De situatie in het Midden-Oosten; Verslag algemeen overleg op 4 juli 2007 over vermeende mishandeling door militairen in Irak
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23432, nr. 236

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

06-08-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

23432 nr. 236

03-08-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de ministerNadere gedachtewisselingToezeggingenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23432Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 59 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 432De situatie in het Midden-Oostennr. 236VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 3 augustus 2007De vaste commissie voor Defensie1 heeft op
4 juli 2007 overleg gevoerd met minister Van Middelkoop van Defensie
over:– de brief van de minister van Defensie, mede
namens de minister van Justitie, d.d. 18 juni 2007 over rapporten van
de commissies die onderzoek deden naar vermeende mishandelingen door Nederlandse
militairen in Irak in 2003 (23 432, nr. 228);– de brief van de minister van Defensie d.d.
15 december 2006 over vermeende mishandelingen van gedetineerden in Irak
(23 432, nr. 217);– de brief van de minister van Defensie, mede
namens de minister van Justitie, d.d. 29 juni 2007, houdende antwoorden
op vragen van de vaste commissie voor Defensie over de kabinetsreactie op
rapporten van de commissie-Van den Berg en de CTIVD (23 432, nr. 233).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Boekestijn (VVD) vindt dat de commissie-Van
den Berg en de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(CTIVD) een gedegen rapport hebben uitgebracht en hij is het eens met hun
aanbevelingen. Beide commissies laten er geen misverstand over bestaan dat
er bij Defensie geen sprake is van een doofpotcultuur en dat er geen harde
bewijzen van zijn gevonden dat Nederlandse militairen gemarteld zouden hebben.
De heer Boekestijn is het dan ook eens met de uitspraak van de minister dat
er sprake is van een rehabilitatie van de krijgsmacht. Hij ziet het wel als
een probleem dat er Kamerleden en zelfs bewindslieden zijn die nog steeds
geen excuses aan de krijgsmacht hebben aangeboden, nu de genoemde beschuldigingen
van de krijgsmacht onjuist blijken te zijn. Door de handelwijze van de heer
Heerts en de heer Bos rondom de publicatie in de Volkskrant over vermeende
martelingen in Irak heeft de reputatie van oud-minister Kamp en de Nederlandse
militairen volgens de heer Boekestijn ernstige schade opgelopen. Desgevraagd
erkent hij dat hij indertijd in een interview voor de televisie ten onrechte
ook de naam van de heer Pechtold heeft genoemd. Is de minister
het ermee eens dat de verstoorde relatie tussen de huidige vicepremier Bos
en de krijgsmacht niet hersteld kan worden zonder excuses van de heer Bos
voor de aantijgingen in de aanloop naar de verkiezingen?De Volkskrant heeft weliswaar spijt betuigd voor het gebruik van de term
martelingen, maar de hoofdredacteur vindt het toch erg goed dat zijn krant
deze kwestie heeft aangezwengeld, terwijl die zich hierbij op onwaarheden
heeft gebaseerd. Toch heeft de minister bij de persconferentie voor de presentatie
van de twee rapporten gezegd dat hij zijn relatie met de Volkskrant niet op
het spel wil zetten. Is hij het ermee eens dat deze uitspraak niet gezien
kan worden als een hoogtepunt in zijn ministeriële carrière?De heer Boekestijn ziet niet in hoe Nederlandse militairen alleen met
het voeren van gesprekken op basis van vrijwilligheid, dus zonder de mogelijkheid
van verhoren, de veiligheid van de troepen en van de burgers van het te stabiliseren
land zouden kunnen bevorderen. Vindt de minister ook dat zij tijdens missies
altijd gevangenen mogen verhoren, zolang daarbij tenminste bepaalde grenzen
niet worden overschreden? De heer Boekestijn vindt hierbij het gebruik van
skibrillen om herkenning van ondervragers te voorkomen, het voorkomen dat
gevangenen elkaar kunnen spreken en het toepassen van stevige ondervragingstechnieken
zonder meer geoorloofd. De minister is het eens met de aanbeveling van de
commissie-Van den Berg dat het mandaat van militairen voldoende ruimte moet
bieden om hun operationele taak te verrichten, maar wat betekent dit in de
praktijk bij verhoren?Uit de rapporten blijkt dat er wel iets schortte aan de voorbereiding
van de militairen op hun missie. De minister is het ermee eens dat de voorbereiding
gedegen moet zijn en hij vindt dat daarmee dan ook rekening moet worden gehouden
bij het bepalen van het moment van uitzending. Bij de uitzending naar Irak
heeft men hierbij steken laten vallen, dus aan welke termijnen denkt hij hierbij?De minister steunt het doel van de derde en de vierde aanbeveling van
de commissie-Van den Berg en hij verwijst hierbij naar de aanbevelingen van
de commissie-Dessens. Komen deze aanbevelingen exact met elkaar overeen?Ten slotte spreekt de heer Boekestijn de hoop uit dat degenen die de bron
waren van ongegronde beschuldigingen die uitmondden in het artikel in de Volkskrant,
na de presentatie van beide rapporten hun lesje hebben geleerd. Hij wil niet
treden in de bevoegdheden van het Openbaar Ministerie, dat beziet of er nog
een strafrechtelijk onderzoek dient te worden ingesteld naar het vermeende
gebruik van een stroomstok bij verhoren. Zolang daaruit het tegendeel niet
blijkt, blijft hij bij zijn conclusies.De heer Knops (CDA) is blij dat uit de rapporten
van de twee commissies die deze kwestie onafhankelijk van elkaar hebben onderzocht,
blijkt dat er niets is voorgevallen wat in strijd is met internationale volkenrechtelijke
verdragen. Hij betreurt het dan ook dat de beeldvorming dat er sprake zou
zijn geweest van marteling, pas na een halfjaar ontkracht wordt. Hij zou niet
graag in de schoenen staan van degenen die verantwoordelijk zijn geweest voor
deze beeldvorming. Er is op een aantal punten niet in overeenstemming met
instructies of mandaten gehandeld, maar dit vormt geen grond om van marteling
te spreken. Het toont wel aan dat het goed was om het onderzoek te verrichten.
Vindt de minister het overigens logisch en ook wenselijk dat twee commissies
zich met dit onderwerp hebben beziggehouden? Zie hij aanleiding om met een
wetswijziging te bewerkstelligen dat de CTIVD een dergelijk onderzoek voortaan
zelfstandig en volledig zou kunnen uitvoeren?Gelet op de voorbereiding van de missie en de omstandigheden waarin de
Nederlandse militairen moesten werken, heeft de heer Knops begrip voor de
manier waarop zij in de praktijk binnen hun mandaat hebben gewerkt.
De meeste vragen hierover zijn al schriftelijk beantwoord, maar hij wil vooral
nog antwoord op de centrale vraag, welke lessen de minister trekt uit de conclusies
en aanbevelingen uit beide rapporten. Hij vindt het van uitermate groot belang
dat een mandaat te allen tijde eenduidig en werkbaar is; Kamer en regering
dienen hiervoor te zorgen en zo nodig te bezien of een mandaat kan worden
aangepast. Wat vindt de minister van de beperking in het mandaat om verdachten
wel te mogen spreken, maar hen niet te mogen verhoren? Had de mogelijkheid
van verhoren niet kunnen worden ingepast in het mandaat? Heeft de commandant
van de huidige taskforce nu ongelimiteerd toegang tot gegevens van de MIVD,
ter ondersteuning van zijn missie? Hoe wordt er gewaarborgd dat kostbare inlichtingen
die cruciaal zijn voor de operaties, tijdig en accuraat de eenheden te velde
bereiken? Wat vindt de minister in dit verband van de derde aanbeveling van
de commissie-Van den Berg? Ook de heer Knops wil weten wat de minister concreet
gaat doen met de aanbevelingen van beide commissies en wanneer de Kamer daarover
zal worden ingelicht. En op welke termijn zal het OM duidelijkheid verschaffen
over een eventueel strafrechtelijk onderzoek?De heer Knops hoopt dat de commotie over deze hele kwestie er niet toe
zal leiden dat Talibanleiders om nog meer gedoe te voorkomen op vrije voeten
zullen worden gesteld. Wat er binnen een mandaat gebeurt, moet onvoorwaardelijk
legaal zijn, anders komen militairen in een onmogelijke situatie terecht.
Hij is blij dat het blazoen van de betrokken militairen gezuiverd is, maar
hij gaat ervan uit dat de commotie over deze hele kwestie voorkomen had kunnen
worden als er onderscheid was gemaakt tussen feiten en geruchten.Mevrouw Eijsink (PvdA) is opgelucht door de
conclusie van beide commissies dat Nederlandse militairen in Irak niet gemarteld
hebben, maar omdat beide rapporten aan het Openbaar Ministerie zijn voorgelegd,
is het nog maar de vraag of dit ook in strafrechtelijke zin het einde van
het verhaal is. Zij vindt het voorbarig om de conclusie te trekken dat er
bij Defensie geen sprake is van een doofpotcultuur, want de politieke leiding
van het ministerie en de Kamer zijn niet steeds adequaat geïnformeerd.
Er blijkt nogal wat aan te merken op de missie naar Irak en de politiek heeft
de strijdkrachten met een blijkbaar niet goed sluitend mandaat een gevoelige
missie laten uitvoeren. Met een betere communicatie en adequaat ambtelijk
en politiek leiderschap zou deze zaak niet zo geëscaleerd zijn. Mevrouw
Eijsink legt er de nadruk op dat haar partijgenoten Bos en Heerts zich in
dit verband zeer zorgvuldig hebben uitgedrukt, zodat zij voor hen geen aanleiding
ziet om excuses te maken.Verder vraagt mevrouw Eijsink zich af of de rules of engagement wel duidelijk
waren. Zijn hierover van tevoren afspraken gemaakt tussen het OM en Defensie?
En gelden er zulke afspraken voor de huidige missies? Is het duidelijk hoe
het Nederlandse leger geacht wordt, het Europese Verdrag voor de Rechten van
de Mens (EVRM) te eerbiedigen, inclusief de jurisprudentie? Mevrouw Eijsink
concludeert dat de Kamer nog een keer op de hele zaak zal moeten terugkomen
als het Openbaar Ministerie deze heeft afgehandeld, waarbij dan ook de minister
van Justitie aanwezig zou moeten zijn. Wil de minister de Kamer zo adequaat
mogelijk informeren over de voortgang bij het OM op dit punt?Gelet op de ervaring met soortgelijke gevoelige kwesties vraagt mevrouw
Eijsink zich af waarom de regering de Kamer in 2003 niet geïnformeerd
heeft over de achtergronden van het besluit om aangifte te doen van mogelijke
misstanden bij het verhoor van Irakese gedetineerden. Wie is er bij Defensie
verantwoordelijk voor het volgen van de ontwikkelingen in dergelijke politiek
gevoelige processen? Waarom is de minister toen niet op de hoogte gebracht
van het besluit om de betrokkenen niet te vervolgen? Uit de antwoorden op
vragen en uit de rapporten blijkt dat er drie versies zijn geweest van het
proces-verbaal, het afdoeningsadvies van de Koninklijke Marechaussee
(KMar). De KMar en het OM lijken hierbij een volstrekt onbekende werkwijze
gevolgd te hebben. Is er ooit iemand als verdachte aangemerkt?De rol van de secretaris-generaal (sg) in deze kwestie heeft veel vragen
opgeroepen en de antwoorden daarop leveren nogal wat verwarring op. Heeft
de MIVD hem ook mondeling niet bericht over mogelijk disfunctioneren binnen
deze dienst? En vindt de minister niet dat de sg in een dergelijk geval geacht
moet worden, de politieke leiding te informeren en voorstellen te doen om
het functioneren van de MIVD en de werkverhouding tussen de MIVD en de KMar
te verbeteren?Minister Kamp was ervan op de hoogte dat er verhoren door de MIVD niet
correct verlopen waren en dat het Openbaar Ministerie ingeschakeld was. Hij
kon ook op de hoogte zijn van de onderzoeken van de KMar. Hij wist ook van
foto’s van de verhoren. Toch heeft deze minister indertijd verzuimd,
te laten nagaan hoe een en ander door het OM was afgehandeld. Ook heeft hij
verzuimd, de Kamer adequaat te informeren. Mevrouw Eijsink vindt dat dit in
militaire termen vraagt om een duidelijke «douw».De heer Brinkman (PVV) is blij met het grondige
onderzoek en de uitgebreide, nauwkeurige rapporten van beide commissies. Hij
meent dat hiermee de naam van Defensie en die van het CIV-team gezuiverd zijn
en hij complimenteert de MIVD en dit team met hun taakopvatting, ondanks alle
foutjes die mogelijk gemaakt zijn.De leden van het CIV-team mochten met aangehouden personen alleen gesprekken
voeren op basis van vrijwilligheid. Is de minister het ermee eens dat dit
een onmogelijke opdracht was en dat dit voortaan nooit meer zo mag gaan?Verder heeft de heer Brinkman er begrip voor dat het kon gebeuren dat
er ambtelijke informatie niet werd doorgegeven aan de minister, maar hij vindt
het wel zeer kwalijk. Wat heeft de minister gedaan om dit voortaan te voorkomen?De heer Brinkman draagt de Koninklijke Marechaussee een warm hart toe,
mede omdat zij in het leger soms een positie moet innemen waarmee zij zich
niet erg populair maakt. Wat is er sinds 2003 gedaan om de verhouding tussen
de KMar en de andere onderdelen van de krijgsmacht in Irak te verbeteren?
Is er nu blijvende aandacht voor het bevorderen van de eenheid in de krijgsmacht?De commissie-Van den Berg bestempelt het verhoor van een Saudiër
als vernederend in de zin van artikel 3 van het EVRM. Uit informatie van een
van de leden van de commissie, professor Coolen, blijkt de commissie zich
hiervoor onder andere gebaseerd te hebben op een uitspraak van het Europese
Hof in een geval waarin er evident sprake was van een schending van het verdrag,
maar de heer Brinkman vindt dat geval absoluut niet te vergelijken met het
verhoor van de Saudiër. Er waren immers concrete aanwijzingen dat men
te maken had met een terrorist. Wil de minister onderzoeken of deze uitspraak
van de commissie niet op een juridisch foutje berust?Waarom zijn de twee stroomstokken die naar Irak meegenomen waren, niet
op een voorraadlijst vermeld? De heer Brinkman zou geen moeite hebben met
het gebruik van een stroomstok bij een verhoor als dit overeenkomstig de regels
was, maar nu dit niet zo is, had men kunnen verwachten dat er gezeur van zou
komen, als er een stroomstok in de nabijheid van het CPA-huis hing.Ondanks verschillende aankondigingen van oud-minister Kamp heeft het kabinet
de commissie-Van den Berg niet opgedragen, de rol te onderzoeken die de heer
Heerts en generaal b.d. Nijsingh gespeeld hebben in het proces dat leidde
tot het artikel in de Volkskrant. Wat vindt de minister ervan dat deze personen
zo nauw hebben meegewerkt aan de totstandkoming van een artikel met een leugenachtige
kop? De heer Brinkman verbaast zich hier buitengewoon over en hij vindt iedereen
die suggereert dat Nederlandse soldaten mensen zouden martelen
terwijl dat feitelijk niet zo is, meewerkt aan ondermijning van de defensie
en als landverrader gezien moet worden. Is de minister bereid, dit alsnog
te laten onderzoeken?Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie)
heeft waardering voor de wijze waarop beide commissies hun taak hebben uitgevoerd.
Ook zij vindt het belangrijk dat beide commissies de eenduidige conclusie
hebben getrokken dat Nederlandse militairen in Irak zich niet schuldig hebben
gemaakt aan marteling. Dit bevestigt haar vertrouwen in het defensieapparaat.
Zij betreurt de voorbarige conclusies in de media over de verhoormethoden
die in 2003 in Irak zouden zijn toegepast. Het gebruik van de term «marteling»
veroorzaakte veel commotie en mevrouw Wiegman is dan ook blij dat de reputatie
van de krijgsmacht door de rapporten van beide commissies hersteld is. Er
is geen sprake geweest van marteling, noch van een onmenselijke of vernederende
behandeling in de zin van het internationale recht. Ook aanwijzingen voor
een doofpotcultuur bij Defensie ontbreken.Het is wel duidelijk dat er ook dingen niet goed zijn gegaan, beide commissies
wijzen op tekortkomingen in de aansturing en de organisatie van de krijgsmacht.
Zij vinden ook dat het beperkte mandaat onvoldoende was toegesneden op de
omstandigheden in Irak. Vindt de minister dat dit betekent dat Defensie de
problemen eigenlijk over zichzelf heeft afgeroepen?Naar aanleiding van de gang van zaken bij de verhoren beveelt de CTIVD
aan, de bevoegdheden van de MIVD bij het ondervragen van gedetineerden expliciet
vast te leggen in de instructie voor het betreffende team. In de brief van
18 juni geeft de minister aan dat Defensie beschikt over personeel dat
speciaal is opgeleid voor het verhoren van gedetineerden. Betekent dit dat
de MIVD voortaan niet meer hiermee zal worden belast? Wat betekent dit voor
deze aanbeveling van de CTIVD? De minister geeft ook aan dat er in Afghanistan
een andere werkwijze wordt gevolgd; betekent dit dat er wordt gewerkt met
heldere gedragscodes, zodat volkomen duidelijk is wat wel en wat niet toelaatbaar
is bij het ondervragen?Ten slotte vraagt mevrouw Wiegman, wanneer de Kamer nadere informatie
zal ontvangen over de manier waarop de aanbeveling zal worden opgevolgd om
de aansturing van de MIVD te verbeteren en duidelijker te maken, wie hiervoor
bij een internationale operatie verantwoordelijk is.Ook de heer Van der Staaij (SGP) heeft zeer
veel waardering voor de rapporten van beide commissies en hij heeft met buitengewoon
veel opluchting kennisgenomen van de hoofdconclusies, want het ging om zeer
ernstige aantijgingen. Een beschuldiging van marteling heeft niet alleen een
zeer zware juridische lading, maar ook een morele. Daarnaast beseft ook de
heer Van der Staaij dat er wel fouten zijn gemaakt, maar die vindt hij toch
van een heel andere orde.Regels voor de behandeling van gedetineerden moeten worden nageleefd,
zeker rechtsnormen, maar ook fatsoensnormen. Hierbij dient wel de context
in aanmerking genomen te worden; in een situatie die grenst aan een oorlogssituatie,
kunnen inlichtingen het verschil tussen leven en dood bepalen, het gaat hierbij
niet om de bewaking van een museum. Juist in zeer moeilijke omstandigheden
dient men zich aan regels te houden, maar in zulke situaties moeten de regels
dan ook wel gezaghebbend en niet onnodig beperkend zijn.In dit licht vindt de heer Van der Staaij dat Kamer en regering de conclusie
van de commissie-Van den Berg dat het mandaat onvoldoende was toegesneden
op de gevaarvolle situatie in Irak, zeer ter harte moeten nemen, omdat militairen
met zo’n mandaat in een onmogelijke positie terechtkomen. Hij beschouwt
het als vertrouwenwekkend dat de minister deze en overigens ook
vrijwel alle andere aanbevelingen van de commissies heeft overgenomen.Wat betekent het precies dat beide rapporten onder de aandacht van het
Openbaar Ministerie zijn gebracht? Klopt het dat het niet de bedoeling is
geweest, hiermee de suggestie te wekken dat er sprake zou zijn van een verdenking
van allerlei strafbare feiten? En waaruit bestaat de andere relevante informatie
waarover het OM zou beschikken?Het is ook duidelijk geworden dat het juridische kader voor de missie
uiterst gecompliceerd was. Zo bleek uit de gesprekken met de commissies dat
de toepasselijkheid van artikel 3 van het EVRM eigenlijk heel ingewikkeld
is. De heer Van der Staaij dringt erop aan om te proberen, snel helderheid
te verkrijgen over dit soort juridische vragen, opdat er voortaan bij een
missie geen twijfel meer over zal zijn, welke rechtsregels van toepassing
zijn.Mevrouw Van Velzen (SP) begrijpt heel goed
dat oorlog vreemde dingen met mensen doet. Er zijn dan ook verschillende internationale
verdragen gesloten om wreedheden te voorkomen en ze te bestraffen als ze toch
plaatsvinden. In aanvulling hierop krijgen Nederlandse militairen die met
een democratisch vastgesteld mandaat naar verre oorden worden gezonden, een
aantal regels en waarschuwingen mee. Bij de missie naar Irak gold de duidelijke
regel dat er niet verhoord mocht worden. Er is echter wel verhoord, waarbij
in de Volkskrant de term «marteling» werd gebruikt. De commissie-Van
den Berg oordeelde dat dit ten onrechte was, wat ook voor de SP-fractie een
opluchting was, maar het laatste woord in deze hele kwestie is aan het OM
en daarna eventueel nog aan de rechter. Mevrouw Van Velzen is blij dat de
minister heeft toegezegd, het OM te zullen helpen bij het traceren van de
betrokken gedetineerden, want die zijn hierbij toch sleutelfiguren.Er zijn volgens een voorlichter van Defensie wel dingen gebeurd die niet
passen in de instructie, volgens mevrouw Van Velzen een wel heel milde samenvatting
van wat er misgegaan is. Zij vindt dat Nederlandse militairen zich misdragen
hebben; zij hebben mensen verhoord, wat onder geen beding toegestaan was,
waarbij methoden zijn toegepast die de commissie-Van den Berg aanmerkt als
in strijd met artikel 3 van het EVRM. Bovendien was het, voor zover er tijdens
de ondervragingen enige dwang is uitgeoefend, in strijd met de Vierde Conventie
van Genève. Ook is er bij de ondervragingen niet steeds in overeenstemming
met de strekking van de Derde Conventie van Genève gehandeld, wat overtreding
van een dienstvoorschrift betekent.Mevrouw Van Velzen is het ermee eens dat militairen voor een missie een
mandaat moeten hebben waarmee zij kunnen werken. Zij ziet het dan ook als
een ernstige inschattingsfout van minister Kamp dat hij de Kamer niet ingeschakeld
heeft om het mandaat eventueel aan te passen, toen hij merkte dat er iets
aan de hand was. Zij bestrijdt echter de conclusie van de heer Boekestijn
dat dit betekent dat de SP bereid zou zijn om voortaan mandaten te steunen
waarmee militairen tijdens een missie gedetineerden mogen verhoren.De commissie-Van den Berg is ook nog op andere incidenten gestuit waarvan
de Kamer niet op de hoogte gesteld was, zoals het gebruik van kappen bij verhoren.
Waren deze incidenten wel bij de minister van Defensie bekend? Wat zegt het
over het zelfreinigende vermogen en de transparantie van de defensieorganisatie
als dit niet zo was? Toen er in april 2004 steeds meer commotie ontstond over
de wijze waarop de Amerikanen met gevangenen omgingen, is hierover veelvuldig
in de Kamer gesproken. De toenmalige minister, de heer Kamp, had dus kansen
genoeg om te melden hoe Nederlandse militairen met gedetineerden omgingen.
Hij moet hiervan hebben geweten, onder andere door een brief met foto’s
die de toenmalige directeur van de MIVD hem toestuurde, maar hij informeerde
de Kamer pas in november 2006, na berichten in de Volkskrant.
Hij gebruikte daarbij het argument dat er geen sprake was van strafbare feiten.
Staat minister Van Middelkoop hierachter? Zo ja, kan hij dan toelichten wanneer
het Openbaar Ministerie heeft verklaard dat er geen sprake was van strafbare
feiten? En wat vindt hij van het oordeel van de commissie-Van den Berg dat
het onderzoek van de KMar niet aan de eisen voldeed? Is er inderdaad geen
aangifte gedaan, in strijd met de keer op keer gemaakte afspraken hierover?
Klopt het dat er überhaupt geen strafrechtelijk onderzoek heeft plaatsgevonden
en dat er zelfs geen tuchtrechtelijke maatregelen zijn genomen tegen de militairen
die dienstvoorschriften hebben overtreden?De minister van Justitie heeft de zeer logische beslissing genomen om
beide rapporten aan het Openbaar Ministerie toe te sturen. Mevrouw Van Velzen
staat hier zeker achter, maar zij vraagt zich wel af op grond waarvan minister
Hirsch Ballin dit gedaan heeft. Verder vraagt zij zich nog af waarom een woordvoerder
van Defensie melding heeft gemaakt van het gebruik van fel licht bij de verhoren.
Ten slotte vraagt zij de minister of hij het gerucht in de wandelgangen kan
ontkrachten dat er een druk verkeer is geweest tussen het ministerie en de
woning van oud-minister Kamp, toen het rapport van de commissie-Van den Berg
in de afrondingsfase verkeerde en drie medewerkers van Defensie het ontwerp
vertrouwelijk bekeken om na te gaan of er geen operationele geheimen onthuld
zouden worden waarmee de veiligheid van militairen in het geding zou komen.De heer Pechtold (D66) sluit zich aan bij
de woorden van dank aan beide commissies voor hun gedegen werk. Hij betreurt
het dat het erop lijkt dat het debat alleen nog maar zou gaan om de conclusie
dat er geen martelingen hebben plaatsgevonden en dat er geen sprake was van
een doofpotcultuur, want er worden in de rapporten nog andere ernstige kwesties
aangekaart en ze zijn niet voor niets aan het Openbaar Ministerie toegestuurd.De aanbeveling om zowel op ambtelijk als op politiek niveau beter af te
wegen of het mandaat voor een missie wel adequaat is, is zeer belangrijk,
want dit raakt de kern van het toetsingskader en Kamer en regering staan aan
de vooravond van een zeer belangrijk besluit over het verlengen van een andere
gevoelige missie. Wat doet de regering met deze aanbeveling? Volgens internationale
afspraken kan de positie van de Nederlandse militairen zoals die ervaren kan
worden door de bevolking in het betrokken gebied – die van een bezettende
macht – doorslaggevend zijn voor de positie die zij volgens het internationale
recht hebben. Dit heeft weer grote gevolgen bij een eventuele vervolging van
de militairen. Hoe is de situatie wat dit betreft in Afghanistan? Kan de Nederlandse
missie materieel als bezetter worden aangemerkt, waardoor zij aan de daarmee
verbonden internationale verplichtingen zou moeten voldoen?Er is veel verwarring over de status van de gevangenen in Irak. Wie is
er verantwoordelijk voor deze onduidelijkheid? Wie is er uiteindelijk aangesproken
op het ontbreken van een juridisch adviseur bij het ondervragen van gevangenen
door de MIVD? Waarom was de aansturing van de medewerkers van deze dienst
zo zwak? Onderofficieren van het CIV-team hebben zonder enig toezicht gesprekken
gevoerd, waarvoor zij niet waren opgeleid. Hoe kon dit gebeuren? Wie was er
verantwoordelijk voor het gebrek aan toezicht en voor de opleiding van dit
team? Was dit eenmalig of gebeurde het structureel? Kan de minister toelichten
waarom de wettelijke taakstelling van de MIVD volgens de CTIVD prevaleert
boven het mandaat en boven internationale afspraken over een missie?Het onderzoek van de KMar op grond waarvan het Openbaar Ministerie indertijd
van vervolging afzag, was van geringe kwaliteit. Wie was hiervoor verantwoordelijk?
Zijn er aanwijzingen gegeven opdat dit structureel verbeterd wordt? De KMar
adviseerde op grond van de lokale situatie en de juridisch gecompliceerde
regelgeving om geen strafrechtelijk onderzoek in te stellen. Dit
was dus een procedureel advies; waarom is er niet op inhoudelijke aanwijzingen
geadviseerd om zo’n onderzoek te starten?Er was misschien geen sprake van een doofpot in dit dossier, maar de commissie-Van
den Berg constateert wel dat er problemen zijn geweest met de communicatie
en dat SFIR gehinderd werd door cultuurverschillen. Het uitlekken van informatie
en berichten van anonieme bronnen wijzen volgens de heer Pechtold wel degelijk
op zaken die met een doofpotcultuur in algemene zin te maken hebben. Toen
de directeur Juridische Zaken eind maart 2004 concludeerde dat de MIVD een
aanzienlijk ruimere invulling aan zijn bevoegdheden had gegeven dan zoals
bedoeld was, bleven minister en Kamer verstoken van deze relevante informatie.
Hoe heeft het ministerie hierop gereageerd en hoe staat het nu met deze cultuurverschillen?
De heer Pechtold dringt erop aan, het rapport van de commissie op dit punt
serieus te nemen, omdat de Kamer de laatste tijd als controleur te vaak in
het duister tast. Hij verwijst hierbij ook naar de rapporten van de Algemene
Rekenkamer over Defensie.De Kamer heeft bij haar taak als controleur en bij de waarheidsvinding
een andere rol dan de media. De heer Pechtold vindt dat de Volkskrant zich
na de conclusies van de commissies transparant en kwetsbaar heeft opgesteld,
maar hij vindt dat er hoe dan ook nog veel over Defensie te leren is. En overigens
is hij van mening dat er een parlementair onderzoek moet komen naar de vraag
waarom Nederland de oorlog in Irak prematuur gesteund heeft.Ook mevrouw Peters (GroenLinks) is blij dat
uit de rapporten van beide commissies blijkt dat er gelukkig geen sprake is
geweest van martelingen door Nederlandse militairen in Irak, maar zij constateert
dat er wel veel aan de hand is. Zij stelt dat de politieke conclusies die
in dit overleg getrokken worden, niet meer kunnen zijn dan het opmaken van
een tussenbalans, omdat er nog verschillende strafrechtelijke onderzoeken
gaande zijn. Het resultaat daarvan is nodig om een compleet beeld te verkrijgen
van wat er zich in Irak heeft afgespeeld. Beide commissies hebben zich niet
beperkt tot feitelijk onderzoek, hun rapporten bevatten vergaande kwalificaties
van juridische en politieke aard. Daartoe behoort ook de conclusie dat er
zich geen martelingen hebben voorgedaan, maar het oordeel hierover is in laatste
instantie aan de rechter.Bij het opmaken van een voorlopige balans staan voor mevrouw Peters twee
vragen centraal. Heeft de regering de Kamer juist en volledig geïnformeerd
over de aard van de missie en het verloop daarvan? Hebben zich tijdens de
missie zaken voorgedaan die niet te verantwoorden zijn binnen het mandaat
dat de Kamer aan de regering gegeven had?Er is nog steeds een gewapend conflict in Irak. Nederland moest opereren
in een gebied waar zwaar gevochten werd, maar de militairen zaten opgescheept
met een mandaat voor een stabilisatiemacht, als «onderaannemer»
van de bezettingsmacht, gevormd door de Verenigde Staten en Groot-Brittannië.
In resolutie nr. 1483, de basis voor dit mandaat, wordt een onderscheid gemaakt
tussen bezettende en niet-bezettende mogendheden, een volkenrechtelijk novum.
De commissie-Van den Berg vraagt zich terecht af of het wel mogelijk is om
dit onderscheid te maken bij het uitvoeren van taken voor een bezettingsmacht.
Nederland hechtte om politieke redenen wel aan de status van niet-bezettende
mogendheid; het wilde vermijden dat het volledige bezettingsrecht op de missie
van toepassing zou zijn, de verdragen van Genève moesten onverkort
van toepassing zijn. Er is volgens mevrouw Peters in Irak gebleken dat het
in de praktijk onmogelijk was om dit onderscheid te maken, Nederlandse militairen
gingen steeds meer taken van een bezetter verrichten. Zij vindt het bovendien
juridisch laakbaar en zij voelt zich hierin gesteund door deskundigen op het
gebied van het oorlogsrecht. Het is hierbij cruciaal of buitenlandse militairen
uitgenodigd zijn door het «ontvangende» land. In de herfst van
2003 gold dit niet voor de stabilisatiemacht, de uitnodiging van
de Irakese overheid kwam pas in de loop van 2004. Ook stelt mevrouw Peters
dat er geen onderscheid gemaakt kon worden tussen krijgsgevangenen en burgers
en dat het bij het oppakken van verdachten in Irak om krijgsgevangenen ging,
zodat de conventies van Genève van toepassing waren. Is de minister
het met deze analyse eens?Mevrouw Peters vindt dat de vele punten van kritiek van de commissie-Van
den Berg afbreuk doen aan het beeld dat de Nederlandse samenleving, de Kamer
en de internationale gemeenschap van de Nederlandse krijgsmacht hebben. Het
gaat om onwenselijk gedrag van de betrokken militairen en van de leiding,
nog los van de juridische kwalificaties. Dit gedrag is deels veroorzaakt door
gebreken in het mandaat en bij de voorbereiding van de missie. De militairen
te velde is dit niet te verwijten. Integendeel, de gesignaleerde problemen
zijn vooral aan de leiding toe te rekenen. Hoe kwalificeert de minister de
handelingen die de commissie-Van den Berg heeft opgesomd?Antwoord van de ministerDe minister heeft waardering voor het werk
van beide commissies. De commissie-Van den Berg werd door zijn voorganger
ingesteld naar aanleiding van een bericht in de Volkskrant op 17 november
2006 dat medewerkers van de MIVD in het najaar van 2003 gevangengenomen Irakezen
zouden hebben gemarteld. Ook de CTIVD heeft op basis van de Wet op de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten 2002 deze zaak onderzocht.De commissies hebben een flink aantal punten van kritiek aangegeven. De
minister zal daarop ingaan, met uitzondering van een complex van vragen waarover
het Openbaar Ministerie zich nu beraadt, want uitspraken daarover zouden kunnen
worden opgevat als een aanwijzing, een instructie of een beperking van de
vrijheid van het OM bij het beoordelen van specifieke zaken. Dit betekent
dat de minister niet zal ingaan op de conclusies van de commissies over de
strafbaarheid van gedragingen, het al dan niet van toepassing zijn van verdragen
en bepaalde rechtsstelsels, de kwaliteit van het strafvorderlijk optreden
door de Koninklijke Marechaussee en de gedragingen of de beslissingen van
het OM. Beide rapporten zijn overhandigd aan het OM, maar het kan ook op een
andere manier nog kennisnemen van feiten. Een en ander kan leiden tot een
strafrechtelijk onderzoek, het is geen automatisme.Na de val van het regime van Saddam Hoessein op 1 mei 2003 werd Irak
tot 28 juni 2004 bestuurd door de Coalition Provisional Authority (CPA),
onder leiding van de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Op 22 mei
2003 werd resolutie nr. 1483 van de Veiligheidsraad aanvaard, waarmee SFIR
werd erkend. Dat was het volkenrechtelijke mandaat. Nederland besloot in juni
2003 om bij te dragen aan deze multinationale stabilisatiemacht; deze bijdrage
duurde tot maart 2005. Nederland is dus nooit een bezettende mogendheid geweest.Het mandaat voor de taken die het Nederlandse contingent op 1 augustus
2003 in de provincie Al Muthanna van de Amerikanen overnam, was op zichzelf
duidelijk. Dat was dus geen probleem, het ging erom dat er steun moest worden
gegeven aan het herstel van de Irakese autoriteit, waarbij de Verenigde Staten
en Engeland in 2004 als bezettende mogendheid een bijzondere positie innamen.
Dit betekende dat gedetineerden aan de militaire macht van die landen moesten
worden overgedragen; dit is ook gebeurd, waarbij in de periode tot de overdracht
gesprekken met de gedetineerden mochten worden gevoerd. Daarbij zijn dingen
misgegaan, die in oktober 2003 aan Den Haag gemeld zijn. Wat er is misgegaan,
is door beide commissies uitvoerig beschreven. De minister deelt hun conclusies
op dit punt en hij neemt hun aanbevelingen over. Hij is het met de commissie-Van
den Berg eens dat onvoldoende onderkend is dat de voorgeschreven omgang met
gedetineerden beperkingen met zich meebracht die op gespannen voet stonden
met wat operationeel vereist was. Het was een noodgreep om medewerkers
van de MIVD aan te wijzen voor het ondervragen van gevangenen.Het bestuur over de genoemde provincie werd uitgeoefend vanuit het CPA-huis
in As Samawah, de vertegenwoordiger van de CPA in Al Muthanna was een Amerikaan.
In algemene zin mochten Nederlandse eenheden mensen aanhouden die een bedreiging
vormden voor de CPA of de eenheden van de coalitie, waaronder SFIR, personen
die op de lijst van gezochte oorlogsmisdadigers stonden, en mensen die een
misdrijf hadden gepleegd waarvan Nederlandse militairen getuige waren geweest.
In het CPA-huis verbleef ook het Nederlandse field liaison team, met als taak
het verzamelen van inlichtingen voor het Nederlandse detachement. Als op grond
van verzamelde informatie de bedenking rees dat bepaalde personen een bedreiging
voor de Nederlandse troepen of de internationale coalitie vormden, kon het
team deze personen aanhouden. Ook kwam het voor dat de Irakese politie zulke
personen aan het team overdroeg. Gewone criminelen, de derde categorie, werden
zo snel mogelijk overgedragen aan de lokale autoriteiten. Mensen in de eerste
categorie moesten binnen 14 uur worden overgedragen aan de Britse divisie
waar het Nederlandse detachement onder viel. Dit gebeurde steeds in Um Qasr,
nabij Basra, in het zuiden van Irak, in totaal 52 keer.Het was voor de veiligheid van het Nederlandse detachement van groot belang,
vóór de overdracht nog zo veel mogelijk informatie van deze
personen te verkrijgen. Daarbij golden belangrijke beperkingen. Het was toegestaan
om gesprekken met hen te voeren. De commissies spreken van «ondervragen»;
zij hanteren niet de aanduiding «verhoren», vanwege de strafrechtelijke
betekenis van deze term. Het uitgangspunt was duidelijk: er mochten gesprekken
worden gevoerd op basis van vrijwilligheid. Er was ook sprake van vrijwilligheid,
conform de volkenrechtelijke regels hierover. Over de manier waarop de gesprekken
zijn gevoerd, hebben de commissies zich kritisch uitgelaten, maar zij komen
tot de conclusie dat Nederlandse militairen niet hebben gemarteld. Het gebruik
van koud water en van white noise kan naar hun oordeel niet worden gekwalificeerd
als het opzettelijk veroorzaken van ernstige pijn of ernstig lijden, ook niet
als daarbij in overweging wordt genomen dat de gedetineerden de ondervragingen
veelal geboeid en geblinddoekt ondergingen. De duidelijkheid hierover is van
groot belang voor de krijgsmacht, en in het bijzonder voor de militairen die
deel hebben uitgemaakt van het eerste Nederlandse bataljon dat naar Irak werd
uitgezonden: de beladen term martelen is naar het oordeel van beide commissies
hierop niet van toepassing.De commissie-Van den Berg stelt dat er geen aanwijzingen zijn dat er bewust
informatie zou zijn achtergehouden; zij neemt afstand van de beladen term «doofpot».
Bij het eerste vermoeden van handelingen, in strijd met de regelgeving, is
de zaak gemeld aan het ministerie van Defensie en die is vervolgens in handen
van de Koninklijke Marechaussee en het Openbaar Ministerie gegeven. Uit de
rapporten blijkt hoe de verantwoordingscultuur bij Defensie is.De CTIVD concludeert dat de ondervragingen pasten binnen de taakstelling
van de MIVD. Beide commissies stellen vast dat het gebruik van water, geluid
(white noise) en skibrillen door het CIV-team niet gekwalificeerd dient te
worden als marteling, noch als foltering of een onmenselijke of vernederende
behandeling in de zin van artikel 3 van het EVRM. De CTIVD stelt dat het niet
aannemelijk is dat het gebruik van water enige vorm van lijden met zich mee
zal hebben gebracht, laat staan ernstig lijden; zij merkt dit wel aan als
onjuist, net als de commissie-Van den Berg. De afwezigheid van een militair
jurist bij de ondervragingen wordt aangemerkt als onverstandig. De commissie-Van
den Berg komt tot de conclusie dat in één geval, namelijk bij
de ondervraging van een Saudiër, de behandeling, indien zij als één
geheel wordt gezien, kan worden aangemerkt als een vernederende behandeling
in de zin van artikel 3 van het EVRM. Ook constateert zij dat
soms enige druk op de gedetineerden is uitgeoefend, wat zij strijdig acht
met het vierde verdrag van Genève. Bovendien is zij van oordeel dat
er gehandeld is in strijd met de als een dienstvoorschrift aan te merken bepaling
dat gedetineerden ten minste als krijgsgevangene dienden te worden behandeld.De minister gaat hier verder niet op in, omdat het OM zich hierover nog
beraadt, wel op de maatregelen die genomen zijn om de wijze waarop er met
gedetineerden wordt omgegaan, te verbeteren. Al in 2004 heeft de directeur
van de MIVD het gebruik van water om te voorkomen dat gedetineerden in slaap
vallen, verboden. Twee dagen na de melding van de bataljonscommandant is er
bepaald dat er weer een juridisch adviseur bij de gesprekken aanwezig diende
te zijn. De detentiefaciliteit is vanaf SFIR 2 verplaatst naar het Nederlandse
kampement, waardoor het gebruik van white noise niet meer nodig was. Het gebruik
van geblindeerde skibrillen is een standaardmiddel bij het detineren van personen
om te voorkomen dat zij bij het transport vanuit of naar hun cel operationele
zaken kunnen waarnemen. De minister toont zich op aandringen van de heer Pechtold
bereid om na te gaan of ergens in een voorschrift of een instructie is vastgelegd
dat dit een standaardmiddel is. Verder mag alleen personeel dat de opleiding
voor ondervragers in Ede succesvol heeft afgerond, bij militaire operaties
personen ondervragen. In Afghanistan ziet nu ook een functionaris toe op de
juiste behandeling van gedetineerden, en bewakers en ondervragers zijn speciaal
voor hun taken opgeleid.Na enige discussie over het vrijwillige karakter van de gesprekken zegt
de minister toe, hierop in tweede termijn terug te komen.Verder is hij het eens met de kritiek op de voorbereiding van de missie.
Sinds 2003 wordt er meer nadruk gelegd op het tijdig beginnen met de voorbereiding
om er zeker van te zijn dat de eindoefeningen voor een uitzending nog kunnen
worden gehouden. Vanaf SFIR 3 zijn er geïntegreerde eindoefeningen gehouden.Bij de evaluatie van SFIR 1 is er al geconstateerd dat de communicatie
tussen de krijgsmachtsdelen te wensen overliet en dat de informatievoorziening
daardoor niet optimaal was. De minister vindt het begrijpelijk dat er cultuurverschillen
bestaan tussen onderdelen van Defensie, maar deze mogen niet uitmonden in
animositeit. Hij betreurt het dat hiervan bij SFIR 1 wel sprake is geweest,
maar desondanks is het de militairen gelukt om in moeilijke en gevaarlijke
omstandigheden een kamp op te bouwen en een werkwijze te ontwikkelen. Juist
door deze ervaringen is de aandacht en het respect voor de onderlinge cultuurverschillen
vergroot. De kritiek op dit punt onderstreept ook het belang van eindoefeningen.
Overigens hebben in het bijzonder de gebeurtenissen in de zaak-Eric O. geleid
tot vele verbeteringen op dit vlak.Afgelopen vrijdag heeft de ministerraad een standpunt bepaald naar aanleiding
van het rapport van de commissie-Dessens, dat de Kamer inmiddels toegestuurd
is. Naar aanleiding van haar bevindingen heeft de regering besloten, het ISTAR-bataljon
samen met de andere operationele inlichtingencapaciteit om te vormen tot een
defensiebrede eenheid. Verder zal er een joint collection and fusionconcept
worden uitgewerkt. Deze eenheid zal voortaan werken met een eenhoofdige leiding
onder het gezag van de commandant in het operatiegebied. Deze commandant behoort
dus toegang te hebben tot alle tactische informatie, want dat behoort tot
de standaardprocedures, die Defensie al geruime tijd aan het verbeteren is.
De commissie-Van den Berg stelt dat een eenhoofdige leiding een eerste voorwaarde
voor een militaire operatie is, maar dat de bevelstructuur van SFIR 1 vanuit
dit oogpunt niet optimaal was. De minister wil ook helemaal niets afdoen aan
dit oordeel van de commissie.Er wordt in de rapporten een negatief beeld van het functioneren van MIVD-medewerkers
in Irak geschetst. Er is veel nadruk gelegd op incidenten die zich hebben
voorgedaan bij één aspect van het werk dat de MIVD in Irak heeft
verricht. De minister vindt dat dit onverlet laat dat de MIVD
een onmisbare bijdrage heeft geleverd aan het slagen van de missie naar Irak.De commissie-Van den Berg is van mening dat de nota van de directeur Juridische
Zaken aan de Plaatsvervangend Chef Defensiestaf van eind maart 2004 ook aan
de minister had moeten worden voorgelegd. Toen deze nota werd geschreven,
waren er al corrigerende maatregelen genomen, zoals het voortaan weer laten
bijwonen van de gesprekken door een juridisch adviseur. Er is in de nota een
juridische taxatie van de aanpak bij de gesprekken gegeven, voor een deel
als mosterd na de maaltijd, omdat er inmiddels al verbetermaatregelen waren
genomen. Toch is de minister het met de commissie eens dat de nota ook aan
de toenmalige minister had moeten worden voorgelegd, om hem te kunnen laten
afwegen of hij de Kamer erover zou informeren.Verder wil de minister er geen onduidelijkheid over laten bestaan dat
er geen stroomstok bij de Nederlandse eenheid in Irak had mogen zijn, op welke
plek dan ook, omdat die niet voorkomt op de geautoriseerde materiaallijst
voor een uitzending. Dit middel behoort ook niet tot de standaarduitrusting
van het field liaison team, wel tot de uitrusting van het Korps Mariniers
in een andere hoedanigheid, en wel van de Unit Interventie Mariniers, de voormalige
Bijzondere Bijstandseenheid. Alleen deze eenheid mag de elektrische wapenstok
gebruiken, in Nederland en in het kader van justitieel optreden, als middel
om agressieve dieren af te weren. Toen eind 2006 bekend werd dat het genoemde
team toch stroomstokken had meegenomen naar Irak, is dit onder de aandacht
gebracht van de commandant van het Korps Mariniers, maar er zijn geen maatregelen
genomen tegen de betrokkenen. Er zijn inmiddels wel maatregelen genomen om
het meenemen van niet-geautoriseerde wapens bij een uitzending te voorkomen.
Defensie beschikt nu over een centraal registratiesysteem, waardoor het wapenbeheer
is verbeterd. De commissie-Van den Berg heeft in alle beschikbare informatie
geen overtuigende aanwijzingen kunnen vinden voor martelingen door Nederlandse
militairen, maar zij kan niet uitsluiten dat er een elektrische wapenstok
is gebruikt. De relevante informatie hierover is aan het Openbaar Ministerie
ter beschikking gesteld. De minister wil het resultaat van een en ander afwachten
voordat hij zal bezien of er aanleiding is tot het nemen van tuchtrechtelijke
maatregelen.De secretaris-generaal van Defensie is gemandateerd korpsbeheerder van
de Koninklijke Marechaussee. Als de KMar wordt ingezet voor opsporingstaken,
berust de verantwoordelijkheid voor het uitvoeren van die taak bij het Openbaar
Ministerie. De directeur van de MIVD valt rechtstreeks onder de secretaris-generaal;
zo is de onafhankelijkheid van deze dienst geborgd. Dat de directeur van de
MIVD rechtstreeks aan de secretaris-generaal rapporteert, is niet relevant
voor de oordeelsvorming over de rechtmatigheid van de taakuitvoering van de
KMar; dat is een taak van de CTIVD.De CTIVD doet vier aanbevelingen. De eerste aanbeveling is niet meer relevant,
omdat het CIV-team niet meer bestaat. De taak van dit team is ondergebracht
in de nationale inlichtingencel; zie de brief over het rapport van de commissie-Dessens.
De tweede aanbeveling is, voortaan een juridisch adviseur aanwezig te laten
zijn bij ondervragingen door de MIVD. Dit is geen organieke taak van deze
dienst en die is er bij de huidige operatie dan ook niet meer mee belast.
Voorts beveelt de commissie aan, de internationale regels die voor een missie
relevant kunnen zijn, aan de MIVD kenbaar te maken. Dit is bij de afgelopen
crisisbeheersingsoperatie gebeurd en deze praktijk zal worden voortgezet.
En ten slotte doet de CTIVD een aanbeveling voor de aansturing van het CIV-team
van de MIVD. Mede op basis van de ervaringen die bij SFIR zijn opgedaan, maakt
de contra-inlichtingen- en veiligheidsfunctie inmiddels deel uit van de nationale
inlichtingencel.De termijnen voor het uitvoeren van de aanbevelingen van de commissies kunnen worden besproken bij de behandeling van het rapport van de
commissie-Dessens en het rapport van de commissie-Borghouts. Voor het overige
zal de Kamer begin volgend jaar een voortgangsbericht ontvangen. De uitwerking
en de implementatie van de aanbevelingen van de commissie-Borghouts is bijna
voltooid. De Kamer kan hier desgewenst op een passend moment nader op ingaan.Verder kan de minister instemmen met de vijfde aanbeveling van de commissie-Van
den Berg over een kleine bepaling in artikel 38 van het Wetboek van Militair
Strafrecht; de Kamer zal hiertoe een wetsvoorstel ontvangen. In het licht
van de zesde aanbeveling van deze commissie heeft hij de commandant der strijdkrachten
gevraagd, de archieven over crisisbeheersingsoperaties vroegtijdig te inventariseren.Het lijkt de minister beter om bij een uitzending de rules of engagement
en de bijbehorende regels voor het omgaan met gedetineerden goed af te stemmen
op de omstandigheden dan om hiervoor algemene regels vast te stellen. Hij
zou dan ook niet zo ver willen gaan als de heer Brinkman, die stelt dat het
nooit meer zou mogen voorkomen dat er alleen gesprekken op basis van vrijwilligheid
mogen worden gevoerd. Fine tuning is belangrijk en bij iedere artikel 100-brief
wordt ook informatie over de omgang met gevangenen opgenomen, voor zover relevant.
Ook bij de voortgangsrapportage over de missie in Afghanistan komt dit onderwerp
regelmatig naar voren.De minister heeft het als een gegeven geaccepteerd dat twee commissies
zich over dit onderwerp gebogen hebben. Hij ziet geen aanleiding voor een
wetswijziging om te bewerkstelligen dat de CTIVD als enige zulk onderzoek
verricht, omdat dit afbreuk zou doen aan de waarde van de toezichtsfunctie
van deze commissie. Een onderzoek door twee commissies brengt risico’s
met zich mee, maar de minister is in dit geval tevreden over het resultaat.Er is pas sprake van een proces-verbaal als het gedateerd is en als het
is voorgelegd aan het Openbaar Ministerie. De eerste versie van het bedoelde
stuk was een werkexemplaar, dus in juridische termen is er slechts sprake
geweest van één proces-verbaal. Er is ook niemand als verdachte
aangemerkt; er was sprake van een bepaald onderzoek, maar dit is niet doorgezet.De minister is het ermee eens dat de Kamer voldoende informatie moet krijgen
om haar controlerende taak te kunnen verrichten, maar het is niet altijd duidelijk
hoe gedetailleerd informatie moet zijn. In dit soort zaken wordt de Kamer
geïnformeerd via de artikel 100-brief, de voortgangsrapportages, de evaluaties
en zo nodig ook via tussentijdse rapportages, briefings, zoals onlangs over
de missie naar Afghanistan. Dit lijkt de minister in algemene zin een goede
procedure, maar het kan altijd gebeuren dat er geconstateerd moet worden dat
bepaalde informatie beter ook in bepaalde rapportages had kunnen worden opgenomen.In reactie op het betoog van de heer Brinkman over de vraag of er sprake
is geweest van schending van het EVRM, geeft de minister aan dat hij wil afwachten
of het Openbaar Ministerie hierover een oordeel zal geven.De minister is het met de heer Van der Staaij eens dat martelen niet alleen
een juridische, maar ook een morele lading heeft. Als je ervan doordrongen
bent hoe erg martelen kan zijn, moet je voorzichtig zijn met het gebruik van
deze term. Omdat oorlog vreemde dingen met mensen kan doen, zoals mevrouw
Van Velzen terecht zei, vindt de minister het belangrijk dat er militair strafrecht
en tuchtrecht is en dat militairen een zeer goede training krijgen om wreedheden
te voorkomen. Zij nemen als het ware het hele rechtsstelsel mee als zij aan
een operatie deelnemen.Het gebruik van kappen bij de operatie Kyodo behoort tot de kwesties die
strikt genomen niet tot de onderzoeksopdracht van de commissie-Van den Berg
behoorden, maar de minister vindt het verstandig dat zij ook de informatie
hierover aan het Openbaar Ministerie heeft doorgegeven.Naar aanleiding van de opmerking van mevrouw Van Velzen over de fase waarin het rapport van de commissie-Van den Berg werd afgerond, legt
de minister er de nadruk op dat er indertijd met het oog op een zuivere gang
van zaken met de heer Kamp was afgesproken dat hij niet eerder over de conclusies
en aanbevelingen uit dat rapport zou worden geïnformeerd dan de media.Terugkomend op de discussie over het vrijwillige karakter van de gesprekken
stelt de minister dat de gesprekken vrijwillig behoorden te zijn. De commissies
geven aan dat hier onvoldoende sprake van was. Om die reden heeft de commandant
van het bataljon in oktober 2003 aan de bel getrokken, met het gevolg dat
uitvoerig in beide rapporten is beschreven.De commissie-Van den Berg concludeert ook dat Nederland niet de status
van bezettende mogendheid had. Op de Nederlandse troepen was in de eerste
plaats de Nederlandse strafwet van toepassing, en voorts het internationale
humanitaire recht, zij het niet in de volle omvang, omdat Nederland geen bezettende
mogendheid was. Daarnaast was volgens de commissie het EVRM van toepassing.
De minister laat het aan het OM over om hier verder over te oordelen.De Rijksrecherche stelt op verzoek van de regering nog een onderzoek in
naar het proces dat geleid heeft tot het artikel in de Volkskrant. Uit dit
verzoek moge blijken dat de regering deze kwestie serieus neemt.Nadere gedachtewisselingDe heer Boekestijn (VVD) wil nog een afrondend
debat over deze hele kwestie zodra het Openbaar Ministerie zich erover heeft
uitgesproken. Verder zou hij in een brief van de minister uitsluitsel willen
hebben over wat er bij een volgende missie wel en wat niet toegestaan is bij
de behandeling van gedetineerden, want hij vindt dat de Nederlandse militairen
bij een missie hun opdracht niet kunnen uitvoeren als zij alleen maar gesprekken
mogen voeren met gedetineerden.De heer Knops (CDA) is blij met de toezegging
van de minister dat hij met het nemen van maatregelen om de inlichtingenvoorziening
te verbeteren niet zal wachten tot het eindrapport van de commissie-Dessens
verschenen zal zijn, mede met het oog op de huidige missie naar Uruzgan. Ook
hij maakt zich er nog wel zorgen over dat er ook na het rapport van de commissie-Van
den Berg nog geen duidelijkheid is omtrent de bevoegdheden om gevangenen te
verhoren, omdat dit betekent dat Talibanleiders in Uruzgan mogelijk vervroegd
zullen moeten worden vrijgelaten. Wordt er niet dezelfde fout gemaakt als
in Irak, als er met deze gedetineerden alleen maar gesprekken mogen worden
gevoerd? Komt hiermee de veiligheid van de Nederlandse troepen niet in gevaar?Ook mevrouw Eijsink (PvdA) trekt de conclusie
dat er nog een debat nodig zal zijn om deze hele kwestie af te handelen, waarbij
zij ook de aanwezigheid van de minister van Justitie noodzakelijk acht. Verder
bestempelt zij de gang van zaken met de verschillende versies van het bedoelde
proces-verbaal als geklungel. In dit verband wil zij nog graag weten waarom
de bevelhebber van de KMar niet was ingelicht over het afdoeningsadvies.De MIVD heeft de secretaris-generaal volgens de schriftelijke antwoorden
niet formeel schriftelijk geïnformeerd over disfunctioneren binnen deze
dienst, maar de sg had er toch van op de hoogte moeten zijn. Kan de minister
aangeven of dit betekent dat de MIVD iets voor de sg, de sg iets voor de minister
of de minister iets voor de Kamer onder de pet heeft gehouden?Verder verzoekt mevrouw Eijsink de minister, het resultaat van de uitwerking
en de implementatie van de aanbevelingen van de commissie-Borghouts wat eerder
aan de Kamer voor te leggen.Ten slotte geeft mevrouw Eijsink aan dat zij de grootst mogelijke afstand
wil nemen van de kwalificatie die de heer Brinkman aan het eind van zijn bijdrage
gebruikte.De heer Brinkman (PVV) is blij dat er geen
tuchtrechtelijke maatregelen tegen personeelsleden van Defensie zijn genomen,
want zulke maatregelen zouden door het OM kunnen worden uitgelegd als een
teken dat er wel degelijk iets aan de hand zou zijn. Verder vraagt hij zich
af waarom er in de schriftelijke antwoorden op vragen over de vrijwillige
gesprekken in Afghanistan die tijdens die overleg zijn binnengekomen, wederom
gesproken wordt van het voeren van gesprekken met gevangenen binnen de geldende
regels. Wil de minister nader ingaan op deze regels?Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie)
ziet in de rapporten van beide commissies en de reactie van de minister een
bevestiging van haar pleidooi om vertrouwen te blijven stellen in de krijgsmacht
bij het deelnemen aan missies, maar zonder er de ogen voor te sluiten dat
er dingen mis kunnen gaan. Zij vraagt zich af of de militairen in Afghanistan
nu wel over een mandaat beschikken dat ook in de praktijk adequaat is. Ten
slotte vraagt zij de minister, de Kamer er geregeld over te rapporteren hoe
de aanbevelingen die hij heeft overgenomen, in de praktijk tot verbeteringen
hebben geleid.De heer Van der Staaij (SGP) is tevreden met
de uitkomst van dit overleg, omdat de minister zich zo duidelijk heeft aangesloten
bij de conclusies en aanbevelingen van beide commissies. Hij constateert een
grote eenstemmigheid bij de vaststelling van de feiten en over de daaraan
te verbinden beleidsconclusies.Het is de heer Van der Staaij nog niet geheel helder of de Nederlandse
troepen voortaan de bevoegdheid hebben om gedetineerden stevig te ondervragen.
Hij dringt erop aan, ook duidelijkheid te verschaffen over de rechtsnormen
voor wat daarbij toegestaan is, omdat de meningen over fatsoensnormen uiteen
kunnen lopen.Ten slotte heeft de heer Van der Staaij geconstateerd dat het Openbaar
Ministerie een oriënterend onderzoek zal instellen naar de aanwezigheid
van de stroomstok, maar dat er overigens maar weinig punten uit de rapporten
naar voren zijn gekomen die mogelijk niet in de haak waren. Het overhandigen
van het complete dossier aan het OM wekt misschien ten onrechte de indruk
dat er wellicht nog meer van zulke punten zouden zijn, dus waarom heeft de
minister van Justitie hiertoe besloten?Het beeld dat mevrouw Van Velzen (SP) in de
afgelopen zeven, acht maanden van de voorbereiding, de organisatie, de communicatie
en de bevelvoering bij missies heeft gekregen, valt haar tegen. Zij had een
wat professionelere aanpak verwacht.Verder wil zij nog steeds een antwoord op haar vraag of de minister de
uitspraak van oud-minister Kamp onderschrijft dat het niet nodig was om de
Kamer in te lichten omdat er geen sprake was van strafbare feiten. Zou hij
precies hetzelfde gehandeld hebben op de momenten waarop er aandacht gevraagd
werd voor het lot van gedetineerden in Irak?Is de minister het ermee eens dat er geen sprake was van vrijwillige gesprekken,
maar van verhoren? Kan hij met alle beleidsmatige aanpassingen die hij opgesomd
heeft, garanderen dat er geen sprake meer zal zijn van ongeoorloofde verhoormethoden?De heer Pechtold (D66) ergert zich eraan dat
hij geen antwoord heeft gekregen op de gedetailleerde vragen die hij gesteld
had. Hij herhaalt deze en hij vraagt de minister, er alsnog duidelijkheid
over te verschaffen of er een instructie of iets dergelijks is waarin het
gebruik van skibrillen als standaardmethode is vermeld. Ten slotte
sluit hij zich aan bij de opmerkingen van mevrouw Eijsink over het proces-verbaal.Ook mevrouw Peters (GroenLinks) heeft nog
antwoorden op een aantal vragen nodig om politieke conclusies te kunnen trekken.
Zij vraagt de minister, vooral nog in te gaan op het vrijwillige karakter
van de gesprekken met gedetineerden, waarvan de commissie-Van den Berg heeft
gesteld dat ze niet zonder dwang of dreiging waren.Is de minister het ermee eens dat zijn voorganger zich tot de Kamer had
moeten wenden voor aanpassing van het mandaat, toen dit in de praktijk niet
goed werkbaar bleek? En vindt hij ook niet dat er sprake is van een cirkelredenering,
nu de commissie-Van den Berg het als een politiek gegeven beschouwt dat de
regering wilde voorkomen dat Nederland als bezettende mogendheid gezien zou
worden, terwijl de regering hierbij weer naar de commissie verwijst?Mevrouw Peters spreekt het vermoeden uit dat de voorganger van de minister
de Kamer niet steeds voldoende en juist heeft geïnformeerd en zij noemt
een aantal concrete momenten waarop de regering de Kamer had moeten inlichten
over de gang van zaken in Irak. Ongeacht de uitkomsten van het onderzoek van
het OM vindt zij het optreden van de krijgsmacht in Irak op een aantal punten
in ieder geval ongewenst. Ook zij wil een vervolgdebat als die uitkomsten
bekend zijn, waarbij naar haar mening ook de minister van Buitenlandse Zaken
aanwezig zou moeten zijn.Ten slotte stelt mevrouw Peters net als de heer Pechtold dat er alsnog
een parlementair onderzoek naar de achtergronden van de missie naar Irak zou
moeten worden ingesteld.De minister verwijst voor de vragen over de
toelaatbaarheid van de verhoormethoden naar het rapport van de CTIVD, die
alleen het gebruik van water om gedetineerden wakker te houden als onjuist
heeft bestempeld, als strijdig met een fatsoensnorm.De missie naar Irak en het mandaat daarvoor is met de Kamer besproken
aan de hand van een artikel 100-brief. De commissies hebben uitgesproken dat
Nederland daarbij niet als bezettende mogendheid optrad. Mede met het oog
op de volkenrechtenlijke implicaties hiervan heeft de minister hier niets
aan toe te voegen en wil hij er ook niets aan afdoen.De minister zegt toe, de Kamer in een notitie te zullen informeren over
de regels bij gesprekken met gedetineerden. Hij wijst er wel alvast op dat
het gebruik van blinddoeken of skibrillen in Afghanistan tot de standaardprocedures
van ISAF behoort. Hij zal nog navragen of de commissie deze internationale
instructies vertrouwelijk zou mogen inzien. Op verzoek van de voorzitter toont
de minister zich bereid, in de notitie ook in te gaan op de vraag of er in
Irak verhoord mocht worden en of het alleen mogen voeren van gesprekken een
vorm van zelfbeperking van Nederland was. Hij legt er nogmaals de nadruk op
dat hij het met beide commissies eens is dat er bij de missie naar Irak vele
dingen verkeerd zijn gegaan.De minister erkent dat het gebruik van de term «werkexemplaar van
een proces-verbaal» ongelukkig was, omdat dit verwarring heeft gewekt
en omdat een proces-verbaal aan duidelijke criteria moet voldoen; hij had
deze term overgenomen uit het rapport van de commissie-Van den Berg. De eerste
versie, eigenlijk een notitie, is indertijd ook niet ter parafering aan de
minister van Defensie voorgelegd, omdat dit bij een proces-verbaal nooit gebeurt.De bevelhebber van de KMar is niet gepasseerd toen het afdoeningsvoorstel
aan zijn plaatsvervanger werd voorgelegd, omdat die institutioneel en functioneel
dezelfde autoriteit heeft. Verder wil de minister afstand nemen van de suggestie
dat er in het verkeer tussen de secretaris-generaal en de MIVD zaken onder
de pet zouden zijn gehouden.De minister stelt het vertrouwen van mevrouw Wiegman in de krijgsmacht
op prijs, maar hij is het met mevrouw Van Velzen eens dat oorlog vreemde dingen
met mensen doet, zodat militairen wel steeds moeten aantonen dat dit vertrouwen
gegrond is. De rapporten hebben dit in zeer vergaande mate bevestigd, maar
vertrouwen is niet vanzelfsprekend.Of de missie naar Afghanistan over een goed mandaat beschikt, kan de Kamer
steeds beoordelen op basis van de artikel 100-brief en aan de hand van de
voortgangsrapportages. De Nederlandse strijdkrachten zijn daar geenszins als
bezetter, maar om te assisteren bij de wederopbouw en het bevorderen van de
veiligheid. De missie is gelegitimeerd door een resolutie van de Veiligheidsraad,
wat door de Kamer bekrachtigd is via de artikel 100-procedure.De minister ziet niet in waarom fatsoensnormen in het verband van ondervragingen
in rechtsnormen zouden moeten worden omgezet, omdat het eenieder duidelijk
zal zijn dat vele dingen niet zijn toegestaan, ook al staan die niet op papier.Verder rekent de minister erop dat mevrouw Van Velzen er begrip voor zal
hebben dat hij niet wil ingaan op vragen over wat hij gedaan zou hebben als
hij in de schoenen van minister Kamp had gestaan. Voor een antwoord op de
vraag of de minister het met zijn voorganger eens is dat er geen sprake is
van strafbare feiten, verwijst hij naar de rapporten van beide commissies
en naar zijn reactie daarop.De regering heeft beide rapporten aan het Openbaar Ministerie voorgelegd
omdat haar een juridische toetsing door deze instantie zeer aangewezen leek.
De minister vermoedt dat de Kamer hier anders ook om gevraagd zou hebben,
en terecht.Het is voor de minister van Defensie een inspanningsverplichting om ervoor
te zorgen dat de regels kloppen en dat ze adequaat zijn, maar niemand kan
garanderen dat er nooit een ontsporing zal plaatsvinden.De vraag welk recht van toepassing was op degenen die gedurende zeer korte
tijd in Irak door Nederlandse militairen werden vastgehouden, in afwachting
van hun overdracht aan de Engelse strijdmacht of de Iraakse autoriteiten,
is juridisch zeer lastig. De minister wil de beantwoording hiervan dan ook
overlaten aan het Openbaar Ministerie, net als de vragen van de heer Pechtold
over de kwaliteit van het proces-verbaal en over het procedurele karakter
van het advies van de KMar.Medewerkers van de MIVD waren bevoegd tot het voeren van de gesprekken
zoals die in Irak gevoerd werden, maar er zijn daarbij dingen verkeerd gegaan.Het CIV-team had besloten tot het uitsluiten van een juridisch adviseur
bij de gesprekken, na toestemming van het crisisbeheersingscentrum van Defensie,
zoals beschreven in het rapport van de CTIVD. Direct na de melding hiervan
door de bataljonscommandant is er besloten om deze functionaris weer toe te
laten bij de verhoren. Het CIV-team is gaan improviseren, waardoor het zich
aan aansturing onttrok. Bij een goede aansturing zou er waarschijnlijk ook
minder zijn geïmproviseerd.De minister herhaalt dat hij niet kan ingaan op de vele volkenrechtelijke
aspecten waarover mevrouw Peters nog gesproken heeft, omdat zulks zou kunnen
worden gezien als een poging om het Openbaar Ministerie te beïnvloeden.De voorzitter sluit het overleg en hij verzoekt
de heer Brinkman, aan te geven of zijn interpretatie juist is dat het gebruik
van de term «landverrader», gewraakt door mevrouw Eijsink, hypothetisch
bedoeld was.De heer Brinkman (PVV) herhaalt dat hij vindt
iedereen die suggereert dat Nederlandse soldaten mensen zouden martelen terwijl
dat feitelijk niet zo is, meewerkt aan ondermijning van de defensie en als
landverrader gezien moet worden.De voorzitter trekt hieruit de conclusie dat
de heer Brinkman geen van de leden der Kamer als landverrader heeft aangemerkt. Toezeggingen– De Kamer ontvangt een notitie over wat is toegestaan op het gebied
van het verhoren of ondervragen van of het voeren van gesprekken met gedetineerden.
Daarbij wordt de vraag meegenomen of de Nederlandse troepen in Irak wel gevangenen
hadden mogen horen en dat het om een zelfbeperking ging dat er slechts gesprekken
werden gevoerd, of dat er vanwege het karakter van de missie c.q. het mandaat
niet verhoord mocht worden.De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,Van BaalenDe adjunct-griffier van de vaste commissie voor Defensie,De BoerXNoot1Samenstelling:Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP), Poppe (SP), Van Baalen (VVD),
voorzitter, Ferrier (CDA), Roland Kortenhorst (CDA), Van Velzen (SP), Haverkamp
(CDA), Blom (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA), Kraneveldt-van
der Veen (PvdA), Griffith (VVD), Irrgang (SP), Knops (CDA), Willemse-van der
Ploeg (CDA), Jacobi (PvdA), Boekestijn (VVD), Brinkman (PVV), Voordewind (ChristenUnie),
Pechtold (D66), Van Gennip (CDA), Ten Broeke (VVD), Peters (GroenLinks) en
Thieme (PvdD).Plv. leden: Lempens (SP), Van der Vlies (SGP), Polderman (SP), Van Beek
(VVD), Ormel (CDA), Jonker (CDA), De Wit (SP), Jan de Vries (CDA), Roefs (PvdA),
Wolbert (PvdA), Smeets (PvdA), Arib (PvdA), Blok (VVD), Roemer (SP), De Nerée
tot Babberich (CDA), Samsom (PvdA), Van der Burg (VVD), Wilders (PVV), Wiegman-van
Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Van der Ham (D66), Omtzigt (CDA), Zijlstra
(VVD), Heerst (PvdA) en Ouwehand (PvdD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23432-236.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl