende
oorzaken van dergelijke problemen en (c) het formuleren van de meest passende
en effectieve oplossing voor die problemen.
 9.8. EU-Uitbreiding en nabuurschapsbeleid
 Voor de verdere uitbreiding van de Europese Unie zijn er thans 3 kandidaat-lidstaten:
Kroatië, Turkije en Macedonië. Met de eerste twee vinden onderhandelingen
plaats, met de laatste (nog) niet.
 
 Op het gebied van de leefomgeving zijn met name de hoofdstukken, milieu,
regionale ontwikkeling, transport en energie van belang. Op deze onderwerpen
wordt door Nederland ook met deze landen samengewerkt, met het oog op de toetreding.
Daarbij staat voorop dat de overheden van deze landen in staat moeten worden
geacht bij toetreding het acquis communautaire uit te voeren. Daarbij wordt
goede voortgang geboekt. Voor de stand van zaken met betrekking tot de uitbreiding
en samenwerking wordt verwezen naar de Staat van de Unie en naar de reactie
van het kabinet op de voortgangsrapporten van de Commissie. Sinds enige jaren kent de Europese Unie het Nabuurschapbeleid voor
aangrenzende landen die op afzienbare termijn geen perspectief op lidmaatschap
(EU) hebben. Dat geldt dan voor zowel de zuidelijk aangrenzende landen in
het gebied van de Middellandse Zee als de oostelijk aangrenzende landen Rusland,
Oekraïne en Moldavië en de drie landen van de Kaukasus. Doel van
het Nabuurschapbeleid is om het verschil in leefkwaliteit en economische ontwikkeling
tussen de EU-lidstaten en de buurlanden te beperken, zodat negatieve uitwassen
als illegale migratie, smokkel en armoede afnemen. Door het afsluiten van
samenwerkingsovereenkomsten met deze landen worden de verschillen verkleind
en kan uiteindelijk op deelgebieden toegang tot de interne markt in het vooruitzicht
worden gesteld, mits deze landen hun wetgeving harmoniseren met die van de
EU. Met Rusland is het stramien ietwat afwijkend en wordt gewerkt met de zogeheten «four
common spaces»: milieusamenwerking is dan onderdeel van de economische «ruimte».
De Commissie streeft ernaar uiteindelijk met alle grenslanden samen te werken
in vaste commissies, met inbegrip van commissies voor de beleidsvelden milieubeheer,
energie/natuurlijke hulpbronnen en nucleaire veiligheid. Zover is het nog
niet. Alleen met Rusland en Oekraïne zijn tot nu toe zichtbare stappen
gezet op het gebied van milieubeheer en het proces van samenwerking verloopt
nog uiterst moeizaam. Met Wit-Rusland bestaat in het geheel geen formele samenwerking
als gevolg van de opstelling van het regime Loekasjenko. Voor het Nabuurschapbeleid
heeft de Europese Unie de beschikking over een fonds ter waarde van ca. € 11
miljard voor de periode 2007–2013 voor projecten en programma’s
op alle denkbare disciplines van de samenwerkingsovereenkomsten.
 9.9. Environment for Europe programma
 «Environment for Europe» is een kader voor milieusamenwerking
in Europa van de 55 VN-ECE lidstaten. Het bundelt de programma’s van
de belangrijkste internationale organisaties waaronder EU, OESO (Organisation
for Economic Co-operation and Development), VN-ECE, UNEP, WHO, Oost-Europabank. «Environment
for Europe» richtte zich de afgelopen jaren vooral op de modernisering
van het milieubeheer in de Midden- en Oost-Europese landen. Dit
heeft de Midden-Europese landen zonder twijfel geholpen bij het voldoen aan
de aquis van de Europese Unie. Na toetreding in 2004 van een achttal Midden-Europese
landen en in 2007 van Roemenië en Bulgarije
tot de Europese Unie (EU-27), verlegde het programma «Environment for
Europe» de aandacht naar het gebied van de voormalige USSR en Joegoslavië
(Westelijke Balkan). De Ministeriële Conferentie «Environment for
Europe» heeft in 2007 in Belgrado de nieuwe beleidslijnen voor de periode
tot 2011 vastgesteld. De nadruk ligt op:
 – Empowerment van de Regionale Milieucentra (Moskou, Tblisi, Chisinau,
Kiev en Almaty) die met hulp van de Commissie in Oost-Europa zijn opgericht;
 – Programma’s voor water en gezondheid (EU-Waterinitiatief
voor Oost-Europa dat dient ter uitvoering van het betreffende Millennium Development
Goal);
 – Uitvoering van de vijf VN-ECE-milieuverdragen en bijbehorende
protocollen;
 – Het programma (VN-ECE) voor «environmental performance reviews»
van Oost-Europese landen;
 – Regionale initiatieven voor milieubeheer en duurzame ontwikkeling
zoals die voor de Zwarte Zee respectievelijk de Centraal-Aziatische landen;
 – Regionale samenwerking ter ondersteuning van de nationale uitvoeringsverplichtingen
zoals die in het kader van de Conventie inzake Biologische Diversiteit (CBD).
 
 VN-ECE heeft een rol bij de regionale uitvoering/implementatie van de
afspraken van de Johannesburg World Summit for Sustainable Development (WSSD,
2002). Daarbij is bijvoorbeeld te denken aan introductie van meer duurzame
productie- en consumptiepatronen. In de Oost-Europese buurlanden is bovendien
nog veel winst te behalen in de vorm van het wegnemen van gezondheidsbedreigende
milieuvervuiling (lucht, water, nucleair). De programma’s onder de paraplu «Environment
for Europe» zijn complementair aan die onder het Europese Nabuurschapbeleid
waarbij de Europese Unie geleidelijk meer bilaterale samenwerking met de directe
buurlanden zoekt.
 
 Binnen het kader van «Environment for Europe» geeft de OESO
adviezen gericht op de meer financieel-economische aspecten van het milieubeleid
in Oost-Europa. Deze worden internationaal en van EU-zijde zeer gewaardeerd.
OESO zal haar programma komende jaren meer op water en sanitatie richten en
op training van overheidspersoneel. De programma’s dienen een beter
leefmilieu en gebruik van natuurlijke hulpbronnen in het gehele gebied van
continentaal Europa. Een ander oogmerk voor dat voor Nederland van belang
is, de programma’s dragen, meer of minder direct – bij aan de
stabiliteit van de buitengrenzen van de Europese Unie. 
 AFKORTINGENLIJST 
 
 
 
 
 
 
 AAU’s
 Assigned Amount Units
 
 
 ATCM
 Antarctic Treaty Consultative
Meeting 
 
 
 BAT
 Best available techniques (NL :
BBT) 
 
 
 BBT
 Beste beschikbare technieken (EN:
BAT) 
 
 
 BREF
 BAT reference document 
 
 
 CBD
 Conventie Biologische Diversiteit 
 
 
 CCS
 Carbondioxide capture and storage
 
 
 CDM
 Clean Development Mechanism 
 
 
 CEHAP
 Children’s Environment
and Health Action Plan 
 
 
 CEN
 Europees comité voor normalisatie 
 
 
 CEP
 Committee for Environmental Protection
 
 
 CFK
 Chloorfluorkoolstof 
 
 
 CIP
 Competitiveness and Innovation
Framework Programme 
 
 
 CLRTAP
 Convention on Long Range Transboundary
Air Pollution 
 
 
 CO2
 Kooldioxide
 
 
 COP
 Conference of Parties 
 
 
 CSD
 Commission for Sustainable Development
(VN) 
 
 
 DDT
 Dichloor Diphenyl Trichloorethaan
 
 
 EBTP
 European Biofuels Technology Platform 
 
 
 ECE
 Economic Commission for Europe
(VN) 
 
 
 ECHA
 European Chemicals Agency
 
 
 ECTP
 European Construction Technology
Platform
 
 
 EEHC
 Environment and Health Commitee 
 
 
 EHAP
 Environmental Health Action Plans 
 
 
 EMAS
 Eco-Management and Audit Scheme
(EG-verordening inzake de vrijwillige deelneming van bedrijven uit de industriële
sector aan een communautair milieubeheer- en milieuauditsysteem) 
 
 
 EPBD
 Energy performance of buildings
directive 
 
 
 ERA
 European Research Area 
 
 
 ETAP
 Environmental Technology Action
Plan 
 
 
 EU ESD
 European Association for the
promotion of sustainable development 
 
 
 EU-ETS
 European Emission trading scheme 
 
 
 EU-SDS
 Europese Duurzaamheidstrategie
 
 
 EPBD
 Energie prestaties van Gebouwen 
 
 
 EVOA
 Europese Verordening Overbrenging
Afvalstoffen 
 
 
 GEF
 Global Environment Facility 
 
 
 GGO
 Genetisch Gemodificeerde Organismen
(EN: GMO’S)
 
 
 GMES
 Global Monitoring for Environment
and Security
 
 
 GPNM
 Global Partnership on Nutriënt
Management’
 
 
 HCFK
 Chloorfluorkoolwaterstof 
 
 
 HCH
 Hexachloorcyclohexaan
 
 
 HM
 Heavy Metal (zware metalen) 
 
 
 ICCM
 Intergovernmental Conference on
Chemicals Management 
 
 
 ICT
 Informatie- en communicatietechnologie 
 
 
 IEH
 Internationale Emissiehandel
 
 
 IMO
 International Maritime Organisation
 
 
 IMPEL
 Implementation and Enforcement
of Environmental Law
 
 
 INC
 International Negotiating Committee
 
 
 INECE
 International Network for Environmental
Compliance and Enforcement 
 
 
 INSPIRE
 Infrastructure for Spatial
Information in Europe
 
 
 INTERREG
 Programma voor transnationale
samenwerking op het gebied van ruimtelijke ordening 
 
 
 IPPC
 Integrated pollution prevention
and control (Europese richtlijn) 
 
 
 JI
 Joint implementation 
 
 
 LCP
 Large Combustion Plants 
 
 
 LDC
 Least Developed Countries 
 
 
 LRTAP
 Long-Range Transboundary Air
Pollution
 
 
 MEPC
 Marine Environment Protection
Committee 
 
 
 MER
 Milieu Effect Rapportage 
 
 
 MKB
 Midden- en Kleinbedrijf 
 
 
 MOP
 Meeting of Parties 
 
 
 NDCRO
 Nederlands-Duitse Commissie Ruimtelijke
Ordening 
 
 
 NEC
 National emission ceilings 
 
 
 NEHAP
 National environmental health
action plan 
 
 
 NGO
 Non-gouvernementele organisatie 
 
 
 NH3
 Ammoniak 
 
 
 NMVOS
 Niet Methaan vluchtige Stoffen 
 
 
 NO2
 Stikstofdioxide
 
 
 NOx
 Stikstofoxiden 
 
 
 NSL
 Nationaal Samenwerkingsprogramma
Luchtkwaliteit 
 
 
 OECD
 Organization for Economic Co-operation
and Development (NL: OESO)
 
 
 OESO
 Organisatie voor Economische Samenwerking
en Ontwikkeling (EN: OECD) 
 
 
 PBL
 Planbureau voor de Leefomgeving
 
 
 PCB
 Polychloorbifenyl 
 
 
 PIC
 Prior-informed consent
 
 
 PM10, PM2,5
 10 resp. 2,5 Particles per Million: Fijn stof (diverse gradaties, PM10 is minder fijn dan PM2,5) 
 
 
 POP’s
 Persistent Organic Pollutant
 
 
 PRTR
 Pollutant, Release and Transfer
Register
 
 
 QPS
 Quarantine and Pre Shipment 
 
 
 REACH
 Registratie, evaluatie en autorisatie
chemische stoffen 
 
 
 RIA
 Regulatory Impact Assessment 
 
 
 RoHS
 Restriction of Hazardous Substances
(Europese richtlijn) 
 
 
 SAICM
 Strategic Approach to International
Chemicals Management 
 
 
 SCP
 Sustainable consumption and production
 
 
 SEA
 Strategic environmental assessment 
 
 
 SECA
 Sulphur Emission Control Area 
 
 
 SEIS
 Shared Environmental Information
System 
 
 
 SET
 Strategic energy technology
 
 
 SO2
 Zwaveldioxide 
 
 
 SusChem
 Sustainable Chemistry 
 
 
 SYR
 Syntheserapport 
 
 
 THE PEP
 Transport, health and environment:
pan-European action program 
 
 
 UNECE
 United Nations Economic Commission
for Europe (NL: VN-ECE) 
 
 
 UNEP
 United Nations Environment Program 
 
 
 UNFCCC
 United Nations Framework Convention
on Climate Change 
 
 
 VLANED
 Subcommissie grensgebied Vlaanderen
Nederland 
 
 
 VN
 Verenigde Naties 
 
 
 VN-ECE
 Verenigde Naties Economische
Commissie Europa 
 
 
 VK
 Verenigd Koninkrijk 
 
 
 VS
 Verenigde Staten 
 
 
 Wba
 Wet bescherming Antarctica 
 
 
 WEEE
 Waste in electronic and electrical
equipment (Europese Richtlijn) 
 
 
 WHO
 World Health Organization
 
 
 WMO
 Wereld Meteorologische Organisatie 
 
 
 WSSD
 World Summit on Sustainable Development
 
 
 
 
 
 
 
 Kamerstukken II 2007–2008, 30 495, nr. 4; Kamerstukken II 2008–2009,
31 793, nr. 1; Kamerstukken II 2008–2009 31 793, nr. 4; Kamerstukken
II 2008–2009, 30 495, nr. 6; Kamerstukken II 2008–2009, 21 501–08,
nr. 308; Kamerstukken II 2008–2009, 21 501–33, nr. 240; Kamerstukken
II 2008–2009, 31 793, nr. 8; Kamerstukken II 2008–2009, 31 793,
nr. 17.
 
 
 Kamerstukken II 2009–2010, 31 793, nr. 24.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 209, nr. 73.
 
 
 Voortgangsnotitie CCS, TK, 2008–2009, 31 510; Beleidsbrief
CCS, 23 juni 2009.
 
 
 Kamerbrief Principe-akkoord herziening richtlijn energieprestaties van
gebouwen (EPBD), 30 november 2009.
 
 
 Inrichting als begrip in de Wet milieubeheer (Wm): «elke door de
mens bedrijfsmatig of in een omvang alsof zij bedrijfsmatig was, ondernomen
bedrijvigheid die binnen een zekere begrenzing pleegt te worden verricht.»
 
 
 Thematische strategie voor bodembescherming, COM(2006)231 definitief.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 28 240, nr. 88.
 
 
 CEN is het Europese comité voor normalisatie, opgericht door de
nationale normalisatie-instituten van EU en EVA-landen, voor de vaststelling
van vrijwillige technische standaarden. De EU kan deze standaarden overnemen
in regelgeving, waarmee ze een verplicht karakter krijgen. NEN is het Nederlandse
normalisatie-instituut.
 
 
 Artikelen reageren massa-explosief wanneer alle artikelen in een verpakking
tegelijkertijd ontploffen als gevolg van een schokgolf van één
artikel.
 
 
 International Labour Organization (ILO), World Health Organization (WHO),
Food and Agriculture Organization (FAO), United Nations Environment Programme
(UNEP), Global Environment Facility (GEF), Organization for Economic Co-operation
and Development (OECD).
 
 
 Tweede Kamer, 2007–2008, 28 089, nr. 19.
 
 
 Europese groepering voor territoriale samenwerking.
 
 
 Tweede Kamer, 2008–2009, 31 700 XIV, nr. 155.
 
 
 – Mededeling van de Commissie «Een Europa van resultaten
 – toepassing van het Gemeenschapsrecht» (COM (2007) 502);
 – Mededeling van de Commissie inzake de Derde strategische
evaluatie van betere regelgeving in de Europese Unie (COM (2009) 15).
 
 
 Aanbeveling van het Europeese Parlement en de Raad van 4 april 2001
betreffende minimumcriteria voor milieu-inspecties in de lidstaten (2001/331/EG).
 
 
 European Union Network for the implementation and enforcement of environmental
law (http://ec.europa.eu/environment/impel/)
 
 
 Een Europa van resultaten – toepassing van het gemeenschapsrecht,
COM(2007)502 definitief, van 5 september 2007.
 
 
 Mededeling van 14 november 2007 over de toetsing van Aanbeveling
2001/331/EG betreffende minimumcriteria voor milieu-inspecties in de lidstaten,
COM(2007) 707 Definitief.
 
 
 COM(2007) 844 definitief.
 
 
 Kamerbrief Appreciatie Uitbreidingspakket Commissie, vastgesteld in de
Ministerraad 21 november 2008.
 
 
 Daarnaast traden in 2004 Malta en Cyprus toe.