Wijziging aantal wetten ivm integratie kantongerechten en arrondissementsrechtb. (2e fase herz. rechterl. organisatie); Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24651, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

02-04-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

24651 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUDSOPGAVE ALGEMEEN 1. Inleiding 1.1. Oogmerk, inhoud en opbouw van het wetsvoorstel1.2. Opbouw van de memorie van toelichting1.3. Voorbereiding van het wetsvoorstel2. De herziening van de rechterlijke organisatie en de
integratie van de kantongerechten en de rechtbanken 2.1. Inleiding2.2. Voordelen van de integratieAd 1Ad 2Ad 3Ad 4Ad 52.3. Randvoorwaarde voor de integratie: het behoud van
de sterke kanten van de kantonrechtspraak2.4. De verdere verbreiding van de sterke kanten van de
kantonrechtspraak binnen de rechtbanken nieuwe stijlAd 1Ad 2Ad 3Ad 42.5. De (rechts)positie van de overgaande kantonrechters2.6. Het nevenlokatiebeleid2.7. Burgerlijk procesrecht en strafprocesrecht2.8. Fasering en invoering van de integratie3. Personele, organisatorische en financiële gevolgen 3.1. Algemeen3.2. Automatisering3.3. Het nevenlokatiebeleid3.4. De verhoging van de grens beneden welke partijen
in persoon kunnen procederen3.5. De wijzigingen van de appelrechtspraak3.6. De wijziging van de bezoldigingsstructuur3.7. Samenvattend overzicht financiële gevolgenARTIKELSGEWIJS 1. Rechterlijke organisatie 1.1. Algemeen1.2. Artikelsgewijze toelichting ARTIKEL I (Wet op de rechterlijke organisatie) Onderdeel DOnderdeel HOnderdeel LOnderdelen P en Q (artikel 50)Onderdeel Q (artikel 49)Onderdelen R, W en Y (artikelen 57, 58a en 59)Onderdeel SOnderdelen T en UOnderdeel VOnderdeel XOnderdeel AAOnderdeel BBOnderdeel CCOnderdeel DDOnderdelen EE en FFOnderdeel GGOnderdeel HHOnderdeel IIOnderdeel JJOnderdeel KKOnderdeel LLOnderdeel MMOnderdeel NNOnderdeel OOOnderdeel PPOnderdeel QQOnderdeel RROnderdeel SSOnderdeel TTOnderdeel UUARTIKEL III (Wet op de samenstelling van de burgerlijke
gerechten) Onderdeel AARTIKEL IV (Wet op de rechterlijke indeling)ARTIKEL V (Wet van 16 september 1993, Stb. 515)2. Burgerlijk procesrecht 2.1. Algemeen 2.1.1. Inleiding2.1.2. Voorbereiding2.1.3. Uitgangspunten2.1.3.1. Vereenvoudiging van procesrecht2.1.3.2. Verdere deformalisering2.1.3.3. Terugdringen van de lijdelijkheid van de rechter2.1.3.4. Streven naar efficiency2.1.3.5. Handhaving van laagdrempeligheid2.1.3.6. Meer accent op verzoekschriftprocedure2.1.3.7. Geen ingrijpende wijziging van procesvertegenwoordiging2.1.3.8. Harmonisering van procesrecht2.1.4. Vernieuwingen2.1.4.1. Verbetering van de systematiek2.1.4.2. Algemene wettelijke regels voor de rechtsmacht
van de Nederlandse rechter2.1.4.3. Algemene voorschriften voor procedures2.1.4.4. Algemene regeling voor de betekening van exploten2.1.4.5. Wissels bij verkeerde procesinleiding2.1.4.6. Erkenning van de schriftelijke rol2.1.4.7. Harmonisering van termijnen2.1.4.8. Niet door de rechter benoemde deskundigen2.1.4.9. Een volwassen verzoekschriftprocedure2.1.4.10. Algemene toepasselijkheid van de regeling van
de verzoekschriftprocedure2.1.4.11. Verbetering en aanvulling van vonnissen en beschikkingen 2.1.4.12. Rekest civiel wordt herroeping2.1.4.13. Regeling inzake royement2.1.5. In het wetsvoorstel gebezigde terminologie2.1.5.1. Rechter/rechtbank2.1.5.2. Exploten doen/deurwaarder/gerechtsdeurwaarder2.1.5.3. Zaak/procedure/geding2.1.5.4. Partijen2.1.5.5. Eiser/gedaagde/verzoeker/belanghebbende/partij2.1.5.6. In de procedure of het geding verschijnen/ter
terechtzitting verschijnen/in persoon kunnen procederen2.1.5.7. Roldatum/terechtzitting2.1.5.8. Proceshandeling2.1.5.9. Uitspraak/vonnis2.2. Artikelsgewijze toelichting ARTIKEL I EERSTE BOEK DE WIJZE VAN PROCEDEREN VOOR DE RECHTBANKEN, DE HOVEN
EN DE HOGE RAAD EERSTE TITEL ALGEMENE BEPALINGENEERSTE AFDELING Rechtsmacht van de Nederlandse rechterRedenen voor aparte regeling van de rechtsmacht van de
Nederlandse rechterOpzet van de voorgestelde AfdelingPlaatsing in het Wetboek van Burgerlijke RechtsvorderingImmuniteitArtikel 1.1.1Artikel 1.1.2Artikel 1.1.3Artikel 1.1.4Artikel 1.1.5Artikel 1.1.6Artikel 1.1.7Artikel 1.1.8Artikel 1.1.9Artikel 1.1.10Artikel 1.1.11Artikel 1.1.12Artikel 1.1.13TWEEDE AFDELING Enkelvoudige en meervoudige kamersArtikel 1.2.1Artikel 1.2.2Artikel 1.2.3DERDE AFDELING Algemene voorschriften met betrekking tot proceduresArtikel 1.3.1Artikel 1.3.2Artikel 1.3.3Artikel 1.3.4Artikel 1.3.5Artikel 1.3.6Artikel 1.3.7Artikel 1.3.8Artikel 1.3.9Artikel 1.3.10Artikel 1.3.11Artikel 1.3.12Artikel 1.3.13Artikel 1.3.14VIERDE AFDELING Wraking en verschoning van rechtersArtikel 1.4.1Artikel 1.4.2Artikel 1.4.4VIJFDE AFDELING Het openbaar ministerieArtikel 1.5.1Artikel 1.5.2Artikel 1.5.3ZESDE AFDELING De betekening van explotenArtikel 1.6.1Artikel 1.6.2Artikel 1.6.3Artikel 1.6.4Artikel 1.6.5Artikel 1.6.6Artikel 1.6.7Artikel 1.6.8Artikel 1.6.9Artikel 1.6.10Artikel 1.6.11Artikel 1.6.12Artikel 1.6.13Artikel 1.6.14Artikel 1.6.15Artikel 1.6.16Artikel 1.6.17Artikel 1.6.18Artikel 1.6.19Artikel 1.6.20ZEVENDE AFDELING Inlichtingen over buitenlands rechtArtikel 1.7.1Artikel 1.7.2ACHTSTE AFDELING Herstel van verkeerd inleiden van een procedureArtikel 1.8.1Artikel 1.8.2Artikel 1.8.3NEGENDE AFDELING Slotbepaling Artikel 1.9.1TWEEDE TITEL DE DAGVAARDINGSPROCEDURE IN EERSTE AANLEGEERSTE AFDELING Algemene bepalingenArtikel 2.1.1Artikel 2.1.2Artikel 2.1.3Artikel 2.1.4Artikelen 2.1.5 en 2.1.6Artikel 2.1.7Artikel 2.1.8Artikel 2.1.9Artikelen 2.1.10 en 2.1.11Artikelen 2.1.12 en 2.1.13Artikel 2.1.14Artikel 2.1.15Artikel 2.1.16Artikel 2.1.17TWEEDE AFDELING Relatieve bevoegdheidArtikel 2.2.1Artikel 2.2.2Artikel 2.2.3Artikel 2.2.4Artikel 2.2.5Artikel 2.2.6Artikel 2.2.7.Artikel 2.2.8Artikel 2.2.9Artikel 2.2.10Artikel 2.2.11Artikel 2.2.12DERDE AFDELING DagvaardingArtikel 2.3.1Artikel 2.3.2Artikel 2.3.3Artikel 2.3.4Artikel 2.3.5Artikel 2.3.6Artikel 2.3.7Artikel 2.3.8Artikel 2.3.9Artikel 2.3.10Artikel 2.3.11Artikel 2.3.12Artikel 2.3.13VIERDE AFDELING Verloop van de procedureArtikel 2.4.1Artikel 2.4.2Artikel 2.4.3Artikel 2.4.4Artikel 2.4.5Artikel 2.4.6Artikel 2.4.7Artikel 2.4.8Artikel 2.4.9Artikel 2.4.10Artikel 2.4.11Artikel 2.4.12VIJFDE AFDELING ReconventieArtikel 2.5.1Artikel 2.5.2Artikel 2.5.3ZESDE AFDELING VerstekArtikel 2.6.1Artikel 2.6.2Artikel 2.6.3Artikel 2.6.4ZEVENDE AFDELING VerzetArtikel 2.7.1Artikel 2.7.2Artikel 2.7.3Artikel 2.7.4Artikel 2.7.5ACHTSTE AFDELING Bewijs§1. Algemene bepalingen van bewijsrecht Artikelen 2.8.1 tot en met 2.8.6Artikel 2.8.7§2. Akten en vonnissen Artikelen 2.8.8 tot en met 2.8.13§3. Openlegging van boeken, bescheiden en geschriften Artikel 2.8.14§4. Getuigen Artikelen 2.8.15 tot en met 2.8.38§5. Voorlopig getuigenverhoor Artikelen 2.8.39 tot en met 2.8.45§6. Deskundigen Artikelen 2.8.46 tot en met 2.8.50Artikel 2.8.51§7. Plaatsopneming en bezichtiging Artikel 2.8.52§8. Voorlopig bericht of verhoor van deskundigen,
voorlopige plaatsopneming en bezichtiging Artikelen 2.8.53 tot en met 2.8.58NEGENDE AFDELING Incidentele vorderingen§1. Algemene bepalingen Artikelen 2.9.1 tot en met 2.9.2§2. Vrijwaring Artikelen 2.9.3 tot en met 2.9.9§3. Voeging en tussenkomst Artikelen 2.9.10 tot en met 2.9.12§4. Verwijzing en voeging van zaken Artikelen 2.9.13 tot en met 2.9.15§5. Voorlopige voorzieningen Artikel 2.9.16§6. Zekerheidstelling voor proceskosten Artikel 2.9.17TIENDE AFDELING Schorsing en hervattingArtikelen 2.10.1 en 2.10.2Artikelen 2.10.3 en 2.10.4ELFDE AFDELING Het vonnis§1. Algemeen Artikel 2.11.1Artikel 2.11.2Artikel 2.11.3Artikel 2.11.4Artikelen 2.11.5 tot en met 2.11.7Artikel 2.11.8§2. Kosten Artikel 2.11.9Artikel 2.11.10Artikel 2.11.11Artikel 2.11.12Artikelen 2.11.13 tot en met 2.11.15Artikel 2.11.16TWAALFDE AFDELING RoyementArtikel 2.12.1Artikel 2.12.2Artikel 2.12.3DERTIENDE AFDELING Kort gedingArtikel 2.13.1Artikel 2.13.2Artikel 2.13.3Artikel 2.13.4Artikel 2.13.5Artikel 2.13.6DERDE TITEL DE VERZOEKSCHRIFTPROCEDURE IN EERSTE AANLEGEERSTE AFDELING Algemene bepaling Artikel 3.1.1TWEEDE AFDELING Relatieve bevoegdheidArtikel 3.2.1Artikel 3.2.2Artikel 3.2.3Artikel 3.2.4Artikel 3.2.5Artikel 3.2.6Artikel 3.2.7Artikel 3.2.8DERDE AFDELING OproepingArtikelen 3.3.1 tot en met 3.3.4Artikel 3.3.5Artikel 3.3.6VIERDE AFDELING Verloop van de procedureArtikel 3.4.1Artikel 3.4.2Artikel 3.4.3Artikel 3.4.4Artikel 3.4.5Artikel 3.4.6Artikel 3.4.7Artikel 3.4.8Artikel 3.4.9Artikel 3.4.10Artikel 3.4.11Artikel 3.4.12Artikel 3.4.13Artikel 3.4.14ARTIKEL II Overige wijzigingen van het Eerste BoekDFGHIJLMNPQRSTU en VWXYAAOpschriftArtikel 382Artikel 383Artikel 384Artikel 385Artikel 386Artikel 387Artikel 388Artikel 389Artikel 390Artikel 391CCEEFFGGJJMMNNARTIKEL III Wijzigingen van het Tweede BoekBCGARTIKEL IV Wijzigingen van het Derde BoekA en BKNPQSVWXCCHH, II, JJ, en NNARTIKEL V Wijzigingen van het Vierde BoekB, C en DEARTIKEL VI Wijziging van de Algemene slotbepaling3. Strafprocesrecht 3.1. Algemeen3.2. Artikelsgewijze toelichting ARTIKEL I Onderdeel KOnderdeel LOnderdeel MOnderdelen N tot en met S en VOnderdeel TOnderdeel UOnderdeel WOnderdelen X tot en met BBOnderdeel CCOnderdelen DD en EEOnderdeel FFOnderdeel GGOnderdelen II, JJ en PPOnderdeel KKOnderdeel MMOnderdelen NN en OOOnderdelen TT tot en met YYARTIKEL III Onderdelen A en BArtikel 38Artikel 39Artikel 40Artikel 41Artikel 42Artikel 43Artikel 44Artikel 454. Overgangs- en slotbepalingen 4.1. Algemeen4.2. Artikelsgewijze toelichting ARTIKEL IARTIKEL IIARTIKEL IIIARTIKEL IVARTIKEL VARTIKEL VIARTIKEL VIIARTIKEL VIIIARTIKEL IXARTIKEL XOndertekeningLichaamNOTENBIJLAGETransponeringstabellen Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24651Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 522 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 651Wijziging van de Wet op de rechterlijke organisatie, het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering, het Wetboek van Strafvordering en andere wetten
in verband met de integratie van de kantongerechten en de arrondissementsrechtbanken
(tweede fase herziening rechterlijke organisatie)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTING INHOUDSOPGAVE    ALGEMEEN3   1.Inleiding3   1.1.Oogmerk,
inhoud en opbouw van het wetsvoorstel 31.2.Opbouw van de
memorie van toelichting 41.3.Voorbereiding van het wetsvoorstel4   2.De herziening van de rechterlijke organisatie
en de integratie van de kantongerechten en de rechtbanken72.1.Inleiding72.2.Voordelen van de integratie 92.3.Randvoorwaarde
voor de integratie: het behoud van de sterke kanten van de kantonrechtspraak152.4.De verdere verbreiding van de voordelen van de kantonrechtspraak
binnen de rechtbanken nieuwe stijl 192.5.De (rechts)positie
van de overgaande kantonrechters 212.6.Het nevenlokatiebeleid222.7.Burgerlijk procesrecht en strafprocesrecht 252.8.Fasering
en invoering van de integratie 27   3.Personele,
organisatorische en financiële gevolgen323.1.Algemeen323.2.Automatisering 323.3.Het nevenlokatiebeleid323.4.De verhoging van de grens beneden welke partijen in
persoon kunnen procederen 333.5.De wijzigingen van de appelrechtspraak333.6.De wijziging van de bezoldigingsstructuur 343.7.Samenvattend
overzicht financiële gevolgen 34   ARTIKELSGEWIJS35   1.Rechterlijke organisatie351.1.Algemeen 351.2.Artikelsgewijze
toelichting 35            ARTIKEL I (Wet op de
rechterlijke organisatie) 35ARTIKEL III (Wet op de samenstelling
van de burgerlijke gerechten) 41ARTIKEL IV (Wet op de rechterlijke
indeling) 41ARTIKEL V (Wet van 16 september 1993, Stb. 615)41   2.Burgerlijk procesrecht412.1.Algemeen412.1.1.Inleiding 412.1.2.Voorbereiding422.1.3.Uitgangspunten 442.1.4.Vernieuwingen492.1.5.Terminologie 542.2.Artikelsgewijze
toelichting 562.2.1.ARTIKEL I Eerste Boek 562.2.1.1.Eerste
Titel. Algemene bepalingen 56 Afdeling 1. Rechtsmacht van de
Nederlandse rechter 57 Afdeling 2. Enkelvoudige en meervoudige
kamers 79 Afdeling 3. Algemene voorschriften voor procedures80 Afdeling 4. Wraking en verschoning van rechters 88Afdeling 5. Het openbaar ministerie 89 Afdeling 6. Exploten91 Afdeling 7. Inlichtingen over buitenlands recht 98Afdeling 8. Herstel van verkeerd inleiden van een procedure 98Afdeling 9. Slotbepaling 1022.2.1.2.Tweede titel De dagvaardingsprocedure
in eerste aanleg 102 Afdeling 1. Algemene bepalingen 102Afdeling 2. Relatieve bevoegdheid 110 Afdeling 3. Dagvaarding115 Afdeling 4. Verloop van het geding 122 Afdeling
5. Reconventie 128 Afdeling 6. Verstek 129 Afdeling
7. Verzet 131 Afdeling 8. Bewijs 133 §
1. Algemene bepalingen van bewijsrecht 134 § 2. Akten
en vonnissen 134 § 3. Openlegging van boeken, bescheiden
en geschriften 134 § 4. Getuigen 135 §
5. Voorlopig getuigenverhoor 136 § 6. Deskundigen136 § 7. Plaatsopneming en bezichtiging 138 §
8. Voorlopig bericht of verhoor van deskundigen, voorlopige plaatsopneming
en bezichtiging 138    Afdeling 9. Incidentele vorderingen138 § 1. Algemene bepalingen 139 §
2. Vrijwaring 140 § 3. Voeging en tussenkomst 140 §
4. Verwijziging en voeging van zaken 141 § 5. Voorlopige
voorzieningen 141 § 6. Zekerheidstelling voor proceskosten142 Afdeling 10. Schorsing en hervatting 142 Afdeling
11. Het vonnis 144 § 1. Algemeen 146 §
2. Kosten 149 Afdeling 12. Royement 150 Afdeling
13. Het kort geding 1532.2.1.3.Derde titel. De verzoekschriftprocedure
in eerste aanleg 156 Afdeling 1. Algemene bepaling 157Afdeling 2. Relatieve bevoegdheid 158 Afdeling 3. Oproeping161 Afdeling 4. Verloop van de procedure 1622.2.2.ARTIKEL
II Overige wijzigingen van het Eerste Boek 1672.2.3.ARTIKEL
III Wijzigingen van het Tweede Boek 1812.2.4.ARTIKEL IV
Wijzigingen van het Derde Boek 1822.2.5.ARTIKEL V Wijziging
van het Vierde Boek 1842.2.6.ARTIKEL VI Wijziging van de
Algemene slotbepaling185    3.Strafprocesrecht1853.1.Algemeen 1853.2.Artikelsgewijze
toelichting 187ARTIKEL I (Wetboek van Strafvordering) 187ARTIKEL
II (Wetboek van Strafrecht)  ARTIKEL III (Wet op de economische
delicten) 190   4.Overgangs- en slotbepalingen1914.1.Algemeen 1914.2.Artikelsgewijze
toelichting 192ARTIKEL I 192ARTIKEL II 193ARTIKEL
III 193ARTIKEL IV 194ARTIKEL V 194ARTIKEL
VI 194ARTIKEL VII 195ARTIKEL VIII 195ARTIKEL
IX 196ARTIKEL X197    BIJLAGE    Transponeringstabellen Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering202ALGEMEEN 1. Inleiding 1.1. Oogmerk, inhoud en opbouw van het wetsvoorstelDit wetsvoorstel bevat de wettelijke voorzieningen die nodig zijn voor
het, als tweede fase van de herziening van de rechterlijke organisatie, tot
stand brengen van de integratie van de kantongerechten en de arrondissementsrechtbanken
(hierna: de rechtbanken) en daarmee voor het tot stand brengen van één
geïntegreerd gerecht voor alle civielrechtelijke, strafrechtelijke en
bestuursrechtelijke zaken in eerste aanleg: de rechtbank «nieuwe stijl».Die voorzieningen zijn:– het aanpassen van de institutionele en rechtspositionele wetgeving
op het terrein van de rechterlijke organisatie met het oog op de integratie
van de kantongerechten en de rechtbanken;– het aanpassen en tegelijkertijd ingrijpend wijzigen van het burgerlijk
procesrecht, in het bijzonder ten aanzien van de procedures in eerste aanleg;– het aanpassen van het strafprocesrecht, in het bijzonder ten aanzien
van de procedures in eerste aanleg bij de enkelvoudige kamer;– het opdragen aan de gerechtshoven (hierna: de hoven) van de appelrechtspraak
die thans door de rechtbanken wordt uitgeoefend, onder verhoging van de appelgrenzen;– het treffen van overgangsrechtelijke voorzieningen van zowel rechtspositionele
als processuele aard.Het wetsvoorstel is, ter bevordering van de inzichtelijkheid, verdeeld
in vier thematisch bepaalde hoofdonderdelen:1. Rechterlijke organisatie (Wet op de rechterlijke organisatie, Wet rechtspositie
rechterlijke ambtenaren, Wet op de samenstelling van de burgerlijke gerechten,
Wet op de rechterlijke indeling, Wet van 16 september 1993, Stb. 515);2. Burgerlijk procesrecht (Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering);3. Strafprocesrecht (Wetboek van Strafvordering, Wetboek van Strafrecht,
Wet op de economische delicten);4. Overgangs- en slotbepalingen.Elk van die hoofdonderdelen bestaat uit een aantal met Romeinse cijfers
aangeduide artikelen.Bij het redigeren van het wetsvoorstel is de stand van de wetgeving per
1 januari 1996 als uitgangspunt genomen. In het algemeen is nog geen rekening
gehouden met in voorbereiding zijnde wetgeving, ook niet als deze naar verwachting
eerder in werking zal kunnen treden dan het onderhavige wetsvoorstel. Waar
dat wel is gebeurd, wordt daarvan in de toelichting uitdrukkelijk melding
gemaakt. In de loop van het wetgevingsproces zal het wetsvoorstel vanzelfsprekend
waar nodig worden geactualiseerd.In dit wetsvoorstel zijn lang niet alle wetten opgenomen die in verband
met de tweede fase van de herziening van de rechterlijke organisatie moeten
worden gewijzigd. Het is bewust beperkt tot die wetten die wezenlijk zijn
voor een goede beoordeling van de in het wetsvoorstel neergelegde beleidsvoornemens.
Te gelegener tijd zal een afzonderlijke aanpassingswet in procedure worden
gebracht waarin de – talrijke – overige wetten worden gewijzigd. Ook op het niveau van de algemene maatregel van bestuur zijn vele aanpassingen
nodig. In de eerste plaats zullen, ter vervanging van de huidige Reglementen
I en II en het huidige Besluit nevenzittingsplaatsen, een nieuw Besluit rechterlijke
organisatie en een nieuw Besluit nevenlokaties tot stand worden gebracht.
In de tweede plaats zullen de nodige algemene maatregelen van bestuur moeten
worden gewijzigd of ingetrokken. Daartoe zal te gelegener tijd één
aanpassingsbesluit tot stand worden gebracht.De aanpassingswet, het Besluit rechterlijke organisatie, het Besluit nevenlokaties
en het aanpassingsbesluit zullen uiteraard tegelijk met het onderhavige wetsvoorstel
in werking treden. 1.2. Opbouw van de memorie van toelichtingDe memorie van toelichting bestaat uit een algemeen deel en de artikelsgewijze
toelichting. Het algemeen deel omvat drie onderdelen. Na de inleiding (1.)
wordt, in het perspectief van de herziening van de rechterlijke organisatie
als geheel, ten gronde ingegaan op de integratie van de kantongerechten en
de rechtbanken (2.) en op de personele, organisatorische en financiële
gevolgen daarvan (3.). De artikelsgewijze toelichting op de hoofdonderdelen
2. (Burgerlijk procesrecht) en 3. (Strafprocesrecht) vangt aan met enkele
algemene beschouwingen over de in het burgerlijk procesrecht onderscheidenlijk
het strafprocesrecht voorgestelde wijzigingen. Als bijlage bij de toelichting
zijn enkele transponeringstabellen inzake het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
opgenomen. 1.3. Voorbereiding van het wetsvoorstelOver de voorgenomen integratie van de kantongerechten en de rechtbanken
heeft uitvoerig overleg plaatsgevonden en is uitvoerig geadviseerd en geconsulteerd.Zoals bekend heeft mijn toenmalige ambtsvoorganger op 29 juni 1989, onder
de titel «Naar een nieuwe structuur van de rechterlijke organisatie»,
een kabinetsstandpunt over het Eindrapport (deel I) van de Staatscommissie
Herziening Rechterlijke Organisatie (hierna: de Staatscommissie) aan de Tweede
Kamer gezonden, waarvan de integratie van de kantongerechten de rechtbanken
een onderdeel was. Zowel over het rapport van de Staatscommissie als over
een concept van het kabinetsstandpunt zijn indertijd adviezen uitgebracht
door de rechtstreeks betrokken personen en instanties, waaronder de Nederlandse
Vereniging voor Rechtspraak (hierna: de NVvR), de vergadering van presidenten
van de hoven, de vergadering van presidenten van de rechtbanken en de Kring
van kantonrechters. Die adviezen zijn toen ter kennis van de Tweede Kamer
gebracht.Op 4 februari 1991 vond een gesprek plaats tussen mijn toenmalige ambtsvoorganger
en het bestuur van de Kring van kantonrechters. Het bestuur heeft bij die
gelegenheid kenbaar gemaakt dat de Kring van kantonrechters de voorgenomen
integratie niet nodig en niet wenselijk acht. Het heeft toen geopperd, niet
te kiezen voor integratie van de kantongerechten en de rechtbanken, maar voor –
kort gezegd – het tot stand brengen van één kantongerecht
per arrondissement. Mijn toenmalige ambtsvoorganger heeft kenbaar gemaakt
dat aan een dergelijk stelsel zeker voordelen zijn verbonden in vergelijking
met de bestaande situatie, maar dat op die wijze niet alle met een volledige
integratie beoogde voordelen binnen bereik worden gebracht. Dit standpunt
wordt door mij onderschreven. Ter voorbereiding van het voorliggende wetsvoorstel zijn op 9 april 1992
adviezen gevraagd van de Adviesraad herziening rechterlijke organisatie (hierna:
de Adviesraad), de vergadering van presidenten van de rechtbanken en de Kring
van kantonrechters. De Adviesraad adviseerde op 6 november 1992, de vergadering
van presidenten van de rechtbanken en de Kring van kantonrechters brachten
op 16 november 1992 een gezamenlijk advies uit. De adviesaanvraag en de uitgebrachte
adviezen zijn gepubliceerd in Trema, 1993-2.Het – belangwekkende en gedegen – advies van de Adviesraad
bevat een positief oordeel over het voornemen om de kantongerechten en de
rechtbanken te integreren. Het bevat voorts enkele wezenlijke aanbevelingen
met betrekking tot de vormgeving van de integratie en de (rechts)positie van
de overgaande kantonrechters. Het gezamenlijke advies van de vergadering van
presidenten van de rechtbanken en de Kring van kantonrechters ligt vrijwel
geheel in de lijn van het advies van de Adviesraad, met dien verstande dat
de Kring van kantonrechters primair vasthoudt aan zijn eerdere standpunt.
Beide adviezen zijn in hoge mate richtinggevend geweest bij de vaststelling
van de uiteindelijke beleidsvoornemens.Op 29 maart 1993 vond opnieuw een gesprek plaats tussen mijn toenmalige
ambtsvoorganger en het bestuur van de Kring van kantonrechters. In dat gesprek
zijn, gegeven het uitgangspunt van een volledige integratie, enkele concrete
afspraken gemaakt over de vormgeving daarvan en de (rechts)positie van de
overgaande kantonrechters. De belangrijkste afspraak betreft de – wettelijke
vastlegging van de – instelling binnen de rechtbanken nieuwe stijl van
een sector voor het behandelen en beslissen van civiele procedures waarin
procureurstelling niet verplicht is en partijen dus in persoon kunnen procederen.
Daarop wordt in onderdeel 2.3. van het algemeen deel van deze toelichting
ten gronde ingegaan. Het bestuur heeft toen, ondanks de voorkeur ten principale
voor geheel zelfstandige gerechten, de bereidheid uitgesproken om op de grondslag
van de gemaakte concrete afspraken positief te blijven meedenken over de totstandbrenging
van de integratie van de kantongerechten en de rechtbanken.In de periode daarna heeft op ambtelijk niveau periodiek informeel overleg
plaatsgevonden met het bestuur van de Kring van kantonrechters, in aanwezigheid
van vertegenwoordigers van de NVvR.Bij brief van 10 mei 1993 heeft mijn toenmalige ambtsvoorganger, mede
naar aanleiding van de ontvangen adviezen en de uitkomsten van het gesprek
met het bestuur van de Kring van kantonrechters op 29 maart 1993, zijn standpunt
over de hoofdlijnen van de vormgeving van de integratie aan de rechtstreeks
betrokken personen en instanties kenbaar gemaakt. Deze brief is ter kennis
gebracht van de Tweede Kamer.Met de NVvR is intensief overleg gevoerd over de rechtspositionele aspecten.
Dat overleg heeft geleid tot volledige overeenstemming over een pakket rechtspositionele
voorzieningen, die – voor zover van wetgevende aard – in dit wetsvoorstel
zijn opgenomen en die voor het overige in de toelichting worden gereleveerd.
De resultaten van het overleg zijn op 22 juni 1993 neergelegd in een akkoord
tussen de Minister van Justitie en de NVvR.Vervolgens zijn de institutionele en de rechtspositionele onderdelen van
het wetsvoorstel op de gebruikelijke wijze ambtelijk voorbereid.Ter voorbereiding van de ingrijpende wijzigingen in het burgerlijk procesrecht
in het kader van de tweede fase van de herziening van de rechterlijke
organisatie is een afzonderlijk voorbereidings- en adviestraject gevolgd.
Daarop wordt in onderdeel 2.1.2. van de artikelsgewijze toelichting nader
ingegaan.Over de voorgestelde aanpassingen van het strafprocesrecht heeft op ambtelijk
niveau informeel overleg plaatsgevonden met leden van de zittende magistratuur
en het openbaar ministerie.Het wetsvoorstel is op 17 november 1994 voorgelegd aan de Raad van State.
De Raad heeft op 13 juni 1995 zijn advies uitgebracht. De Raad is in zijn
advies van oordeel dat opdracht van de huidige kantonrechtspraak aan de rechtbanken
nieuwe stijl belangrijke voordelen heeft. Hij oordeelt dan ook op zichzelf
positief over de voorgenomen integratie. De Raad signaleert vervolgens echter
enkele omstandigheden die naar zijn oordeel aan een succesvolle implementatie
van de integratie op korte termijn in de weg zouden kunnen staan.Ik ben van oordeel dat, hoewel op onderdelen kritische kanttekeningen
bij het advies kunnen worden geplaatst, de Raad terecht heeft gewezen op de
risico's die aan een onvoldoende zorgvuldige voorbereiding van de integratie
verbonden zouden kunnen zijn. Het advies van de Raad heeft mij dan ook aanleiding
gegeven mij nader te beraden over de wijze waarop en de tijdspanne waarbinnen
de voorgenomen integratie haar beslag zou moeten krijgen. Daarbij heb ik uitdrukkelijk
de door de Raad in zijn advies gedane suggesties ten aanzien van de aanpak
van de integratie betrokken. In dat kader heb ik ook – in oktober en
december 1995 – opnieuw grondig overleg gevoerd met het hoofdbestuur
van de NVvR, de vergadering van presidenten van de rechtbanken en het bestuur
van de Kring van kantonrechters. Dat overleg heeft een belangrijke bijdrage
geleverd aan mijn uiteindelijke standpuntbepaling omtrent de aanpak van de
integratie. Die heb ik neergelegd in brieven aan de betrokkenen van 15 november
1995 en 23 januari 1996. Die brieven zijn bij de periodieke voortgangsrapportage
over de herziening van de rechterlijke organisatie van 14 maart 1996 ter kennis
van de Tweede Kamer gebracht.In onderdeel 2.8. van het algemeen deel van deze toelichting ga ik ten
gronde in op de fasering en de invoering van de integratie zoals die mij thans
voor ogen staan. Op deze plaats vermeld ik alvast dat sprake zal zijn van
een proces dat zich in drie stappen zal voltrekken: – de – niet wettelijk te regelen – eerste stap, waarbij
in elk arrondissement de facto één zogenoemde arrondissementale
kantongerechtsorganisatie tot stand wordt gebracht (van 1 januari 1996 tot
1 juli 1997);– de – in het onderhavige wetsvoorstel geregelde – stap
van de bestuurlijke integratie, waarbij de rechtbank en de arrondissementale
kantongerechtsorganisatie in het arrondissement bestuurlijk worden samengesmolten
(per 1 juli 1997);– de stap van de inhoudelijke integratie (vanaf 1 juli 1998).Bij brief van 15 februari 1996 heeft het bestuur van de Kring van kantonrechters
zijn uiteindelijke standpunt aan mij kenbaar gemaakt. In hoofdlijnen komt
dit op het volgende neer. Het bestuur pleit allereerst voor het samensmelten
van de verschillende kantongerechten in elk arrondissement tot één
arrondissementale kantongerechtsorganisatie. Voor dat proces zouden enkele
jaren moeten worden uitgetrokken. De arrondissementale kantongerechtsorganisatie
zou vervolgens samen met de rechtbank in het arrondissement een bestuurlijke
eenheid moeten vormen. Binnen die bestuurlijke eenheid zou een wettelijke
taakopdracht voor de arrondissementale kantongerechtsorganisatie behouden
moeten blijven en zou het hoger beroep bij de rechtbank in stand kunnen blijven.
Het bestuur is geen voorstander van de inhoudelijke integratie. Het bestuur
spreekt opnieuw de bereidheid uit, onder handhaving van het zojuist weergegeven
standpunt, mee te werken aan de totstandbrenging van de arrondissementale
kantongerechtsorganisaties en te participeren in een gezamenlijk overleg met
de presidenten van de rechtbanken en het Ministerie van Justitie. 2. De herziening van de rechterlijke organisatie en de
integratie van de kantongerechten en de rechtbanken 2.1. InleidingDe voorgestelde integratie van de kantongerechten en de rechtbanken vormt
zoals gezegd de tweede fase van de herziening van de rechterlijke organisatie.Reeds in het kader van de parlementaire behandeling van het eerste wetsvoorstel
in het kader van de herziening van de rechterlijke organisatie (wetsvoorstel
21 967) is, op basis van een analyse van de knelpunten in de toen bestaande
structuur van de rechterlijke organisatie, een uitgebreide uiteenzetting gegeven
van de doelstellingen van de herziening van de rechterlijke organisatie als
geheel. Tevens zijn die – abstracte – doelstellingen in algemene
zin geconcretiseerd en vervolgens per fase van de herziening van de rechterlijke
organisatie verder uitgewerkt. Het toen ontwikkelde gedachtengoed behoort
naar mijn oordeel, mede gelet op de destijds door de Staten-Generaal daarmee
betuigde instemming, nog steeds richtinggevend te zijn.De drie algemene, voor een deel ook met elkaar samenhangende, doelstellingen
die met de herziening van de rechterlijke organisatie worden nagestreefd zijn:– het scheppen van voorwaarden voor het verbeteren onderscheidenlijk
het in stand houden van de juridische kwaliteit en het gehalte van de rechtspraak;– het scheppen van voorwaarden voor het verbeteren van de cliëntgerichtheid
van de rechtspleging;– het scheppen van evenwicht in de structuur van de rechterlijke
organisatie.Zij kunnen worden samengevat in de trefwoorden kwaliteit en doelmatigheid.Met het oog op de juridische kwaliteit en het gehalte van de rechtspraak
dienen ten eerste voorzieningen te worden getroffen gericht op de rechtseenheid,
zowel binnen als tussen de rechtsgebieden (civiel recht, strafrecht en bestuursrecht).
Daarbij gaat het onder meer om voorzieningen die het mogelijk maken dat rechtsvragen
uiteindelijk, en telkens op het daarvoor meest geschikte niveau, eensluidend
worden beantwoord (de zogenoemde verticale rechtseenheid) en, wat in de tweede
fase van eminent belang is, om voorzieningen die de wederzijdse doordringing
en beïnvloeding van de rechtsgebieden en de rechtsontwikkeling op dat
stuk zoveel mogelijk bevorderen (de zogenoemde horizontale rechtseenheid).
In het bijzonder op grond hiervan is aan de herziening van de rechterlijke
organisatie, in het voetspoor van de Staatscommissie, het concept van de integratie
ten grondslag gelegd.Ten tweede dient de rechterlijke organisatie zodanig te worden ingericht
dat, met inachtneming van de in het internationale en communautaire recht
verankerde waarborgen, een adequaat stelsel van rechtsbescherming wordt geboden.
Om die reden is gekozen voor een structuur van de rechterlijke organisatie
waarin een in eerste instantie gegeven rechterlijk oordeel in hoger beroep
kan worden getoetst, tenzij het gaat om zaken waarvan de aard, het gewicht
of het belang dat niet rechtvaardigt of om zaken waarin op zichzelf
genomen rechtspraak in twee feitelijke instanties aangewezen zou zijn, maar
sprake is van zo overwegende bezwaren, dat toch van het openstellen van hoger
beroep moet worden afgezien.Voor de cliëntgerichtheid van de rechtspleging zijn twee factoren
van wezenlijk belang, te weten de toegankelijkheid van de rechterlijke organisatie
en de snelheid waarmee rechterlijke (eind)uitspraken beschikbaar komen.De toegankelijkheid van de rechterlijke organisatie wordt in hoofdzaak
bepaald door een drietal factoren: een doorzichtige structuur van de rechterlijke
organisatie, een goede geografische bereikbaarheid van met name de rechtspraak
in eerste aanleg en een laagdrempelige toegang tot met name de rechtspraak
in eerste aanleg. Ook aan de toegankelijkheid van de rechterlijke organisatie
wordt in de tweede fase verder gestalte gegeven door het tot stand brengen
van één type gerecht voor de civiele en de strafrechtspraak
in eerste aanleg, een nevenlokatiebeleid dat onder meer is gericht op een
zo groot mogelijk aantal categorieën zaken die buiten de hoofdplaats
van de rechtbank nieuwe stijl worden behandeld, en uitbreiding van de categorieën
zaken waarin zonder verplichte procesvertegenwoordiging kan worden geprocedeerd.Rechterlijke beslissingen zijn het kernprodukt van de rechterlijke organisatie.
Die beslissingen moeten niet alleen uit kwalitatief oogpunt goed zijn, zij
moeten ook zo spoedig mogelijk beschikbaar komen. Voor de snelheid waarmee
rechterlijke (eind)uitspraken beschikbaar komen, zijn in het bijzonder vereist
een doeltreffende en doelmatige bedrijfsvoering van de gerechten, procesrecht
dat is gericht op een soepele afwikkeling van procedures met zo kort mogelijke
doorlooptijden, en voorts een mede daarop toegesneden stelsel van rechtsmiddelen.
Ook hierop is de tweede fase gericht, onder andere door de modernisering van
het burgerlijk procesrecht, het verbreiden van de sterke kanten van de kantonrechtspraak
naar de overige onderdelen van de rechtbank nieuwe stijl en de verdere stroomlijning
van, in het bijzonder de civiele, procedures.Het scheppen van evenwicht in de structuur van de rechterlijke organisatie
ziet vooral op de na te streven proportionaliteit van de inzet van mensen
en middelen ten opzichte van de aard, het gewicht en het belang van de individuele
zaak. Mede gelet op de – soms forse – groei van het zaaksaanbod
in de afgelopen jaren in vrijwel alle sectoren is, naast andere maatregelen,
onverkort aandacht nodig voor een optimale inzet van mensen en middelen. Er
zijn immers om verschillende redenen grenzen aan de uitbreiding van de rechterlijke
macht, zowel in kwantitatieve als in kwalitatieve zin. De tweede fase kan
ook hieraan een bijdrage leveren, onder andere door verschillende zaken als
het vergroten van de mogelijkheden voor specialisatie, het op een breder terrein
kunnen inzetten van ervaren rechters, de introductie van de mogelijkheid,
waar nodig, van afdoening door een meervoudige kamer ook in de huidige kantonzaken
en een – beperkte – verhoging van de appelgrenzen.Voorts is hier van belang dat het streven naar een doelmatige inzet van
mensen en middelen ook een van de uitgangspunten bij de vormgeving van het
nevenlokatiebeleid is.In de eerste fase van de herziening van de rechterlijke organisatie is
de eerste stap gezet op de weg naar het tot stand brengen van één
geïntegreerd gerecht van eerste aanleg voor – uiteindelijk –
alle civiele rechtspraak, strafrechtspraak en bestuursrechtspraak. Aan alle
rechtbanken zijn zogenoemde sectoren bestuursrecht toegevoegd, die zijn belast
met de rechtspraak in eerste aanleg die voorheen door de raden van beroep/Ambtenarengerechten
en bij de Raad van State werd verricht. In de tweede fase zal de tweede stap
op deze weg worden gezet. Die leidt ertoe, dat alle civiele en
strafrechtspraak bij de rechtbanken nieuwe stijl zal zijn ondergebracht, evenals
een van de nog ontbrekende stukken bestuursrechtspraak in eerste aanleg, te
weten de rechtspraak op grond van de Wet administratiefrechtelijke handhaving
verkeersvoorschriften.Hierna zal allereerst meer specifiek worden ingegaan op de voordelen die
met de integratie van de kantongerechten en de rechtbanken in elk geval worden
nagestreefd (2.2.). Vervolgens wordt de randvoorwaarde geformuleerd waaraan
moet zijn voldaan om de integratie met succes tot stand te kunnen brengen,
te weten het behoud van de sterke kanten van de kantonrechtspraak (2.3.).
Daarna wordt aandacht besteed aan de mogelijkheden om de sterke kanten van
de kantonrechtspraak niet alleen te behouden maar deze binnen de rechtbanken
nieuwe stijl ook verder te verbreiden (2.4.). Dan komen de voorzieningen die
ten aanzien van de (rechts)positie van de overgaande kantonrechters worden
getroffen aan de orde (2.5.) Vervolgens wordt het nevenlokatiebeleid behandeld
(2.6.). Daarna wordt, voorafgaand aan hetgeen daarover in de onderdelen 2.1.
en 3.1. van de artikelsgewijze toelichting is vermeld, in hoofdlijnen ingegaan
op de voorgestelde wijzigingen in het burgerlijk procesrecht en het strafprocesrecht
(2.7.). Ten slotte wordt uitgebreid aandacht besteed aan de fasering en de
invoering van de integratie (2.8.). 2.2. Voordelen van de integratieDe integratie van de kantongerechten en de rechtbanken beoogt zoals gezegd
primair het tot stand brengen van één geïntegreerd gerecht
van eerste aanleg, de rechtbank nieuwe stijl. Daarmee wordt, als specifieke
concretisering van de algemene doelstellingen van de herziening van de rechterlijke
organisatie, het behalen van in elk geval de volgende voordelen nagestreefd:1. het wegnemen van de nadelen die zijn verbonden aan het opdragen van
de rechtsmacht in eerste aanleg aan twee verschillende categorieën gerechten;2. het wegnemen van de nadelen die zijn verbonden aan het functioneren
van de kantongerechten;3. het geven van een kwaliteitsimpuls aan de rechtbanken nieuwe stijl; 4. het bij elkaar brengen van de civielrechtelijke rechtspraak in eerste
aanleg inzake arbeidsverhoudingen en de bestuursrechtspraak in eerste aanleg
inzake arbeidsverhoudingen (sociale-zekerheidszaken, ambtenarenen pensioenzaken),
alsmede van de bestuursrechtspraak in eerste aanleg op grond van de Wet administratiefrechtelijke
handhaving verkeersvoorschriften en de overige bestuursrechtspraak in eerste
aanleg, als een volgende stap op de weg naar de personele en organisatorische
integratie van alle civiele rechtspraak, strafrechtspraak en bestuursrechtspraak
in eerste aanleg;5. het vereenvoudigen van de beheersstructuur van de rechterlijke organisatie.Kort gezegd: aan de integratie zijn naar mijn oordeel grote – inhoudelijke
en kwalitatieve, maar ook bestuurlijke en beheersmatige – voordelen
verbonden. Ad 1Op dit moment worden de civiele en de strafrechtspraak in eerste aanleg
uitgeoefend door de (negentien) rechtbanken en de (61) kantongerechten. Deze
tweedeling is slechts historisch verklaarbaar. De wens om de burger in eenvoudige
civiele zaken van beperkt financieel belang lange en omslachtige reizen en
onnodige kosten te besparen, leidde er destijds toe dat deze zaken werden
opgedragen aan een alleen rechtsprekende rechter, dicht bij de
burger, die een eenvoudig procesrecht toepaste en ten overstaan van wie de
burger zelf, zonder rechtskundige bijstand, mondeling zijn standpunt kon uiteenzetten.
Die alleen rechtsprekende rechter was in de Staatsregeling van 1798 de «vrederechter».
De Grondwet van 1815 introduceerde, in navolging van de Franse benaming, na
het herstel van de soevereiniteit de benaming «kantonrechter».
Die benaming is ook in 1827 neergelegd in de toenmalige Wet op de Zamenstelling
der regterlijke macht en het beleid der Justitie, evenals overigens de term
«arrondissementsrechtbank». Om vergelijkbare redenen werd destijds
aan de kantonrechter ook de berechting van overtredingen – waaronder
vele feiten die door een plaatselijke wetgever strafbaar waren gesteld –
opgedragen. De zwaardere civiele zaken en de misdrijven werden opgedragen
aan de rechtbank, die altijd in een meervoudige kamer oordeelde.Aan deze tweedeling zijn enkele intrinsieke nadelen verbonden. Bovendien
hebben zich enkele ontwikkelingen voorgedaan die ertoe leiden dat thans moet
worden vastgesteld dat het niet langer zinvol is twee verschillende soorten
gerechten van eerste aanleg naast elkaar te laten voortbestaan.Verdeling van de rechtsmacht in eerste aanleg over twee verschillende
soorten gerechten betekent dat twee verschillende rechterlijke instanties
in eerste aanleg beslissingen geven over identieke algemene rechtsvragen.
Een dergelijk stelsel bergt, zeker bij een aantal gerechten van 80, risico's
in zich voor de rechtseenheid en de rechtsontwikkeling, en daarmee voor de
kwaliteit van het recht. Dat klemt temeer, omdat ook de appelrechtsmacht is
verdeeld over twee typen gerechten. De rechtbanken behandelen immers de kantongerechtsappellen
en de (vijf) hoven de rechtbankappellen. Aldus is de rechtsmacht in hoger
beroep verdeeld over maar liefst 24 gerechten, hetgeen vervolgens ook weer
gevolgen heeft voor de «span of control» van de cassatierechter,
de Hoge Raad. Een stelsel waarin negentien gerechten van eerste aanleg functioneren
met daarboven vijf appelcolleges komt aan deze bezwaren tegemoet en verbetert
bovendien sterk de voorwaarden voor onderlinge afstemming van rechterlijk
beleid op dezelfde of verwante terreinen van het recht. Het leidt er bovendien
toe, dat de rechtbanken zich volledig kunnen concentreren op de rechtspraak
in eerste aanleg.Zolang sprake is van heldere criteria voor de toekenning van rechtsmacht
aan het ene of het andere type gerecht van eerste aanleg blijft de structuur
van de rechterlijke organisatie nog enigszins doorzichtig. In civiele zaken
is de wetgever er echter in nogal wat gevallen toe overgegaan rechtsmacht
aan de kantonrechter op te dragen teneinde te bewerkstelligen dat in die zaken
een laagdrempelige rechtsgang voor de burger beschikbaar kwam. Bekende voorbeelden
zijn arbeidszaken en huurzaken. Daarbij ging het echter niet meer, in elk
geval niet per definitie, om eenvoudige zaken van beperkt financieel belang,
waardoor geen sprake was van een algemeen, aan een competentiegrens gerelateerd
criterium voor de verdeling van rechtsmacht. Bovendien ontstonden er afgrenzingsproblemen
doordat verwante zaken tot de bevoegdheid van de rechtbank bleven behoren.
In strafzaken is de wetgever er in enkele gevallen toe overgegaan om de berechting
van overtredingen niet aan de kantonrechter maar aan de rechtbank op te dragen.
Denk aan de economische overtredingen en de overtredingen, bedoeld in artikel
56 van de Wet op de rechterlijke organisatie (hierna: Wet RO). Ook daardoor
werd het criterium voor de competentieverdeling onhelder. Integratie van de
kantongerechten en de rechtbanken leidt tot een doorzichtiger en – ook
voor de burger – toegankelijker structuur van de rechterlijke organisatie,
waarin alle civiele en strafrechtspraak in eerste aanleg bij één
type gerecht is ondergebracht en ook de appelrechtspraak aan
één type gerecht kan worden toebedeeld. Zij leidt er bovendien
toe, dat de wetgever op zuivere gronden een keuze kan maken voor het brengen
van bepaalde soorten geschillen onder de procedure waarin wel of onder de
procedure waarin geen sprake is van verplichte procesvertegenwoordiging.Kenden de rechtbanken aanvankelijk alleen meervoudige rechtspraak, in
de loop der jaren heeft de alleen rechtsprekende rechter belangrijk aan betekenis
gewonnen. De politierechter en de economische politierechter zijn voorbeelden
van oudere datum, evenals de kinderrechter. Sinds enkele jaren ligt in civiele
zaken het primaat bij de enkelvoudige kamer (zie artikel 49, tweede lid, van
de Wet RO). Sinds 1 januari 1994 geldt dat ook voor bestuursrechtelijke zaken
(zie artikel 55c, tweede lid, van de Wet RO). Daarmee is een belangrijk onderscheidend
criterium tussen rechtbank en kantongerecht weggevallen. Bovendien zijn, als
gevolg van de verruiming van de rechtsmacht van de kantonrechter tot specifieke
categorieën zaken ook boven de algemene competentiegrens, bij het kantongerecht
met enige regelmaat zaken aan de orde die zich eigenlijk meer zouden lenen
voor meervoudige afdoening maar daarvan toch bij voorbaat zijn uitgesloten.
Ook hier geldt dat samenvoeging van beide typen gerechten van eerste aanleg
een oplossing biedt. Zij bewerkstelligt dat in alle gevallen, afhankelijk
van de merites van de zaak en onafhankelijk van het toepasselijke procesrecht,
een zaak kan worden behandeld door een enkelvoudige of een meervoudige kamer.In verband hiermee staat de constatering dat de – ervaren –
kantonrechters nogal wat zaken afdoen die als eenvoudig en/of van beperkt
belang kunnen worden gekwalificeerd, terwijl binnen de rechtbanken nogal wat
zaken die als veel minder eenvoudig en/of van groter belang kunnen worden
gekwalificeerd, worden afgedaan door veelal minder ervaren rechters. Vooral
door de ontwikkeling naar meer unus-rechtspraak binnen de rechtbanken is deze
paradoxale situatie in versterkte mate aan het licht getreden en is een situatie
ontstaan waarin niet langer is verzekerd dat kwaliteit en capaciteit op de
meest doelmatige wijze worden ingezet. Enigszins verwant hieraan is de constatering
dat het persoonlijke contact met en de persoonlijke bejegening van de justitiabele
aanvankelijk specifiek waren voor de kantonrechter en ook een bijzondere attitude
vroegen. Ook dat onderscheid is echter vervaagd. Ten eerste doordat tegenwoordig
ook in dagvaardingszaken bij de rechtbank partijen met enige regelmaat –
ook – zelf verschijnen, bij voorbeeld bij de comparitie na antwoord.
Ten tweede door de opkomst van de verzoekschriftprocedure met de vele contacten
tussen rechter en justitiabele. Ten derde door de recente onderbrenging van
de bestuursrechtspraak in eerste aanleg bij de rechtbanken, in welke geschillen
veelal sprake is van in persoon procederende, althans – ook –
zelf verschijnende partijen.In procesrechtelijk opzicht zijn aan de hiervoor bedoelde tweedeling grote
nadelen verbonden. In sommige zaken heeft de eisende onderscheidenlijk de
verzoekende partij de keuze tussen een procedure voor de kantonrechter en
een procedure voor de rechtbank of hangt het van toevallige omstandigheden
af waar men een zaak moet aanbrengen. Soms kan men voor een bepaalde vordering
kiezen voor de kantonrechter dan wel voor de rechtbank (bij voorbeeld een
voorlopige voorziening bij de kantonrechter op grond van artikel 116 van het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering – hierna: Rv. – naast
een kort geding voor de president op grond van artikel 289 Rv.). Soms ook
moet men voor een primaire vordering bij de kantonrechter zijn en voor een
subsidiaire vordering die hetzelfde feitencomplex betreft, bij de rechtbank.
Ook het omgekeerde komt voor. Hetzelfde kan zich voordoen bij geschillen in
conventie en in reconventie. Ook anderszins is sprake van competentieperikelen, bij voorbeeld bij vermeerdering van eis, bij cumulerende
vorderingen of in beslagsituaties. Dit alles leidt in de praktijk tot lastige
puzzels en soms tot onbevoegdverklaring en daarmee tot het verschuiven van
zaken, vertraging en het onnodig maken van kosten. Het creëren van één
gerecht van eerste aanleg biedt, ook bij handhaving van een stelsel waarin
onderscheid wordt gemaakt tussen dagvaardingsprocedures en verzoekschriftprocedures
en tussen zaken waarin wel en waarin geen sprake is van verplichte procureurstelling,
mogelijkheden om door middel van zogenoemde herstelbepalingen of wisselbepalingen
op een soepele manier een zaak weer in het juiste spoor te krijgen. Bovendien
wordt het zo eenvoudiger om tot een logischer schikking te komen van zaken
waarvoor wel en waarvoor geen sprake is van verplichte procureurstelling.Meer in het algemeen kan worden vastgesteld dat het tot stand brengen
van één gerecht van eerste aanleg leidt tot een aanmerkelijke
vereenvoudiging van de – institutionele en processuele – regelgeving,
zoals uit dit wetsvoorstel blijkt. Ad 2Voorts moet worden vastgesteld dat aan het functioneren van de kantongerechten
als zodanig enkele nadelen zijn verbonden.Ten eerste kan «levenslange» werkzaamheid als unus-rechter
bezwaren oproepen als gevolg van het ontbreken van vormen van stelselmatige
intercollegiale toetsing. De «macht» van de rechter ten opzichte
van degenen over wie hij moet oordelen of wier rechtspositie hij vaststelt,
kan aanzienlijk zijn. Het systeem kent diverse elementen ter begrenzing van
die macht. Collegiaal overleg, hetzij in raadkamer hetzij anderszins, is een
van de waarborgen voor het behoud van het evenwicht. In een gerecht dat alleen
unus-rechtspraak kent, ontbreekt dat overleg in formele zin. Het kan natuurlijk
wel op informele wijze, en zelfs stelselmatig geschieden, maar dat gebeurt
in de praktijk lang niet overal. Door dit solitaire karakter van het ambt
van kantonrechter groeit dan ook niet als vanzelfsprekend een «overlegcultuur»,
met een positieve uitstraling naar het functioneren van het gerecht als geheel
en daarmee naar de kwaliteit van de rechtspraak.Voor de kleinere en middelgrote kantongerechten geldt dat hun omvang te
beperkt is om tot een evenwichtige, op de aanwezige rechtsprekende en ondersteunende
capaciteit gerichte, werkverdeling te komen en om – binnen de aan de
kantonrechter toegekende rechtsmacht – reële specialisatiemogelijkheden
te bieden. Daardoor kunnen de kwaliteit en de kwantiteit onder druk komen
te staan.Ten slotte zijn met name de kleinere kantongerechten bijzonder kwetsbaar.
Als een van de betrokken rechters niet goed functioneert of de verstandhouding
tussen de rechters te wensen overlaat, ontstaat al gauw een moeilijk werkbare
situatie. Daarvoor zijn wel oplossingen mogelijk, maar deze zijn al spoedig
zeer ingrijpend en zullen daardoor – en door het ontbreken van een zekere
hiërarchische structuur – slechts in hoogst uitzonderlijke gevallen
worden toegepast. Maar ook los van het voorgaande is sprake van risico's,
bij voorbeeld in geval van ziekte.De integratie van de kantongerechten en de rechtbanken biedt voor deze
knelpunten een adequate oplossing. Ad 3Het samengaan van de kantongerechten en de rechtbanken vormt om een aantal
redenen een belangrijke kwaliteitsimpuls voor de rechtbanken nieuwe stijl.Aangezien – zoals hierna nog aan de orde komt – het aantal
beschikbare promotiefuncties bij de rechtbanken structureel zal worden vermeerderd
met een aantal dat gelijk is aan het aantal zittende kantonrechters op het
tijdstip van de integratie, zullen – veel meer dan thans het geval is –
in de toekomst ervaren rechtbankrechters die anders naar elders beschikbare
promotiefuncties – met name bij de kantongerechten – zouden zijn
vertrokken, voor de rechtbanken behouden blijven. Ook zullen – anders
dan thans het geval is – buitenstaanders ook boven het niveau van rechter
in de rechtbanken kunnen instromen. Van deze instroom van ervaren buitenstaanders
mag een positief effect worden verwacht op het niveau van de rechtbank als
geheel en op de attitude van degenen die binnen die organisatie werkzaam zijn.
Dit alles is ook van belang voor de kwaliteit van de opleidingscapaciteit
van de rechtbanken. Voorts komen de kennis en de ervaring – ook op specifieke
terreinen als het arbeidsrecht – van de zittende kantonrechters voor
de rechtbanken beschikbaar, hetgeen zeker in de aanvangsfase van de rechtbank
nieuwe stijl een niet te onderschatten winstpunt is.Verder mag worden verwacht dat de organisatiecultuur in positieve zin
wordt beïnvloed door de confrontatie van de klassieke procescultuur van
de rechtbanken en de procescultuur van de kantongerechten. De rechterlijke
attitude primair gericht op praktische conflictoplossing op zo kort mogelijke
termijn van de rechters die zich in het bijzonder tot de huidige kantonzaken
aangetrokken voelen, kan een uitstraling hebben naar de andere sectoren van
de rechtbank en door uitwisseling tussen de sectoren kan men leren van elkaars
attitude en werkwijze. Wat dat betreft is het potentieel van groot belang
dat nu ook binnen de rechtbanken een informele, laagdrempelige procesgang
zonder verplichte procureurstelling wordt geïntroduceerd. Ook kunnen
de voormalige kantonrechters naar verwachting een belangrijke bijdrage leveren
in de (civiele) kort-gedingsector, bij voorbeeld in arbeids- en huurzaken.De integratie biedt bovendien belangrijke mogelijkheden om de voordelen
die aan de huidige kantonrechtspraak zijn verbonden, over te brengen naar
de andere sectoren van de rechtbank nieuwe stijl. Daarop wordt in onderdeel
2.4. nader ingegaan. Ad 4De eerste fase van de herziening van de rechterlijke organisatie heeft
zoals gezegd onder meer de integratie van de raden van beroep/Ambtenarengerechten
en de rechtbanken gebracht. Als gevolg daarvan is de bestuursrechtspraak in
eerste aanleg in sociale-zekerheidszaken, ambtenarenzaken en pensioenzaken –
ook wel aangeduid als bestuursrechtspraak inzake arbeidsverhoudingen –
nu ondergebracht bij de rechtbanken. Bij de rechtbanken vindt ook een –
klein – deel van de civiele rechtspraak inzake arbeidsverhoudingen plaats,
maar het leeuwedeel daarvan is nu nog opgedragen aan de kantongerechten. Bij
deze geschillen gaat het veelal om kwesties waarvoor weliswaar een ander processueel –
en daarmee ook bewijsrechtelijk – regime geldt, maar die in feitelijk
en materieelrechtelijk opzicht nauw aan elkaar verwant zijn en waarin de civielrechtelijke
beslissing vaak ook bestuursrechtelijke gevolgen heeft en andersom. Het is
daarom – juist bij deze zaken – voor de kwaliteit van het recht
en de rechtspraak van belang dat zij worden behandeld binnen één
en hetzelfde gerecht. Immers, de al vaak genoemde wederzijdse
doordringing van burgerlijk recht en bestuursrecht is hier wel heel pregnant,
omdat zij niet alleen speelt op het niveau van algemene rechtsvragen maar
juist ook op het niveau van specifieke rechtsvragen op dit rechtsgebied. Bovendien
biedt deze opzet, ook al door de grote aantallen zaken waarom het gaat en
dus het grote aantal rechters dat daarmee in aanraking komt, op termijn ruimte
voor het verder naar elkaar toegroeien van burgerlijk procesrecht en bestuursprocesrecht.
Verder wijs ik op de mogelijkheid van gevoegde behandeling van een civielrechtelijke
en een bestuursrechtelijke zaak en naar de mogelijkheid van verwijzing binnen
hetzelfde gerecht indien een zaak in het verkeerde traject is aangebracht.In dit verband is ook van belang dat de tendens zichtbaar is om op dit
terrein rechtsverhoudingen om te bouwen van een bestuursrechtelijke naar een
civielrechtelijke grondslag. Denk aan de – stapsgewijze – privatisering
van de Ziektewet, de recente privatisering van de VUT-regeling voor ambtenaren
en de ambtenarenpensioenen of de in het regeerakkoord opgenomen beleidsvoornemens
inzake de invoering van een duaal verzekeringsstelsel (privaatrechtelijk dan
wel publiekrechtelijk) in de AAW/WAO. Enigszins vergelijkbaar is het streven
om de ambtenaren onder de «gewone» werknemersverzekeringen te
brengen. Deze tendens vraagt om het bij elkaar brengen en houden van de civiele
en de bestuursrechtelijke rechtspraak inzake arbeidsverhoudingen. De voorgestelde
integratie maakt het mogelijk bij de toedeling van zaken binnen de rechtbank
nieuwe stijl een specialisme op dit terrein te erkennen en verder te ontwikkelen.
Daarmee zijn de kwaliteit en de doelmatigheid van de rechtspraak gediend.Evenzeer is van belang dat de rechtspraak op grond van de Wet administratiefrechtelijke
handhaving verkeersvoorschriften uit het bestaande isolement wordt gehaald
en wordt ondergebracht bij de algemene bestuursrechter in eerste aanleg, die
in het bijzonder is toegerust voor het toepassen van de algemene regels van
bestuursrecht en bestuursprocesrecht zoals neergelegd in de Algemene wet bestuursrecht
(hierna: Awb). Ad 5Sinds enkele jaren is sprake van een in intensiteit toenemend proces van
decentralisering van het beheer van de rechterlijke organisatie. De verdeling
van de door de begrotingswetgever aan de Minister van Justitie ten behoeve
van de rechterlijke organisatie toegekende mensen en middelen geschiedt daarbij
op het niveau van de arrondissementen, waarna binnen de arrondissementen de
verdeling over de verschillende gerechtelijke diensten (waaronder in elk geval
de rechtbank, de kantongerechten en thans – in afwachting van de scheiding
van de budgetten voor de zittende magistratuur en het openbaar ministerie
in het kader van de reorganisatie van het openbaar ministerie – ook
nog het arrondissementsparket) plaatsvindt. Als gevolg – onder meer –
hiervan is binnen de arrondissementen de figuur van het arrondissementsbestuur
tot ontwikkeling gekomen. In het arrondissementsbestuur, dat bestaat uit de
zogenoemde functionele autoriteiten – in elk geval de president van
de rechtbank, de kantonrechters o.i.r. en thans nog de hoofdofficier van justitie –
en de directeur gerechtelijke ondersteuning, wordt jaarlijks een arrondissementsplan
opgesteld, op basis waarvan de toedeling van mensen en middelen aan het betrokken
arrondissement plaatsvindt. Het arrondissementsbestuur beslist vervolgens
over de verdeling van de toegekende mensen en middelen binnen het arrondissement.
De besluitvorming in het arrondissementsbestuur geschiedt op basis van consensus
tussen alle leden ervan. Als gevolg van de integratie van de kantongerechten
en de rechtbanken zal het hiervoor geschetste proces aanmerkelijk kunnen worden
vereenvoudigd, vooral doordat het aantal functionele autoriteiten
afneemt. Daardoor nemen de bestuurlijke slagkracht en flexibiliteit van de
arrondissementen toe. Dat is temeer van belang, nu naar het zich laat aanzien
binnen enkele jaren de invloed op en de verantwoordelijkheid van de rechterlijke
colleges zelf voor het beheer belangrijk zullen worden vergroot. Ik verwijs
onder meer naar het rapport van de Werkgroep beheersstructuur rechterlijke
organisatie (de werkgroep-Hoekstra), die daarover onlangs in het kader van
het interdepartementaal beleidsonderzoek 1995 heeft geadviseerd (Tweede Kamer,
1995–1996, 24 559, nr. 1). Een beperkt aantal rechterlijke colleges
is een van de voorwaarden voor het welslagen van dit beleid. De integratie
van de kantongerechten en de rechtbanken levert daaraan een onmisbare bijdrage. 2.3. Randvoorwaarde voor de integratie: het behoud van
de sterke kanten van de kantonrechtspraakRealisering van de hiervoor genoemde doelstellingen van de integratie
levert grote voordelen op, die op zichzelf ook op betrekkelijk eenvoudige
wijze zijn te verwezenlijken. Aan de voorgenomen integratie dient echter een,
zeer wezenlijke, randvoorwaarde te worden gesteld. Verzekerd moet namelijk
zijn dat de sterke kanten van de kantonrechtspraak in de rechtbank nieuwe
stijl onverkort overeind blijven. Anders gezegd: voorkomen moet worden dat
als gevolg van de integratie nadelige effecten optreden die de voordelen ervan
neutraliseren, zo niet overvleugelen. Indien aan deze randvoorwaarde niet
zou zijn voldaan, zou de integratie contra-produktief kunnen zijn. Deze randvoorwaarde
heeft zowel een structureel als een incidenteel aspect. Immers, ook in de
aanloopperiode moeten nadelige effecten als hiervoor bedoeld worden voorkomen.De huidige kantonrechtspraak heeft, zoals alom wordt erkend, naast de
hiervoor gereleveerde nadelen, een aantal sterke kanten. In de eerste plaats
de hoge produktiviteit. De kantonrechters doen gemiddeld grote aantallen zaken
binnen korte tijd af. Daardoor krijgt de burger relatief snel een beslissing,
zijn er weinig of geen achterstanden en zijn de kosten per zaak relatief gering.
In de tweede plaats de laagdrempeligheid van de kantonrechtspraak. De burger
kan zonder verplichte procureurstelling procederen en de geografische bereikbaarheid
is uitstekend.Deze sterke kanten kunnen als volgt worden verklaard. De belangrijkste
factor is het informele en op snelheid toegesneden procesrecht. Ook leidt
de competentietoedeling aan de kantongerechten tot een vergaande vorm van
specialisatie, met name ten aanzien van arbeids- en huurzaken en ten aanzien
van de zogenoemde consumentenzaken (dat zijn zaken van doorgaans beperkt belang
met een juridisch vrij eenvoudig of repeterend karakter). Voorts zijn de kantonrechters
in de regel ervaren juristen, èn doordat de functie voor rechters uit
de rechtbank als promotiefunctie geldt, èn doordat de functie aantrekkelijk
blijkt voor buitenstaanders uit onder meer de advocatuur en het bedrijfsleven.
Daarbij gaat het veelal om personen die de functie als een eindfunctie beschouwen,
waardoor een zekere stabiliteit in de bezetting is verzekerd. Verder leert
de praktijk dat kantonrechters zich veelal aangetrokken voelen tot een praktische
aanpak en in staat zijn snel knopen door te hakken. Zij zijn daartoe ook,
op grond van ervaring en specialisatie, in bijzondere mate geëquipeerd.
Bovendien verdragen het financiële belang van de zaak èn de totale
werklast zich veelal slecht met een zeer gedetailleerde, diepgaande behandeling.
Hierdoor worden civiele zaken nogal eens op een «kort-geding-achtige»
manier afgedaan: er wordt snel naar een resultaat toegewerkt, bewijsopdrachten
worden zo enigszins mogelijk vermeden, de motivering is veelal sober. Ten
slotte zijn de organisatie en de werkwijze van de kantongerechten van belang.
Kantonrechters zijn in vergaande mate hun eigen baas. Ze functioneren
in een kleinschalige, niet-hiërarchische organisatie, zijn voor de toedeling
van zaken niet afhankelijk van collega's en zijn ook verantwoordelijk voor
de afdoening van hun eigen portie werk. Als er voorraden ontstaan, zijn dit
voorraden voor de betrokken kantonrechter zelf. Ook heeft in de regel elke
kantonrechter een eigen gerechtssecretaris, die onder andere is belast met
het verrichten van administratief-voorbereidende en organisatorische werkzaamheden.De Kring van kantonrechters heeft herhaalde malen de vrees geuit dat met
de voorgenomen integratie de produktiviteit significant zal teruglopen en
het eigen karakter van het huidige kantongerecht en het ambt van kantonrechter
verloren zal gaan. De NVvR heeft in dat verband indertijd gepleit voor een
geleidelijke overgang en een zekere gewenningsperiode.Ten aanzien van het aspect van de produktiviteit valt het volgende op
te merken. Het is op zichzelf juist dat – in absolute aantallen zaken
uitgedrukt – de produktiviteit van de kantongerechten groter is dan
die van de rechtbanken. Dat verschil kan als volgt worden verklaard.De rechtbanken zijn de generale opleidingsinstituten van de rechterlijke
macht. Niet alleen zijn er vele aspirant-rechters in opleiding (raio's, gerechtsauditeurs,
buitenstaanders als rechter-plaatsvervanger), ook is de functie van rechter
de algemene beginfunctie. Het is ook gebruikelijk dat zeker de minder ervaren
rechters rouleren over de verschillende sectoren. In beginsel worden de zaken
enkelvoudig afgedaan, maar de minder ervaren rechters zullen nog wel onder
een zekere mate van toezicht werken. Daarnaast bestaat bij veel rechtbanken
het systeem van de meelezende rechter: elke enkelvoudig afgedane zaak is –
meer of minder marginaal – mede beoordeeld door een tweede rechter,
die op de achtergrond blijft.De rechtbankrechters – onder wie dus een relatief groot aantal met
weinig ervaring – doen bovendien zaken af die gemiddeld genomen ingewikkelder
zijn dan die van de kantongerechten. Ook daardoor duren procedures veelal
langer.Ook is het voor de rechtbanken geldende procesrecht op dit moment nog
onvoldoende toegesneden op een snelle, zoveel mogelijk informele, afdoening
van zaken, terwijl het fenomeen van de verplichte procesvertegenwoordiging
in veel gevallen evenmin leidt tot snel procederen. Daarbij past overigens
de kanttekening dat in de afgelopen periode ook bij de rechtbanken en de rechtsbijstandverleners
sprake is van een snel toenemende aandacht voor de doelmatigheid van de civiele
procedures.Voorts verschilt de werkwijze van de rechtbanken en de kantongerechten
op onderdelen. Lang niet elke rechtbankrechter heeft zijn eigen, vaste portie
zaken, waardoor veel minder sprake is van een afgebakende eigen verantwoordelijkheid
van de individuele rechter. Ook heeft vrijwel geen rechtbankrechter een vaste
gerechtssecretaris. Binnen de civiele sectoren worden secretarissen over het
algemeen slechts ingeschakeld voor verstekzaken, bepaalde categorieën
eenvoudige zaken op tegenspraak en de afdoening van verzoekschriften. In het
algemeen kan worden gezegd dat de beperkte ondersteuning een ongunstige invloed
heeft op de snelheid van werken. Mede om die reden zijn overigens recentelijk
initiatieven ontplooid om het niveau van de ondersteuning – ook –
in civiele zaken te verhogen. De eerste ervaringen met de invoering van stafjuristen
en senior-gerechtssecretarissen zijn positief.Een deel van de factoren die van invloed zijn op de produktiviteit van
de rechtbanken is van immanente aard (het aspect van opleiding en ervaring
en de gemiddeld genomen grotere ingewikkeldheid van de zaken), voor een ander
deel gaat het om factoren die voor verandering vatbaar zijn (het processuele
aspect en de organisatie, de werkwijze en de structuur van de ondersteuning). Op de hiervoor gegeven analyse van de sterke kanten van de kantonrechtspraak
en de – in absolute aantallen zaken uitgedrukte – mindere produktiviteit
van de rechtbanken kan niet de stelling worden gebaseerd dat de voordelen
van de kantonrechtspraak bij integratie van kantongerechten en rechtbanken
verloren zouden gaan. Een dergelijke stellingname zou immers miskennen dat –
relatief eenvoudige – maatregelen denkbaar zijn om het mogelijke nadelige
effect van de verschillen tussen de kantongerechten en de rechtbanken te elimineren.
Zij zou voorts miskennen dat evenzeer maatregelen denkbaar zijn om in te grijpen
in de hiervoor bedoelde voor verandering vatbare factoren, waarop de integratie
van de kantongerechten en de rechtbanken bovendien een katalyserende invloed
kan hebben.Mede op basis van de waarschuwende geluiden uit de Kring van kantonrechters
en mede op de grondslag van de, hiervoor gememoreerde, uitgebrachte adviezen
is in samenspraak met de betrokkenen een samenstel van maatregelen ontwikkeld
die ertoe moeten leiden dat de produktiviteit van de huidige kantongerechten
overeind blijft en het eigen karakter van het kantongerecht en het ambt van
kantonrechter in stand blijft. Anders gezegd: maatregelen die erop zijn gericht
dat de sterke kanten van de kantonrechtspraak binnen de rechtbank nieuwe stijl
zowel in de aanloopperiode als structureel behouden blijven.Om te beginnen is, onverlet de belangrijke modernisering van het burgerlijk
procesrecht die in dit wetsvoorstel is neergelegd, niet gekozen voor een volledige
processuele integratie van wat thans rechtbankzaken en kantonzaken zijn. Binnen
het gemoderniseerde burgerlijk procesrecht is wat de dagvaardingsprocedure
betreft uitdrukkelijk gekozen voor het handhaven van twee stromen, te weten
één stroom van zaken waarin wel en één waarin
geen sprake is van verplichte procureurstelling. Zoals hierna nog uitvoeriger
aan de orde komt, is daarbij een logischer verdeling aangebracht en zal bovendien
de grens boven welke procureurstelling verplicht is, worden verhoogd van f 5000
naar f 10 000.Dit processuele onderscheid vindt in organisatorische zin zijn vertaling
in de instelling van twee afzonderlijke civiele sectoren binnen de rechtbanken
nieuwe stijl: één voor de behandeling van dagvaardingsprocedures
waarin procureurstelling verplicht is (verder: de eerste civiele sector) en
één voor de behandeling van dagvaardingsprocedures waarin procureurstelling
niet verplicht is (verder: de tweede civiele sector). Deze verdeling in sectoren –
waaronder worden verstaan: organisatorische werkeenheden – is nodig
om het aparte karakter van beide stromen de facto te kunnen bewaren en de
organisatie daarop toe te snijden. Zij is als zodanig van wezenlijk belang
voor het behoud van de sterke kanten van de huidige kantonrechtspraak.In de Wet RO wordt, vooruitlopend op een meer omvattende aanpassing van
wat wordt genoemd de bestuursstructuur van de gerechten, in algemene zin vastgelegd
dat de rechtbanken – en overigens ook de hoven – voor het behandelen
en beslissen van bepaalde soorten zaken sectoren kunnen vormen (zie de voorgestelde
artikelen 54 en 74 van de Wet RO). Overeenkomstig de door mijn toenmalige
ambtsvoorganger in het hiervoor gememoreerde gesprek van 29 maart 1993 aan
het bestuur van de Kring van kantonrechters gedane toezegging is, in aansluiting
daarop, in artikel VI van hoofdonderdeel 4. (Overgangs- en slotbepalingen)
van het onderhavige wetsvoorstel voorgeschreven dat de rechtbanken in elk
geval, en wel voor een periode van ten minste vijf jaar na de bestuurlijke
integratie, een sector vormen voor de behandeling van dagvaardingsprocedures
waarin procureurstelling niet verplicht is. Aldus wordt – voor zover
dat nodig zou zijn – veilig gesteld dat een dergelijke sector inderdaad
tot stand komt en worden procedurele complicaties voorkomen.
Ik verwacht overigens dat dit concept in de praktijk zo goed zal bevallen
dat de nu voorgeschreven opzet na de periode van vijf jaar dusdanig stevig
in de organisatie van de rechtbanken zal zijn verankerd, dat de rechtbanken
ook nadien voor een dergelijke opzet zullen kiezen.Door de hierna te vermelden taakgarantie voor de zittende kantonrechters
zal de tweede civiele sector in de aanvang worden bezet door – in ieder
geval – de zittende kantonrechters. Daardoor kan van meet af aan in
de voorgestane opzet worden gewerkt. Voorts wordt ervan uitgegaan dat ook
structureel de rechters die deze sector bezetten, in hoofdzaak ervaren rechters
zullen zijn. Als eerste sectorvoorzitter zal in beginsel de hierna (zie onderdeel
2.8.) te bespreken coördinator van de arrondissementale kantongerechtsorganisatie
fungeren. Ook daardoor, en door het feit dat de werkverdeling door de leden
van de sector zelf wordt geregeld, wordt bewerkstelligd dat de sterke kanten
van de bestaande werkwijzen van de kantongerechten onverkort kunnen worden
gehandhaafd. Tevens wordt hierdoor de bestaande platte, niet-hiërarchische
structuur, vrijwel volledig gehandhaafd, zodat aan de aantrekkelijkheid van
de functie die thans de benaming kantonrechter draagt geen afbreuk wordt gedaan.In dit verband merk ik, enigszins ter zijde, nog op dat het aspect van
kleinschaligheid versus grootschaligheid overigens sterk dient te worden gerelativeerd.
Rechtspraak is naar haar aard kleinschalig, in die zin dat de behandeling
van een bepaalde zaak op strikt geïndividualiseerde basis plaatsvindt
door een rechter die daarbij volkomen zelfstandig, zonder invloed van een
hiërarchisch meerdere, te werk gaat. Het college waarvan de betrokkene
deel uitmaakt kan klein of groot zijn, maar de totale omvang heeft niet per
se een nadelige invloed op de wijze van werken van de individuele rechter.
Een opdeling in kleine, min of meer zelfstandige, eenheden is immers goed
mogelijk. De praktijk bij de rechtbanken laat daarvan ook tal van voorbeelden
zien, terwijl de omvang van een groot kantongerecht als dat te Amsterdam (zestien
kantonrechters) niet of nauwelijks geringer is dan die van de kleinste rechtbanken.
De effecten van grootschaligheid doen zich dan ook veel meer gevoelen in de
bestuursstructuur van de colleges dan in de concrete rechtsprekende taken
van de leden van de colleges.Een volgende maatregel heeft betrekking op de ondersteuning. Afgesproken
is dat de thans bij de kantongerechten bestaande structuur van de ondersteuning
in de tweede civiele sector in die zin wordt gehandhaafd, dat naast elke oud-kantonrechter
die in die sector werkzaam zal zijn, een gerechtssecretaris aan de sector
zal worden toegevoegd. Aldus worden voor de aanloopperiode afdoende garanties
gegeven en is er voldoende tijd om een definitieve, op de aard van de werkzaamheden
in de tweede civiele sector toegesneden, ondersteuningsstructuur te ontwikkelen.Bij dit alles is het uiteraard niet de bedoeling een soort «afgescheiden
vermogen» binnen de rechtbank nieuwe stijl te creëren. Waar het
om gaat, is dat aldus een goede uitgangspositie wordt geschapen voor het behoud
van de sterke kanten van de kantonrechtspraak en een geleidelijke verankering
van de organisatie en de werkwijzen van de rechtbank nieuwe stijl.Evenzeer is van belang dat het aantal promotieplaatsen (dat zijn alle
functies boven de basisfunctie van rechter respectievelijk raadsheer) bij
de rechtbanken – en de hoven – zal worden uitgebreid met een aantal
dat gelijk is aan het aantal formatieplaatsen voor kantonrechters op het moment
van de integratie. Derhalve mag worden verwacht dat de aantrekkelijkheid van
de huidige kantonrechtersfunctie, geconverteerd in de functie van vice-president
in hoofdzaak werkzaam in de tweede civiele sector, aantrekkelijk
blijft voor die categorieën buitenstaanders waaraan de rechterlijke macht
bij uitstek behoefte heeft.De conclusie uit het voorgaande moet zijn, dat afdoende instrumenten beschikbaar
zijn om aan de hiervoor geformuleerde randvoorwaarde te voldoen. Vanzelfsprekend
zullen deze vervolgens ook op adequate wijze moeten worden ingezet en geëffectueerd.
Onder andere daarop wordt in onderdeel 2.8. nader ingegaan. 2.4. De verdere verbreiding van de sterke kanten van de
kantonrechtspraak binnen de rechtbanken nieuwe stijlComplementair aan het vervullen van de randvoorwaarde dat de sterke kanten
van de kantonrechtspraak in de nieuwe opzet behouden dienen te blijven, zal
in het bijzonder aandacht moeten worden besteed aan het optimaal benutten
van de mogelijkheden om die sterke kanten van de kantonrechtspraak binnen
de rechtbanken nieuwe stijl ook verder te verbreiden. Daarmee kan tegelijkertijd
verbetering worden gebracht in de hiervoor genoemde minder sterke kanten van
de organisatie en de werkwijze bij de rechtbanken.Dit proces zal zich langs vier hoofdlijnen voltrekken:1. door de – hiervoor al genoemde – verhoging van de grens
beneden welke in civiele zaken in persoon kan worden geprocedeerd;2. door het uitbreiden van het aantal categorieën zaken die buiten
de hoofdplaats van het arrondissement op een nevenlokatie kunnen worden behandeld;3. door bij de modernisering van het burgerlijk procesrecht waar mogelijk
aan te sluiten bij het huidige procesrecht voor de kantonrechtspraak;4. door de goede elementen van de organisatie, de werkwijze en de structuur
van de ondersteuning van de kantongerechten over te nemen. Ad 1Verhoging van de grens beneden welke in civiele zaken in persoon kan worden
geprocedeerd van f 5000 tot f 10 000 leidt ertoe, zo blijkt
uit een onlangs afgerond onderzoek van het WODC (Hoger beroep en de integratie,
C. van der Werff m.m.v. B.J.W. Docter-Schamhardt, WODC-reeks Onderzoek en
beleid, nr 143, Arnhem 1995), dat landelijk jaarlijks in naar schatting ongeveer
6600 extra zaken, waarvan er naar verwachting ongeveer 5200 resulteren in
een eindvonnis, volgens de laagdrempelige, onder meer op een snelle afdoening
gerichte, civiele procedure zonder verplichte procesvertegenwoordiging kan
worden geprocedeerd. Dat betekent in de eerste plaats dat de voordelen van
wat thans nog de kantongerechtsprocedure is, binnen het bereik van een belangrijk
grotere groep justitiabelen zullen komen. Het betekent in de tweede plaats,
dat het aantal formatieplaatsen dat door de rechtbanken in de tweede civiele
sector moet worden ingezet, groter zal zijn dan het huidige aantal formatieplaatsen
voor kantonrechters. Daardoor zullen uiteindelijk meer rechters binnen de
rechtbanken in aanraking komen met de in de tweede civiele sector gehanteerde
procedures en werkwijzen, waarvan zij – en dus ook de rechtbank als
geheel – ook in de andere sectoren de vruchten zullen kunnen plukken.De genoemde verhoging zal worden ingevoerd één jaar na de
bestuurlijke integratie, derhalve per 1 juli 1998 (zie ook onderdeel 2.8.). Ad 2Zoals hierna in onderdeel 2.6. nog ten gronde aan de orde komt, gaat de
integratie van de kantongerechten en de rechtbanken gepaard met een herijking
van het nevenlokatiebeleid. In dat kader is onder meer een vergroting voorzien
van het aantal categorieën zaken die op de nevenlokaties van de rechtbanken
nieuwe stijl worden behandeld. Daarbij zal uitgangspunt zijn, dat in alle –
civiele, straf- en bestuursrechtelijke – zaken die door een enkelvoudige
kamer of door de (fungerend) president van de rechtbank worden behandeld,
op alle nevenlokaties van de rechtbank zittingen worden gehouden. Gekoppeld
aan het feit dat tegelijkertijd wat de huidige rechtbankzaken betreft ook
het aantal nevenlokaties zal worden vergroot, leidt dit beleid in zijn totaliteit
(dat wil zeggen niettegenstaande het mogelijk niet meer gebruiken van enkele
van de huidige kantongerechtsplaatsen) tot een betere geografische bereikbaarheid
van de rechtspraak in eerste aanleg en daarmee tot een vergroting van de laagdrempeligheid
ervan. Weliswaar is het op zichzelf niet ondenkbaar de zojuist geschetste
vergroting van het aanbod van de rechtbanken – gedeeltelijk –
ook te realiseren zonder de integratie, maar juist doordat het alleen de rechtbank
zal zijn die, voor alle daarvoor in aanmerking komende procedures in eerste
aanleg, beslist over de feitelijke benutting van de nevenlokaties, zal een
veel doelmatiger en dus ruimer gebruik van de nevenlokaties kunnen worden
gemaakt dan thans mogelijk is. Ad 3De integratie van de kantongerechten en de rechtbanken zal worden benut
om te komen tot een ingrijpende wijziging van het burgerlijk procesrecht,
in het bijzonder waar het de procedures in eerste aanleg betreft. In onderdeel
2.7. van het algemeen deel en in de onderdelen 2.1.1. en 2.1.3. van de artikelsgewijze
toelichting wordt daarop uitgebreid ingegaan. Op deze plaats is van belang
de vaststelling dat bij het ontwerpen van het nieuwe procesrecht uitdrukkelijk
ernaar is gestreefd de voordelen van de bestaande kantongerechtsprocedure
waar mogelijk ook in te brengen in de procedure voor zaken waarin met verplichte
procesvertegenwoordiging wordt geprocedeerd. Ook daardoor zullen onderdelen
van de sterke kanten van de kantonrechtspraak na de integratie een grotere
verbreiding vinden dan thans.In dit verband is van belang dat bij de implementatie van het nieuwe procesrecht
in de rechtbank nieuwe stijl uitdrukkelijk ook aandacht zal worden besteed
aan het overnemen van die onderdelen van de interne organisatie van de kantongerechten
die in het bijzonder dienstbaar kunnen zijn aan het verder toespitsen van
het procesmodel in civiele zaken op de vereisten van effectiviteit en efficiency. Ad 4Ten slotte zal er bij de implementatie van de integratie welbewust naar
worden gestreefd de goede elementen van de organisatie, de werkwijze en de
structuur van de ondersteuning van de kantongerechten over te nemen. De mede
met het oog daarop ingestelde Werkgroep werkwijze rechtbank nieuwe stijl,
samengesteld uit ambtenaren van het Ministerie van Justitie en personen afkomstig
uit de rechterlijke organisatie, heeft daartoe in haar eindrapport van juli
1994 enkele aanbevelingen gedaan, die bij de verdere voorbereiding van de
implementatie zullen worden betrokken. Het lijkt goed mogelijk zaken als de
grote eigen verantwoordelijkheid van de huidige kantonrechters en het werken
binnen relatief kleine, niet-hiërarchische eenheden ook buiten de tweede
civiele sector ingang te doen vinden. De ervaringen binnen de sectoren bestuursrecht van de rechtbanken wijzen eveneens in die richting. Wat de ondersteuning
betreft zijn zoals gezegd, mede in het voetspoor van de ervaringen bij het
opzetten van de sectoren bestuursrecht, al ontwikkelingen in gang gezet die
ertoe hebben geleid en er verder toe zullen leiden dat ook in de huidige civiele
sectoren van de rechtbanken de kwaliteit en de kwantiteit van de ondersteuning
substantieel zullen toenemen.Meer in het algemeen mag worden verwacht dat, zoals ook in de eerste fase
is gebleken, het integratieproces een eigen dynamiek krijgt, waardoor het
klimaat voor veranderingen belangrijk wordt bevorderd. Verwezen wordt mede
naar onderdeel 2.8. 2.5. De (rechts)positie van de overgaande kantonrechtersZowel uit een oogpunt van behoorlijkheid en zorgvuldigheid als met het
oog op het welslagen van de integratie is het van wezenlijk belang dat adequate
voorzieningen worden getroffen voor de (rechts)positie van de overgaande kantonrechters.
Tot op zekere hoogte is daarbij sprake van een relatie met de maatregelen
die worden voorgesteld om de sterke kanten van de kantonrechtspraak overeind
te houden. Anders gezegd: aan de overgaande kantonrechters dient een in zowel
rechtspositioneel als organisatorisch opzicht aanvaardbaar en herkenbaar kader
te worden geboden om binnen de rechtbank nieuwe stijl werkzaam te kunnen zijn.Hiervoor kwam al aan de orde dat op 22 juni 1993 een rechtspositie-akkoord
is gesloten tussen de Minister van Justitie en de NVvR. Daarin is het rechtspositionele
kader voor de integratie vastgelegd. Niet onvermeld mag blijven dat het akkoord
ook de volledige instemming had en heeft van de Kring van kantonrechters.
Wat het organisatorische kader betreft is vooral de – wettelijke vastlegging
van de – tweede civiele sector van belang. Daarop is hiervoor al ingegaan.
Door het samenstel van deze voorzieningen wordt, ook naar mijn oordeel, aan
het hiervoor geformuleerde vereiste ruimschoots voldaan.De hoofdlijnen van het rechtspositie-akkoord zijn de volgende.De kantonrechters zullen op het tijdstip van de integratie van rechtswege
worden benoemd tot vice-president van de desbetreffende rechtbank, uiteraard
met behoud van hun benoemingsanciënniteit en hun bezoldigingsanciënniteit.De overgaande kantonrechters krijgen een zogenoemde taakgarantie. Die
houdt in dat aan hen, anders dan met hun instemming, geen andere categorieën
werkzaamheden kunnen worden opgedragen dan die welke onmiddellijk voorafgaand
aan de integratie tot de competentie van de kantonrechter behoorden. Ter vermijding
van praktische problemen is afgesproken dat daartoe ook worden gerekend de
civiele zaken waarin voorafgaand aan de integratie niet maar vanaf één
jaar na dat tijdstip door partijen wel in persoon kan worden geprocedeerd.
Bij de concrete verdeling van de werkzaamheden binnen de rechtbank zal wat
de individuele oud-kantonrechters betreft worden gestreefd naar een zowel
kwalitatief als kwantitatief ten minste gelijkwaardig takenpakket als vóór
de integratie. Het gevolg van de, aldus gehanteerde, taakgarantie is dat elke
oud-kantonrechter automatisch voor het overgrote deel van zijn tijd in de
tweede civiele sector werkzaam zal kunnen zijn.De taakgarantie is niet aan een termijn gebonden. Wel kan een individuele
oud-kantonrechter daarvan uitdrukkelijk afstand doen. Een ander belangrijk punt betreft het beschikbaar komen van extra plaatsen
voor coördinerend vice-presidenten en het voorzitterschap van de tweede
civiele sector.Bij een aantal rechtbanken zal als gevolg van de instroom van de overgaande
kantonrechters en de daarmee corresponderende toename van het aantal promotiefuncties
structureel een extra promotieplaats voor een coördinerend vice-president
(salariscategorie 7) beschikbaar komen. Aan die rechtbanken waarbij dat op
grond van de vigerende normen niet het geval is, zal met ingang van het tijdstip
van de integratie eveneens, en wel voor een periode van – ten minste –
vijf jaar, een extra formatieplaats voor een coördinerend vice-president
beschikbaar worden gesteld. Door het niet vervullen van de eerste vacature
voor een coördinerend vice-president bij die rechtbanken na afloop van
de termijn van vijf jaar, zal de formatie aan coördinerend vice-presidenten
ook bij die rechtbanken weer op het structurele niveau komen.De extra formatieplaatsen voor coördinerend vice-presidenten zijn
in beginsel bestemd voor de coördinatoren van de arrondissementale kantongerechtsorganisaties.
Deze coördinerend vice-presidenten zullen tevens de eerste voorzitters
van de tweede civiele sectoren zijn. Zij nemen binnen de rechtbank nieuwe
stijl uiteraard dezelfde positie in als de andere sectorvoorzitters. Dat betekent
onder andere dat zij deel uitmaken van het dagelijks bestuur van de rechtbank.Ten slotte wijs ik er op deze plaats nog op, dat voor de eerste vervulling
van de extra formatieplaatsen die bij de hoven beschikbaar zullen komen door
de overheveling van de huidige kantongerechtsappellen van de rechtbanken naar
de hoven, bij voorkeur in aanmerking zullen komen kantonrechters en leden
van de rechtbanken die voor een substantieel deel van hun taak waren of zijn
belast met de behandeling van kantongerechtsappellen. Daarmee wordt recht
gedaan aan de door betrokkenen opgebouwde expertise en komt tegelijkertijd
de nodige deskundigheid (denk bijvoorbeeld aan arbeids- en huurzaken) voor
de hoven beschikbaar.Voor zover de uitvoering van het rechtspositie-akkoord wetgeving vergt,
is deze opgenomen in hoofdonderdeel 4. (Overgangs- en slotbepalingen). In
de toelichting bij de desbetreffende artikelen wordt waar nodig meer en detail
op deze materie ingegaan. 2.6. Het nevenlokatiebeleidDe huidige kantonindeling bestaat, afgezien van enkele ondergeschikte
wijzigingen van recente datum, thans ongeveer 60 jaar. Gegeven de in die periode
veranderde maatschappelijke context, en meer in het bijzonder de sterk toegenomen
mobiliteit, is een herijking van de vestigingsplaatsen van de huidige kantongerechten
uit het oogpunt van een doelmatige inzet van de mensen en de middelen van
de rechterlijke organisatie geboden. Ook moet worden vastgesteld dat een aantal
van de huidige kantongerechten is gevestigd in plaatsen die sociaal-geografisch
bezien thans minder voor de hand liggend zijn, terwijl tegelijkertijd in een
enkele plaats die een duidelijke streekfunctie vervult, geen kantongerecht
is gevestigd. Een dergelijke herijkingsoperatie zou ook zonder de integratie
van de kantongerechten en de rechtbanken moeten plaatsvinden. De beoogde integratie
biedt echter bij uitstek een aangrijpingspunt voor een meer omvattende benadering
in de vorm van een integraal nevenlokatiebeleid, nu de vormgeving daarvan
kan plaatsvinden binnen de rechtbank nieuwe stijl als geïntegreerd gerecht
van eerste aanleg.Voor een goed begrip merk ik allereerst op, dat in het kader van het nevenlokatiebeleid
wordt onderscheiden tussen nevenzittingsplaatsen en nevenvestigingsplaatsen.
Beide vallen onder het verzamelbegrip nevenlokatie. Met nevenzittingsplaats
wordt bedoeld een lokatie waar de rechtbank, buiten de hoofdplaats van het
arrondissement, uitsluitend zittingen houdt. Met nevenvestigingsplaats wordt
bedoeld een lokatie waar de rechtbank, naast de hoofdplaats van het arrondissement,
zogezegd een filiaal heeft, met een eigen, permanente bezetting. In een nevenvestiging
worden niet alleen zittingen gehouden, maar wordt bijvoorbeeld ook de baliefunctie –
als onderdeel van de publieksfunctie – verzorgd. Afhankelijk van de
lokale omstandigheden zal in organisatorisch opzicht van meer of minder zelfstandigheid
ten opzichte van de hoofdvestiging sprake zijn. De (personele) omvang van
de nevenvestiging is in dat verband een belangrijk gegeven.Als grondslag voor het nevenlokatiebeleid hanteer ik drie uitgangspunten.
Die uitgangspunten zijn overwegend van materiële aard. Zij bieden naar
mijn oordeel voldoende ruimte om recht te doen aan de uiteenlopende situaties
in de verschillende arrondissementen en derhalve ook aan een verantwoorde
afweging van de betrokken belangen. Bij de formulering van die uitgangspunten
heb ik mij onder andere laten inspireren door het advies dat de Adviesraad
op 28 april 1993 over het nevenlokatiebeleid heeft uitgebracht. Dat advies
is indertijd ter kennis gebracht van de Tweede Kamer. Voorts heb ik mij laten
leiden door hetgeen de Raad van State in zijn advies over het overhavige wetsvoorstel
omtrent het nevenlokatiebeleid heeft opgemerkt.Als eerste uitgangspunt geldt dat een goede geografische bereikbaarheid
van de rechtspraak in eerste aanleg dient te zijn gewaarborgd, waarbij tevens
sprake dient te zijn van een evenwichtige geografische spreiding van de nevenlokaties.
Dit uitgangspunt vergt in de eerste plaats een zo groot mogelijk aantal categorieën
zaken die op de nevenlokaties van de rechtbanken nieuwe stijl kunnen worden
behandeld. Daarbij denk ik aan in beginsel alle – civiele, straf- en
bestuursrechtelijke – zaken die door een enkelvoudige kamer of door
de (fungerend) president van de rechtbank worden behandeld. In de tweede plaats
dienen de nevenlokaties binnen een arrondissement zodanig te worden gekozen,
dat sprake is van voor de justitiabelen aanvaardbare reistijden. Het is vrijwel
ondoenlijk hiervoor een absolute norm te ontwikkelen. Daarvoor is het aantal
variabelen (waaronder de geografische herkomst van het zaaksaanbod) te groot.
In de derde plaats dient rekening te worden gehouden met de streekfunctie
van een nevenlokatie. Ook daarvoor geldt dat beoordeling daarvan sterk afhankelijk
is van de lokale situatie.Als tweede uitgangspunt geldt dat een doelmatige inzet van de mensen en
de middelen van de rechterlijke organisatie moet worden nagestreefd. De met
het in stand houden van een nevenlokatie noodzakelijkerwijs gemoeide kosten
en – in geval van een nevenzittingsplaats – het extra tijdsbeslag
op de leden van de zittende magistratuur, de leden van het openbaar ministerie
en de juridische en administratieve ondersteuning moeten in een redelijke
verhouding staan tot de daarmee overeenkomstig het eerste uitgangspunt te
dienen doelen. Anders gezegd: er moet sprake zijn van een voldoende draagvlak
voor het in stand houden van een nevenlokatie. Daarbij is tevens van belang
dat het in stand houden van een nevenlokatie niet mag leiden tot het «uithollen»
van de hoofdplaats, iets wat bij kleinere rechtbanken – zeker als het
zaaksaanbod in de nevenlokaties in vergelijking met de huidige situatie belangrijk
wordt vergroot – zeker niet denkbeeldig is. Ook is denkbaar dat twee
van de huidige kantongerechtsplaatsen worden samengevoegd tot één
nevenlokatie als voor beide plaatsen afzonderlijk een voldoende draagvlak
zou ontbreken. Eveneens is denkbaar dat het maken van een keuze voor een bepaalde
nevenlokatie als nevenvestigingsplaats in plaats van nevenzittingsplaats
ertoe leidt dat een van de (andere) huidige kantongerechtsplaatsen niet langer
als nevenlokatie in stand wordt gehouden. Het is niet goed mogelijk om voor
de toepassing van dit tweede uitgangspunt absolute normen op te stellen. Ook
hier geldt dat veel afhangt van de concrete omstandigheden in het arrondissement.Als derde uitgangspunt geldt dat het nevenlokatiebeleid waar mogelijk
tevens dienstbaar dient te worden gemaakt aan de – ook door de Raad
van State in zijn advies gesignaleerde – zogenoemde schaalgrootteproblematiek.
Hoewel ik de tweede fase van de herziening van de rechterlijke organisatie
niet wil belasten met een integrale aanpak van de schaalgrootteproblematiek,
kan met name voor de grotere rechtbanken een volwaardige nevenvestigingsplaats
als «overloop» een bijdrage leveren aan de problemen die aan een –
te – grote omvang van de rechtbank in de hoofdplaats kunnen zijn verbonden.
Toepassing van dit uitgangspunt kan ertoe leiden dat ook in een plaats waar
dat op grond van het eerste uitgangspunt niet nodig zou zijn, een nevenlokatie
wordt gevestigd.Het voorgaande impliceert, dat niet zonder meer hoeft te worden vastgehouden
aan het bestaande aantal kantongerechtsplaatsen. Voorts is het niet uitgesloten
dat in een arrondissement een nevenlokatie wordt gevestigd in een andere plaats
dan een van de huidige kantongerechtsplaatsen.Een bijzondere situatie doet zich voor in de – zes – arrondissementen
waarin twee politieregio's zijn gelegen. Het ligt in de rede dat in die arrondissementen
in elk geval een nevenlokatie wordt gevestigd in de hoofdplaats van de politieregio
waarin niet de hoofdplaats van het arrondissement is gelegen. De fungerend
hooofdofficier van justitie kan daar – mede – zijn zetel hebben.
Voorts kan daaraan het voordeel zijn verbonden dat de uit die politieregio
afkomstige politie-ambtenaren als zij voor de rechtbank moeten getuigen, daarmee
minder tijd kwijt zijn.Ter verduidelijking enkele voorbeelden van mogelijke toepassingen van
het voorgaande, waarbij telkens in het oog moet worden gehouden dat op de
nevenlokaties nieuwe stijl meer soorten zaken zullen worden behandeld dan
in de huidige kantongerechtsplaatsen.Het arrondissement Breda bestaat uit de kantons Breda, Tilburg, Bergen
op Zoom en Zevenbergen. Het arrondissement heeft, met het oog op de geografische
bereikbaarheid en een evenwichtige geografische spreiding, enige tijd geleden
al voorgesteld in het oosten van het arrondissement Tilburg te gebruiken als
nevenvestigingsplaats en in het westen van het arrondissement in Roosendaal
een nevenvestigingsplaats te openen, zulks in plaats van – het veel
ongunstiger gelegen – Bergen op Zoom. Met het oog op het draagvlak van
Roosendaal als nevenvestigingsplaats zou Zevenbergen dan niet als nevenlokatie
worden gebruikt.Het arrondissement Den Haag bestaat uit de kantons Den Haag, Delft, Leiden,
Gouda en Alphen aan den Rijn. Denkbaar zou zijn om, als overloop voor de –
te – grote rechtbank, Gouda – en wellicht ook Leiden (tevens hoofdplaats
van de politieregio Hollands Midden) – te gebruiken als nevenvestigingsplaats.
Met het oog op het draagvlak van Gouda zou dan Alphen aan den Rijn niet als
nevenlokatie worden gebruikt. Delft zou, gelet op het uitgangspunt van de
geografische bereikbaarheid en een evenwichtige geografische spreiding, wellicht
niet als nevenlokatie behoeven te worden gebruikt.Toepassing van de drie genoemde uitgangspunten is – zo blijkt ook
uit de gegeven voorbeelden – maatwerk, waarbij de lokale omstandigheden
essentieel zijn. Ik acht het daarom van groot belang dat door de arrondissementen zelf voorstellen worden ontwikkeld ten aanzien van het nevenlokatiebeleid.
Daarbij dient ook te worden ingegaan op de vraag of een nevenlokatie als nevenvestigingsplaats
respectievelijk als nevenzittingsplaats wordt gebruikt. De voorstellen zullen
door mij worden getoetst aan de uitgangspunten, alsmede aan het vereiste dat –
landelijk gezien – sprake moet zijn van budgettaire neutraliteit.Op korte termijn zal ik aan de presidenten van de rechtbanken en de coördinatoren
van de arrondissementale kantongerechtsorganisaties, alsook aan de hoofdofficieren
van justitie en de directeuren gerechtelijke ondersteuning, vragen een –
eerste – voorstel in te dienen voor het nevenlokatiebeleid in het arrondissement.Ik zal de Tweede Kamer – hetzij in het kader van de behandeling
van dit wetsvoorstel, hetzij in de periodieke voortgangsrapportages over de
herziening van de rechterlijke organisatie – op de hoogte houden van
de ontwikkelingen terzake. Ik hecht eraan dat de Tweede Kamer zich op enigerlei
wijze op voorhand kan uitspreken over de uiteindelijk in een algemene maatregel
van bestuur – het in onderdeel 1.1. aangekondigde Besluit nevenlokaties –
neer te leggen nevenlokaties en de categorieën zaken die daar kunnen
worden behandeld. Zo nodig zal daartoe worden voorzien in een voorhangprocedure
ten aanzien van het Besluit nevenlokaties.Het Besluit nevenlokaties zal zoals gezegd in werking treden bij de bestuurlijke
integratie. Waar nodig kan in beginsel worden gekozen voor een gefaseerde
feitelijke invoering.Het nevenlokatiebeleid zal na vier jaar – dat wil zeggen vier jaar
na de bestuurlijke integratie – worden geëvalueerd. Daarbij zal
worden gekeken naar de feitelijke ontwikkelingen in de diverse nevenlokaties
en zullen de genoemde uitgangspunten en de toepassing daarvan opnieuw worden
getoetst. 2.7. Burgerlijk procesrecht en strafprocesrechtDe integratie van de kantongerechten en de rechtbanken maakt het noodzakelijk
het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering aan te passen aan de situatie
dat alle rechtspraak in eerste aanleg in civiele zaken plaatsvindt door één
gerecht, de rechtbank nieuwe stijl, en alle rechtspraak in hoger beroep door
het hof. Alleen al deze «technische» aanpassingen leiden tot een
grondige herziening. Maar zij blijft daartoe niet beperkt. De integratie van
de kantongerechten en de rechtbanken wordt tevens benut om het burgerlijk
procesrecht ook in andere opzichten te moderniseren en toegankelijker te maken.
Daarbij worden enkele belangrijke innovaties voorgesteld.Tegelijkertijd moet worden vastgesteld dat de beperkte beschikbare tijd,
de wenselijkheid om de besluitvorming niet te belasten met controversiële
onderwerpen en de wenselijkheid om het feitelijke integratieproces niet meer
dan noodzakelijk is te belasten met wijzigingen in het burgerlijk procesrecht
uit anderen hoofde, ertoe dwingen in dezen beperkingen aan te brengen. Zo
is niet gestreefd naar een fundamentele heroverweging van het civiele procesmodel
en is – ook al omdat de uitkomsten van de evaluatie van het per 1 januari
1994 ingevoerde nieuwe bestuursprocesrecht uiteraard nog niet beschikbaar
waren en zijn – slechts in beperkte mate gestalte gegeven aan het streven
naar harmonisatie van burgerlijk procesrecht en bestuursprocesrecht. Ook ten
aanzien van de verplichte procesvertegenwoordiging worden in dit wetsvoorstel
geen principiële keuzen gemaakt. Wel zal, zoals hiervoor al uitgebreider aan de orde kwam, de grens beneden welke partijen in persoon kunnen
procederen. worden verhoogd van f 5000 tot f 10 000, zulks
vooral met het oog op de verdere verbreiding van de sterke kanten van de kantonrechtspraak
binnen de rechtbank nieuwe stijl.Bij de herziening van het burgerlijk procesrecht is bewust het accent
gelegd op de procedures in eerste aanleg en daarmee op het Eerste Boek van
het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Vooral daarin doen zich immers
de consequenties voor van de integratie. Ten aanzien van het hoger beroep
wordt in dit wetsvoorstel in zekere zin pas op de plaats gemaakt. Thans is
in voorbereiding een afzonderlijk wetsvoorstel waarin het appelprocesrecht
zal worden gemoderniseerd. Gelet hierop worden nu geen wijzigingen voorgesteld
met betrekking tot de unus-rechtspraak in appel. Wel wordt, gelet op het uitgangspunt
dat uit een oogpunt van proportionaliteit de inzet van mensen en middelen
evenredig moet zijn aan onder andere het gewicht en het belang van een zaak,
en mede gelet op de voortgeschreden geldontwaarding, voorgesteld de appelgrens
te verhogen van f 2500 tot f 5000. Als gevolg daarvan zullen, zo
blijkt uit het hiervoor genoemde WODC-onderzoek, de hoven landelijk jaarlijks
naar schatting ongeveer 400 appelzaken minder te behandelen krijgen dan thans
de rechtbanken. In die gevallen waarin in de nieuwe opzet geen hoger beroep
meer kan worden ingesteld, kan tegen het vonnis in eerste aanleg rechtstreeks
beroep in cassatie worden ingesteld, overigens met de daaraan op grond van
artikel 100 van de Wet RO verbonden beperkingen. De daaruit voortvloeiende
vergroting van de werklast van de Hoge Raad zal naar verwachting uiterst beperkt
zijn. De voorgestelde verhoging van de appelgrens is overigens gekoppeld aan
de eveneens voorgestelde verhoging van de grens beneden welke partijen in
persoon kunnen procederen van f 5000 tot f 10000. Zij zal derhalve
per 1 juli 1998 worden ingevoerd (zie onderdeel 2.8.).In de onderdelen 2.1.1. en 2.1.3. van de artikelsgewijze toelichting wordt
op de wijzigingen in het burgerlijk procesrecht nader ingegaan.Hoofdonderdeel 2. van het wetsvoorstel bevat de voorgestelde aanpassingen
in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.De integratie van de kantongerechten en de rechtbanken maakt het evenzeer
noodzakelijk het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht en
de Wet op de economische delicten aan te passen aan de situatie dat alle rechtspraak
in eerste aanleg in strafzaken plaatsvindt door de rechtbank en alle rechtspraak
in hoger beroep door het hof. Die aanpassing heeft vooral betrekking op de
procedures in de zaken die thans door de kantonrechter worden behandeld en
bij de rechtbanken door de politierechter en de economische politierechter.De belangrijkste wijzigingen betreffen de ingrijpende vereenvoudigingen
van de competentiebepalingen en de introductie bij de rechtbanken van de enkelvoudige
kamer voor de behandeling van strafzaken in eerste aanleg, zulks ter vervanging
van de kantonrechter, de politierechter en ook de economische politierechter.Ook hier geldt dat ten aanzien van het hoger beroep in zekere zin pas
op de plaats wordt gemaakt. Ook worden hier, behalve ten aanzien van de economische
delicten die als overtreding strafbaar zijn gesteld, geen wijzigingen aangebracht
in de gevallen waarin unus-rechtspraak in hoger beroep mogelijk is. Wel wordt
ook hier voorgesteld wijzigingen in de appelgrens te aan te brengen. Het wetsvoorstel
bevat, uitsluitend ten aanzien van zaken die betrekking hebben op overtredingen,
een verhoging van de appelgrens in commune strafzaken van f 50 tot f 250.
Als gevolg daarvan zullen, zo blijkt eveneens uit het genoemde WODC-onderzoek,
de hoven landelijk jaarlijks naar schatting ongeveer 6600 appelzaken
minder te behandelen krijgen dan thans de rechtbanken. Voorts overweeg ik,
om redenen van harmonisatie, om de appelgrens in zaken betreffende economische
delicten die als overtreding strafbaar zijn gesteld, te verlagen van f 500
tot eveneens f 250. Omdat op dit moment nog geen cijfers beschikbaar
zijn om de effecten van deze maatregel voor de hoven goed te kunnen beoordelen,
voorziet het wetsvoorstel hierin nog niet. Naar de mogelijke effecten wordt
thans onderzoek verricht. Indien de uitkomsten van het onderzoek geen contra-indicaties
opleveren, zal de genoemde maatregel bij nota van wijziging in het wetsvoorstel
worden opgenomen.Het wijzigen van de appelgrens in strafzaken heeft ook gevolgen voor de
werklast van de Hoge Raad. In die gevallen waarin thans nog hoger beroep openstaat
en straks niet meer (daarbij gaat het kort gezegd om vonnissen in eerste aanleg
ter zake van commune overtredingen waarin een boete tussen f 51 en f 250
is opgelegd), kan tegen het vonnis in eerste aanleg rechtstreeks beroep in
cassatie worden ingesteld, overigens met de daaraan op grond van artikel 101
van de Wet RO verbonden beperkingen. In die gevallen waarin thans geen hoger
beroep openstaat en straks wellicht wel (daarbij zou het kort gezegd gaan
om vonnissen in eerste aanleg ter zake van economische overtredingen waarin
een boete tussen f 251 en f 500 is opgelegd), kan tegen het vonnis
in eerste aanleg niet langer rechtstreeks beroep in cassatie worden ingesteld.
Naar de precieze gevolgen van deze maatregelen voor de werklast van de Hoge
Raad wordt thans eveneens onderzoek verricht. In dat verband zijn tevens de
werkzaamheden van de onlangs ingestelde Commissie werkbelasting strafkamer
Hoge Raad (de commissie-Haak) van belang. Deze commissie bereidt in opdracht
van mij een advies voor inzake maatregelen om de werklast van de strafkamer
van de Hoge Raad te verminderen. Het advies zal naar verwachting in het najaar
van 1996 worden uitgebracht. De op basis van dat advies te treffen –
legislatieve en mogelijke andere – voorzieningen zullen mede van belang
zijn voor de beoordeling van de effecten van de hiervoor genoemde voorgenomen
wijzigingen in de appelgrens in strafzaken. Gelet op die nauwe samenhang streef
ik ernaar, de wetgeving die zal voortvloeien uit het advies van de commissie-Haak
in werking te doen treden op hetzelfde tijdstip als althans niet later dan
het tijdstip waarop het onderhavige wetsvoorstel in werking treedt.In onderdeel 3. van de artikelsgewijze toelichting wordt hierop, en op
de andere voorgestelde wijzigingen, nader ingegaan.Hoofdonderdeel 3. van het wetsvoorstel bevat de voorgestelde aanpassingen
in het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht en de Wet op
de economische delicten. 2.8. Fasering en invoering van de integratieIn aansluiting op hetgeen reeds in onderdeel 1.3. is vermeld, ga ik in
dit onderdeel ten gronde in op de fasering en de invoering van de integratie.De kern van de zaak is naar mijn oordeel het geven van een overtuigend
antwoord op de vraag op welke wijze kan worden voorzien in garanties voor
het behoud van de waardevolle elementen van de kantonrechtspraak, zonder daarmee
evenwel de positieve effecten van de integratie (deels) teniet te doen of
op de lange baan te schuiven. Voorts is van wezenlijk belang dat op korte
termijn aan alle betrokkenen duidelijkheid wordt verschaft. Ik zie dan ook
geen heil in het gedurende enige jaren uitstellen van de integratie. Daar
komt nog bij dat het eind 1994/begin 1995 ingezette beleid om te komen tot
een vergroting van de eigen verantwoordelijkheid van de rechterlijke macht
voor het beheer en het bestuur van de gerechten, een steeds belangrijker
extra argument voor de integratie is geworden. Ook om die reden is het noodzakelijk
de integratie op niet al te lange termijn in elk geval wat de daarmee gepaard
gaande bestuurlijke constellatie betreft door te voeren. Wel acht ik het zoals
gezegd, mede naar aanleiding van het advies van de Raad van State, gewenst
om te kiezen voor een zekere aanpassing van de wijze waarop en de tijdspanne
waarbinnen de tweede fase van de herziening van de rechterlijke organisatie
haar beslag moet krijgen, zodat feitelijk toch sprake is van een zeker uitstel.
Aan het voorgaande kan naar mijn oordeel als volgt op adequate wijze gestalte
worden gegeven.* Het is van belang – en ik volg wat dat betreft het advies van
de Raad van State – dat, als eerste stap van het integratieproces, zo
spoedig mogelijk in elk arrondissement de facto één arrondissementale
kantongerechtsorganisatie tot stand wordt gebracht, onder de feitelijke leiding
van een coördinator. Het tot stand brengen van één arrondissementale
kantongerechtsorganisatie per arrondissement leidt tot een intensivering en
formalisering van de onderlinge samenwerking tussen de kantonrechters. Daaraan
zijn zowel voor de kantonrechters als – straks – voor de rechtbanken
grote voordelen verbonden, omdat daardoor betere voorwaarden worden gecreëerd
voor een succesvolle overgang naar de volgende stappen van het integratieproces.
In aansluiting op hetgeen reeds op initiatief van het bestuur van de Kring
van kantonrechters in gang is gezet, wordt daarom door mij bevorderd dat hiermee
vanaf 1 januari 1996 in alle arrondissementen een begin wordt gemaakt.In elk arrondissement wordt door mij een coördinator van de arrondissementale
kantongerechtsorganisatie aangewezen. De taken van de coördinator zijn:– het feitelijk tot stand brengen van één arrondissementale
kantongerechtsorganisatie in het arrondissement;– het vertegenwoordigen van de arrondissementale kantongerechtsorganisatie
naar buiten;– het meewerken aan de bestuurlijke samenwerking tussen de arrondissementale
kantongerechtsorganisatie en de rechtbank in het arrondissement.De aanwijzing van de coördinator geschiedt op voordracht van (de
meerderheid van) de kantonrechters in het arrondissement, met instemming van
de president van de rechtbank. In de meeste arrondissementen zijn de coördinatoren
inmiddels aangewezen. Aan hen zal, op de voet van artikel 9b van het Besluit
rechtspositie rechterlijke ambtenaren, voor de duur van het coördinatorschap
een toelage worden toegekend. In beginsel zullen de coördinatoren bij
de bestuurlijke integratie per 1 juli 1997 worden benoemd tot coördinerend
vice-president van de rechtbank, zo is met de NVvR overeengekomen.Het tot stand brengen van de arrondissementale kantongerechtsorganisaties
zal door het Ministerie van Justitie worden ondersteund en, ook budgettair,
gefaciliteerd. Aan de coördinatoren zal worden gevraagd op korte termijn
een plan van aanpak op te stellen. Voorts zal vanuit de arrondissementen periodiek
aan mij worden gerapporteerd over de voortgang.De periode waarin de vorming en de uitbouw van de arrondissementale kantongerechtsorganisaties
plaatsvindt, zal lang genoeg moeten zijn om daaraan op reële wijze gestalte
te kunnen geven. Tegelijkertijd geldt dat deze stap, gelet op het belang dat
ik hecht aan een spoedige bestuurlijke integratie, niet langer moet duren
dan noodzakelijk is. Mede gelet op de hierna te bespreken vormgeving van de
bestuurlijke integratie acht ik een periode van anderhalf jaar, derhalve van
1 januari 1996 tot 1 juli 1997, geschikt. Het feitelijk tot stand brengen van arrondissementale kantongerechtsorganisaties
vergt geen wettelijke voorzieningen. Aldus wordt tevens onderstreept dat weliswaar
voorbereidingen worden getroffen voor de – bestuurlijke – integratie,
maar dat geen sprake is van het zetten van onomkeerbare stappen waardoor de
medewetgever niet meer in vrijheid zou kunnen beslissen over het wetsvoorstel
tweede fase herziening rechterlijke organisatie. In zoverre bevestig ik gaarne
de door mijn toenmalige ambtsvoorganger aan de Tweede Kamer gedane toezegging
dat – evenals in de eerste fase – bij de voorbereiding van de
integratie in geen enkel opzicht stappen zullen worden gezet die de positie
van de medewetgever zouden kunnen aantasten.* De tweede stap van het integratieproces is het tot stand brengen per
1 juli 1997 van de bestuurlijke integratie, dat wil zeggen het samensmelten
van de rechtbank en de arrondissementale kantongerechtsorganisatie in elk
arrondissement, leidend tot de – formele – vorming van de rechtbank
nieuwe stijl. Op het moment van de bestuurlijke integratie wordt de arrondissementale
kantongerechtsorganisatie «going concern» opgenomen in de rechtbank,
dat wil zeggen als een afzonderlijk samenwerkingsverband met behoud op dat
moment van taken, formatie en juridische en administratieve ondersteuning.
De voormalige coördinator van de arrondissementale kantongerechtsorganisatie,
die zoals gezegd dan in beginsel wordt benoemd tot coördinerend vice-president
van de rechtbank, is de vertegenwoordiger van het samenwerkingsverband in
het dagelijks bestuur van de rechtbank (en tevens de voorzitter van de tweede
civiele sector) Deze nieuwe bestuurlijke constellatie leidt derhalve nog niet
tot andere wijzigingen. Ook de voorziene verhoging van de grens beneden welke
partijen in persoon kunnen procederen van f 5000 tot f 10 000
(met de daaraan gekoppelde verhoging van de appelgrens van f 2500 tot
f 5000) wordt op dat moment nog niet ingevoerd. In die zin kan worden
gezegd dat de periode direct na de bestuurlijke integratie grotendeels een
voortzetting van de oude situatie zal zijn. In die periode zal de aandacht
derhalve vooral gericht kunnen worden op wederzijdse gewenning en het creëren
van een goede bestuurlijke setting.Het is denkbaar dat in een arrondissement, als alle betrokkenen daarmee
instemmen, in de fase van het tot stand brengen van de arrondissementale kantongerechtsorganisatie
al gedeeltelijk wordt vooruitgelopen op de bestuurlijke integratie. Zo zou
kunnen worden afgesproken dat de coördinator in die fase reeds de facto
participeert in het dagelijks bestuur van de rechtbank.Anders dan het tot stand brengen van arrondissementale kantongerechtsorganisaties
vergt de bestuurlijke integratie uiteraard wel wetgeving. Het onderhavige
wetsvoorstel voorziet daarin.* Vervolgens zal als derde stap van het integratieproces worden gewerkt
aan de inhoudelijke integratie. Daarmee zal feitelijk een begin worden gemaakt
één jaar na de bestuurlijke integratie, derhalve per 1 juli
1998. De daarbij te volgen werkwijze moet garanderen dat de waardevolle elementen
van de kantonrechtspraak behouden blijven. Zodra het wetsvoorstel tweede fase
herziening rechterlijke organisatie door de Tweede Kamer is aanvaard, zal
aan de presidenten en de coördinatoren worden gevraagd gezamenlijk (een
eerste opzet voor) een plan van aanpak voor de inhoudelijke integratie (dus
vanaf 1 juli 1998) bij mij in te dienen. Het plan van aanpak moet aangeven
op welke wijze en op welke momenten de verschillende categorieën zaken
die onmiddellijk voorafgaand aan de bestuurlijke integratie door de kantongerechten
werden behandeld, in de diverse sectoren van de rechtbank zullen worden ondergebracht.
Een belangrijke impuls is de verhoging van de grens beneden welke
partijen in persoon kunnen procederen. Die verhoging zal per 1 juli 1998 worden
ingevoerd. Dat betekent dat een grotere personele inzet nodig zal zijn voor
de behandeling van civiele dagvaardingszaken zonder verplichte procesvertegenwoordiging.
Die inzet zal voor een groot deel kunnen worden geleverd door de voormalige
kantonrechters. Daardoor wordt het noodzakelijk verschuivingen aan te brengen.
Zo zou men ervoor kiezen om op dat moment een of meer categorieën zaken
(bij voorbeeld zaken op grond van de Wet administratiefrechtelijke handhaving
verkeersvoorschriften, strafzaken of familiezaken) over te hevelen naar de
bestaande sectoren van de rechtbank. In de jaren daarna kunnen meer van dergelijke
stappen worden gezet. Ondergrens is en blijft het in stand houden van een
sector voor civiele dagvaardingszaken zonder verplichte procesvertegenwoordiging
voor een periode van ten minste vijf jaar na de bestuurlijke integratie. Gedurende
die periode blijft ook de juridische en administratieve ondersteuning van
die sector in stand. Overigens ga ik er zonder meer van uit dat een dergelijke
sector – waarin de kern van de huidige kantonrechtspraak wordt voorgezet –
ook na die periode van vijf jaar gehandhaafd blijft, aangezien de daarin te
behandelen zaken uit hun aard – en ook processueel – een afzonderlijke
werkstroom vormen, die een eigen aanpak vergt zowel organisatorisch als qua
personele bezetting. Het is dan ook geenszins aannemelijk dat de presidenten
c.q. de dagelijkse besturen van de rechtbanken na afloop van de genoemde periode
een dergelijke sector niet langer in stand zouden willen houden. Dat zou immers
niet in het belang zijn van de rechtbank als geheel. Ook om die reden meen
ik dat niet gevreesd hoeft te worden voor produktieverlies, noch op de korte
noch op de lange termijn.Het plan van aanpak wordt door mij getoetst. Bij de toetsing zal doorslaggevend
zijn of inderdaad de genoemde waardevolle elementen van de kantonrechtspraak
in de nieuwe opzet behouden blijven. Voorts zullen de arrondissementen periodiek
aan mij rapporteren over de voortgang van de inhoudelijke integratie. Aldus
wordt naar mijn oordeel de hiervoor bedoelde noodzakelijke garantie adequaat
verwezenlijkt.De inhoudelijke integratie vergt geen nadere wetgeving. De verhoging van
de grens beneden welke partijen in persoon kunnen procederen, met de daaraan
gekoppelde verhoging van de appelgrens in civiele zaken, is geregeld in artikel
XIII van hoofdonderdeel 4. van het onderhavige wetsvoorstel.Evenals dat in de eerste fase van de herziening van de rechterlijke organisatie
het geval is geweest, zal ook in het kader van de integratie van de kantongerechten
en de rechtbanken bijzondere zorg worden besteed aan een zorgvuldige implementatie.
Opnieuw zal daarbij worden voorzien in een optimale samenwerking tussen het
Ministerie van Justitie en de betrokkenen binnen de rechterlijke organisatie.
Daarenboven wordt van de arrondissementen zelf verwacht dat allen die rechtstreeks
bij de integratie betrokken zijn – in het bijzonder de president en
de overige leden van het dagelijks bestuur van de rechtbank, de kantonrechters
en de directeuren gerechtelijke ondersteuning – gestalte geven aan hun
eigen verantwoordelijkheid in dezen. Aan hen komt, zoals de Adviesraad in
zijn advies over de integratie terecht opmerkt, een bijzondere verantwoordelijkheid
toe, ook voor zover het gaat om het de facto effectueren van de in het rechtspositie-akkoord
neergelegde afspraken. Gelet op de ervaringen in de eerste fase – ik
verwijs wat dat betreft ook naar het bij de periodieke voortgangsrapportage
over de herziening van de rechterlijke organisatie van 6 februari 1995 aan
de Tweede Kamer aangeboden rapport van het eind 1994 afgesloten evaluatie-onderzoek
inzake de eerste fase van de herziening van de rechterlijke organisatie (Geïntegreerde
rechtbanken, P. Albers, W. Voermans, B.W.N. de Waard, IVA/Schoordijk Instituut,
Tilburg 1995) – heb ik er alle vertrouwen in dat ook deze
fase succesvol zal kunnen worden ingevoerd.Het is primair aan de arrondissementen – daarbij ondersteund door
het projectteam herziening rechterlijke organisatie van het Ministerie van
Justitie – om binnen de op centraal niveau vastgestelde kaders aan de
integratie gestalte te geven. Daarnaast is – per 1 maart 1996 –
een zogeheten centraal beraad ingesteld waarin wordt overlegd over algemene
aspecten die samenhangen met de invoering van de integratie. Dit centrale
beraad bestaat uit drie presidenten van rechtbanken, drie kantonrechters en
drie vertegenwoordigers van het Ministerie van Justitie.Tot slot nog het volgende. Tijdens de parlementaire behandeling van het
wetsvoorstel voltooiing eerste fase herziening rechterlijke organisatie (wetsvoorstel
22 495) heeft de Tweede Kamer uitdrukkelijk aandacht gevraagd voor de
relatie tussen de eerste en de tweede fase van de herziening. Daarbij ging
het er vooral om, dat voorkomen moet worden dat de tweede fase wordt ingevoerd
op een tijdstip dat de rechtbanken nog de handen vol hebben aan de verwerking
van de eerste fase. Voorts is er in meer algemene zin op gewezen dat de integratie
niet onder druk mag komen te staan doordat andere sectoren van de rechtbank –
in het bijzonder de sectoren bestuursrecht – te kampen hebben met een
stijging van het zaaksaanbod en oplopende doorlooptijden.Tot mijn voldoening blijkt uit de beschikbare statistische gegevens, dat
de instroom van het aantal sociale-zekerheidszaken in 1995 significant is
teruggelopen. Voor een deel lijkt deze ontwikkeling het gevolg te zijn van
de verplichte bezwaarschriftprocedure. De voorziene invoering daarvan per
1 januari 1997 ook in sociale-zekerheidszaken met een medische component zal
deze tendens versterken. Voor een ander deel is de teruggelopen instroom het
gevolg van de afschaffing van de zogenoemde bonus-malusregeling. Ook de uitstroom
van het aantal sociale-zekerheidszaken is in 1995 belangrijk verbeterd. Voor
een deel is dat het gevolg van de afdoening ineens van een groot aantal maluszaken
nadat de Centrale Raad van Beroep in februari 1995 de staf had gebroken over
de toepassing van de bonus-malusregeling. Voor een ander deel lijkt de verhoogde
uitstroom het gevolg van het feit dat de sectoren bestuursrecht inmiddels
de nodige ervaring hebben opgedaan met het nieuwe bestuursprocesrecht en dat
meer personeel beschikbaar is gekomen. Zo was de feitelijke bezetting van
de beschikbare formatieplaatsen voor rechtsgeleerd personeeel aan het eind
van het derde kwartaal van 1994 nog slechts 82%, terwijl deze thans 93% bedraagt.
Voor de juridische en administratieve ondersteuning zijn deze cijfers 98%,
respectievelijk 99%. Voorts is van belang dat het beschikbare personeel inmiddels
ook beter is opgeleid dan in de aanloopperiode. Als gevolg van dit alles lopen
ook de gemiddelde doorlooptijden en de werkvoorraden terug. In het functioneren
van de sectoren bestuursrecht is derhalve thans geen beletsel gelegen om te
komen tot een integratie van de kantongerechten en de rechtbanken langs de
zojuist aangegeven weg.Niettemin blijft gelden dat het veranderingsvermogen van de betrokken
organisaties en degenen die daarbinnen werkzaam zijn, mede wordt bepaald door
de werklast in de periode dat de verandering wordt doorgevoerd. Het definiëren
van een aanvaardbare werkvoorraad en de bewaking daarvan is daarom van groot
belang. Daarom zal periodiek worden beoordeeld hoe de ontwikkeling in het
zaaksaanbod bij en de afdoening van zaken door de kantongerechten en de rechtbanken
is. Ook de doorlooptijden acht ik in dat verband van belang. Ik meen dat aldus
ook recht wordt gedaan aan de toezegging van mijn toenmalige ambtsvoorganger,
dat het tempo en de fasering van de invoering van de tweede fase mede afhankelijk
zullen worden gesteld van het antwoord op de vraag of de rechtbanken
de gevolgen van de eerste fase reeds afdoende hebben verwerkt en of zij ook
anderszins gereed zijn voor de integratie. 3. Personele, organisatorische en financiële gevolgen 3.1. AlgemeenDe integratie van de kantongerechten en de rechtbanken heeft een beperkt
aantal personele, organisatorische en financiële gevolgen. Deze houden
verband met de automatisering, het nevenlokatiebeleid, met de verhoging van
de grens beneden welke partijen in persoon kunnen procederen, met de wijzigingen
van de appelrechtspraak en met de wijziging van de bezoldigingsstructuur.
In dit onderdeel van de memorie van toelichting wordt daarop per genoemd onderwerp
nader ingegaan. 3.2. AutomatiseringWat de automatisering betreft is uitgangspunt dat het thans bij de rechtbanken
gebruikte systeem voor civiele zaken wordt geïntegreerd met het ten behoeve
van de kantongerechten ontwikkelde systeem (NKP). Daardoor komt een geïntegreerd
systeem voor de eerste en de tweede civiele sector beschikbaar. Deze operatie
brengt een eenmalige investering mee van 2,4 miljoen gulden in 1996. 3.3. Het nevenlokatiebeleidIn onderdeel 2.6. is ingegaan op het nevenlokatiebeleid. Dat beleid zal
gevolgen hebben voor de huisvesting en derhalve ook voor de daaraan verbonden
kosten.Nadat duidelijk is geworden in welke plaatsen nevenlokaties zullen worden
gerealiseerd, zal worden bezien welke huisvestingsconsequenties daaraan verbonden
zijn, zowel voor de beoogde nevenvestigingsplaatsen als voor de beoogde nevenzittingsplaatsen.
Zodra die duidelijkheid er is, zal het parlement ook over dit aspect van het
nevenlokatiebeleid worden geïnformeerd. Deze aanpak is uit budgettair
oogpunt aanvaardbaar, omdat uitgangspunt is dat eventuele bouwkundige aanpassingen
van de huidige kantongerechtsgebouwen of het openen van nieuwe gebouwen die
moeten dienen als nevenlokaties, zullen worden gefinancierd uit de opbrengsten
van de verkoop van de kantongerechtsgebouwen in de plaatsen die niet als nevenlokatie
zullen worden gebruikt. Op landelijk niveau betreft dit onderdeel van de tweede
fase dus een budgettair neutrale operatie. Dat geldt ook voor de totale kosten
in de exploitatiesfeer. Daarnaast kan sprake zijn van herschikking binnen
de arrondissementen.Wat de automatisering betreft geldt dat in elk geval de nevenvestigingsplaatsen
zullen moeten worden aangesloten op het (geïntegreerde) computersysteem
van de hoofdvestiging van de rechtbank. Gegeven de verwachting dat het aantal
nevenvestigingsplaatsen beperkt zal zijn en gegeven het feit dat bij de meeste
kantongerechten reeds NKP-apparatuur aanwezig is, zullen de exploitatielasten
van het (geïntegreerde) systeem in de toekomst niet stijgen als gevolg
van de integratie.De integratie van de rechtbanken en de kantongerechten zal tot gevolg
hebben dat het bij de kantongerechten werkzame personeel binnen de nieuwe
organisatie zal gaan werken. In hoofdonderdeel 4. (Overgangs- en slotbepalingen)
van dit wetsvoorstel wordt voorzien in een overgang van rechtswege naar de
desbetreffende rechtbank. Gegeven het feit dat de integratie als zodanig uitsluitend
leidt tot een verschuiving van de werkzaamheden naar de arrondissementshoofdplaats
of naar een lokatie die zal worden aangewezen als nevenvestiging, is slechts
sprake van reis- en verhuiskosten. Omdat nog niet vaststaat welke nevenlokaties
als nevenvestigingsplaats zullen worden aangewezen en derhalve evenmin welke
de formatieve bezetting van de aan te wijzen nevenvestigingsplaatsen zal zijn,
is een maximale variant berekend.De kosten zijn het hoogste in het – theoretische – geval dat
geen nevenvestigingsplaatsen zouden worden aangewezen. Alle medewerkers zouden
dan worden tewerkgesteld in de arrondissementshoofdplaats, wat resulteert
in een verschuiving van ongeveer 270 fte. Van dat aantal is voor slechts ongeveer
70 fte de reistijd tussen de oude en de nieuwe standplaats meer dan 30 minuten
met het openbaar vervoer. Indien al deze 70 medewerkers zouden verhuizen,
zou dat leiden tot verhuiskosten ten bedrage van maximaal 1 miljoen gulden
eenmalig in 1997. De reiskosten voor de 200 medewerkers die niet verhuizen,
belopen in deze variant ongeveer 0,5 miljoen gulden. Indien de regeling met
betrekking tot de verhuisplicht zou worden toegepast (daarbij is uitgangspunt
dat een reisduur tot één uur enkele-reisafstand geen bezwaar
oplevert voor een goede functievervulling), zouden zelfs in het geheel geen
verhuiskosten optreden. De reiskosten nemen dan uiteraard wel enigszins toe. 3.4. De verhoging van de grens beneden welke partijen
in persoon kunnen procederenIn dit wetsvoorstel wordt voorgesteld de grens beneden welke partijen
in persoon kunnen procederen, te verhogen van f 5 000 tot f 10 000.
Zoals gezegd blijkt uit het hiervoor genoemde WODC-onderzoek dat dit leidt
tot een verschuiving van ongeveer 6 600 zaken, waarvan er ongeveer 5 200
in een eindvonnis zullen resulteren.Uit het onderzoek is voorts gebleken dat zaken betreffende een geldvordering
tussen f 5 000 en f 10 000 doorgaans relatief eenvoudige
zaken zijn. Dit valt af te leiden uit het feit dat zaken uit deze categorie,
vergeleken met de zaken over een hogere geldvordering, gemiddeld sneller worden
afgedaan, vaker door een enkelvoudige kamer worden beslist, vaker een verstekzaak
betreffen en bovendien dat daarin in minder gevallen een tussenvonnis is uitgesproken
en bijzondere proceshandelingen zijn verricht. Tevens blijken er minder conclusies
te zijn gewisseld. Gelet hierop kan worden aangenomen dat in elk geval geen
sprake zal zijn van extra kosten als gevolg van de voorgestelde verhoging.
Mede gegeven het feit dat hier sprake is van een verschuiving van taken, kan
er derhalve van worden uitgegaan dat de voorgestelde verhoging (budgettair)
neutraal uitwerkt voor de omvang van de formaties.Tevens kan ervan worden uitgegaan dat de voorgestelde verhoging geen invloed
zal hebben op de kosten van de gefinancierde rechtshulp, omdat voor de zaken
tussen f 5 000 en f 10 000 dan weliswaar de verplichting
om een procureur in te schakelen vervalt, maar niet het recht van de daarvoor
in aanmerking komende burgers op toevoeging van een advocaat die als gemachtigde
optreedt. 3.5. De wijzigingen van de appelrechtspraakIn onderdeel 2.7. is melding gemaakt van de in dit wetsvoorstel voorgestelde
wijzigingen van de appelgrenzen in civiele zaken en in commune strafzaken.
Daarbij is aangegeven dat daardoor het aantal civiele zaken in hoger beroep
zal verminderen met ongeveer 400 en het aantal strafzaken in hoger beroep
met ongeveer 6 600. Naar verwachting zal hierdoor uiteindelijk een personele
besparing van ongeveer 14 fte (rechtsgeleerd en ondersteunend personeel dat
thans bij de rechtbanken werkzaam is) worden gerealiseerd. Daarmee
correspondeert een bedrag van 1,2 miljoen gulden structureel. Hierbij is nog
geen rekening gehouden met de effecten van een mogelijke verlaging van de
appelgrens ter zake van economische overtredingen en evenmin met de effecten
van de beide voorgenomen wijzigingen van de appelgrens in strafzaken voor
de Hoge Raad. Zodra het in onderdeel 2.7. bedoelde onderzoek is afgerond,
zal een integrale (her)berekening worden gemaakt.Bij de integratie van de rechtbanken en de kantongerechten zullen de huidige
kantongerechtsappellen waarin ook daarna hoger beroep mogelijk zal zijn, worden
overgeheveld naar de hoven. Uit het hiervoor genoemde WODC-onderzoek blijkt
dat wat de civiele zaken betreft de hoven naar verwachting per jaar 800 rolzaken
en 600 rekestzaken extra te verwerken zullen krijgen naast de 3 500 rolzaken
en de 3 000 rekestzaken waarin zij thans jaarlijks een eindbeslissing
geven. Van de extra rolzaken heeft ruim 40% betrekking op arbeidsrecht en
ongeveer 30% op huurrecht. Wat de strafzaken betreft zullen de hoven naar
verwachting naast de huidige 11 000 einduitspraken in rechtbankappellen
per jaar in nog eens 3 400 zaken een einduitspraak moeten doen. In circa
de helft daarvan gaat het om overtredingen van de Wegenverkeerswet (1994)
en de daarop berustende regelingen. Voorts heeft bijna 20% betrekking op een
overtreding van de Wet aansprakelijkheidsverzekering motorrijtuigen. In ruim
80% van deze strafzaken wordt het hoger beroep thans door een enkelvoudige
kamer van de rechtbank afgedaan. Uiteraard daalt bij de rechtbanken het aantal
te behandelen civiele en strafzaken met dezelfde aantallen. Dit betekent dat
er in termen van formatieve consequenties sprake zal zijn van een verschuiving
van de rechtbanken naar de hoven. Deze gevolgen zijn slechts globaal te schatten.
In het kader van het rechtspositie-akkoord is als gezamenlijk uitgangspunt
genomen dat ten laste van de formaties van de rechtbanken ongeveer 24 fte
extra rechtsgeleerd personeel ontstaan bij de hoven. Inclusief ondersteunend
personeel gaat het om een verschuiving van in totaal ongeveer 55 fte van de
rechtbanken naar de hoven. Gegeven de betrekkelijke omvang van deze verschuiving
en de mogelijkheden om die verschuiving op te vangen binnen de voorziene formatieve
groei van de rechterlijke organisatie, en gegeven het feit dat een deel van
de rechtbanken in de ressortshoofdplaatsen is gevestigd, zullen de benodigde
flankerende middelen zeer beperkt zijn, naar verwachting ongeveer 0,15 miljoen
gulden structureel. Daarnaast is door het verschil in bezoldigingsniveau tussen
de rechtbanken en de hoven sprake van een zekere verhoging van de salariskosten,
begroot op 0,96 miljoen gulden structureel. Deze cijfers zullen te gelegener
tijd aan de hand van het actuele zaaksaanbod worden herberekend. 3.6. De wijziging van de bezoldigingsstructuurAls gevolg van de integratie treden structurele meerkosten voor de bezoldiging
van de voormalige kantonrechters op. Bij de integratie zullen– afgezien
van degenen die tot coördinerend vice-president worden benoemd –
alle kantonrechters zoals gezegd worden benoemd tot vice-president van de
rechtbank. Dit heeft gevolgen voor de inpassing van de kantonrechters in de
bezoldigingsstructuur. Op jaarbasis zijn de meerkosten in 1997 ruim 0,9 miljoen
gulden, in 1998 bijna 1,0 miljoen gulden en vanaf 1999 bijna 1,1 miljoen gulden. 3.7. Samenvattend overzicht financiële gevolgenDe financiële gevolgen kunnen als volgt worden samengevat:  1996199719981999
e.v.automatisering    – investering2,40–––     nevenlokatiebeleid    –
flankerend beleid personeel–1,500,500,50      wijzigingen
appelrechtspraak    – verhoging appelgrenzen–-/-1,20-/-1,20-/-1,20– flankerend beleid personeel–0,150,150,15– salarissen–0,960,960,96      wijziging
bezoldigingsstructuur    –
salaris voormalige kantonrechters–0,901,001,10TOTAAL2,402,311,411,51ARTIKELSGEWIJS 1. Rechterlijke organisatie 1.1. AlgemeenIn dit hoofdonderdeel van het wetsvoorstel worden de wetten op het terrein
van de rechterlijke organisatie aangepast aan de integratie. Voor zover de
voorgestelde wijzigingen uitsluitend daarop betrekking hebben – en dus
van louter technische aard zijn – worden zij niet afzonderlijk toegelicht.
Deze aanpassing leidt tot een aanmerkelijke vereenvoudiging van, in het bijzonder,
de Wet RO en de Wet op de rechterlijke indeling.Van de gelegenheid is gebruik gemaakt om met name de – soms wat
archaïsche – Wet RO op een aantal punten te verbeteren. In de eerste
plaats wordt op onderdelen de systematiek aangepast. In de tweede plaats worden
enkele obsolete dan wel overbodige bepalingen verwijderd. In de derde plaats
wordt op een groot aantal plaatsen de redactie gemoderniseerd of anderszins
verbeterd. Deze wijzigingen worden wel afzonderlijk toegelicht.Vooruitlopend op een integraal «redesign» van de regelgeving
op het gebied van de rechterlijke organisatie, hetgeen uiteindelijk moet leiden
tot één Wet rechterlijke organisatie en één Besluit
rechterlijke organisatie voor alle institutionele bepalingen, en één
Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren en één Besluit rechtspositie
rechterlijke ambtenaren voor alle rechtspositionele bepalingen, wordt aldus
de Wet RO in afwachting van de hiervoor bedoelde operatie weer aan de maat
van de tijd gebracht. 1.2. Artikelsgewijze toelichting ARTIKEL I (Wet op de rechterlijke organisatie) Onderdeel DDeze bepaling is gemoderniseerd. Onderdeel HArtikel 14, tweede lid, dient te vervallen voor zover het de bij een kantongerecht
werkzame functionarissen betreft.In het verlengde daarvan zijn de resterende thans in deze bepaling opgenomen functionarissen, te weten de rechters-plaatsvervangers,
overgeheveld naar het eerste lid, zodat – onder vernummering van het
derde tot tweede lid – het huidige tweede lid kan vervallen.Ter verbetering van de systematiek van artikel 14 worden ook de in het
huidige derde lid vermelde raadsheren-plaatsvervangers overgeheveld naar het
eerste lid, zodat die bepaling nu mede betrekking heeft op alle plaatsvervangende
leden van de zittende magistratuur.Voorts is de in het derde lid opgenomen bevoegdheid van de procureur-generaal
bij de Hoge Raad opnieuw geredigeerd, waardoor wordt bewerkstelligd dat deze
zich uitstrekt over alle andere leden van het openbaar ministerie bij de Hoge
Raad. Onderdeel LDeze obsolete bepaling wordt geschrapt. Onderdelen P en Q (artikel 50)Het huidige artikel 46 heeft geen reële betekenis en wordt daarom
geschrapt.In het eerste lid van het nieuw voorgestelde artikel 46 worden de vestigingsplaatsen
van de rechtbanken – in alfabetische volgorde – vermeld, zoals
sinds jaar en dag in artikel 60 voor de hoven geschiedt. Er is geen reden
om voor de rechtbanken een ander stelsel te handhaven. Als gevolg hiervan
wordt in de Wet op de rechterlijke indeling de vermelding van de vestigingsplaatsen
(zetels) van de rechtbanken geschrapt.In het tweede en het derde lid van het nieuw voorgestelde artikel 46 is
de materiële inhoud van het huidige artikel 50 juncto artikel 34, tweede
lid, overgenomen. Uit een oogpunt van wetssystematiek heeft het de voorkeur
deze bepalingen direct na de regeling van de vestigingsplaatsen op te nemen.Het derde lid is, wat de rechtbanken betreft, de delegatiegrondslag voor
het Besluit nevenlokaties. Onderdeel Q (artikel 49)De artikelen over de vorming en bezetting van de verschillende kamers
worden in de nieuwe opzet bij elkaar geplaatst in het nieuwe artikel 53. De
inhoud van het huidige artikel 49, eerste lid, is – met een enkele aanpassing –
daarnaar overgebracht. Verwezen wordt naar de toelichting bij onderdeel R.De regeling van artikel 49, tweede lid is overgebracht naar het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering.Als gevolg van de integratie is aan het derde lid geen behoefte meer. Onderdelen R, W en Y (artikelen 57, 58a en 59)In het nieuw voorgestelde artikel 53 zijn zoals gezegd de bestaande artikelen
over de vorming en bezetting van de verschillende kamers bij elkaar geplaatst.Het eerste lid voorziet in de instelling van enkelvoudige en meervoudige
kamers voor burgerlijke zaken, strafzaken en bestuursrechtelijke zaken. Het
is als zodanig – met een enkele aanpassing – de opvolger van de
huidige artikelen 49, eerste lid, 57, eerste lid, en 55c, eerste lid. Ten
aanzien van de meervoudige kamers wordt nu uitdrukkelijk bepaald dat een van
de drie leden als voorzitter optreedt. De regeling van het huidige tweede
lid van artikel 57 is overgebracht naar het Wetboek van Strafvordering. Gelet
op artikel 8:10, eerste lid, Awb is aan het huidige tweede lid van artikel
55c geen behoefte meer.Het tweede lid vervangt het huidige artikel 58a.Het derde lid komt in de plaats van het bestaande artikel 59. Onderdeel SHet nieuw voorgestelde artikel 54 voorziet in de mogelijkheid van het
instellen van sectoren door de rechtbanken. Daarop is in algemene zin reeds
ingegaan in onderdeel 2.3. van het algemeen deel van deze toelichting.Op dit moment wordt – los van de herziening van de rechterlijke
organisatie – gewerkt aan de vernieuwing van de bestuursstructuur van
de gerechten, en wel in samenhang met de werkzaamheden in het kader van de
herziening van de beheersstructuur. Naar het zich laat aanzien zal in dat
verband de feitelijke ontwikkeling die ertoe heeft geleid dat binnen de rechtbanken
en de hoven sectoren zijn ingesteld, worden geformaliseerd. Gelet op het feit
dat is afgesproken dat de hiervoor bedoelde tweede civiele sector bij de rechtbanken –
althans voor een periode van vijf jaar – wettelijk zal worden voorgeschreven,
wordt thans voorgesteld – in zoverre vooruitlopend op een meer omvattende
herziene wettelijke regeling van de bestuursstructuur – in de Wet RO
alvast de mogelijkheid van het instellen van sectoren door de rechtbanken
op te nemen. Artikel VI van hoofdonderdeel 4. (Overgangs- en slotbepalingen)
van dit wetsvoorstel kan daarop dan voortbouwen wat die tweede civiele sector
betreft.Uit een oogpunt van parallellie wordt de mogelijkheid om sectoren in te
stellen in het in onderdeel KK nieuw voorgestelde artikel 74 tegelijkertijd
ook voor de hoven geopend. Onderdelen T en UHet nieuw voorgestelde artikel 55 bevat de competentiebepalingen voor
de rechtbank in burgerlijke zaken.Het eerste lid is de opvolger van de artikelen 53 en 55a. De redactie
is, naast de aanpassing aan de integratie, gemoderniseerd. De – eenvoudige –
regeling houdt in, dat de rechtbanken in eerste aanleg kennis nemen van alle
burgerlijke zaken (dat wil zeggen dagvaardingsprocedures en verzoekschriftprocedures),
tenzij in een bijzondere wettelijke bepaling anders is bepaald.Het tweede lid treedt – met enkele redactionele moderniseringen –
in de plaats van het huidige artikel 55, eerste lid. Dat bevat de van oudsher
bestaande mogelijkheid voor partijen in burgerlijke zaken om overeen te komen
dat het geding in eerste aanleg bij de rechtbank tevens in hoogste ressort
zal worden gevoerd, dat wil zeggen dat – in afwijking van de hoofdregel –
geen hoger beroep mogelijk zal zijn.Het huidige artikel 55, tweede lid, is verplaatst naar het nieuw voorgestelde
artikel 2.1.4, eerste lid, van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Onderdeel VDe competentiebepaling voor de rechtbank in bestuursrechtelijke zaken wordt nu geplaatst na de competentiebepalingen voor burgerlijke zaken
en strafzaken. Onderdeel XArtikel 56 – van oudsher een ingewikkelde bepaling, goed voor een
groot aantal tentamenvragen – wordt belangrijk vereenvoudigd. Dat is
in de eerste plaats het gevolg van de integratie en in de tweede plaats van
de – mede daardoor mogelijk geworden – schrapping in de Wet op
de economische delicten van de afzonderlijke economische kamers, waarop in
onderdeel 2.7. van het algemeen deel al werd ingegaan.Het nieuw voorgestelde eerste lid bevat de algemene competentiebepaling
voor de rechtbank in strafzaken. Zij houdt in, dat de rechtbanken in eerste
aanleg kennis nemen van alle strafzaken (dat wil zeggen alle misdrijven en
alle overtredingen), tenzij in een bijzondere wettelijke bepaling anders is
bepaald.Het huidige zesde lid wordt, als gevolg van het vervallen van het tweede
tot en met het vijfde lid, vernummerd tot tweede lid. Onderdeel AANu de gerechtssecretarissen en de parketsecretarissen in institutionele
of rechtspositionele zin geen bijzondere positie innemen binnen de rechterlijke
organisatie, kan de vermelding van deze functionarissen in de Wet RO vervallen.
Voor de afzonderlijke administratiefrechterlijke colleges waar eveneens gerechtssecretarissen
werkzaam zijn, bestaat een dergelijke bepaling ook niet. Onderdeel BBHet opschrift van de Vierde Afdeling is op betere wijze in overeenstemming
gebracht met hetgeen daarin wordt geregeld. Onderdeel CCDit artikel is de pendant van het voor de rechtbanken nieuw voorgestelde
artikel 46.Het eerste lid bevat evenals thans de vermelding van de vestigingsplaatsen
van de hoven.De regeling van het huidige tweede lid is overgebracht naar de Wet op
de rechterlijke indeling, waar zij op systematische gronden beter op haar
plaats is.De inhoud van het huidige derde lid is overgebracht naar het tweede lid.Het nieuw voorgestelde derde lid bevat – voor alle soorten kamers
van de hoven – een delegatiegrondslag voor het voorzien in nevenlokaties.
De specifieke regeling voor de belastingkamers in artikel 71, vierde lid,
kan daardoor vervallen. Onderdeel DDDeze bepaling heeft geen reële betekenis en wordt geschrapt. Onderdelen EE en FFDe nieuw voorgestelde artikelen 65 tot en met 67 bevatten – ter
vervanging van de huidige artikelen 65, 66, 68 en 69 – de systematisch
verbeterde algemene competentieregeling voor de hoven.Artikel 65 – een bundeling van de huidige artikelen 68 en 69 –
legt vast dat de hoven in alle voor hoger beroep vatbare vonnissen en beschikkingen
van de rechtbanken in civiele zaken en in strafzaken de bevoegde appelrechter
zijn.Artikel 66 is de – aan de integratie aangepaste en redactioneel
verbeterde – opvolger van het huidige artikel 65.Artikel 67 is de – redactioneel verbeterde – opvolger van
het huidige artikel 66 betreffende de prorogatie. Artikel 331 van het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering wordt in overeenkomstige zin aangepast.Het huidige artikel 67 is een doublure van de artikelen 6:241 en 6:242
van het Burgerlijk Wetboek. Het is derhalve overbodig en wordt daarom thans
geschrapt. Onderdeel GGAan het huidige eerste lid wordt, evenals bij de bepalingen over de meervoudige
kamers van de rechtbanken, toegevoegd dat een van de drie leden van een meervoudige
kamer als voorzitter optreedt.De regeling van het huidige tweede lid is overgebracht naar het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering. Onderdeel HHDe wijziging van het eerste lid komt overeen met de voorgestelde wijziging
van het huidige eerste lid van artikel 70.De schrapping van het vierde lid is reeds toegelicht bij onderdeel CC. Onderdeel IIDeze bepaling wordt aangepast aan de desbetreffende wijziging in het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering. Onderdeel JJIn artikel 73 worden enkele redactionele verbeteringen aangebracht. Bij
de wijziging van het derde lid is rekening gehouden met de eerdere inwerkingtreding
van wetsvoorstel 21 327. Onderdeel KKHet nieuw voorgestelde artikel 74 voorziet ook voor de hoven in de mogelijkheid
van het instellen van sectoren. Het komt overigens overeen met het voor de
rechtbanken nieuw voorgestelde artikel 54. Zie overigens de toelichting bij
onderdeel S. Onderdeel LLOok het opschrift van de Vijfde Afdeling is op betere wijze in overeenstemming
gebracht met hetgeen daarin wordt geregeld. Onderdeel MMHet huidige artikel 83 heeft geen reële betekenis.Het nieuw voorgestelde artikel 83 legt nu ook voor de Hoge Raad in de
formele wet de vestigingsplaats vast. Onderdeel NNDit artikel is aangepast aan de integratie en overigens redactioneel verbeterd. Onderdeel OODe huidige artikelen 89 tot en met 91 zijn obsoleet en kunnen vervallen.
De competentieregelingen worden ook hierdoor belangrijk vereenvoudigd. Onderdeel PPHet eerste lid wordt redactioneel verbeterd.Het derde lid wordt aangepast aan de wijziging van artikel 56. Onderdeel QQDeze bepaling is aangepast aan de integratie en overigens redactioneel
verbeterd. Onderdeel RRDeze bepaling is aangepast aan de desbetreffende wijziging in het Wetboek
van Burgerlijke Rechtsvordering en overigens redactioneel verbeterd. Onderdeel SSDit artikel is overbodig en wordt thans geschrapt. Onderdeel TTDe artikelen 100 en 101 zijn aangepast aan de integratie, onderling in
redactionele zin geharmoniseerd en ook overigens redactioneel verbeterd. Inhoudelijk
zijn geen wijzigingen aangebracht. Onderdeel UUHet eerste lid legt nu ook voor de Hoge Raad alle bepalingen omtrent de
vorming en bezetting van de onderscheiden kamers in de formele wet vast. De
materie is thans deels geregeld in artikel 78, eerste lid, van Reglement I
en in artikel 102, derde lid, van de Wet RO. Als gevolg daarvan vervalt het
huidige derde lid van dit artikel.De materie van het huidige eerste en tweede lid is overgebracht naar het
tweede en derde lid. Daarbij is de redactie onder meer in die zin verbeterd,
dat beter tot uitdrukking wordt gebracht dat met een kamer wordt bedoeld een
van de – op grond van het Reglement van Orde van de Hoge Raad der Nederlanden
thans vier – meervoudige kamers van de Hoge Raad. Uit de
respectieve kamers worden samenstellingen (zetels) van vijf of drie leden
gevormd voor het behandelen en beslissen van de zaken. ARTIKEL III (Wet op de samenstelling van de burgerlijke
gerechten) Onderdeel AArtikel 1 is overbodig en kan vervallen.De in de artikelen 5a tot en met 5c vervatte regeling inzake de maximale
aantallen rechters vervult geen wezenlijke functie meer en leidt in de praktijk
noodzakelijkerwijs tot een voortdurende achterstand bij de actualisering van
het op artikel 5a gebaseerde Besluit maximale aantallen rechters. Daarom wordt
voorgesteld deze regeling thans te schrappen. Artikel 116, tweede lid, van
de Grondwet verzet zich daartegen niet, nu de wet blijft bepalen uit welke
categorieën functionarissen de onderscheiden tot de rechterlijke macht
behorende gerechten zijn samengesteld.Omdat bij de inwerkingtreding van deze wet aan het Besluit maximale aantallen
rechters de delegatiegrondslag komt te ontvallen, vervalt dat besluit dan. ARTIKEL IV (Wet op de rechterlijke indeling)De Wet op de rechterlijke indeling wordt in haar geheel opnieuw vastgesteld.
Door de integratie kan de huidige systematiek niet worden gehandhaafd. Gekozen
is nu voor de volgende opzet. Afgezien van de citeertitel (artikel 11) bestaat
de wet uit tien artikelen. In de oneven artikelen (1, 3, 5, 7 en 9) wordt
telkens per hof aangegeven uit welke arrondissementen het rechtsgebied (het
ressort) van het desbetreffende hof bestaat. In de even artikelen (2, 4, 6,
8 en 10) wordt vervolgens telkens ressortsgewijs per arrondissement aangegeven
uit welke gemeenten het desbetreffende arrondissement bestaat. De ressorten
en daarbinnen de arrondissementen en daarbinnen weer de gemeenten zijn telkens
in alfabetische volgorde opgenomen. ARTIKEL V (Wet van 16 september 1993, Stb. 515)De bepalingen van de Wet van 16 september 1993, Stb. 515, betreffende
de mogelijke instelling op termijn van een arrondissement Lelystad, worden
gewijzigd onderscheidenlijk aangevuld in verband met de integratie en het
feit dat de vestigingsplaatsen van de rechtbanken nu in de Wet RO worden vermeld. 2. Burgerlijk procesrecht 2.1. Algemeen 2.1.1. InleidingDe integratie van de kantongerechten en de rechtbanken maakt het, zoals
in onderdeel 2.7 van het algemeen deel al aan de orde kwam, noodzakelijk het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering grondig aan te passen, in het bijzonder
wat de dagvaardingsprocedure in eerste aanleg betreft. De noodzakelijke aanpassing
van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering aan de integratie biedt tegelijkertijd
een uitgelezen mogelijkheid om het burgerlijk procesrecht belangrijk te moderniseren
en toegankelijker te maken. De systematiek en sommige onderdelen van de wettelijke
regeling, evenals de spelling en het taalgebruik, dienen hoog nodig
aan de eisen van deze tijd te worden aangepast. Aan de rechtspraktijk en ook
aan het onderwijs wordt daarmee een belangrijke dienst bewezen.Zoals gezegd, dient de onderhavige herziening zich vooral te richten op
en in beginsel beperkt te blijven tot de regeling van de rechtsgang in eerste
aanleg in het Eerste Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.
Ook komt vooral in dit Eerste Boek nog veel «dor hout» voor, dat
kan en moet worden gekapt. Het Eerste Boek is sinds 1838 nog nooit integraal
herzien, hetgeen een steeds groter bezwaar wordt. Het Tweede Boek en de Vierde
Titel van het Derde Boek zijn immers vrijwel geheel herzien bij de Invoeringswet
Boeken 3–6 Nieuw B.W. (eerste gedeelte). Voorts is het Derde Boek ingrijpend
gewijzigd door de herziening van het scheidingsprocesrecht1 en
door de herziening van het procesrecht in zaken van personen- en familierecht.2 Het Vierde Boek (Arbitrage) dateert van 1986.3 Daarin zullen,
evenals in het Tweede en Derde Boek, in hoofdzaak slechts de verwijzingen
moeten worden aangepast.In het verlengde van het voorgaande is met het aanbrengen van wijzigingen
in de regeling van de rechtsmiddelen terughoudendheid betracht. Zoals in de
op 29 april 1994 door mijn toenmalige ambtsvoorganger aan de Tweede Kamer
aangeboden discussienota over de derde fase van de herziening van de rechterlijke
organisatie4 is vermeld, zal aan de regeling van de rechtsmiddelen
in het civiele recht – in samenhang met het strafrecht en het bestuursrecht –
in een later stadium ten principale aandacht worden besteed. Daarbij gaat
het zowel om het stelsel van rechtsmiddelen als om het toe te passen procesrecht.
De wijziging van de regeling van de rechtsmiddelen in het Eerste Boek is aldus
beperkt gebleven tot hetgeen thans noodzakelijk of zonder meer reeds mogelijk
was. Zo zijn wel de regelingen van het verzet en van het rekest civiel herzien
en is de regeling van de revisie afgeschaft. De regeling van de cassatie was
reeds herzien in 19635. Met betrekking tot de overige rechtsmiddelen
(hoger beroep en derdenverzet) is, behoudens de in onderdeel 2.7 van het algemeen
deel genoemde verhoging van de appelgrens van f 2 500 tot f 5 000,
in hoofdzaak voorzien in enkele technische aanpassingen.Concluderend kan worden gesteld dat bij deze gelegenheid de algemene bepalingen
en de rechtsgang in eerste aanleg grondig worden herzien, en dat met betrekking
tot de rechtsmiddelen weliswaar geen systematische herziening heeft plaatsgevonden,
maar toch enkele niet onbelangrijke wijzigingsvoorstellen worden gedaan. Op
de aan de herziening ten grondslag liggende uitgangspunten wordt hierna in
onderdeel 2.1.3 ingegaan. 2.1.2. VoorbereidingBij de voorbereiding van dit omvangrijke voorstel tot herziening van het
Wetboek van Burgerlijke Rechtvordering is dankbaar gebruik gemaakt van de
inbreng van deskundigen uit praktijk en wetenschap, van de adviezen van adviesorganen
en van publikaties over het aanstonds te noemen voorontwerp van wet en over
het functioneren van de huidige regelingen.Op deze plaats verdient bijzondere vermelding de bij de totstandkoming
van dit voorstel gehanteerde werkwijze.Het thans ingediende voorstel is gebaseerd op een in april 1993 gepubliceerd
voorontwerp van wet (verder aangeduid met Voorontwerp).Een klankbordgroep onder voorzitterschap van de oud-president van de Hoge
Raad, mr. Ras, heeft de departementale ambtenaren bij de voorbereiding van
het voorontwerp actief en intensief ter zijde gestaan. Ook zijn bijeenkomsten
gehouden met personen uit de praktijk (kantonrechters, rechters van rechtbanken
en advocaten), die op persoonlijke titel met het departement
en de klankbordgroep van gedachten hebben gewisseld over verschillende onderwerpen
die van belang waren bij het opzetten van een nieuwe regeling voor met name
de dagvaardingsprocedure voor het geïntegreerde gerecht van eerste aanleg,
zoals het functioneren van de rolbehandeling en de werking in de praktijk
van de comparitie na antwoord.Ook is intensief overlegd met de Adviescommissie voor het Burgerlijk Procesrecht
(verder aangeduid met Adviescommissie BPR) onder voorzitterschap van mr. Van
Boeschoten, in het najaar van 1994 opgevolgd door mr. Huydecoper. Hierbij
dient te worden opgemerkt dat dit overleg met de Adviescommissie BPR ook na
de publikatie van het Voorontwerp is voortgezet, hetgeen heeft geleid tot
verdere aanpassingen van het Voorontwerp.Ten slotte zijn de Afdelingen betreffende de rechtsmacht van de Nederlandse
rechter en de relatieve bevoegdheid opgesteld in samenspraak met een apart
daarvoor ingestelde subcommissie van de Staatscommissie voor het Internationaal
Privaatrecht (verder aangeduid met subcommisssie), eveneens onder voorzitterschap
van mr. Van Boeschoten.In de subcommissie hadden ook enkele leden van de Adviescommissie BPR
zitting.Al deze externe deskundigen ben ik zeer dankbaar voor hun inzet en voor
de extra inspanning die moest worden geleverd gezien het korte tijdsbestek.
Zonder hun hulp zou het niet mogelijk zijn geweest het onderhavige project
ter hand te nemen en uit te werken.Het thans voorliggende voorstel is, zoals hierboven reeds werd aangegeven,
gebaseerd op het Voorontwerp. Een aantal instanties bracht hierover op verzoek
van mijn toenmalige ambtsvoorganger advies uit. Het betreft (in alfabetische
volgorde): de Koninklijke Vereniging van Gerechtsdeurwaarders (verder aangeduid
met KVG), de Nederlandse Orde van Advocaten (verder aangeduid met de Orde),
de Nederlandse Organisatie van Rechtsbijstand Assuradeuren (verder aangeduid
met NORA) en de NVvR.De ontvangen adviezen, alsmede de beschouwingen en de commentaren in de
rechtsgeleerde en andere literatuur6, zijn bij de voorbereiding
van het voorstel zorgvuldig in beschouwing genomen. Op een groot aantal plaatsen
hebben deze adviezen en commentaren tot een wijziging van standpunt of anderszins
tot aanpassing van het Voorontwerp geleid. Zo is bij voorbeeld de ontkentenis
van gerechtelijke verrichtingen, het desaveu, (Afdeling 9, paragraaf 7, van
de Tweede Titel in het Voorontwerp)7 geschrapt en is de voorgestelde
regeling van het incassogeding (Afdeling 15 van de Tweede Titel in het Voorontwerp)
komen te vervallen. En zo hebben met betrekking tot de huidige (nieuwe) kantongerechtsprocedure
deze commentaren en adviezen ertoe geleid, dat met name gelet op de grote
praktische bezwaren de huidige mogelijkheid om stukken ter griffie in te dienen
(artikel 105 Rv.) niet is overgenomen (zie de toelichting op artikel 2.1.7)
en dat de huidige mogelijkheid om per formulier te dagvaarden is vervallen.
Ook hebben de adviezen geleid tot het opnemen van nieuwe bepalingen in het
wetsvoorstel.Ten slotte verdient nog opmerking dat bij het ontwerpen van het wetsvoorstel
de opzet van en de ervaringen met verschillende buitenlandse rechtsstelsels,
met name de recentelijk gehercodificeerde procedureregelingen in Frankrijk
(Nouveau Code de Procédure Civile, verder aangeduid met NCPC), België
(het Gerechtelijk Wetboek, verder aangeduid met Ger. Wetb.) en Duitsland (Zivilprozessordnung,
verder aangeduid met ZPO), bij de gedachtenvorming zijn betrokken. Zo is bij
voorbeeld Afdeling 3 van de Eerste Titel (Algemene voorschriften voor procedures) mede geïnspireerd door de Franse NCPC, die een aantal
zogenaamde «principes directeurs» kent, en hebben de procedureregelingen
inzake de mogelijkheid tot verbetering en aanvulling van vonnissen en beschikkingen
van Duitsland, Frankrijk en België tot voorbeeld gediend voor de artikelen
1.3.12 en 1.3.13.Ook is, waar mogelijk, acht geslagen op het eind 1993 verschenen eindrapport
van een commissie onder voorzitterschap van de Gentse hoogleraar Storme, bevattende
een voorstel voor een Europese richtlijn met betrekking tot een aantal onderwerpen
van burgerlijk procesrecht.82.1.3. UitgangspuntenMet de voorgestelde wijzigingen van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
wordt, zoals gezegd, getracht binnen de beperkingen die tijdschema en beleidsdoelstellingen
van de tweede fase van de herziening van de rechterlijke organisatie stellen,
het burgerlijk procesrecht belangrijk te moderniseren en toegankelijker te
maken. Daarmee is overigens geenszins gezegd dat met hetgeen thans wordt voorgesteld,
wordt gepretendeerd het burgerlijk procesrecht voor een lange reeks van jaren
te fixeren. Veeleer kan worden gesteld dat de onderhavige aanpassingen een
volgende stap zijn in het continue proces van aanpassing van ook het burgerlijk
procesrecht aan de eisen van de tijd. De talrijke, grotere en kleinere, innovaties
die in dit voorstel in het burgerlijk procesrecht worden aangebracht, getuigen
daarbij van mijn principiële bereidheid om de eisen die de maatschapppij
en de rechtspraktijk stellen open tegemoet te treden.Bij de onderhavige aanpassing van het Eerste Boek van het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering hebben daarbij de volgende gedachten als uitgangspunt
gediend: 2.1.3.1. Vereenvoudiging van procesrechtEr is consequent naar gestreefd, het procesrecht waar mogelijk verder
te vereenvoudigen. Met het oog daarop is voor de dagvaardingsprocedure een
opzet gekozen die voor de verzoekschriftprocedure reeds bestond, te weten
één algemene regeling, en niet meer, zoals thans nog, verschillende
regelingen voor «kleine» zaken en voor overige zaken. Het spreekt
voor zich dat daarbij de bevindingen met betrekking tot de (op 30 december
1991 in werking getreden) nieuwe kantongerechtsprocedure in de overwegingen
zijn betrokken.9Verder zijn nodeloze verschillen tussen de diverse onderdelen van het
procesrecht opgeheven. Zo heeft een harmonisering van allerlei termijnen,
in het bijzonder dagvaardingstermijnen en termijnen voor het aanwenden van
rechtsmiddelen, plaatsgevonden. Verwezen kan hier worden naar paragraaf 2.1.4.7,
alsmede naar de toelichting op Afdeling 2.3 (Dagvaarding) en op artikel 2.7.1.Ook mag hier niet onvermeld blijven dat de verschillen tussen de diverse
tussenvonnissen, een bekend wespennest, zijn geminimaliseerd. Wederom in navolging
van de algemene regeling van de verzoekschriftprocedure (artikel 429n Rv,
in dit wetsvoorstel artikel 358) spreekt het wetsvoorstel thans van «tussenvonnissen».In dit verband kan ook worden gewezen op het afschaffen van als overbodig
beschouwde proceshandelingen of -stukken, zoals de conclusie van eis; zie
de toelichting op artikel 2.4.4. 2.1.3.2. Verdere deformaliseringHet burgerlijk procesrecht is verder gedeformaliseerd. Deze term, die
inhoudt dat fouten minder gauw of helemaal niet meer worden bestraft, is in
zwang gekomen in de jaren tachtig. Zij werd en wordt vooral in verband gebracht met de in die jaren sterk uitgebreide mogelijkheid om in
geval van een nietige dagvaarding een herstelexploot uit te brengen of om
dergelijke nietigheden op andere wijze ter zijde te stellen of te relativeren.
Die lijn is doorgetrokken. De bestaande bepalingen zijn nog iets aangescherpt
(vergelijk bij voorbeeld het nieuwe artikel 2.3.10 met het huidige artikel
93, tweede lid, Rv); voorts is de mogelijkheid om een herstelexploot uit te
brengen nu uitgebreid tot alle exploten en is zij dus niet meer beperkt tot
het exploot van dagvaarding (zie artikel 1.6.20 en de toelichting op dit artikel);
in de wet is nu tevens duidelijk vastgelegd dat in geval van een fout bij
het dagvaarden de aanhangigheid van de zaak in beginsel behouden blijft (artikel
2.4.1).Wellicht van nog groter belang is de introductie van een nieuw soort,
nog verder gaande deformalisering: een verkeerde start van de procedure leidt
niet meer tot niet-ontvankelijkheid, maar de rechter moet eenvoudigweg «het
wissel omzetten» waarna, eventueel na herstel van de fout of aanvulling
dan wel wijziging van stellingen, op de correcte wijze kan worden voortgeprocedeerd.
De hier bedoelde herstelbepalingen of «wissel-bepalingen» vindt
men in de artikelen 1.8.1 tot en met 1.8.3, 2.3.12, 2.3.13 en 3.4.4. De artikelen
1.8.1, 2.3.12, 2.3.13 en 3.4.4 gaan over de situatie dat een dagvaardingsprocedure
ten onrechte wordt begonnen met een verzoekschrift, of omgekeerd een verzoekschriftprocedure
wordt aangevangen met een dagvaarding, en voorts over het geval dat een van
partijen of beide partijen verzuimen procureur te stellen dan wel dat ten
onrechte procureur is gesteld. De artikelen 1.8.2 en 1.8.3 zien op de situatie
dat ten onrechte een beroep op de burgerlijke rechter wordt gedaan, terwijl
op de voet van de Algemene wet bestuursrecht bezwaar kon worden gemaakt, administratief
beroep kon worden ingesteld of beroep bij een administratieve rechter kon
worden ingesteld. Hierop wordt uitvoerig teruggekomen in paragraaf 2.1.4.5
en in de toelichting op deze artikelen.Ook noem ik in dit verband de mogelijkheid dat kleine fouten in vonnissen,
arresten en beschikkingen kunnen worden gecorrigeerd (artikel 1.3.12) en de
mogelijkheid van aanvulling van vonnissen, arresten en beschikkingen (artikel
1.3.13).Ten slotte kan als bijdrage aan verdere deformalisering worden beschouwd
de erkenning van de schriftelijke rol (zie daarover nader in paragraaf 2.1.4.6). 2.1.3.3. Terugdringen van de lijdelijkheid van de rechterDe lijdelijkheid van de burgerlijke rechter ten aanzien van de voortgang
van de procedure, voor zover daarvan nog sprake was of is, is verder teruggedrongen.
Ik wijs hier slechts op twee belangrijke bepalingen in Afdeling 1.3, die algemene
voorschriften voor procedures bevat: de artikelen 1.3.2, eerste lid, en 1.3.4,
betreffende de verplichting van de rechter om steeds te waken tegen onnodige
vertraging van de procedure, respectievelijk betreffende de bevoegdheid van
de rechter om in alle soorten civiele procedures en in elk stadium van die
procedures partijen te bevelen stellingen toe te lichten en bescheiden over
te leggen. 2.1.3.4. Streven naar efficiencyIn brede kring binnen de rechterlijke macht, de advocatuur en alle andere
betrokkenen bestaat consensus over de behoefte aan en de noodzaak van een
snellere en efficintere rechtsgang in civiele zaken.10 Tegenwoordig
dienen óók civiele procedures op de eerste plaats vlot te verlopen,
willen zij aan de de maatschappelijke eisen van de tijd en aan de eisen van
een goede rechtspraak11 voldoen. Procedures dienen, onder handhaving
van het gewenste kwaliteitsniveau, een voor alle gebruikers acceptabele
duur te hebben. Voorwaarde daarvoor is wel dat alle participanten bijdragen
tot het vlot verlopen van een procedure.De rechterlijke macht kan tot een vlot verloop van de procedure bijdragen
door zich zodanig op te stellen dat een snel verloop van de procedure alsmede
het op korte termijn verkrijgen van een beslissing mogelijk zijn. De NVvR
kan – en wil – daaraan een bijdrage leveren door haar leden gericht
te stimuleren en door te participeren in projecten die in het bijzonder op
het bevorderen van effectieve en efficiënte procedures zijn gericht.De advocatuur, en ook de andere professionele rechtsbijstandverleners,
kunnen tot een sneller verloop van procedures bijdragen door te bevorderen
dat (binnen dan wel buiten procedures) aan conflicten zo snel mogelijk een
einde komt en dat alleen als het nodig is, een beroep op de rechter wordt
gedaan.12Vermelding verdient hier dat op 5 juli 1995 een Gemengde Commissie van
de Orde en de NVvR haar eindrapport, inhoudende voorstellen om te komen tot
meer efficiency in civiele procedures, heeft uitgebracht. De voornaamste van
deze voorstellen zijn bij een aantal rechtbanken te experimenteren met een
gescheiden rol voor kleine zaken met strakke termijnen (het zogenoemde versneld
regime) en in alle zaken de dagvaarding zodanig te doen inrichten dat daardoor
het werkelijke geschil zo vroeg mogelijk in de procedure zichtbaar wordt gemaakt.Ook de wetgever dient bij te dragen tot de gewenste efficiency van civiele
procedures. De in de paragrafen 2.1.3.1, 2.1.3.2 en 2.1.3.3 aangegeven uitgangspunten
(vereenvoudiging van procesrecht, verdere deformalisering en terugdringen
van de lijdelijkheid van de rechter) en de vele uitwerkingen daarvan in dit
wetsvoorstel, in het bijzonder in Afdeling 2.4, vormen daartoe enkele bouwstenen.Daarnaast is voor een effectieve en efficiënte procesvoering de interne,
waaronder de administratieve, organisatie van de gerechten van eminent belang.
Met het oog daarop wordt ten departemente vanaf november 1994 door het projectteam
Doelmatigheid civiele procedures gewerkt aan het verder toespitsen van het
procesmodel in civiele zaken op de vereisten van doelmatigheid. Mede in verband
met de tweede fase van de herziening van de rechterlijke organisatie hebben
binnen het project de procedures in eerste aanleg prioriteit. Intussen is
het projectteam betrokken bij de hierboven bedoelde experimenten naar aanleiding
van het eindrapport van de Gemengde Commissie. Indien blijkt dat het burgerlijk
procesrecht naar aanleiding van een en ander verdergaande aanpassingen behoeft
dan thans worden voorgesteld, zal daarin in een later stadium worden voorzien. 2.1.3.5. Handhaving van laagdrempeligheidHet belangrijkste voordeel van de huidige kantongerechtsprocedure, te
weten de laagdrempeligheid, onder meer als gevolg van het ontbreken van verplichte
procesvertegenwoordiging, blijft behouden en wordt verder uitgebouwd, ondanks
de hierboven in paragraaf 2.1.3.1 vermelde samenvoeging tot één
procedure. In sommige gevallen konden elementen van de huidige kantongerechtsprocedure
worden uitgebreid tot alle overige zaken: zie bij voorbeeld artikel 1.3.4
met betrekking tot de bevoegdheid van de rechter om «aanwijzingen»
te geven, en artikel 2.2.3 betreffende het zogenaamde «forum consumentis».
Omdat in dit wetsvoorstel niet meer kan worden gesproken van «kantongerechtszaken»,
moest voor die zaken een nieuw aanknopingspunt worden geïntroduceerd.
Het wetsvoorstel spreekt in dat verband nu van «zaken waarin partijen
in persoon kunnen procederen». Dit onderscheid is uitgewerkt in de artikelen
2.1.2 en volgende. Het aantal artikelen waarin dit onderscheid wordt gemaakt,
is overigens zo beperkt mogelijk gehouden, omdat het onderscheid op zichzelf
afbreuk doet aan de nagestreefde eenvoud (zie over de kwestie
van de verplichte procesvertegenwoordiging ook paragraaf 2.1.3.7).Waar in dit wetsvoorstel onderscheid moest worden gemaakt tussen zaken
waarin partijen wel respectievelijk niet in persoon kunnen procederen, is
steeds het eerste vooropgesteld, aangezien zowel nu als straks de bedoelde
zaken «waarin partijen in persoon kunnen procederen», de grote
meerderheid vormen van de civiele zaken in eerste aanleg. Er is naar gestreefd
aan dat gegeven zo veel mogelijk recht te doen. 2.1.3.6. Meer accent op verzoekschriftprocedureIn dit wetsvoorstel is de verzoekschriftprocedure meer geaccentueerd en
verder uitgebouwd. De aparte plaats van deze procedure naast de dagvaardingsprocedure
vloeit voort uit het feit dat er globaal twee soorten civiele zaken zijn te
onderscheiden, aan te duiden als zaken waarin partijen wel respectievelijk
waarin zij niet de rechtsgevolgen kunnen bepalen.Bij de Wet van 16 mei 1969 houdende algemene regeling van de rechtspleging
in zaken die met een verzoekschrift worden ingeleid (Stb. 200) is voor verzoekschriftprocedures
de Twaalfde Titel van het Eerste Boek ingevoegd, bevattende een algemene regeling.Het is van groot belang dat de wetgever consequent is bij het trekken
van de grens tussen de zaken die volgens de ene dan wel volgens de andere
regeling dienen te worden gevoerd. Die grens is in het verleden niet altijd
even scherp geweest, hetgeen niet zelden tot verwarring en fouten heeft geleid.
In de afgelopen jaren heeft de wetgever ernaar gestreefd, in dit opzicht meer
duidelijkheid te scheppen. Zo zijn de procedures betreffende huurzaken door
de Wet van 31 januari 1991 tot wijziging van de civiele kantongerechtsprocedure
(Stb. 50) dagvaardingsprocedures geworden en zijn andersom alle scheidingsprocedures
verzoekschriftprocedures geworden door de eerder genoemde Wet van 1 juli 1992
tot herziening van het scheidingsprocesrecht. Zie verder de ook reeds eerder
genoemde Wet van 7 juli 1994 tot herziening van het procesrecht in zaken van
personen- en familierecht, waarin ook in de enkele gevallen waar dat voordien
nog niet het geval was familierechtelijke zaken verzoekschriftprocedures zijn
geworden. Die lijn wil ik aanhouden en verder doortrekken, zonder daarbij
al te rigide te werk te gaan. Zo heeft het advies van de Orde13
alsnog tot het inzicht geleid dat het inderdaad minder wenselijk is de procedure
tot ontbinding van een arbeidsovereenkomst ex artikel 7A:1639w BW om te zetten
van een verzoekschriftprocedure in een dagvaardingsprocedure. 2.1.3.7. Geen ingrijpende wijziging van procesvertegenwoordigingIn het kader van de integratie van de rechtbanken en de kantongerechten
dient terughoudendheid te worden betracht met het ter discussie stellen van
zaken die op zichzelf los staan van die integratie. In het kabinetsstandpunt
over het Eindrapport van de Staatscommissie Herziening Rechterlijke Organisatie
(deel I), getiteld «Naar een nieuwe structuur van de rechterlijke organisatie»14, heeft mijn toenmalige ambtsvoorganger verklaard dat bij de huidige
integratie-operatie en de onderhavige daaruit voortvloeiende herziening van
het burgerlijk procesrecht, op het terrein van de verplichte procesvertegenwoordiging
geen ingrijpende wijzigingen zullen worden voorgesteld. Ik onderschrijf die
benadering; ook ik ben van mening dat de integratie van rechtbanken en kantongerechten
niet de gelegenheid is om de regeling van de verplichte procesvertegenwoordiging
ten principale ter discussie te stellen. Wel acht ik het, mede gezien de voortgeschreden
geldontwaarding sinds de laatste verhoging van de competentiegrens van de
kantonrechter, die van 1983 dateert15, gerechtvaardigd dat de grens
tussen zaken met en zonder verplichte procesvertegenwoordiging
zal worden verhoogd van f 5 000 naar f 10 000. Daardoor
wordt tevens een bijdrage geleverd aan het vergroten van het toepassingsgebied
van de huidige kantongerechtsprocedure.Het voorgaande neemt niet weg dat, in een stelsel waarin wat het procesrecht
betreft een zeker onderscheid wordt gemaakt tussen zaken waarin partijen wel
en zaken waarin zij niet in persoon kunnen procederen, de regeling van de
verplichte procesvertegenwoordiging in beginsel bepalend is voor het antwoord
op de vraag welk processueel regime van toepassing is, en daarmee ook voor
de behandeling in de ene of de andere sector van de rechtbank nieuwe stijl.
Daarmee is het verband tussen de regeling van de verplichte procesvertegenwoordiging
en de – beoogde – organisatie en werkwijze van de rechtbank nieuwe
stijl gegeven. In dit verband is van belang dat de in het kader van het project
Marktwerking, Deregulering en Wetgevingkwaliteit ingestelde werkgroep Domeinmonopolie
advocatuur, onder voorzitterschap van prof. mr. M.J. Cohen, onlangs haar rapport
heeft uitgebracht. Zoals in het op 11 juli 1995 aan de Tweede Kamer toegezonden
kabinetsstandpunt is vermeld, heeft het kabinet besloten de aanbevelingen
van de werkgroep over te nemen. Een van die aanbevelingen is, te komen tot
een herijking van de verplichte procesvertegenwoordiging. De daartoe in te
stellen werkgroep zal bij het doen van voorstellen terzake in het bijzonder
ook rekening houden met het hiervoor bedoelde aspect. Het is, in lijn met
het voorgaande, de bedoeling dat de hieruit voortvloeiende wetswijzigingen
een van dit wetsvoorstel gescheiden traject volgen.De werkgroep Domeinmonopolie advocatuur heeft ook voorgesteld de bepalingen
over de procureur in te trekken. Deze overwegend technische operatie zal zo
mogelijk bij nota van wijziging in het onderhavige wetsvoorstel worden geïncorporeerd. 2.1.3.8. Harmonisering van procesrechtOver harmonisering van procesrecht wordt tegenwoordig terecht veel gesproken.
Ik ben met velen van mening dat binnen het procesrecht (en ook elders in de
regelgeving) onnodige verschillen zoveel als mogelijk dienen te worden vermeden.
Dit is welhaast al een gemeenplaats.Harmonisering van procesrecht wordt ook in dit wetsvoorstel nagestreefd,
en wel op verschillende niveaus. Zij vindt bij voorbeeld plaats binnen de
thans gewijzigde regeling van de dagvaardingsprocedure door meer eenheid en
systeem te brengen in het stelsel van de termijnen van dagvaarding (zie paragraaf
2.1.4.7, de artikelen 2.3.3 tot en met 2.3.6 en de toelichting op deze artikelen)
en voor het instellen van rechtsmiddelen (zie de artikelen 2.7.1, 339, tweede
lid, 358, 426, 806 en 820). Voorts worden onnodige verschillen tussen de dagvaardingsprocedure
enerzijds en de verzoekschriftprocedure anderzijds opgeheven. Een voorbeeld
daarvan is de nieuwe parallelle opzet van de beide desbetreffende Titels (in
dit wetsvoorstel de Tweede en de Derde Titel van het Eerste Boek). Verder
is op verschillende plaatsen, waarvan er hierboven al enkele werden genoemd,
bij de regeling van de verzoekschriftprocedure de regeling van de dagvaardingsprocedure
overgenomen. Ook het omgekeerde komt wel voor. Aldus levert dit wetsvoorstel –
met handhaving van het onderscheid tussen dagvaardingsprocedure en verzoekschriftprocedure –
een belangrijke bijdrage aan de interne harmonisering van het burgerlijke
procesrecht.Op een ander niveau ligt de afstemming tussen burgerlijk procesrecht,
bestuursprocesrecht en strafprocesrecht. Mijn toenmalige ambtsvoorganger heeft
daaraan recentelijk enkele beschouwingen gewijd,16 die ik gaarne
onderschrijf. Ook met het nastreven van verdergaande harmonisering
van het burgerlijk procesrecht en het bestuursprocesrecht moest in dit wetsvoorstel
de nodige terughoudendheid in acht worden genomen. Bij het opstellen van het
thans in hoofdstuk 8 van de Awb neergelegde uniforme bestuursprocesrecht heeft
waar mogelijk reeds afstemming met het burgerlijk procesrecht – en het
strafprocesrecht plaatsgevonden.Daarbij kan worden gedacht aan het opnemen in het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering, het Wetboek van Strafvordering en hoofdstuk 8 van de Awb
van vrijwel gelijkluidende regelingen inzake de wraking en de verschoning,
de herstelbepalingen van artikel 96a Rv en artikel 8:71 Awb en de verwijzingen
in hoofdstuk 8 van de Awb naar onderdelen van het – formele –
civiele bewijsrecht. Bij die gelegenheid is uitgesproken dat in het kader
van het onderhavige wetsvoorstel zal worden bezien of verdere stappen kunnen
worden gezet. Op een beperkt aantal onderdelen is dat inderdaad reeds thans
mogelijk gebleken. Ik verwijs naar de vrijwel gelijkluidende regelingen inzake
het optreden van gemachtigden (in dit wetsvoorstel artikel 2.1.5; vergelijk
artikel 8:24 Awb), de vrijwel eenvormige regelingen omtrent de enkelvoudige
en meervoudige kamers (in dit wetsvoorstel de artikelen 1.2.1 tot en met 1.2.3;
vergelijk artikel 8:10 Awb, artikel 39 van de Wet op de Raad van State en
artikel 21 Beroepswet) en naar het uitdrukken van termijnen tot drie maanden
in het Eerste Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in weken
(zie paragraaf 2.1.4.7). Van principiëler belang is de (onder meer in
de toelichting op het Voorontwerp)17 toegezegde opname in het burgerlijk
procesrecht en het bestuursprocesrecht van een werkelijke verwijzingsregeling
in geval een zaak niet verwijtbaar bij de bestuursrechter onderscheidenlijk
de civiele rechter wordt aangebracht (zie artikel 1.8.3 van dit wetsvoorstel;
in de aanpassingswet zal een spiegelbeeldige bepaling in hoofdstuk 8 van de
Awb worden opgenomen). Maar ook op talrijke andere punten is gestreefd naar
harmonisering van begrippen en systematiek. De mogelijkheden tot verdergaande
harmonisatie in deze meer technische zin zijn nog niet uitgeput. Van een verdergaande
harmonisering zal echter pas sprake kunnen zijn als meer inzicht is verkregen
in het praktische functioneren van het nieuwe bestuursprocesrecht. Mede op
basis van de uitkomsten van de evaluatie van het nieuwe bestuursprocesrecht,
die naar verwachting per 1 september 1996 beschikbaar zullen zijn, zal worden
bepaald in hoeverre het burgerlijk procesrecht en het bestuursprocesrecht
verder op elkaar kunnen worden afgestemd. 2.1.4. VernieuwingenHieronder volgt een opsomming van de belangrijkste vernieuwingen die het
wetsvoorstel met zich meebrengt. 2.1.4.1. Verbetering van de systematiekDe systematiek van het Eerste Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
is verbeterd door de indeling van met name de nieuwe Eerste, Tweede en Derde
Titel. Na «Algemene Bepalingen» (Eerste Titel) volgen «De
dagvaardingsprocedure in eerste aanleg» (Tweede titel) en «De
verzoekschriftprocedure in eerste aanleg» (Derde Titel). Deze Tweede
en Derde Titel zijn zoveel mogelijk parallel opgebouwd. Dit impliceert onder
meer dat de bepalingen over het hoger beroep van beschikkingen zijn overgebracht
naar de Zevende Titel over het hoger beroep.De huidige Vierde Titel (Van rechtspleging inzake beperking van de aansprakelijkheid
van scheepseigenaren) zal naar verwachting bij de invoering van dit wetsvoorstel
zijn vervallen; de bepalingen van deze Titel worden bij een afzonderlijk,
thans bij de Tweede Kamer aanhangig wetsvoorstel18 overgebracht
naar het Derde Boek. De huidige Vijfde, Achtste en Twaalfde Titel, over respectievelijk het
openbaar ministerie, revisie en de verzoekschriftprocedure, komen in dit wetsvoorstel
te vervallen. Aan het openbaar ministerie is een Afdeling in de nieuwe Eerste
Titel gewijd (Afdeling 1.5), het rechtsmiddel revisie is afgeschaft en de
verzoekschriftprocedure is, voor zover het de eerste aanleg betreft, opgenomen
in de nieuwe Derde Titel en voor zover het het hoger beroep betreft, in een
nieuwe Vierde Afdeling van de Zevende Titel.Aldus resteren de Zesde, Zevende, Negende, Tiende en Elfde Titel. Daarvan
bevat de Zesde Titel de bepalingen over prorogatie van rechtspraak aan het
gerechtshof en de overige Titels de diverse rechtsmiddelen: hoger beroep,
verzet door derden, herroeping (het huidige rekest civiel; zie hierover paragraaf
2.1.4.12) en cassatie. Zoals vermeld, is in het wetsvoorstel het hoger beroep
tegen beschikkingen in de Titel over hoger beroep ondergebracht, zodat de
Titels over hoger beroep, herroeping en cassatie op dit punt op dezelfde wijze
zijn opgebouwd. Zie de inhoudsopgave van het Eerste Boek. 2.1.4.2. Algemene wettelijke regels voor de rechtsmacht
van de Nederlandse rechterNaar huidig recht wordt de rechtsmacht van de Nederlandse rechter beheerst
door verdragen19 en enkele verspreide wettelijke bepalingen (de
artikelen 814 en 429c, vijftiende lid, Rv) en daarbuiten door het adagium
«distributie bepaalt attributie». Deze benadering is verouderd
en achterhaald; zie de toelichting op Afdeling 1.1.De nieuwe Eerste Afdeling van de Eerste Titel bevat een algemene regeling
voor de internationale rechtsmacht van de Nederlandse rechter welke is losgekoppeld
van de bepalingen ter zake van de relatieve bevoegdheid. Deze laatste bepalingen
vindt men voor de dagvaardingsprocedure in Afdeling 2.2 en voor de verzoekschriftprocedure
in Afdeling 3.2. 2.1.4.3. Algemene voorschriften voor proceduresEen aantal bepalingen met een algemeen, soms meer principieel karakter,
die voor alle civiele procedures gelden, is samengebracht in een nieuwe Derde
Afdeling van de Eerste Titel. Grotendeels komen zij in het huidige Wetboek
reeds voor, soms echter met een beperktere strekking, en zijn zij bij deze
gelegenheid veralgemeend. Dit geldt voor het recht op hoor en wederhoor (artikel
1.3.1; vergelijk het huidige artikel 45, eerste lid, Rv), het waken van de
rechter tegen onnodige vertraging van de procedure (artikel 1.3.2, eerste
lid; vergelijk het huidige artikel 143, tweede lid, Rv), het bevel stellingen
toe te lichten dan wel bescheiden over te leggen (artikel 1.3.4; vergelijk
de huidige artikelen 19a, eerste lid, en 110 Rv), het beslissen over niet
minder en niet meer dan gevraagd is (artikelen 1.3.5 en 1.3.6; vergelijk het
huidige artikel 382, onder 2°, onder 3° en onder 4°, Rv), het
ambtshalve aanvullen van de rechtsgronden (artikel 1.3.7; verge lijk het huidige
artikel 48 Rv) en het recht op inzage en afschrift van vonnissen en beschikkingen
(artikel 1.3.10, tweede lid; vergelijk de huidige artikelen 429l en 838 Rv).Andere bepalingen van deze Afdeling betreffen de openbaarheid van de zitting
(artikel 1.3.9, eerste lid) en het optreden van de rechter bij ordeverstoring
op de zitting (artikel 1.3.9, tweede lid). Deze bepalingen staan weliswaar
reeds in algemene zin in het huidige Wetboek (zie respectievelijk de artikelen
18, 429g, 20 en 22 tot en met 28 Rv), doch het dient de overzichtelijkheid
ze thans bij elkaar in de hiertoe bestemde Afdeling 1.3 te plaatsen.De overige bepalingen van deze Afdeling zijn nieuw of stonden reeds elders
in het Voorontwerp. Deze bepalingen betreffen het tegenover elkaar verplicht
zijn van partijen onredelijke vertraging van de procedure te voorkomen
(artikel 1.3.2, tweede lid), de verplichting van partijen de voor hun stellingen
relevante feiten volledig en naar waarheid aan te voeren (artikel 1.3.3),
het beginsel van de openbaarheid van de uitspraak, (artikel 1.3.10, eerste
lid), het beginsel van de motiveringsplicht (artikel 1.3.11) en het verbeteren
en aanvullen van vonnissen, arresten en beschikkingen (artikel 1.3.12 en 1.3.1320).Nieuw in deze Afdeling zijn ook artikel 1.3.8, betreffende de verplichting
van de rechter recht te spreken, waarmee de huidige artikelen 844 tot en met
852 Rv konden vervallen, en artikel 1.3.14 betreffende de openingstijden van
de griffie ten behoeve van het indienen van stukken. 2.1.4.4. Algemene regeling voor de betekening van explotenHet huidige Wetboek kent geen algemene regeling voor de betekening van
exploten. De huidige Eerste Afdeling van de Eerste Titel van het Wetboek bevat –
ondanks haar opschrift – voornamelijk bepalingen die strikt genomen
alleen op dagvaardingsexploten betrekking hebben. In de praktijk wordt aan
laatstgenoemde bepalingen mede betekenis ontleend ten aanzien van andere exploten.
Het wetsvoorstel brengt hierin verandering door in een nieuwe Zesde Afdeling
van de Eerste Titel algemene regels te geven met betrekking tot betekening,
nietigheid en herstel van nietigheid van exploten. Daarnaast bevat Afdeling
2.3 speciale bepalingen voor dagvaardingsexploten. 2.1.4.5. Wissels bij verkeerde procesinleidingNaar huidig recht volgt op de verkeerde keuze van het procesinleidende
stuk (verzoekschrift in plaats van dagvaarding of omgekeerd) niet-ontvankelijk-verklaring;
op het bij de verkeerde rechter (kantonrechter in plaats van rechtbank of
omgekeerd) aanhangig maken van een zaak volgt in de regel onbevoegdverklaring
en verwijzing.Door de integratie van kantongerechten en rechtbanken wordt het laatstgenoemde
probleem teruggebracht tot het kiezen van de verkeerde procesgang bij de rechtbank
nieuwe stijl, doordat verzuimd wordt procureur te stellen dan wel ten onrechte
procureur wordt gesteld. Onbevoegdverklaring en verwijzing zijn dan niet aan
de orde, maar ook niet-ontvankelijkheid lijkt niet de aangewezen oplossing.
De integratie biedt een uitgelezen mogelijkheid om aan deze improduktieve
euvelen een eind te maken. Zie ook reeds hierboven paragraaf 2.1.3.2.Voor alle genoemde wijzen van «een verkeerde start maken»
biedt het wetsvoorstel soepele mogelijkheden tot herstel van gemaakte fouten,
waarbij de aanhangigheid van de zaak behouden blijft; zie de artikelen 1.8.1,
2.3.12, 2.3.13 en 3.4.4 en de toelichting op deze artikelen.Tevens zijn bepalingen opgenomen voor herstel van een andere wijze van
«het verkeerd starten» van een procedure, te weten die situatie
waarin ten onrechte een beroep op de burgerlijke rechter wordt gedaan, terwijl
bezwaar kon worden gemaakt, administratief beroep kon worden ingesteld of
beroep bij een administratieve rechter kon worden ingesteld. Ook hier biedt
de wet een soepele mogelijkheid tot herstel van de gemaakte fout, waarbij
de aanhangigheid van de zaak behouden blijft; zie artikel 1.8.2, dat voortbouwt
op artikel 96a Rv, en het geheel nieuwe artikel 1.8.3 en de toelichting op
deze artikelen. 2.1.4.6. Erkenning van de schriftelijke rolDe rechtspraktijk blijkt de huidige bepalingen over de rolbehandeling,
met name de artikelen 137 tot en met 142 Rv, te zijn ontgroeid. Bij diverse
rechtbanken worden thans geen rolzittingen meer gehouden en vindt de rolbehandeling
geheel schriftelijk plaats.21 Het wetsvoorstel komt aan deze
praktijk tegemoet door aan zowel de «gewone» of «klassieke»
rolzitting als de schriftelijke afhandeling van de rol ruimte te bieden. Hiertoe
wordt het begrip «roldatum» geïntroduceerd. Men zie met name
artikel 2.1.7. Een en ander laat onverlet de mogelijkheid van een (centrale)
rolrechter bij een rechtbank. Dit behoort tot de interne organisatie(regeling)
van de rechtbanken. 2.1.4.7. Harmonisering van termijnenHierboven is al aangestipt dat een harmonisering van de dagvaardingstermijnen
en van de termijnen voor het instellen van rechtsmiddelen heeft plaatsgevonden.Voor dagvaarding zullen nog slechts drie verschillende termijnen gelden:
van acht dagen, vier weken of drie maanden; zie de Derde Afdeling van de Tweede
Titel.Harmonisering van de termijnen voor het instellen van rechtsmiddelen heeft
plaatsgevonden door de algemene termijnen voor hoger beroep en cassatieberoep
tegen beschikkingen te verlengen en gelijk te trekken met die voor hoger beroep
en cassatieberoep tegen vonnissen, te weten telkens drie maanden. Zie de voorgestelde
artikelen 358, tweede lid, 426, eerste lid, 806, eerste lid, en 820, eerste
lid, Rv.Voor gevallen waarin voor het instellen van een rechtsmiddel een kortere
termijn wenselijk is, is deze gesteld op vier weken. Dit geldt voor het verzet
tegen verstekvonnissen in het algemeen en voor het hoger beroep tegen vonnissen
op tegenspraak gewezen in kort geding en tegen vonnissen betreffende voorlopige
voorzieningen (zie respectievelijk de artikelen 2.7.1, tweede lid, eerste
volzin, en 339, tweede lid). In laatstgenoemd geval is de cassatietermijn
dientengevolge op acht weken gesteld (zie artikel 402, tweede lid, Rv). De
verzettermijn wordt overigens verdubbeld tot acht weken in gevallen waarin
de gedaagde op het in artikel 2.7.1, tweede lid, tweede volzin, aangegeven
moment in het buitenland woonachtig was.Tegelijkertijd heeft harmonisering van de termijnen met het bestuursprocesrecht
plaatsgevonden door in het Eerste Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
de termijnen tot drie maanden in weken uit te drukken. Zie de artikelen 2.1.11,
2.4.2, tweede lid, 2.8.22, eerste lid, eerste en tweede volzin, 3.3.5, 3.3.6
en 845. Uitzondering hierop vormt de dagvaardingstermijn van acht dagen in
de artikelen 2.3.3, tweede lid, en 2.3.4, derde lid. Verkorting van deze termijn
tot één week zou teveel en ongewenste problemen oproepen voor
de rechtspraktijk.De harmonisering van de termijnen met het bestuursprocesrecht heeft (nog)
niet plaatsgevonden in het Tweede en het Derde Boek van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering, aangezien dit nader dient te worden bezien bij de herziening
van de rechtsmiddelen en bij een eventuele herziening op termijn van het executierecht.
Met betrekking tot de regeling van de arbitrage in het Vierde Boek is niet
tot harmonisering overgegaan, omdat deze regeling dusdanig specifiek is en
zo beïnvloed wordt door internationale regelingen, dat ingrepen op dit
punt te ver zouden voeren en niet zouden passen binnen het bestek van dit
wetsvoorstel. 2.1.4.8. Niet door de rechter benoemde deskundigenHet wetsvoorstel introduceert een nieuwe bewijsrechtelijke figuur: de
niet door de rechter benoemde deskundige. In de huidige rechtspraktijk kunnen
deze door partijen zelf ingeschakelde deskundigen slechts door middel van
schriftelijke verklaringen tot de bewijslevering bijdragen. Het voorgestelde
artikel 2.8.51 opent de mogelijkheid deze deskundigen ook ter terechtzitting
te doen horen. Voor het arbitrale geding bestaat deze mogelijkheid overigens
reeds krachtens de artikelen 1039, derde lid, en 1042, vijfde
lid, Rv. Ook in het bestuursprocesrecht is dit een bekende figuur; zie artikel
8:60, vierde lid, Awb. 2.1.4.9. Een volwassen verzoekschriftprocedureDe huidige artikelen 429a tot en met 429r Rv geven een vrij rudimentaire
algemene regeling van de verzoekschriftprocedure. In het wetsvoorstel is deze
regeling uitgebouwd en gecompleteerd tot een «volwassen» procedure,
die voor wat betreft de eerste aanleg gelijkwaardig mag worden geacht aan
de regeling van de dagvaardingsprocedure. Zie met name artikel 3.2.8 en Afdeling
3.4. Mede om deze reden is zij in het Wetboek naar voren gehaald en als Derde
Titel (De verzoekschriftprocedure in eerste aanleg) onmiddellijk achter de
Tweede Titel (De dagvaardingsprocedure in eerste aanleg) geplaatst. Beide
Titels zijn zoveel mogelijk op parallelle wijze opgebouwd. 2.1.4.10. Algemene toepasselijkheid van de regeling van
de verzoekschriftprocedureZoals in artikel 3.1.1 is aangegeven, zal de Derde Titel van toepassing
zijn op alle verzoekschriftprocedures, tenzij uit de wet het tegendeel voortvloeit.
Er vindt dus een omkering plaats in vergelijking met het huidige systeem,
waarin de regeling van de artikelen 429a tot en met 429r Rv telkens bij wet
op een of meer bepaalde verzoekschriftprocedures van toepassing wordt verklaard.
In de rechtspraak was reeds een tendens waarneembaar naar een meer algemene
toepasselijkverklaring van de bepalingen van de artikelen 429 tot en met 429r
Rv. Deze lijn wordt in het wetsvoorstel doorgetrokken. Zie de toelichting
op artikel 3.1.1. 2.1.4.11. Verbetering en aanvulling van vonnissen en beschikkingen De artikelen 1060 en 1061 Rv bieden reeds de mogelijkheid tot verbetering
en aanvulling van arbitrale vonnissen. Het wetsvoorstel introduceert deze
mogelijkheid nu ook – in ruimere zin – voor vonnissen, arresten
en beschikkingen (artikelen 1.3.12 en 1.3.13). 2.1.4.12. Rekest civiel wordt herroepingHet rechtsmiddel rekest civiel is in het wetsvoorstel omgebouwd tot een
nieuw rechtsmiddel herroeping; zie de voorgestelde artikelen 382 tot en met
391 Rv. Voornaamste wijzigingen in vergelijking met het rekest civiel zijn:– beperking van de gronden voor herroeping tot bedrog in het geding
gepleegd, het achterhouden van stukken van beslissende aard en valsheid van
stukken waarop het vonnis berust;– herroeping kan slechts worden gevorderd van een vonnis dat in
kracht van gewijsde is gegaan;– gegrondbevinding van de vordering tot herroeping leidt niet meer
direct tot vernietiging van het betreffende vonnis en een vervolgprocedure
over de oorspronkelijke zaak, maar tot gehele of gedeeltelijke heropening
van het geding, gedurende welke de executie in zoverre is geschorst;– van het voortgezet debat in het heropende geding hangt af of het
aangevochten vonnis wordt herroepen waarbij tevens opnieuw wordt beslist in
de zaak ten principale, of niet;– herroeping is op overeenkomstige wijze ook mogelijk van beschikkingen,
tenzij de aard van de beschikking zich daartegen verzet. De vervanging van rekest civiel door herroeping is eveneens uitgewerkt
ten aanzien van arbitrale vonnissen; zie de voorgestelde wijzigingen in de
Vijfde Afdeling van de Eerste Titel van het Vierde Boek. 2.1.4.13. Regeling inzake royementDe regelingen van afstand van instantie22 en van verval van
instantie zijn, mede op aanbeveling van de NVvR23, komen te vervallen
en vervangen door een nieuwe regeling inzake het royement, zoals vervat in
de Twaalfde Afdeling van de Tweede Titel. De aanzet van mr. H. Stein24 heeft hiertoe als basis gediend. Zie hierover uitgebreid de toelichting
op deze Afdeling. 2.1.5. In het wetsvoorstel gebezigde terminologieTer voorkoming van misverstanden wordt hier de achterliggende reden van
het gebruik dan wel de betekenis van bepaalde in het wetsvoorstel gebruikte
termen verklaard. 2.1.5.1. Rechter/rechtbankDe Eerste Titel bevat algemene bepalingen, geldend voor alle procedures;
de Tweede en Derde Titel bevatten daarentegen bepalingen met betrekking tot
de dagvaardings- respectievelijk verzoekschriftprocedure in eerste aanleg.
Om deze reden wordt in de Eerste Titel zoveel mogelijk in het algemeen gesproken
van «de rechter» en in de Tweede en Derde Titel van «de
rechtbank». Uitzondering is bij voorbeeld wanneer in de Tweede of Derde
Titel specifiek de persoon van de rechter zelf is bedoeld, zoals bij de ondertekening
van een proces-verbaal (zie bij voorbeeld artikel 2.1.13, derde lid). 2.1.5.2. Exploten doen/deurwaarder/gerechtsdeurwaarderNaar aanleiding van het advies van de KVG25 om de uitdrukking
«exploot doen» in de wet op te nemen en het begrip «betekenen»
te laten voortbestaan in de zin van artikel 430, derde lid, Rv is (zowel de
spelling als) de terminologie inzake exploten aangepast, evenals het gebruik
van de begrippen deurwaarder en gerechtsdeurwaarder.De uitdrukking «exploot doen» wil zeggen: het betekenen van
het desbetreffende document en het laten van afschrift.De term «gerechtsdeurwaarder» wordt gebruikt op die plaatsen
in de wet waar verduidelijkt moet worden dat de deurwaarder ter plaatse bevoegd
is en als zodanige functionaris optreedt. Daar kan bij voorbeeld niet een
belastingdeurwaarder optreden die als gemachtigde op grond van een andere
wet handelt (zie de artikelen 1.6.1, eerste lid, 1.6.17, eerste lid, 2.1.5
en 2.1.6, eerste lid). Waar dat duidelijk is, wordt verder van «deurwaarder»
gesproken (zie artikel 1.6.1, tweede lid, onder c).Op deze wijze wordt vastgehouden aan het vereiste van de bevoegdheid van
de deurwaarder, zoals nu opgenomen in het huidige artikel 1 Rv. De sanctie
van absolute nietigheid ter zake, welke de rechter verplicht is in alle daarvoor
in aanmerking komende gevallen uit te spreken op grond van het huidige artikel
95 Rv, is overigens opgenomen in artikel 3, vijfde lid, van het wetsvoorstel
inzake de Gerechtsdeurwaarderswet.262.1.5.3. Zaak/procedure/gedingEr is naar gestreefd deze termen consequent te gebruiken in de volgende
betekenis.– zaak: kwestie waarover partijen procederen dan wel gaan procederen. – procedure: wijze waarop de zaak aan de rechter wordt voorgelegd
en ten overstaan van hem wordt behandeld. Dit omvat zowel de dagvaardings-
als de verzoekschriftprocedure.– geding: procedure over een geschil tussen partijen. Het betreft
steeds een dagvaardingsprocedure. Om die reden komt de term binnen de voorgestelde
Titels alleen voor in de Tweede Titel. 2.1.5.4. PartijenWaar dit begrip in de Eerste Titel wordt gebruikt, moet het ruim worden
uitgelegd. Behalve eiser en gedaagde – en eventuele derden-partijen –
in de dagvaardingsprocedure, zijn daaronder eveneens begrepen verzoeker en
belanghebbenden in de verzoekschriftprocedure. 2.1.5.5. Eiser/gedaagde/verzoeker/belanghebbende/partijDeze begrippen omvatten in beginsel tevens diens gemachtigde of procureur. 2.1.5.6. In de procedure of het geding verschijnen/ter
terechtzitting verschijnen/in persoon kunnen procederenIn de dagvaardingsprocedure is reeds naar huidig recht in veel gevallen
een fysieke verschijning van partijen voor de rechter niet meer aan de orde.
In de huidige kantongerechtsprocedure is de conclusie van eis afgeschaft,
terwijl schriftelijk voor antwoord kan worden geconcludeerd en schriftelijk
wordt gere- en gedupliceerd. Bij de rechtbanken maakt een schriftelijke rolbehandeling
het verschijnen van (de procureurs van) partijen overbodig. Deze schriftelijke
rolbehandeling wordt in het wetsvoorstel gelegaliseerd (zie paragraaf 2.1.4.6.).
Daar komt nog bij dat de conclusie van eis en het verstek tegen de eiser over
de hele linie in het wetsvoorstel worden afgeschaft.Om deze redenen is het minder juist om in de dagvaardingsprocedure de
term «verschijnen» te gebruiken in de zin van zich stellen als
partij. Ten aanzien van de eiser komt voor deze term niets in de plaats; de
eiser heeft zich door te dagvaarden en de zaak te laten inschrijven immers
als partij gesteld en «is» daarmee reeds in het geding. Voor wat
betreft de gedaagde – en eventuele derden-partijen – wordt in
het wetsvoorstel de term «in het geding verschijnen» gebruikt.
Deze omvat ook het indienen van een schriftelijke conclusie ter griffie. Aldus
is binnen de dagvaardingsprocedure de uitdrukking «verschijnen ter terechtzitting»
ten aanzien van partijen gereserveerd voor de gevallen waarin een daadwerkelijke,
fysieke verschijning voor de rechter ter terechtzitting de bedoeling is: ter
gelegenheid van een comparitie, in kort geding, als partij-getuige bij een
getuigenverhoor.Een zelfde terminologie wordt in de verzoekschriftprocedure gehanteerd.
Voor het zich stellen van belanghebbenden wordt de term «in de procedure
verschijnen» gebruikt. Het fysiek verschijnen van zowel verzoeker als
belanghebbenden bij de mondelinge behandeling wordt «verschijnen ter
terechtzitting» genoemd.Indien overigens de uitdrukking «verschijnen ter terechtzitting»
meerdere keren in één lid zou moeten worden gebruikt, en indien
dit ook duidelijk uit de context blijkt, wordt alleen de eerste keer van verschijnen
ter terechtzitting gesproken en de tweede en eventueel volgende keren van
«verschijnen» of «aldaar verschenen» (zie bij voorbeeld
artikel 2.1.12, tweede lid, artikel 2.11.4, tweede lid en artikel 3.4.2, derde
lid).De uitdrukking «in persoon kunnen procederen» wordt gebruikt
voor de situatie waarin men kan kiezen tussen zelf dan wel bij gemachtigde
procederen. 2.1.5.7. Roldatum/terechtzittingDe wettelijke erkenning van de schriftelijke afhandeling van de rol maakt
invoering van een daarop toegesneden term noodzakelijk. De nieuwe term «roldatum»
is enerzijds ruimer, anderzijds beperkter dan de term «terechtzitting».
De roldatum is de dag waarop een zaak op de rol staat voor het nemen van een
conclusie of akte; het is tevens de dag waarop met betrekking tot die proceshandelingen
uitstel kan worden gevraagd. Het begrip roldatum laat open of dat schriftelijk
dan wel op een gewone of klassieke rolzitting gebeurt en omvat aldus mede
het begrip terechtzitting voor zover het een rolzitting betreft.Daarnaast zijn er terechtzittingen waarop geen rolhandelingen worden verricht,
maar bij voorbeeld een comparitie van partijen, een getuigenverhoor dan wel
een mondelinge behandeling (in kort geding of verzoekschriftprocedure) plaatsvindt.
In die zin is het begrip terechtzitting uiteraard ruimer dan het begrip roldatum.Ter zake van de rolbehandeling in een dagvaardingsprocedure wordt in het
wetsvoorstel de term «roldatum» gehanteerd als overkoepelend begrip,
en wordt de term «terechtzitting» gereserveerd voor de gevallen
waarin een rolzitting plaatsvindt. 2.1.5.8. ProceshandelingNieuw in de wet is de term proceshandeling (zie de artikelen 2.1.15, 2.10.1,
derde lid, en 2.12.2, derde lid). Hiermee wordt bedoeld het nemen van conclusies
of akten of het verrichten van andere handelingen in het kader van de procedure. 2.1.5.9. Uitspraak/vonnisNieuw in het wetsvoorstel is het onderscheid tussen de uitspraak en het
vonnis. Onder uitspraak wordt verstaan het openbaar maken van de rechterlijke
beslissing. Die openbaarmaking bepaalt het moment waarop de beslissing haar
werking verkrijgt en waarop de termijnen voor hoger beroep of cassatie aanvangen.
Het vonnis is de schriftelijke neerslag en uitwerking van de beslissing die
aan de eisen van artikel 2.11.2 voldoet, met dien verstande dat de formele
gevolgen die de wet aan een vonnis verbindt, pas intreden op het moment van
de uitspraak. Zonder schriftelijk stuk is er eventueel wel al een uitspraak,
maar nog geen vonnis. 2.2. Artikelsgewijze toelichting ARTIKEL I EERSTE BOEK DE WIJZE VAN PROCEDEREN VOOR DE RECHTBANKEN, DE HOVEN
EN DE HOGE RAAD EERSTE TITEL ALGEMENE BEPALINGENEvenals het huidige Wetboek bevat de Eerste Titel van het Eerste Boek,
die hierbij opnieuw wordt vastgesteld, «algemene bepalingen».
Een belangrijk verschil in systematiek is echter dat bij het vaststellen van
de inhoud en bij het redigeren van deze nieuwe Eerste Titel uitdrukkelijk
rekening is gehouden met het feit dat deze Titel ook in volle omvang van toepassing is op de rechtspleging in verzoekschriftprocedures, zoals
opnieuw vastgesteld in de Derde Titel van dit Eerste Boek.Daarnaast gelden deze algemene bepalingen, evenals die van de huidige
Eerste Titel, niet alleen voor de rechtsgang in eerste aanleg, maar ook voor
die na het aanwenden van een rechtsmiddel (hoger beroep, cassatie, enzovoort),
dit laatste ook weer zowel wanneer het gaat om dagvaardingsprocedures als
om verzoekschriftprocedures. EERSTE AFDELING Rechtsmacht van de Nederlandse rechterDeze Afdeling behandelt de vraag of en in hoeverre aan een Nederlandse
rechter de macht (de bevoegdheid) toekomt om zaken met een internationaal
karakter of van buitenlandse oorsprong te berechten. Die macht of bevoegdheid
wordt meestal aangeduid met «rechtsmacht» of «internationale
bevoegdheid»27. In de tekst van het wetsvoorstel wordt de
term «rechtsmacht» gebezigd.Met «internationaal» wordt niet gedoeld op zaken afkomstig
van andere delen of zich afspelend tussen verschillende delen van het Koninkrijk.
De onderhavige regeling heeft met andere woorden geen betrekking op interregionale
betrekkingen of zaken. Redenen voor aparte regeling van de rechtsmacht van de
Nederlandse rechterVooropgesteld moet worden dat deze materie tegenwoordig in de eerste plaats
wordt beheerst door verdragen waarbij Nederland is aangesloten. In het bijzonder
heb ik daarbij het oog op Titel II van het gewijzigde28 op 27 september
1968 te Brussel tot stand gekomen Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid
en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (Trb.
1969, 101; verder aangeduid met Verdrag van Brussel, EEX of EEX-verdrag),
alsmede door Titel II van het daaraan grotendeels gelijke Verdrag van Lugano29, gesloten tussen de EG-lid-staten en de lid-staten van de Europese
Vrijhandels Associatie (verder aangeduid met Verdrag van Lugano, EVEX of EVEX-verdrag).
Bij het Verdrag van Brussel30 zijn de twaalf lid-staten van de
EG, thans de Europese Unie, aangesloten; bij het Verdrag van Lugano waren
medio 1995 13 Europese Staten31 aangesloten. Zij regelen (onder
meer) de internationale bevoegdheid (oftewel de rechtsmacht; meestal zal deze
term hieronder worden gehanteerd) in burgerlijke en handelszaken, met uitzondering
van de zaken bedoeld in artikel 1, tweede lid, van deze twee Verdragen (onder
meer zaken betreffende de staat van natuurlijke personen, huwelijksgoederenrecht,
erfrecht, faillissement, arbitrage).Daarnaast zijn voor de rechtsmacht van de Nederlandse rechter op bijzondere
gebieden nog enkele multilaterale of bilaterale verdragen van belang, zoals
voor wegvervoer artikel 31 van het op 19 mei 1956 te Genève tot stand
gekomen Verdrag betreffende de overeenkomst tot internationaal vervoer van
goederen over de weg (Trb. 1957, 84; verder aangeduid met CMR) en voor personen-
en familierecht het op 28 maart 1925 te Brussel tussen Nederland en België
tot stand gekomen Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging
van rechterlijke beslissingen (Stb. 1929, 405).Voor zover echter geen verdragen gelden, is elke staat in beginsel vrij
de rechtsmacht van zijn rechters in privaatrechtelijke zaken zelfstandig en
naar eigen inzicht vast te stellen. In Nederland bestond tot op heden geen
afzonderlijke algemene regeling voor deze rechtsmacht, maar is op dat terrein
in de rechtspraak vanaf het begin van deze eeuw32 het uitgangspunt
ontwikkeld dat de rechtsmacht voortvloeit uit de interne regels van relatieve
bevoegdheid. Hierdoor was en is er nog steeds sprake van een koppeling van
«attributie van rechtsmacht» aan «distributie van interne
bevoegdheid»: indien en voor zover een Nederlandse rechter op grond
van bij voorbeeld de huidige artikelen 98 en 126 Rv relatief bevoegd is, komt
hem ook rechtsmacht toe. Vandaar het in dit verband gangbare adagium «distributie
bepaalt attributie». Daarnaast golden en gelden op enkele specifieke
gebieden expliciete wettelijke regels met betrekking tot de rechtsmacht. Voorbeelden
daarvan zijn het huidige artikel 429c, vijftiende lid, Rv (forum-non-conveniens-regel
bij verzoekschriftprocedures) en het huidige artikel 814 Rv (rechtsmacht in
scheidingszaken).Naar mijn mening is de regel «distributie bepaalt attributie»
op dit terrein verouderd en achterhaald. Verouderd is zij omdat deze regel
is ontwikkeld in de rechtspraak in een periode waarin de rechtsmacht nog geen
frequent probleem was en daarvoor dan ook nog geen wettelijke bepalingen bestonden.
Bij gebreke van expliciete wettelijke bepalingen moest de rechtspraak voor
de rechtsmacht noodgedwongen op impliciete wijze aansluiting zoeken bij de
wel bestaande regels voor de relatieve bevoegdheid. Die ontwikkeling is ook
in veel andere landen (bij voorbeeld in Duitsland en in Frankrijk, waar de
bedoelde regel nog steeds geldt) te zien geweest. De gevonden oplossing was
begrijpelijk gezien de toenmalige stand van de wetgeving. De dwingendheid
van de distributie-is-attributie-regel was al sterk gerelativeerd in de rechtspraak,
met name in de hieronder bij artikel 1.1.7 nader te noemen arresten Piscator
en Harvest Trader33. En nu een belangrijk gedeelte van het burgerlijk
procesrecht opnieuw wordt gecodificeerd, zou het weinig bevredigend zijn,
en is er ook geen goede reden, om een systeem in stand te laten dat uit de
nood was geboren en waarvan de voornaamste bestaansreden het ontbreken van
een duidelijke wettelijke regeling was.Achterhaald is die regel voorts omdat zij volgens moderne inzichten logica
ontbeert. Het is, ook indien we afzien van toepasselijke verdragen, niet per
se zo dat uit interne regels van relatieve bevoegdheid zonder meer de internationale
bevoegdheid voortvloeit, kan voortvloeien of moet voortvloeien. In het moderne,
gecompliceerde internationale rechtsverkeer is die gedachte te simpel en dus
misleidend. Het wordt steeds duidelijker dat voor interne en internationale
bevoegdheid veelal verschillende gezichtspunten gelden en ook moeten gelden.
Het gaat deels om verschillende vragen. In een betrekkelijk klein land als
Nederland dat bovendien goede communicatiemogelijkheden heeft, maakt het bij
voorbeeld meestal niet meer veel uit of de rechtbank in Groningen dan wel
die in Rotterdam bevoegd is. De consequentie hiervan is dat de verderop in
het onderhavige wetsvoorstel opgenomen regelingen voor de intern-Nederlandse
relatieve bevoegdheid (men zie de Afdelingen 2.2 en 3.2) in het algemeen soepeler,
korter en minder stringent kunnen zijn dan voorheen.Daarentegen is voor een regeling van de rechtsmacht onder meer van belang
dat het soms zeer bezwaarlijk kan zijn om in het buitenland te moeten procederen
in verband met kosten, afstand, taalproblemen, onbekendheid met materieel
recht en procesrecht ter plaatse enzovoort. Voorts is hier van belang dat
een rechtsmachtgrond die in internationaal verband als «exorbitant»
wordt beschouwd, problemen kan opleveren bij erkenning of tenuitvoerlegging
van de uitspraak in een ander land. Verder is het hier, met het oog op rechtseenheid
en rechtszekerheid, gewenst om aansluiting te zoeken bij internationale ontwikkelingen
zoals daaraan bij voorbeeld vorm is gegeven in de hierboven genoemde verdragen
van Brussel en Lugano.Hoewel het van belang blijft dat ook de interne regels voor relatieve
bevoegdheid aansluiten op die voor de rechtsmacht, blijkt een algehele koppeling
zoals in het oude systeem gold, thans te knellend te zijn. Ontkoppeling
biedt de noodzakelijke ruimte om met het eigene van de twee dimensies (de
nationale respectievelijk de internationale dimensie) op afdoende wijze rekening
te houden. Het gaat hier om een onvermijdelijke consequentie van de gewijzigde
verhouding, zowel in kwantitatief als in kwalitatief opzicht, tussen nationaal
en internationaal rechtsverkeer. Zoals gezegd kan het interne relatieve bevoegdheidsrecht
in het algemeen eenvoudig zijn en naar zich laat aanzien in de toekomst ook
blijven. Voor de bepalingen betreffende de rechtsmacht geldt dat in mindere
mate en zal ook in de toekomst verdere afstemming op internationale ontwikkelingen,
waarop Nederland maar zeer ten dele invloed heeft, nodig zijn.Hier zij er reeds op gewezen dat de aloude regel «distributie bepaalt
attributie» wel als sluitsteen gehandhaafd blijft in artikel 1.1.9.
Zie voor de redenen daarvan de toelichting op dat artikel.Naar mijn mening maken deze ontwikkelingen en inzichten het wenselijk
om, overigens in het voetspoor van landen als Italië, Polen, Portugal,
Québec, Spanje, Tsjechië en Zwitserland, een aparte regeling voor
de rechtsmacht te ontwikkelen. Ook in de aan het Voorontwerp gewijde adviezen
en literatuur werd deze gedachte algemeen met instemming begroet.Zoals al opgemerkt zal deze regeling slechts van belang zijn voor zaken
waarop de rechtsmachtbepalingen van de Verdragen van Brussel en Lugano of
een ander verdrag niet van toepassing zijn. In de eerste plaats gaat het dus
om rechtsbetrekkingen waarop bij voorbeeld de bevoegdheidsregeling van het
EEX/EVEX niet van toepassing is omdat de verweerder niet woont op het grondgebied
van een verdragsluitende staat (vergelijk de artikelen 2 tot en met 4 EEX/EVEX).
Maar daarnaast gaat het, binnen de kring van de EEX- en EVEX-staten, om de
zaken waarop de bedoelde verdragen, gezien de belangrijke beperking van hun
materieel toepassingsgebied in artikel 1 van de Verdragen van Brussel en Lugano,
zelf niet van toepassing zijn. Opzet van de voorgestelde AfdelingIn de voorgestelde bepalingen is acht geslagen op de genoemde verdragen
en op buitenlandse regelingen, alsmede op Nederlandse opvattingen en rechtspraak.
Bij elkaar leveren deze bouwstenen een systeem op dat aansluit bij internationale
ontwikkelingen en in zijn uitwerking niet fundamenteel afwijkt van wat voorheen
in Nederland gold. Zo is deels ook sprake van codificatie van Nederlandse
rechtspraak. De bepalingen die nu nog geen geldend recht zijn, zijn doorgaans
in hun essentie ontleend aan het Verdrag van Brussel/het Verdrag van Lugano.
Bij dit laatste is telkens nagegaan of invoering van die regels en invoering
in die vorm wel zinvol is voor de onderhavige Nederlandse regeling: die regeling
moet niet zonder goede reden moeilijker worden gemaakt dan het huidige stelsel.
Er kunnen overwegingen zijn (en voorbeelden daarvan worden hieronder genoemd)
om een bepaalde voorziening die in de genoemde verdragen is opgenomen, in
de Nederlandse regeling achterwege te laten of eenvoudiger op te zetten. Ook
moest worden verdisconteerd dat het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
een andere functie heeft dan deze verdragen. Onder deze verdragen is er sprake
van een intern-regionale relatieve bevoegdheidsregeling, en dus soms ook van
ontzegging van de rechtsmacht van de rechters van de betrokken staten. De
Nederlandse bepalingen hoeven zich niet met ontzegging van rechtsmacht bezig
te houden, behalve in het geval van de forumkeuze voor een buitenlandse rechter
(vergelijk artikel 1.1.7, tweede lid, en de toelichting daarop).Al met al kan worden gesteld dat de hoofdlijnen van deze Afdeling overeenstemmen
met de hoofdlijnen van Titel II van de beide genoemde verdragen. Ook is in
grote lijnen dezelfde volgorde, en dus tevens dezelfde systematiek
aangehouden als in die verdragen. Wel is de nationale regeling ten aanzien
van de verlening van rechtsmacht in het algemeen iets ruimer uitgevallen,
hetgeen door de genoemde verdragen ook geenszins wordt verboden. De nationale
wetgever moet in dit opzicht niet te zuinig zijn: wanneer de verdragen niet
van toepassing zijn, dan moet in Nederland in beginsel een titel kunnen worden
verkregen.In aansluiting op deze verdragen is de Afdeling over de rechtsmacht in
grote lijnen als volgt opgebouwd.Voor de rechtsmacht worden achtereenvolgens objectieve en subjectieve
gronden aangevoerd.Vooropgesteld worden de objectieve gronden, achtereenvolgens gelegen in
omstandigheden betreffende de procespartijen en het onderwerp van geschil.
Bij de omstandigheden betreffende procespartijen gaat het in de eerste plaats
om hun woonplaats. De woonplaats van de gedaagde, het forum rei, wordt internationaal
algemeen aanvaard als de eerste en natuurlijke grond voor rechtsmacht. Naast
dit «natuurlijk forum» is in het bijzonder in verzoekschriftprocedures
de woonplaats van de verzoeker het primaire, eveneens internationaal aanvaarde,
aanknopingspunt.De gronden gelegen in het onderwerp van geschil betreffen de ligging van
goederen, de plaats van een openbaar register, de plaats van een litigieuze
(rechts)handeling of de plaats waar een gevraagde maatregel moet worden uitgevoerd.Naast deze objectieve gronden wordt tegenwoordig als «subjectieve»
grond voor rechtsmacht in beginsel aanvaard dat partijen bevoegd zijn door
een gezamenlijke keuze zelf de internationaal bevoegde rechter aan te wijzen
(forumkeuzebevoegdheid).Ten slotte volgen enige bijzondere bepalingen die deels uitzonderingen,
deels aanvullingen bevatten op deze algemene regels betreffende de rechtsmacht.Bij de afzonderlijke bepalingen zal voor zover nodig nader op de herkomst
en de achtergronden worden ingegaan. Plaatsing in het Wetboek van Burgerlijke RechtsvorderingHet lijkt mij juist om de nieuwe regeling voor de rechtsmacht op te nemen
in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Zij hoort daarin het beste
thuis, gezien de verwevenheid met het burgerlijk procesrecht, zoals het interne
relatieve bevoegdheidsrecht van de Afdelingen 2.2 en 3.2, en het beslag- en
executierecht, geregeld in het Tweede en Derde Boek van dit Wetboek. De regelingen
van Afdeling 1.1 enerzijds en de Afdelingen 2.2 en 3.2 anderzijds zijn in
wezen complementair. Om praktische overwegingen verdient het aanbeveling,
zaken die nauw verweven zijn in het zelfde wetboek te plaatsen. Internationale
bevoegdheid blijft, ook wanneer zij wordt losgekoppeld van de relatieve bevoegdheid,
primair een rechtsvorderingskwestie. Zie bij voorbeeld ook de artikelen 767
e.v. Rv over vreemdelingenbeslag, en de artikelen 635 en 637 Rv over bevoegdheid
in zaken van verkeersmiddelen en vervoer. Er zijn voorts parallellen met de
regeling van de arbitrage in het Vierde Boek, welke regeling hier en daar
ook als model is gebruikt.Op de verwevenheid met het burgerlijk procesrecht duidt verder bij voorbeeld
het al in de artikelen 1.1.2 en 1.1.3 gemaakte onderscheid tussen «zaken
die bij dagvaarding moeten worden ingeleid» en «zaken die met
een verzoekschrift moeten worden ingeleid», dat als een rode draad door
het hele ontwerp loopt.Hier komt bij dat een andere geschikte plaats voor de regeling van de
rechtsmacht op dit moment niet voorhanden is: de op stapel staande codificatie
van het internationaal privaatrecht heeft niet op dezelfde termijn
als het onderhavige project tot de indiening van een daarop betrekking hebbend
wetsontwerp geleid.De consequentie van deze keuze is onder meer dat de bedoelde codificatie
van het internationaal privaatrecht straks niet de rechtsmacht (en de daarmee
weer nauw samenhangende regeling van de erkenning en tenuitvoerlegging) zal
omvatten, maar dus vooral het conflictenrecht zal betreffen. De plaatsing
van de rechtsmachtregeling, los van het conflictenrecht, in het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering, is internationaal gezien niet een unicum. Voorbeelden
vindt men in Peru, Polen en Portugal.Kokkini-Iatridou en Boele-Woelki34 wijzen erop dat in vele
landen de rechtsmacht in IPR-codificaties is opgenomen. Zij noemen Zwitserland,
Québec, Roemenië, Tsjechië, Hongarije, Joegoslavië,
Turkije en Italië (IPR-project). In dit verband moet dan wel worden bedacht
dat Zwitserland geen federaal wetboek van burgerlijke rechtsvordering heeft,
zodat een andere optie daar niet bestond. Ook zijn er landen met IPR-codificaties
waarin een regeling van de rechtsmacht ontbreekt (bij voorbeeld Duitsland
en Oostenrijk). Hoe dit alles zij, verschillende oplossingen zijn hier denkbaar
en verdedigbaar. Veel hangt hier onder meer af van de toevallig in het desbetreffende
land aanwezige omstandigheden op het terrein van de stand van de wetgeving.
Ik acht het dan ook aanvaardbaar dat dergelijke omstandigheden, zoals het
feit dat wij in Nederland nu een vernieuwing van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering nastreven waarbij regeling van de rechtsmacht niet buiten
beschouwing kon blijven, voor de plaatsing de doorslag geven.35De plaatsing van de regeling in de nieuwe Eerste Titel van het Eerste
Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering impliceert dat zij in
beginsel zowel voor dagvaardingsprocedures als voor verzoekschriftprocedures
geldt. Voor de rechtsmacht is dat onderscheid, zoals hieronder zal blijken,
niet zonder belang, maar ook weer niet van dien aard dat afzonderlijke regeling
voor die twee soorten procedures noodzakelijk of wenselijk is. Daar waar wel
onderscheid moet worden gemaakt, kon dat beter in het artikel zelf worden
aangegeven. Dat is gedaan door waar nodig te spreken van «zaken die
bij dagvaarding moeten worden ingeleid» (zie hierover ook de toelichting
op artikel 1.1.2) of «zaken die bij verzoekschrift moeten worden ingeleid».
Wanneer in dit opzicht in de tekst van het wetsartikel niets is vermeld, geldt
het artikel voor beide soorten procedures.Daarnaast komt men in de artikelen 1.1.7 en 1.1.8 het begrip «rechtsbetrekking
die ter vrije bepaling van partijen staat» tegen. Zie ook de huidige
artikelen 176, eerste lid, 180, 184, tweede lid, en 1020, derde lid, Rv. Dat
begrip slaat op een verwante, maar toch iets andere afbakening: een verzoekschriftprocedure
betreft niet per se (maar wel vaak) rechtsbetrekkingen die niet ter vrije
bepaling van partijen staan, en omgekeerd betreft niet iedere dagvaardingsprocedure
uitsluitend rechtsbetrekkingen die ter vrije bepaling van partijen staan.
Wel zijn de begrippen verzoekschriftprocedure en rechtsbetrekkingen die niet
ter vrije bepaling van partijen staan enerzijds, en dagvaardingsprocedure
en rechtsbetrekkingen die ter vrije bepaling van partijen staan anderzijds,
door recente wetswijzigingen dichter tot elkaar gebracht. Zo zijn scheidingsprocedures
sinds 1993 verzoekschriftprocedures, en zijn huurzaken sinds 1992 dagvaardingsprocedures.De thans opgestelde afzonderlijke Afdeling met bepalingen voor de rechtsmacht
is, zoals hierboven reeds bleek, niet uitputtend. Ook elders in de wet, zowel
binnen als buiten het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, komt men voor
de rechtsmacht relevante bepalingen tegen, zoals de hierboven al genoemde
artikelen 635, 637 en 767 Rv. Het leek niet doenlijk en ook niet noodzakelijk
om volledigheid na te streven. Wel is ernaar gestreefd om alle rechtsmachtbepalingen
met een meer algemeen karakter in deze Afdeling op te nemen. ImmuniteitEen opmerking over immuniteit van staten is hier op haar plaats. Volkenrechtelijk
zijn nationale gerechten soms niet bevoegd ten aanzien van rechtsvorderingen
tegen een vreemde staat, diens ambtsdragers en staatsdiensten. Op dit terrein
gelden verdragen36 en ongeschreven volkenrecht, zoals ook in de
rechtspraak van nationale rechters, bij voorbeeld onze Hoge Raad, ontwikkeld.
Aangezien immuniteit voortvloeit uit het volkenrecht, zoals dit vooral in
verdragen en in de rechtspraak wordt ontwikkeld, is regeling van deze materie
in een nationale regeling met betrekking tot de rechtsmacht van de rechter
zoals de onderhavige, minder wenselijk. Wel blijkt het inmiddels nodig te
zijn ter regeling van de consequenties van de bedoelde immuniteit in de wet
(nadere) regels te geven. In dat verband kan worden gewezen op het op 5 april
1993 door de toenmalige Staatssecretaris van Justitie bij de Tweede Kamer
ingediende wetsvoorstel tot wijziging van de Gerechtsdeurwaarderswet ter nadere
regeling van de gevolgen van ambtshandelingen van gerechtsdeurwaarders die
in strijd zijn met de volkenrechtelijke verplichtingen van de Staat, en naar
de memorie van toelichting bij dat wetsvoorstel.37Artikel 1.1.1Artikel 1.1.1 heeft vooral de functie van waarschuwing. Zijn inhoud spreekt
strikt genomen vanzelf; verwezen kan hier ook worden naar artikel 94 van de
Grondwet. Toch meen ik dat misverstanden kunnen worden vermeden wanneer uitdrukkelijk
voorop wordt gesteld dat de bepalingen van deze Afdeling slechts gelden voor
zover er geen verdragen van toepassing zijn. De waarschuwingsfunctie van de
onderhavige bepaling is des te belangrijker, nu in feite in de overgrote meerderheid
van de zaken op het terrein van het vermogensrecht waarin de Nederlandse rechter
met vragen van rechtsmacht te maken heeft, niet de onderhavige Afdeling, maar
een van de hierboven genoemde verdragen (vooral: het Verdrag van Brussel of
het Verdrag van Lugano) van toepas sing zal zijn. Naar mijn mening dient die
stand van zaken ook in de wettekst zelf niet geheel te worden genegeerd.Een soortgelijke waarschuwing vindt men artikel 1 van de Zwitserse Federale
Wet op het internationaal privaatrecht van 1987 (verder aangeduid met de Zwitserse
Federale Wet). Artikel 1.1.2Het in artikel 1.1.2 vastgelegde beginsel vormt het uitgangspunt voor
de thans voorgestelde regeling voor de rechtsmacht. Het verweerdersdomicilie
geldt alom als de hoeksteen van de regeling van de rechtsmacht, zoals ook
blijkt uit artikel 2 EEX/EVEX. Het betreft hier de codificatie van een beginsel
dat ook in Nederland steeds heeft gegolden en dat werd afgeleid uit artikel
126, eerste lid, Rv.Evenals laatstgenoemd artikel heeft de onderhavige bepaling slechts betrekking
op dagvaardingsprocedures in de zin van de Tweede Titel. Daarom wordt in dit
artikel en ook elders in deze Afdeling gesproken van gedaagde, en niet van
het in internationaal verband gebruikelijke begrip verweerder. Van belang
is hierbij dat het hier gebezigde begrip «zaken die bij dagvaarding
moeten worden ingeleid» blijkens artikel 2.1.1, tweede lid, een iets
ruimere strekking heeft dan men op grond van het woordgebruik zou menen: het
gaat bij voorbeeld ook om renvooiprocedures of om zaken die op andere wijze
worden ingeleid, zonder dat zij vallen onder het begrip verzoekschriftprocedure,
zoals omschreven in artikel 3.1.1. Preciezer gezegd zijn de zaken die in artikel
1.1.2 worden bedoeld, de zaken waarop blijkens artikel 2.1.1, eerste lid,
de Tweede Titel van toepassing is. Die zaken betreffen vrijwel steeds rechtsbetrekkingen
die ter vrije bepaling van partijen staan, doorgaans van vermogensrechtelijke
aard. In dergelijke zaken werd en wordt, wanneer het gaat om de rechtsmacht,
overal ter wereld het verweerdersdomicilie vooropgesteld, omdat de verweerder,
als degene die tot de procedure niet het initiatief heeft genomen, maar door
de eiser wordt «overvallen», bij de vraag voor welke rechter of
in welk land een procedure moet plaatsvinden, in beginsel geacht wordt meer
aanspraak op bescherming te hebben dan de eiser. Argumenten daarvoor zijn
dat het geenszins zeker is dat de eiser gelijk zal krijgen, en dat de eiser
zich doorgaans voldoende op zijn actie heeft kunnen voorbereiden, maar een
gedaagde in mindere mate omdat hij voor zijn verweer met een termijn wordt
geconfronteerd. Bovendien moet ook de tenuitvoerlegging doorgaans in het land
van de gedaagde plaatsvinden. Hieronder in de toelichting op artikel 1.1.3
zal verder worden ingegaan op het feit dat men hier stuit op een verschil
tussen dagvaardings- en verzoekschriftprocedures.Het begrip woonplaats hier en elders in deze Afdeling is de woonplaats
naar Nederlands recht, zoals gedefinieerd in artikel 1:10 BW. Hieruit volgt
dat de primaire rechtsmachtgrond «woonplaats» soms ook de plaats
van iemands werkelijk verblijf kan zijn, namelijk wanneer deze persoon noch
in Nederland, noch buiten Nederland, en dus nergens, een woonstede heeft.
Dat feit is de rechtvaardiging dat dan, en alleen dan, het werkelijk verblijf
als een afdoende basis voor rechtsmacht wordt beschouwd. Zou men dat niet
doen, dan zou er in deze gevallen soms, namelijk als de werkelijke verblijfplaats
in Nederland niet tevens kan worden beschouwd als gewone verblijfplaats, waarover
hieronder nader, in Nederland geen rechtsmacht zijn, maar daarbuiten waarschijnlijk
ook niet, hetgeen niet aanvaardbaar is. Bij personen die nergens een woonstede
hebben maar die wel (tijdelijk) in Nederland verblijven, moet het niet nodig
zijn om na te gaan of de verblijfplaats tevens kan worden beschouwd als «gewone»
verblijfplaats. Dit laatste zou voor deze gevallen een ongewenste beperking
inhouden.Ik wijs erop dat de toepasselijkheid van artikel 1:10 BW, waarvan thans
blijkens het bovenstaande wordt uitgegaan, in combinatie met de opname in
artikel 1.1.2 van de gewone verblijfplaats als alternatief aanknopingspunt
voor de rechtsmacht, een afwijking inhoudt van het huidige artikel 126, tweede
lid, Rv, voor zover dit artikel, naar thans wordt aangenomen, ook voor rechtsmacht
geldt. Door de woorden «in Nederland» die in dat lid zijn opgenomen,
zou strikt genomen rechtsmacht thans ook moeten worden aangenomen in geval
van een gedaagde die bij voorbeeld in Amerika zijn woonstede heeft, maar tijdelijk
in Nederland verblijft, zonder dat dat verblijf kan worden aangemerkt als
gewone verblijfplaats. Die consequentie acht ik ongewenst, om de volgende
redenen. In het begrip «gewone verblijfplaats» zit, meer dan bij
het werkelijk verblijf, het element van een zekere duur, ook al kan bij voorbaat
vaststaan dat die duur van beperkte omvang zal zijn. Voor de rechtsmacht is
het enkele «werkelijke» verblijf van een verweerder, met uitzondering
van het in de vorige alinea beschreven bijzondere geval van iemand die nergens
ter wereld een woonstede heeft, een te smalle basis die in andere landen geredelijk
als exorbitant kan worden beschouwd, met het daaruit voortvloeiende risico
van problemen bij erkenning en tenuitvoerlegging. Hier stuiten we op een voorbeeld
van de hierboven in de inleiding tot deze Afdeling bedoelde situatie dat er
reden is, onderscheid te maken tussen de regeling voor de rechtsmacht en de
regelingen voor de interne relatieve bevoegdheid: in laatstbedoelde regelingen
is het werkelijk verblijf als subsidiair aanknopingspunt gehandhaafd, ook
in de situatie dat iemand buiten Nederland woonplaats heeft (zie artikel 2.2.1,
tweede lid, en artikel 3.2.1.). Dat hangt samen met de omstandigheid dat bij
de relatieve bevoegdheid binnen Nederland aan deze subsidiaire bevoegdheid
behoefte bestaat, terwijl zij doorgaans niet tot grote problemen voor de gedaagde
leidt. Bovendien speelt het probleem van de exorbitante bevoegdheidsgrond,
waarop ik zoëven wees, in deze interne situaties uiteraard geen rol.De term «gewone verblijfplaats» treft men bij voorbeeld ook
aan in de Verdragen van Brussel en Lugano (artikel 5, onderdeel 2) en in artikel
1 van het Haagse Kinderbeschermingsverdrag van 1961.38 Voorts vindt
men haar in het recente Zwitserse recht (artikelen 2 en 20 van de Zwitserse
Federale Wet). Het gaat dus om een internationaal bekend begrip dat ook hier
in die bekende, in het internationaal privaatrecht gehanteerde zin van maatschappelijke
woonplaats («résidence habituelle») dient te worden gehanteerd.39 Zoals steeds gaat het hierbij in grote mate om een waardering van
de feiten van het geval. De Zwitserse Federale Wet (artikel 20, eerste lid,
onderdeel b) verstaat hieronder: verblijf voor bepaalde tijd, zelfs indien
die tijd van de aanvang af beperkt is. Ik acht het denkbaar dat iemand in Nederland zijn gewone verblijfplaats
kan hebben, maar geen woonplaats. Niet alleen kan zich dat voordoen wanneer
sprake is van een afhankelijke woonplaats; uit de omstandigheden kan blijken
dat iemand elders zijn woonplaats heeft, en daarnaast voor een zodanige periode
en onder zodanige omstandigheden in Nederland verblijft, dat niet slechts
van «werkelijk verblijf», maar ook van een «gewone verblijfplaats»
hier te lande sprake is.De versterking van het aanknopingspunt «werkelijk verblijf»
tot «gewone verblijfplaats» wordt ook voorgesteld voor verzoekschriftprocedures
(vergelijk artikel 1.1.3, onderdeel a, en de toelichting hierop). Zoals hieronder
zal worden betoogd, is dit een van de redenen (naast andere redenen, waarover
hieronder nader) waarom in deze procedures naar mijn mening een aparte forum-non-conveniens-bepaling
(vergelijk het huidige artikel 429c, vijftiende lid, Rv) achterwege dient
te blijven.Uit een en ander volgt dat het forum actoris van het huidige artikel 126,
derde lid, Rv niet meer terugkeert. Dit algemeen als «exorbitant»
aangemerkte forum (zie ook artikel 3 EEX/EVEX) wordt nu afgeschaft. Artikel 1.1.3Dit artikel heeft uitsluitend betrekking op de zaken waarop de Derde Titel
van toepassing is. Artikel 1.1.3 geeft voor die zaken als basis voor de rechtsmacht
een regeling die in enkele opzichten essentieel afwijkt van artikel 1.1.2.In de eerste plaats wordt in onderdeel a, met gelijke rang, als aanknopingspunt
genoemd de woonplaats of gewone verblijfplaats van de verzoeker of van een
van de verzoekers, en van een van de in het verzoekschrift genoemde belanghebbenden.Het eerste aanknopingspunt (woonplaats of gewone verblijfplaats van de
verzoeker of van een van de verzoekers) stemt overeen met hetgeen thans voor
de rechtsmacht voortvloeit uit artikel 429c, eerste lid, Rv, met dien verstande
dat subsidiair niet van «werkelijk verblijf», maar van «gewone
verblijfplaats» wordt gesproken (voor welk onderscheid hier mag worden
volstaan met een verwijzing naar hetgeen hierover bij artikel 1.1.2 wordt
opgemerkt). Dit aan de verzoeker gekoppelde aanknopingspunt voor de rechtsmacht
moet in verzoekschriftprocedures het primaire aanknopingspunt zijn, omdat
de persoon van de verzoeker in deze zaken het meeste houvast biedt. In verzoekschriftprocedures,
die veelal op het personen- en familierecht betrekking hebben, is de verzoeker
degene om wiens belangen het doorgaans in de eerste plaats gaat en in wiens
woon- of gewone verblijfplaats de maatregelen die in de procedure worden gevraagd,
niet zelden moeten worden uitgevoerd. Zelfs is het denkbaar dat in een verzoekschriftprocedure
er naast de verzoeker geen andere belanghebbenden zijn. Om al die redenen
is ook de kans dat in de zaken waarop de Derde Titel van toepassing is (vooral
zaken op het terrein van het personen- en familierecht) de woonplaats van
de verzoeker als aanknopingspunt voor rechtsmacht in andere landen
als exorbitant zal worden beschouwd, te verwaarlozen.Anderzijds is er ook geen goede reden om, indien er naast de verzoeker
wel andere belanghebbenden zijn, hun woonplaats of gewone verblijfplaats als
relevant aanknopingspunt niet gelijk te stellen met de woon- of gewone verblijfplaats
van de verzoeker. Subsidiariteit is hier nodig noch wenselijk, omdat niet
valt in te zien waarom in deze procedures in beginsel de woon- of gewone verblijfplaats
van deze belanghebbenden, als zij er zijn, voor de rechtsmacht niet even relevant
zou zijn als de woon- of gewone verblijfplaats van de verzoeker. Meestal is
de belanghebbende tevens feitelijk de verweerder, al wordt hij in de wet (of
in de procedure) niet als verweerder aangeduid.In dit verband is de term «belanghebbende» en niet de term
verweerder gebezigd, omdat alleen de eerstbedoelde term nu eenmaal in de regeling
van de verzoekschriftprocedure, zowel thans als ook in de Derde Titel van
het onderhavige wetsvoorstel, wordt gehanteerd. De term verweerder zal men
in die Titel tevergeefs zoeken. Zij zou hier dus verwarring wekken.Onderdeel b is een praktische bepaling die slechts beoogt discussies over
rechtsmacht te voorkomen wanneer in verband met een in Nederland te voeren
of aanhangige dagvaardingsprocedure een verzoek aan een Nederlandse rechter
moet worden gedaan, bij voorbeeld tot het leggen van conservatoir beslag in
een procedure betreffende een in Nederland gelegen onroerende zaak (vergelijk
artikel 1.1.5, onder e), terwijl partijen in Nederland geen woonof gewone
verblijfplaats hebben.De aanknopingspunten zoals deze thans in de onderdelen a en b zijn geformuleerd,
tezamen met die welke elders in deze Afdeling (in het bijzonder in artikel
1.1.5) zijn opgenomen en hieronder nog ter sprake komen, zijn dermate substantieel
dat, zoals aan het slot van de toelichting op artikel 1.1.2 al werd opgemerkt,
er naar mijn mening geen behoefte meer is aan een aparte, algemene, forum-non-conveniens-bepaling
voor verzoekschriftprocedures. Dit is een belangrijke wijziging ten opzichte
van de regeling van het huidige artikel 429c, vijftiende lid, Rv, die enige
nadere toelichting vergt. Naar aanleiding van het Voorontwerp zijn over deze
wijziging kritische opmerkingen gemaakt door Kokkini-Iatridou en Boele-Woelki40, Vlas41 en Koppenol-Laforce.42Het systeem van het huidige artikel 429c Rv gaat uit van de aanwezigheid
van rechtsmacht. In beginsel is er, indachtig het adagium «distributie
bepaalt attributie», altijd rechtsmacht, immers artikel 429c, veertiende
lid, Rv bepaalt dat de rechter te 's-Gravenhage bevoegd is indien de vorige
leden van het artikel geen bevoegde rechter in Nederland aanwijzen. In die
situatie is een forum-non-conveniens-bepaling onmisbaar. Met name de bevoegdheidsgrond
van het geciteerde veertiende lid zou immers exorbitant zijn indien zij onverkort
ook rechtsmacht zou opleveren in situaties waarin er onvoldoende of geen aanknoping
met de rechtssfeer van Nederland is.In de nu voorgestelde regeling wordt met dit systeem gebroken. Het uitgangspunt
is nu niet meer dat er in beginsel steeds rechtsmacht bestaat. Er moeten concrete
aanknopingspunten zijn zoals in de voorgestelde Afdeling (in het bijzonder
in de artikelen 1.1.3, onder a en b, en 1.1.5) geformuleerd. Weliswaar kent
artikel 3.2.7 nog steeds een restbevoegdheid toe aan de rechtbank te 's-Gravenhage,
maar men vergisse zich niet: deze laatste bepaling heeft nog uitsluitend betekenis
voor de interne relatieve bevoegdheid. Dit blijkt uit de «schakelbepaling»
van artikel 1.1.9, welk artikel de bepalingen betreffende de relatieve bevoegdheid,
vervat in de Tweede Afdeling van de Tweede Titel en de Tweede Afdeling van
de Derde Titel uitdrukkelijk ontdoet van een mogelijke tweede, op het vestigen
van rechtsmacht gerichte dimensie.Het voordeel van het thans voorgestelde systeem is dat dit de rechtspraktijk
meer houvast verschaft. De wet biedt nu een limitatieve opsomming
van de aanknopingspunten voor de rechtsmacht, die wordt aangevuld door een
algemene vangnetbepaling in artikel 1.1.3, onder c, waarop ik hieronder inga.
Men weet beter waar men aan toe is. Voor dagvaardingsprocedures gold het systeem
van een limitatieve opsomming nu reeds en bestond derhalve ook geen forum-non-conveniens-bepaling.
Ook het Verdrag van Brussel en het Verdrag van Lugano kennen geen forum-non-conveniens-bepaling,
terwijl deze verdragen eveneens kunnen gelden voor verzoekschriftprocedures
(bij voorbeeld alimentatiezaken). Niet goed valt in te zien waarom in dit
opzicht een principieel onderscheid tussen dagvaardings- en verzoekschriftprocedures
gehandhaafd zou moeten blijven. Voor de inzichtelijkheid en de praktische
hanteerbaarheid van het systeem verdient het de voorkeur, onnodige verschillen
als hier bedoeld te vermijden. Ook in ons omringende landen bestaat geen algemene
forum-non-conveniens-bepaling.De thans verschafte duidelijkheid is mogelijk geworden door de splitsing
tussen rechtsmacht en relatieve bevoegdheid. Immers daardoor werd het mogelijk,
aan een bepaling als het huidige artikel 429c, veertiende lid, Rv uitsluitend
een interne dimensie toe te kennen.Een gevolg waarop, wellicht ten overvloede, moet worden gewezen, is dat
het onder het nieuwe systeem niet meer mogelijk is dat een rechter die de
aanwezigheid van een concreet aanknopingspunt (bij voorbeeld de verzoeker
of een belanghebbende woont in Nederland) constateert, toch rechtsmacht afwijst,
zoals thans nog mogelijk is onder de werking van artikel 429c, vijftiende
lid, Rv. Ik acht dit niet bezwaarlijk. Na de rechtsmacht-toets komt nog de
toetsing aan het beginsel «point d'intérêt, point d'action».
Bovendien kan een verzoek met betrekking tot minderjarigen volgens Nederlands
recht onder meer worden afgewezen omdat het gevraagde niet in het belang van
het kind is. Indien een in Nederland wonende verzoeker bij voorbeeld van de
Nederlandse rechter een beslis- sing vraagt met betrekking tot een kind dat
zich in Japan bevindt, zal de discussie daarover moeten plaatsvinden in het
materieelrechtelijke vlak. Het materiële recht hoeft niet per se Nederlands
recht te zijn. Men kan het ook zo formuleren: de rechtsmacht is de kapstok
waaraan een positieve of negatieve – beslissing kan worden opgehangen.
Vooral in familierechtelijke zaken heeft de rechter vaak een meer discretionaire
bevoegdheid. Een enigszins vergelijkbare discretionaire bevoegdheid om al
dan niet een beslissing te geven bestaat bij voorbeeld indien in kort geding
een voorlopige voorziening wordt gevraagd, waarover het hieronder nog te bespreken
artikel 1.1.12 handelt.Wel kan zich nog de omgekeerde situatie voordoen: ondanks het ontbreken
van de bedoelde, in de wet geëxpliciteerde aanknopingspunten, kan het
gebeuren dat er toch andere aanknopingspunten zijn op grond waarvan een Nederlandse
rechter rechtsmacht moet kunnen aannemen. Daarin voorziet onderdeel c. Van
geval tot geval zal de rechter moeten beslissen of de hier bedoelde aanknopingspunten,
ook internationaal gezien, voldoende substantieel zijn. Voorbeelden: de Nederlandse
rechter dient in beginsel rechtsmacht te hebben ten aanzien van de staat van
Nederlanders; ook moeten in het buitenland wonende Nederlanders in Nederland
wijziging kunnen krijgen van een eerdere uitspraak van een Nederlandse rechter
over levensonderhoud en dergelijke. Voorts zijn er, bij voorbeeld in het jeugdrecht,
zaken waarin de rechtbank ambtshalve een beschikking kan geven. Er is dan
niet altijd een verzoekschrift en dus ook niet altijd een verzoeker, hoewel
de regeling van de Derde Titel, blijkens het eerste lid van artikel 3.1.1,
wel van toepassing is. Ook in deze zaken moet de rechter rechtsmacht kunnen
aannemen, bij voorbeeld indien een Nederlandse rechter eerder een ondertoezichtstelling
had uitgesproken.In het adjectief «voldoende» zit een zekere afwegingsruimte.
Het blijft noodgedwongen een wat vage omschrijving. Artikel 1.1.4Artikel 1.1.4 is vrijwel identiek aan artikel 814, eerste lid, Rv, zoals
dit door de herziening van het scheidingsprocesrecht opnieuw is vastgesteld.
Alleen de zinsneden «en daarmee verband houdende verzoeken tot het treffen
van een voorlopige voorziening of een nevenvoorziening» en «alsmede
met betrekking tot de geldigheid en nietigheid van huwelijken» zijn
toegevoegd, ter verduidelijking of om de regeling vollediger te maken, waarbij
ik opmerk dat de eerste zinsnede, voor zover zij op voorlopige voorzieningen
ziet, reeds thans geldend recht weergeeft (vergelijk artikel 821, vijfde lid,
Rv). Ik wijs er nog op dat met betrekking tot levensonderhoud, ook voor minderjarigen,
het Verdrag van Brussel en het Verdrag van Lugano van toepassing kunnen zijn
en dat met betrekking tot gezagsvoorzieningen voor minderjarigen het Haagse
Kinderbeschermingsverdrag van 1961 een rol kan spelen.Anders dan in artikel 814 Rv is in artikel 1.1.4 het woord «uitsluitend»
opgenomen, om tot uitdrukking te brengen dat men in scheidingszaken niet in
andere gevallen dan voorzien bij artikel 1.1.4 bij de Nederlandse rechter
terecht kan. Dus ook de vangnetbepaling van artikel 1.1.3, onder c, wordt
door artikel 1.1.4 opzij gezet. Men denke aan het geval van niet-Nederlanders
die bij voorbeeld vermogen of kinderen in Nederland hebben. Een dergelijke
omstandigheid is voor het scheppen van rechtsmacht in scheidingszaken niet
voldoende.Het feit dat dit woord in het huidige artikel 814 Rv niet voorkomt, betekent
niet dat de betekenis van die bepaling is veranderd. Ook artikel 814 Rv behelst
een volledige regeling van de rechtsmacht in scheidingszaken. De context van
dat artikel vergde met het oog daarop, anders dan het voorgestelde artikel
1.1.4, niet de opname van het woord «uitsluitend». Artikel 1.1.5Aan de hierboven besproken objectieve gronden voor rechtsmacht die met
de persoon van partijen verband houden, voegt het onderhavige artikel een
aantal gronden toe die verband houden met de zaak. De in de aanhef gebezigde
uitdrukking «voorts» brengt mee dat het telkens gaat om extra
gronden van rechtsmacht: een aanlegger kan zich op deze gronden baseren als
aan de voorwaarden die de artikelen 1.1.2 en 1.1.3 stellen, niet is voldaan.De genoemde gronden zijn ontleend aan het bestaande Nederlandse recht
en aan het Verdrag van Brussel en het Verdrag van Lugano. Waar zij zijn ontleend
aan deze verdragen, is de tekst daarvan in beginsel letterlijk overgenomen.
Op die wijze kan naar mijn mening het beste worden aangegeven niet alleen
dat deze tekst het model was, maar ook dat de naar aanleiding daarvan ontstane
rechtspraak, met name die van het Hof van Justitie, ook voor de Nederlandse
rechter die straks deze nieuwe bepalingen moet uitleggen, een bron van inspiratie
kan zijn. Om die reden is ervan afgezien, te trachten latere rechtspraak in
de formulering van deze bepalingen te verwerken. Ook in de laatste versies
van het EEX-verdrag en in het Verdrag van Lugano heeft men daarvan doorgaans
afgezien. Deze latere rechtspraak kan altijd weer veranderen of nog verder
evolueren. Men zou het risico lopen dat de formulering steeds opnieuw moet
worden aangepast.Zekerheidshalve wijs ik erop dat vragen van uitleg van de hier besproken
bepalingen, ook indien zij identiek zijn aan de parallelle bepalingen van
het EEX-verdrag, niet kunnen leiden tot het stellen van prejudiciële
vragen aan het Hof van Justitie. Het zijn en blijven uitsluitend bepalingen
van Nederlands recht.Overigens bedenke men dat de rechtsmachtgronden van artikel 5 EEX/EVEX
een iets andere functie hebben dan die van de Nederlandse zusterbepaling
artikel 1.1.5: de eerstgenoemde bepaling biedt de aanlegger, naast de grond
van artikel 2 EEX/EVEX, een alternatief, dat wil zeggen een keuze tussen de
ene of de andere EEX/EVEX-rechter, terwijl de Nederlandse bepaling uiteraard
niet een dergelijk alternatief kan bieden. Als de Nederlandse rechter bij
voorbeeld op grond van artikel 1.1.2 al rechtsmacht heeft, dan voegt artikel
1.1.5 daaraan niets meer toe. Het gaat hier, zoals al gezegd, alleen om extra
gronden.In artikel 1.1.5 komt men enkele van de in artikel 5 EEX/EVEX genoemde
bevoegdheidsgronden niet tegen.Onderdeel 2 van laatstbedoeld artikel 5 (levensonderhoud) valt reeds onder
het hierboven besproken artikel 1.1.3.Aan onderdeel 4 (rechtsmacht voor de schadevergoedings- of teruggavevordering
in geval van een strafbaar feit) bestaat naast het hieronder te bespreken
onderdeel d naar mijn mening onvoldoende behoefte. Het zou moeten gaan om
een niet in Nederland woonachtige dader die in Nederland terecht staat voor
(mede) buiten Nederland gepleegde strafbare feiten, zelfs om feiten die, wil
de regeling enig praktisch nut hebben, ook niet zijn gepleegd in een staat
die is aangesloten bij het EEX-verdrag of het EVEX-verdrag, omdat in dat geval
die verdragen reeds in rechtsmacht voorzien. De regeling zoals recentelijk
opgenomen in de artikelen 51a en volgende Wetboek van Strafvordering heeft
het oog op eenvoudige zaken. Het is nauwelijks voorstelbaar dat het in de
beschreven situatie, die op zich reeds als zeldzaam zou moeten worden aangemerkt,
nog om een eenvoudige zaak zou gaan, zonder dat het slachtoffer er om praktische
redenen beter aan doet om de dader aan te spreken voor zijn eigen rechter.
Bovendien kan worden verdedigd dat artikel 51a Sv, in samenhang met de artikelen
3 tot en met 7 Wetboek van Strafrecht, kan worden uitgelegd als een bijzondere
rechtsmachtregeling ten aanzien van de vordering van de beledigde partij,
voor zover nodig in aanvulling op de onderhavige Afdeling. Artikel 1.1.9 wijst
uitdrukkelijk op het bestaan van dergelijke bijzondere bepalingen; men zie
ook de toelichting op dat artikel.Ook aan de onderdelen 5 en 6 (filiaal en trust) van artikel 5 EEX/EVEX
bestaat voor een Nederlandse regeling naar mijn mening onvoldoende behoefte.
Voor wat de trust betreft, kwam daar nog bij dat een goede formulering bijzonder
moeilijk te vinden bleek te zijn, daar de formulering van onderdeel 6 van
artikel 5 EEX/EVEX uitgaat van de plaats van vestiging van de trust. Vestiging
van een trust in Nederland, zo al denkbaar, is een nogal theoretische aangelegenheid,
mede gelet op artikel 13 van het Haagse Trustverdrag.44 De bepaling
zou naast genoemd onderdeel 6 van artikel 5 EEX/EVEX vrijwel zeker iedere
praktische betekenis ontberen. Nog minder aantrekkelijk leek het, voor Nederland
een andere, van bedoeld onderdeel 6 afwijkende redactie voor te stellen waaruit
voor de trustee een soort forum actoris zou voortvloeien.45Ten slotte onderdeel 7 (hulp en berging): daarvoor geldt in Nederland
reeds de aparte regeling in artikel 637 Rv, die in een eenvoudiger redactie
op die plaats gehandhaafd blijft.Artikel 5 EEX/EVEX geeft tegelijk ook een regel voor de interne relatieve
bevoegdheid. Ook de Zwitserse Federale Wet volgt dat systeem (hetgeen logisch
is, nu, zoals hierboven reeds werd aangestipt, aldaar een federaal wetboek
van burgerlijke rechtsvordering ontbreekt). Het onderhavige artikel 1.1.5
doet dat niet, gezien de opzet volgens welke de rechtsmacht wordt gescheiden
van deze interne relatieve bevoegdheid. Voor de relatieve bevoegdheid in Nederland
moet men te rade gaan bij Afdeling 2.2 of Afdeling 3.2. Voor de gevallen die
in artikel 1.1.5 zijn geregeld, bestaat in laatstgenoemde Afdelingen een afzonderlijke
regeling voor de relatieve bevoegdheid. Alleen voor onderdeel a van artikel
1.1.5 geldt dat niet. Dan geldt de vangnetbepaling van artikel 2.2.11. In
eerste instantie komt men dan terecht bij de woonplaats van de
eiser; ontbreekt een dergelijke woonplaats, dan wordt de rechtbank te 's-Gravenhage
bevoegd.In onderdeel a vindt men de grond genoemd in artikel 5, onderdeel 1, tot
punt-komma, EEX/EVEX: de plaats van uitvoering van een contractuele verbintenis.
Ook al heeft de toepassing van dit artikel 5, onderdeel 1, in de praktijk,
zoals bekend, wel tot interpretatieproblemen en tot veel rechtspraak geleid,
het gaat hier om een rechtsmachtgrond die zo wijd verbreid is en ook in zo
ruime mate aanvaard wordt, dat zij in de Nederlandse regeling niet meer mag
ontbreken. Aan deze rechtsmachtgrond bestaat te meer behoefte nu, zoals reeds
vermeld, wordt voorgesteld om de woonplaats van de eiser (vergelijk het huidige
artikel 126, derde lid, Rv) als rechtsmachtgrond te laten vervallen.Of de litigieuze verbintenis inderdaad in Nederland is uitgevoerd of moet
worden uitgevoerd, hangt af van de overeenkomst, maar volgens welk recht moet
een en ander worden beoordeeld? C.A. Joustra46 bepleit terecht
dat de lex causae wordt gevolgd. Is Nederlands recht van toepassing, dan is
onder meer artikel 6:116 BW van belang.De aparte vermelding in onderdeel b van individuele arbeidsovereenkomsten
(indien de arbeid gewoonlijk in Nederland wordt verricht) is, als concretisering
van onderdeel a, geïnspireerd door artikel 5, onderdeel 1, vanaf punt-komma,
EEX/EVEX. Die bepaling was overigens al voorafgegaan door een uitspraak in
die zin van het Hof van Justitie in de zaak Ivenel/Schwab.47 Aan
de meer uitgewerkte versie van genoemd artikel 5, onderdeel 1, waarbij overigens
weer een verschil bestaat tussen de nieuwste tekst van het Verdrag van Brussel
en die van het Verdrag van Lugano, bestaat voor de onderhavige Nederlandse
bepaling geen behoefte, omdat het hierin niet gaat om een keuze tussen rechters
in verschillende landen (zie hierboven de inleiding bij het onderhavige artikel).
Wanneer een werknemer niet alleen in Nederland gewoonlijk zijn arbeid verricht,
is er, in de filosofie van de voorgestelde Nederlandse bepaling, al voldoende
grond om aan de Nederlandse rechter rechtsmacht toe te kennen. Deze lijn strookt
ook met het uitgangspunt dat de Nederlandse wetgever met het toekennen van
rechtsmacht niet te terughoudend moet zijn. Men vergelijke ook het huidige
artikel 98, tweede lid, Rv.Met betrekking tot de betekenis van het bijwoord «gewoonlijk»
moge worden verwezen naar een oud arrest van de Hoge Raad48, waarin
in een soortgelijke context «gewoonlijk» werd uitgelegd als «hoofdzakelijk».De vermelding van het bijvoeglijk naamwoord «individuele»
dient ertoe, CAO's van de werking van deze bepaling uit te sluiten. Het zou
niet wenselijk zijn wanneer aan een Nederlandse rechter rechtsmacht zou toekomen
ten aanzien van buitenlandse CAO's (let wel: die situatie moet worden onderscheiden
van die waarin het gaat om een individuele arbeidsovereenkomst waarop een
buitenlandse CAO van toepassing is; die omstandigheid doet op zichzelf aan
eventuele rechtsmacht van de Nederlandse rechter geen afbreuk). Er is in dit
opzicht verschil met de parallelle bepaling van interne relatieve bevoegdheid
van artikel 2.2.2. Onder een buitenlandse CAO versta ik een CAO die gesloten
is voor buiten Nederland gesitueerde arbeidsverhoudingen. Overigens zal de
Nederlandse rechter te dien aanzien rechtsmacht kunnen hebben indien dat uit
een van de meer algemene gronden van rechtsmacht voortvloeit; men denke aan
het geval waarin een Nederlands bedrijf een van de partijen is bij een CAO
voor het personeel van haar Poolse vestiging.In onderdeel b is ook de agentuurovereenkomst genoemd; dit is een afwijking
van artikel 5, onderdeel 1, EEX/EVEX. Wel wordt de agentuurovereenkomst genoemd
in het huidige artikel 98, tweede lid, Rv. Het leek mij niet wenselijk, in
de situatie dat onder Nederlands recht49 hier thans een rechtsmachtgrond
wordt geboden, verandering te brengen.Voor onderdeel c vergelijke men het parallelle artikel 2.2.3 en het huidige
artikel 98, derde lid, Rv. Voor een beoordeling van de hier voorgestelde
regeling is voorts van belang het hieronder nog te bespreken artikel 1.1.7,
derde en vierde lid. Onderdeel c is iets beperkter van opzet dan het derde
lid van artikel 98 Rv, voor zover dit de rechtsmacht betreft. Naar geldend
Nederlands recht bestaat niet alleen voor de relatieve bevoegdheid, maar ook
voor de rechtsmacht reeds een forum consumentis. Nu echter deze twee aspecten
worden gesplitst, komt het mij voor dat enige beperking wenselijk is, zulks
om de regeling meer in overeenstemming te brengen met de regeling van de artikelen
13 tot en met 15 EEX/EVEX, die een aantal beperkingen kennen. Men zie ook
artikel 120, eerste lid, onder b, van de Zwitserse Federale Wet. Enige beperking
is voorts wenselijk om zoveel mogelijk te voorkomen dat een in Nederland op
deze grond verkregen vonnis in het buitenland als exorbitant zal worden aangemerkt.
Op dit gevaar wordt terecht gewezen door Joustra.50 De beperking
schuilt in de toevoeging dat de voor de sluiting van de overeenkomst noodzakelijke
handelingen in Nederland moeten zijn verricht. Dat die sluiting ook in Nederland
voorafgegaan zou moeten zijn door een bijzonder aanbod of reclame (vergelijk
artikel 13 EEX/EVEX) leek mij echter voor een Nederlandse bepaling een iets
te ver gaande beperking.Voor onderdeel d (onrechtmatige daad: indien het schadebrengende feit
zich in Nederland heeft voorgedaan) vergelijke men de gelijkluidende formulering
in artikel 5, onderdeel 3, EEX/EVEX. Er is, om hierboven al genoemde redenen,
van afgezien, het vermaarde arrest van het Hof van Justitie in de Kalimijnenzaak51 in de formulering van deze wetsbepaling te verwerken. Daarvan is
bij de laatste aanpassing van het Verdrag van Brussel en bij het redigeren
van het Verdrag van Lugano bewust eveneens afgezien. De rechtspraak kan zich
verder of in andere zin ontwikkelen (bij voorbeeld met betrekking tot de bekende
vraag of onder de bewoording van artikel 5, onderdeel 3, EEX/EVEX ook dreigende
schade valt). De Nederlandse rechter dient zelf te kunnen beslissen of hij
de uitleg van het Hof van Justitie wil volgen. Het ligt echter voor de hand
dat de uitleg van het Hof daarbij een belangrijk richtsnoer zal zijn.Met betrekking tot onderdeel e (in Nederland gelegen onroerende zaken)
kan worden verwezen naar artikel 16, onderdeel 1, onder a, EEX/EVEX, naar
de huidige artikelen 98, eerste lid, en 126, achtste lid, Rv. Het spreekt
vanzelf dat de exclusiviteit van artikel 16, onderdeel 1, onder a, EEX/EVEX
niet in aanmerking komt voor opname in deze Nederlandse bepaling, daar de
Nederlandse wetgever wel kan regelen dat aan de Nederlandse rechter rechtsmacht
toekomt, maar niet dat die rechtsmacht exclusief is. Dat laatste zou immers
betekenen dat aan een buitenlandse rechter die rechtsmacht niet toekomt, en
daarover kan de Nederlandse wetgever niet beslissen.Men kan tegenwerpen dat onderdeel e overbodig is, daar in de hier bedoelde
gevallen artikel 16, onderdeel 1, onder a, EEX/EVEX altijd van toepassing
is. In beginsel is dat juist, maar de onderhavige regeling heeft ook enigszins
de functie van gebruikscatalogus. Het kan tot verwarring leiden wanneer niets
gezegd zou worden over onroerende zaken. Bovendien maakt artikel 16, onderdeel
1, onder b, EEX/EVEX een, zij het zeer beperkte, uitzondering voor vakantiehuisjes
en dergelijke. De Nederlandse zusterbepaling, zoals hier voorgesteld, doet
dat niet, daar voor een Nederlandse regeling van de rechtsmacht aan dergelijke
beperkingen geen behoefte bestaat. Ook kan de beperkte reikwijdte van artikel
1 EEX/EVEX, waardoor onder meer erfrechtelijke en huwelijksvermogensrechtelijke
geschillen zijn uitgesloten, tot verschillen leiden. Er zijn dus wel enkele
verschillen die van belang kunnen zijn voor gevallen dat, mede onder eventuele
toekomstige rechtspraak, het EEX-verdrag en het EVEX-verdrag geen rechtsmacht
toekennen aan de Nederlandse rechter.Onderdeel f (in Nederland opengevallen nalatenschappen) correspondeert
met het huidige artikel 126, twaalfde lid, Rv. In het EEX-verdrag en het EVEX-verdrag treft men uiteraard, in verband met de uitsluiting
van erfrecht in artikel 1, geen soortgelijke bepaling aan.Voor onderdeel g (zaken betreffende vennootschappen en rechtspersonen)
vergelijke men artikel 16, onderdeel 2, EEX/EVEX en het huidige artikel 126,
elfde lid, Rv. Er is een van de verdragen enigszins afwijkende formulering
gekozen, omdat het voor de Nederlandse regeling beter leek iets meer aansluiting
te zoeken bij het Nederlandse vennootschaps- en rechtspersonenrecht. De formulering
van artikel 16 is voor een bepaling van Nederlands recht (die uiteraard alleen
geldt wanneer de verdragen niet van toepassing zijn) te beperkt. Het feit
dat besluiten van (organen van) rechtspersonen ook rechtsgevolgen kunnen hebben
is in de tekst van de verdragen niet verdisconteerd; evenmin is aldaar verdisconteerd
dat er ook rechtsmacht dient te zijn met betrekking tot geschillen over rechten
en verplichtingen van leden en vennoten, ook indien het geschil niet de geldigheid
van de vennootschap of rechtspersoon of van haar besluiten betreft.Omtrent de vraag of dit onderdeel g overbodig is, kunnen soortgelijke
opmerkingen worden gemaakt als hierboven bij onderdeel e. Om soortgelijke
redenen als daar genoemd ben ik voor opname in de wet.Voor onderdeel h ten slotte vergelijke men de overeenkomstige bepaling
van het huidige artikel 126, dertiende lid, Rv. De bepaling is nodig omdat
zij rechtsmacht regelt met betrekking tot nauw met een faillissement samenhangende
of daaruit voortvloeiende procedures, zoals een faillissementspauliana of
een vordering van de curator tot nakoming van een overeenkomst, indien verweerders
in het buitenland wonen. Het ligt overigens niet in de bedoeling artikel 2
van de Faillissementswet thans te wijzigen, zodat, mede door de schakelbepaling
van artikel 1.1.9, voor de uitspraak van het faillissement zelf de Nederlandse
rechter uiteraard zijn rechtsmacht behoudt. Artikel 1.1.6Voor het eerste lid van artikel 1.1.6, voorgesteld om redenen van doelmatigheid
en proceseconomie, vergelijke men het huidige artikel 126, zevende lid, Rv,
alsmede artikel 6, onderdeel 1, EEX/EVEX. Artikel 1.1.6 is echter beperkter
geredigeerd (zie het slot), omdat rechtsmacht op de grond dat ook andere verweerders
in het geding betrokken zijn, exorbitant zou zijn indien er tussen de vorderingen
tegen de verschillende verweerders geen verband is. In de voorgestelde tekst
is in dit opzicht rechtspraak van het Hof van Justitie verwerkt52,
zodat van een afwijking van artikel 6, onderdeel 1, EEX geen sprake is. Voorts
valt uit rechtspraak van de Hoge Raad53 af te leiden dat het hier
bedoelde verband aanwezig wordt geacht wanneer «redenen van doelmatigheid
een gezamenlijke behandeling wettigen». Die formulering is nu ook in
de wet opgenomen.Het eerste lid is beperkt tot dagvaardingsprocedures, omdat voor verzoekschriftprocedures
rechtsmacht ten aanzien van andere belanghebbenden reeds voortvloeit uit het
bepaalde in artikel 1.1.3, onder a (een van de in het verzoekschrift genoemde
belanghebbenden).Het tweede lid, bevattende het «forum connexitatis», is ontleend
aan artikel 6, onder 2 en 3, EEX/EVEX. Zie ook het huidige artikel 126, veertiende
lid, Rv. Het gaat om een logische, eveneens uit proceseconomische overwegingen
voortvloeiende uitbreiding van de bepalingen van deze Afdeling tot de bedoelde
verwante vorderingen (reconventie, vrijwaring, voeging en tussenkomst). Van
belang is ook hier dat er voldoende samenhang moet zijn met de oorspronkelijke
vordering. Men vergelijke ook het slot van artikel 6, onderdeel 2, EEX/EVEX,
dat met andere bewoordingen dezelfde gedachte vertolkt. Artikel 1.1.7De vraag of en in hoeverre door middel van uitdrukkelijke forumkeuze de
rechtsmacht van de Nederlandse rechter kan worden gevestigd of uitgesloten,
is nog niet eerder in de Nederlandse wetgeving aan de orde geweest. Zie echter
wel artikel 17 EEX/EVEX. Tevens kan hier worden verwezen naar de bekende,
recente arresten van de Hoge Raad van 1 februari 1985, NJ 1985, 698 (Piscator),
en van 28 oktober 1988, NJ 1989, 765 (Harvest Trader), die in de nu voorgestelde
bepaling worden gecodifi- ceerd. De formule van het eerstgenoemde arrest bevatte
ten aanzien van de geldigheid van forumkeuzeclausules een reserve die aan
het slot van het eerste lid letterlijk is opgenomen; zie ook in dezelfde zin
het slot van artikel 1.1.8, onder a. Uit de gebezigde formulering «tenzij
daarvoor geen redelijk belang aanwezig is» blijkt dat de rechter eventueel
ook ambtshalve op deze grond kan beslissen dat geen rechtsmacht bestaat. Er
is hier dus een verschil met arbitrage. Als voorbeelden van wat onder «redelijk
belang» kan worden verstaan, kunnen worden genoemd: neutraliteit, deskundigheid
met betrekking tot de lex fori of het onderwerp van het geschil, tegengaan
van forumshopping (rechtszekerheid).54Zoals uit het eerste en het tweede lid blijkt, kan een geldige forumkeuze
alleen worden gedaan wanneer de rechtsbetrekking naar aanleiding waarvan het
geschil is ontstaan, ter vrije bepaling van partijen staat. Men vergelijke
ook artikel 1020, derde lid, Rv waaraan de zelfde gedachte ten grondslag ligt.
Verband kan worden gelegd met het grondwettelijk recht (artikel 17 van de
Grondwet) op rechtspraak door de bevoegde overheidsrechter. Van die rechter
kan men niet tegen zijn wil worden afgehouden. Mèt zijn wil dus wel,
maar dan moet het wel zaken of rechten betreffen die ter vrije bepaling van
partijen staan. Het gaat hierbij doorgaans om zaken van vermogensrechtelijke
aard. Voor wat het familierecht betreft kan worden gedacht aan levensonderhoud
en aan huwelijksvermogensrechtelijke zaken.55 In deze twee leden
staat voorts: «met betrekking tot een bepaalde rechtsbetrekking».
Men zie ook artikel 17, eerste lid, EEX/EVEX. Het adjectief «bepaalde»
drukt uit dat het hier gaat om een geldigheidsvereiste: een algemene forumkeuze
is niet toegestaan. De reden hiervan is bescherming van partijen tegen afstand
van hun natuurlijk forum voor een onbeperkt aantal van alle soorten zaken.56 In hoeverre kaderovereenkomsten of raamovereenkomsten wel zijn toegestaan
is een vraag van uitleg. Indien het Hof van Justitie zich over die vraag zal
uitspreken, zal de Nederlandse rechter dit Hof wellicht volgen, ook in niet-EEX/EVEX-gevallen.Zie omtrent de vraag volgens welk recht de materieelrechtelijke geldigheid
van het forumkeuzebeding beoordeeld moet worden hieronder de toelichting op
het vijfde lid.Het tweede lid vormt het spiegelbeeld van het eerste lid. Dit is het geval
berecht in de zaak Harvest Trader. Ook dit behoeft regeling, daar de liberale
bepaling van het eerste lid moeilijk te rijmen zou zijn met het niet aanvaarden
van een partijkeuze voor een vreemde rechter. De tekst impliceert dat indien
de forumkeuze geen exclusieve bevoegdheid aan de buitenlandse rechter verleent,
de Nederlandse rechter rechtsmacht behoudt. Of een forumkeuze al dan niet
exclusief is, is een vraag van uitleg voor de rechter.Met betrekking tot het derde en vierde lid moge worden verwezen naar de
artikelen 17, vierde en vijfde lid, en 15, onderdeel 1, EEX/EVEX. Evenals
daar wordt voorzien in een uitzondering op de bevoegdheid tot forumkeuze,
in het belang van personen van wie pleegt te worden aangenomen dat zij deze
bescherming behoeven, in het bijzonder werknemers en consumenten. De uitzonderingen
hebben betrekking op de situatie dat de Nederlandse rechter weliswaar rechtsmacht
zou hebben (in het bijzonder op grond van het bepaalde in artikel 1.1.2, 1.1.3
of 1.1.5), maar de forumkeuze inhoudt dat uitsluitend een vreemde rechter
bevoegd is. Met betrekking tot werknemers is in het voorgestelde
vierde lid artikel 17, vijfde lid, van het gewijzigde Verdrag van Brussel
(dus de versie-San Sebastian) gevolgd en niet de parallelle bepaling in het
Verdrag van Lugano, die tot stand is gekomen voordat het Hof van Justitie
arrest wees in de zaak Six Constructions/Humbert.57 Dit arrest
heeft in het gewijzigd Verdrag van Brussel tot een iets andere formulering
geleid.58 Het had mijn voorkeur de formulering zo nauw mogelijk
te laten aansluiten bij deze meest recente ontwikkeling.Wellicht ten overvloede wordt erop gewezen dat het in dit derde en vierde
lid bepaalde niet afdoet aan de bevoegdheid van de werknemer respectievelijk
van de consument om zich tot de bij de overeenkomst aangewezen rechter van
een vreemde staat te wenden.De agentuurovereenkomst is in deze leden, anders dan in artikel 1.1.5,
onderdeel b, niet opgenomen. Enerzijds acht ik het, zoals gezegd, gewenst
dat voor agentuurzaken in het in laatstbedoeld artikel bedoelde geval rechtsmacht
toekomt aan de Nederlandse rechter; anderzijds brengt het karakter van de
agentuurovereenkomst naar mijn mening niet mee dat er in het geval van de
handelsagent behoefte is aan de verdergaande bescherming van dit derde en
vierde lid. Het gaat hier vaak om (grote) bedrijven waarvan in het algemeen
niet kan worden gesteld dat deze tegenover de principaal een dermate zwakke
positie innemen dat er behoefte zou zijn aan inperking van het recht tot forumkeuze.Het vijfde lid stelt als bewijsvoorschrift (niet: geldigheidseis!) de
eis van geschrift (dat wil zeggen dat het ook kan gaan om een telegram, een
telex of een telefax), met een relativering in geval van algemene voorwaarden,
die is ontleend aan artikel 1021 Rv inzake een arbitraal beding. Die relativering
heeft bij voorbeeld betrekking op het geval dat het beding voorkomt in een
orderbevestiging.59 Aansluiting bij het duidelijke artikel 1021
Rv verdient de voorkeur boven het ingewikkelde artikel 17, eerste lid, gewijzigd
EEX/EVEX. Dit artikel 17, eerste lid, was een compromis na gecompliceerde
onderhandelingen waarbij ook soortgelijke bepalingen in andere verdragen een
rol speelden. De nuances van die bepaling zijn voor de (toch al niet zeer
talrijke) gevallen waarin die verdragen niet gelden, niet voldoende belangrijk
en roepen weer nieuwe vragen op die de rechter zou moeten beantwoorden. Ook
in bovengenoemde rechtspraak van de Hoge Raad worden dergelijke eisen niet
gesteld.Duidelijkheidshalve wordt erop gewezen dat dit vijfde lid evenmin als
andere leden van artikel 1.1.7 de kwestie van de materieelrechtelijke geldigheid
van het forumkeuze-beding aanroert. Die kwestie moet worden bezien in het
licht van het materiële recht dat op de overeenkomst en, indien daarvoor
een van de hoofdovereenkomst afwijkend regime geldt (zie het zesde lid), op
dit beding van toepassing is. De vaststelling van dat recht moet geschieden
op grond van de het geval beheersende regels van internationaal privaatrecht.60 Er zij in dit verband, ter zijde, op gewezen dat de vraag welk recht
op een overeenkomst tot forumkeuze toepasselijk is, ook door artikel 17 EEX/EVEX
niet wordt beantwoord en tevens van de werking van het EEG-Verbintenissenverdrag61 is uitgesloten.In het zesde lid vindt men een zelfde bepaling als in artikel 1053 Rv
voor de arbitrage betreffende de zogenaamde «separabiliteit».
Aan deze praktische regeling, die voorkomt dat een forumkeuzeclausule in het
zog van een van de aanvang af nietige of van een ter vernietiging voorliggende
overeenkomst wordt meegesleurd, waardoor de rechter ook die clausule niet
meer op zijn geldigheid zou kunnen toetsen, bestaat ook hier behoefte. Zie
ook artikel 2.2.10, vierde lid. Artikel 1.1.8Voor onderdeel a van deze bepaling vergelijke men artikel 18 EEX/EVEX.
Ook voor het nationale rechtsmachtrecht is de «stilzwijgende forumkeuze»
een belangrijke en onmisbare aanvulling op de uitdrukkelijke forumkeuze. De bepaling vindt haar oorsprong in het Nederlands-Duitse Executieverdrag.62 Het is een bepaling ten behoeve van de verweerder, die gedwongen
wordt te verschijnen om een verstekveroordeling te voorkomen. Zijn verschijning
in het geding mag dan niet worden opgevat als bereidheid, zich aan de rechtsmacht
te onderwerpen.Terecht hebben Kokkini-Iatridou en Boele-Woelki63 erop gewezen
dat het woord «uitsluitend» in artikel 18 EEX/EVEX geen betekenis
meer heeft; er mag immers toch altijd verweer ten principale worden gevoerd.
Daarom is in de voorgestelde tekst achter «uitsluitend» toegevoegd:
of mede. Voldoende is dat men in dagvaardingszaken op grond van artikel 1.1.10
ook in dit geval het verweer dat er geen rechtsmacht is vóór
alle weren ten gronde moet voeren. De genoemde verdragen kennen een dergelijke
bepaling niet, daar zij zich niet kunnen inlaten met zulke details van het
nationale procesrecht van de lid-staten.Met betrekking tot de slotformule van onderdeel a «tenzij ... geen
redelijk belang aanwezig is» wordt verwezen naar de toelichting op artikel
1.1.7, eerste lid. Deze woorden zijn ontleend aan het aldaar genoemde arrest
van de Hoge Raad. Er is geen goede reden om in de onderhavige, aan de uitdrukkelijke
forumkeuze verwante situatie een dergelijk voorbehoud niet ook in de wetstekst
op te nemen. Is er geen redelijk belang, dan is er geen rechtsmacht en zal
de rechter zich, desnoods ambtshalve, op die grond onbevoegd moeten verklaren.Uiteraard kan de redelijk-belang-eis niet worden gesteld wanneer artikel
18 EEX/EVEX van toepassing is, daar dit artikel een dergelijke eis niet kent.
Dat geldt weliswaar ook voor artikel 17 EEX/EVEX, maar verdedigd wordt64 dat artikel 18 ook werking heeft in het commune bevoegdheidsrecht
daar artikel 18, anders dan artikel 17, geen woonplaats-eis stelt. Wat daarvan
zij, omwille van de parallellie en ook omdat er zaken zijn die buiten het
materiële toepassingsgebied van het EEX/EVEX vallen, meen ik dat de redelijk-belang-eis
ook in het onderhavige artikel 1.1.8, onder a, moet worden gesteld.Dit onderdeel a van artikel 1.1.8 biedt tevens de gelegenheid in te gaan
op de vraag in hoeverre de bepalingen van de onderhavige Afdeling ambtshalve
moeten worden toegepast. Uit de gekozen opzet en bewoordingen («De Nederlandse
rechter heeft rechtsmacht indien...») volgt dat de Nederlandse rechter,
evenals thans wordt aangenomen, ambtshalve moet onderzoeken of hem rechtsmacht
toekomt. Alleen voor zaken betreffende rechtsbetrekkingen die ter vrije bepaling
van partijen staan, geldt daarbij echter de belangrijke bijzonderheid dat
hij, blijkens het hier besproken onderdeel a van artikel 1.1.8, verplicht
is aan te nemen dat hem (ingevolge stilzwijgende forumkeuze) rechtsmacht toekomt
wanneer een gedaagde in het geding verschijnt zonder zich tijdig (zie ook
artikel 1.1.10) op het ontbreken van rechtsmacht te beroepen, of, in het geval
van een verzoekschriftprocedure, wanneer een belanghebbende in de procedure
verschijnt zonder zich op het ontbreken van rechtsmacht te beroepen. Tevens
vloeit hieruit voort dat in alle andere gevallen, dat wil zeggen in zaken
betreffende rechtsbetrekkingen die niet ter vrije bepaling van partijen staan,
ongeacht of het daarbij gaat om verzoekschriftprocedures of om dagvaardingsprocedures,
alsmede wanneer de gedaagde verstek laat gaan in een dagvaardingsprocedure
betreffende rechtsbetrekkingen die wèl ter vrije bepaling van partijen
staan, er ambtshalve toetsing dient plaats te vinden. Wel moet hierbij nog
worden bedacht dat in laatstbedoelde categorie van verstekzaken de rechter,
in verband met het bepaalde in het huidige artikel 176 Rv (in dit wetsvoorstel
artikel 2.8.1), niet ambtshalve de feiten hoeft te onderzoeken die de eiser
ter onderbouwing van de rechtsmacht van de Nederlandse rechter heeft gesteld.
Met andere woorden: in dit geval betreft de toetsing de vraag of, uitgaande
van de stellingen van de eisende partij, inderdaad rechtsmacht aanwezig is. De onderdelen b en c behelzen te zamen het zogenaamde «forum necessitatis»:
men moet zich in de daar genoemde gevallen steeds tot een Nederlandse rechter
kunnen wenden, omdat anders op onaanvaardbare wijze de mogelijkheid tot het
verkrijgen van een titel zou worden beperkt.65 Verheul66
stelt dat een staat de toegang tot zijn gerechten behoort te openen voor allen
die nergens anders een forum kunnen vinden, of slechts in een land waar zulks
voor hen zeer bezwaarlijk is. Men vergelijke ook artikel 3 van de Zwitserse
Federale Wet. Aan deze aanvullende regels bestaat temeer behoefte nu, zoals
al eerder opgemerkt, het forum actoris (het oude artikel 126, derde lid, Rv)
voor de rechtsmacht komt te vervallen. Door de opname van het forum necessitatis,
als voorgesteld, wordt een onmisbaar tegenwicht aangebracht ten opzichte van
de vrij strakke hoofdregels van de artikelen 1.1.2, 1.1.3 en 1.1.5.Onderdeel b is het forum necessitatis in zijn zuiverste vorm. Dat de desbetreffende
partij geen toegang heeft tot de rechter in de voor haar zaak relevante jurisdicties,
acht ik niet onder alle omstandigheden doorslaggevend. Het is denkbaar dat
het voeren van een gerechtelijke procedure elders feitelijk onmogelijk blijkt,
hoewel men op zichzelf wel toegang heeft tot de rechter aldaar. Gedacht kan
worden aan gevallen van oorlog of natuurrampen die een volstrekte onmogelijkheid
opleveren om de vereiste communicatie met het desbetreffende land tot stand
te brengen, hoewel het rechterlijke apparaat aldaar nog wel functioneert en
men, eenmaal ter plaatse, op zichzelf wel toegang tot de rechter zou hebben
in termen van bevoegdheid en ontvankelijkheid.Onderdeel c is een iets afgezwakte vorm van het forum necessitatis. De
grens is niet scherp. Over de vraag of iets onmogelijk is, kan verschil van
inzicht bestaan. Ook aan de afgezwakte variant bestaat behoefte. Gedacht moet
weer worden aan gevallen van oorlog of natuurrampen, of wanneer om andere
redenen te voorzien is dat voor het verkrijgen van een vonnis in andere landen
een inspanning zou moeten worden geleverd die niet kan worden gevergd. De
formulering in onderdeel c dient restrictief te worden opgevat, gezien ook
de gebezigde bewoording («onaanvaardbaar» en «vergen»).
De omstandigheden moeten door de aanlegger worden gesteld en, in geval van
betwisting, bewezen. De formulering is noodzakelijkerwijs wat vaag. Het gaat
steeds om een beoordeling van de omstandigheden van het geval. Voor een grote
onderneming kan het anders liggen dan bij voorbeeld voor een particulier persoon.
Bovendien is het niet de bedoeling dat hiermee langs een omweg een (verkapt)
forum actoris wordt geschapen.Er zij op gewezen dat het bij de in onderdeel c bedoelde grond wel zo
moet zijn dat de zaak voldoende met de rechtssfeer van Nederland verbonden
is. Bij onderdeel b, het zuivere forum necessitatis, ontbreekt deze voorwaarde,
omdat er dan echt geen alternatief is. Men kan iemand niet de toegang tot
een rechter algeheel ontzeggen; dat zou waarschijnlijk ook op gespannen voet
staan met artikel 6 EVRM. Bij de zwakkere vorm wordt deze aanvullende voorwaarde,
zoals gezegd, wel gesteld. Wanneer het niet geheel en al onmogelijk is om
elders te procederen, maar men de voorkeur geeft aan de Nederlandse rechter,
mag een aanvullende voorwaarde als deze, door de rechter in te vullen, worden
gesteld.Men houde het onderscheid tussen dit onderdeel c, dat alleen voor dagvaardingsprocedures
geldt, en het hierboven besproken, alleen voor verzoekschriftprocedures geldende
onderdeel c van artikel 1.1.3 in het oog. In artikel 1.1.3 betreft het een
afbakeningsbepaling inzake de rechtsmacht van de Nederlandse rechter, die
hem, in verzoekschriftprocedures, toestaat, in een concrete situatie rechtsmacht
aan te nemen omdat daartoe concrete aanknopingspunten bestaan, ook al worden
die in de wet niet expliciet genoemd. Dit is nodig omdat het niet doenlijk
is, in de wet een complete opsomming te geven van de relevante aanknopingspunten
in de hier bedoelde zaken. Aan deze aanvullende bepaling bestaat in het nieuwe
systeem behoefte; tot nu toe kan men zich altijd nog baseren
op het huidige artikel 429c, veertiende lid. Zoals gezegd vervalt die voorziening.Daarentegen is de strekking van artikel 1.1.8, onderdeel c, een veel beperktere:
er is een buitenlandse rechter die waarschijnlijk rechtsmacht heeft, maar
om de aldaar bedoelde redenen kan van de aanlegger niet worden gevergd dat
hij de zaak aldaar aanbrengt. Dan mag hij zich tot de Nederlandse rechter
wenden, mits de zaak voldoende met de rechtssfeer van Nederland verbonden
is. Met andere woorden: artikel 1.1.3, onderdeel c, is bevoegdheid-scheppend,
terwijl artikel 1.1.8, onderdeel c, een uitzonderingsbepaling is. Dit verschil
in context kan maken dat aan het begrip «voldoende verbonden»,
dat in beide bepalingen voorkomt, een verschillende uitleg wordt gegeven.
Ook Verheul67 stelt als voorwaarde voor het forum necessitatis
het bestaan van een zekere band met Nederland.De reikwijdte van artikel 1.1.8, onderdeel c, is beperkt tot dagvaardingsprocedures
om verwarring te vermijden. Het is namelijk moeilijk voorstelbaar dat deze
bepaling, naast artikel 1.1.3, onderdeel c, in verzoekschriftprocedures een
rol zou kunnen spelen. Artikel 1.1.9In de inleiding tot de toelichting op deze Afdeling is uiteengezet waarom
de regel «distribitie bepaalt attributie» in dit wetsvoorstel
niet is gehandhaafd als algemene grondslag voor de wettelijke regeling van
de rechtsmacht. Wel bestaan er echter redenen om dit beginsel te blijven hanteren
als een soort sluitsteen, om te voorkomen dat er gevallen zijn waarin aan
de Nederlandse rechter geen rechtsmacht toekomt, hoewel er aanknopingspunten
zijn die een dergelijke rechtsmacht wel gewenst maken. In en ook buiten het
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering worden specifieke regelingen gegeven
voor relatieve bevoegdheid (zie bij voorbeeld de Eerste Titel van het Derde
Boek van dit Wetboek en Boek 8 BW, beide betrekking hebbend op verkeersmiddelen
en vervoer). Het zou te ver voeren wanneer de onderhavige Afdeling ook voor
al die bijzondere gevallen uitdrukkelijk in rechtsmacht zou voorzien. Daarom
wordt de onderhavige bepaling voorgesteld, waaruit voortvloeit dat specifieke
regelingen voor relatieve bevoegdheid die zich buiten de Tweede Afdeling van
de Tweede en van de Derde Titel bevinden, een dubbele functie kunnen behouden,
voor zover door de bepalingen van de onderhavige Eerste Afdeling van de Eerste
Titel niet in rechtsmacht is voorzien èn voorzover uit de specifieke
bepaling zelf niet voortvloeit dat zij alleen op interne relatieve bevoegdheid
betrekking heeft. Het voorgestelde artikel 1.1.9 fungeert als vangnet. Een
restregel als hier voorgesteld is ook opgenomen in een Italiaans voorontwerp
van wet betreffende de rechtsmacht.68Vlas69 vraagt zich af of deze bepaling noodzakelijk is naast
de hierboven besproken artikelen 1.1.3, onderdeel c, en 1.1.8, onderdeel c.
Die vraag beantwoord ik bevestigend. Laatstbedoelde bepalingen hebben betrekking
op aanknopingspunten die, vanwege hun diversiteit en hun afhankelijkheid van
de omstandigheden van het geval, niet in de wet kunnen worden genoemd. Hier
gaat het er echter om erop de wijzen dat er nog meer wettelijke bepalingen
zijn die (mede) de rechtsmacht van de Nederlandse rechter betreffen.De Tweede Afdeling van de Tweede en van de Derde Titel zijn hier uitdrukkelijk
uitgezonderd, omdat daarin bepalingen voorkomen die, indien daaraan ook rechtsmacht
zou worden ontleend, tot exorbitante rechtsmacht zouden leiden. In het bijzonder
geldt dat voor artikel 2.2.1, tweede lid, artikel 2.2.11 en artikel 3.2.7.
De Nederlandse rechter zou dan immers altijd rechtsmacht hebben. Dat kan niet
de bedoeling zijn. Die drie artikelen moeten daarom uitsluitend een tot de
intern-Nederlandse relatieve bevoegdheid beperkte dimensie hebben. Maar ook de andere bepalingen van deze Afdelingen vallen onder de uitzondering,
omdat zij nu zijn opgesteld om uitsluitend als bepalingen van interne relatieve
bevoegdheid te gelden. Relevantie voor de rechtsmacht is voor deze bepalingen
niet meer nodig. Voor de rechtsmacht bestaan in de onderhavige Afdeling parallelle,
maar soms, om allerlei redenen, iets anders geformuleerde bepalingen. Gelding
naast elkaar als rechtsmachtbepaling van twee verschillende bepalingen zou
tot verwarring en misverstanden kunnen leiden.Artikel 767 Rv (forum arresti) is apart genoemd omdat dit waarschijnlijk
buiten deze Afdeling de belangrijkste rechtsmachtbepaling is. Extra aandacht
hiervoor komt de gebruikswaarde van deze Afdeling, naar ik hoop, ten goede. Artikel 1.1.10Hetzelfde als in artikel 1.1.10 gold krachtens het huidige artikel 154,
tweede lid, Rv. Deze praktische regeling kan niet worden gemist. Men vergelijke
ook artikel 2.2.12 en voor arbitrage artikel 1052, tweede lid, Rv. In navolging
van HR 3 november 1972, NJ 1973, 45, wordt geen afzonderlijke incidentele
conclusie vereist.Zie voor de vraag wat de consequenties zijn wanneer de gedaagde verstek
laat gaan of het hier bedoelde verweer niet tijdig voert, hierboven de toelichting
op artikel 1.1.8, onder a. Artikel 1.1.11Het geval dat er in een ander land reeds een procedure loopt (litispendentie)
is een internationaal aanvaarde uitzondering op de hierboven besproken rechtsmachtgronden.
Men vergelijke de dienovereenkomstige bepalingen in artikel 21 EEX/EVEX, welk
artikel overigens strikter is geformuleerd voor zover eruit voortvloeit dat
de rechter móet aanhouden, terwijl artikel 1.1.11 slechts spreekt van
«kan» aanhouden. Dit verschil vloeit voort uit het feit dat via
de twee genoemde verdragen als het ware een gesloten stelsel van intern-regionale
relatieve bevoegdheid is ingevoerd (voor de hele Europese Unie respectievelijk
voor het gebied van de EU- en EVA-landen). Zie voorts artikel 9 van de Zwitserse
Federale Wet. Vooral aan laatstgenoemde bepaling is de hier voorgestelde ontleend.
Er zijn slechts enkele verschillen. Zo komt het element dat de uitspraak ook
«in voorkomend geval» voor tenuitvoerlegging in Nederland vatbaar
blijkt, in de Zwitserse tekst niet voor, omdat in Zwitserland erkenning en
exequatur op elkaar aansluiten. In Nederland is het systeem iets anders: alleen
wanneer (op grond van een toepasselijk verdrag) de tenuitvoerlegging van een
buitenlands vonnis wordt verlangd, kan (en moet) een exequatur worden gevraagd.
Het artikel slaat dus, anders dan Kokkini-Iatridou en Boele-Woelki70 blijkbaar menen, ook op de situatie dat er een verdrag bestaat op grond
waarvan tenuitvoerlegging in Nederland in beginsel mogelijk is, behalve uiteraard
voor zover dat verdrag, zoals artikel 21 EEX/EVEX, zelf in een (afwijkende)
litispendentieregeling voorziet.Blijkens de tweede volzin is onbevoegdheid niet het onmiddellijke gevolg
van de litispendentie, maar, pas als het geschil inderdaad door de vreemde
rechter beslist blijkt te kunnen worden, het sluitstuk. Dat is in overeenstemming
met artikel 21 EEX/EVEX.De laatste volzin is opgenomen omdat in dagvaardingsprocedures de exceptie
van litispendentie niet ambtshalve moet worden toegepast. Vergelijk ook het
hierboven in de toelichting op artikel 1.1.8, onder a, opgemerkte over ambtshalve
toetsing door de rechter.Het tijdstip waarop een geschil geacht wordt aanhangig te zijn, moet voor een Nederlandse procedure worden bepaald naar Nederlands recht
en voor een buitenlandse procedure naar het recht van de desbetreffende staat.71Artikel 1.1.12Men vergelijke artikel 24 EEX/EVEX. Zie ook artikel 10 van de Zwitserse
Federale Wet. De formulering «voorlopige maatregelen» beoogt mede
tot uitdrukking te brengen dat het kort geding onder de bepaling valt, waarbij
overigens aantekening verdient dat het nog steeds niet zeker is of het kort
geding in alle gevallen een «voorlopige maatregel» oplevert in
de zin van artikel 24 EEX/EVEX.De bepaling bevat geen territoriale begrenzing tot Nederland. In gevallen
van mededinging, intellectuele eigendom, milieuvervuiling, merkinbreuk en
dergelijke is het onvermijdelijk dat soms maatregelen worden getroffen die
ook gevolgen in het buitenland hebben.De formulering wijkt af van die van artikel 24 EEX/EVEX. Duidelijker wordt
in de formulering tot uitdrukking gebracht dat hier geen afzonderlijke rechtsmachtbepaling
wordt gegeven voor bewarende of voorlopige maatregelen, maar dat het slechts
de bedoeling is het verweer dat er met betrekking tot de zaak ten principale
geen rechtsmacht is, uit te sluiten. De vraag of voor deze maatregelen rechtsmacht
bestaat, dient eveneens volgens de bepalingen van de onderhavige Afdeling
te worden bezien. Er zal een voldoende relevant aanknopingspunt met Nederland
moeten zijn. Het bewarende of voorlopige karakter kan maken dat in dit opzicht
verschil bestaat met de zaak ten principale. Zo is in een kort geding ook
met betrekking tot het bestaan van de bedoelde aanknopingspunten slechts een
voorlopig oordeel mogelijk. Dat leidt in het algemeen tot een iets lichtere
toets. Dat betekent geenszins dat ook de gevraagde maatregel gemakkelijker
kan worden gegeven. Ik verwijs hier naar mijn betoog hierboven bij artikel
1.1.3 over het vervallen van het forum-non-conveniens, waar ik ook verwees
naar de onderhavige bepaling. Evenals daar is het hier goed denkbaar dat er
wel rechtsmacht is, maar dat het verzoek of de vordering vervolgens wordt
afgewezen wegens gebrek aan belang of om welke andere reden dan ook.Ook hier kan de vraag worden opgeworpen in hoeverre de Nederlandse bepaling,
naast het parallelle artikel in het Verdrag van Brussel/Verdrag van Lugano,
werking kan hebben. Artikel 24 EEX/EVEX stelt geen woonplaats-vereiste, zodat,
mede in verband met artikel 4 EEX/EVEX, wederom kan worden betoogd dat artikel
24 ook werking heeft in het commune bevoegdheidsrecht. In ieder geval echter
behoudt artikel 1.1.12 zijn betekenis voor gevallen die niet tot het materiële
toepassingsgebied van het Verdrag van Brussel/Verdrag van Lugano behoren. Artikel 1.1.13Van belang is hier het op 29 april 1958 te Genève tot stand gekomen
Verdrag inzake het continentale plateau (Trb. 1959, 126)72, dat
aan de kuststaat souvereine rechten toekent voor de exploratie en exploitatie
van de natuurlijke rijkdommen van het continentaal plat en tevens om daartoe
aldaar installaties op te richten. Het verdrag bepaalt dat deze installaties
onderworpen zijn aan de rechtsmacht van de kuststaat. Hieruit vloeit voort
dat de Nederlandse wetgever bevoegd is om, voor zover het de internationale
bevoegdheid van de Nederlandse rechter betreft, het grondgebied van Nederland
zodanig te definiëren dat ook het Nederlandse gedeelte van het continentaal
plat daaronder begrepen is.De zich thans voordoende gelegenheid wordt benut om lacunes in dit opzicht
op te vullen en alle onzekerheid te voorkomen. Daartoe wordt thans een algemene
bepaling voorgesteld die, voor gevallen die niet onder de werking van het
Verdrag van Brussel of het Verdrag van Lugano vallen, buiten
twijfel stelt dat in situaties die in territoriaal opzicht verband houden
met het continentaal plat, aan de Nederlandse rechter rechtsmacht toekomt.
De bepaling is een iets aangepaste, vereenvoudigde versie van een voorstel
te dezer zake dat was opgenomen in een advies dat door de Staatscommissie
voor het Internationaal Privaatrecht op 10 december 1990 is uitgebracht aan
de Staatssecretaris van Justitie naar aanleiding van de motie-Vreugdenhil.73 Dit advies is, tezamen met andere stukken, bij brief van 28 oktober
1991 door de Minister van Buitenlandse Zaken toegezonden aan de Voorzitter
van de Tweede Kamer. De destijds door de regering getrokken conclusie dat
hier «voorshands» van wetgeving diende te worden afgezien, is
achterhaald, nu een geheel nieuwe regeling voor de rechtsmacht op stapel staat,
in het kader waarvan de voorgestelde, betrekkelijk eenvoudige aanvulling kan
plaatsvinden. In dat kader zou het achterwege laten van deze aanvulling opvallen
en in de rechtspraktijk vragen kunnen oproepen die beter kunnen worden voorkomen. TWEEDE AFDELING Enkelvoudige en meervoudige kamersIn deze Afdeling heeft om de overzichtelijkheid te bevorderen een herschikking
en samenvoeging van bestaande bepalingen plaatsgevonden, zonder dat inhoudelijke
wijzigingen worden voorgesteld. De bepalingen over de vraag of enkelvoudige
dan wel meervoudige kamers civiele zaken kunnen of moeten behandelen, staan
thans verspreid in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, apart voor
dagvaardingsprocedures en voor verzoekschriftprocedures, als ook in de Wet
op de Rechterlijke Organisatie (verder aangeduid met RO). Men zie de huidige
artikelen 288a, eerste en tweede lid, 288b, 344a, 429f en 429q Rv, alsmede
artikel 102 RO. Al deze artikelen zijn nog recentelijk herzien dan wel ingevoerd,
namelijk in de Wet van 21 mei 1986 houdende invoering van enkelvoudige kamers
bij de Hoge Raad en van de mogelijkheid dat dit college beslist in een beperkte
samenstelling van drie raadsheren (Stb. 285) (dit betrof artikel 102 RO),
en in de Wet van 28 april 1988 tot verruiming van de mogelijkheid van behandeling
door enkelvoudige kamers (Stb. 204) (dit betrof de overige genoemde artikelen).Een aparte regeling gold en geldt naast het bepaalde in deze Afdeling
voor de enkelvoudige rolbehandeling van dagvaardingsprocedures in alle instanties.
Ook die enkelvoudige rolbehandeling is in de genoemde wetten, alsmede in de
Wet van 25 januari 1984 houdende enige vereenvoudigingen op het gebied van
het personen- en familierecht en het burgerlijk procesrecht (Stb. 19) nog
aan de orde geweest. Men zie daarover de gehandhaafde artikelen 344 en 408a
Rv, alsmede artikel 2.3.2, tweede lid, in het onderhavige wetsvoorstel. Van
opname ook van die bepalingen in de onderhavige Afdeling is afgezien, omdat
de regeling van de bedoelde enkelvoudige rolbehandeling beter op haar plaats
is in aansluiting op bepalingen over de rolprocedure zelf. Het gaat daar om
bepalingen met een overwegend technisch karakter die, ook omdat zij geen betekenis
hebben voor verzoekschriftprocedures waarin immers geen rolbehandeling voorkomt,
in deze Titel met algemene bepalingen niet op hun plaats zouden zijn.Het derde lid van het huidige artikel 288a Rv is overigens komen te vervallen,
aangezien het een interne regel bevat. Artikel 1.2.1Men vergelijke de hiermee zakelijk overeenstemmende huidige artikelen
288a, eerste en tweede lid, en 429f, tweede lid, Rv, alsmede, met betrekking
tot het voorgestelde vierde lid, de huidige artikelen 192, derde lid, 226,
derde lid, en 429f, derde lid, Rv.Het voorstel van de Orde74 om het huidige artikel 212 Rv in
meer algemene bewoordingen op te nemen in artikel 1.2.1 is niet overgenomen,
omdat een dergelijke algemene regel in het bewijsrecht hoort. Zie artikel
2.8.7.De alternatieve tekst van de NVvR75 voor het tweede lid van
artikel 1.2.1 is niet overgenomen, aangezien deze een te subjectieve maatstaf
(«er de voorkeur aan geeft») bevat.De tekst van de tweede volzin van het derde lid van artikel 1.2.1 is op
advies van de NVvR76 aangepast en verduidelijkt. Artikel 1.2.2Men vergelijke de hiermee zakelijk overeenstemmende huidige artikelen
344a en 429q, eerste lid, Rv. In het kader van dit wetsvoorstel worden geen
voorstellen gedaan omtrent wijziging van de bestaande regelingen van de unus
in appel. Artikel 1.2.3Men vergelijke het hiermee zakelijk overeenstemmende huidige artikel 102,
eerste en tweede lid, RO. DERDE AFDELING Algemene voorschriften met betrekking tot proceduresIn deze Afdeling is een aantal bepalingen ondergebracht met een algemeen,
soms meer principieel karakter, die voor alle civiele procedures gelden. Hun
opname in deze aparte Afdeling, tamelijk voor in het Wetboek, onderstreept
hun algemene betekenis en werd mede ingegeven door het feit dat sommige van
deze bepalingen met elkaar samenhangen. De overzichtelijkheid is met deze
samenvoeging gediend.Enkele van de algemene bepalingen die in deze Afdeling zijn opgenomen
zijn mede geïnspireerd door buitenlandse codificaties, met name de Franse
NCPC en de Duitse ZPO, zonder dat deze Afdeling overigens de vooraanstaande
plaats en het uitputtende karakter heeft gekregen van het desbetreffende hoofdstuk
van het Franse Wetboek.77 Mede naar aanleiding van het advies van
de NVvR78, die dit dringend aanbeval, meen ik evenwel dat opname
van dergelijke algemene bepalingen in deze Afdeling in iets ruimere mate dient
te geschieden dan in het Voorontwerp was voorgesteld. Artikel 1.3.1Het eerste artikel van deze Afdeling verdient die plaats omdat het hier
bedoelde recht op rechterlijk gehoor wel wordt beschouwd als het meest fundamentele
beginsel van (burgerlijk) procesrecht. Het gaat hier om het uitgangspunt dat
ieder die procedeert de kans moet krijgen zich behoorlijk te verdedigen. Ook
valt eronder dat partijen elkaar over en weer in de gelegenheid moeten stellen
hun standpunten naar voren te brengen en zich over elkaars standpunten en
over in de procedure gebrachte bescheiden uit te laten. Men spreekt ook wel
over het verdedigingsbeginsel of over het gelijkheidsbeginsel. Als zodanig is dit beginsel thans niet in de wet neergelegd. Wel vindt
men een aanzet in het huidige artikel 45, eerste lid, Rv. In de rechtspraak
van de Hoge Raad is echter aangenomen dat het om een algemeen, ongeschreven
beginsel gaat.79 Zie ook de artikelen 14 tot en met 16 NCPC.Het gaat om een beginsel dat zo essentieel is dat het naar mijn mening
in het Wetboek niet mag ontbreken. Wel was opname van een voorbehoud nodig:
er zijn gevallen waarin de wet op goede gronden anders bepaalt. Het bekendste
voorbeeld daarvan is het verzoek tot het leggen van conservatoir beslag (artikel
700 Rv), op welk verzoek de president «na summier onderzoek» beslist
en meestal zonder de tegenpartij te hebben gehoord. Deze heeft echter wel
het recht om achteraf tegen de beslissing op te komen (zie artikel 705 Rv). Artikel 1.3.2Het uitgangspunt dat de rechter, eventueel ook als dit zou ingaan tegen
het gevoelen van partijen, moet voorkomen dat de procedure onredelijk wordt
vertraagd, vindt men voor rolprocedures reeds in het huidige artikel 143,
tweede lid, Rv. Het geldt echter in niet mindere mate voor verzoekschriftprocedures,
reden waarom hiervoor een algemene bepaling is geformuleerd. Men vergelijke
in dit verband ook artikel 3 NCPC en artikel 6 EVRM (recht op behandeling
van de zaak «binnen een redelijke termijn»). De onderhavige bepaling
heeft niet de strekking een Nederlandse versie te zijn van dit artikel 6 EVRM.
Dat zou niet te rijmen zijn met de status van die verdragsbepaling. Het onderhavige
artikel is in feite een weergave van een beginsel dat, zoals gezegd, reeds
te vinden is in het huidige artikel 143, tweede lid, Rv. Door de plaats in
de onderhavige afdeling krijgt het beginsel algemenere betekenis en krijgt
het ook meer accent. De civiele procedure, vooral de dagvaardingsprocedure,
kent partijen tot op zekere hoogte het recht toe, zelf het procestempo te
bepalen. Maar dit ontslaat de rechter niet van de verplichting ervoor te waken
dat geen onredelijke vertragingen ontstaan.De zinsnede «en treft zo nodig op verzoek van een partij of ambtshalve
maatregelen» is opgenomen op advies van de NVvR.80 Met maatregelen
zijn bedoeld de gebruikelijke stappen die de rechter ook nu al kan nemen ter
bespoediging van de procedure: termijnen stellen, peremptoir stellen, verval
van het recht om te concluderen, het weigeren van aktes die in feite verkapte
conclusies zijn en dergelijke. Niet alleen de rechter, ook partijen zijn verplicht onredelijke vertraging
te voorkomen. Het tweede lid stelt dit uitdrukkelijk. Daarmee wordt nu in
de wet verankerd dat ook partijen tegenover elkaar verantwoordelijk zijn voor
een voortvarend procesverloop en van hen dus een redelijke bijdrage daaraan
kan worden gevergd, onder toezicht van de rechter. Deze samenwerkingsplicht
vloeide reeds voort uit ongeschreven beginselen van goede procesorde, of wellicht
ook rechtstreeks uit artikel 6 EVRM. Men zie ook artikel 282 ZPO.81Wanneer partijen om hen moverende redenen de procedure wensen te bevriezen,
brengt de gezamenlijke verantwoordelijkheid van partijen en rechter voor de
duur van de procedure, zoals voortvloeiend uit artikel 6 EVRM, mee dat de
rechter met een gemotiveerd verzoek daartoe in de regel wel, maar niet onder
alle omstandigheden zal mogen instemmen. Onder omstandigheden zal de rechter
nader dienen te informeren naar de aard van de redenen voor de bevriezing
en zal hij, als de redenen hem niet overtuigen, uiteindelijk dienen in te
grijpen. Artikel 1.3.3Voor artikel 1.3.3 kan eveneens naar het Duitse wetboek worden verwezen,
te weten artikel 138 ZPO.82 Zie ook de artikelen 6 en 11 NCPC en
artikel 178 van de Oostenrijkse ZPO. Zoals ook reeds uit het vorige artikel
bleek, gaat het in deze Afdeling niet alleen om rechten, maar ook om verplichtingen
van partijen. Er is een taakverdeling tussen partijen enerzijds en ook tussen
hen onderling, en de rechter anderzijds. Die taakverdeling is de rode draad
in heel deze Afdeling. Zij bevat een aantal elementen die typisch zijn voor
het civiele proces. Traditioneel komt daarin aan partijen de taak toe, de
feitelijke inhoud en omvang van de zaak aan te geven. Daartoe moeten zij feiten
aanvoeren.Ik acht het van belang dat in dit verband nu duidelijk wordt gemaakt,
dat het ook in een civiele procedure niet aangaat dat partijen relevante feiten
bewust achterhouden of onjuist weergeven.83 Het gaat er hier dus
slechts om, de bewuste leugen uit te bannen, daar deze in een modern procesrecht
niet aanvaardbaar is. De taak tot het aanvoeren van feiten wordt daartoe aangevuld
met twee vereisten: dit moet volledig en naar waarheid gebeuren. Het laatste
element vindt men het duidelijkst verwoord in de aangehaalde Duitse bepaling,
maar ligt ook besloten in artikel 11 NCPC. Het voorgestelde artikel 1.3.3 is ingebed tussen andere bepalingen die
beginselen van procesrecht bevatten en moet in die context en tegen die achtergrond
worden uitgelegd. Zo doet artikel 1.3.3 geen afbreuk aan het beginsel van
autonomie van partijen zoals neergelegd in het voorgestelde artikel 1.3.6
(waarover hieronder nader). Tenzij uit de wet anders voortvloeit, zijn het
partijen die de aard en de omvang van het geschil bepalen waarover de rechter
dient te beslissen. Omdat zij in dat kader ook de feitelijke begrenzing van
het geschil aangeven, zijn zij in beginsel niet verplicht om feiten aan te
voeren die buiten dat kader vallen. Maar vraagt men eenmaal op grond van een
bepaalde feitenconstellatie aan de rechter een beslissing over een geschil,
dan gaat het niet aan om de rechter de beslissing te bemoeilijken of zelfs
onmogelijk te maken, door hem benodigde gegevens, die wel binnen het bedoelde
kader vallen, te onthouden.Het is voorts van belang acht te slaan op het verband tussen de artikelen
1.3.3 en 1.3.4. Ingevolge laatstgenoemd artikel kan de rechter aan partijen
bevelen stellingen toe te lichten of bescheiden over te leggen. Artikel 1.3.3,
in samenhang met artikel 1.3.6, geeft aan hoe ver de rechter hierbij kan gaan.
De in artikel 1.3.3 bedoelde verplichting correspondeert met het op artikel
1.3.4 gebaseerde rechterlijke bevel. Maar de in artikel 1.3.3 bedoelde verplichting
is breder. Niet alleen als de rechter daarom vraagt, maar ook uit zichzelf
dienen partijen ernaar toe te werken dat uiteindelijk alle voor de beslissing
van belang zijnde feiten boven tafel komen, overigens voor zover er geen gewichtige
redenen zijn om feiten niet aan te voeren; vergelijk in dit verband ook de
toelichting op artikel 1.3.4.Ook buiten het geval waarin de rechter een op artikel 1.3.4 gebaseerd
bevel geeft, zal de sanctie op niet-naleving van de verplichting van artikel
1.3.3 zijn dat de rechter daarmee rekening houdt wanneer hij zijn beslissing
geeft. Om die reden is dit uitdrukkelijk in artikel 1.3.3 bepaald, op dezelfde
wijze als in artikel 1.3.4.Een andere vraag is natuurlijk wannéér de in artikel 1.3.3.
bedoelde gegevens moeten worden verstrekt. Daarover gaat deze bepaling niet.
Er staat niet dat partijen alle relevante informatie bij voorbeeld al aanstonds
in het eerste processtuk dienen op te nemen. In beginsel kan gedurende de
gehele procedure (nadere) informatie worden verstrekt. Tal van bepalingen
hebben daarop betrekking. Over de timing van de informatieverstrekking bespeurt
men overigens thans wel een wijziging van opvattingen. Steeds meer wordt bepleit
dat dit in een zo vroeg mogelijk stadium gebeurt, waarbij ook een belangrijke
functie wordt vervuld door de comparitie na antwoord (het huidige artikel
141a Rv, in dit wetsvoorstel artikel 2.4.7). Artikel 1.3.4Artikel 1.3.4 is ontleend aan het huidige artikel 110 Rv, dat is ingevoerd
bij de de Wet van 31 januari 1991 tot wijziging van de civiele kantongerechtsprocedure
(Stb. 50). Ook vindt men deze formulering sedert de Wet van 25 oktober 1989
tot regeling van persoonlijke verschijning van partijen (Stb. 483) in het
eerste lid van artikel 19a Rv, dat handelt over de inlichtingencomparitie.
Op beide plaatsen heeft de bepaling echter de aangegeven beperkte strekking.
Naar mijn mening is een algemene bepaling hier aangewezen. Er is geen goede
grond voor de opvatting dat de hier bedoelde bevoegdheid van de rechter om
handelend op te treden in andere gevallen niet of in mindere mate zou gelden.
Bij de thans beoogde harmonisering van het civiele procesrecht lag het dan
ook voor de hand, dit beginsel te veralgemenen. Het artikel slaat nu onder
meer ook op de situatie bij een pleidooi, in verband waarmee het tweede lid
van artikel 2.4.10 van het Voorontwerp kon vervallen. Partijen weten niet
altijd welke stukken moeten worden overgelegd. De rechter kan in deze enige
sturing geven.84 Men zie ook hier artikel 11 NCPC.Het artikel noemt als sanctie dat de rechter, zoals op vele plaatsen in
dit wetsvoorstel wordt gezegd, «de gevolgtrekking kan maken die hij
geraden acht», dat wil zeggen dat hij aan de weigering bij voorbeeld
de consequentie verbindt dat een stelling van de desbetreffende partij niet
als juist wordt aanvaard. Zowel de NVvR als de Orde85 achten opname
in de wet van deze sanctie gewenst. Voorts is denkbaar dat de rechter, onder
omstandigheden, het bevel waartoe hij hier bevoegd is, op vordering van een
partij, bij voorbeeld in een kort geding, versterkt met een dwangsom.Naar aanleiding van de vraag van de Raad van State86 hoe het
rechterlijk bevel tot overlegging van bescheiden, zoals opgenomen in artikel
1.3.4, zich verhoudt tot het belang van een partij dat vertrouwelijke informatie
niet in de openbaarheid komt, is alsnog in dit artikel een zin opgenomen die
uitdrukkelijk de mogelijkheid van een weigering geeft in geval van gewichtige
redenen. Deze formulering treft men ook aan in artikel 8:29 Awb. Een partij
die om de door de Raad genoemde reden het bevel niet of slechts ten dele wil
nakomen, kan zulks gemotiveerd ter kennis van de rechter brengen. De rechter
kan dan met deze omstandigheid rekening houden. Is de weigering naar zijn
mening niet op haar plaats, dan zal hij daaraan de gevolgtrekking kunnen verbinden
die hij geraden acht. Is zij wel op haar plaats, dan zal bij voorbeeld van
oplegging van een dwangsom, een mogelijkheid waarop in de tweede alinea van
de toelichting op dit artikel wordt gezinspeeld, geen sprake kunnen zijn.
Een en ander geldt ook voor de situatie dat het gaat om vertrouwelijke medische
informatie. Wel moet in dit verband worden bedacht dat dergelijke informatie
niet zelden beslissend kan zijn voor de afloop van de procedure. Een partij
die haar stellingen moet bewijzen, loopt het risico dat zij de procedure verliest,
wanneer zij verzuimt dit bewijs door middel van deze informatie, of anderszins,
te leveren. Het feit dat de desbetreffende informatie eventueel vertrouwelijk
is, kan daaraan niet afdoen. Wel kan die vertrouwelijkheid voor de rechter
aanleiding zijn, behandeling met gesloten deuren of slechts met toelating
van bepaalde personen te bevelen; men zie artikel 1.3.9, eerste lid, onder
c.Het onderhavige bevel van de rechter levert in beginsel een appellabel
tussenvonnis op. Dat neemt naar mijn mening niet weg dat de rechter, indien
hij daaraan de voorkeur geeft, zich in deze gevallen ook per brief tot partijen
kan wenden met het verzoek in kwestie, uiteraard onder gehoudenheid om de
wederpartij een afschrift van de desbetreffende brief te zenden. Ook de NVvR87 acht dit mogelijk in haar advies, mede met het oog op harmonisatie
ten opzichte van het bestuursprocesrecht. Naar mijn mening staat de bepaling,
zoals voorgesteld, aan deze uitleg niet in de weg.Het woord «stellingen» in dit artikel dient ruim te worden
opgevat. Het kan ook gaan om een toelichting bij een stelling
of bij voorbeeld om een in appel naar voren gebrachte grief. Artikel 1.3.5Dat partijen recht hebben op een beslissing op alle onderdelen van hun
vordering of verzoek, wordt aangenomen maar staat nergens in algemene zin
in de huidige wet. Men zie wel het huidige artikel 382 Rv; zie voorts artikel
5 NCPC.88Er is een verband tussen dit artikel en artikel 1.3.13. Laatstgenoemde
bepaling geeft een praktische methode voor de wijze waarop een inbreuk op
artikel 1.3.5 kan worden hersteld. Artikel 1.3.6Artikel 1.3.6 bindt de rechter aan de grondslag van het verzoek, de vordering
of het verweer (of een combinatie van verzoek en verweer of vordering en verweer),
zoals door partijen aangevoerd. Deze grondslag moet door partijen zijn gesteld
en vormt tevens de grondslag voor het onderzoek en de beslissing van de zaak
door de rechter. De rechter mag deze grondslag niet aanvullen met feiten en
omstandigheden, die de andere partij heeft gesteld in haar verweer of die
hem ter comparitie, uit getuigenverhoor of deskundigenbericht gebleken zijn,
tenzij deze feiten en omstandigheden alsnog aan de vordering of het verweer
ten grondslag zijn gelegd. Hij moet, ook bij het aanvullen van rechtsgronden,
waarover het hieronder te bespreken artikel 1.3.7 handelt, blijven binnen
de grenzen van de rechtsstrijd. Zo mag hij bij voorbeeld niet meer toewijzen
dan is gevraagd. Evenmin mag hij zich, in beginsel, baseren op andere feiten
en omstandigheden dan die welke de partijen aan hun vordering ten grondslag
hebben gelegd. Zie in dit verband ook het slot van het reeds geciteerde artikel
5 NCPC.89De staving van de grondslag mag de rechter wèl uit zodanige feiten
en omstandigheden en uit de feitelijke gevolgtrekking die hij daaruit maakt,
afleiden. Daarover gaat het huidige artikel 176, eerste lid, Rv, in dit wetsvoorstel
artikel 2.8.1, eerste lid. Artikel 1.3.7Zoals in de toelichting op artikel 1.3.6 is aangegeven, mag de rechter
in beginsel de grondslag van het verzoek, de vordering of het verweer niet
aanvullen. De rechter mag, ja zelfs moet, wel de rechtsgronden aanvullen,
dat wil zeggen dat hij zijn vonnis moet baseren op rechtsregels ook wanneer
partijen die niet zelf hebben genoemd of indien zij de verkeerde rechtsregels
hebben genoemd. Dit aloude beginsel staat thans in artikel 48 Rv. Op de nu
voorgestelde plaats en binnen de nieuwe context van de eraan voorafgaande,
maar hiermee samenhangende artikelen 1.3.5 en 1.3.6, krijgt deze regel meer
accent en reliëf. Artikel 1.3.8Dit artikel komt in de plaats van de obsolete Tweede Afdeling van de Zevende
Titel van het Derde Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering,
bevattende de artikelen 844 tot en met 852. Deze Afdeling, die het opschrift
heeft: Van regtsweigering, komt door het onderhavige wetsvoorstel te vervallen.
De artikelen 844 en volgende zijn in het verleden vrijwel nooit toegepast,
en in de keren dat dit wel gebeurde met weinig succes.90 Dat ligt
ongetwijfeld mede aan de ingewikkeldheid van de bedoelde bepalingen. Naar
mijn mening kunnen deze komen te vervallen en kan men volstaan met handhaving
in de wet van het beginsel, zoals voorgesteld. Aan een aparte procedure is
geen behoefte naast artikel 14a R.O. en naast de algemene mogelijkheid
om de Staat aan te spreken tot schadevergoeding, zoals onder meer voortvloeiend
uit de hierboven genoemde uitspraak van het EHRM in de Capuano-zaak (noot
bij paragraaf 2.1.3.4).Men lette op het verschil tussen dit artikel en artikel 1.3.5. In laatstgenoemde
bepaling ligt het accent op de eis dat de beslissing van de rechter àlle
geschilpunten betreft, en gaat het niet om de verplichting om te beslissen
als zodanig. Artikel 1.3.9In het eerste lid van artikel 1.3.9 vindt men een samenvoeging van de
huidige artikelen 18, eerste lid, en 429g, eerste lid, Rv. Men vergelijke
ook artikel 6 EVRM, waaraan in het bijzonder artikel 429g, eerste lid, Rv
bij de wijziging van dat artikel door de Wet van 10 maart 1984 houdende inwerkingstelling
van de algemene regeling van de verzoekschriftprocedure voor het vierde en
het vijfde Boek van het Burgerlijk Wetboek (Stb. 97) ook tekstueel was ontleend.Op advies van de Orde91 is toegevoegd de zinsnede «of
slechts met toelating van bepaalde personen».Voor het overige is de formulering in redactioneel opzicht zo veel mogelijk
afgestemd op het parallelle artikel 8:62 Awb.Het huidige tweede lid van artikel 18 Rv komt te vervallen, omdat ervan
wordt uitgegaan dat op het tijdstip van invoering van het onderhavige wetsvoorstel
alle in dat lid bedoelde procedures verzoekschriftprocedures geworden zullen
zijn. De rol van dat artikellid wordt op het moment van die omzetting voor
die procedures overgenomen door artikel 429g, tweede lid, Rv, welk lid op
zijn beurt in het onderhavige wetsvoorstel wordt verplaatst naar artikel 803
Rv en het nieuwe laatste lid van artikel 818 Rv. De reden van laatstbedoelde
verplaatsing is, dat artikel 429g, tweede lid, Rv uitsluitend over personen-
en familierechtelijke zaken handelt.Het tweede lid van artikel 1.3.9 is het restant van de huidige, «antieke»
artikelen 23 tot en met 28 Rv. Ook de artikelen 20 en 22 Rv hebben deels betrekking
op de orde tijdens de terechtzitting en worden in zoverre ook door dit nieuwe
artikel 1.3.9, tweede lid, opgevolgd; zie echter over het recht van partijen
om hun eigen zaak te bepleiten ook artikel 2.4.10, tweede lid. Reden voor
plaatsing in dit artikel is, dat het hier gaat om een beperking van het in
het eerste lid neergelegde beginsel dat iedereen de terechtzitting mag bijwonen.
Daarentegen lijkt het mij niet nodig om, zoals de Orde voorstelt92,
hier een verband te leggen met het recht op hoor en wederhoor. Dat recht is
in artikel 1.3.1 reeds neergelegd. Het spreekt vanzelf dat de rechter bij
de toepassing van artikel 1.3.9 het recht op hoor en wederhoor zoveel mogelijk
moet eerbiedigen. Artikel 1.3.10Het eerste lid van artikel 1.3.10 is, mede ter inleiding van het tweede
lid, niet meer dan een woordelijke herhaling van artikel 121, tweede volzin,
van de Grondwet. Daar deze Afdeling ook enigszins de functie dient te hebben
van een gebruikscatalogus, is deze herhaling van een zo belangrijk beginsel
naar mijn mening niet misplaatst. Ook de Orde93 pleit voor opname
in de wet. De ook thans voorkomende vermelding van dit beginsel op diverse
andere plaatsen in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (zie artikel
62, onder 2, Rv en artikel 429k, tweede lid, Rv) kan nu verder achterwege
blijven.Een belangrijk aspect van de openbaarheid is ook de beschikbaarheid van
het vonnis, het arrest of de beschikking. Er is behoefte aan een algemene
bepaling over het recht op inzage en afschriften van vonnissen, arresten en
beschikkingen. Dat recht kan worden beschouwd als een concretisering
van het hierboven besproken beginsel van de openbaarheid van de uitspraak,
maar zonder de in het tweede lid voorgestelde uitdrukkelijke vermelding kunnen
hier onduidelijkheden rijzen. Men vergelijke ook het onduidelijke artikel
838 Rv, waaruit een dergelijk recht al pleegt te worden afgeleid. Laatstgenoemd
artikel moet overigens (voorlopig) gehandhaafd blijven, omdat dit een ruimere
strekking heeft dan de in dit tweede lid bedoelde vonnissen, arresten en beschikkingen.Duidelijkheidshalve zij erop gewezen dat het recht op inzage en afschrift
betrekking heeft op het hele vonnis enzovoort, en niet slechts op het dictum.
De in dit verband door de Orde93 geuite beperktere opvatting lijkt
mij niet in overeenstemming met het hier neergelegde beginsel van openbaarheid.
Dit heeft betrekking op het hele vonnis, dus met inbegrip van de overwegingen.Een andere kwestie is de terbeschikkingstelling van het vonnis of de beschikking
aan de direct betrokkenen: partijen, de verzoeker, belanghebbenden. Daarover
handelen de artikelen 2.11.3 en 3.4.13, derde lid. Uit laatstbedoelde bepalingen
blijkt onder meer dat in die gevallen, in afwijking van de hoofdregel in artikel
1.3.10, tweede lid, door de griffie voor de verstrekking van een afschrift
geen kosten in rekening mogen worden gebracht. Artikel 1.3.11Ook het in artikel 1.3.11 vermelde beginsel van de motiveringsplicht betreft
een dermate essentieel beginsel dat vermelding in deze Afdeling, ook al betreft
het ook hier weer deels een herhaling van de desbetreffende grondwettelijke
bepaling (artikel 121), niet achterwege mag blijven. De Grondwet spreekt alleen
van vonnissen (waaronder ook arresten kunnen worden gerekend), maar het beginsel
geldt even goed voor beschikkingen. Zie ook het huidige artikel 429k, derde
lid, Rv en in dit wetsvoorstel artikel 2.11.2, eerste lid, onder e, j°
artikel 3.4.10, eerste lid. Uit deze laatste artikelen en het onderhavige
artikel blijkt onder meer dat de uitzondering van de motiveringsplicht voor
tussenbeschikkingen, welke kan worden afgeleid uit artikel 429k, derde lid,
Rv, niet is gehandhaafd. Naar mijn mening is er geen goede grond, in dit opzicht
verschil te maken tussen tussenvonnissen en tussenbeschikkingen. Artikel 1.3.12De in artikel 1.3.12 gegeven mogelijkheid tot verbetering van vonnissen,
arresten of beschikkingen die een voor ieder kenbare, eenvoudig te herstellen
vergissing inhouden, is ontleend aan het advies van de Adviescommissie voor
het burgerlijk procesrecht van 1992 inzake het rekest civiel. Het ontbreken
van die mogelijkheid dwingt partijen nu tot het instellen van hoger beroep
of beroep in cassatie, waar het voor de hand ligt dat de rechter die de vergissing
begaan heeft, haar herstellen kan. Die mogelijkheid is thans in artikel 1060
Rv voorzien voor arbitrale vonnissen. Ook in het recht van de ons omringende
landen is die mogelijkheid aanvaard. Zie artikel 462 NCPC, artikel 794 Ger.
Wetb. en artikel 319 ZPO.Door de plaatsing in de onderhavige Afdeling95 geldt de mogelijkheid
van verbetering ook voor uitspraken nadat een rechtsmiddel is ingesteld.De verbetering kan door een partij worden verzocht; in dat geval is de
rechter, indien hij constateert dat inderdaad van een fout als in dit artikel
bedoeld sprake is, verplicht het verzoek in te willigen. Overeenkomstig een
aanbeveling van de Raad van State96 is het artikel in dit opzicht
in overeenstemming gebracht met het arrest van de Hoge Raad van 29 april 1994,
NJ 1994, 497, waarin werd beslist dat de rechter in beginsel niet de vrijheid
heeft, een verzoek tot verbetering van een kennelijke en voor eenvoudig herstel
vatbare verschrijving af te wijzen. Ook kan een rechter die na de uitspraak ontdekt dat in het vonnis, het
arrest of de beschikking een kennelijke fout is geslopen, ambtshalve tot verbetering
overgaan. Wel is bepaald dat hij, voordat hij dit doet, partijen de gelegenheid
moet geven zich over de verzochte of ambtshalve door hem voorgenomen verbetering
uit te laten.Met de woorden «op verzoek van een partij» is niet bedoeld
dat het verzoek bij verzoekschrift moet worden gedaan, noch dat de regels
van de verzoekschriftprocedure van toepassing zijn. Het verzoek kan worden
gedaan bij brief aan de rechter die het vonnis of het arrest heeft gewezen
dan wel de beschikking heeft gegeven, maar ook op andere wijze, bij voorbeeld
per telefoon. Ook kan, in dagvaardingsprocedures, de partij die belang heeft
bij verbetering de zaak weer op de rol doen plaatsen en bij akte de verbetering
verzoeken. De rechter die ambtshalve het vonnis of het arrest wil verbeteren,
behoeft de zaak niet naar de rol te verwijzen om partijen te horen. Hij kan
ook op andere wijze partijen in de gelegenheid stellen zich over de verbetering
uit te laten.De verbetering is niet mogelijk indien de vergissing berust op een materieel
verkeerde beoordeling van een geschilpunt, maar uitsluitend indien sprake
is van een kennelijke vergissing, zoals bij reken- of schrijffouten. Het artikel
geeft door de woorden «of andere fout die zich voor eenvoudig herstel
leent» een iets ruimere mogelijkheid tot verbetering dan artikel 1060
Rv voor de verbetering van een arbitraal vonnis. Men vergelijke artikel 462
NCPC dat verbetering toelaat van «erreurs et omissions matérielles»
en artikel 319 ZPO dat spreekt van «Schreibfehler, Rechenfehler und
ähnliche offenbare Unrichtigkeiten». In artikel 794 Ger. Wetb.
is de mogelijkheid van verbetering beperkt tot «verschrijvingen en misrekeningen».
Het is niet mogelijk precies aan te geven in welke gevallen sprake is van
een fout die zich voor eenvoudig herstel leent. In Frankrijk en Duitsland
wordt vooral gewezen op gevallen waarin het dictum niet aansluit op de overwegingen
in het vonnis. Men denke bij voorbeeld aan het geval dat alle verweren van
gedaagde tegen een vordering onjuist zijn bevonden en niettemin in het dictum
de vordering wordt afgewezen in plaats van toegewezen. Criterium is of voor
partijen en derden direct duidelijk is, dat van een vergissing sprake is.97De rechter die het vonnis of arrest heeft gewezen dan wel de beschikking
heeft gegeven, is ook de rechter die bevoegd is tot verbetering. Is de zaak
inmiddels in beroep bij een hogere rechter aanhangig, dan ligt het voor de
hand dat de rechter van eerste aanleg terughoudend zal zijn met het aanbrengen
van verbeteringen. Een bepaling dat verbetering dan niet meer mogelijk is,
is echter in haar algemeenheid onwenselijk.De verbetering is ook nog mogelijk, indien het vonnis, het arrest of de
beschikking in kracht van gewijsde is gegaan. Om die reden is bepaald, dat
de verbetering te allen tijde kan plaats hebben.Blijkens het tweede lid moet de verbetering op de minuut worden gesteld
en in het openbaar worden uitgesproken. Door de verbetering verliest een grosse
die de fout bevat haar kracht. Om te voorkomen dat een reeds uitgegeven grosse
met de fout naast de verbeterde versie in omloop blijft, is het wenselijk
dat de uitgifte van een grosse van de verbeterde versie geschiedt tegen inlevering
van de grosse van de versie die de fout bevat. Een voorwaarde voor de uitgifte
van de nieuwe grosse kan dit echter niet zijn, omdat de partij die belang
heeft bij de nieuwe grosse niet altijd zal beschikken over de grosse van het
vonnis, het arrest of de beschikking dat of die de fout bevat.Blijkens het vierde lid zijn rechtsmiddelen tegen de verbetering of weigering
daarvan niet toegelaten. Voorkomen moet worden dat de vraag of verbetering
mogelijk en wenselijk is, inzet wordt van een afzonderlijke procedure.Indien het vonnis, het arrest of de beschikking wordt verbeterd voordat
het of zij in kracht van gewijsde is gegaan, rijst de vraag of dat invloed moet hebben op de termijn voor het instellen van hoger beroep. Het
komt niet wenselijk voor te bepalen, dat een nieuwe beroepstermijn begint
te lopen op de dag waarop de verbetering is uitgesproken, nu beide partijen
met de mogelijkheid van de verbetering rekening hebben moeten houden. Verbetering
vindt immers alleen plaats bij kennelijke fouten. Artikel 1.3.13In aansluiting op artikel 1.3.12 is in het wetsvoorstel een bepaling opgenomen
die erin voorziet dat de rechter zijn vonnis, arrest of beschikking kan aanvullen
indien hij heeft verzuimd over een bepaald onderdeel van het gevorderde of
verzochte te beslissen. Deze mogelijkheid is reeds geldend recht sedert de
uitspraak van de Hoge Raad van 10 juni 1994, NJ 1994, 654. Nu in artikel 1.3.12
de mogelijkheid van verbetering in de wet wordt opgenomen, geef ik er de voorkeur
aan ook deze mogelijkheid van aanvulling te codificeren, zoals dit overigens
ook is gebeurd in Duitsland (artikel 321 ZPO) en in Frankrijk (artikel 463
NCPC). Zie ook met betrekking tot arbitrale vonnissen artikel 1061 Rv.Er is een belangrijk verschil tussen de artikelen 1.3.12 en 1.3.13: aanvulling
kan alleen op verzoek van partijen geschieden, en dus niet ambtshalve. Het
zou naar mijn mening een te grote inbreuk op de rechtszekerheid zijn, wanneer
de rechter, nog wel zonder enige beperking in tijd, zijn vonnis, beschikking
of arrest nog ambtshalve zou kunnen aanvullen met bij voorbeeld een kostenveroordeling.
Aldus ook de reeds genoemde artikelen 321 ZPO en 463 NCPC.Wel is in dit artikel, evenals in artikel 1.3.12, opgenomen dat de rechter,
in geval van een verzoek van partijen dat aan de criteria voldoet, in beginsel
verplicht is dit verzoek in te willigen. Ook voor het overige lopen de beide
regelingen parallel. Men zie derhalve ook de toelichting op artikel 1.3.12.Op het verband met artikel 1.3.5 werd in de toelichting op dat artikel
reeds gewezen. Artikel 1.3.14Het verdient aanbeveling dat er één landelijke regeling
komt voor de openingstijden van de civiele griffies van de gerechten. Argumenten
hiervoor zijn rechtszekerheid en rechtsgelijkheid. Volgens de hier voorgestelde
bepaling kan men overal in Nederland zijn stukken indienen ter griffie op
werkdagen tussen 9.00 uur en 17.00 uur.De bepaling moet zo worden uitgelegd dat ook indiening per fax alleen
gedurende de openingstijden kan plaatsvinden. Dit is in overeenstemming met
recente rechtspraak van de Hoge Raad.98 Het zou tot praktische
problemen kunnen leiden wanneer indiening per fax ook gedurende de sluitingstijden
zou kunnen geschieden, zoals het opraken van faxpapierrollen, de vaststelling
van de datum van indiening en dergelijke. VIERDE AFDELING Wraking en verschoning van rechtersIn Afdeling 8.1.4 Awb (artikelen 8:15 tot en met 8:20) zijn gelijkluidende
bepalingen opgenomen. Kortheidshalve moge hier worden verwezen naar de toelichting
op deze bepalingen.99Artikel 1.4.1De Orde heeft op verschillende plaatsen in haar advies100 aangegeven
de voorkeur te geven aan het gebruik van de term «onverwijld»
in plaats van de in het Voorontwerp gehanteerde term «zo spoedig mogelijk».
Laatstgenoemde term is echter in het onderhavige wetsvoorstel gehandhaafd,
omdat deze term ook «onverwijld» inhoudt. Artikel 1.4.2In elke stand van de procedure (tot het moment waarop een beslissing is
gegeven) kan een verzoek tot wraking worden gedaan, dus ook nog na afloop
van de behandeling. Het is namelijk zeer wel mogelijk dat dan pas feiten of
omstandigheden blijken waardoor de rechterlijke onpartijdigheid schade zou
kunnen lijden. Artikel 1.4.4Op het verzoek tot wraking wordt beslist door een meervoudige kamer, waarin
bovendien de betrokken rechter geen zitting heeft. Ook al lijkt een meervoudige
kamer niet altijd nodig, toch is deze regel essentieel. Alleen op die wijze
namelijk kan ter zake een beslissing worden verkregen die voor alle betrokkenen,
althans uit procedureel oogpunt, geen twijfels oproept en die, zoals de NVvR101 terecht stelt, vertrouwen in zal boezemen. VIJFDE AFDELING Het openbaar ministerieIn deze Afdeling vindt men een herziene versie van de huidige Vijfde Titel
van het Eerste Boek (artikelen 322 tot en met 328 Rv). Bij deze herziening
is gebruik gemaakt van een advies van 1974 van de Subcommissie Burgerlijke
Rechtsvordering, alsmede van commentaren uit het openbaar ministerie die naar
aanleiding van dat advies zijn uitgebracht.Ook hier geldt dat de bestaande regeling in grote lijnen is gehandhaafd,
maar dat in de wetstekst enkele verduidelijkingen en vereenvoudigingen worden
voorgesteld. Evenals thans wordt onderscheid gemaakt tussen de situatie dat
het openbaar ministerie als partij optreedt (artikel 1.5.2) en de situatie
dat het openbaar ministerie niet als partij optreedt, maar wordt gehoord (artikel
1.5.3). Artikel 1.5.1 bevat enkele inleidende voorzieningen die op beide situaties
betrekking hebben. Artikel 1.5.1Artikel 1.5.1 is een samenvoeging van de huidige artikelen 322 en 325
Rv. De in het eerste lid genoemde bevoegdheden staan los van elkaar: ook wanneer
het openbaar ministerie geen gebruik maakt van zijn bevoegdheid om op een
terechtzitting tegenwoordig te zijn, kan het op een zaak betrekking hebbende
bescheiden inzien, en omgekeerd.Heeft het eerste lid betrekking op de situatie dat het openbaar ministerie
er behoefte aan heeft zich te informeren, in het tweede lid gaat het om het
omgekeerde geval waarin in een civiele procedure behoefte bestaat aan bescheiden
waarover het openbaar ministerie beschikt. Men denke aan een proces-verbaal
van een aanrijding. Het verzoek dergelijke bescheiden in het geding te brengen,
kan uitgaan van partijen of van de rechter. In dit artikel wordt verduidelijkt
dat overlegging niet ambtshalve, maar slechts op verzoek dient te geschieden,
en tevens dat het openbaar ministerie ook kan weigeren. In dit
laatste geval zal wel een steekhoudende motivering moeten worden gegeven.102Artikel 1.5.2Over de door artikel 1.5.2 bestreken materie (welke procesregels gelden
wanneer het openbaar ministerie als partij optreedt in een civiele procedure?)
handelde het hierboven genoemde advies van de Subcommissie Burgerlijke Rechtsvordering
van de Staatscommissie voor de Burgerlijke Wetgeving. Veel van dit advies
is overgenomen. Het probleem met de huidige regeling van artikel 323 Rv is
dat dit artikel te kort is; hoewel het openbaar ministerie niet zelden optreedt
als partij (vooral in zaken van personen- en familierecht en betreffende rechtspersonen),
geeft de wet op een aantal in de rechtspraktijk gerezen vragen geen antwoord.
Het onderhavige artikel beoogt daarin te voorzien.Het eerste lid bevat een belangrijke hoofdregel die simpelweg inhoudt
dat voor het openbaar ministerie in de hier bedoelde situatie in beginsel
het gewone procesrecht geldt. Aan een uitzonderingspositie voor het openbaar
ministerie bestaat hier geen behoefte. Het artikel volgt hier in grote lijnen
het advies van de Subcommissie. Het huidige artikel 429a Rv gaat nog van een
iets andere gedachte uit, voorzover dit aangeeft dat ook in verzoekschriftprocedures
het openbaar ministerie niet geacht wordt iets te verzoeken, maar te vorderen.
Dit is overigens uitsluitend een terminologische kwestie, omdat artikel 429a
Rv wel aangeeft dat ook wanneer het openbaar ministerie in de daar bedoelde
zaken iets vordert, de gewone algemene regels van de verzoekschriftprocedure
van toepassing zijn. De aparte verwijzing naar vorderingen van het openbaar
ministerie wordt in dit wetsvoorstel in verband het bovenstaande geschrapt,
zodat ook het openbaar ministerie in de desbetreffende gevallen gewoon een
verzoekschrift moet indienen. De grens tussen dagvaardings- en verzoekschriftprocedures
wordt daarmee ook voor de onderhavige materie scherper getrokken, hetgeen
de duidelijkheid van de wettelijke regeling ten goede komt. Een en ander vergt
aanpassing van enkele bepalingen in Boek 1 en Boek 2 BW.Ook in het tweede lid, waarin staat dat het openbaar ministerie voor procedures
voor de rechtbank of het gerechtshof geen, maar voor de Hoge Raad wel verplichte
procesvertegenwoordiging geldt, wordt het advies van de Subcommissie gevolgd.
Het eerste wordt thans reeds algemeen aangenomen; de tweede onduidelijkheid
wordt nu opgeheven.Ook in het derde en het vierde lid vindt men het advies van de Subcommissie
terug, met slechts redactionele wijzigingen. Het gaat hier om enkele technische
verduidelijkingen met betrekking tot het optreden van het openbaar ministerie
in de bedoelde procedures.Er bestaat verschil van inzicht en verwarring over de vraag wie in hoger
beroep of in cassatie moet komen als het openbaar ministerie in het ongelijk
is gesteld en wie de procedure dan moet voeren. Het voorgestelde derde lid
lost deze vragen – en ook de vraag tegen wie het hoger beroep en het
beroep in cassatie moeten worden ingesteld als het openbaar ministerie in
het gelijk is gesteld – op in deze zin, dat overeenstemming wordt bereikt
met wat in strafzaken is voorgeschreven.Dat het openbaar ministerie in het openbaar belang procedeert, mag op
zichzelf geen reden zijn de wederpartij een kostenveroordeling te onthouden
als het de procedure verliest, zeker niet als dit bij voorbeeld geschiedt
door het maken van fouten die tot niet-ontvankelijkheid leiden. Ook de Staat
voert vele procedures in het algemeen belang en wordt in de kosten veroordeeld
als hij in het ongelijk wordt gesteld. Toch komt het gewenst voor, evenals
bij de verzoekschriftprocedure en de procedure in cassatie, die veroordeling
in de kosten niet dwingend voor te schrijven.Het vierde lid doet tevens uitkomen dat de ambtenaar van het openbaar
ministerie niet persoonlijk in de kosten kan worden veroordeeld. Artikel 1.5.3In artikel 1.5.3 is in vergelijking met de huidige wet, waarin artikel
324 nog liefst 14 verschillende gevallen opnoemt waarin het openbaar ministerie
«zal worden gehoord», een grote vereenvoudiging aangebracht. De
regel is nu dat het openbaar ministerie wordt gehoord indien het de wens daartoe
te kennen geeft. Die regel geldt ook nu reeds: zie artikel 324, tweede lid,
Rv, dat de aanhef «zal worden gehoord» in feite ongedaan maakt.
Daarom is er ook geen behoefte meer aan de lange «waslijst» van
dit artikel.De enige uitzondering die in dit opzicht (uiteraard) gehandhaafd moet
blijven vindt men in het tweede lid van het voorgestelde artikel: in cassatieprocedures
moet het openbaar ministerie altijd worden gehoord.Het derde lid bevat in essentie het huidige artikel 328 Rv.103
De voorgestelde regeling strekt ertoe hiervoor enige voorschriften te geven,
waarbij het informele karakter van de «eenvoudige aantekeningen»
wordt beklemtoond; men zie ook de daartoe opgenomen zinsnede «zo nodig
in een brief vervatte». De Hoge Raad merkt in het hierboven vermelde
arrest nog op dat die aantekeningen niet «in iets anders zouden mogen
bestaan dan in het aanwijzen van kennelijke vergissingen waarover in redelijkheid
geen discussie meer mogelijk is». Overigens heeft de voorgestelde bepaling
ook betrekking op de feitelijke instanties.104ZESDE AFDELING De betekening van explotenHoewel in de praktijk, mede met verwijzing naar het opschrift van de Eerste
Afdeeling van het Eerste Boek van het Wetboek (luidende: Van exploiten van
dagvaarding, aanzegging en beteekening) wordt aangenomen dat de huidige artiken
1 tot en met 4 Rv niet alleen op dagvaardingen, maar op alle exploten betrekking
hebben, lijken die artikelen zelf alleen of in de eerste plaats voor dagvaardingen
te zijn geschreven. Dit terwijl voorschriften met betrekking tot de betekening
van exploten ook voor andere stadia van de dagvaardingsprocedure, als ook
voor de executie, en zelfs soms voor verzoekschriftprocedures van belang zijn.
Er is dan ook alle reden om de desbetreffende bepalingen op te nemen in de
onderhavige Titel met Algemene bepalingen, en deze voorschriften ook als algemene
bepalingen te redigeren. Bij de laatste grondige herziening van deze bepalingen
bij de recente Wet van 3 juli 1985 houdende wijziging van de bepalingen die
betrekking hebben op de betekening van exploiten in burgerlijke zaken (Stb.
384) is dit probleem van wetssystematische aard niet aangeroerd. Thans wordt
de gelegenheid om in dit opzicht meer duidelijkheid te scheppen, alsnog benut.In de huidige Eerste Afdeeling bevinden zich voorts bepalingen die wèl
specifiek voor dagvaardingen gelden, zoals artikel 5 over de inhoud van de
dagvaarding, en de artikelen 7 tot en met 12 over de dagvaardingstermijn.
De nieuwe op die materie betrekking hebbende bepalingen zijn niet in de onderhavige
Afdeling met algemene bepalingen, maar in een nieuwe, aparte Derde Afdeling,
getiteld Dagvaarding, opgenomen in de Tweede Titel van dit wetsvoorstel. Op
deze wijze zijn de bepalingen van de huidige Eerste Afdeeling van de Eerste
Titel over twee nieuwe afdelingen uitgesplitst. Ik meen dat dit de systematiek
en de overzichtelijkheid van de regeling van deze onderwerpen ten goede komt.Inhoudelijke wijzigingen zijn, gezien de vrij recente grondige herziening
ter gelegenheid van de genoemde Wet van 3 juli 1985, Stb. 384, beperkt gehouden.
Voor zover zodanige wijzigingen zijn aangebracht, worden zij hieronder vermeld.
Voor het overige wordt de materie bekend verondersteld en wordt
volstaan met een verwijzing naar de parallelle bepaling in de huidige wet.De huidige artikelen 16 en 17 Rv keren niet terug. De materie van deze
bepalingen is thans opgenomen in het wetsvoorstel houdende de Gerechtsdeurwaarderswet.105Artikel 1.6.1Een algemeen artikel met betrekking tot de minimum-inhoud van exploten
ontbreekt thans. Een en ander wordt afgeleid uit het huidige artikel 5 Rv,
maar volgens de bewoordingen geldt dit alleen voor dagvaardingen. De nieuwe
systematiek biedt ook in dit opzicht meer duidelijkheid.Het eerste lid bevat een in algemene bewoordingen gestelde inleiding tot
de gehele Afdeling. De hier bedoelde bevoegde deurwaarder is, mede blijkens
het wetsvoorstel houdende de Gerechtsdeurwaarderswet106, de gerechtsdeurwaarder
die ter plaatse bevoegd is.Het tweede, derde en vierde lid stemmen zakelijk overeen met het bepaalde
in het huidige artikel 5, voor zover het althans niet gaat om voorschriften
die alleen voor dagvaardingen gelden. Is dat laatste wel het geval, dan is
het voorschrift te vinden in artikel 2.3.1 van dit wetsvoorstel.Het tweede lid, onder c, vermeldt, gevolg gevend aan de adviezen van de
KVG en de Orde107, niet langer dat de woonplaats van de deurwaarder
(vergelijk artikel 5, eerste lid, onder 2 Rv) moet worden vermeld, maar noemt
in plaats daarvan diens kantooradres. Deze wijziging is ook in andere artikelen
van deze Afdeling doorgevoerd. Aan onderdeel e is, op advies van de Orde108, toegevoegd de zinsnede «onder de vermelding van diens hoedanigheid».
Dit maakt het, zoals de Orde terecht opmerkt, mogelijk om na te gaan of het
exploot ook inderdaad is afgegeven aan een huisgenoot in de zin van artikel
1.6.2, eerste lid.Met betrekking tot het derde lid zie men ook artikel 1.6.15. Beide bepalingen
zijn in 1987 ingevoerd bij de Leegstandwet109 en zijn niet gewijzigd. Artikel 1.6.2De eerste twee leden van artikel 1.6.2 stemmen, met enige voor zich sprekende
tekstuele aanpassingen, inhoudelijk grotendeels overeen met de huidige artikelen
1 en 3 Rv. Zo is het begrip «huisgenoot» voor degene aan wie,
naast de geadresseerde, afschrift kan worden gelaten, gehandhaafd. Nieuw is
evenwel dat het afschrift ook kan worden gelaten aan een andere persoon (dus
niet aan een huisgenoot) die zich daar bevindt en van wie aannemelijk is dat
deze zal bevorderen dat het afschrift degene voor wie het exploot bestemd
is, tijdig bereikt. Hier kan het bij voorbeeld gaan om een werknemer die in
het huis werkzaam is. Omdat een precieze aanduiding van de personen om wie
het hier gaat niet goed mogelijk bleek, is een algemene formulering voorgesteld
met een inhoudelijk criterium dat aan de deurwaarder voldoende houvast zal
bieden.110Voorgesteld wordt, naar voorbeeld van het Belgische recht (artikel 33
Ger. Wetb.), een derde lid toe te voegen, dat een antwoord geeft aan de voor
de praktijk niet onbelangrijke vraag wat het rechtsgevolg is van een weigering
om een exploot in ontvangst te nemen. Heeft de betekening dan wel of niet
plaatsgevonden? Die vraag wordt beantwoord in die zin dat een weigering de
rechtsgeldigheid van de betekening niet beïnvloedt. Degene voor wie het
exploot bestemd is, behoort niet door de bedoelde weigering de civiele rechtspleging
te kunnen frustreren. De toepasselijkheid van artikel 1.6.3 (zie de slotzin
van artikel 1.6.2, derde lid) heeft wel ten gevolge dat de deurwaarder in
geval van een weigering het exploot in ontvangst te nemen, het exploot ter
plaatse, bij voorbeeld in de brievenbus, moet achterlaten of per post moet
verzenden. Aan het slot van dit lid is, mede gezien de opmerking van de NVvR bij
artikel 1.6.3, eerste lid, verduidelijkt dat de regeling hoe te handelen indien
het laten van een exploot aan een persoon niet mogelijk is, ook van toepassing
is op de situatie van een weigering het stuk in ontvangst te nemen. Artikel 1.6.3Zie het huidige artikel 2 Rv. Het derde lid is geschrapt omdat dit, zoals
de KVG terecht opmerkt, in artikel 12, derde lid, van het wetsvoorstel houdende
de Gerechtsdeurwaarderswet staat.111Artikel 1.6.4Zie het huidige artikel 4, onder 1°, Rv. In deze en in volgende bepalingen
is bij de betekening ten parkette de uitdrukkelijk vermelde mogelijkheid om
het exploot uit te brengen aan de persoon van de desbetreffende ambtenaar
geschrapt. Het is niet wenselijk dat deze ambtenaar ook buiten kantoortijd
met exploten kan worden lastig gevallen, en daaraan is ook geen behoefte,
omdat buiten kantoortijd achterlating van het afschrift in de brievenbus kan
en mag geschieden, blijkens het ook hier toepasselijke artikel 1.6.3. Om nog
eens te onderstrepen dat ook hier de brievenbus mag worden benut, wordt «in
het parket» in deze bepaling en ook in de volgende bepalingen van deze
Afdeling vervangen door «aan het parket».Nieuw is de ten aanzien van de Staat ingevoerde mogelijkheid tot het doen
van een exploot in persoon. Dit is in het bijzonder van belang bij verstekvonnissen.
Door de betekening in persoon vangt de verzettermijn aan (vergelijk artikel
2.7.1, tweede lid, en het huidige artikel 81, tweede lid, Rv), die overigens
in dit wetsvoorstel niet meer twee, maar vier weken zal belopen. Zie ook de
soortgelijke toevoeging aan de artikelen 1.6.5, 1.6.6 en 1.6.7, alsmede het
advies van de KVG.112 De nieuwe regeling voorziet nu ten aanzien
van alle rechtspersonen in de mogelijkheid van betekening in persoon.Het is twijfelachtig of in alle gevallen in een exploit kan worden vermeld
«welk ministerie het betreft». In verband daarmee en naar aanleiding
van een door de Raad van State113 hierover gemaakte opmerking,
is de formulering van artikel 1.6.4 aangepast in die zin dat deze vermelding
slechts dient plaats te vinden indien zulks mogelijk is. Eventueel kan achteraf
een toetsing plaatsvinden of dat wel of niet het geval was. Zo zal de rechter
onder omstandigheden een na de termijn van artikel 2.7.1. ingesteld verzet
van de Staat nog ontvankelijk kunnen verklaren, indien het exploot waarbij
het vonnis op de voorgeschreven wijze was betekend, de vermelding van het
ministerie niet bevatte, in een situatie waarin deze vermelding zeer wel mogelijk
was geweest. Het exploot is dan immers op grond van artikel 1.6.20 nietig.
Ten gevolge daarvan is de verzettermijn in het beschreven geval dus nog niet
verstreken, en waarschijnlijk zelfs nog niet eens aangevangen. Artikel 1.6.5Zie het huidige artikel 4, onder 2°, Rv. De redactie is iets gewijzigd.
Het normale geval dat de betekening plaats vindt aan het kantoor van de rechtspersoon
wordt nu vooropgesteld. Zie voor de slotzin de toelichting op artikel 1.6.4.De in dit artikel gekozen volgorde heeft geen normatief karakter. Het
woord «of» duidt op een vrije keuze. Zie bij voorbeeld ook de
in artikel 1.6.9 genoemde alternatieven, die eveneens worden aangeduid met
het woord «of», geplaatst aan het slot van onderdeel b. Wanneer
geen sprake is van een vrije keuze, wordt dat in de tekst van de desbetreffende
bepaling duidelijk tot uitdrukking gebracht. Zie bij voorbeeld artikel 1.6.3. Het antwoord op de vraag of onder kantoor in de artikelen 1.6.5, 1.6.7,
eerste lid, 1.6.8 en 1.6.10, eerste lid, ook het bijkantoor of filiaal is
begrepen, luidt bevestigend, maar alleen indien en voor zover het handelingen
betreft welke vanuit dat bijkantoor of filiaal plegen te worden verricht.114Artikel 1.6.6Zie het huidige artikel 4, onder 3°, Rv. Het woord «zetel»
is geschrapt. «Kantoor» is in dit geval voldoende. Dit is de plaats
waar het bedrijf feitelijk wordt uitgeoefend. Artikel 1.6.7Zie het huidige artikel 4, onder 4°, Rv. Nieuw is het tweede lid,
waarin een soortgelijke betekening aan het kantoor mogelijk wordt gemaakt
wanneer het gaat om een maatschap met gemeenschappelijke naam. Artikel 1.6.8Zie het huidige artikel 4, onder 5°, Rv. Artikel 1.6.9Zie het huidige artikel 4, onder 6°, Rv.Aan de tekst van dit artikel, onder a, zijn, op advies van de Raad van
State115, toegevoegd de woorden «of andere levensgezel».
Ook elders is deze levensgezel thans in de tekst van het wetsvoorstel opgenomen:
zie artikel 2.11.9. Artikel 1.6.10Zie het huidige artikel 4, onder 7°, Rv. In het tweede lid is, gevolg
gevend aan een suggestie van de NVvR116, toegevoegd de zinsnede
«en het exploot een te voeren of aanhangige procedure betreft». Artikel 1.6.11Zie het huidige artikel 4, onder 8°, Rv.Het tweede lid is hier nieuw. Het beoogt een oplossing te geven voor het
niet meer zeldzame geval dat in Nederland een verstekvonnis wordt gewezen
tegen iemand die in een ander land een bekende woon- of werkelijke verblijfplaats
heeft. Dat verstekvonnis kan, in verband met te dezer zake geldende rechtspraak
van de Hoge Raad117, door betekening nooit gezag van gewijsde krijgen,
ook niet indien vaststaat dat het stuk wel aan hem is uitgereikt. Die consequentie
lijkt mij in het huidige tijdsgewricht niet aanvaardbaar, daar zij debiteuren
de mogelijkheid biedt zich in het buitenland aan executie te onttrekken. Weliswaar
kan op verzoek van de schuldeiser uitvoerbaarheid bij voorraad worden toegestaan
en op die grond kan in beginsel ook in het buitenland de executie worden aangevangen,
maar de schuldeiser zal er vaak de voorkeur aan geven zekerheidshalve pas
tot executie over te gaan wanneer het vonnis in kracht van gewijsde is gegaan.De voorwaarde wordt gesteld dat het desbetreffende land is aangesloten
bij het Haagse Betekeningsverdrag. In dat geval is de betekening in het andere
land met voldoende waarborgen omgeven om, als de betekening daadwerkelijk
in persoon heeft plaatsgevonden, ook als betekening in persoon in de zin van
het huidige artikel 81 Rv (in dit wetsvoorstel: artikel 2.7.1) te kunnen gelden.
Het Haagse Betekeningsverdrag geldt in de rechtsbetrekkingen
met een groot aantal landen, waaronder vrijwel alle landen in Europa. Artikel 1.6.12Zie het huidige artikel 4, onder 9°, Rv. Artikel 1.6.13Zie het huidige artikel 4, onder 10°, Rv. Artikel 1.6.14Zie het huidige artikel 4, onder 11°, Rv. Artikel 1.6.15Zie het huidige artikel 4, onder 12°, Rv. Artikel 1.6.16Zie het huidige artikel 4, onder 13°, Rv. De redactie is iets verbeterd,
door opname van de zinsnede «waarvan gesteld wordt dat». Artikel 1.6.17In dit artikel is een aantal bepalingen ondergebracht die men thans ook
al verspreid in het wetboek aantreft, maar die beter in één
artikel in deze Afdeling met algemene bepalingen over betekening kunnen worden
ondergebracht.Het gaat in het eerste lid om een subsidiair betekeningsadres bij het
instellen van rechtsmiddelen (zie het huidige artikel 343, eerste lid, en
het huidige artikel 407, vijfde lid, Rv), waaraan, conform het advies van
de KVG118 als nieuwe mogelijkheden zijn toegevoegd het verzetexploot
en de betekening aan het kantoor van een gerechtsdeurwaarder. De artikelen
343 en 407, vijfde lid, Rv, waren ingevoegd bij de Wet van 3 juli 1985 houdende
wijziging van de bepalingen die betrekking hebben op de betekening van exploiten
in burgerlijke zaken (Stb. 384). Er is geen reden om de vereenvoudigde uitbrenging
van het exploot waarbij het rechtsmiddel wordt ingesteld niet ook op de voorgestelde
wijze bij verzet mogelijk te maken. Aangezien eiser in een zaak waarin in
persoon kan worden geprocedeerd ook bij een als gemachtigde optredende deurwaarder
woonplaats kan hebben gekozen, is uitbrenging van de dagvaarding aan het kantoor
van deze deurwaarder eveneens mogelijk gemaakt. Tevens wordt door de voorgestelde
redactie, conform een wens van de NVvR119, een dubbele woonplaatskeuze
(zowel bij de procureur als bij de advocaat) mogelijk gemaakt.Ook de tweede volzin van het eerste lid is nieuw: de verplichting om het
nodige te doen opdat het exploot op zijn bestemming komt, kan beter in de
wet worden opgenomen.Men zij wel bedacht op het feit dat de hier geregelde mogelijkheid van
betekening aan de gekozen woonplaats van een exploot waarbij een rechtsmiddel
wordt ingesteld, in verband met het Haagse Betekeningsverdrag aan beperkingen
is onderworpen wanneer de desbetreffende partij in het buitenland woont.120Het tweede lid, dat als betekeningsadres ook de in verband met een executie
gekozen woonplaats noemt, is gelijk aan het huidige artikel 438a Rv. Met deze
overplaatsing wordt tevens gevolg gegeven aan een suggestie van de NVvR.121Artikel 1.6.18Zie het huidige artikel 14 Rv. Laatstgenoemd artikel heeft een ruimere
strekking: het heeft niet alleen betrekking op exploten, maar ook op andere
handelingen in het kader van beslag en tenuitvoerlegging. Om dit element niet
verloren te laten gaan, is in het Tweede Boek een nieuw artikel 438b Rv opgenomen,
ter zake waarvan naar de desbetreffende plaats in deze memorie wordt verwezen.Het begrip «algemeen erkende feestdag», voorkomend in het
tweede lid, wordt hier gebruikt in de zin van artikel 3, eerste lid, van de
Algemene termijnenwet. Artikel 1.6.19Dit is letterlijk het in 1985122 herziene, huidige artikel
90 Rv. Hoewel het niet alleen op exploten, maar ook op «akten van rechtspleging»
(dat wil zeggen andere proceshandelingen) betrekking heeft, leek opname in
de onderhavige Zesde Afdeling toch de meest voor de hand liggende plaats.Voor zover dit artikel betrekking heeft op exploten, kan van belang zijn
wat zijn verhouding is tot het erop volgende, hierna te bespreken artikel
1.6.20.Men moet in dit verband onderscheid maken tussen de vraag op welke grond
eventueel nietigheid kan worden aangenomen, en de vraag of die nietigheid
dan inderdaad moet worden uitgesproken en zo ja, of herstel daarvan nog mogelijk
is. De eerste vraag wordt bestreken door het onderhavige artikel, de andere
door artikel 1.6.20. Dit artikel noemt twee algemene gronden voor nietigheid:
nietigheid die uitdrukkelijk in de wet is verankerd, en de meer impliciete
(of substantiële) nietigheid. Voorbeeld van de eerste nietigheidsgrond:
in een beslagexploot ontbreekt de datum van de betekening. Artikel 1.6.19
zegt nu dat men eerst in de wet moet kijken of dit verzuim überhaupt
met nietigheid wordt bedreigd. Dat blijkt het geval te zijn: men zie artikel
1.6.1, tweede lid, onder a. Voor de vraag of het gebrek daadwerkelijk tot
nietigverklaring door de rechter moet leiden, is vervolgens de vraag van artikel
1.6.20 van belang: was het in de concrete situatie aannemelijk dat degene
voor wie het exploot bestemd is, door het gebrek onredelijk is benadeeld?
Het kan bij voorbeeld zijn dat hij door het ontbreken van de datum absoluut
niet in staat was te begrijpen om welk beslag het ging. In dat geval moet
de rechter het beslagexploot nietig verklaren. Maar hij kan dan tevens herstel
bevelen; zie voor dit geval artikel 438, tweede lid, Rv. Wordt een dergelijk
bevel opgevolgd, dan zal het gevolg zijn dat het beslag achteraf bezien niet
nietig was. Artikel 1.6.20In het eerste lid van artikel 1.6.20 vindt men een beginsel dat in het
kader van het streven naar deformalisering van het burgerlijk procesrecht
in de jaren tachtig is ontwikkeld door de Hoge Raad en dat vervolgens ook
in de wetgeving, in het bijzonder in de in 1985123 vernieuwde,
huidige artikelen 90 tot en met 94 Rv, tot uitdrukking is gebracht. Het bedoelde
beginsel behelst dat nietigheid van proceshandelingen, zoals exploten, alleen
dient te worden aangenomen indien en voor zover dat gewenst is in verband
met de bescherming van de belangen waarop de geschonden norm betrekking had.
Vlg. ook Rapport Commissie-Storme, artikelen 14.2.2. en 14.2.4.1. Zo leidt
een vormverzuim in een dagvaarding in beginsel alleen tot nietigheid, indien
de gedaagde door dat vormverzuim daadwerkelijk is of dreigt te worden benadeeld
(zie in het bijzonder de huidige artikelen 93 en 94 Rv). Is bij voorbeeld
alleen zijn achternaam verkeerd gespeld, dan zal die benadeling niet gauw
worden aangenomen; anders wordt dat wanneer de rechter het aannemelijk acht
dat de gedaagde het stuk ten gevolge van het gebrek in het geheel niet onder ogen heeft gekregen. Die gedachte dient te worden doorgetrokken naar
andere exploten dan dagvaardingen. Ook daar moeten kleine fouten niet per
se tot nietigheid leiden. De nietigheid moet ook daar voor «gedekt»
kunnen worden verklaard. Vlg. ook Rapport Commissie-Storme, artikel 14.2.4.2.De toetsing of in een concreet geval van onredelijke benadeling sprake
kan zijn, moet allereerst geschieden door de deurwaarder die het eerste exploot
uitbrengt. Hij weet op dat moment niet zeker hoe de rechter erover zal denken.
Daarom is voorgesteld te zeggen dat de benadeling «aannemelijk»
moet zijn. De rechter kan eventueel achteraf, op verzoek van een betrokkene
die daar anders over denkt, dit oordeel toetsen.Het begrip benadeling wordt in dit verband gebezigd in het huidige artikel
94, eerste lid, Rv en in de rechtspraak.124 Zie ook artikel 114,
tweede lid, NCPC.125Van belang is dat nergens staat dat in geval van constatering van een
gebrek in een exploot de nietigheid door de rechter ambtshalve
moet worden uitgesproken. Wel moet artikel 1.6.20, eerste lid, ambtshalve
worden toegepast. Dit betekent dat het aan de rechter is overgelaten om uit
te maken of al dan niet tot uitspraak van de nietigheid dient te worden overgegaan,
waarbij de aard van het gebrek een belangrijke rol kan spelen. Zo lang over
een gebrek in bij voorbeeld een beslagexploot, dat op zichzelf nietigheid
oplevert (bij voorbeeld in een executiegeschil, vergelijk artikel 438 Rv dat
uitdrukkelijk de herstelmogelijkheid noemt) niet wordt geklaagd en zo lang
een eventuele klacht niet wordt gehonoreerd, moet in beginsel (dat wil zeggen
indien de rechter ook niet ambtshalve de nietigheid uitspreekt) van de geldigheid
van het beslag worden uitgegaan. Vergelijk ook de geciteerde Franse bepaling.In het tweede lid wordt dit beginsel aangevuld met een voorschrift omtrent
een algemene herstelmogelijkheid.In de huidige wettelijke regeling van de artikelen 92 tot en met 94 Rv
is de mitigering van de nietigheid, alsmede de herstelmogelijkheid, beperkt
tot dagvaardingen. Er is echter geen goede grond, een en ander niet eveneens
voor andere exploten te laten gelden. Nu in dit wetsvoorstel een Afdeling
is opgenomen met algemene bepalingen betreffende exploten, is het thans de
gelegenheid deze leemte op te vullen.Wel bedenke men dat hiernaast voor bijzondere gebieden aparte, meer gedetailleerde
regelingen golden en moeten blijven gelden. Zo vereist het instituut van het
herstelexploot ook onder de nieuwe regeling een aparte voorziening voor dagvaardingen
(zie artikel 2.3.9) en blijven voor beslagexploten de ook in dit opzicht relevante
artikelen 438 en 705 Rv gehandhaafd. Deze aparte regelingen hebben als lex
specialis uiteraard voorrang boven het onderhavige algemene voorschrift. Men
zie de voor alle duidelijkheid in het tweede lid opgenomen woorden «tenzij
uit de wet anders voortvloeit».Het initiatief tot het doen uitbrengen van een herstelexploot kan uitgaan
van belanghebbenden zelf, maar het tweede lid laat ook ruimte voor de rechter
om eventueel ambtshalve herstel te bevelen. Wederom geldt hiervoor dat bijzondere
regelingen aan deze algemene bepaling kunnen derogeren.Het kan zoals gezegd ook voorkomen dat iemand zelf ontdekt dat aan een
exploot dat hij heeft laten uitbrengen een gebrek kleeft. Net zo goed als
in artikel 2.3.9 een mogelijkheid tot spontaan herstel wordt geboden, moet
die mogelijkheid ook bestaan als het niet om een dagvaarding gaat. Is bij
voorbeeld in een beslagexploot de beslagene met een verkeerde naam aangeduid
(vergelijk artikel 1.6.1, tweede lid, onder d), dan valt het te billijken
wanneer degene die het beslag wilde leggen het zekere voor het onzekere wil
nemen en onmiddellijk een herstelexploot wil laten uitbrengen.In de regel zal na het uitbrengen van een herstelexploot het oorspronkelijke
exploot gelden, ook voor wat de datum betreft. Toch is het naar mijn mening beter dit niet in de tekst van de bepaling neer te leggen,
omdat ik uitzonderingen op die regel mogelijk acht. Wanneer in een beslagexploot
een fout is gemaakt, kan bescherming van belanghebbenden die door die fout
waren misleid, meebrengen dat het niet aangaat aan de oorspronkelijke beslagdatum
vast te houden. Het is aan de executierechter om daarover in voorkomend geval
te beslissen. ZEVENDE AFDELING Inlichtingen over buitenlands rechtVergelijk de huidige artikelen 150 en 151 Rv voor de dagvaardingsprocedure
en de huidige artikelen 429s en 429t Rv voor de verzoekschriftprocedure. Deze
regelingen zijn in elkaar geschoven. Artikel 1.7.1Ten aanzien van de opgave door de rechter aan partijen van de te stellen
vragen en de te verzenden stukken is in het eerste lid voor de schriftelijke
vorm gekozen. Hetzelfde geldt voor de reactie daarop door partijen, zoals
vermeld in het tweede en vijfde lid. Deze algemene keuze voor een schriftelijke
communicatie, óók in procedures zonder verplichte procesvertegenwoordiging –
die op grond van het huidige artikel 429s Rv reeds geldt in de verzoekschriftprocedure –
is bewust gemaakt in verband met het feit dat de vragen en stukken naar het
buitenland gaan en niet steeds kunnen worden aangevuld. Naar verwachting zal
met name over de formulering van de vragen zorgvuldiger worden nagedacht als
de schriftelijke vorm is vereist.Onder de term «partijen» in het eerste, tweede en vijfde lid
valt, wat betreft de verzoekschriftprocedure, ieder die op grond van artikel
3.4.2 (vergelijk het huidige artikel 429f Rv) wordt opgeroepen. Daartoe behoren
ook de niet verschenen en de onbekende belanghebbenden, hetgeen een uitbreiding
ten opzichte van het huidige artikel 429s Rv impliceert. Uit een oogpunt van
eenvoud van de regeling zijn deze belanghebbenden niet uitgezonderd, mede
omdat van deze uitbreiding in de praktijk nauwelijks of geen extra werk wordt
verwacht.De huidige artikelen 150 en 429s Rv kennen verschillende regelingen ten
aanzien van tegen het tussenvonnis of de tussenbeschikking waarin de inhoud
van het verzoek om inlichtingen is vastgesteld, in te stellen rechtsmiddelen.
De reden hiervan valt niet goed in te zien. Het lijkt beter en duidelijker
hiervoor een uniforme regeling te geven. In het vierde lid van het voorgestelde
artikel 1.7.1 is de keuze gevallen op uitsluiting van rechtsmiddelen, voor
zover het de inhoud betreft van de te stellen vragen en de te verzenden stukken,
waarover partijen zich reeds hebben kunnen uitlaten. Artikel 1.7.2Vergelijk voor de betekenis van de term «partijen» de toelichting
op artikel 1.7.1. ACHTSTE AFDELING Herstel van verkeerd inleiden van een procedureAfdeling 1.8 is nieuw en bevat enkele «wissels» bij verkeerde
procesinleiding. De wet biedt hier een soepele regeling voor herstel van de
gemaakte fout, waarbij de aanhangigheid van de zaak behouden blijft. Daarbij kan worden gedacht aan de situatie waarin in eerste aanleg
een zaak met een verzoekschrift is ingeleid in plaats van met een dagvaarding
of omgekeerd (artikel 1.8.1) en aan de situatie waarin ten onrechte een beroep
op de burgerlijke rechter wordt gedaan, terwijl op de voet van de Algemene
wet bestuursrecht bezwaar kon worden gemaakt, administratief beroep kon worden
ingesteld of beroep bij een administratieve rechter kon worden ingesteld (artikelen
1.8.2 en 1.8.3). Zie ook paragraaf 2.1.4.5 van het algemeen deel van deze
toelichting.Voor de situatie waarin verzuimd wordt procureur te stellen dan wel ten
onrechte procureur wordt gesteld, zij verwezen naar de artikelen 2.3.12, 2.3.13
en 3.4.4 en naar de toelichting op deze artikelen. Artikel 1.8.1Artikel 1.8.1 beoogt een bijdrage te leveren aan verdere deformalisering
van het burgerlijk procesrecht, door een verkeerde keuze van het procesinleidend
stuk in principe niet meer fataal te laten zijn. Op dit moment is het uitbrengen
van een dagvaarding in gevallen dat een verzoekschrift had moeten worden ingediend,
of omgekeerd, nog «dodelijk»: men is niet ontvankelijk, hetgeen
te meer kan knellen wanneer een dergelijke vergissing pas in hoger beroep
of in cassatie wordt ontdekt. Volgens de Hoge Raad126 moet de rechter
zich hier aanpassen aan het inleidend stuk: als de zaak ten onrechte met een
verzoekschrift is ingeleid, volgt bij beschikking niet-ontvankelijkverklaring.
Is men het daarmee niet eens, dan moet hetzelfde spoor worden voortgezet:
men moet dan bij verzoekschrift in hoger beroep enzovoort.Het verdient naar mijn mening de voorkeur om, indien het verkeerde inleidende
stuk op zichzelf voldoende gegevens bevat om aan de wederpartij of belanghebbenden
duidelijk te maken wat men eigenlijk van de rechter wil, dat stuk (zoveel
mogelijk) als het juiste inleidende stuk te behandelen en vervolgens de juiste
procedure te volgen. De verschillen zitten immers niet zo zeer in de inleidende
stukken, maar in de daarna volgende procedure.Volgens het eerste lid van artikel 1.8.1 blijft de zaak nu aanhangig.
Er volgt in beginsel dus geen niet-ontvankelijkverklaring.Indien nodig (dit is alleen het geval als in verband met de verkeerde
keuze bepaalde gegevens niet zijn vermeld), beveelt de rechter de aanlegger
het stuk te verbeteren of aan te vullen. Was bij voorbeeld ten onrechte een
verzoekschrift ingediend in een situatie dat gedagvaard had moeten worden,
dan wordt, indien nodig (dit is niet altijd nodig, zeker niet indien
de fout pas in een later stadium wordt ontdekt), het uitbrengen van een herstelexploot
bevolen. Ook is een dergelijk bevel niet nodig (en zelfs ongewenst en onjuist),
indien de tegenpartij niet is verschenen, aangezien deze dan geen kennis kan
nemen van de verbeterde stellingen.Een en ander past in de door mij gehuldigde opvatting dat het procesrecht
in de eerste plaats een dienende functie heeft en derhalve zo weinig mogelijk
«valkuilen» dient te bevatten.Sterk127 heeft, ter voorkoming van misbruik, geadviseerd, aan
het eerste lid de zinsnede «in eerste aanleg» toe te voegen. Naar
mijn mening verdient het de voorkeur, dat niet te doen. Ook in hoger beroep
of in cassatie gemaakte fouten als hier bedoeld, moeten in voorkomend geval
kunnen worden hersteld. Ik zie geen goede reden, in dit opzicht onderscheid
te maken tussen de diverse instanties, te meer daar het goed mogelijk is dat
de vraag of een bepaalde keuze juist was, pas in de cassatieprocedure definitief
wordt beantwoord. De mogelijkheid tot het misbruik waarop Sterk doelt, is
overigens zeer beperkt geworden, nu de appeltermijnen in dagvaardings- en
verzoekschriftprocedures grotendeels gelijk getrokken zijn.Wel is naar aanleiding van de commentaren van de NVvR128 en
Sterk de tweede volzin van het eerste lid aangepast. Uit de formulering blijkt
nu duidelijk dat bedoeld is dat de zaak aanhangig is vanaf de
oorspronkelijke dag van indiening of dagvaarding. Zie ter zake de artikelen
2.4.1 en 3.4.1.De vraag rijst wat er gebeurt als iemand een bevel van de rechter als
in het eerste lid bedoeld, niet nakomt, of als partijen geen gebruik maken
van de hun ingevolge het derde lid geboden gelegenheid, hun stellingen aan
te passen. Een en ander is dan voor hun eigen risico. In het uiterste geval
zou alsnog niet-ontvankelijkheid of afwijzing kunnen volgen.Een ander, maar wel enigszins verwant geval is dat van de cumulatie van
een verzoekschriftprocedure met een dagvaardingsprocedure, iets wat zich in
de praktijk herhaaldelijk voordoet. De rechtspraak van de Hoge Raad is hierover
niet geheel eenduidig.129 Naar mijn mening staat in de bedoelde
gevallen er niets aan in de weg dat beide zaken gelijktijdig (in twee aparte
procedures) worden behandeld, in die zin dat bij voorbeeld comparitie na antwoord
en mondelinge behandeling parallel lopen. Mede gezien de thans in het systeem
aangebrachte «wissels» (het onderhavige artikel en de artikelen
2.3.12 en 2.3.13) behoeft dit probleem naar mijn mening geen uitdrukkelijke
wettelijke regeling. Hier komt nog bij dat het probleem wat omvang betreft
aanzienlijk is gereduceerd nu de grens tussen de verzoekschrift- en de dagvaardingsprocedure
(zoals ook elders in deze memorie is aangestipt) scherper is getrokken dan
voorheen.Met «bevel» in het eerste en tweede lid van artikel 1.8.1
wordt overigens bedoeld «vonnis», indien het in de loop van een
dagvaardingsprocedure wordt gegeven, en «beschikking», indien
het in de loop van een verzoekschriftprocedure wordt gegeven.De rechter kan op grond van het derde lid partijen de gelegenheid bieden
hun stellingen aan te passen aan de dan toepasselijke rechtsregels. De term
«stellingen aanpassen» dient ruim te worden opgevat. Niet alleen
wordt bedoeld het aanpassen van de feiten en rechtsgronden aan de dan toepasselijke
rechtsregels, maar ook bij voorbeeld in geval van overschakeling van een verzoekschriftprocedure
op een dagvaardingsprocedure de mogelijkheid dat alsnog een eis in reconventie
of incidentele vorderingen met betrekking tot vrijwaring, verwijzing en voeging,
en zekerheidstelling van proceskosten, worden ingesteld.In het vierde lid is, op advies van de NVvR en de Orde130,
uitdrukkelijk geregeld dat tegen een beslissing ingevolge het eerste, tweede
en derde lid van artikel 1.8.1 geen hogere voorziening open staat. Artikel 1.8.2Artikel 1.8.2 komt overeen met het huidige artikel 96a Rv, ingevoerd bij
de inwerkingtreding van de Awb op 1 januari 1994. Het is een herstelregel
voor gevallen van niet-verwijtbaar handelen. Het spiegelbeeld van deze bepaling
in het bestuursrecht is te vinden in artikel 8:71 Awb. Zie voor de toelichting
ook de kamerstukken ter zake.131De bewoordingen zijn aangepast aan de terminologie van dit wetsvoorstel.
Daarbij dient te worden bedacht dat de termen «beroep», «beroepschrift»,
«bezwaar», «orgaan» en «termijn» dienen
te worden opgevat in de zin van de Algemene wet bestuursrecht.Een wijziging ten opzichte van het huidige artikel 96a Rv is dat in het
tweede lid niet meer wordt gesproken van «wordt ... vermeld» maar
van «kan de rechter ... vermelden». Het zou zich namelijk kunnen
voordoen dat voor een aanlegger die het geluk heeft te goeder trouw te zijn,
deze omweg mogelijk lijkt ook bij onredelijk laat aanbrengen. Dit zou in strijd
met de eisen van een goede procesorde zijn. Door de nieuwe formulering wordt
het mogelijk gemaakt dat de rechter dan niet hoeft over te gaan tot vermelding
bij welk orgaan alsnog bezwaar kan worden gemaakt of alsnog beroep kan worden
ingesteld. Zo kan oneigenlijk gebruik van de in deze bepaling geboden regeling
worden voorkomen.Tegen beslissingen ingevolge artikel 1.8.2 staan overigens de gewone rechtsmiddelen open, waarbij de normale termijnen in acht moeten
worden genomen.Indien de burger ten onrechte de burgerlijke rechter heeft benaderd als
gevolg van verwijtbaar handelen van het bestuursorgaan, kan de rechter op
grond van artikel 2.11.9, eerste lid, tweede volzin, de nodeloos gemaakte
kosten laten komen voor rekening van de partij die deze heeft veroorzaakt.
Het gaat hier om nodeloos gemaakte kosten, aangewend of veroorzaakt door het
bestuursorgaan/de Staat. Indien de burger ten onrechte de administratieve
rechter heeft benaderd, gelden overigens artikel 8:74, tweede lid, Awb ten
aanzien van de griffierechten en artikel 8:75, eerste lid Awb ten aanzien
van de overige proceskosten. Artikel 1.8.3Artikel 1.8.3 is eveneens een nieuwe en zeer belangrijke bepaling. Het
bevat een algemene verwijzingsregel van de burgerlijke rechter naar de administratieve
rechter in strikte zin voor uitzonderingsgevallen. Hierdoor is de legitimatie
voor verwijzing in de wet te vinden. Ik acht het opnemen van een dergelijke
regel in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering niet alleen om deze reden
van betekenis, maar ook voor de bevordering van de integratie binnen de rechtbanken.
Nu de administratieve rechter in eerste aanleg reeds binnen de rechtbank is
geïntegreerd en de kantonrechter op het punt staat binnen de rechtbank
te integreren, dient te worden voorkomen dat de burger zich desondanks bij
«verschillende loketten» moet vervoegen met alle problemen die
daarbij horen, zoals «een apart volgnummer halen». Bovendien is
een dergelijke regel klant-gericht, nu een rechter helpt en aangeeft, hoe
te handelen.Ten slotte is een voordeel dat een procedure niet meer opnieuw aanhangig
gemaakt hoeft te worden met alle gevolgen van dien. Doordat de procedure aanhangig
blijft, is er immers geen verval van termijnen en hoeft niet opnieuw griffierecht
te worden betaald.Bewust is ervoor gekozen de verwijzing te beperken tot die van de burgerlijke
rechter naar de administratieve rechter. Verwijzing naar de procedure om bezwaar
te maken op grond van de Awb valt naar mijn mening buiten dit kader van de
integratie van de gerechten in eerste aanleg.Evenals in artikel 1.8.1 is de mogelijkheid van verwijzing naar de administratieve
rechter niet beperkt tot de eerste aanleg. Deze mogelijkheid kan ook in hoger
beroep van praktisch nut zijn. Opmerking verdient dat door verwijzing naar
de administratieve rechter de bezwaarfase wordt overgeslagen. Daartegen bestaat
geen bezwaar, aangezien de overheid door verweer te voeren, te kennen heeft
gegeven het bezwaar niet te zullen honoreren.De rechter «kan» tot verwijzing overgaan. Hij is het niet
verplicht. De situatie kan zich immers voordoen dat toepassing van artikel
1.8.2 of verwijzing naar de administratieve rechter door de rechter in strijd
met de eisen van een goede procesorde wordt geacht.De rechter is verplicht partijen in de gelegenheid te stellen hun mening
hierover kenbaar te maken. Indien dan blijkt dat partijen met opzet voor de
aangezochte rechter hebben gekozen, mag de rechter niet overgaan tot verwijzing.Na verwijzing is de administratieve rechter aan deze beslissing gebonden.
Wel staan tegen een beslissing tot verwijzing de gewone rechtsmiddelen open,
waarbij de normale termijnen in acht moeten worden genomen.Partijen krijgen de gelegenheid hun stellingen aan te passen aan de procesregels,
die na verwijzing moeten worden gevolgd. De term «stellingen»
dient ruim te worden opgevat. Zij ziet bij voorbeeld ook op de mogelijke wijziging
van partijen na verwijzing.Deze bepaling zal bij de aanpassing van de overige wetgeving aan het onderhavige wetsvoorstel eveneens worden opgenomen in de Awb. Eveneens
zullen bij die gelegenheid de consequenties voor onder meer het griffierecht
ter zake worden geregeld. NEGENDE AFDELING Slotbepaling Artikel 1.9.1Zie het huidige artikel 6 Rv. De vraag rees waar het artikel het beste
kon worden ondergebracht. De huidige plaats in de Afdeling over exploten of
die over dagvaardingen is niet juist, omdat het hier vooral erom gaat dat
in civiele procedures waarbij de Koning betrokken is, een bijzondere gemachtigde
dient op te treden. De wetgever wilde «de persoon des Konings zoveel
mogelijk uit de processtukken en uit de rechtszaal houden»132.
Het kan overigens gaan om een dagvaardingsprocedure of om een verzoekschriftprocedure.
Gezien het algemene karakter, en anderzijds de heel specifieke inhoud van
de bepaling, is de aangepaste, in meer algemene bewoordingen gestelde, versie
hier als slotbepaling opgenomen. TWEEDE TITEL DE DAGVAARDINGSPROCEDURE IN EERSTE AANLEGIn het opschrift van de Tweede Titel is de term «dagvaardingsprocedure»
gebruikt, waarmee niet zozeer een wijze van procesinleiding als wel een type
procesgang wordt aangeduid. Onder dit begrip vallen ook procedures die weliswaar
niet met een dagvaarding aanvangen, maar voor het overige de procesgang als
aangegeven in deze Titel en met name in Afdeling 2.4 volgen. Voorbeelden daarvan
zijn de eis in reconventie en de renvooiprocedure. EERSTE AFDELING Algemene bepalingenDe Eerste Afdeling van de Tweede Titel bevat algemene bepalingen van allerlei
aard met betrekking tot het procederen in dagvaardingsprocedures in eerste
aanleg. Een centrale plaats in deze Afdeling wordt ingenomen door artikel
2.1.2, waarin is aangegeven in welke zaken verplichte procesvertegenwoordiging
geldt en in welke zaken niet, terwijl artikel 2.1.3 een uitwerking hiervan
geeft met betrekking tot objectieve cumulatie en artikel 2.1.4 het huidige
artikel 43 RO laat voortleven. Aan het onderscheid als bedoeld in artikel
2.1.2 zijn onder meer gevolgen verbonden voor de wijze waarop proceshandelingen
moeten worden verricht (artikel 2.1.7), de ondertekening van processtukken
(artikel 2.1.8) en de wijze waarop de wederpartij van de inhoud van deze stukken
kennis krijgt (artikel 2.1.9). Bij deze bepalingen en ook elders in het wetsvoorstel
zijn steeds de zaken waarin procesvertegenwoordiging niet verplicht is en
partijen dus in persoon kunnen procederen het eerste genoemd. Numeriek gaat
het daarbij immers om de grootste groep van zaken.Ten slotte vindt men in deze Afdeling bepalingen betreffende gemachtigden,
die in zaken zonder verplichte procesvertegenwoordiging als procesvertegenwoordiger
kunnen optreden (artikelen 2.1.5 en 2.1.6), het produceren van stukken (artikelen
2.1.10 en 2.1.11), schikkings- en inlichtingencomparitie (artikelen
2.1.12, 2.1.13 en 2.1.14), de vermelding door de rechtbank van de op een bepaalde
roldatum te verrichten proceshandeling (artikel 2.1.15), de verstrekking van
processen-verbaal en de wijze van toezending van stukken door de griffier
aan partijen (artikelen 2.1.16 en 2.1.17). Artikel 2.1.1Dit artikel is nodig naast het parallelle artikel 3.1.1. Het eerste lid
somt de zaken op waarop de bepalingen van de Tweede Titel niet
van toepassing zijn en verklaart de bepalingen van de onderhavige Tweede Titel
van toepassing op alle overige zaken. Een dergelijke bepaling ontbreekt in
het huidige recht. Met de zinsnede «voor zover daarop niet een andere,
bijzondere wettelijke regeling van toepassing is» zijn bedoeld verzoekschriftprocedures
die blijkens bijzondere, in het kader van de aanpassingswetgeving nog op te
nemen wettelijke voorschriften niet door de bepalingen van de Derde Titel
worden beheerst (bij voorbeeld: het verzoek tot faillietverklaring), alsmede
andere procedures met een geheel eigen regeling, zoals de rekenprocedure.Het tweede lid bevat een hulpbepaling. Op enkele plaatsen in het wetsvoorstel
wordt ter wille van de eenvoud gesproken van «zaken die bij dagvaarding
worden ingeleid»; zie de artikelen 1.1.2, 1.1.6, 1.1.9, 1.1.10, 1.1.11
en 1.9.1. Het tweede lid van artikel 2.1.1 maakt duidelijk dat op die plaatsen
in feite het meeromvattende begrip is bedoeld van artikel 2.1.1, eerste lid.
Zie ook de toelichting op artikel 1.1.2. Artikel 2.1.2De huidige competentieverdeling over kantongerechten en rechtbanken zoals
voornamelijk neergelegd in de Wet op de rechterlijke organisatie, verder aangeduid
met RO, is in dit wetsvoorstel «vertaald» naar een verschil in
procesgang bij de rechtbanken nieuwe stijl. Het voornaamste verschil in procesgang
is dat partijen in bepaalde zaken in persoon kunnen procederen («kunnen»
omdat het ook bij procesvertegenwoordiger kan, die echter in deze zaken gemachtigde
heet en niet procureur; zie artikel 2.1.5) en in andere zaken slechts vertegenwoordigd
door een procureur. Dit onderscheid is neergelegd in artikel 2.1.2.In het eerste lid zijn de zaken beschreven waarin partijen in persoon
kunnen procederen.In het eerste lid, onder a, vindt men de inhoud van het huidige artikel
38 RO terug, met dien verstande dat de financiële grens133
aan de eisen van de tijd is aangepast en van f 5 000 is opgetrokken
naar f 10 000. Door gebruik van het woord «beloop» is
aangegeven dat het hier om geldvorderingen gaat. Voorts is – zoals door
de Orde in overweging is gegeven134 – door opname van de
zinsnede «de tot aan de dag van dagvaarding verschenen rente daarbij
inbegrepen» de rechtspraak van de Hoge Raad ter zake135 gecodificeerd,
waarbij het geen verschil maakt of de rente verschuldigd is krachtens de wet
of krachtens overeenkomst.136In het eerste lid, onder b, vindt men, mede naar aanleiding van een hiertoe
strekkende suggestie van de NVvR137, een codificatie van de rechtspraak
van de Hoge Raad met betrekking tot vorderingen van onbepaalde waarde138: indien duidelijke aanwijzingen bestaan dat de vordering geen hogere
waarde vertegenwoordigt dan f 10 000, kan in persoon geprocedeerd
worden. Bij een vordering tot ontbinding van een overeenkomst bij voorbeeld,
zal het bedrag van de schadevergoeding die gewoonlijk bij dezelfde dagvaarding
wordt gevorderd, als zo'n aanwijzing kunnen gelden.In het eerste lid, onder c, herkent men globaal de inhoud van het huidige
artikel 39 RO, waarbij de zaken vermeld in artikel 39, onder 1°, en onder
4°, vallen onder «zaken betreffende een huurovereenkomst».
Deze algemene term impliceert een uitbreiding van de zaken waarin
partijen in persoon kunnen procederen; daaronder valt immers ook de overeenkomst
van huur en verhuur (waaronder begrepen de lease-overeenkomst) van roerende
zaken. De huidige artikelen 41 en 42 RO, welke thans de kantonrechter in specifieke
huurzaken (ontruiming respectievelijk ontbinding) bevoegd maken, komen te
vervallen; zij worden begrepen onder «zaken betreffende een huurovereenkomst»
in het eerste lid, onder c. Dit betekent dat in ontbindingszaken het bedrag
van de jaarlijkse huur geen rol meer zal spelen (zie het huidige artikel 42
RO).Het eerste lid, onder d, ten slotte is een restbepaling: partijen kunnen
ook in persoon procederen in andere zaken ten aanzien waarvan de wet dit bepaalt.
Hiertoe zal de gehele wetgeving worden doorgelicht op zaken waarin naar huidig
recht de kantonrechter bevoegd is; op die plaatsen zal worden aangegeven dat
partijen in de betreffende zaak in persoon kunnen procederen. Dit zal geschieden
in een apart wetsvoorstel tot aanpassing van de overige wetgeving in verband
met het onderhavige wetsvoorstel.Het tweede lid bepaalt dat in alle zaken die niet door het eerste lid
bestreken worden, partijen niet in persoon kunnen procederen, doch slechts
vertegenwoordigd door een procureur. In dit lid is tevens de veronderstelde
domiciliekeuze bij de gestelde procureur (vergelijk de huidige artikelen 133,
tweede lid, en 137, derde lid, Rv) tot aan het eindvonnis (vergelijk artikel
133, derde lid, Rv) opgenomen, alsmede de regel van het huidige artikel 146
Rv, inhoudend dat de gestelde procureur niet kan worden herroepen zonder dat
een andere procureur wordt gesteld. Artikel 2.1.3Artikel 2.1.3 geeft een regeling met betrekking tot objectieve cumulatie
die in de huidige wet ontbreekt en die enigszins verschilt van de oplossing
die de rechtspraak hiervoor thans hanteert.Het eerste lid stelt voorop dat, voor het bepalen van de procesgang, cumulerende
vorderingen bij elkaar moeten worden opgeteld. Dit geldt echter slechts voor
de zogenaamde «bedragvorderingen», dat wil zeggen de geldvorderingen
en de vorderingen van onbepaalde waarde, zoals respectievelijk aangeduid onder
a en b van het eerste lid van artikel 2.1.2. De zogenaamde «aardvorderingen»
als vermeld in het eerste lid, onder c, van artikel 2.1.2 worden van deze
optelregel uitgezonderd, óók indien een dergelijke aardvordering
in geld is uitgedrukt (bij voorbeeld: een bepaald bedrag aan achterstallige
huur). Hetzelfde geldt voor de vorderingen gebaseerd op artikel 2.1.2, eerste
lid, onder d; ook deze vallen niet onder de optelregel. Tot zover verandert
er niets in vergelijking met het huidige recht.Nieuw is de regel van artikel 2.1.3, tweede lid: indien een aardvordering
of een vordering als bedoeld in artikel 2.1.2, eerste lid, onder d, cumuleert
met een of meer bedragvorderingen met een (gezamenlijk) beloop of een (gezamenlijke)
waarde van meer dan f 10 000, dan volgt de aardvordering of de vordering
van artikel 2.1.2, eerste lid, onder d, wat de procesgang betreft de bedragvordering;
dat wil zeggen dat dan voor de gehele zaak procureursbijstand verplicht is.
Deze regel dient de eenvoud, in verband met het feit dat cumulerende vorderingen
veelal verknocht zullen zijn. De eiser die de gevolgen van deze regel niet
wenst, kan er uiteraard voor kiezen twee dagvaardingen uit te brengen.Ter illustratie van de werking van artikel 2.1.3 volgen hier een paar
voorbeelden:– Een vordering tot betaling op grond van een koopovereenkomst ad
f 6 000 cumuleert met een zelfde vordering of met een vordering
tot ontbinding van een koopovereenkomst, waarbij tevens een bedrag van f 6 000
schadevergoeding wordt gevorderd: de optelregel leidt tot verplichte procureursbijstand
in deze zaak. – Een vordering tot betaling van achterstallige huur ad f 12 000
cumuleert met een vordering tot betaling van f 6 000 op grond van
een koopovereenkomst of met een vordering tot ontbinding van een koopovereenkomst
waarvan de waarde duidelijk onder de f 10 000 ligt: de optelregel
wordt niet toegepast; er kan in persoon geprocedeerd worden.– Een vordering tot ontbinding van een huurovereenkomst cumuleert
met een vordering tot betaling op grond van een koopovereenkomst ad f 12 000,
of met twee kleinere vorderingen op grond van koop, die een gezamenlijk beloop
van f 12 000 hebben, of met een of meer vorderingen van onbepaalde
waarde, waarbij de (gezamenlijke) waarde niet duidelijk onder de f 10 000
ligt: de optelregel wordt niet toegepast, maar de aardvordering wordt ten
aanzien van de procesgang «meegetrokken» door de bedragvordering(en);
in deze zaak is procureursbijstand verplicht.Voor de gevallen van subjectieve cumulatie bevat dit wetsvoorstel geen
bepaling, aangezien hierin geen verandering wordt beoogd. Bij subjectieve
cumulatie blijven de vorderingen zelfstandig; zij worden opgeteld noch meegetrokken. Artikel 2.1.4In artikel 2.1.4 keert de mogelijkheid van het huidige artikel 43 RO terug,
zij het in een aan het nieuwe systeem aangepaste vorm. Partijen kunnen zich
tezamen tot de rechtbank van hun keuze wenden mits de zaak tot hun vrije bepaling
staat. Ook indien het een zaak betreft ten aanzien waarvan artikel 2.1.2,
tweede lid, verplichte vertegenwoordiging door een procureur voorschrijft,
kunnen partijen in dit geval in persoon procederen. Bovendien is, ingevolge
het tweede lid, geen hoger beroep mogelijk, tenzij partijen zich dat hebben
voorbehouden.Het huidige artikel 43 RO bevat geen aanwijzingen omtrent de procedure
die in dit geval dient te worden gevolgd. Dientengevolge komt aan de kantonrechter
in dit opzicht een grote vrijheid toe, zolang processuele beginselen zoals
het recht op hoor en wederhoor in acht worden genomen. Die vrijheid zou ik
ook in de nieuwe opzet, nu het uitdrukkelijk de bedoeling is artikel 43 RO
te laten voortleven, willen handhaven. Het is dus niet de bedoeling dat de
procedure die is voorgeschreven voor zaken waarin partijen in persoon kunnen
procederen, zoals opgenomen in de Tweede Titel van dit wetsvoorstel, moet
worden gevolgd. Om die bedoeling beter tot uitdrukking te laten komen, is
het derde lid aan artikel 2.1.4 toegevoegd. De situatie is enigszins vergelijkbaar
met arbitrage. Men zie artikel 1036 Rv, waarin is bepaald dat partijen of
het scheidsgerecht de wijze waarop het geding wordt gevoerd, bepalen. Nu het
in het geval bestreken door artikel 2.1.4 om overheidsrechtspraak gaat, acht
ik een doorslaggevende invloed van partijen op de wijze van gedingvoering
niet op zijn plaats. Wel lijkt het mij juist dat in dit geval de wijze van
gedingvoering, met inachtneming van het hierboven opgemerkte, door de rechtbank
wordt bepaald. Artikelen 2.1.5 en 2.1.6In zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen, kunnen zij zich
laten bijstaan of zich door een gemachtigde laten vertegenwoordigen. Degene
die bijstand verleent of als gemachtigde optreedt kan door de rechtbank worden
geweigerd.Deze materie, die voor het burgerlijke procesrecht is te vinden in de
huidige artikelen 101 en 102 Rv, is voor het bestuursprocesrecht geregeld
in de artikelen 8:24 en 8:25 Awb. Uit een oogpunt van harmonisatie van het
procesrecht is het voorgestelde artikel 2.1.5 zoveel mogelijk op de regeling
van de Awb (artikel 8:24) afgestemd. In verband met de eigen aard van het
burgerlijke procesrecht bleek harmonisatie van het voorgestelde artikel 2.1.6
met artikel 8:25 Awb echter niet goed mogelijk. De bepaling van het huidige artikel 101, tweede lid, Rv, keert in artikel
2.1.5 niet terug, aangezien dat niet zou stroken met artikel 3:63 BW en die
bepaling ook niet in artikel 8:24 Awb voorkomt.De nieuwe regeling is niet beperkt tot gemachtigden, maar heeft ook betrekking
op personen die een partij bijstand verlenen. Met de neutrale term «persoon»
(in artikel 2.1.6) is bedoeld aan te geven dat ook een rechtspersoon als verlener
van bijstand of als gemachtigde kan optreden.Artikel 2.1.5, derde lid, geeft een noodzakelijk verschil te zien met
artikel 8:24, derde lid, waar het, naast advocaten en procureurs, ook gerechtsdeurwaarders –
die immers in het bestuursprocesrecht geen rol spelen – ontheft van
het overleggen van een volmacht.Artikel 2.1.6 stemt in grote trekken overeen met het huidige artikel 102
Rv.In het eerste lid is de termijn gedurende welke een persoon geweigerd
kan worden niet meer geregeld; deze wordt aan het oordeel van de rechtbank
overgelaten. Nieuw is hier wel dat ook een gerechtsdeurwaarder, naast de advocaat
en procureur, niet als gemachtigde kan worden geweigerd.Het tweede en derde lid van artikel 102 Rv zijn samen terug te vinden
in artikel 2.1.6, tweede lid, met dien verstande dat op aanbeveling van de
NVvR139 wordt bepaald dat de weigering niet alleen aan de betreffende
partij, maar ook aan de geweigerde persoon moet worden meegedeeld.Het vierde lid van artikel 102 Rv stemt overeen met het derde lid van
artikel 2.1.6.Artikel 102, vijfde lid, Rv keert terug in artikel 2.1.6, vierde lid,
waarbij de arrondissementsrechtbank is vervangen door het gerechtshof.Het zesde lid van artikel 102 Rv ten slotte is het vijfde lid van artikel
2.1.6 geworden, met dien verstande dat de eis dat het onderzoek in hoger beroep
met gesloten deuren plaatsvindt, is verdwenen. Er lijkt anno 1994 geen goede
reden te zijn om deze procedure per definitie uit de openbaarheid te houden. Artikel 2.1.7De wijze waarop proceshandelingen moeten worden verricht, is in artikel
2.1.7 verschillend geregeld voor zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen
(zie het eerste en tweede lid) en voor procureurszaken (zie het derde lid).De NVvR heeft grote bezwaren van praktische aard geuit tegen de huidige
en ook in het Voorontwerp opgenomen mogelijkheid in kantongerechtsprocedures
om stukken ter griffie in te dienen.140 De verwerking van de hiermee
gepaard gaande post geeft, aldus de NVvR, een onaanvaardbare werkbelasting
voor de griffie. Doordat de conclusie van antwoord tot op de dag van de rolzitting
kan worden ingediend en de griffie onmogelijk voor de zitting alle inkomende
post kan hebben bekeken en gesorteerd, is de kans op fouten bovendien groot;
zo kan er verstek verleend worden terwijl wel tijdig een conclusie van antwoord
was ingediend. Tegenover deze nadelen staan volgens de NVvR nauwelijks voordelen.
Hoewel het op het eerste gezicht gemakkelijk lijkt voor de justitiabele als
hij niet naar de zitting hoeft te komen en slechts zijn stukken hoeft op te
sturen, is het in veel gevallen wel degelijk in zijn belang de zitting te
bezoeken. De rechter kan dan – hetgeen nogal eens nodig blijkt –
aanwijzingen geven voor verbetering of aanvulling van gebrekkige stukken en
het verdere procesverloop met partijen bespreken. Om deze redenen heb ik de
huidige mogelijkheid om stukken ter griffie in te dienen niet overgenomen.
In zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen, worden, aldus het eerste
lid, conclusies – zowel schriftelijke als mondelinge; zie het tweede
lid – en akten dus ter terechtzitting genomen. In overeenstemming met het huidige artikel 105, eerste lid, Rv, is in
het tweede lid bepaald dat in zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen,
ook mondeling kan worden geconcludeerd.Ten aanzien van procureurszaken bepaalt het derde lid dat conclusies en
akten moeten worden genomen ter terechtzitting voor zover die wordt gehouden.
Anders dan in het huidige Wetboek is de mogelijkheid van een schriftelijke
rolbehandeling, die bij een aantal rechtbanken reeds in praktijk wordt gebracht,
nadrukkelijk opengehouden. De term «roldatum», waardoor deze praktijk
gesauveerd wordt, wordt hier voor het eerst in het wetvoorstel toegepast.
Indien op de roldatum geen terechtzitting plaatsvindt, kunnen de conclusies
en akten uiterlijk op de roldatum ter griffie worden ingediend, aldus de tweede
volzin van het derde lid. In de praktijk betekent dit dat de stukken in een
daarvoor bestemde kast op de rechtbank worden gelegd. Van deze mogelijkheid
kan dus geen gebruik worden gemaakt in geval een rolzitting wordt gehouden;
het is niet de bedoeling dat procureurs de rolzitting frustreren door daar
niet te verschijnen en de stukken tevoren schriftelijk in te dienen.Bij het in dit artikel voor het eerst genoemde begrip «akten»
dient men te denken aan een processtuk van beperkte omvang, bij voorbeeld
strekkende tot het in het geding brengen van (bewijs)stukken of het doen van
een bewijsaanbod, of het verschaffen van door de rechtbank gevraagde inlichtingen.
Een akte mag dus geen verkapte conclusie zijn. Artikel 2.1.8Ook ten aanzien van de ondertekening van conclusies en akten is er een
verschil tussen zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen en procureurszaken.Voor de eerste groep zaken bepaalt het eerste lid van artikel 2.1.8 evenals
het huidige artikel 117, eerste lid, Rv, dat conclusies en akten worden ondertekend
door de partij van wie het stuk afkomstig is of door haar gemachtigde.Volgens het tweede lid moeten de stukken in procureurszaken worden ondertekend
door de procureur; deze bepaling is overgenomen uit het huidige artikel 133,
derde lid, Rv. Artikel 2.1.9Het eerste lid van artikel 2.1.9 maakt de bepaling van het huidige artikel
117, tweede lid, Rv algemeen; in alle dagvaardingsprocedures wordt van conclusies
en akten aan alle wederpartijen een afschrift verstrekt. In procureurszaken
worden de afschriften vanzelfsprekend ter zitting overhandigd, of, bij een
schriftelijke rol, in de daarvoor bestemde kast op de rechtbank gelegd.Tevens wordt in het eerste lid voor wat betreft de eerste aanleg gebroken
met het zogenaamde fourneersysteem. Bij het fourneersysteem houden partijen
hun originele stukken in eigen dossier. Wanneer vonnis wordt gevraagd, worden
de partij-dossiers aan de rechtbank overgelegd. Deze bestaan dan voor de helft
uit originele, eigen stukken en voor de andere helft uit afschriften, verkregen
van de wederpartij. Er wordt dus recht gedaan op de beide partij-dossiers
en niet, zoals thans het systeem is bij de kantongerechten, op een door de
griffier gevormd dossier dat bestaat uit de hem door partijen verstrekte originele
stukken. In het wetsvoorstel is gekozen voor algemene invoering in de eerste
aanleg van dit laatste systeem, waarnaar de voorkeur van de NVvR141
uitgaat. De voorkeur van de NVvR voor het kantongerechtssysteem is gebaseerd
op de volgende argumenten: bevordering van een vlotter verloop van de zaken
omdat met het fourneren meestal een of twee weken gemoeid zijn, in grotere
zaken voorkomen van het heen en weer laten gaan van dikke pakken papier en
tenslotte afstemming met de gang van zaken in de verzoekschriftprocedure
en het bestuursprocesrecht. Ik kan mij in deze argumenten vinden en heb dan
ook in overeenstemming hiermee gekozen voor invoering van het huidige kantongerechtssysteem
voor alle zaken. Voorts is op verzoek van de NVvR aan het eerste lid een volzin
toegevoegd, waarin is bepaald dat partijen niet alleen aan de wederpartij,
maar ook aan de griffier een afschrift van hun conclusies en akten ter beschikking
moeten stellen (vergelijk met betrekking tot produkties artikel 2.1.10, eerste
lid).In het tweede en derde lid is een aparte regeling opgenomen voor de zaken
waarin partijen in persoon kunnen procederen met betrekking tot de wijze waarop
de wederpartij kennis van de inhoud van conclusies en akten krijgt. Overeenkomstig
het huidige artikel 118, eerste lid, Rv, zendt de griffier het afschrift aan
de wederpartij, voor zover dit niet al ter zitting aan haar of aan haar gemachtigde
is overhandigd. Hij doet dit volgens het tweede lid «zo spoedig mogelijk».Een bepaling op welke wijze de wederpartij kennis krijgt van de inhoud
van een mondelinge conclusie waarbij zij of haar gemachtigde niet aanwezig
was, ontbreekt in de huidige wetgeving. In overeenstemming met de huidige
praktijk bepaalt het derde lid dat in dat geval de griffier de door hem op
te maken weergave van de zakelijke inhoud van de mondelinge conclusie aan
de wederpartij of aan haar gemachtigde zendt. Artikelen 2.1.10 en 2.1.11De artikelen 2.1.10 en 2.1.11 regelen het produceren van stukken. De naar
huidig recht niet in kantongerechtszaken geldende regeling, die is neergelegd
in de artikelen 147, 148 en 149 Rv, is voor wat betreft de artikelen 147 en
148 in grote trekken gehandhaafd, maar tevens algemeen geldend voor alle dagvaardingsprocedures
gemaakt.In het eerste lid van artikel 2.1.10 is op verzoek van de NVvR142 toegevoegd de regel dat een partij die zich op een stuk beroept, daarvan
niet alleen aan de wederpartij, maar ook aan de griffier een afschrift moet
verstrekken. Vergelijk met betrekking tot conclusies en akten artikel 2.1.9,
eerste lid.Verder is in het tweede lid het tegen ontvangstbewijs («recepis»
in het huidige artikel 147, eerste lid, Rv) afgeven van het originele stuk
ter inzage tot procureurszaken beperkt. Afgifte aan de wederpartij persoonlijk
of aan een gemachtigde is immers niet met evenveel waarborgen omgeven als
afgifte aan een procureur. De eis dat de procureur die inzage in het originele
stuk wenst, dit bij akte van procureur tot procureur moet verklaren, is vervallen.Het derde lid stemt inhoudelijk overeen met het tweede lid van het huidige
artikel 147 Rv, waarbij «procureur van de wederpartij» is vervangen
door «de wederpartij».Het vierde lid stemt inhoudelijk overeen met het derde lid van het huidige
artikel 147 Rv, waarbij «alleen bij de pleidooien» is vervangen
door «tot aan het eindvonnis» en waaraan naar aanleiding van het
advies van de Raad van State143 is toegevoegd het geval dat de
wederpartij geen bezwaar maakt terwijl de rechtbank reden heeft te veronderstellen
dat zij er niet van op de hoogte is dat een bepaald stuk in het geding is
gebracht. Voor beide gevallen geldt, naast de mogelijkheid dat de rechtbank
het stuk buiten beschouwing laat, dat de rechtbank de wederpartij alsnog in
de gelegenheid kan stellen van het stuk kennis te nemen en daarop te reageren.Het vierde lid van het huidige artikel 147 Rv is een overbodige vanzelfsprekendheid
en is om die reden niet meer opgenomen.Artikel 2.1.11 stemt vrijwel geheel overeen met het huidige artikel 148
Rv; ook hier is «recepis» vervangen door «ontvangstbewijs».
De termijn van acht dagen in artikel 148 is vervangen door een week. Het huidige artikel 149 Rv is niet meer opgenomen. Het afdwingen van teruggave
van stukken is mogelijk via een gewoon kort geding. De bepaling van artikel
149 Rv is daarom overbodig. Artikelen 2.1.12 en 2.1.13De artikelen 2.1.12 en 2.1.13 stemmen globaal overeen met de huidige artikelen
19 en 19a Rv. Het betreft de regeling van schikkings- respectievelijk inlichtingencomparitie.Aandacht verdienen de volgende punten:In artikel 2.1.12, tweede lid, is de wijze van verschijnen wat meer uitgewerkt
voor zaken met en zaken zonder verplichte procesvertegenwoordiging. Toegevoegd
is hier de bepaling van het huidige artikel 429f, vijfde lid, Rv met betrekking
tot het zich laten bijstaan door een partij die in persoon verschijnt; deze
bepaling leek ook ter zake van een comparitie in een dagvaardingsprocedure
wenselijk. Het tweede en derde lid van het huidige artikel 19 Rv zijn samengevoegd
tot het derde lid van artikel 2.1.12, waarin aan de ondertekening van het
proces-verbaal door partijen het woord «mede» is toegevoegd. Hiermee
wordt aangegeven dat ook de rechtbank en de griffier het proces-verbaal ondertekenen.
De bepaling is dus wat dat betreft gelijk getrokken met de bepaling over ondertekening
van het proces-verbaal dat van een inlichtingencomparitie wordt gemaakt (vergelijk
artikel 2.1.12, derde lid). Het in het derde lid van artikel 2.1.12 bepaalde
geldt uiteraard evenzeer indien tijdens een ander soort zitting een schikking
tot stand komt.In het vierde lid is de inhoud van het huidige vierde lid van artikel
19 Rv opgenomen. Aan de term «dag waarop de zaak weer op de rol zal
komen» is hier de voorkeur gegeven boven «roldatum», omdat
het hier om een beweging (naar de rol) gaat.In artikel 2.1.13, eerste lid, is een gedeelte van het eerste lid van
het huidige artikel 19a Rv verdwenen. Het betreft de bepaling dat de rechtbank
in het kader van een inlichtingencomparitie een partij of beide partijen kan
bevelen bepaalde stellingen mondeling toe te lichten dan wel bepaalde, op
de zaak betrekking hebbende bescheiden over te leggen. Deze mogelijkheid is
niet verdwenen; zij is integendeel uitgebreid en als algemeen voorschrift
voor alle procedures opgenomen in artikel 1.3.4. Volgens dit artikel kan het
bevel in alle gevallen en in elke stand van de procedure worden gegeven. In
de kantongerechtsprocedure is dit reeds geldend recht (vergelijk het huidige
artikel 110 Rv). Het bevel, voor zover gegeven ter gelegenheid van een comparitie,
krijgt overigens in artikel 2.1.14 speciale aandacht.Aan het eerste lid is toegevoegd dat het tweede lid van artikel 2.1.12,
omtrent de wijze van verschijnen bij de schikkingscomparitie, ook van toepassing
is op de inlichtingencomparitie.Het tweede en derde lid stemmen vrijwel overeen met het tweede en derde
lid van het huidige artikel 19a Rv. Echter is aan het derde lid een volzin
toegevoegd naar aanleiding van de door de NVvR geuite wens144 de
regeling voor het opmaken van het proces-verbaal efficiënter te maken.
Mede-ondertekening van het proces-verbaal door partijen is in de voorgestelde
regeling nog slechts nodig indien daadwerkelijk inlichtingen door partijen
zijn gegeven.In het vierde lid keert de eerste volzin van het huidige artikel 19a,
vierde lid, Rv met betrekking tot de bewijskracht van een partij-verklaring,
niet terug, aangezien het Europese Hof voor de rechten van de mens in het
zogenaamde Dombo-arrest145 heeft beslist dat er geen ongelijkheid
mag zijn tussen de bewijsrechtelijke positie van de partij die wel en de partij
die niet de bewijslast heeft. Naar aanleiding van dit arrest keren de bepalingen
van de huidige artikelen 19a, vierde lid, eerste volzin, 205, vierde lid,
eerste volzin, en 213, eerste lid, Rv niet terug in respectievelijk de
voorgestelde artikelen 2.1.13, vierde lid, 2.8.32, vierde lid, en 2.8.25.
Voorts is het bevel stellingen toe te lichten of stukken over te leggen in
het vierde lid, evenals in het eerste lid, verdwenen.Opmerking verdient ten slotte dat de term «ter terechtzitting verschijnen»
met betrekking tot partijen in de dagvaardingsprocedure slechts in het kader
van een fysieke verschijning voor de rechter, zoals bij een comparitie, wordt
gebruikt en niet in de zin van zich stellen als partij in het geding. Gedaagde
«verschijnt in het geding» en eiser is al in het geding verschenen
door het enkele feit dat hij heeft gedagvaard en de zaak heeft aangebracht.
Hij hoeft zelfs geen acte de présence meer te geven door middel van
een conclusie van eis. Artikel 2.1.14De werking van deze uit het huidige artikel 19a, eerste lid, Rv overgehevelde
bepaling strekt zich in het voorstel ook uit tot de schikkingscomparitie.
Dit ligt voor de hand, nu het bevel om bescheiden over te leggen in alle zaken
en in elk stadium gegeven kan worden. Artikel 2.1.15Artikel 2.1.15 is nieuw. Het is opgenomen op verzoek van de NVvR146 en geldt voor alle rolverwijzingen, zoals na comparities, bewijsverrichtingen
of incidenten en voor uitspraak van het vonnis. Indien de rechter bij elke
rolverwijzing aangeeft welke proceshandeling moet worden verricht, kan onnodige
vertraging, veroorzaakt doordat de zaak wel op de rol komt, maar niet duidelijk
is wat daar moet gebeuren, worden voorkomen. Artikel 2.1.16Dit uit het huidige artikel 118, derde lid, Rv overgenomen artikel is
algemeen geldend gemaakt voor alle dagvaardingsprocedures. De term «zendt»
is vervangen door «verstrekt». Hieronder vallen zowel het toezenden
van processen-verbaal in zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen,
als het in de «postbus» van een advocatenkantoor bij de rechtbank
leggen ervan in procureurszaken.Wellicht ten overvloede zij vermeld dat het artikel niet betekent dat
er ook altijd een proces-verbaal moet worden opgemaakt. Artikel 2.1.17Artikel 2.1.17 is evenals het voorgaande een algemeen geldend gemaakte
bepaling die – behoudens de zinsnede «met uitzondering van het
bepaalde in artikel 104, tweede lid,»; dit in verband met het vervallen
van de mogelijkheid per formulier te dagvaarden – is overgenomen uit
het huidige artikel 118, vierde lid, Rv. De uitdrukking «onverwijld»
is vervangen door «zo spoedig mogelijk»; zie de toelichting op
artikel 1.4.1. TWEEDE AFDELING Relatieve bevoegdheidIn de toelichting bij de Eerste Afdeling van de Eerste Titel, welke handelt
over internationale bevoegdheid (rechtsmacht), is uitvoerig ingegaan op de
verhouding tussen die nieuwe Afdeling en de thans te bespreken Afdeling over
relatieve bevoegdheid in dagvaardingsprocedures. Een van de consequenties
van het opnemen van aparte bepalingen over rechtsmacht, is dat de onderhavige
Afdeling slechts bestemd is voor de interne relatieve bevoegdheid.
Dit blijkt uit de in artikel 1.1.9 geformuleerde vangnet-bepaling (zie ook
de toelichting op dat artikel).Wel is ook bij het opnieuw redigeren van deze bepalingen van relatieve
bevoegdheid acht geslagen op internationale ontwikkelingen, en met name op
het Verdrag van Brussel en het Verdrag van Lugano. Afstemming is gewenst omdat
de bepalingen van de onderhavige Afdeling ook van toepassing kunnen zijn op
gevallen die mede door deze verdragen worden bestreken, en ook om de gelijkvormigheid
van verwante regelingen zoveel mogelijk te bevorderen. Om die redenen zijn
enkele, aan die verdragen ontleende, nieuwe gronden opgenomen voor de intern-Nederlandse
relatieve bevoegdheid. De herkomst van de diverse bepalingen zal hieronder
steeds worden aangeduid.Een kritische beschouwing van het huidige artikel 126 Rv heeft ertoe geleid
dat wordt voorgesteld een aantal leden van dit artikel te schrappen, daar
het om overbodige of achterhaalde bepalingen gaat. Dit lot valt het derde,
vijfde, zesde, tiende, veertiende, vijftiende, zeventiende en achttiende lid
van dat artikel te beurt.De schrapping van het internationaal als exorbitant beschouwde forum actoris
(derde en vijfde lid) kwam in de toelichting op Afdeling 1.1 al uitvoeriger
ter sprake. Deze lijn dient naar mijn mening te worden doorgetrokken naar
het interne bevoegdheidsrecht. Zie hierover echter ook artikel 2.2.11 en de
toelichting hierop.In de andere gevallen (bedoeld worden het zesde, tiende, veertiende, vijftiende,
zeventiende en achttiende lid van artikel 126 Rv) kan in beginsel zonder bezwaar
de hoofdregel van artikel 2.2.1 of een van de andere regels, waaronder het
vangnet van artikel 2.2.11, worden gevolgd.Ter nadere toelichting op de schrapping van artikel 126, veertiende lid,
Rv verdient nog opmerking, dat deze regel, voor wat de rechtsmacht betreft,
is opgenomen in artikel 1.1.6, tweede lid, maar dat zij voor de interne relatieve
bevoegdheid reeds voortvloeit uit de wettelijke regeling van de vrijwaring,
die immers een incident is in de lopende procedure. Artikel 2.2.1Artikel 2.2.1, dat de aloude hoofdregel voor de relatieve bevoegdheid
in dagvaardingsprocedures bevat, is ontleend aan het huidige artikel 126,
eerste en tweede lid, Rv.Ten aanzien van de in het tweede lid omschreven subsidiaire bevoegdheid
(de rechtbank van het werkelijk verblijf) moge worden verwezen naar de toelichting
op artikel 1.1.2 en artikel 1.1.9. Dit forum geldt, om redenen als bij die
artikelen uiteengezet, uitsluitend als een bepaling van interne relatieve
bevoegdheid. Er moet dan op een andere grond wel rechtsmacht zijn; dat station
is hier dus al gepasseerd.Voor het woonplaatsbegrip wordt verwezen naar artikel 1:10 BW. Artikel 2.2.2Men dient erop bedacht te zijn dat in artikel 2.2.2 en in alle volgende
bepalingen van deze Afdeling de rechtbank in het bedoelde geval steeds «mede»
bevoegd is. Dat impliceert dat het telkens gaat om een alternatieve bevoegdheid
naast die van artikel 2.2.1, zodat de aanlegger kan kiezen. Exclusieve bevoegdheden
zijn zoveel mogelijk vermeden, omdat bij de opstelling van deze bepalingen
een belangrijk richtsnoer is geweest dat de onderhavige bepalingen soepel
moeten zijn. In een klein land als Nederland zijn er in dagvaardingsprocedures
meestal geen doorslaggevende redenen om aan de aanlegger een keuze als hier
bedoeld te onthouden. Volgens deze Afdeling bestaat exclusieve bevoegdheid
in beginsel alleen in het geval waarin partijen die exclusieve bevoegdheid
zelf, blijkens een forumkeuze-beding, hebben gewild (zie artikel 2.2.10 en
de toelichting op dat artikel). Daarnaast vloeien met betrekking tot de relatieve bevoegdheid bij kleine geldvorderingen en in arbeidsen
consumentenzaken beperkingen voort uit artikel 2.2.10, tweede lid. In deze
zaken is evenwel geen sprake van exclusieve bevoegdheid: men kan immers ook
hier kiezen voor de hoofdregel van artikel 2.2.1.Zie voor het onderhavige artikel ook het gelijkluidende huidige artikel
98, tweede lid, Rv. Artikel 2.2.3Men vergelijke artikel 2.2.3 met het gelijkluidende huidige artikel 98,
derde lid, Rv, dat was geïnspireerd door de artikelen 13 tot en met 15
EEX/EVEX. Zie ook artikel 1.1.5, onder c, en de toelichting daarop, in het
bijzonder voor wat betreft de afwijking in dat artikel-onderdeel van de onderhavige
bepaling: er is daar een beperking opgenomen met betrekking tot de plaats
waar de voor de sluiting van de overeenkomst noodzakelijke handelingen zijn
verricht. Voor een interne bepaling van relatieve bevoegdheid bestaat voor
een dergelijke beperking onvoldoende grond.Overigens betekent de huidige plaatsing in een algemene regeling een uitbreiding.
Het huidige artikel 98, derde lid, Rv geldt slechts voor kantongerechtsprocedures.
Een soortgelijke beperking tot «kleine» consumentenzaken treft
men in dit voorstel niet aan. De bepaling krijgt nu een algemene strekking. Artikel 2.2.4De in artikel 2.2.4 voorgestelde bevoegdheidsgrond (bij onrechtmatige
daad de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan) is in
Nederland nieuw. Zij is ontleend aan artikel 5, onderdeel 3, EEX/EVEX; ook
komt zij voor in het interne recht van sommige andere Europese landen. Zie
bij voorbeeld artikel 32 ZPO en artikel 35 van het Poolse Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering. Men zie voor de rechtsmacht het corresponderende artikel
1.1.5, onder d. Artikel 2.2.5Zie het huidige artikel 98, eerste lid, Rv en artikel 126, achtste lid,
Rv en voor de rechtsmacht het corresponderende artikel 1.1.5, onder e. De
bevoegdheid betreffende onroerende zaken is, het zij in verband met het in
dit opzicht afwijkende stelsel van artikel 16 EEX/EVEX duidelijkheidshalve
nog eens gezegd, niet exclusief. Dit betekent een – doelbewuste –
afwijking van het huidige artikel 98, eerste lid, Rv. Voor exclusiviteit bestaat
onvoldoende reden. De rechtbank in Groningen moet en kan hetzelfde huurrecht
toepassen als die in Maastricht. Meestal wordt geen plaatsopneming bevolen.
Bovendien kunnen plaatsopnemingen altijd aan de locale rechter worden opgedragen. Artikel 2.2.6Men zie het huidige artikel 126, twaalfde lid, Rv, voor de rechtsmacht
het corresponderende artikel 1.1.5, onder f, en voor verzoekschriftprocedures
het corresponderende artikel 3.2.6. Er is een eenvoudigere redactie gevolgd
dan in artikel 126, twaalfde lid, Rv, hetgeen te meer verantwoord is nu het
ook hier, evenals vroeger trouwens, niet om een exclusieve bevoegdheid gaat.In het tweede lid wordt buiten twijfel gesteld dat het ook volgens deze
nieuwe regeling mogelijk is om vorderingen ten laste van de overledene in
te stellen bij de rechtbank van het sterfhuis. Men kan er namelijk over twisten
of dit «zaken betreffende nalatenschappen» zijn, maar deze vorderingen worden thans wel genoemd in artikel 126, twaalfde lid,
onder 2°, Rv. Er is geen reden deze praktische regel thans af te schaffen. Artikel 2.2.7.Zie het huidige artikel 126, elfde lid, Rv en voor de rechtsmacht het
corresponderende artikel 1.1.5, onder g. Men vergelijke ook de te handhaven
regeling van artikel 2:15 BW. Artikel 2.2.8Zie het huidige artikel 126, dertiende lid, Rv en voor de rechtsmacht
het corresponderende artikel 1.1.5, onder h, en de toelichting op laatstgenoemde
bepaling. De bepaling is materieel gelijk aan het tot dusverre geldende artikel
126, dertiende lid, Rv. Onder meer de faillissementspauliana valt onder haar
werking, evenals thans voor de huidige bepaling wordt aangenomen. Het gaat,
zoals steeds in deze Afdeling, om een mede-bevoegdheid, niet om een exclusieve
bevoegdheid. Artikel 2.2.9Zie het huidige artikel 126, zevende lid, Rv en voor de rechtsmacht het
corresponderende artikel 1.1.6, eerste lid. Ook hier is wel weer de eis gesteld
van samenhang tussen de vorderingen.147Er wordt in deze bepaling van uitgegaan dat de rechtbank ten aanzien van
de overige verweerders niet al uit anderen hoofde bevoegd is. Is dat wel zo,
dan is het uiteraard niet de bedoeling van deze bepaling dat nu als extra
bevoegdheidscriterium samenhang wordt geëist.Er wordt in de voorgestelde formulering geen onderscheid gemaakt tussen
woonplaats en verblijfplaats van de verschillende gedaagden. Het gevolg hiervan
is dat de rechtbank van de werkelijke verblijfplaats van een gedaagde ook
bevoegd is ten aanzien van een medegedaagde, ook al heeft deze elders in Nederland
een bekende woonplaats, en omgekeerd. Artikel 2.2.10Zie voor de rechtsmacht het corresponderende artikel 1.1.7. Voor het interne
Nederlandse recht kan worden gewezen op het huidige artikel 126, zestiende
lid, Rv, dat als het ware in de onderhavige bepaling opgaat. Overigens kan
het daar geregelde betreffende de gekozen woonplaats niet geheel worden vereenzelvigd
met de forumkeuze, die thans als zodanig in het interne Nederlandse bevoegdheidsrecht
niet is geregeld: de woonplaatskeuze is een eenzijdige aangelegenheid, de
forumkeuze daarentegen vindt plaats in het kader van een overeenkomst en is
dus tweezijdig. Het artikel is op vergelijkbare wijze als het parallelle artikel
1.1.7 opgezet, met enkele afwijkingen. Het tweede lid van dat artikel is hier
geïncorporeerd in het eerste lid.Uit het eerste lid («iedere andere rechtbank verklaart zich onbevoegd»)
vloeit voort dat het in beginsel om exclusieve bevoegdheid gaat. Er moet uiteraard
door de eiser die van de clausule gebruik maakt, een beroep op worden gedaan.
Deze eiser is in beginsel aan de clausule gebonden. Zou hij zich desondanks
toch wenden tot de rechter die zonder de forumkeuze bevoegd was geweest, dan
moet de gedaagde die zich op de clausule wil beroepen, dat wel aanstonds (voor
alle weren, artikel 2.2.12, eerste lid) doen. Doet de gedaagde dat beroep
niet of te laat, dan moet de andere rechter de clausule, voor zover hij daarvan
al kennis krijgt, negeren.Hierdoor is evenals vroeger ook stilzwijgende forumkeuze binnen Nederland
mogelijk. De rechter hoeft de bepalingen van deze Afdeling niet ambtshalve
toe te passen: zie artikel 2.2.12. Wendt een eiser zich tot een andere rechtbank
dan die waaraan op grond van de wet relatieve bevoegdheid toekomt,
en beroept de gedaagde zich niet tijdig op de onbevoegdheid, dan is de geadieerde
rechtbank bevoegd. Er is in dit opzicht dus een belangrijk verschil met de
bepalingen over de rechtsmacht. Zie hierover ook de toelichting op artikel
1.1.8, onder a. Aan een aparte, uitdrukkelijke voorziening over stilzwijgende forumkeuze
als het parallelle artikel 18 EEX/EVEX of het hierboven besproken artikel
1.1.8, onder a, is hier derhalve geen behoefte.Met betrekking tot het tweede lid zie men het huidige artikel 100 Rv,
dat hier voor kleine geldvorderingen en voor (andere) arbeidszaken en consumentenzaken
in essentie wordt gehandhaafd. Zie evenwel voor huurzaken het bij artikel
2.2.5 opgemerkte. Forumkeuze wordt mogelijk in huurzaken die geen consumentenzaken
zijn (dat laatste is een belangrijke beperking: huur van woonruimte valt meestal
onder het begrip consumentenovereenkomst zoals weergegeven in artikel 2.2.3).
Men zie voorts ook de (deels) parallelle regeling van artikel 1.1.7, derde
en vierde lid.Het lag voor de hand, ten aanzien van het bewijsvoorschrift het zelfde
stelsel te volgen als in artikel 1.1.7, vijfde lid, waarin het stelsel van
artikel 1022 Rv is gevolgd. Het derde lid van het onderhavige artikel geeft
dit aan.In het vierde lid vindt men een zelfde bepaling als in artikel 1053 voor
de arbitrage. Aan deze praktische regeling, die voorkomt dat een forumkeuzeclausule
in het zog van een nietige overeenkomst wordt meegetrokken waardoor de rechter
ook die clausule niet meer op zijn geldigheid zou kunnen toetsen, bestaat
ook hier behoefte. Zie ook artikel 1.1.7, zesde lid. Artikel 2.2.11Een bepaling als hier voorgesteld was in Nederland al bekend in het kader
van verzoekschriftprocedures: zie het huidige artikel 429c, veertiende lid,
Rv en artikel 3.2.7 in dit wetsvoorstel. Er is echter ook in dagvaardingsprocedures
behoefte aan een dergelijke algemene vangnetbepaling. Men denke aan de volgende
gevallen:– er is in een beding als bedoeld in artikel 1.1.7 gekozen voor
«de Nederlandse rechter», zonder dat is aangegeven wèlke
Nederlandse rechter men op het oog had;– er kunnen verdragen zijn die aan de Nederlandse rechter rechtsmacht
geven, maar die de bepaling wèlke rechter in een concreet geval bevoegd
is aan het nationale recht overlaten.148 Men zie ook het huidige
artikel 126, achttiende lid, Rv, dat door deze meer algemene voorziening overbodig
wordt;– er kunnen bepalingen van Nederlands recht zijn waaruit rechtsmacht
van de Nederlandse rechter voortvloeit, zonder dat daarbij is aangegeven welke
Nederlandse rechter dan relatief bevoegd is. Een voorbeeld daarvan is het
hierboven genoemde en besproken artikel 1.1.5, onderdeel a (plaats van uitvoering
van contractuele verbintenissen), voorts artikel 1.1.8, onderdelen b en c,
inzake het zogenaamde forum necessitatis, en verder artikel 1.1.13 inzake
de rechtsmacht met betrekking tot het Nederlandse gedeelte van het continentale
plat.In dergelijke gevallen komt men in eerste instantie terecht bij de woonplaats
van de eiser; is die er niet, dan wordt de rechtbank te 's-Gravenhage bevoegd.
De eerste mogelijkheid is géén nieuw «forum actoris»:
de bepaling schept immers geen rechtsmacht; rechtsmacht moet op andere gronden
aanwezig zijn. Pas dan en alleen dan speelt vervolgens de vraag van de relatieve
bevoegdheid binnen Nederland (zie ook artikel 1.1.12 en de toelichting hierop).
Het gaat hier alleen om een praktische regeling, waarvoor onder meer de NVvR149 heeft gepleit: indien een eiser woonplaats heeft in Nederland en
er rechtsmacht is bij voorbeeld op grond van mijn nieuwe artikel 1.1.5, onderdeel
a (plaats van uitvoering van contractuele verbintenissen, voorbeeld: aan een
Canadees bedrijf zijn goederen geleverd, waarvoor betaling wordt
gevorderd), heeft het geen zin deze eiser, indien deze bij voorbeeld in Groningen
woont, te dwingen zijn zaak in 's-Gravenhage aanhangig te komen maken. Zie
ook de toelichting op laatstgenoemd artikel. Artikel 2.2.12Zie de huidige artikelen 154, tweede lid, 157a, eerste lid, en 157b Rv,
voor de rechtsmacht het corresponderende artikel 1.1.10 en voor verzoekschriftprocedures
het corresponderende artikel 3.2.8.Het artikel brengt geen wijziging in het thans geldende recht, met dien
verstande dat de categorische uitsluiting van hoger beroep in de eerste zin
van het derde lid iets verder gaat dan het huidige artikel 157b Rv, dat in
sommige gevallen hoger beroep toelaat. DERDE AFDELING DagvaardingTer inleiding op deze Afdeling moge allereerst worden verwezen naar het
hierboven opgemerkte als inleiding op Afdeling 1.6. In aansluiting daarop
nog het volgende.Nu in het wetsvoorstel een aparte Titel wordt gewijd aan de dagvaardingsprocedure
in eerste aanleg, ontstond de behoefte aan aparte bepalingen over de rechtsingang
in deze procedure. Deze vindt van oudsher plaats door dagvaarding. In dit
wetsvoorstel is dat niet anders. De onderhavige procedure ontleent er, blijkens
het opschrift van de Tweede Titel, zelfs zijn naam aan. Wel moet daarbij worden
opgemerkt dat dagvaarding in civiele procedures volgens thans geldend recht,
namelijk sinds de inwerkingtreding van de Wet van 31 januari 1991 tot wijziging
van de civiele kantongerechtsprocedure (Stb. 50) onder omstandigheden behalve
door deurwaardersexploot ook kan plaatsvinden door toezending per post aan
de gedaagde van een door de eiser ingevuld dagvaardingsformulier (zie het
huidige artikel 104 Rv).De NVvR heeft dringend aanbevolen deze «formulierdagvaarding»
te schrappen.150 Geconstateerd moet worden dat, wat er ook zij
van de argumenten voor of tegen handhaving van de mogelijkheid van dagvaarding
bij formulier, hiervan in de praktijk geen veelvuldig gebruik wordt gemaakt,
terwijl bovendien uit de daarop door de NVvR geuite kritiek blijkt dat aldaar
voor dit instrument onvoldoende draagvlak bestaat. Onder die omstandigheden
geef ik er de voorkeur aan om, in overeenstemming met de subsidiaire aanbeveling
van de Raad van State151, de formulierdagvaarding te schrappen.Een opmerking van terminologische aard: in dit wetsvoorstel is, anders
dan in de huidige wet, het woord «dagvaarding» uitsluitend gebezigd
in de betekenis van de proceshandeling waarbij de gedaagde wordt opgeroepen
om in de procedure te verschijnen, maar niet in de betekenis van het document
waarbij dat gebeurt. Wordt het document bedoeld, dan spreekt dit wetsvoorstel
van «exploot» (van dagvaarding).De inhoud van deze Afdeling bevat niet veel nieuws. Het gaat om voorschriften
over de inhoud van het exploot van dagvaarding, de wijze waarop de zaak, nadat
dagvaarding heeft plaatsgevonden, aanhangig moet worden gemaakt, de dagvaardingstermijnen
en de mogelijkheid fouten in de dagvaarding te herstellen. Nieuw is hier vooral
artikel 2.3.13. Het overgrote gedeelte van deze Afdeling was al geldend recht.
Wel is hier en daar van de gelegenheid gebruik gemaakt, het bestaande recht
te vereenvoudigen, te verduidelijken of te verbeteren. Hieronder zal vooral
op die onderdelen worden ingegaan.Vooraf zij nog slechts opgemerkt dat het voorschrift van het huidige artikel 133, vierde lid, niet terugkeert, daar deze bepaling reeds
thans in de praktijk niet wordt nageleefd en aan een dergelijke regeling met
betrekking tot het al dan niet kunnen doorberekenen van kosten van proceshandelingen
in de wet geen behoefte bestaat.Het voorschrift van het huidige artikel 5a Rv is niet in de nieuwe regeling
opgenomen, daar dit een bepaling is die, indien hieraan al behoefte bestaat,
thuis hoort in de Wet tarieven in burgerlijke zaken.Voorts keren de huidige artikelen 12 en 13 Rv niet terug, omdat er van
uit mag worden gegaan dat het in deze bepalingen geregelde voor zich spreekt.In dit verband moge er tevens op worden gewezen dat het huidige artikel
96 evenmin terugkeert. De materie van de aansprakelijkheid van de bedoelde
personen is materieelrechtelijk van aard. Vergelijk ook de wijziging van het
huidige artikel 58 Rv (het vroegere «eigen beursje») en hetgeen
daarover in de toelichting op artikel 2.11.16 is opgemerkt. Artikel 2.3.1Het eerste lid van artikel 2.3.1 bepaalt dat dagvaarding bij exploot geschiedt
(vergelijk het huidige artikel 1 Rv).In het tweede lid vindt men allereerst die onderdelen van de huidige artikelen
5, 103, onder a, en 133, eerste lid, Rv die specifiek op het exploot van dagvaarding
betrekking hebben.Met betrekking tot onderdeel b verdient vermelding dat als de gemachtigde
een beroepsgemachtigde is, het adres, evenals bij de procureur, diens kantooradres
is. Omdat de gemachtigde niet altijd een beroepsgemachtigde is, wordt daar
de neutrale term «adres» gebezigd.Nieuwe elementen vindt men ook in de onderdelen g, h en i, met dien verstande
dat deze bepalingen, die ertoe strekken de gedaagde behoorlijk in te lichten
omtrent zijn rechten en verplichtingen, voor de kantongerechtsprocedure al
golden krachtens het huidige artikel 103 Rv, onder b en c. Het kwam mij voor
dat deze onderdelen van artikel 103 Rv zich lenen voor veralgemening. Aldus
moet nu ook in zaken met verplichte procesvertegenwoordiging in het dagvaardingsexploot
aan de gedaagde worden meegedeeld op welke wijze hij in het geding moet verschijnen
en wat er gebeurt als hij dit nalaat. Dit past in de door mij voorgestane
koers om ook in dit wetsvoorstel zoveel mogelijk te bevorderen dat het procesrecht
geen belemmering vormt voor de procederenden, maar een hulpmiddel zal zijn
dat met name aan onwetenden een handreiking biedt. Vlg. ook Rapport Commissie-Storme,
artikelen 2.1.3.2. en 2.1.3.3. Gezien de strekking van het hieronder te bespreken
artikel 2.3.9 zullen verzuimen in dit opzicht overigens niet per se tot nietigheid
van de dagvaarding leiden.In onderdeel i zijn de woorden «in eerste aanleg» opgenomen.
De hier bedoelde waarschuwing, met de daaraan verbonden sanctie van nietigheid,
past minder in een appel- of cassatieprocedure, waarin partijen doorgaans
een procesvertegenwoordiger moeten hebben. Bovendien doet het in artikel 2.6.1
bedoelde rechtsgevolg zich in hoger beroep en in cassatie niet in die vorm
voor. Zie in dit verband ook de slotzin van artikel 2.7.1, tweede lid. Artikel 2.3.2Voor het eerste lid van artikel 2.3.2 vergelijke men het huidige artikel
135, eerste lid, Rv. Ingevolge artikel 1.3.14 duurt de dag op de griffie van
9.00 tot 17.00 uur.Het tweede lid is ontleend aan het huidige artikel 288a, eerste lid, Rv. Artikel 2.3.3De gewone dagvaardingstermijn was sinds de invoering van de Wet van 31
januari 1991 tot wijziging van de civiele kantongerechtsprocedure (Stb. 50)
vier weken in kantongerechtszaken en acht dagen in rechtbankzaken. De termijn
van vier weken in kantongerechtszaken was destijds voorgesteld en ingevoerd
in verband met de formulierdagvaarding: bij die wijze van dagvaarding was
verlenging van de minimumtermijn nodig omdat bij de daar voorgeschreven aangetekende
verzending niet binnen acht dagen kan worden vastgesteld of het stuk de wederpartij
heeft bereikt. Vervolgens is ter wille van het vermijden van onnodige verschillen
ook de termijn bij de explootdagvaarding tot dezelfde omvang (vier weken)
verlengd. Men zie in die zin het huidige artikel 7 Rv, dat voor kantongerechtszaken
algemeen een dagvaardingstermijn voorschrijft van vier weken, maar voor rechtbankzaken
een termijn geeft van acht dagen.Nu de mogelijkheid per formulier te dagvaarden is geschrapt, kan worden
teruggekeerd naar een uniforme gewone dagvaardingstermijn van ten minste acht
dagen. Het leek mij niet wenselijk om in het kader van mijn streven om termijnen
zo veel mogelijk in weken uit te drukken, ook deze dagvaardingstermijn op
één week te stellen. De dagvaardingstermijn van acht dagen is
ingeburgerd en bestaat ook in België en Frankrijk. Artikel 2.3.4Artikel 2.3.4 bevat nu de voorschriften voor de dagvaardingstermijn wanneer
de gedaagde niet in Nederland woont of verblijft. De in dat opzicht thans
geldende regels van de huidige artikelen 9 en 10 Rv en van het Koninklijk
Besluit van 3 november 1934, Stb. 566, zijn sterk vereenvoudigd. Bovendien
is in dit opzicht nu uitdrukkelijk aansluiting gezocht bij het Haagse Betekeningsverdrag.
Het systeem waaraan ik denk, is dat in de gevallen dat de gedaagde woont of
verblijft in een bij dat Verdrag aangesloten Europees land, de dagvaardingstermijn
vier weken bedraagt, en in alle andere gevallen drie maanden. Ik geef aan
dit nieuwe criterium de voorkeur boven het huidige, waarbij alleen de ligging
van het land een rol speelt. In het huidige tijdsgewricht speelt die ligging
niet zo'n grote rol meer; belangrijker zijn de in een bepaald geval aanwezige
communicatiekanalen. In dergelijke kanalen (via «centrale autoriteiten»)
en in een soepele en uitgewerkte, van waarborgen voorziene regeling voor de
betekening van stukken in het buitenland, voorziet het genoemde Verdrag. Veel
landen zijn hierbij aangesloten. In 1995 ging het, met inbegrip van Nederland,
om 33 landen. Binnen de kring van lid-staten van de Europese Unie ontbreekt
thans alleen Oostenrijk. Men zie ook het hierboven al besproken artikel 1.6.11,
tweede lid, waarin om vergelijkbare redenen eveneens een link wordt gelegd
met het Haagse Betekeningsverdrag. Nu dit Verdrag (naast andere verdragen)
voor het internationale rechtsverkeer steeds belangrijker wordt, meen ik dat
ook het nationale procesrecht in gevallen waarin dat zin kan hebben expliciet
aan dat verdrag dient te refereren.Wel is in dit geval de werking van de regeling beperkt tot in Europa gelegen
landen, omdat in het intercontinentale rechtsverkeer, zelfs als het landen
betreft die zijn aangesloten bij het Haagse Betekeningsverdrag, een termijn
van vier weken toch te krap is. Hierop is gewezen door de Orde.152Voor het derde lid vergelijke men het huidige artikel 11 Rv. De dagvaardingstermijn
is ook hier op acht dagen gehandhaafd. Artikel 2.3.5Artikel 2.3.5 betreft twee bijzondere gevallen van oproeping waarin om
voor zich sprekende redenen een bijzondere oproepingstermijn dient te gelden.
Men zie de huidige artikelen 4, onder 7°, tweede lid, en 9, derde lid,
Rv. Artikel 2.3.6Zie de huidige artikelen 7, tweede lid, 9, tweede lid, en 10, tweede lid,
Rv. Artikel 2.3.7Vergelijk het huidige, in 1992 ingevoerde153 artikel 12a Rv.
De positie van deze derden in het geding is verder uitgewerkt in artikel 2.6.2,
derde lid. Artikel 2.3.8Artikel 2.3.8, dat handelt over het aanvangs- en eindtijdstip van de dagvaardingstermijn,
is een herhaling van het huidige artikel 8 Rv. Artikel 2.3.9Vergelijk de huidige artikelen 91 en 92 Rv. Zoals ook in de huidige artikelen
92 tot en met 94 is aangegeven, zal de nietigheid niet in alle gevallen behoeven
te worden uitgesproken. Indien de gedaagde in het geding verschijnt, geldt
de regeling van artikel 2.3.11. Verschijnt hij niet, dan geldt de regeling
van artikel 2.3.10. Verwezen mag ook worden naar de toelichting op laatstgenoemde
bepalingen. Artikel 2.3.10Vergelijk het huidige artikel 93 Rv, ingevoerd in 1985.154In het eerste lid is de zinsnede «dan wel verzuimt procureur te
stellen hoewel hem dat bij dagvaarding is aangezegd» opgenomen naar
aanleiding van het advies van de NVvR.155 Men zie ook artikel 2.6.1
en de toelichting op dat artikel.In het derde lid treft men een afwijking aan van het corresponderende
tweede lid van het huidige artikel 93 Rv. Deze afwijking is in feite een codificatie
van latere rechtspraak van de Hoge Raad156, waarbij er bewust naar
is gestreefd artikel 93 Rv eng uit te leggen, teneinde het aantal gevallen
waarin een beroep op nietigheid van een dagvaarding succes zou kunnen hebben,
verder terug te dringen. De Hoge Raad ziet de herstelmogelijkheid als hoofdzaak
en de nietigheid als uitzondering. Ook de wetsbepaling is thans in die zin
geredigeerd. De volgorde van het tweede en het derde lid is om die reden in
vergelijking met het huidige artikel 93 Rv omgedraaid. Uitsluitend in het
geval bedoeld in het derde lid is er dus nog sprake van een ambtshalve nietigverklaring. Artikel 2.3.11Artikel 2.3.11 stemt inhoudelijk vrijwel overeen met het huidige voor
alle gedingen geldende artikel 94 Rv.In het eerste lid is het woord «onredelijk» toegevoegd met
betrekking tot de eis dat gedaagde niet in zijn verdediging is benadeeld.
Dezelfde formulering vindt men ook in artikel 1.6.20, eerste lid. De rechter
krijgt hierdoor meer ruimte om het gebrek te laten herstellen. Artikel 2.3.12Artikel 2.3.12 is een belangrijk nieuw artikel, dat in iedere stand van
het geding een speciale herstelmogelijkheid biedt in geval verzuimd is bij
dagvaarding procureur te stellen. Voor alle duidelijkheid merk ik op dat de
eiser bij dagvaarding uiteraard zijn keuze met betrekking tot procureurstelling
moet maken, maar dat het uiteindelijk de rechtbank is die – ambtshalve –
bepaalt of een zaak een procureurszaak is of niet.Het eerste lid opent met de zinsnede «Indien de eiser ten onrechte
geen procureur heeft gesteld,....». Onder het ten onrechte geen procureur
stellen door de eiser wordt verstaan dat hij in een procureurszaak als bedoeld
in artikel 2.1.2, tweede lid, in persoon procedeert of bij een gemachtigde
die geen procureur is. Vermeldenswaard in dit verband is de rechtspraak van
de Hoge Raad betreffende vermindering van eis door een eiser die bemerkt een
te hoge vordering bij de kantonrechter te hebben ingesteld; deze eiser kan
onder het huidige recht de bevoegdheid van de kantonrechter «redden»
door zijn vordering te verminderen en zo verwijzing naar de rechtbank voorkomen.157 Vertaald naar nieuw recht betekent dit dat de eiser die op enigerlei
wijze bemerkt dat hij procureur had moeten stellen, de verkeerd gekozen procesgang
kan redden door zijn eis zodanig te verminderen dat het een zaak wordt waarin
partijen in persoon kunnen procederen. Na deze vermindering van eis kan immers
niet meer worden gezegd dat «ten onrechte» geen procureur is gesteld.Men houde in het oog dat voor het overige een vermindering
van eis geen wijziging brengt in de gevolgde procesgang. In een procureurszaak
waarin geheel volgens de regels procureur is gesteld, leidt vermindering van
eis tot onder de f 10 000 er niet toe dat de zaak van procesgang
verandert. Naar huidig recht is dit ook zo, immers, de rechtbank wordt niet
onbevoegd door een eisvermindering tot onder de f 5 000.Verzuim van procureurstelling in de dagvaarding heeft, evenals onder het
huidige artikel 133, eerste lid, Rv, blijkens artikel 2.3.1, tweede lid, onder
c, nietigheid ten gevolge. Stelt eiser geen procureur, waaronder begrepen
het geval dat een procureur uit een ander arrondissement gesteld wordt, dan
kan deze nietigheid langs de speciale weg van artikel 2.3.12 worden opgelost.
De door artikel 2.3.12 aan eiser in geval van deze specifieke nietigheid geboden
herstelmogelijkheid staat dus los van de algemene regeling van herstel van
nietigheden in de dagvaarding (zie de artikelen 2.3.9 tot en met 2.3.11),
maar kan daarmee, zoals hierna zal blijken, wel cumuleren. Zoals vermeld,
heeft eiser ook de mogelijkheid door een vermindering van eis de procesgang
te «redden».Ingevolge het eerste lid van artikel 2.3.12 zal de rechtbank eiser de
gelegenheid bieden binnen een door haar te bepalen termijn alsnog procureur
te stellen. De rechtbank biedt de herstelmogelijkheid ambtshalve, ongeacht
of de gedaagde in het geding is verschenen of niet. Indien echter de gedaagde
wel in het geding is verschenen maar in persoon of bij gemachtigde en dus
eveneens ten onrechte geen procureur heeft gesteld, krijgt ook hij de gelegenheid
dit alsnog te doen binnen een door de rechtbank te bepalen termijn. In gelijke
zin Rapport Commissie-Storme, artikel 8.3.Het verzuim van procureurstelling door gedaagde kan verschillende oorzaken
hebben. Het kan zijn dat eiser niet heeft voldaan aan de op straffe van nietigheid
voorgeschreven eis van artikel 2.3.1, tweede lid, onder h, inhoudende dat
de dagvaarding in een zaak waarin partijen niet in persoon kunnen procederen,
moet vermelden dat gedaagde vertegenwoordigd door een procureur in het geding
moet verschijnen. Aan dit voorschrift kan per ongeluk niet zijn voldaan (een
zogenaamd «tekstverwerkingsfoutje»), terwijl eiser zelf wel procureur
heeft gesteld; in dat geval geldt de regeling voor herstel van nietigheden
van artikel 2.3.11 en komt toepassing van artikel 2.3.12 niet aan de orde.
Vermoedelijk vaker zal de oorzaak echter zijn dat eiser, in de veronderstelling
dat het niet om een procureurszaak gaat, de vermelding in de
dagvaarding dat gedaagde procureur moet stellen, bewust heeft weggelaten.
In dat geval zullen zowel eiser als gedaagde geen procureur stellen en geldt
voor beiden de herstelregeling van artikel 2.3.12, eerste lid, en voor de
gedaagde die zich op nietigheid van de dagvaarding beroept vanwege verzuim
van het voorschrift van artikel 2.3.1, tweede lid, onder h, bovendien artikel
2.3.11, eerste lid: doordat hem de mogelijkheid tot herstel van artikel 2.3.12
wordt geboden, is hij door het gebrek niet onredelijk benadeeld, zodat zijn
beroep zal worden verworpen. Het is echter ook mogelijk dat gedaagde in persoon
of bij gemachtigde in het geding verschijnt, ondanks een correcte vermelding
in de dagvaarding dat hij procureur moet stellen. Het is dan niet waarschijnlijk
dat de eiser eveneens geen procureur gesteld heeft en dus zal er in de regel
verstek tegen gedaagde worden verleend. Artikel 2.6.1 bepaalt immers dat verstek
wordt verleend niet alleen tegen de gedaagde die niet in het geding verschijnt,
maar ook tegen de gedaagde die verzuimt procureur te stellen hoewel hem dat
bij dagvaarding is aangezegd. Dit verstek kan hij echter volgens artikel 2.6.4
zuiveren door alsnog een procureur in te schakelen. In het andere, meer theoretische
geval dat eiser eveneens geen procureur heeft gesteld, geldt weer de regeling
van artikel 2.3.12.Tot zover de mogelijkheden indien de gedaagde in een procureurszaak geen
procureur stelt, maar wel in persoon of bij gemachtigde in het geding verschijnt.
Indien de gedaagde op geen enkele wijze in het geding verschijnt,
zal in het algemeen verstek tegen hem verleend worden. Dit is echter anders
wanneer blijkt dat de dagvaarding niet vermeldt dat hij procureur had moeten
stellen; alsdan geldt de herstelregeling van artikel 2.3.10, tweede lid (herstelexploot
met aanzegging van een nieuwe roldatum). De herstelregeling van artikel 2.3.12
is bij in het geheel niet in het geding verschijnen van de gedaagde dus voor
hem niet aan de orde. Wel kan het zijn – en zal het vaak zo zijn –
dat de zoëven genoemde nietigheid samengaat met procureursverzuim van
de eiser. In dat geval cumuleert bij niet in het geding verschijnen van de
gedaagde de regeling van artikel 2.3.12 voor de eiser met die van artikel
2.3.10, tweede lid. De eiser zal dan zowel zijn procureursverzuim moeten herstellen
als een herstelexploot aan gedaagde uitbrengen waarin hij hem alsnog aanzegt
dat hij procureur moet stellen. Doet hij dit niet, dan volgt alsnog ontslag
van instantie voor gedaagde. Stelt hij wel procureur maar brengt hij geen
herstelexploot uit, dan zal de dagvaarding nietig verklaard worden.Resumerend kan gesteld worden dat de herstelmogelijkheid van artikel 2.3.12,
eerste lid, benut kan worden voor de eiser die ten onrechte geen procureur
heeft gesteld, ongeacht de processuele houding van gedaagde, en voor de gedaagde
die ten onrechte geen procureur heeft gesteld slechts voor zover dit samenloopt
met procureursverzuim van eiser.In het tweede, derde en vierde lid van artikel 2.3.12 zijn de gevolgen
geregeld van het al dan niet gebruik maken van de geboden herstelmogelijkheid.Het tweede lid bepaalt allereerst dat indien de eiser de mogelijkheid
tot herstel niet benut, de gedaagde van de instantie wordt ontslagen, ongeacht
of de gedaagde in het geding is verschenen of niet. Ook indien ingevolge het
eerste lid aan beide partijen de herstelmogelijkheid is geboden, doet het
er voor de toepassing van het tweede lid niet toe of de gedaagde hiervan gebruik
maakt of niet. Tegen de eiser die zijn herstelmogelijkheid niet benut, wordt
geen verstek verleend. Het verstek tegen eiser van het huidige artikel 75
Rv is in dit wetsvoorstel vervallen in verband met de afschaffing van de conclusie
van eis; zie de toelichting op artikel 2.4.4. De essentie van artikel 75 Rv,
ontslag van instantie van gedaagde, is voor het in het tweede lid bedoelde
geval echter behouden.In het derde lid zijn de gevolgen geregeld van de situatie dat aan beide
partijen de mogelijkheid is geboden hun procureursverzuim te herstellen en
de eiser hiervan wel gebruik heeft gemaakt maar de gedaagde niet. In dat geval geldt de gedaagde als niet in het geding verschenen en
wordt conform artikel 2.6.1 verstek tegen hem verleend. Gedaagde kan, nadat
vervolgens een verstekvonnis tegen hem is gewezen, bij procureur in verzet
komen. De procureur kan het verweer opnieuw opzetten. Door de gedaagde in
de voorafgaande procedure gedane erkentenissen gelden dan als buitengerechtelijke
erkentenissen.Het vierde lid bepaalt hoe het verder gaat indien beide partijen alsnog
procureur hebben gesteld. Het geding wordt voortgezet in de stand waarin het
zich bevindt, met dien verstande dat partijen, wanneer reeds de dag van de
uitspraak was bepaald (zie hieromtrent artikel 2.11.1 en de toelichting op
dat artikel), zich nog over de zaak mogen uitlaten. Hoewel het uiteraard wenselijk
is dat in een zo vroeg mogelijk stadium reeds duidelijkheid bestaat over de
vraag of het om een procureurszaak gaat of niet, is deze laatste bepaling
nodig aangezien nog in een zeer laat stadium, soms pas bij het concipiëren
van het eindvonnis, kan blijken dat de zaak waarin partijen zonder procureur
hebben geprocedeerd, eigenlijk een procureurszaak is. Dit wordt veroorzaakt
doordat het gevorderde niet meer alleen bepalend is voor de vraag of bij procureur
geprocedeerd moet worden, nu onder het Nieuw Burgerlijk Wetboek allerlei verweer
kan worden gevoerd (zoals het inroepen van vernietigingsgronden; zie artikel
3:51, derde lid BW) zonder dat daartoe een eis in reconventie nodig is. Aldus
zal het verweer een ander licht op de beantwoording van deze vraag kunnen
werpen dan het enkele gevorderde. De alsnog ingeschakelde procureurs zijn
gebonden aan de door hun cliënten reeds te berde gebrachte stellingen,
maar mogen deze – binnen dit kader van gebondenheid – aanpassen
dan wel aanvullen.Om eindeloze debatten tussen partijen over de kwalificatie van de zaak
door de rechter te voorkomen, sluit het vijfde lid hoger beroep en cassatie
tegen beslissingen, genomen krachtens het eerste, tweede en vierde lid, uit. Artikel 2.3.13Artikel 2.3.13, eerste lid, bevat een herstelregel voor de situatie dat
eiser ten onrechte procureur heeft gesteld. De regel bevat de gedachte van
het huidige artikel 154 en, beperkter, van het huidige artikel 157 Rv. Hoewel
er op het eerste gezicht niets op tegen lijkt zich ook in een zaak waarin
in persoon geprocedeerd kan worden, van procureursbijstand te voorzien, is
het toch zeer wel denkbaar dat de gedaagde daartegen, bij voorbeeld met het
oog op de kosten, bezwaar heeft. Om deze reden moet de rechtbank hier, evenals
in het omgekeerde geval van artikel 2.3.12, de zaak ambtshalve kwalificeren
en bepalen dat een zaak die ten onrechte bij procureur is begonnen, wordt
voortgezet als een zaak waarin partijen in persoon kunnen procederen. Hierop
is echter één uitzondering, namelijk het geval dat de gedaagde
eveneens procureur heeft gesteld en deze zich er niet op beroept dat de zaak
in het verkeerde spoor zit. In dat geval wordt de zaak als een procureurszaak
behandeld. De gedaagde die geen procureur wenst te stellen, kan er dus voor
kiezen niet in het geding te verschijnen. De rechtbank kan dan geen verstek
tegen hem verlenen, maar moet eerst de zaak overzetten naar het andere spoor.
Ook als de gedaagde in persoon of bij gemachtigde in het geding verschijnt,
geldt dat het spoor ambtshalve door de rechtbank moet worden omgezet. In de
meeste van de hier bedoelde gevallen zal in de dagvaarding hebben gestaan
dat gedaagde procureur moest stellen, zodat de dagvaarding ook een nietigheid
bevat. De eiser moet dan tevens een herstelexploot uitbrengen (zie artikel
2.3.10, tweede lid).Het tweede lid bepaalt dat indien de gedaagde wel procureur heeft gesteld
en deze zich erop beroept dat de zaak in het verkeerde spoor zit, dat beroep
vóór het antwoord moet plaatsvinden; daarna is het niet meer
mogelijk. Het lijkt niet wenselijk dat een dergelijk beroep in een later stadium nog kan worden gedaan (vergelijk het huidige artikel 154,
tweede lid, Rv).Het derde lid sluit, evenals het vijfde lid van artikel 2.3.12, hoger
beroep en cassatie tegen de kwalificatie van de zaak door de rechter uit. VIERDE AFDELING Verloop van de procedureDeze Vierde Afdeling van de Tweede Titel geeft een zoveel mogelijk geïntegreerde
regeling voor het verloop van de procedure in zaken waarin partijen in persoon
kunnen procederen enerzijds en procureurszaken anderzijds. De volgende onderwerpen
hebben hier een plaats gekregen: aanhangigheid, anticipatie, de mogelijkheid
van inschrijving van de zaak door gedaagde, eisvermindering, -vermeerdering
en -verandering, de verschillende conclusies, de comparitie na antwoord, het
pleitrecht, het verkorten van de procedure in spoedeisende zaken en de kennisgeving
van het procesverloop door de griffier in zaken waarin partijen in persoon
kunnen procederen. Het betreft de materie die in het huidige Wetboek is geregeld
in de artikelen 104, derde lid, 105, 109, 112, 115 en 118, tweede lid, Rv
voor de kantongerechtsprocedure en 134 tot en met 146 Rv voor de colleges.
Daarvan zijn vervallen de bepalingen van de artikelen 137, tweede lid, aangezien
er niet steeds een zitting plaatsvindt en 140 omdat de conclusie van eis is
afgeschaft (zie wederom de toelichting op artikel 2.4.4). De bepaling van
artikel 138 Rv is niet in deze Afdeling opgenomen, maar keert terug in het
kader van het verstek in artikel 2.6.1. De artikelen 137, derde lid, en 146
Rv zijn opgenomen in artikel 2.1.2, tweede lid. Artikel 2.4.1Artikel 2.4.1 betreft de aanhangigheid, die in de huidige wet niet is
geregeld.Het eerste lid, bepalend dat het geding aanhangig is vanaf de dag van
dagvaarding, is in overeenstemming met vaste rechtspraak hieromtrent.158Het tweede lid codificeert de rechtspraak van de Hoge Raad met betrekking
tot behoud van de aanhangigheid indien is verzuimd de zaak tijdig te laten
inschrijven.159 Hoewel deze rechtspraak betrekking heeft op hoger
beroep en cassatie, waarbij formeelrechtelijke termijnen gelden die met de
gegeven regel van de dreiging dat zij zullen verlopen, kunnen worden gered,
lijkt er geen reden aanwezig in eerste aanleg strengere normen te hanteren.
Ook voor het instellen van een vordering in eerste aanleg kan het verlopen
van een termijn immers fataal zijn. Artikel 2.4.2Dit artikel beteft het recht van anticipatie en stemt in grote trekken
overeen met het huidige artikel 136 Rv dat ingevolge het huidige artikel 97,
tweede lid, Rv op de kantongerechtsprocedure van overeenkomstige toepassing
is.Aandacht verdienen de volgende punten.In het eerste lid wordt in plaats van «oproeping tegen een vroegere
rechtsdag» gesproken van «aanzegging van een vroegere roldatum».
Voor de gevallen waarin een rolzitting wordt gehouden, bepaalt het eerste
lid dat het exploot tevens het uur daarvan moet vermelden.In het tweede lid is, vanuit het streven naar harmonisatie van de termijnen,
de aanzeggingstermijn verlengd van vijf dagen tot een week. In afwijking van
het huidige artikel 135, eerste lid, Rv is het niet de eiser, maar de gedaagde
die het anticipatie-exploot ter griffie moet indienen. Doet
hij dat niet tijdig, dat wil zeggen uiterlijk op de laatste werkdag voor de
vervroegde roldatum, dan blijft ingevolge artikel 2.4.3, derde lid, de oorspronkelijk
in de dagvaarding vermelde roldatum gehandhaafd. Voor deze oplossing –
in beginsel indiening door gedaagde van het anticipatie-exploot – is
gekozen om het systeem niet al te ingewikkeld te maken. Zou de eiser het anticipatie-exploot
moeten indienen, dan zou immers, bij verzuim van de eiser om dit tijdig te
doen, de huidige mogelijkheid van artikel 139 Rv dat gedaagde alsnog de zaak
laat inschrijven in combinatie met de herstelregeling van artikel 2.4.1 wel
erg complicerend werken. Het thans voorgestelde systeem is mijns inziens overzichtelijker.In het derde lid is toegevoegd «op straffe van nietigheid»,
omdat voor mede-gedaagden op dit punt hetzelfde moet gelden als voor de eiser
in het tweede lid. Deze nietigheid valt overigens onder de herstelregeling
van artikel 1.6.20, tweede lid.In het vierde lid zijn de woorden «met inachtneming van het tweede
en het derde lid van dit artikel» als overbodig niet overgenomen. Artikel 2.4.3De NVvR en de Orde hebben er in hun adviezen160 op gewezen
dat indien eiser het exploot van dagvaarding niet tijdig ter griffie indient,
de gedaagde in verband met reeds door hem gemaakte kosten belang kan hebben
bij de mogelijkheid de zaak zelf te laten inschrijven. De Orde heeft daar
nog als extra argument aan toegevoegd dat gedaagdes belang ook kan zijn gelegen
in de instelling van een eis in reconventie. Om deze redenen is, anders dan
in het Voorontwerp, in artikel 2.4.3, eerste lid, de ook thans bestaande mogelijkheid
van inschrijving van de zaak door gedaagde gehandhaafd (zie het huidige artikel
139 Rv). Deze speelt uiteraard geen rol indien per formulier is gedagvaard,
aangezien na indiening van het formulier ter griffie inschrijving van de zaak
voorafgaat aan verzending van het formulier door de griffier aan de gedaagde.Het tweede lid bepaalt dat de gedaagde die van zijn in het eerste lid
gegeven bevoegdheid gebruik maakt, daarbij tevens ontslag van instantie en
veroordeling van de eiser in de kosten kan vorderen (zie ook het huidige artikel
75 Rv).In het derde lid is de uitspraak van de Hoge Raad, inhoudende dat indien
in geval van anticipatie de zaak niet tijdig vóór de vervroegde
roldatum is ingeschreven – in het voorstel dus: door de gedaagde; zie
artikel 2.4.2, tweede lid – de oorspronkelijk in de dagvaarding vermelde
roldatum blijft gehandhaafd.161Artikel 2.4.4De conclusie van eis voegt in de praktijk niets toe aan de dagvaarding
en is in het wetsvoorstel dan ook afgeschaft. In de kantongerechtsprocedure
is dit reeds geldend recht. Afschaffing van de conclusie van eis heeft een
aantal gevolgen. Door dagvaarding en laten inschrijven van de zaak is de eiser
reeds in het geding, zodat ook in geval hij daarna geen enkele proceshandeling
meer verricht, geen verstek tegen hem kan worden verleend. De regeling van
het huidige artikel 75 Rv is dus niet overgenomen. Het verstek tegen eiser
is over de hele linie afgeschaft, terwijl het ontslag van instantie van de
gedaagde nog slechts een rol speelt in de regeling van artikel 2.3.12 ter
zake van procureursverzuim van eiser en in het hierboven toegelichte artikel
2.4.3, tweede lid. Voor de mogelijkheid stukken in het geding te brengen of
de eis te veranderen of vermeerderen, is de afschaffing van de conclusie van
eis geen gemis; eiser kan daartoe immers een akte nemen, ook indien de gedaagde
formeel aan het woord is voor antwoord. Consequenties heeft de afschaffing
nog voor de proceskosten; de conclusie van eis wordt in het vigerende puntenstelsel
immers meegerekend. De eerste in het geding te nemen conclusie is dus volgens artikel 2.4.4,
tweede lid, de conclusie van antwoord; vergelijk de huidige artikelen 105
en 141 Rv. Dit gebeurt schriftelijk, of, in zaken waarin partijen in persoon
kunnen procederen, ingevolge artikel 2.1.7, tweede lid, desgewenst mondeling.
De wijze waarop de wederpartij van de inhoud van deze conclusie kennis kan
nemen, is geregeld in artikel 2.1.9. Deze regeling beslaat meer situaties
dan die van de eerste leden van de huidige artikelen 118 en 141 Rv; zie daaromtrent
de toelichting op artikel 2.1.9.De regel van de concentratie van het verweer, die naar huidig recht niet
geldt in de kantongerechtsprocedure, is in het derde lid voor alle gedingen
voorgeschreven. Er is niet voldoende reden om in dit opzicht verschil te maken
tussen zaken met en zonder verplichte procesvertegenwoordiging. De regel maakt
het immers slechts in een beperkt aantal gevallen onmogelijk om in een later
stadium van het geding nog met bepaalde processuele weren, de zogenaamde excepties,
te komen, zoals nietigheid van de dagvaarding, onbevoegdheid van de rechtbank,
het ontbreken van de bevoegdheid als procespartij op te treden en het recht
om zich als erfgenaam gedurende een zekere termijn te beraden. Door deze beperkte
betekenis is het naar mijn mening niet zeer bezwaarlijk om de regel voor alle
zaken te laten gelden.Het vierde lid, betreffende de exceptie van beraad, stemt inhoudelijk
overeen met het derde lid van het huidige artikel 141 Rv. Deze regel kan zonder
bezwaar ook buiten de procureurszaken gelden. Artikel 2.4.5Vermindering van eis kan plaatsvinden tot aan het eindvonnis, zo bepaalt
artikel 2.4.5 in het algemeen. De wijze waarop dat moet gebeuren, is niet
expliciet aangegeven. Deze vloeit voort uit de algemene regels met betrekking
tot het verrichten van proceshandelingen in zaken met en zonder verplichte
procesvertegenwoordiging, dat wil zeggen schriftelijk – bij conclusie
of akte – in procureurszaken en mondeling of schriftelijk in zaken waarin
partijen in persoon kunnen procederen, net zoals dat thans ingevolge de huidige
artikelen 134, eerste lid, respectievelijk 112, eerste lid, Rv, gebeurt.Vermindering van eis brengt op zich geen wijziging van de gevolgde procesgang
met zich mee. Bepalend voor de te volgen procesgang is immers hetgeen eiser
bij dagvaarding heeft gevorderd. Wel zal de eiser in een zaak waarin hij ingevolge
artikel 2.1.2, tweede lid, procureur had moeten stellen en dit niet heeft
gedaan, de verkeerd gekozen procesgang kunnen redden door zijn vordering zodanig
te verminderen dat procureurstelling niet nodig is. Dit is in overeenstemming
met de huidige rechtspraak betreffende de vergelijkbare situatie dat een eiser
zijn bij de kanton-rechter aanvankelijk te hoog ingestelde vordering vermindert
tot onder de f 5 000162. Zie ook de toelichting op artikel
2.3.12. Artikel 2.4.6De hier gegeven regels met betrekking tot verandering en vermeerdering
van eis zijn grotendeels terug te vinden in het huidige artikel 134 Rv. Voorgesteld
wordt dit zogenaamde «piepsysteem» algemeen te doen gelden voor
zowel procureurs- als in-persoon-zaken. Hiermee wordt tegemoet gekomen aan
de bezwaren van de Orde163 tegen handhaving van het kantongerechtssysteem
van de huidige artikelen 112, tweede lid en 115 Rv voor de in-persoon-zaken.
In dit laatste systeem heeft de eiser voor een verandering of vermeerdering
van eis toestemming van de rechter nodig. De Orde acht deze procedure te zwaar.
Ik meen niet de opinie van de Orde ter zake te moeten volgen, die inhoudt
dat deze regeling, indien gehandhaafd, dan toch slechts zou moeten gelden
voor de gevallen waarin daadwerkelijk in persoon, dus zonder gemachtigde wordt geprocedeerd. Een dergelijk onderscheid tussen in-persoons-zaken
met gemachtigden en in-persoons-zaken zonder gemachtigden komt immers op geen
enkele plaats in het wetsvoorstel voor en zou teveel differentiatie geven,
hetgeen de integratie niet ten goede komt. Een uniforme regeling voor alle
zaken, als voorgesteld in het eerste lid, is naar mijn mening beter. Opmerking
verdient dat dit systeem thans ook wordt voorgesteld voor de verzoekschriftprocedure,
waarin ingevolge het huidige artikel 429i Rv eveneens toestemming moet worden
gevraagd voor een verandering of vermeerdering van het verzoek; zie artikel
3.4.6 en de toelichting daarop. In de bescherming die voor zowel de gedaagde
in de dagvaardingsprocedure bij de kantonrechter, als voor de belanghebbende
in de verzoekschriftprocedure is gelegen in de rechterlijke controle vervat
in de huidige artikelen 112, tweede lid, respectievelijk 429i Rv, zal, zoals
hieronder zal blijken, op andere wijze worden voorzien.De verandering of vermeerdering moet, in verband met het belang dat de
omvang van het geschil voor betrokkenen duidelijk vastligt, schriftelijk plaatsvinden,
bij conclusie of akte. Ook onder de werking van het huidige artikel 115 Rv
moet de vordering tot verandering of vermeerdering van eis schriftelijk worden
ingesteld. Daarentegen is de eis dat de gedaagde die bezwaar wil maken tegen
de verandering of vermeerdering, dit bij akte ter rolle moet doen, geschrapt.
Dientengevolge kan dit bezwaar worden gemaakt op de wijze waarop in het algemeen
proceshandelingen moeten worden verricht, dat wil zeggen schriftelijk, bij
conclusie of akte, in procureurszaken en mondeling of schriftelijk in in-persoon-zaken.Nieuw is het criterium waaraan de rechtbank moet toetsen, namelijk of
de verandering of vermeerdering strijd oplevert met de eisen van een goede
procesorde. Dit criterium is ontleend aan de rechtspraak van de Hoge Raad
ter zake164 en impliceert de huidige criteria: onredelijke bemoeilijking
van de mogelijkheid verweer te voeren (het huidige artikel 112, tweede lid,
Rv) en onredelijke bemoeilijking van de verdediging dan wel onredelijke vertraging
van het geding (het huidige artikel 134, tweede lid, Rv); expliciete vermelding
van deze criteria is daarmee overbodig geworden. Toegevoegd is de bepaling
dat de rechtbank op dezelfde grond ook ambtshalve een verandering of vermeerdering
van eis buiten beschouwing kan laten. Hiermee wordt in de eerste plaats voorzien
in de bescherming die – onder het huidige recht – de gedaagde
in de kantongerechtsprocedure en de belanghebbende in de verzoekschriftprocedure
genieten ingevolge respectievelijk de artikelen 112, tweede lid en 429i Rv
en die hun door de invoering voor alle zaken van het «piepsysteem»
wordt ontnomen. Er is echter onvoldoende reden in deze onderscheid te maken
tussen de verzoekschriftprocedures en de in-persoon-zaken enerzijds en de
procureurszaken anderzijds. De grond waarop de rechtbank de eiswijziging buiten
beschouwing kan laten, is immers geen inhoudelijke, maar houdt veeleer verband
met een efficiënte procesvoering. De hier bedoelde ambtshalve bevoegdheid
van de rechtbank in alle zaken is dan ook te beschouwen als een uitwerking
van de verplichting van de rechter te waken tegen onredelijke vertraging van
het geding, neergelegd in artikel 1.3.2, eerste lid.Het tweede lid sluit, in overeenstemming met het huidige artikel 134,
derde lid, Rv, hoger beroep en cassatie tegen de beslissingen van de rechtbank
op de vordering tot eisverandering of -vermeerdering dan wel op het verzet
daartegen, uit.Het derde lid bevat de hierboven reeds vermelde regel dat een verandering
of vermeerdering van eis is uitgesloten als een of meer van de partijen niet
in het geding zijn verschenen. Hierop is op voorstel van de NVvR165
een uitzondering gemaakt voor het geval de verandering of vermeerdering van
eis tijdig bij exploot aan de gedaagde is kenbaar gemaakt. Hierdoor is de
regeling iets soepeler geworden.Aangezien evenals naar huidig recht een verandering of vermeerdering van
eis, in tegenstelling tot vermindering van eis, wèl een wijziging van
de procesgang tot gevolg kan hebben, geeft het vierde lid daarvoor
een regeling. Indien door verandering of vermeerdering van eis een zaak waarin
partijen in persoon konden procederen, verandert in een procureurszaak, krijgen
partijen de gelegenheid alsnog procureur te stellen. Doet de eiser dat niet,
dan zou het onbillijk zijn hem in zijn gehele vordering niet ontvankelijk
te verklaren; er is immers voor een gedeelte van de vordering correct geprocedeerd.
Om die reden bepaalt de tweede volzin van het tweede lid dat eiser alsdan
niet ontvankelijk wordt verklaard in zijn vordering, voor zover veranderd
of vermeerderd. Dit geldt ongeacht of gedaagde alsnog procureur heeft
gesteld. Indien de eiser wel alsnog procureur heeft gesteld, wordt het geding
voortgezet in de stand waarin het zich na de verandering of vermeerdering
van eis bevindt. Ook dit geldt ongeacht of gedaagde alsnog procureur heeft
gesteld, dat wil zeggen dat, indien gedaagde dit niet heeft gedaan, geen verstek
tegen hem wordt verleend en acht wordt geslagen op hetgeen door of namens
gedaagde naar voren is gebracht vóór de verandering of vermeerdering
van eis; hij was immers in het geding verschenen. In dat geval mag eiser echter
zijn eis niet opnieuw veranderen of vermeerderen. Dit vloeit voort uit de
algemene, in het derde lid neergelegde regel, dat een verandering of vermeerdering
van eis is uitgesloten indien een of meer van partijen niet in het geding
zijn verschenen. Deze regel is ook in het huidige artikel 134, vierde lid,
Rv terug te vinden.Het systeem zoals neergelegd in het vierde lid brengt met zich mee dat
ook indien in het kader van de verandering van eis de oorspronkelijke eis
niet is gehandhaafd en de eiser vervolgens geen procureur stelt, de eiswijziging
door de rechtbank wordt «genegeerd»; er wordt voortgeprocedeerd
over de oorspronkelijke eis, waarna de eiser royement kan vragen overeenkomstig
artikel 2.12.2. Artikel 2.4.7Inhoudelijk stemt artikel 2.4.7 grotendeels overeen met het huidige artikel
141a Rv, dat ingevolge het tweede lid van het huidige artikel 97 Rv ook in
de kantongerechtsprocedure geldt. Enige redactionele aanpassing heeft plaatsgevonden
in verband met de omstandigheid dat niet in alle zaken een terechtzitting
wordt gehouden. Voorts is de situatie van verzet buiten beschouwing gelaten;
daarvoor geldt artikel 2.7.5.In de slotzin is de neutrale term «beslissing» gebruikt. Daaronder
valt zowel een vonnis als een rolbeschikking. De beslissing dat een comparitie
wordt gehouden, is een vonnis; vergelijk ook de in de artikelen 2.1.12 en
2.1.13 gebezigde term «bevelen», die op een vonnis duidt. De beslissing
dat géén comparitie wordt gehouden, kan echter een rolbeschikking
zijn.Deze slotzin bevat een door de NVvR166 aanbevolen wijziging
ten opzichte van het huidige recht, inhoudende dat geen hogere voorziening
openstaat tegen de beslissing over het al dan niet houden van een comparitie
na antwoord. Dit betekent dat niet alleen tegen een negatieve, maar ook tegen
een positieve beslissing (een bevel) geen hoger beroep en cassatie meer mogelijk
zijn. De reden hiervoor is dat appel in deze gevallen zeer tijdrovend en vrijwel
zeker zinloos is.Zoals ook thans al wordt aangenomen, kan ook in geval van een eis in reconventie
aanstonds een comparitie na antwoord worden bevolen. In dit geval kan de comparitie
tevens worden benut voor het geven van een reactie op de eis in reconventie. Artikel 2.4.8Het eerste lid van artikel 2.4.8 stemt, wat betreft de eerste en tweede
volzin, inhoudelijk overeen met de huidige artikelen 109, eerste volzin, en
142, eerste lid, Rv. De «schriftelijke toelichting» van artikel
109 Rv is vervangen door de meer ingeburgerde termen repliek en dupliek. De derde volzin is overgenomen uit het tweede lid van het huidige artikel
142 Rv. Uiteraard kan de rechtbank ook in zaken waarin partijen in persoon
kunnen procederen, toestaan dat na re- en dupliek meer conclusies worden genomen.
Het woord «kan» geeft aan dat geen gelegenheid voor het nemen
van nadere conclusies na bij voorbeeld enquete of een comparitie in een later
stadium van het geding behoeft te worden gegeven, indien dat de rechtbank –
die immers ingevolge artikel 1.3.2, eerste lid, medeverantwoordelijk is voor
een vlot verloop van het geding – niet zinvol voorkomt.De NVvR heeft betoogd dat de bepaling van het huidige artikel 109, tweede
volzin, Rv, ook in procureurszaken gerechtvaardigd lijkt167. Bij
gedingen waarin een comparitie na antwoord wordt gehouden, gaat het immers,
aldus de NVvR, om de wat eenvoudiger zaken waarin dikwijls particulieren of
kleine zelfstandigen optreden voor wie de last van een langdurig proces extra
zwaar is. Een grondige behandeling tijdens de comparitie na antwoord kan er
dan toe leiden dat verder schriftelijk procederen niet meer nodig is. In een
dergelijke situatie mag met het oog op de duur van de bewuste procedure –
waarvoor zoals hierboven reeds is opgemerkt ook de rechtbank verantwoordelijk
is – van de eiser die toch nog schriftelijk wil repliceren, worden verlangd
dat hij duidelijk maakt waarom dat nog goede zin heeft. Als dat niet duidelijk
gemaakt kan worden, lijkt het een goede zaak dat de rechtbank daarvoor dan
geen gelegenheid meer biedt. Ik kan mij in dit betoog vinden en heb daarom
in het tweede lid de werking van de bedoelde regel uitgebreid tot alle zaken. Artikel 2.4.9Het eerste lid van artikel 2.4.9 is overgenomen uit de huidige artikelen
109 en 143, eerste lid, Rv. De termijnen worden niet van geval tot geval bepaald;
de rechtbanken plegen standaardtermijnen te hanteren die veelal zijn opgenomen
in een «rolregeling».De eerste volzin van het tweede lid is, hoewel slechts ten dele terug
te vinden in het huidige artikel 105, tweede lid, Rv, in overeenstemming met
de praktijk. De tweede volzin stemt overeen met het tweede lid van het huidige
artikel 143 Rv. Deze bepaling kan zonder bezwaar voor alle zaken gelden. Artikel 2.4.10Artikel 2.4.10 behelst het pleitrecht dat op aanbeveling van zowel de
Orde als de NVvR als de NORA168 wordt uitgebreid tot alle zaken.
Daaraan kan immers ook in de meer gecompliceerde zaken waarin partijen in
persoon kunnen procederen, zoals arbeidszaken, behoefte bestaan. Thans geldt
het pleitrecht slechts in procureurszaken; zie de huidige artikelen 144 en
97, tweede lid, Rv. In vergelijking met het huidige artikel 144 Rv is de redactie
van de eerste volzin van het eerste lid aangepast aan de eisen van de praktijk;
pleidooien komen immers in relatief maar zeer weinig zaken voor.Ter bevordering van een vlot procesverloop is op voorstel van de NVvR169 aan het eerste lid een volzin toegevoegd, inhoudende dat als op
de daarvoor bepaalde dag het pleidooi niet doorgaat, er, behoudens bijzondere
omstandigheden, geen nieuwe dag wordt bepaald. Indien het pleidooi niet doorgaat
omdat partijen bij voorbeeld in onderhandeling zijn getreden en de uitkomst
daarvan is dat geen schikking wordt bereikt, kan als alternatief voor het
niet aangehouden pleidooi over en weer een nadere conclusie worden genomen.
In door partijen te motiveren bijzondere gevallen zal echter nog aanhouding
kunnen plaatsvinden.Het tweede lid van het huidige artikel 144 Rv is niet overgenomen in verband
met de bepaling van artikel 1.3.4. Het tweede lid van artikel 2.4.10 is overgenomen uit het huidige artikel
20 Rv.Het huidige artikel 47, eerste lid, Rv is, hoewel de Orde om handhaving
heeft verzocht170, niet overgenomen. Voor zover van de aldaar geboden
mogelijkheid al gebruik wordt gemaakt, levert dat gebruik slechts meer vertraging
op. De mede-verantwoordelijkheid van de rechter voor een vlot verloop van
het proces, zoals neergelegd in artikel 1.3.3, geldt ook ten aanzien van het
vonnis wijzen.Het derde lid is een voor de hand liggende doortrekking van de bepaling
in de artikelen 2.1.12, tweede lid, en 2.1.13, eerste lid, inhoudende dat
bij een comparitie verschijning van partijen in persoon kan worden bevolen.
Ook bij pleidooi kan het praktisch zijn dat de rechtbank aan partijen zelf
vragen kan stellen. Artikel 2.4.11Het eerste en tweede lid van artikel 2.4.11 stemmen inhoudelijk vrijwel
overeen met het huidige artikel 145 Rv, dat ingevolge het huidige artikel
97, tweede lid, Rv van overeenkomstige toepassing is in de kantongerechtsprocedure.
Aangezien de beschikking tot verval van re- en dupliek aan het hoofd van het
exploot van dagvaarding moet worden vermeld, is in het eerste lid bepaald
dat het geven ervan tot de bevoegdheid van de president van de rechtbank behoort.Nieuw is het bepaalde in het derde lid, waaraan in de praktijk behoefte
blijkt te bestaan. Naar verwachting zal hierdoor van de verkorte procedure
meer gebruik worden gemaakt. Artikel 2.4.12Het in artikel 2.4.12 bepaalde stemt inhoudelijk overeen met het huidige
artikel 118, tweede lid, Rv. De redactie is echter aangepast aan de terminologie
van dit wetsvoorstel. Het gaat hier om het berichtgeven van rolbeschikkingen. VIJFDE AFDELING ReconventieDe Vijfde Afdeling van de Tweede Titel behelst de materie van de huidige
artikelen 250 tot en met 252 Rv. Daarvan is vervallen het tweede lid van het
huidige artikel 252 Rv, betreffende splitsing en verwijzing bij absolute onbevoegdheid
ten aanzien van de conventionele dan wel de reconventionele vordering. In
plaats daarvan is een regel geformuleerd voor de gevallen waarin de procesgang
in de conventionele zaak verschilt van die in de reconventionele zaak.De huidige artikelen 250, tweede lid, en 253 Rv zijn overgebracht naar
de titel over hoger beroep; zie respectievelijk artikel 353, eerste lid, slot
(Artikel II, onder R) en artikel 332, derde lid (Artikel II, onder D). Artikel 2.5.1Dit artikel stemt vrijwel geheel overeen met het eerste lid van het huidige
artikel 250 Rv. De woorden «in alle zaken» zijn echter weggelaten,
aangezien er ook buiten de vermelde uitzonderingen zaken zijn waarin een reconventionele
vordering niet kan worden ingesteld, zoals een schadestaatprocedure en een
onteigeningsprocedure.171Artikel 2.5.2Artikel 2.5.2 stemt vrijwel geheel overeen met het huidige artikel 251
Rv. De woorden «van den verweerder in conventie» zijn als overbodig
vervallen. Vanzelfsprekend kan een eis in reconventie ook bij verzetdagvaarding
worden ingesteld; zie de artikelen 2.7.4, tweede lid, en 2.7.5. Artikel 2.5.3Het eerste lid van artikel 2.5.3 stemt inhoudelijk vrijwel overeen met
het eerste lid van het huidige artikel 252 Rv. Vervallen zijn de woorden «het
hof of», die in deze Titel over het geding in eerste aanleg niet passen.
Voorts is, als vanzelfsprekend, vervallen de zinsnede «in welke geval
zulks zal vermogen plaats te hebben, blijvende niettemin de alsdan nog onafgedane
eisch in conventie of reconventie bij hetzelfde hof of dezelfde regtbank aanhangig
tot het eindvonnis daarin te vallen».Nieuw is het tweede lid, dat een regeling geeft voor de situatie dat de
conventionele vordering een zaak betreft waarin partijen in persoon kunnen
procederen, terwijl de reconventionele vordering een procureurszaak betreft,
of omgekeerd. De gegeven regel is gelijk aan die van artikel 2.1.3, tweede
lid, ten aanzien van de objectieve cumulatie, namelijk dat de zaak waarin
partijen in persoon kunnen procederen, wat de procesgang betreft de procureurszaak
volgt. Partijen of een van hen kunnen echter in dit geval de rechtbank vragen
de zaken te splitsen, dat wil zeggen de ene zaak bij eindvonnis af te doen
vóór de andere. Het spreekt vanzelf dat dit verzoek zo spoedig
mogelijk moet worden gedaan, dat wil zeggen op de roldatum waarop de eis in
reconventie wordt ingesteld of op de eerstvolgende roldatum daarna; een later
gedaan verzoek zal veelal in strijd met de goede procesorde zijn. Het verzoek
kan zowel door de procureur als door een partij persoonlijk of diens gemachtigde
worden gedaan. De wijze waarop het verzoek wordt gedaan, zal daarbij dienen
te zijn aangepast: schriftelijk, bij conclusie of akte, door de procureur
en mondeling of schriftelijk door de partij zelf of diens gemachtigde.Na het instellen van een vordering in reconventie betreffende een procureurszaak,
zal de eiser in conventie wiens vordering een zaak betrof waarin partijen
in persoon kunnen procederen, bij zijn eerste proceshandeling procureur moeten
stellen. ZESDE AFDELING VerstekIn deze en de volgende, Zevende Afdeling vindt men de materie van de huidige
Zesde Afdeling van de Eerste titel van het Eerste Boek Rv (artikelen 75 tot
en met 89a, opschrift: Van vonnissen bij verstek en van verzet). Op dit moment
zijn de onderwerpen verstek en verzet geregeld in de Eerste Titel van het
Eerste boek (Algemeene bepalingen). Deze onderdelen worden nu verplaatst naar
de Tweede Titel. Die plaats is beter, omdat het gaat om onderwerpen die thuis
horen in de regeling van de dagvaardingsprocedure (vergelijk het opschrift
van de onderhavige Titel). In verzoekschriftprocedures bestaat geen verstek
en is er, ingevolge de herziening van het procesrecht in zaken van personen-
en familierecht, evenmin verzet.Voor zaken die thans niet onder de bevoegdheid van de kantonrechter vallen,
komt de mogelijkheid dat niet tegen de gedaagde, maar ook tegen een eiser
verstek kan worden verleend (zie het huidige artikel 75 Rv), te vervallen.
Dit artikel 75 Rv was voor kantongerechtsprocedures al uitgesloten in de Wet
van 31 januari 1991 tot wijziging van de civiele kantongerechtsprocedure
(Stb. 50); zie het huidige artikel 97, eerste lid, Rv. Die lijn wordt thans
doorgetrokken. Wanneer men een zaak op rechtsgeldige wijze, overeenkomstig
het daarover in de Derde en Vierde Afdeling van deze Titel bepaalde, heeft
aangebracht, is er geen reden meer om aan de eiser nadere voorwaarden te stellen
voor zijn toelating tot het geding (afgezien van de voorwaarde dat in sommige
zaken procureur moet worden gesteld; zie echter over de mitigering van die
toelatingseis artikel 2.3.12 en de toelichting op dat artikel). Mede in verband
hiermee is nu ook in andere zaken dan kantongerechtszaken de conclusie van
eis afgeschaft; ook daarover is hierboven reeds gesproken in de toelichting
op artikel 2.4.4.Ook de huidige artikelen 77 en 78 Rv zijn geschrapt. Zij kunnen zonder
schade worden gemist.De huidige artikelen 80 en 86 Rv zijn eveneens verdwenen. Er is geen reden
voor handhaving van de hier bedoelde termijn van acht dagen waarbinnen een
verstekvonnis niet ten uitvoer mag worden gelegd. Wel moet het vonnis natuurlijk,
zoals steeds, ingevolge artikel 430 Rv aan de debiteur worden betekend voordat
de tenuitvoerlegging kan aanvangen. Overigens waren de artikelen 80 en 86
Rv beperkt tot het geval dat het vonnis niet uitvoerbaar bij voorraad was
verklaard, zodat de praktische betekenis reeds minimaal was. Een soortgelijke
bepaling bij hoger beroep, het vroegere artikel 342 Rv, is in 1982 al geschrapt.172Artikel 2.6.1Zie het huidige artikel 76, eerste lid, Rv.Het tweede lid van artikel 76 is voor zover nodig opgenomen in artikel
2.11.2, tweede lid.Nieuw is de zinsnede «dan wel verzuimt procureur te stellen hoewel
hem dat bij dagvaarding was aangezegd», die ook in artikel 2.3.10, eerste
lid, is opgenomen. Zie hierover de toelichting op artikel 2.3.12, alsmede
het advies van de NVvR.173 Deze zinsnede brengt tot uitdrukking
dat niet beslissend is of de gedaagde volgens de wettelijke regeling procureur
had dienen te stellen, maar of hem dat in de dagvaarding was aangezegd. Alleen
in dat laatste geval kan het verstek worden verleend. Ontbrak de bedoelde
aanzegging, dan wordt geen verstek verleend, aldus nog eens uitdrukkelijk
het eerste lid van artikel 2.3.10. Artikel 2.6.2Met betrekking tot de in artikel 2.6.2 behandelde situatie van pluraliteit
van gedaagden bestaan thans twee van elkaar afwijkende stelsels: voor de kantongerechtsprocedure
dat van artikel 107 Rv en voor de rechtbankprocedure dat van artikel 79 Rv.Geplaatst voor de vraag of in een geïntegreerde procedure, waarin
zo veel mogelijk naar harmonisatie van procesregels wordt gestreefd, dit verschil
gehandhaafd diende te blijven en zo nee, welk stelsel dan de voorkeur zou
verdienen, gaf ik in dit geval de voorkeur aan veralgemening van het stelsel
van het nieuwe artikel 107 Rv. Reden hiervoor is de thans bestaande grote
behoefte aan snelheid en efficiency. Daarmee is het naar mijn mening niet
goed te rijmen, dat iemand die reeds met inachtneming van alle voorschriften
is gedagvaard, opnieuw moet worden gedagvaard, met alle kosten en tijdverlies
van dien, alleen omdat hij niet, maar andere gedaagden wel in het geding waren
verschenen. De hoofdregel waaraan ik vast wil houden, is dat één
goede oproep voldoende moet zijn. Een gedaagde kan aan het exploot zien dat
er meer gedaagden zijn en kan dus rekening houden met het in dit artikel geregelde
gevolg van niet verschijnen. Dat gevolg is voor hem, concreet, dat hij, hoewel
tegen hem verstek wordt verleend, niet in verzet kan gaan en dus één
instantie voor het voeren van verweer verspeelt (zie het tweede lid). Zijn
verweer kan hij eventueel, in een zaak waarin hoger beroep openstaat,
nog wel in hoger beroep aanvoeren.In geval van buitenlandse gedaagden moet artikel 15 van het Haagse Betekeningsverdrag
in acht worden genomen (vergelijk artikel 2.6.1), dat wil zeggen dat in dat
geval het verstek pas kan worden verleend na herhaalde oproeping. Ook met
het oog op die situatie heeft het mijn voorkeur dat onze interne wettelijke
regeling niet óók in een herhaalde oproeping voorziet. Men dreigt
anders door de samenloop van de bedoelde regelingen in een spiraal van nieuwe
oproepingen te belanden.Het derde lid is nieuw. Het voorziet in een leemte die voortvloeide uit
de opname, in 1992174, van een nieuw artikel 12a Rv; verzuimd was
daarbij tevens aan te geven hoe gehandeld dient te worden indien een of meer
van deze derden niet in het geding verschijnen, alsmede welk rechtsmiddel
hun vervolgens ter beschikking staat. Met dit derde lid is de positie van
deze derden in het geding verduidelijkt, in overeenstemming met een suggestie
in die zin van Sterk.175Artikel 2.6.3Vergelijk het huidige artikel 89 Rv. Artikel 2.6.4Vergelijk het huidige artikel 89a Rv, dat thans alleen voor rechtbankzaken
geldt. Het streven naar harmonisatie leidt ertoe dat wordt voorgesteld dat
de mogelijkheid het verstek te zuiveren weer algemeen wordt. Nu in beginsel
één procedureregeling geldt, is er onvoldoende reden in deze
mogelijkheid in zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen, niet te
voorzien.176ZEVENDE AFDELING VerzetZie ook hierboven de inleiding bij de Zesde Afdeling (Verstek) van de
Eerste Titel.De huidige artikelen 84 tot en met 87 Rv keren niet terug, daar aan deze
bepalingen geen behoefte lijkt te zijn. Voor het overige is in deze Afdeling
in beginsel slechts sprake van overname van bestaande bepalingen. Daarin zijn
echter enkele niet onbelangrijke wijzigingen aangebracht. Artikel 2.7.1Men vergelijke het huidige artikel 81 Rv.In de eerste volzin van het tweede lid van artikel 2.7.1 wordt voorgesteld
de verzettermijn, die thans veertien dagen bedraagt, te verlengen tot vier
weken. Dit voorstel is onderdeel van het streven in dit wetsvoorstel om allerlei
termijnen (dagvaardingstermijnen, termijnen voor het instellen van rechtsmiddelen)
zo veel mogelijk te harmoniseren.177 Met betrekking tot de termijnen
voor het instellen van rechtsmiddelen wordt een algemene termijn voorgesteld
van drie maanden (zie bij voorbeeld de nieuwe appeltermijn in verzoekschriftprocedures
in het nieuwe artikel 358, tweede lid, en de toelichting op dat artikel) en
wordt als korte termijn voorgesteld: vier weken. Deze korte termijn zal gelden
in die gevallen waarin voor een kortere termijn dan drie maanden een bijzondere
reden bestaat. Het verzet is zo'n geval. Zie voor een ander voorbeeld hiervan
artikel 339, tweede lid, (Artikel II, onder H): hoger beroep tegen een vonnis
in kort geding of tegen een vonnis waarbij een voorlopige voorziening wordt
getroffen of geweigerd). In de tweede volzin van het tweede lid van artikel 2.7.1 wordt de verzettermijn
verdubbeld in gevallen waarin de gedaagde op het aldaar bedoelde moment in
het buitenland woonachtig was. Deze bepaling, die nieuw is, is opgenomen mede
in verband met het feit dat ingevolge artikel 1.6.11, tweede lid, in gevallen
waarin het Haagse Betekeningsverdrag van toepassing is, een betekening in
den vreemde soms in Nederland kan worden aangemerkt als betekening in persoon.
Daar dit met name voor de verzettermijn verstrekkende consequenties kan hebben,
leek een verdubbeling van die termijn op haar plaats. Die verdubbeling is
evengoed op haar plaats ten aanzien van gevallen waarin dat verdrag niet van
toepassing is en waarin dus slechts een in het buitenland verrichte daad van
bekendheid als aanvangstijdstip voor de verzettermijn kan gelden.178 Ik geef voor de buitenlandse betekeningen aan de combinatie van de
(ook door de Orde met instemming begroete179) invoering van betekening
in persoon in artikel 1.6.11, met de hier geregelde verdubbeling van de verzettermijn,
de voorkeur boven het nogal ingewikkelde en ook tot de nodige onzekerheid
en onduidelijkheid leidende voorstel van de NVvR.180Het derde lid van artikel 2.7.1 bevat een niet onbelangrijke wijziging
in vergelijking met het huidige artikel 81, tweede lid, Rv. Dit laatste artikel
maakt het mogelijk dat iemand aan wie een verstekvonnis niet in persoon is
betekend, in feite geen verzetmogelijkheid meer heeft indien hij pas van het
vonnis kennis neemt wanneer dit tegen hem ten uitvoer is gelegd. Daarom wordt
nu voorgesteld de bepaling zo te redigeren dat de verzettermijn (thans van
vier weken) in de bedoelde gevallen niet eindigt, maar pas ingaat op de dag
waarop het vonnis ten uitvoer is gelegd. De huidige bepaling kan onder omstandigheden
in strijd komen met het bepaalde in artikel 6 EVRM. Tevens wordt hierdoor
het probleem dat wordt gemeld door de NVvR181 opgelost. Ten slotte
wordt hierdoor het probleem ondervangen dat wordt gesignaleerd door de KVG.182Artikel 2.7.2Zie het huidige artikel 82, eerste lid, Rv. Het daarin bepaalde over de
staat van personen is niet overgenomen, omdat alle familierechtelijke procedures
inmiddels bij de herziening van het scheidingsprocesrecht en bij de herziening
van het procesrecht in zaken van personen- en familierecht verzoekschriftprocedure
zijn geworden. Artikel 2.7.3Zie het huidige artikel 82, tweede lid, Rv. Artikel 2.7.4Vergelijk het huidige artikel 83 Rv.Door het vervallen van de conclusie van eis ook in de verzetprocedure,
moest in het tweede lid worden verduidelijkt op welk tijdstip de eis in reconventie
moet worden ingesteld.Het woord «summierlijk» (het huidige artikel 83, eerste lid,
Rv) is niet meer opgenomen. Immers ook in een dagvaarding worden de gronden
vaak «summierlijk» opgenomen; er is geen reden het verzetexploot
in dit opzicht in een uitzonderingspositie te plaatsen. Zowel de gronden van
het verzet als die van een eventuele reconventionele eis dienen aanstonds
te worden vermeld. Mocht dat niet mogelijk zijn, dan kan een aparte eis worden
ingesteld en kan voeging worden verzocht. Komt de geopposeerde op in de procedure,
dan kunnen die gronden in een later stadium desgewenst worden aangevuld of
veranderd, overeenkomstig het (krachtens artikel 2.7.5) ook hier toepasselijke
artikel 2.4.6. Artikel 2.7.5Artikel 2.7.5 is ontleend aan het nu alleen voor de kantongerechtsprocedure
geldende artikel 106, tweede lid, tweede volzin, Rv. Naar aanleiding van een
opmerking van de KVG183 wijs ik erop dat het feit dat in artikel
2.7.1, tweede lid, expliciet wordt vermeld dat het verzetexploot een dagvaardingsexploot
is, meebrengt dat ook de bepalingen van Afdeling 2.3 (Dagvaarding) van toepassing
zijn. ACHTSTE AFDELING BewijsHet bewijsrecht, zoals geregeld in de Achtste Afdeling van de Tweede Titel,
is, gelet op het feit dat het recentelijk geheel is herzien184,
in grote trekken hetzelfde gebleven. De volgende aanpassingen en nova verdienen
de aandacht.Het huidige artikel 182 Rv, over de overeenkomstige toepasselijkheid van
bewijsrechtelijke regels op de verzoekschriftprocedure, is verplaatst naar
de regeling van de verzoekschriftprocedure; zie artikel 3.4.7, eerste en vierde
lid en de toelichting op dat artikel.Het mogelijke optreden van een rechter- of raadsheer-commissaris als vertegenwoordiger
van een meervoudige kamer is opgenomen als algemene bepaling in de Tweede
Afdeling van de Eerste Titel; zie artikel 1.2.1, vierde lid en artikel 1.2.2,
vijfde lid. De vermeldingen hieromtrent, zoals die in het huidige bewijsrecht
voorkomen in de artikelen 192, derde lid, 216, eerste lid, tweede volzin,
223, vijfde lid, eerste volzin, 226, derde lid, en 229, eerste lid, tweede
volzin, Rv, zijn om die reden in de corresponderende nieuwe artikelen niet
overgenomen.Aan de paragraaf Algemene bepalingen van bewijsrecht is een extra artikel
toegevoegd, artikel 2.8.7, waarin het thans her en der (zie het huidige artikel
212 Rv, waarnaar verwezen wordt in de huidige artikelen 217, 226, vierde lid,
tweede volzin en 230 Rv) voorkomende voorschrift, dat de rechter voor wie
het bewijs is bijgebracht, zoveel mogelijk tot het eindvonnis moet medewerken,
tot algemene bepaling van bewijsrecht wordt verheven. Om die reden is de bepaling
van artikel 212 Rv vervallen.Na de paragraaf over schriftelijk bewijs is een nieuwe paragraaf opgenomen:
Openlegging van boeken, bescheiden en geschriften. Het betreft hier overbrenging
van artikel 8 Wetboek van Koophandel, hierna aangeduid met WvK, dat beter
op zijn plaats is in het bewijsrecht. De artikelen 6 en 11 WvK zijn onlangs
naar het BW overgebracht.185 Artikel 7 WvK betreft de vrije bewijskracht
van boekhouding en kon, als niet afwijkend van de hoofdregel van artikel 2.8.4,
tweede lid (vergelijk het huidige artikel 179, tweede lid, Rv), vervallen.
Vervallen is ook artikel 9 WvK. Aan deze rogatoire commissie-bepaling blijkt
geen behoefte te bestaan. In de praktijk geeft de rechter een partij opdracht
de boeken die zich buiten het arrondissement bevinden, op te halen. Artikel
10 WvK was reeds vervallen. Artikel 8 WvK is in iets gemoderniseerde vorm
overgenomen.Het derde lid van het huidige artikel 191 Rv betreffende het verschoningsrecht
in bepaalde familierechtelijke zaken is niet opgenomen in artikel 2.8.17,
maar verplaatst naar artikel 3.4.7, aangezien de bedoelde familierechtelijke
zaken door de reeds vermelde herziening van het procesrecht in zaken van personen-
en familierecht alle verzoekschriftprocedures zijn geworden.Ten gevolge van het boven reeds genoemde Dombo-arrest keren de huidige
artikelen 205, vierde lid, eerste volzin, en 213, eerste lid, Rv niet in het
wetsvoorstel terug. Nieuw is de regeling van gijzeling van getuigen in artikel 2.8.26, tweede,
derde en vierde lid.De regeling van het bewijs door deskundigen is wat overzichtelijker opgesteld.
Voorts is als novum opgenomen het kunnen voorbrengen door partijen van niet
door de rechter benoemde deskundigen in artikel 2.8.51, met een pendant in
de regeling van het voorlopige deskundigenbericht (zie de artikelen 2.8.53
en 2.8.56). §1. Algemene bepalingen van bewijsrecht Artikelen 2.8.1 tot en met 2.8.6De artikelen 2.8.1 tot en met 2.8.6 stemmen overeen met de huidige artikelen
176 tot en met 181 Rv, inhoudende de algemene bepalingen van bewijsrecht. Artikel 2.8.7Artikel 2.8.7 is een nieuwe algemene bepaling van bewijsrecht, waarmee
het huidige artikel 212 Rv komt te vervallen. De redactie van het eerste lid
is iets anders dan die van artikel 212, eerste lid, Rv, dat immers slechts
op getuigenbewijs betrekking heeft, terwijl artikel 2.8.7 een ruimere werking
heeft en ook de verwijzingen naar artikel 212 in de artikelen 217, 226, vierde
lid, tweede volzin, en 230 Rv overbodig maakt. De redactie is voorts aangepast
aan de praktijk van overwegend enkelvoudige behandeling.De bedoeling van de zinsnede «ten overstaan van wie in een zaak
het bewijs is bijgebracht» is, dat hieronder alle middelen vallen waaraan
bewijs ontleend kan worden: niet alleen getuigenverklaringen en de zaken of
situaties die de rechter bij een descente waarneemt, inclusief de voorlopige
varianten daarvan, maar ook het schriftelijke bericht en het mondelinge verslag
van deskundigen, inclusief de voorlopige varianten daarvan, alsmede voorwerpen
die partijen als bewijs meebrengen bij een comparitie en schriftelijke stukken,
voor zover die althans direct door de rechter aan wie ze worden overgelegd,
(kunnen) worden gelezen. §2. Akten en vonnissen Artikelen 2.8.8 tot en met 2.8.13De artikelen 2.8.8 tot en met 2.8.13 betreffen het bewijs door akten en
vonnissen en stemmen overeen met de huidige artikelen 183 tot en met 188 Rv.Met betrekking tot artikel 2.8.13 merk ik op dat onder «de Nederlandse
strafrechter» mede de strafrechter van de Nederlandse Antillen en die
van Aruba moet worden begrepen.186§3. Openlegging van boeken, bescheiden en geschriften Artikel 2.8.14Artikel 2.8.14 betreft de openlegging van boeken en stemt vrijwel overeen
met het huidige artikel 8 WvK. De redactie is iets gemoderniseerd en ingekort.
De zinsnede «teneinde daarvan inzage of een uittreksel te doen nemen,
voorzooveel hij dit noodig acht in verband met het punt in geschil»
is als overbodig vervallen. §4. Getuigen Artikelen 2.8.15 tot en met 2.8.38De artikelen 2.8.15 tot en met 2.8.38 betreffende het getuigenbewijs stemmen
grotendeels overeen met de huidige artikelen 189 tot en met 213 Rv. Aandacht
verdienen de volgende punten.Het derde lid van het huidige artikel 191 Rv is, zoals vermeld in de inleiding
op deze Afdeling, niet opgenomen in artikel 2.8.17, maar verplaatst naar artikel
3.4.7.Het derde lid van het huidige artikel 192 Rv betreft de rechter-commissaris
en is, in verband met het bepaalde in artikel 1.2.1, vierde lid, in artikel
2.8.18 niet overgenomen.De dagvaarding van een onwillige getuige, vermeld in de huidige artikelen
197 en 198 Rv, is in de artikelen 2.8.23 en 2.8.24 vervangen door een oproeping
bij exploot. Dit past beter bij de positie van de getuige, die immers geen
partij is in het geding; vergelijk ook artikel 3.3.7, tweede en derde lid.Artikel 2.8.25 behelst het tweede lid van het huidige artikel 213 Rv,
echter uitgebreid tot de situatie dat de partij-getuige niet ter terechtzitting
verschijnt. In deze vorm past het artikel beter tussen de sanctie-artikelen
2.8.23, 2.8.24 en 2.8.26 dan aan het einde van de paragraaf over getuigenbewijs.
Het eerste lid van het huidige artikel 213 komt namelijk, in verband met het
in de inleiding op deze Afdeling vermelde Dombo-arrest waarin het Europese
Hof voor de rechten van de mens ongelijkheid tussen de bewijsrechtelijke positie
van de partij die wel en de partij die niet de bewijslast heeft, ontoelaatbaar
heeft geoordeeld, te vervallen187, evenals de eerste volzin van
het vierde lid van het huidige artikel 205 Rv, dat voor het overige is terug
te vinden in artikel 2.8.32. Vergelijk ook artikel 2.1.13, vierde lid, en
de toelichting op dat artikel.De beide leden van het huidige artikel 199 Rv betreffende de gijzeling
van getuigen zijn in artikel 2.8.26 samengevoegd tot een eerste lid. Daaraan
zijn, naar aanleiding van een advies van de Adviescommissie BPR van 1988,
een tweede, derde en vierde lid toegevoegd, waarin waarborgen voor de bescherming
van de gegijzelde worden gegeven. Bij de nakoming van de getuigplicht gaat
het om het belang van de waarheidsvinding. In die waarheidsvinding ligt de
rechtsgrond voor de inbreuk op het recht op persoonlijke vrijheid, die bij
toepassing van lijfsdwang gegeven is. Daarom wordt in het tweede lid met zoveel
woorden bepaald dat de rechtbank de gijzeling slechts beveelt, indien naar
haar oordeel het belang van de waarheidsvinding toepassing van deze maatregel
rechtvaardigt. Bovendien is het wenselijk, ter vermijding van onevenredigheid
tussen doel en middel, enige mogelijkheden te geven om de duur van de lijfsdwang
te beperken en eventueel op een later moment te herzien. Ingevolge het eerste
lid is de gijzeling immers in beginsel van onbepaalde duur («totdat
hij aan zijn verplichting zal hebben voldaan.») Het derde lid bepaalt
dan ook dat de rechtbank de duur van de gijzeling in het bevel, dus reeds
bij voorbaat, kan beperken. Het vierde lid ten slotte bepaalt dat de rechtbank
een eenmaal bevolen gijzeling kan beëindigen, indien naar haar oordeel
het belang van de waarheidsvinding niet meer door de gijzeling wordt gediend.
De rechtbank die de gijzeling heeft bevolen, kan dit niet alleen op verzoek
van de gegijzelde doen, maar ook ambtshalve.Artikel 2.8.33, tweede lid, is, in vergelijking met het corresponderende
huidige artikel 206, tweede lid, Rv, aangepast aan de moderne tekstverwerkingsmogelijkheden.De «kantongerechtszaken» in het huidige artikel 207 Rv zijn
in artikel 2.8.34 vervangen door «zaken». In navolging van een
suggestie van de NVvR188 is deze bepaling iets minder stringent
geformuleerd dan het huidige artikel 207 Rv: er behoeft geen proces-verbaal
te worden opgemaakt, in plaats van: er wordt geen proces-verbaal
opgemaakt. De Orde189 heeft terecht opgemerkt dat deze regel beperkt
dient te blijven tot zaken die in eerste aanleg bij de rechtbank
dienen en niet aan hoger beroep onderworpen zijn. In zaken die in eerste aanleg
bij het gerechtshof (de Ondernemingskamer) dienen en waarin dus geen hoger
beroep mogelijk is, moet met het oog op cassatie wel een proces-verbaal worden
opgemaakt. Om deze reden is voorgesteld aan artikel 1001 Rv een nieuw achtste
lid toe te voegen, luidende: «Artikel 2.8.34 is niet van toepassing».
Zie Artikel IV, onder II van dit wetsvoorstel.Artikel 212 Rv is niet overgenomen in verband met opname van het nieuwe
artikel 2.8.7; zie de toelichting op dit artikel. §5. Voorlopig getuigenverhoor Artikelen 2.8.39 tot en met 2.8.45De artikelen 2.8.39 tot en met 2.8.45 inzake het voorlopig getuigenverhoor
zijn, afgezien van het hieronder vermelde, in overstemming met de huidige
artikelen 214 tot en met 220 Rv.Het tweede lid van het huidige artikel 214 is verouderd en daarom vervallen.
Hetzelfde lot is het huidige artikel 215, derde lid, onder e, te beurt gevallen.De kantonrechter, voorkomend in het huidige artikel 215, eerste lid, Rv,
keert in artikel 2.8.40 niet terug.De laatste volzin van het eerste lid van het huidige artikel 216 Rv betreffende
de rechter-commissaris is in verband met het bepaalde in artikel 1.2.1, vierde
lid, niet overgenomen in artikel 2.8.41. §6. Deskundigen Artikelen 2.8.46 tot en met 2.8.50De regeling van de deskundigen is inhoudelijk vrijwel gelijk gebleven
aan die van de huidige artikelen 221 tot en met 225 Rv. De artikelen 2.8.46
tot en met 2.8.50 zijn echter wat overzichtelijker gegroepeerd.Artikel 2.8.46, eerste, tweede en derde lid, betreft het bevel tot een
bericht of verhoor van deskundigen, alsmede hun benoeming en is inhoudelijk
terug te vinden in het huidige artikel 221 Rv. Het vierde lid bepaalt wat
er kan gebeuren als een deskundige de benoeming niet aanneemt of zijn taak
niet naar behoren zal kunnen volbrengen, waarbij het geval van overlijden
niet meer apart is vermeld. De inhoud van dit lid komt uit het huidige artikel
222, eerste lid, Rv. Toegevoegd is voor alle duidelijkheid de zinsnede «ambtshalve
of op verzoek van de meest gerede partij, na overleg met partijen,».
Het vijfde lid komt uit het huidige artikel 224, tweede lid, Rv. De NVvR190 heeft er op gewezen dat het nuttig is de rechter die de deskundige
opdracht heeft gegeven schriftelijk te rapporteren, de mogelijkheid te bieden
om na ontvangst van het rapport dit – al dan niet op verzoek van partijen
of een van hen – mondeling in aanwezigheid van de deskundigen te behandelen,
conform de praktijk in onteigeningszaken. Daartoe kan in het bijzonder aanleiding
bestaan indien het rapport op bepaalde punten voor verschillende uitleg vatbaar
is. Om deze reden is aan het vijfde lid toegevoegd dat het geven van nadere
toelichting of aanvulling door deskundigen op bevel van de rechtbank mondeling
of schriftelijk geschiedt, op verzoek van een partij of ambtshalve. Verder
is toegevoegd dat andere deskundigen kunnen worden benoemd «na overleg
met partijen».Artikel 2.8.47 betreft de kostenbegroting en het te deponeren voorschot.
De bepaling is overgenomen uit het huidige artikel 223, tweede lid, Rv, met
vervanging van de Wet rechtsbijstand aan onen minvermogenden door
de inmiddels in werking getreden Wet op de rechtsbijstand.191 Toegevoegd
is dat ook een aanvullend voorschot kan worden opgelegd. Aangezien deskundigen
in de praktijk niet aan hun taak beginnen voordat het voorschot is gestort,
is het stellen van een fatale termijn daarvoor, zoals gesuggereerd door de
NVvR192, niet nodig.Artikel 2.8.48 geeft regels voor de bepaling door de rechtbank van tijd
en plaats van een in te stellen onderzoek, de termijn waarbinnen het bericht
moet worden ingeleverd dan wel het verslag moet worden uitgebracht en van
wat er kan gebeuren als die termijn niet wordt gehaald. De drie leden stemmen,
behoudens kleine redactionele aanpassingen, respectievelijk overeen met het
eerste, derde en vierde lid van het huidige artikel 223 Rv, met dien verstande
dat de laatste volzin van het derde lid niet op deze plaats terug keert, maar
in artikel 2.8.49, derde lid.Artikel 2.8.49 geeft in hoofdzaak aan wat er van de deskundigen wordt
verwacht. De algemene verplichting hun taak onpartijdig en naar beste weten
te volbrengen staat voorop in het eerste lid en stemt overeen met het huidige
artikel 222, tweede lid, Rv. De wijze waarop het onderzoek door deskudigen
plaatsvindt, is geregeld in het tweede lid en stemt vrijwel geheel overeen
met het huidige artikel 223, vijfde lid, Rv. De rechter-commissaris als leider
van het onderzoek is hier echter in verband met het bepaalde in artikel 1.2.1,
vierde lid, niet overgenomen. Nieuw is, in het verlengde van de in artikel
1.3.3 neergelegde verplichting van partijen, het derde lid, waarin de verplichting
van partijen om mee te werken aan een onderzoek door deskundigen is neergelegd.
Het vierde lid geeft regels voor het schriftelijke bericht ten aanzien van
motivering, dissenting opinion en ondertekening. Wat betreft de ondertekening
is, voor het geval niet alle deskundigen hebben ondertekend, aangesloten bij
de regeling hieromtrent ten aanzien van het proces-verbaal van het mondelinge
verslag (vergelijk het vierde lid). Afgezien van deze uitbreiding is het derde
lid een mengeling van het bepaalde in de huidige artikelen 224, eerste lid
en 223, derde lid, laatste volzin, Rv. Het vijfde lid stemt geheel overeen
met het huidige artikel 223, zesde lid, Rv.Artikel 2.8.50 stemt vrijwel geheel overeen met het huidige artikel 225
Rv. In het tweede lid is «van de minuut» vervangen door «op
de minuut»; het bevelschrift van tenuitvoerlegging wordt immers «op»
het stuk gesteld. Artikel 2.8.51De in artikel 2.8.51 gegeven mogelijkheid niet door de rechtbank benoemde
deskundigen te doen horen, is nieuw. Deze mogelijkheid bestaat naar huidig
recht reeds in arbitrale gedingen; vergelijk artikel 1042, vijfde lid, Rv.
Invoering ervan is voor het gewone burgerlijke procesrecht voor de overheidsrechter
bepleit door Sterk.193De term «niet door de rechtbank benoemde deskundigen» is gekozen
in plaats van de ook wel gebruikte term «partij-deskundigen»,
welke laatste term – in verband met het begrip «partij-getuige»
verwarrend zou kunnen werken. De bewijskracht van hetgeen deze deskundigen
naar voren brengen is uiteraard vrij; hierover is geen bepaling nodig. Beëdiging
lijkt niet geïndiceerd, nu ook de door de rechter benoemde deskundige
niet wordt beëdigd. Mocht men deze deskundige ook als getuige willen
horen, dan dient hij uiteraard wel als zodanig te worden beëdigd.De beslissing om in de gewone loop van het geding een verhoor van de hier
bedoelde deskundige toe te staan, is vanzelfsprekend steeds interlocutoir.
Als er reeds een interlocutoir vonnis is gewezen waarbij een getuigenverhoor,
deskundigenonderzoek of een descente is bevolen, hoeft de zaak niet opnieuw
naar de rol, maar kan de rechter ten overstaan van wie het bewijs zal worden
bijgebracht, zelf beslissen. Wel is steeds tijdige aanzegging voorgeschreven
om verrassingen te voorkomen. De uitvoering van een en ander
kan aan een soepel samenspel tussen rechter en partijen worden overgelaten.Een regeling voor schriftelijke rapporten van deze deskundigen lijkt niet
nodig; deze kunnen gewoon als produktie in het geding worden gebracht.In het verlengde van artikel 2.8.46, vijfde lid, kan ingevolge het vierde
lid ook aan deze deskundigen het geven van een nadere, mondelinge of schriftelijke
toelichting worden bevolen.Het vijfde lid van artikel 2.8.51 verklaart een aantal bepalingen omtrent
het getuigenverhoor van overeenkomstige toepassing op het verhoor van de hier
bedoelde deskundige. Daartoe behoort ook artikel 2.8.20 betreffende de contra-enquête.
Voor alle duidelijkheid vermeld ik dat bedoeld is de modaliteiten
die artikel 2.8.20 geeft voor het tegenbewijs door getuigen van overeenkomstige
toepassing te doen zijn op het tegenbewijs door een andere, niet door de rechtbank
benoemde deskundige. §7. Plaatsopneming en bezichtiging Artikel 2.8.52Artikel 2.8.52 betreft de descente en stemt grotendeels overeen met het
huidige artikel 226 Rv.Het derde lid van artikel 226 Rv is niet overgenomen, in verband met het
bepaalde over de rechter-commissaris in artikel 1.2.1, vierde lid. §8. Voorlopig bericht of verhoor van deskundigen,
voorlopige plaatsopneming en bezichtiging Artikelen 2.8.53 tot en met 2.8.58De artikelen 2.8.53 tot en met 2.8.58 bevatten een regeling van het voorlopig
bericht of verhoor van deskundigen en van de voorlopige descente. Zij stemmen
vrijwel geheel overeen met de huidige artikelen 227 tot en met 232 Rv, met
dien verstande dat in artikel 2.8.55, eerste lid, het optreden van een rechter-commissaris
niet uit artikel 229, eerste lid, Rv is overgenomen. Dit in verband met het
bepaalde in artikel 1.2.1, vierde lid.Uit de samenhang van de artikelen 2.8.53 en 2.8.56 blijkt dat men ook
niet door de rechtbank benoemde deskundigen voorlopig kan doen horen. NEGENDE AFDELING Incidentele vorderingenIn de Negende Afdeling van de Tweede Titel is allereerst een paragraaf
algemene bepalingen opgenomen. Voorts zijn in aparte paragrafen uitgewerkte
regelingen voor de volgende incidenten opgenomen: vrijwaring, voeging en tussenkomst,
verwijzing en voeging van zaken, voorlopige voorzieningen en zekerheidstelling
voor proceskosten. De algemene bepalingen zijn op deze incidentele vorderingen
van toepassing, voor zover daarvan in de eigen regeling niet is afgeweken.Een aantal andere bij incidentele conclusie ingeleide incidenten is elders
in de Tweede Titel geregeld. Het betreft de exceptie van onbevoegdheid (artikel
2.2.12), de exceptie van beraad (artikel 2.4.4, vierde lid), de vordering
dat een vonnis alsnog uitvoerbaar bij voorraad zal worden verklaard (artikel
2.11.6) en de vordering dat alsnog zekerheid zal worden gesteld als voorwaarde
voor uitvoerbaarheid bij voorraad (artikel 2.11.7). Deze incidenten zijn wegens
hun verband met andere onderwerpen niet in Afdeling 2.9 geplaatst.
Het ligt echter voor de hand dat de rechter de algemene bepalingen van Afdeling
2.9 hierbij zoveel mogelijk zal volgen.Andere, niet bij incidentele conclusie ingeleide verwikkelingen staan
her en der in het Wetboek verspreid: wraking en verschoning (Afdeling 1.4),
inlichtingen over buitenlands recht (Afdeling 1.7), schikkingscomparitie (artikelen
2.1.12 en 2.4.7), rogatoire commissies (artikelen 2.8.27 tot en met 2.8.29),
schorsing en hervatting (Afdeling 2.10), royement (Afdeling 2.12), alle in
het Eerste Boek, en rechtsweigering in het Derde Boek, Zesde Titel, Achtste
Afdeling. De algemene bepalingen van Afdeling 2.9 lenen zich doorgaans niet
voor toepassing op deze verwikkelingen.Het nieuwe van Afdeling 2.9 is vooral dat verwante onderwerpen bij elkaar
geplaatst zijn. Inhoudelijk is daarin echter niet veel gewijzigd. De reeds
eerder genoemde Gemengde Commissie van de Orde en de NVvR heeft op dit terrein
een aantal ideeën gelanceerd. Het komt mij niet wenselijk voor thans
wetswijzigingen voor te stellen die wellicht niet zullen blijken te stroken
met de ervaringen die in de voorgenomen experimenten met bedoelde ideeën
zullen worden opgedaan. Zonodig kunnen in een later stadium wijzigingen in
deze Afdeling worden aangebracht. Wel is het taalgebruik aangepast («roldatum»)
en gemoderniseerd. Opmerking verdient ten slotte dat, anders dan in het Voorontwerp,
de vordering tot ontkentenis van gerechtelijke verrichtingen zowel als zelfstandige
vordering als als incident is afgeschaft.194 Frankrijk en Duitsland
gingen ons daarin reeds voor. De praktische betekenis van dit instituut is
zeer gering. Het desaveu slaagt ook zelden, maar kan wel grote vertraging
meebrengen. Voor zover een erkentenis per vergissing is gedaan, kan deze worden
herroepen (artikel 2.8.6, vergelijk het huidige artikel 181 Rv). De gevolgen
van andere vormen van onterechte erkentenissen kunnen met een aktie tot schadevergoeding
worden opgelost. §1. Algemene bepalingen Artikelen 2.9.1 tot en met 2.9.2De artikelen 2.9.1 en 2.9.2 behelzen de algemene bepalingen die te zamen
de eerste paragraaf van Afdeling 2.9 vormen. Zij zijn terug te vinden in de
huidige artikelen 247 tot en met 249 Rv, met dien verstande dat het tweede
lid van het huidige artikel 248 Rv niet is overgenomen. Dit lid is een dode
letter, daar de bedoelde kosten als nodeloos gemaakt zullen worden beschouwd
en reeds op die grond buiten beschouwing zullen worden gelaten.Het eerste lid van artikel 2.9.1 is een samenvoeging van het eerste en
tweede lid van het huidige artikel 247 Rv, waarbij echter een uitbreiding
heeft plaatsgevonden, doordat in het voorstel incidentele vorderingen niet
meer alleen bij incidentele conclusie, maar ook reeds bij dagvaarding kunnen
worden ingesteld. Asser en Van Dam195 hebben er terecht op gewezen
dat dit de consequentie van het afschaffen van de conclusie van eis is. Meer
specifieke wijzen van instellen van een incidentele vordering zijn te lezen
in de artikelen 2.9.3, eerste en tweede lid, 2.9.11, 2.9.13, tweede en derde
lid en 2.9.15, tweede lid. Voor alle duidelijkheid merk ik met betrekking
tot de incidentele conclusie op dat deze ook kan worden opgenomen in een conclusie
in de hoofdzaak, mits maar duidelijk wordt gemaakt dat het ook een conclusie
in het incident betreft. Een aparte conclusie is dus niet nodig. In vergelijking
met de huidige artikelen 113 tot en met 115 Rv brengt artikel 2.9.1, eerste
lid, in verband met artikel 2.1.7, tweede lid, een versoepeling met zich mee
doordat in zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen, incidentele
conclusies ook mondeling genomen mogen worden.Het tweede lid stemt overeen met het derde lid van het huidige artikel
247 Rv, waarbij, op voorstel van de NVvR196, om onnodig oponthoud
door de toch al vertraging meebrengende incidenten te voorkomen,
«op eenparig verzoek van partijen» is vervangen door «in
bijzondere gevallen».Het derde lid is terug te vinden in het huidige artikel 248, eerste lid,
Rv, waaraan echter is toegevoegd «zoveel mogelijk». Dit is meer
in overeenstemming met de realiteit, daar – zoals ook uit het tweede
lid van het huidige artikel 248 Rv blijkt – incidentele vorderingen
wel degelijk na elkaar kunnen worden ingesteld. Bestaat daarvoor geen goede
reden, dan zullen de kosten als nodeloos gemaakt worden beschouwd.Artikel 2.9.2 stemt inhoudelijk overeen met het huidige artikel 249 Rv.
 §2. Vrijwaring Artikelen 2.9.3 tot en met 2.9.9Het onderwerp vrijwaring is thans op een merkwaardige plaats geregeld:
in de Vijfde Afdeling van de Eerste Titel (Algemeene bepalingen), in de artikelen
68 tot en met 74 Rv, ver verwijderd van het verwante onderwerp voeging en
tussenkomst. Voor de kantongerechtsprocedure geeft het huidige artikel 113
Rv speciale regels ter zake van vrijwaring. Het streven naar zoveel mogelijk
uniformiteit ten aanzien van de regels in zaken met en zonder verplichte procesvertegenwoordiging
heeft er toe geleid dat een keuze is gemaakt tussen de beide bestaande regelingen,
die ten gunste van de algemene regeling is uitgevallen.De huidige artikelen 68 tot en met 74 Rv keren inhoudelijk dan ook vrijwel
geheel terug in de artikelen 2.9.3 tot en met 2.9.9, die te zamen de tweede
paragraaf van Afdeling 2.9 vormen.In artikel 2.9.3 zijn, in vergelijking met het huidige artikel 68 Rv,
enige wijzigingen aangebracht.De minder juiste term «verzoek» tot oproeping in vrijwaring
is vervangen door «vordering»; zie het derde en vijfde lid.In het derde lid is de zinsnede «zal de regter eenen voldoenden
termijn verleenen, naarmate van den afstand van des waarborgs woonplaats»
vervallen. De reguliere dagvaardingstermijnen moeten in acht worden genomen.In het vierde lid is in afwijking van het huidige artikel 68 Rv bepaald
dat bij de dagvaarding tot vrijwaring slechts de dagvaarding in de hoofdzaak
in afschrift moet worden betekend. Uiteraard moet de waarborg ook de beschikking
krijgen over de andere tot dan toe in het geding gebrachte stukken, maar ten
aanzien daarvan wordt – mede in verband met de daaraan verbonden kosten,
met name in het buitenland niet meer de eis van betekening gesteld. Met het
voorschrift dat de dagvaarding tot vrijwaring «de inhoud van het vonnis»
vermeldt, is bedoeld: het dictum van dat vonnis.De artikelen 2.9.4 tot en met 2.9.9 stemmen inhoudelijk overeen met de
huidige artikelen 69 tot en met 74 Rv, waarbij echter het tweede gedeelte
van artikel 74 Rv (na de punt komma) als overbodig niet is overgenomen. Ook
in artikel 2.9.4 is «het verzoek» vervangen door «de vordering». §3. Voeging en tussenkomst Artikelen 2.9.10 tot en met 2.9.12Deze artikelen, te zamen vormende de derde paragraaf van Afdeling 2.9,
geven een regeling voor voeging en tussenkomst. In het huidige Wetboek is
deze regeling te vinden in de artikelen 285 tot en met 288 Rv voor de colleges
en in artikel 114 Rv voor de kantongerechtsprocedure. Evenals bij de vrijwaring
is tussen beide regelingen gekozen en besloten de meer algemene regeling te
handhaven. Van de huidige artikelen 285 tot en met 288 Rv is
artikel 288 niet overgenomen; dit artikel is, naast de algemene bepaling van
artikel 2.9.2, overbodig.De overige drie artikelen keren inhoudelijk terug in de artikelen 2.9.10
tot en met 2.9.12.Volgens artikel 2.9.11 moet de vordering worden ingesteld vóór
of op de roldatum waarop de laatste conclusie wordt genomen. Wellicht ten
overvloede zij hier vermeld dat dit betekent dat de vordering tot voeging
of tussenkomst niet meer kan worden ingesteld nadat vonnis is gevraagd; wordt
vervolgens een tussenvonnis gewezen, dan kan de vordering daarna weer wel
worden ingesteld, totdat opnieuw vonnis is gevraagd.Aan artikel 2.9.12 is, vanuit het streven naar terugdringing van de gevolgen
van nietigheid, toegevoegd dat op nietigheden wegens het niet voldoen aan
de inhoudseisen van de conclusie waarbij de vordering tot voeging of tussenkomst
wordt ingesteld, artikel 2.3.11, geschreven voor het beroep op nietigheid
van de dagvaarding, van overeenkomstige toepassing is. §4. Verwijzing en voeging van zaken Artikelen 2.9.13 tot en met 2.9.15De artikelen 2.9.13 tot en met 2.9.15 regelen de verwijzing en voeging
van zaken bij litispendentie of connexiteit. Zij vormen te zamen de vierde
paragraaf van Afdeling 2.9 en stemmen grotendeels overeen met de huidige artikelen
158, 158a en 159 Rv.De wijze waarop gedaagde de vordering kan instellen is in artikel 2.9.13
in een apart derde lid ondergebracht; vergelijk het eerste lid van het huidige
artikel 158 Rv.De artikelen 158, tweede lid, en 159, derde lid, Rv bepalen respectievelijk
ten aanzien van verwijzing en voeging dat de eiser zijn daartoe strekkende
vordering slechts kan instellen bij conclusie van eis. Aangezien de conclusie
van eis is afgeschaft (zie de toelichting op artikel 2.4.4), bieden de artikelen
2.9.13, tweede lid, en 2.9.15, tweede lid, eiser de gelegenheid zijn vordering
tot verwijzing of voeging bij de inleidende dagvaarding of daarna bij incidentele
conclusie vóór de conclusie van antwoord te doen.Voeging van een procureurszaak met een zaak waarin partijen in persoon
kunnen procederen is niet uitgesloten, mits aan de in artikel 2.9.15 voor
voeging gestelde eisen is voldaan. Aangezien de beide zaken na voeging zelfstandig
blijven197, behoeft in de zaak waarin partijen in persoon kunnen
procederen, geen procureur te worden gesteld. §5. Voorlopige voorzieningen Artikel 2.9.16Artikel 2.9.16 geeft een regeling voor voorlopige voorzieningen tijdens
aanhangig geding en vormt de vijfde paragraaf van Afdeling 2.9.Evenals ten aanzien van vrijwaring en voeging en tussenkomst is de keuze
tussen de algemene regeling van het huidige artikel 51 Rv en de regeling voor
de kantongerechtsprocedure van het huidige artikel 116 Rv ten gunste van de
algemene regeling uitgevallen. Dat betekent niet dat artikel 116 verdwijnt;
de inhoud ervan is enerzijds verwerkt in de onderhavige regeling en anderzijds
in de regeling van het kort geding (vergelijk artikel 2.13.2, eerste lid.)Artikel 2.9.16 stemt niet overeen met het huidige artikel 51 Rv, waarin
de mogelijkheid een provisionele vordering in te stellen niet wordt beschreven
maar wordt voorondersteld. Artikel 2.9.16 stelt in het eerste lid de mogelijkheid
voorop om een voorlopige voorziening te vragen voor de duur van het geding.
Hiermee is aangegeven dat, hoewel een voorlopige voorziening
in de regel – behoudens hoger beroep van het provisionele vonnis –
haar werking behoudt totdat de einduitspraak in de hoofdzaak in kracht van
gewijsde is gegaan, zij eveneens haar werking verliest indien de hoofdzaak
wordt ingetrokken.In overeenstemming met de huidige opvattingen bepaalt het tweede lid dat
de provisionele vordering verband moet houden met de hoofdvordering.Volgens het eerste lid kan iedere partij een voorlopige voorziening vragen. §6. Zekerheidstelling voor proceskosten Artikel 2.9.17Artikel 2.9.17 betreft de zekerheidstelling voor proceskosten, ook wel
cautie genoemd. Dit is de zesde paragraaf van Afdeling 2.9.Hoewel Nederland partij is bij diverse verdragen op dit gebied, vervult
artikel 2.9.17 een nuttige functie ten aanzien van vreemdelingen die ingezetenen
zijn van landen die geen partij zijn bij een dergelijk verdrag.De cautie is thans geregeld in de artikelen 152 en 153 Rv; artikel 2.9.17
is een samenvoeging van deze artikelen.Het eerste lid van het huidige artikel 152 Rv is opgesplitst en opgenomen
als eerste en tweede lid van artikel 2.9.17. Daarin is de minder juiste term
«het verzoek» vervangen door «de vordering».Het tweede lid van het huidige artikel 152 Rv keert terug als derde lid
van artikel 2.9.17.Het huidige artikel 153 Rv is als vierde lid aan artikel 2.9.17 toegevoegd. TIENDE AFDELING Schorsing en hervattingDe Tiende Afdeling van de Tweede Titel bestaat uit vier artikelen welke
inhoudelijk grotendeels zijn ontleend aan de huidige artikelen 254 tot en
met 261 Rv. De voorgestelde artikelen zijn wat overzichtelijker en pregnanter
opgesteld, alsmede enigszins gemoderniseerd. Mij is niet aanstonds duidelijk
op welke wijze de door de NVvR198 in dit verband bepleite verdere
vereenvoudiging zou dienen te worden uitgewerkt.Van de huidige artikelen zijn niet overgenomen het tweede en derde lid
van artikel 255 Rv, welke, al naar gelang de schorsingsgrond, verschillende
antwoorden geven op de vraag wanneer een geding in staat van wijzen is. Dit
onderscheid veronderstelt dat het pleidooi slechts een juridische toelichting
is op de stellingen van partijen in de conclusies. In de huidige rechtspraktijk
heeft het pleidooi zich echter ontwikkeld tot een meer omvattend instituut,
waarbij de strijd over de feiten niet geschuwd behoeft te worden. Het onderscheid
van het tweede en derde lid van het huidige artikel 255 Rv is daarom niet
meer gerechtvaardigd.Eveneens is niet overgenomen het tweede lid van het huidige artikel 261
Rv. Het lid is overbodig, omdat als zich niemand stelt op de dagvaarding tot
hervatting, in ieder geval te dien aanzien verstek zal worden verleend, waarna
de hoofdzaak wordt hervat en kan worden beslist op basis van de stand waarin
het geding zich bij de schorsing bevond (zie het huidige artikel 261, eerste
lid, Rv). Waarom nu in de hoofdzaak «dadelijk» kan worden beslist
in geval de weggevallen procureur niet is vervangen, zoals het tweede lid
wil, is onbegrijpelijk.Artikel 260 is reeds vervallen. Artikelen 2.10.1 en 2.10.2In de artikelen 2.10.1 en 2.10.2 betreffende de schorsing van een geding
is de inhoud van de huidige artikelen 254, 255, eerste lid, en 256 Rv ondergebracht.
De schorsingsgronden, thans gevieren vermeld in artikel 254 Rv, zijn gesplitst
in drie gronden waarbij de keuze om al dan niet te schorsen aan degenen die
daarbij belang hebben, wordt overgelaten, en één grond die van
rechtswege schorsing medebrengt. Deze zijn in de eerste leden van respectievelijk
artikel 2.10.1 en 2.10.2 vermeld. Daarbij zij aangetekend dat onder het ophouden
van de rechtsbetrekkingen waarin een partij het geding voerde door een andere
oorzaak dan overlijden (artikel 2.10.1, eerste lid, onder c), is begrepen
het geval van rechtsopvolging onder bijzondere titel.Dat de schorsing in het geval vermeld in artikel 2.10.2, eerste lid, van
rechtswege plaatsvindt, is aldaar uitdrukkelijk vermeld (vergelijk het huidige
artikel 256, tweede lid, laatste volzin, Rv). In artikel 2.10.2, eerste lid,
is voorts de zinsnede «In zaken waarin partijen niet in persoon kunnen
procederen,» opgenomen omdat deze bepaling in andere zaken geen zin
heeft. Dit is een belangrijk verschil met de schorsingsgronden vermeld in
artikel 2.10.1.Aangezien schorsing conform artikel 2.10.1 niet van rechtswege plaatsvindt,
vermeldt het tweede lid van dat artikel hoe dat dan moet, namelijk door betekening
van de schorsingsgrond door de belanghebbenden aan de wederpartij (vergelijk
het huidige artikel 265, eerste lid, Rv), dan wel door een daartoe strekkende
akte ter rolle. Deze laatste mogelijkheid is nieuw; zij schept voldoende zekerheid
voor de wederpartij en past bij de mogelijkheid dat een partij zelf procedeert.199Het derde lid van artikel 2.10.1, betreffende de nietigheid van na de
schorsing verrichte proceshandelingen, stemt inhoudelijk overeen met het tweede
lid, eerste volzin, van het huidige artikel 256 Rv.Het vierde lid van artikel 2.10.1 stemt inhoudelijk overeen met het eerste
lid van het huidige artikel 255 Rv, dat bepaalt dat schorsing niet meer kan
plaatsvinden wanneer het geding in staat van wijzen is; dit is het geval nadat
de dag van de uitspraak is bepaald (zie hieromtrent artikel 2.11.1 en de toelichting
op dat artikel).Artikel 2.10.2, tweede lid, verklaart het derde en vierde lid van artikel
2.10.1 van toepassing. Artikelen 2.10.3 en 2.10.4De artikelen 2.10.3 en 2.10.4 regelen de hervatting van het geding na
schorsing. De inhoud van de huidige artikelen 257, 258, 259 en 261, eerste
lid, Rv is hierin ondergebracht. De hervatting van artikel 2.10.3 correspondeert
met de schorsing van artikel 2.10.1, terwijl artikel 2.10.4 aanhaakt bij artikel
2.10.2.In artikel 2.10.3 herkent men de bepalingen van de huidige artikelen 257
(aanhef en onder a) en 258, eerste lid (aanhef en onder b, eerste volzin)
en 261, eerste lid (onder b, laatste volzin) Rv. Opmerking verdienen de volgende
punten.In de aanhef is het ouderwetse «achtervolgens de laatste gedingstukken»
vervangen door «in de stand waarin dit zich bij de schorsing bevond».Onder a zijn de mogelijkheden tot hervatting door de partij bij wie de
schorsingsgrond zich heeft voorgedaan in vergelijking met het huidige artikel
257 Rv uitgebreid op tweeërlei wijze. In de eerste plaats kan de verklaring
dat het geding wordt hervat ook nog geschieden na de betekening van de schorsingsoorzaak,
bij apart exploot. Voorts kan een minder formele weg worden bewandeld doordat,
met instemming van de wederpartij, een tot hervatting strekkende akte ter
rolle wordt genomen. De instemming van de wederpartij is nodig ten aanzien
van de wijze van hervatten, dus niet ten aanzien van de hervatting
zelf. Deze informele wijze van hervatting is in artikel 2.10.3 opgenomen naar
analogie van de rechtspraak van de Hoge Raad met betrekking tot de huidige
artikelen 258 en 259 Rv, inhoudend dat vervanging van de procureur ter rolle,
met instemming van de wederpartij, mogelijk is.200 Instemming van
de wederpartij is in dit geval, evenals in artikel 2.10.4, onder a, vereist
omdat het om een nieuwe oproeping gaat; de zaak is dan immers van de rol af.
Om deze reden moeten hier meer waarborgen gelden dan in artikel 2.10.1, tweede
lid, ten aanzien van de mededeling bij akte ter rolle dat geschorst wordt;
in die situatie staat de zaak nog op de rol. Ter zake van het opnieuw procureurstellen is, evenals in artikel 2.10.2,
toegevoegd de zinsnede «in zaken waarin partijen niet in persoon kunnen
procederen,».Indien het geding niet vrijwillig wordt hervat door de partij bij wie
de schorsingsgrond zich heeft voorgedaan, ligt de beslissing over al dan niet
hervatting bij de wederpartij. Deze kan ingevolge het in artikel 2.10.3, onder
b, bepaalde dagvaarden tot hervatting. Dit stemt overeen met het huidige artikel
258, eerste lid, Rv.Blijft de gedagvaarde partij vervolgens stilzitten, dan wordt, in overeenstemming
met het huidige artikel 261, eerste lid, Rv, verstek tegen haar verleend voor
zover het de hervatting betreft. Het geding wordt echter hervat (onder b,
laatste volzin), en wel in de stand waarin het zich bij de schorsing bevond
(aanhef). Indien de eiser in de hoofdzaak tevens de eiser tot hervatting is,
en de gedaagde voor de schorsing in het geding was verschenen, moet de rechtbank
daarmee rekening houden en kan zij in de hoofdzaak dus geen verstekvonnis
wijzen.Artikel 2.10.4 betreft de hervatting na een schorsing van rechtswege en
bevat globaal de inhoud van de huidige artikelen 258, tweede lid, 259 en 216,
eerste lid, Rv. Betekening van de schorsingsgrond is in dat geval niet voorgeschreven.
De verklaring dat het geding hervat wordt, kan dus ook niet bij zodanige betekening
worden gedaan. Daarom bepaalt artikel 2.10.4, onder a, dat de partij van wie
de procureur is weggevallen het geding kan hervatten door een akte van procureur
tot procureur, waarbij zij haar procureur vervangt, dan wel, met instemming
van de wederpartij, door een daartoe strekkende akte ter rolle. Men herkent
hier de inhoud van het huidige artikel 259 Rv respectievelijk de hierboven
bij artikel 2.10.3 vermelde rechtspraak van de Hoge Raad. Met betrekking tot
het vereiste van instemming van de wederpartij indien de hervatting bij akte
ter rolle plaatsvindt, wordt verwezen naar de toelichting hierboven bij artikel
2.10.3, onder a.Artikel 2.10.4, onder b, bepaalt in overeenstemming met het huidige artikel
258, tweede lid, Rv dat als het geding niet wordt hervat door de partij wier
procureur is weggevallen, de wederpartij haar tot hervatting kan dagvaarden.Onder b, laatste volzin, is, in overeenstemming met het huidige artikel
261, eerste lid, Rv, bepaald dat het geding dan wordt hervat en wel in de
stand waarin het zich bij de schorsing bevond (aanhef); dit geldt evenals
in artikel 2.10.3 ongeacht het al of niet in het geding verschijnen van de
tot hervatting gedagvaarde partij. ELFDE AFDELING Het vonnisIn de huidige wetgeving hebben de artikelen 44 tot en met 67, 76, tweede
lid, 111, 118, derde lid, en 288a, vierde lid, Rv betrekking op het vonnis.
Deze bepalingen zijn in het onderhavige ontwerp in de Elfde Afdeling van de
Tweede Titel overgenomen. Daarbij is het taalgebruik gemoderniseerd en is
de volgorde gewijzigd. Zo zijn in paragraaf 1 de bepalingen
opgenomen betreffende het vonnis in het algemeen en in paragraaf 2 de bepalingen
betreffende de kosten.Een belangrijke wijziging ten aanzien van het huidige recht is evenwel
dat het onderscheid tussen de verschillende tussenvonnissen is komen te vervallen.
In het vervolg zal slechts onderscheid worden gemaakt tussen deel- en tussenvonnissen.
Zie ook de toelichting op artikel 2.11.4, eerste lid.Verschillende artikelen zijn komen te vervallen dan wel elders in het
wetsvoorstel opgenomen, te weten de huidige artikelen 44, 45, eerste lid,
en tweede lid gedeeltelijk, 47, 48, 50, 51, 56, vierde lid, 57, tweede, derde,
vierde en vijfde lid, 58, 60, eerste lid, eerste zinsnede, en tweede lid,
62, onder 1°, 65, 66 en 111 Rv.Het huidige artikel 44 Rv is niet in het wetsvoorstel opgenomen aangezien
de toepassing van de Afdeling inzake het vonnis op het verzet en het verstek
voor zich spreekt, nu vonnissen, verstek en verzet worden geregeld in de Tweede
Titel betreffende de dagvaardingsprocedure.De huidige artikelen 45, eerste lid, (beginsel van hoor en wederhoor)
en 48 Rv zijn overgebracht naar de Derde Afdeling van de Eerste Titel (Algemene
voorschriften met betrekking tot procedures). Zie de artikelen 1.3.1 respectievelijk
1.3.7. Het gedeelte van artikel 45, tweede lid, betreffende het zich doen
overleggen van de stukken door de rechter, is in verband met de afschaffing
van het fourneersysteem vervallen; zie de artikelen 2.1.9 en 2.11.1 en de
toelichting op die artikelen.Het eerste lid van het huidige artikel 47 Rv is komen te vervallen omdat
een aparte bepaling met betrekking tot de pleidooien in dezen overbodig is.
Advocaten maken vrijwel geen gebruik van dit artikel. Door namelijk pleidooi
te vragen en vervolgens te houden moet een advocaat wederom vonnis vragen
en gaat de termijn weer opnieuw lopen met alle vertraging in zo'n geval van
dien. Wel is de gedachte dat de rechter waakt tegen een onredelijke vertraging
van de procedure overgebracht naar de Derde Afdeling van de Eerste Titel (Algemene
voorschriften met betrekking tot procedures). Zie artikel 1.3.2, eerste lid.Het tweede lid van het huidige artikel 47 Rv201 is op aanbeveling
van de Adviescommissie BPR komen te vervallen, omdat deze bepaling overbodig
is. Partijen mogen altijd verzoeken om uitstel van de dag van de uitspraak.Het huidige artikel 50 Rv is geschrapt. Een eerder voorstel om dit artikel
in te trekken is gedaan in het kader van het nieuwe bewijsrecht, maar in de
loop van de parlementaire geschiedenis ingetrokken.202 Als reden
werd toentertijd gegeven dat de bepaling nog van nut zou kunnen zijn bij artikel
749 Rv. Laatstgenoemd artikel is inmiddels komen te vervallen203,
zodat verdere handhaving van het huidige artikel 50 Rv niet meer nodig is.Het huidige artikel 51 Rv is overgebracht naar paragraaf 5 betreffende
de voorlopige voorzieningen van de Negende Afdeling (Incidentele vorderingen)
van de Tweede Titel. Zie artikel 2.9.16.Het vierde lid van het huidige artikel 56 Rv is niet opgenomen aangezien
het een overbodige bepaling is. De hedendaagse praktijk is immers dat zelden
of nooit een staat van de kosten wordt overgelegd en dus bij gebreke daarvan
het bedrag door de rechtbank zelf wordt begroot en vastgesteld.Het tweede tot en met het vijfde lid van het huidige artikel 57 Rv zijn
geschrapt omdat zij, gelet op de praktijk (denk bij voorbeeld aan het tussen
de rechterlijke macht en de balie overeengekomen Liquidatietarief) en de nieuwe
opzet van de bepalingen, overbodig zijn en voor zichzelf spreken.Zie met betrekking tot het schrappen van het huidige artikel 58 Rv de
toelichting op artikel 2.11.16.De huidige artikelen 60 en 62, onder 1°, Rv204 zijn, voor
zover zij het audiëntieblad betreffen, op advies van de NVvR205 en na overleg met de Adviescommissie BPR komen te vervallen,
omdat deze bepalingen een interne en overbodige (de NVvR spreekt zelfs van
«de reanimatie van een morsdode letter») regel bevatten.De huidige artikelen 65, 66 en 111 Rv zijn eveneens geschrapt omdat zij,
gelet op de praktijk, overbodig zijn of voor zichzelf spreken.Ten slotte verdient nog te worden opgemerkt dat artikel 2.11.10 van het
Voorontwerp is overgezet in artikel 1.3.12 van dit wetsvoorstel. Zie ook de
toelichting op laatstgenoemd artikel. §1. Algemeen Artikel 2.11.1Artikel 2.11.1, eerste lid, is ontleend aan het laatste gedeelte van het
tweede lid van het huidige artikel 45 Rv. Voorts is bepaald dat de rechtbank
de dag van de uitspraak aan partijen, voor zover in het geding verschenen,
bekend moet maken. Het is voor hen immers van belang deze te weten, aangezien
de uitspraak de aanvang van de appeltermijn markeert. Door de afschaffing
van het fourneersysteem (zie artikel 2.1.9 en de toelichting op dat artikel)
kon het eerste gedeelte van dit tweede lid «De regter zal, na het voldingen
en bepleiten der zaak, zich de stukken doen overgeven» vervallen. In
het voorgestelde systeem krijgt de rechtbank direct bij het nemen van conclusies
en akten de originele exemplaren van deze stukken. Daardoor komt, in tegenstelling
tot de huidige rechtbankpraktijk, waarin partijen vonnis vragen en ter gelegenheid
daarvan de originele stukken overleggen, het initiatief tot vonnis wijzen
bij de rechtbank te liggen. Deze gang van zaken is reeds usance bij de kantongerechten
en is ook overigens niet in strijd met enige rechtsregel: voor het wijzen
van vonnis is immers geen toestemming van partijen nodig.206 Zij
past voorts in het op diverse plaatsen in dit wetsvoorstel tot uiting komende
streven naar terugdringing van de lijdelijkheid van de rechter en is een praktische
oplossing in de gevallen waarin de rechtbank op de voet van artikel 2.4.8,
tweede lid, in zaken waarin een comparitie na antwoord is gehouden, besluit
geen gelegenheid meer te geven voor re- en dupliek, maar vonnis te wijzen.
Indien partijen (nog) geen vonnis wensen, bij voorbeeld omdat zij in serieuze
onderhandeling zijn geraakt, staat het hun uiteraard vrij dit – gemotiveerd –
onder de aandacht van de rechter te brengen, die daarmee rekening zal kunnen
houden voor zover dit niet in strijd komt met zijn verplichting onredelijke
vertraging van het geding te voorkomen; zie artikel 1.3.2, tweede lid en hetgeen
omtrent de wens van partijen tot bevriezing van de procedure in de toelichting
op dat artikel reeds is opgemerkt.Voor alle duidelijkheid merk ik op dat de formulering van het eerste lid
impliceert dat de uitspraak ook aanstonds bij de mededeling dat vonnis zal
worden gewezen, kan worden gedaan. Het spreekt voor zich dat een uitspraak,
indien deze aanstonds wordt gedaan (bij voorbeeld in kort geding), naderhand
zo spoedig mogelijk op schrift dient te worden gesteld met inachtneming van
de vereisten van artikel 2.11.2.Het tweede lid van artikel 2.11.1 stemt overeen met het huidige artikel
288a, vierde lid, Rv. Artikel 2.11.2Artikel 2.11.2207 is een samensmelting van de huidige artikelen
59 tot en met 62 en 76, tweede lid, Rv.In het eerste lid van artikel 2.11.2 zijn de huidige artikelen 59 en 62
Rv opgenomen. Daarbij is de zinsnede uit artikel 59 «zodanig als hetzelve
door den regter wordt uitgesproken» geschrapt en is onder hetgeen verplicht
in het vonnis dient te worden vermeld «de dag van de uitspraak» uit artikel 62 opgenomen (zie artikel 2.11.2, eerste lid, onder h).
Reden hiervoor is de sinds de totstandkoming van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering wezenlijk gewijzigde rolpraktijk. Zie hiervoor paragraaf 2.1.4.6
van het algemeen deel van deze toelichting.208Op aandringen van de NVvR209, de Orde210 en de Adviescommissie
BPR is teruggekomen op het in het Voorontwerp voorgestelde systeem dat het
vonnis niet door de uitspraak maar door het geschrift tot stand komt. Deze
vernieuwing zou voor de praktijk te veel vraagtekens oproepen en naleving
zou niet kunnen worden gewaarborgd. Van Nispen juichte het nieuw voorgestelde
systeem toe, maar constateerde daarbij terecht dat enige waarborg dat het
vonnis gereed zou zijn vóór de uitspraak ontbrak.211
Dergelijke waarborgen zijn nauwelijks, mogelijk zelfs geheel niet in een wet
inzake procesrechtelijke regels vast te leggen, aangezien een en ander de
interne organisatie van de rechtbanken betreft.In het in dit wetsvoorstel voorgestelde systeem wordt, zoals reeds in
paragraaf 2.1.5.9 van het algemeen deel van deze toelichting is aangegeven,
onder de uitspraak verstaan de mededeling van de beslissing aan partijen,
die het moment bepaalt waarop de rechterlijke beslissing haar werking verkrijgt
en waarop de termijnen voor hoger beroep of cassatie aanvangen. Het vonnis
is de schriftelijke neerslag en uitwerking van de beslissing die aan de eisen
van artikel 2.11.2 voldoet, met dien verstande dat het pas een vonnis is als
het daadwerkelijk is uitgesproken. Zonder schriftelijk stuk is er alleen een
uitspraak en dus geen vonnis. De ideale situatie is dus dat het schriftelijke
stuk reeds vóór de uitspraak gereed is. Uitzondering op deze
situatie vormen artikel 2.11.1, tweede volzin, eerste zinsnede, (de rechtbank
doet aanstonds uitspraak) en artikel 2.11.4, tweede lid.In dit kader dient er op te worden gewezen dat steeds moet worden uitgegaan
van de regel dat naar huidig recht de uitspraak van het vonnis in het openbaar
plaatsvindt. Zie artikel 121 van de Grondwet en artikel 20 RO. Naar Nederlands
recht impliceert dit «ter openbare terechtzitting». Het is aan
de rechtspraak om nadere invulling aan het vereiste van uitspraak in het openbaar
te geven; een leerstuk dat in ontwikkeling is.212Op advies van de Orde213 en de Adviescommissie BPR zijn de
onder b en onder e van het eerste lid van artikel 2.11.2 gestelde vereisten
opgenomen respectievelijk nader omschreven. Zo is nu onder b opgenomen dat
in het vonnis «het verloop van het geding» dient te worden vermeld,
aangezien dit de appelprocedure ten goede komt, en is onder e verduidelijkt
dat onder «de gronden van de beslissing» ook dienen te worden
begrepen «de feiten waarop de beslissing rust». Hierbij dient
te worden bedacht dat de vereisten, zoals onder b en onder e van het eerste
lid gesteld, een nadere uitwerking zijn van de artikelen 1.3.5 tot en met
1.3.7.In het tweede lid van artikel 2.11.2 is inhoudelijk het huidige artikel
76, tweede lid, Rv overgenomen. Deze bepaling geeft een regeling voor het
stempelvonnis. Vanuit de praktijk was op een dergelijke regeling aangedrongen.
Terecht hebben de NVvR214 en de Adviescommissie BPR er op gewezen
dat in het tweede lid ten onrechte de term «conclusies» wordt
gebruikt. Deze term is vervangen door «vorderingen».In het derde lid van artikel 2.11.2 wordt de ondertekening van het vonnis
geregeld. Zie de huidige artikelen 60, eerste lid, en 61 Rv. Nieuw is de tweede
volzin waarin om praktische redenen de mogelijkheid is opgenomen dat ook de
rechter die het vonnis uitspreekt, het vonnis kan tekenen. Er wordt gesproken
van «de rechter die het uitspreekt», aangezien uitgegaan wordt
van het ideaal dat het stuk op het moment van de ondertekening wordt uitgesproken.
Bovendien is het, in geval de rechter die het vonnis heeft gewezen, ziek is
of met vakantie is, praktisch, indien de uitsprekende rechter het stuk óók
kan ondertekenen. Artikel 2.11.3Zie met betrekking tot artikel 2.11.3215 de huidige artikelen
64 en 118, derde lid, Rv. Deze bepalingen zijn iets aangescherpt doordat de
griffier het afschrift op de dag van de uitspraak moet verstrekken. Artikel 2.11.4Artikel 2.11.4216 is gebaseerd op het huidige artikel 46 Rv.
Zoals hierboven reeds is aangegeven, is in deze Afdeling het onderscheid tussen
alle tussenvonnissen komen te vervallen. Slechts bij hoger beroep en cassatie
wordt nog onderscheid gemaakt tussen provisionele en andere tussenvonnissen.
Voor het instellen van hoger beroep heeft dit wel als consequentie dat in
tegenstelling tot de huidige situatie van praeparatoire vonnissen niet meer
slechts na eindvonnis hoger beroep zal kunnen worden ingesteld. De huidige
artikelen 336 en 401 Rv zijn dan ook niet overgenomen, terwijl de huidige
artikelen 337 en 401a Rv in bovenvermelde zin zijn aangepast. Zie ook de toelichting
op deze artikelen.In deze Afdeling zal slechts nog onderscheid worden gemaakt tussen deel-
en tussenvonnissen. Daarbij zal de vaststelling van wat onder een deelvonnis
dient te worden verstaan aan de (reeds bestaande en zich nog ontwikkelende)
rechtspraak op dit punt worden overgelaten.Het tweede lid van artikel 2.11.4 is op aandringen van de NVvR217, de Orde218 en de Adviescommissie BPR herzien. Zie ook hierboven
in de toelichting op artikel 2.11.2 met betrekking tot vonnis en uitspraak.
Op terechtzittingen als bedoeld in de artikelen 2.1.12 en 2.1.13 moet het
mogelijk zijn, dat de uitspraak mondeling wordt gedaan en naderhand in een
(tussen)vonnis dan wel in het proces-verbaal wordt opgenomen, indien alle
partijen ter terechtzitting zijn verschenen en hiermee instemmen, een en ander
met inachtneming van de vereisten van artikel 2.11.2.Een rechter-commissaris die ter uitvoering van een meervoudig gewezen
vonnis een comparitie houdt, kan een vonnis als in het tweede lid bedoeld
wijzen.Het vereiste van instemming wordt in het tweede lid gesteld, omdat partijen
het er mee eens moeten zijn dat van de artikelen 2.11.2 en 2.11.3 wordt afgeweken.
Dit vereiste geldt dus ook voor het geval dat de rechtbank reeds bij tussenvonnis
heeft aangekondigd dat zij tot een bewijsopdracht wil komen, maar daaraan
voorafgaand eerst nog een comparitie heeft bepaald. Niet houdt het vereiste
van instemming in dat partijen eerst hierover nog kunnen concluderen: partijen
zijn ter terechtzitting aanwezig en kunnen dus aldaar meteen aangeven of zij
instemmen of niet.Met de zinsnede «voor zover nodig» wordt aangegeven dat afwijking
van de artikelen 2.11.2 en 2.11.3 niet altijd noodzakelijk zal zijn. Artikelen 2.11.5 tot en met 2.11.7De huidige (nog onlangs herziene en pas op 1 januari 1992 in werking getreden)
artikelen 52 tot en met 54 Rv zijn overgenomen in de artikelen 2.11.5 tot
en met 2.11.7.219 Wel is ter verduidelijking de tekst van de artikelen
2.11.6 en 2.11.7 gewijzigd. Artikel 2.11.8Zie het huidige artikel 67 Rv. §2. Kosten Artikel 2.11.9Het huidige artikel 56 Rv is onder schrapping van het vierde lid (zie
hierboven) in gemoderniseerde vorm in artikel 2.11.9 overgenomen.Op advies van de NVvR220 en in afwijking van HR 1 december
1989, NJ 1990, 216 zijn in het eerste lid behalve de echtgenoten ook «de
andere levensgezellen» opgenomen. Dit sluit beter aan bij de huidige
maatschappelijke opvattingen ter zake221; zie ook artikel 1.6.9,
onder a, en de toelichting op dat artikel. Met de nieuw opgenomen bewoordingen
is aangesloten bij die van de artikelen 379 en 432 van Boek 1 BW, ontwerp-artikel
451, eerste lid, van Boek 1 BW222 en ontwerp-artikel 1653u, derde
lid, van Boek 7 BW.223In de laatste volzin van het vierde lid is op advies van de NVvR224 ter verduidelijking de zinsnede «Tegen een beschikking krachtens
dit lid» vervangen door «Hiertegen». Artikel 2.11.10Artikel 2.11.10 is toegespitst op de kostenveroordeling in zaken waarin
partijen niet in persoon kunnen procederen.Het huidige artikel 57a, eerste en tweede lid, Rv is in gemoderniseerde
vorm overgenomen. De tekst is zo geredigeerd dat alleen de zuivere proceskosten
worden vergoed, aangezien de andere kosten ook in zaken waarin partijen niet
in persoon kunnen procederen, niet worden vergoed. Artikel 2.11.11De kostenveroordeling in zaken waarin partijen niet in persoon kunnen
procederen, wordt in artikel 2.11.11 geregeld. Het komt overeen met het huidige
artikel 57, eerste lid, Rv. Daarbij is de zinsnede «indien alléén
een procureur voor haar werkzaam was» geschrapt aangezien deze, gelet
op de huidige praktijk, overbodig is. Artikel 2.11.12Artikel 2.11.12 komt overeen met de huidige artikelen 57, zesde lid, en
57a, derde lid, Rv. Artikelen 2.11.13 tot en met 2.11.15De huidige artikelen 57ab tot en met 57c Rv zijn overgenomen in de artikelen
2.11.13 tot en met 2.11.15. Artikel 2.11.16Het huidige artikel 58 Rv betreft, evenals de huidige artikelen 17 en
96 Rv, de veroordeling van anderen dan procespartijen in de kosten van het
geding wegens door hen begane verzuimen. Deze bepalingen zullen op advies
van de Adviescommissie BPR225 worden geschrapt.De voornaamste reden om de huidige artikelen 17, 58 en 96 Rv te schrappen
is dat het ongelukkig is dat in drie wetsartikelen telkens op een andere wijze
is bepaald dat anderen dan partijen in bepaalde kosten kunnen worden veroordeeld.
In de huidige tijd, waarin op ieders recht op een «fair and public hearing»
als bedoeld in artikel 6 van het EVRM zo de nadruk wordt gelegd, is het onaanvaardbaar
dat een dergelijke veroordeling nog kan plaatsvinden zonder dat de aldus veroordeelde
persoon vooraf wordt gehoord en zonder dat hem achteraf een rechtsmiddel tegen
die veroordeling wordt gegund.226 Bovendien past een in wezen (historisch overigens wel te verklaren) tuchtrechtelijk ingrijpen van de
rechter niet meer in de huidige tijd, waarin voor de hier bedoelde professionele
rechtshulpverleners een deugdelijk tuchtrecht tot stand is gekomen respectievelijk,
naar het zich laat aanzien, binnenkort tot stand zal komen.227
Wel staat het de rechter natuurlijk vrij in zijn uitspraak te laten uitkomen
dat een grove fout tot de uitspraak heeft geleid, maar het blijft aan de gedupeerde
partij overgelaten, of zij iets wil ondernemen.In geval van schrapping van de huidige artikelen 17, 58 en 96 Rv achtte
de Adviescommissie BPR het in haar bovengenoemd advies wel noodzakelijk om
een wettelijke voorziening op te nemen voor het geval de winnende partij blijkt
te hebben gestaan tegenover een partij die niet bestaat of niet rechtsgeldig
in het geding is geweest. Dit laatste kan zich voordoen doordat een daartoe
niet bevoegde persoon voor haar is opgetreden of tot het voeren van het geding
opdracht had gegeven. De door de Adviescommissie BPR in haar advies voorgestelde
tekst is in artikel 2.11.16 overgenomen.In de praktijk komt het nogal eens voor dat in de rechterlijke uitspraak
komt vast te staan dat aan de zijde van de verliezende partij is opgetreden
voor een niet-bestaande persoon of voor een persoon die niet rechtsgeldig
in het geding is geweest doordat een daartoe niet bevoegde voor hem is opgetreden.228In al deze gevallen pleegt de rechter de kosten waarop de winnende partij
recht heeft en die hij niet ten laste kan brengen van de in het ongelijk gestelde
partij zelf, nu die geen partij blijkt te zijn, ten laste te brengen òf
van de procureur, soms de advocaat, òf rechtstreeks ten laste van degene
die de opdracht gaf, zoals bestuursleden van de niet bestaande rechtspersoon.
Waren deze opdrachtgevers voor de rechter niet kenbaar, dan wordt wel eens
de procureur in de kosten veroordeeld met de overweging dat het «op
de weg ligt van zijn opdrachtgevers om die kosten te dragen». Om geen
afbreuk te doen aan de rechten van de wederpartij, zou deze praktijk gehandhaafd
moeten blijven. Daartoe is, zeker nu de huidige artikelen 17, 58 en 96 Rv
worden geschrapt, een wettelijke voorziening nodig, omdat analogische toepassing
van deze bepalingen tot nu toe nog een grondslag voor die praktijk kon bieden. TWAALFDE AFDELING RoyementAfdeling 2.12 vervangt de huidige Vijftiende en Zestiende Afdeling van
de Derde Titel (artikelen 277 en 278 Rv), achtereenvolgens getiteld: «Van
het doen van afstand der instantie», en «Van het vervallen der
instantie». De belangrijkste elementen van deze Afdelingen zijn gehandhaafd
en samengevoegd tot een geheel nieuwe regeling, een amalgaam waarin ook het
huidige royement een plaats heeft gekregen. Hiertoe is overgegaan mede op
advies van de NVvR229, die terecht opmerkt dat afstand van instantie
in de praktijk hoogst ongebruikelijk is, terwijl het thans niet in de wet
geregelde royement juist heel vaak wordt toegepast.Bij het opstellen van het voorstel voor deze Afdeling is dankbaar gebruik
gemaakt van een recente publikatie van H. Stein230, waarin deze
een uitgewerkt voorstel in de door mij voorgestane zin had opgenomen. Anders
dan Stein meen ik dat het royement wel in een aparte Afdeling en niet bij
de incidenten dient te worden opgenomen, aangezien het royement, anders dan
een incident, in beginsel een einde maakt aan het geding.De term royement heeft nu de ruimere betekenis gekregen van beëindiging
van de procedure anders dan door een vonnis waarin het geschil wordt beslecht;
over laatstbedoeld vonnis handelt de voorafgaande, Elfde Afdeling.
Het in de Twaalfde Afdeling geregelde royement omvat, behalve datgene wat
thans onder royement wordt verstaan (te weten de doorhaling van de zaak op
de rol op verzoek van beide partijen), ook de eenzijdige afstand van instantie
door de eiser en het verval van instantie indien de zaak gedurende meerdere
jaren niet is voortgezet. Naar mijn mening kan in al deze gevallen gevoeglijk
van royement worden gesproken. In de voorgestelde regeling is het telkens
de rechtbank die «het geding beëindigt door royement».Royement in de zin van dit wetsvoorstel kan slechts plaatsvinden op verzoek
van ten minste één partij. Aan het ambtshalve doorhalen op de
rol ingevolge artikel 42 van Reglement I bestaat geen behoefte meer.231Het huidige artikel 280 Rv dat in de commentaren als overbodig wordt bestempeld,
is in de regeling niet verwerkt. Vervallen zijn eveneens de huidige artikelen
278, eerste en tweede lid, derde lid onder 2° en vierde lid, 279, tweede
lid, 281 en 282, eerste lid, zij het dat sommige daarvan in de nieuwe opzet
ten dele zijn verwerkt. Het huidige artikel 284 Rv is overgebracht naar de
titel over hoger beroep en aldaar opgenomen als een nieuw artikel 353a; zie
Artikel II, onder S. Artikel 2.12.1Artikel 2.12.1 stemt inhoudelijk overeen met artikel 2.9.24 in het voorstel
van Stein; er zijn slechts redactionele en terminologische verschillen. Hier
gaat het om het royement in de thans gebruikelijke, in de wet niet geregelde
betekenis van royement (doorhaling van de zaak op de rol) op verzoek van beide
partijen, indien zij het over het royement en zijn gevolgen geheel eens zijn.
Met deze situatie is gelijk te stellen de situatie van een vordering tot royement
van de ene partij waarmee de andere partij instemt; zie ook het huidige artikel
277, tweede lid, Rv. Het artikel geeft niet aan op welke wijze het verzoek
tot royement kan worden gedaan. Dit kan bij voorbeeld bij akte ter rolle of
per brief.De vraag of de vordering in geval van royement ingevolge dit artikel opnieuw
kan worden ingesteld, wordt niet in de wet beantwoord, daar dit afhangt van
de regeling die partijen ter zake treffen. Zie de door Stein gegeven voorbeelden
en de door hem in noot 3 van zijn artikel aangehaalde rechtspraak, waaruit
blijkt dat verschillende mogelijkheden bestaan en ook moeten bestaan.Het derde lid geeft een oplossing voor het in de praktijk gesignaleerde
probleem dat de ene partij een vordering tot royement als bedoeld in het eerste
lid instelt waarop de andere partij niet reageert. Om te voorkomen dat men
dan drie jaar moet wachten alvorens de vordering op grond van artikel 2.12.2,
tweede lid, te kunnen instellen, is bepaald dat de wederpartij wordt geacht
met royement in te stemmen indien zij zich daarover niet uitlaat op de daartoe
door de rechtbank bepaalde of nader bepaalde (dit in verband met een eventueel
gevraagd uitstel) roldatum. Artikel 2.12.2In artikel 2.12.2 worden de verschillende situaties geregeld waarin een
eenzijdige vordering tot royement wordt gedaan, te vergelijken met de huidige
afstand van instantie respectievelijk de huidige vordering tot verval van
instantie. Gemeenschappelijk kenmerk is dat het telkens gaat om een eenzijdige
vordering, die slechts onder bepaalde voorwaarden kan worden ingewilligd.Het artikel stemt in grote lijnen overeen met artikel 2.9.25 van het voorstel
van Stein.Het eerste lid geeft voor de verschillende situaties een regeling voor
de vorm van het verzoek: dit kan bij conclusie of akte ter rolle. Dit zijn
proceshandelingen die op de rol moeten worden verricht. Het lid komt in de plaats van de nodeloos ingewikkelde regelingen van de huidige
artikelen 278, eerste lid, en 282, eerste lid, Rv.Het eerste en het tweede lid, in onderling verband, geven inhoudelijk
het huidige artikel 277, eerste lid, Rv weer. Vóór de conclusie
van antwoord kan de eiser het geding eenzijdig (doen) beëindigen, indien
hij bereid is de kosten voor zijn rekening te nemen.In het derde lid, in samenhang weer met het eerste lid, vindt men de pendant
van hetgeen thans is geregeld in de artikelen 279 en 281. Ook in het voorgestelde
systeem vindt het royement na drie jaar niet automatisch of ambtshalve plaats,
maar moet een daartoe strekkende vordering worden gedaan. Instemming van de
wederpartij is (uiteraard in dit geval) niet vereist; wel kan de vordering
worden afgewezen indien zij in strijd zou komen met de eisen van een goede
procesorde. Men vergelijke artikel 279, tweede lid, Rv. Ook zie men de voorbeelden
die Stein geeft van gevallen waarin de eisen van een goede procesorde aan
toewijzing van de eenzijdige vordering tot royement na tijdsverloop in de
weg zouden staan. De veelheid van gevallen die zich kunnen voordoen, maakt
het nodig in dit geval met een algemeen geformuleerd criterium te volstaan.Alleen in het in het tweede lid bedoelde geval is aanstonds duidelijk
wie de kosten moet betalen. In het geval bedoeld in het derde lid moet de
rechtbank daarop met inachtneming van de omstandigheden beslissen. Zie de
slotzin van het derde lid; zie ook het strakkere huidige artikel 278, derde
lid, onder 2°, en artikel 282, tweede lid, tweede volzin, Rv. Rekening
is gehouden met een suggestie van Haardt om de beslissing over de kosten in
dit geval geheel aan de rechter over te laten.232Deze bepaling is te beschouwen als een lex specialis naast de regeling
van de kosten van het geding (zie daarover in dit wetsvoorstel hierboven de
artikelen 2.11.9 tot en met 2.11.16). De bepaling verplicht overigens de rechter
niet een uitspraak te doen over de kosten; hij kan zo'n uitspraak desgewenst
ook achterwege laten. Artikel 2.12.3Artikel 2.12.3 regelt de gevolgen van het royement op eenzijdige vordering.
Het vorderingsrecht gaat in dit geval, aldus het eerste lid, niet te niet,
zodat in beginsel (namelijk tenzij intussen bij voorbeeld verjaring is opgetreden)
opnieuw een geding kan worden geëntameerd. Bovendien wordt ingevolge
het eerste lid tussen partijen de toestand van vóór de inleidende
dagvaarding hersteld. Vergelijk in die zin ook de huidige artikelen 278, derde
lid, onder 1°, en 282, tweede lid, eerste volzin, Rv.In het huidige artikel 284 Rv, in dit wetsvoorstel overgenomen in een
nieuw artikel 353a, wordt, bij royement in hoger beroep, het vonnis in eerste
aanleg gesauveerd. Uitbreiding van de werking van dit royement tot de procedure
en het vonnis in eerste aanleg is bepleit door Stein233, die erop
wijst dat thans een gedaagde in eerste aanleg die het geding verloren heeft
en in appel gaat, als eiser in hoger beroep geen afstand van instantie zal
doen of verval van instantie zal vorderen, aangezien dat zou betekenen dat
het beroepen vonnis onherroepelijk wordt. Gezien de problemen die in dit systeem
kunnen rijzen indien het vonnis in eerste aanleg reeds geëxecuteerd was,
alsmede de ongerijmde resultaten waartoe de toepassing van artikel 2.12.2,
tweede lid, in hoger beroep zou leiden, indien de appellant in eerste aanleg
de verliezende gedaagde was, heb ik gemeend deze suggestie niet te moeten
volgen.In het tweede lid van artikel 2.12.3 vindt men, in gemoderniseerde vorm,
het bepaalde in artikel 283 Rv terug. DERTIENDE AFDELING Kort gedingIn de huidige wetgeving hebben de artikelen 5a, 116 (voor de kantongerechtsprocedure)
en 289 tot en met 297 Rv betrekking op het kort geding. Deze bepalingen zijn
in het onderhavige wetsvoorstel in de Dertiende Afdeling van de Tweede Titel234 verwerkt. Zij zijn wat taalgebruik en volgorde betreft gemoderniseerd
en gewijzigd. De literatuur ter zake is daarbij in de overwegingen betrokken.235Aantekening verdient dat artikel 116 Rv tevens is verwerkt in artikel
2.9.16, voor zover de bepaling betrekking heeft op voorlopige voorzieningen.De artikelen 5a, 295, 295a, 296 en 297 Rv zijn komen te vervallen. Artikel
5a is komen te vervallen, omdat een mededeling omtrent het vast recht in deze
Afdeling niet op zijn plaats is en in de Wet tarieven in burgerlijke zaken
geregeld dient te worden.Artikel 295, eerste en tweede lid, is overbodig, terwijl de in het derde
lid geregelde beroepstermijn is gewijzigd en overgebracht naar de titel over
hoger beroep en is geplaatst als artikel 339, tweede lid (zie Artikel II,
onder H). Het vierde lid is overbodig omdat de verdubbeling van de appeltermijn
als cassatietermijn reeds voortvloeit uit artikel 402, tweede lid.Artikel 295a is voor wat betreft het hoger beroep overbodig, immers in
meer algemene zin geregeld in het voorgestelde artikel 353 (zie Artikel II,
onder O), en voor wat betreft het verzet in het wetsvoorstel op andere wijze
geregeld in artikel 2.13.6, slotzin.Artikel 296 was artikel 2.14.5 van het Voorontwerp en is na overleg met
de Adviescommissie BPR geschrapt, omdat de inschrijving van de minuut op de
griffie in een afzonderlijk register een interne aangelegenheid is. Regeling
in het Reglement wordt meer geschikt geacht. Het bepaalde betreffende de ondertekening
van het vonnis in kort geding was in het Voorontwerp reeds geschrapt, omdat
de ondertekening van vonnissen, en dus ook de ondertekening van deze vonnissen
in kort geding, reeds is geregeld in het derde lid van artikel 2.11.2.Artikel 297 ten slotte is komen te vervallen, omdat door de komst van
computers en kopieerapparaten de minuut en de grosse vrijwel gelijktijdig
gereed zijn.Aantekening verdient tenslotte dat in dit wetsvoorstel geen regeling voor
een incassogeding is opgenomen, zoals was vervat in een voorontwerp dienaangaande
dat in juli 1993 door het Ministerie van Justitie voor commentaar is rondgezonden.
Op dit voorstel is kritiek gekomen van de NVvR236, de Orde237 en de Adviescommissie BPR, alsmede in de literatuur.238
Men betwijfelt of een aparte regeling nodig is. De NVvR ziet als oplossing
voor de hedendaagse praktijk, waarin slechts bij enkele rechtbanken een kort
geding inzake incasso kan worden gevoerd, de mogelijkheid van het kort geding
zodanig in de wet aan te scherpen dat voortaan bij alle rechtbanken kort gedingen
inzake incasso kunnen worden gevoerd. Ik acht dit een ongewenste oplossing
gelet op het feit dat men in kort geding slechts een voorlopige voorziening
verkrijgt en geen bodembeslissing. De Orde ziet, gelet op de ervaring dat
het merendeel van de zaken verstekzaken zijn, meer in een betere organisatie
van de rechtbank, waardoor bij iedere rechtbank vrij snel een verstekvonnis
kan worden verkregen. Zie ook paragraaf 2.1.3.4 betreffende het streven naar
efficiency. Artikel 2.13.1Het huidige artikel 289 Rv is verwerkt in artikel 2.13.1. Daarbij is het
huidige derde lid komen te vervallen, aangezien de aldaar genoemde mondelinge
last wordt geacht aanwezig te zijn. Het huidige onderscheid tussen «onverwijlde spoed» en «nog
meer spoed vereischende omstandigheden» heeft geen betekenis meer. Het
laatstgenoemde criterium is daarom komen te vervallen.In het eerste lid van artikel 2.13.1 is de algemene bevoegdheid van de
president geregeld om in alle spoedeisende zaken waarin, gelet op de belangen
van partijen, een onmiddellijke voorziening bij voorraad wordt vereist, deze
te geven. Op advies van de NVvR239 is de zinsnede «In alle
zaken waarin uit hoofde van onverwijlde spoed» vervangen door «In
alle spoedeisende zaken waarin», zodat accurater wordt aangegeven dat
het om een spoedeisend belang gaat.Uit de gehanteerde terminologie («dagvaarding» in artikel
2.13.1, tweede lid, en «vonnis» in artikel 2.13.5) blijkt dat
de president de voorziening bij vonnis geeft.Het tweede lid van artikel 2.13.1 is een samenvoeging van het tweede en
het vierde lid van artikel 2.14.1 van het Voorontwerp, aangezien het aldaar
bepaalde bij elkaar hoort. Tevens is verduidelijkt dat de zaak bij dagvaarding
moet worden aangebracht. Dit tweede lid bevat de hoofdregel dat de president
de dag en het uur van de behandeling per zaak bepaalt. De huidige beperkte
mogelijkheid om ook elders de behandeling te laten plaatsvinden («te
zijnen huize») is verruimd tot «op een andere plaats dan in het
gerechtsgebouw».De derde volzin van het tweede lid, inhoudend dat de president aan de
dagbepaling voorwaarden kan verbinden, is nieuw. De voorwaarden beperken zich
tot de oproeping van of kennisgeving aan de wederpartij. Dit kan dus zijn
een dagbepaling of een uiterste termijn waarop de dagvaarding moet zijn uitgebracht.
Het kan ook betreffen het verzorgen van een tijdige vertaling van de dagvaarding,
dan wel het faxen daarvan. Deze voorwaarden moeten in de dagvaarding kenbaar
worden gemaakt aan de tegenpartij. Op deze wijze wordt ook de president op
de zitting aan de voorwaarden herinnerd, hetgeen van belang is indien de eiser
de voorwaarden niet heeft nageleefd. Opgemerkt zij wel dat uitgangspunt hierbij
is dat in beginsel de gewone regels betreffende de termijnen van oproeping
gelden, indien de dag waartegen wordt gedagvaard, dit toelaat240.
Indien echter de dag waartegen wordt gedagvaard geen toepassing van de wettelijke
voorschriften betreffende de oproepingstermijnen toelaat, impliceert dit een
oproepingstermijn die korter is dan de wettelijk voorgeschreven termijn van
oproeping. De niet-naleving van de wettelijk voorgeschreven termijn zal in
zo'n geval niet tot nietigheid leiden.In het derde lid van artikel 2.13.1 is de bijzondere mogelijkheid vastgelegd
dat de president op vaste dagen een speciaal soort zaken behandelt, zoals
dit bij voorbeeld bij sommige rechtbanken gebeurt ten aanzien van incassozaken. Artikel 2.13.2Artikel 2.13.2 is een samensmelting van de huidige artikelen 116 en 290
Rv. Daarbij heeft het opnemen van artikel 116 in artikel 2.13.2 tot gevolg
dat van deze kortgeding-vonnissen nu ook hoger beroep en cassatie mogelijk
zijn.De wens van de NVvR241 om de huidige artikel 116-voorziening
zonder de mogelijkheid van hoger beroep en cassatie te laten bestaan naast
het gewone kort geding van Afdeling 13 van de Tweede Titel, past niet binnen
de voorgestelde procesregeling, waarin zoveel mogelijk naar harmonisering
van de procedureregels voor zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen
en voor die waarin zij dat niet kunnen, wordt gestreefd. Dit zou bovendien
tot teveel gelijksoortige procedures naast elkaar leiden. De onduidelijkheid
die daardoor zou ontstaan, is zeer ongewenst. Bovendien zou handhaving van
de huidige artikel 116-voorziening zonder de mogelijkheid van hoger beroep
en cassatie leiden tot rechtsongelijkheid. Zoals de NVvR zelf
aangeeft, is deze voorziening «bij bepaalde gerechten» tot grote
bloei gekomen: dat wil zeggen dat slechts enkele gerechten op grond van het
huidige artikel 116 Rv een «kantonrechters-kort geding» hebben
geconstrueerd maar dan zonder de mogelijkheid van hoger beroep en cassatie.
Afhankelijk dus van het kantongerecht waar men procedeert, verkrijgt men over
dezelfde soort zaken een uitspraak, waartegen bij het ene gerecht geen hoger
beroep en cassatie mogelijk is en bij het andere gerecht wel. Uit een oogpunt
van rechtszekerheid en rechtsgelijkheid is dit niet gewenst. Daar komt nog
bij dat op deze wijze sommige kantonrechters momenteel op grond van het huidige
artikel 116 Rv beslissingen nemen met een veel verder strekkender karakter
dan de president in kort geding, terwijl hun beslissingen in tegenstelling
tot die van de president in kort geding door het ontbreken van toetsing door
een hogere rechter met minder waarborgen zijn omgeven. Uit een oogpunt van
rechtszekerheid en rechtsgelijkheid is dit evenmin gewenst.242In het eerste lid is de huidige regeling van procesvertegenwoordiging
in artikel 116-procedures en in kort geding gehandhaafd: in zaken waarin partijen
in persoon kunnen procederen (nu de artikel 116-kort gedingen), procederen
zij, evenals thans het geval is, in persoon of bij gemachtigde; in zaken waarin
partijen niet in persoon kunnen procederen, is procureurstelling slechts voor
de eiser verplicht en kan de gedaagde behalve bij procureur ook in persoon,
maar niet bij gemachtigde procederen. De bedoeling van artikel 290 Rv is daarmee
voor deze laatste categorie zaken gehandhaafd. Tegen de gedaagde in laatstgenoemde
zaken die niet ter terechtzitting verschijnt en die geen procureur stelt,
wordt verstek verleend.Het tweede en derde lid zijn in gemoderniseerde vorm gehandhaafd. Artikel 2.13.3Artikel 291 is in aangepaste vorm opgenomen in artikel 2.13.3. Overbodige
passages zijn geschrapt. Zo is bij voorbeeld het criterium «dat zonder
groot en onherstelbaar nadeel de zaak uitstel gedoogt» geschrapt omdat
de president immers kan oordelen dat in de desbetreffende zaak geen onmiddellijke
voorziening nodig is. De passage betreffende de «verwijzing» is
geschrapt, omdat deze misleidend is. In de aldaar bedoelde gevallen is geen
sprake van echte verwijzing. Wel staat het de president vrij te wijzen op
de mogelijkheid van de verkorte termijn-procedure. Dit hoeft echter niet in
de wet te worden geregeld. Hij kan dat toch al. Het is voldoende als de tekst
bepaalt dat de president de gevraagde voorziening moet weigeren in het geval
de zaak niet geschikt is om in kort geding te worden behandeld.De zinsnede «op de teregtzitting» was in het Voorontwerp vervangen
door «bij de behandeling», maar is op advies van de NVvR243 en de Adviescommissie BPR geschrapt. De nieuwe formulering «De
president oordeelt» omvat namelijk niet alleen de situatie dat slechts
hetgeen wat tijdens de terechtzitting blijkt, relevant is maar eveneens de
situatie dat de president ook nà de zitting, bij het doornemen van
de stukken of bij het maken van het vonnis, nog tot het oordeel kan komen
dat de zaak zich niet leent voor behandeling in kort geding.Het spreekt uiteraard vanzelf dat, dit in antwoord op de KVG244,
artikel 2.13.3 geen afbreuk doet aan artikel 438, derde lid, Rv. Artikel 2.13.4Artikel 2.13.4 komt overeen met het huidige artikel 292 Rv. Artikel 2.13.5Artikel 2.13.5 bevat het met ingang van 1 januari 1992245 vervallen
artikel 293 Rv, voor zover het de president de mogelijkheid bood het vonnis
ambtshalve uitvoerbaar bij voorraad te verklaren. Gelet op het karakter van
het kort geding en het ordenende optreden van de president in deze procedure,
is het wenselijk weer een bepaling op te nemen die het mogelijk maakt dat
de president ambtshalve een vonnis uitvoerbaar bij voorraad kan verklaren.
Dit geldt te meer nu de eiser in kort geding soms ook in persoon kan procederen
zonder de bijstand van een procureur en deze partijen in het algemeen niet
op de hoogte zullen zijn van de mogelijkheid om de president te verzoeken
het vonnis uitvoerbaar bij voorraad te verklaren. Artikel 2.13.6De mogelijkheid van verzet is geregeld in artikel 2.13.6. Zie het huidige
artikel 294 Rv.Op advies van de NVvR246 dient het verzet te worden gedaan
bij de president in plaats van, zoals in het Voorontwerp in artikel 2.14.7
was opgenomen, bij de rechtbank. DERDE TITEL DE VERZOEKSCHRIFTPROCEDURE IN EERSTE AANLEGDe Derde Titel behelst vier Afdelingen, die zoveel mogelijk op dezelfde
wijze zijn opgebouwd als de eerste vier Afdelingen van de Tweede Titel inzake
de dagvaardingsprocedure in eerste aanleg. De bepalingen van de Derde Titel
zijn voor wat betreft de Eerste, Tweede en Vierde Afdeling grotendeels ontleend
aan de huidige Twaalfde Titel van het Eerste Boek (Van de rechtspleging in
zaken die met een verzoekschrift worden ingeleid), en voor wat betreft de
Derde Afdeling aan het Besluit oproepingen, mededelingen en zendingen verzoekschriftprocedure.Van de huidige Twaalfde Titel van het Eerste Boek, bestaande uit de artikelen
429a tot en met 429t Rv, zijn in dit wetsvoorstel verscheidene artikelen of
gedeelten van artikelen buiten de Derde Titel geplaatst dan wel niet overgenomen.Zo is de inhoud van artikel 429d, vierde lid, Rv, betreffende de indiening
van verzoekschriften door een deurwaarder, voor zover het betreft executie
overgebracht naar het Tweede Boek (zie Artikel III, onder B: het nieuw voorgestelde
artikel 438a, tweede lid, Rv) en voor zover het betreft bewarende maatregelen
naar het Derde Boek (zie Artikel IV, onder K: het nieuw voorgestelde artikel
710a Rv).Het huidige artikel 429e Rv is niet overgenomen. De rechtbank kan zich
nog slechts aanstonds onbevoegd verklaren in geval haar rechtsmacht ontbreekt.
Bij gebreke van relatieve bevoegdheid verklaart zij zich slechts onbevoegd
indien een of meer opgeroepen belanghebbenden niet in de procedure verschijnen
dan wel indien een in de procedure verschenen belanghebbende zich op haar
onbevoegdheid beroept; in scheidingszaken zelfs uitsluitend indien de andere
echtgenoot de bevoegdheid betwist. Zie daarvoor artikel 3.2.8 en de toelichting
op dat artikel.De inhoud van het huidige artikel 429f, tweede en derde lid, Rv, over
de enkel- en meervoudige kamer, is verwerkt in artikel artikel 1.2.1, eerste
en vierde lid. Het zesde lid van artikel 429f is vanzelfsprekend en om die
reden niet overgenomen.Het huidige artikel 429i Rv, betreffende verandering of vermeerdering
van het verzoek, is inhoudelijk niet overgenomen. De regeling is geharmoniseerd met die van de verandering of vermeerdering van eis, zoals
voorgesteld in artikel 2.4.6; zie artikel 3.4.6.Het eerste en tweede lid van het huidige artikel 429g Rv betreffen de
openbaarheid van de behandeling. Dit onderwerp is in dit wetsvoorstel, voor
wat de facultatieve afwijking van openbaarheid in het eerste lid betreft,
in meer algemene zin geregeld in artikel 1.3.9, eerste lid, en voor wat de
verplichte sluiting der deuren in specifiek aangeduide familierechtelijke
zaken betreft, overgebracht naar het familieprocesrecht (zie Artikel IV, onder
P: wijziging van artikel 803 Rv) en naar het scheidingsprocesrecht (zie Artikel
IV, onder V: toevoeging van een vijfde lid aan artikel 818 Rv).De huidige artikelen 429n tot en met 429q betreffende het hoger beroep
van beschikkingen zijn in dit wetsvoorstel overgebracht naar de Zevende Titel
van het Eerste Boek over het hoger beroep en vormen daar te zamen een nieuwe
Vierde Afdeling (artikelen 358 tot en met 363 Rv) onder het opschrift Hoger
beroep tegen beschikkingen. Daardoor worden in deze Derde Titel, zoals het
opschrift ook aangeeft, slechts regels gegeven voor de verzoekschriftprocedure
in eerste aanleg voor de rechtbank. Met betrekking tot de verzoekschriftprocedures
waarin het gerechtshof in eerste aanleg oordeelt, zijn in de voorgestelde
nieuwe artikelen 998a en 1007 (Artikel IV, onder GG en NN) de bepalingen van
deze Derde Titel van het Eerste Boek van overeenkomstige toepassing verklaard,
voor zover uit de desbetreffende Tiende en Twaalfde Titel van het Derde Boek
niet anders voortvloeit.Het huidige artikel 429r Rv bepaalt dat oproepingen, mededelingen en zendingen
in verzoekschriftprocedures geschieden op bij algemene maatregel van bestuur
te bepalen wijze. Deze algemene maatregel van bestuur is het Besluit oproepingen,
mededelingen en zendingen verzoekschriftprocedure, waarvan de inhoud, zoals
reeds is vermeld, grotendeels is opgenomen in de Derde Afdeling van deze Titel.
Dit verbetert de vindbaarheid van de betreffende bepalingen; tevens komt de
parallellie met de dagvaardingsprocedure hierdoor meer tot uiting. Het huidige
artikel 429r Rv is dus niet overgenomen.De inhoud van de huidige artikelen 429s en 429t Rv betreffende inlichtingen
over buitenlands recht is verwerkt in de voorgestelde Zevende Afdeling van
de Eerste Titel, alwaar deze artikelen zijn geïntegreerd met de huidige
artikelen 150 en 151 Rv.Aldus resteren van de huidige Twaalfde Titel van het Eerste Boek (gedeelten
van) de artikelen 429a tot en met 429d en 429f tot en met 429m Rv, soms met
andere inhoud, die zijn verdeeld over de voorgestelde Eerste, Tweede en Vierde
Afdeling van deze Titel. EERSTE AFDELING Algemene bepaling Artikel 3.1.1Artikel 3.1.1 bepaalt op welke zaken de voorschriften van de Derde Titel
van toepassing zijn, zoals het parallelle artikel 2.1.1 dat doet ten aanzien
van de voorschriften van de Tweede Titel. Evenals in artikel 2.1.1 gaat het
in dit artikel om zaken die binnen de werkingssfeer van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering vallen, dat wil zeggen privaatrechtelijke zaken.Inhoudelijk stemt het artikel grotendeels overeen met de huidige artikelen
429a (zie het eerste lid) en 429b (zie het tweede lid) Rv. Aandacht verdienen
de volgende verschillen.In het eerste lid is uit het huidige artikel 429a Rv niet overgenomen
de zinsnede «of op vordering van het openbaar ministerie»; dit
in verband met artikel 1.5.2, eerste lid, waarin onder meer
is bepaald dat, wanneer het openbaar ministerie als partij optreedt, de inleiding
van de zaak volgens de gewone regels geschiedt. Dit betekent dat het openbaar
ministerie in zaken waarin de rechter een beschikking geeft zijn vordering
moet instellen bij verzoekschrift en in de overige zaken bij dagvaarding.
Vergelijk ook de toelichting op artikel 1.5.2. Wanneer nu het openbaar ministerie
zijn vordering bij verzoekschrift heeft ingesteld, valt dit reeds onder het
criterium «zaken die met een verzoekschrift moeten worden ingeleid»
in artikel 3.1.1, eerste lid, zodat de woorden «of op vordering van
het openbaar ministerie» kunnen worden gemist.In het tweede lid is niet overgenomen het zogenaamde materiële criterium
van het huidige artikel 429b, onder b, Rv. Dit is niet meer nodig nu er sinds
de invoering van de huidige artikelen 429a tot en met 429r Rv in 1970 meer
orde in de afbakening tussen dagvaardings- en verzoekschriftprocedures is
gekomen. Bovendien is het formele criterium zodanig geformuleerd («uit
de wet voortvloeit») dat dit het materiële criterium in wezen al
omvat. Overigens heeft het materiële criterium in de praktijk nooit een
rol gespeeld.Artikel 3.1.1 geeft een gesloten systeem. Aangegeven is op welke zaken
de bepalingen van de Derde Titel van toepassing zijn, echter «voor zover
uit de wet niet het tegendeel voortvloeit». Het systeem is dus dat in
verzoekschriftprocedures de Derde Titel van toepassing is, tenzij uit de wet
voortvloeit dat dit niet zo is. Dit systeem is nieuw. Naar huidig recht is
het net andersom; immers, de bepalingen van de huidige artikelen 429a tot
en met 429r Rv zijn slechts rechtstreeks van toepassing in verzoekschriftprocedures
waarvoor zij bij wet in werking zijn getreden. Daarbuiten hebben zij echter
volgens de rechtspraak van de Hoge Raad247 een reflexwerking: in
verzoekschriftprocedures waarvoor de artikelen 429a tot en met 429r Rv (nog)
niet in werking zijn getreden, geldt deze regeling desondanks, tenzij uit
de wet het tegendeel voortvloeit. Ook naar huidig recht is er dus een tendens
naar een zo groot mogelijk bereik van deze artikelen.De nieuwe regeling trekt deze lijn door door het systeem om te keren:
de Derde Titel is van toepassing, voor zover uit de wet niet het tegendeel
voortvloeit. Het opsporen van de zaken die van toepasselijkheid van de Derde
Titel dienen te worden uitgezonderd, geschiedt in het kader van de aanpassing
van de overige wetgeving in verband met het onderhavige wets voorstel. TWEEDE AFDELING Relatieve bevoegdheidMet betrekking tot het karakter en de strekking van deze Afdeling moge
allereerst worden verwezen naar het gestelde in de inleiding tot de Afdelingen
1.1 (Rechtsmacht) en 2.2 (Relatieve bevoegdheid in dagvaardingsprocedures).
In het bijzonder geldt ook voor de bepalingen van de onderhavige Afdeling
dat zij alleen een intern-Nederlandse dimensie hebben overgehouden, omdat
ook in verzoekschriftprocedures de internationale bevoegdheid nu wordt bestreken
door Afdeling 1.1.De bepalingen betreffende de relatieve bevoegdheid in verzoekschriftprocedures,
zoals thans te vinden in artikel 429c Rv, zijn deels nog (zeer) onlangs opnieuw
vastgesteld, te weten in de Invoeringswet Boeken 3–6 Nieuw BW (eerste
gedeelte), bij de herziening van het scheidingsprocesrecht, de herziening
van het procesrecht in zaken van personen- en familierecht en bij de Wet houdende
mentorschap ten behoeve van meerderjarigen.248 Bij die gelegenheden
was het bevoegdheidsrecht echter niet ten principale, maar meer terloops aan
de orde. Nu het hele bevoegdheidsrecht systematisch gemoderniseerd wordt,
bleek het wenselijk opnieuw veranderingen voor te stellen, die
overigens vooral de strekking hebben dit bevoegdheidsrecht verder te vereenvoudigen.Dit heeft onder meer geresulteerd in de schrapping van een aantal bepalingen.
Geschrapt zijn van het huidige artikel 429c, zoals dit sedert 1 januari 1995
luidt, het tweede, derde, achtste, tiende, elfde, dertiende en vijftiende
lid. Achtergrond daarvan is telkens dat aan deze specifieke bevoegdheden geen
grote behoefte lijkt te bestaan, zodat zij kunnen worden gemist. De desbetreffende
gevallen kunnen ook via de hoofdregels, zoals deze thans zijn geformuleerd,
worden behandeld.Een enkele bepaling is ook verplaatst: bij nader inzien bleek het voor
de overzichtelijkheid beter om het huidige artikel 429c, twaalfde lid, Rv
dat handelt over verzoekschriftprocedures betreffende executie, over te brengen
naar de algemene bepalingen van het Tweede Boek, waar het volgens dit wetsvoorstel
wordt opgenomen in een nieuw artikel 438a Rv (zie Artikel III, onder B). Immers
ook in dagvaardingsprocedures betreffende executie zijn en blijven de bepalingen
die op relatieve bevoegdheid betrekking hebben, opgenomen in die algemene
bepalingen (zie artikel 438 Rv). Artikel 3.2.1Evenals in de parallelle bepaling betreffende de rechtsmacht (artikel
1.1.3, onder a, zie ook de toelichting op dat artikel-onderdeel) is gebeurd,
vindt men in onderdeel a, dat de hoofdregel bevat, anders dan thans, naast
de aanknoping aan de woon- of verblijfplaats van de verzoeker tevens aanstonds
een aanknoping aan de woon- of verblijfplaats van een belanghebbende. Die
laatste aanknoping is, evenals in artikel 1.1.3, onder a, niet subsidiair,
maar alternatief bevoegdheidscheppend. Verwezen mag worden naar de toelichting
op laatstgenoemd artikel. De reden dat deze uitbreiding tot belanghebbenden
is voorgesteld, is dat deze bevoegdheidsgrond in feite in enkele vaak gehanteerde
bepalingen (relatieve bevoegdheid in scheidingszaken en in zaken betreffende
levensonderhoud) al voorkwam en door opname in de hoofdregel in die specifieke
(maar in de praktijk zeer frequente) gevallen niet meer apart behoeft te worden
genoemd. Dit maakte de totale regeling optisch en ook gebruikstechnisch iets
eenvoudiger. De twee voorbeelden geven overigens aan dat in de praktijk in
de meerderheid van de bij de rechtbanken gevoerde verzoekschriftprocedures
het verweerdersforum in feite ook voorheen als een frequent, zij het sinds
1 januari 1993 (invoeringsdatum van het nieuwe scheidingsprocesrecht) subsidiair
forum geldt. Het scheppen van deze parallel met het stelsel van de relatieve
bevoegdheid in dagvaardingsprocedures (vergelijk artikel 2.2.1) is temeer
gerechtvaardigd nu het bij echtscheiding en alimentatie in wezen om contentieuze
zaken gaat, waarin men in beginsel slechts met één als verweerder
optredende belanghebbende te maken heeft. Het verweerdersforum is dan als
alternatief, naast het verzoekersforum, op zijn plaats. In verband met het
vorenstaande kon ook het huidige artikel 429c, dertiende lid, Rv vervallen.
Dit lid is nu immers opgenomen in het hier besproken onderdeel van artikel
3.2.1.Onderdeel b bevat een bepaling die een zelfde strekking heeft als artikel
1.1.3, onderdeel b. Men zie de toelichting op dat artikel-onderdeel. Artikel 3.2.2Evenals het geval was in de toelichting op artikel 2.2.2, is er aanleiding
de toelichting op dit artikel aan te vangen met een algemenere opmerking van
wetssystematische aard die betrekking heeft op dit artikel en de verdere artikelen
van deze Afdeling, met uitzondering alleen van artikel 3.2.6. In al deze artikelen
wordt bepaald dat de rechtbank «bevoegd» is; anders dan in Afdeling
2.2 staat er niet dat de rechtbank «mede» bevoegd is.
De bedoeling van dit verschil is, tot uitdrukking te brengen dat in de onderhavige
Afdeling, bevattende bepalingen voor de relatieve bevoegdheid in verzoekschriftprocedures,
geen alternatieve bevoegdheden worden gegeven naast de hoofdregel van artikel
3.2.1, maar specifieke bevoegdheden die in beginsel de desbetreffende materie
beheersen. Het systeem is daardoor minder soepel dan het systeem dat geldt
voor de dagvaardingsprocedures. Dat is ook de bedoeling en het strookt met
de gedachte dat er in verzoekschriftprocedures minder plaats is voor vrijheid
van de betrokkenen om de procedure te beïnvloeden. Uitgangspunt is in
deze zaken dat de rechtbank de relatieve bevoegdheid ambtshalve moet toetsen.
Immers het gaat doorgaans om zaken waarin de rechtsgevolgen niet ter vrije
bepaling van partijen staan. Dat heeft zijn consequenties ook voor het bevoegdheidsrecht.
Overigens blijkt uit artikel 3.2.8 en de op dat artikel gegeven toelichting
dat het systeem ook niet volstrekt rigide is: in beginsel is stilzwijgende
forumkeuze mogelijk. Daarop wordt hieronder teruggekomen.Het onderhavige artikel is ontleend aan het huidige artikel 429c, zesde
lid, Rv. In de redactie is een vereenvoudiging aangebracht door een tussenzin
weg te laten die bij nader inzien gemist blijkt te kunnen worden. Artikel 3.2.3Artikel 3.2.3 is ontleend aan het huidige artikel 429c, vierde lid, Rv.
 Artikel 3.2.4Artikel 3.2.4 is ontleend aan het huidige artikel 429c, vijfde lid, Rv.
 Artikel 3.2.5Artikel 3.2.5 is ontleend aan het huidige artikel 429c, zevende lid, Rv.
Men zie ook de op 14 september 1966 te Athene tot stand gekomen Overeenkomst
inzake het vaststellen van overlijden in bepaalde gevallen (Trb. 1986, 102).249Artikel 3.2.6Artikel 3.2.6 is deels ontleend aan het huidige artikel 429c, negende
lid, Rv en is veralgemeend om een volkomen parallel te scheppen met het zusterartikel
2.2.7. Men lette erop dat hierdoor alléén in dit artikel de
rechtbank «mede» (en dus niet uitsluitend) bevoegd is. Er is onvoldoende
reden om in deze zaken een andere lijn te volgen dan in dagvaardingsprocedures
betreffende nalatenschappen. Artikel 3.2.7Artikel 3.2.7 is vrijwel gelijk aan het huidige artikel 429c, veertiende
lid, Rv. Anders dan dat artikel heeft het echter uitsluitend nog betekenis
voor de relatieve bevoegdheid binnen Nederland, zoals hierboven al meerdere
malen uiteengezet werd. Artikel 3.2.8Op artikel 3.2.8 is al even ingegaan in de toelichting op artikel 3.2.2.
Men zie ook artikel 1.1.10 en de parallelle bepaling voor de dagvaardingsprocedure
in artikel 2.2.12. Er is echter een belangrijk verschil. Ingevolge het eerste
lid van de onderhavige bepaling moet de rechtbank ambtshalve verwijzen indien
niet alle opgeroepen belanghebbenden zijn verschenen. Ook moet hij, evenals
in artikel 2.2.12 is bepaald, verwijzen indien een verschenen belanghebbende
zich op de onbevoegdheid beroept. Indien echter de belanghebbende,
of, als het om meer personen gaat, alle belanghebbenden, verschijnt respectievelijk
verschijnen en geen verweer voert (voeren) met betrekking tot de onbevoegdheid,
blijft verwijzing naar de bevoegde rechtbank achterwege.Voor scheidingszaken geeft het tweede lid nog een iets soepeler regeling:
verwijzing vindt slechts plaats indien de andere echtgenoot de bevoegdheid
betwist. Een scheidingszaak die bij een relatief onbevoegde rechtbank is aangebracht,
zal dus niet worden verwezen als de andere echtgenoot niet in de procedure
verschijnt. Hierdoor wordt de huidige praktijk, inhoudende dat met name in
scheidingszaken soms om redenen die te maken hebben met de privacy van de
betrokkenen de zaak, met instemming van die betrokkenen, in een ander arrondissement
wordt aangebracht dan dat waar de echtgenoten wonen, in stand gelaten.Dit tussensysteem lijkt mij voor verzoekschriftprocedures aanvaardbaar,
omdat de betrokkene om wiens belang het gaat altijd zelf of via zijn procesvertegenwoordiger
kan aangeven dat hij of zij slechts wil procederen voor de rechtbank die de
wet hem of haar toekent. Vraagt een verschenen betrokkene echter niet zelf
om verwijzing, dan is er geen reden hem of haar een bescherming te verlenen
die hij of zij, naar men in die situatie mag aannemen, zelf niet wenst. Dat
zou een te starre benadering zijn van het bevoegdheidsrecht, dat ook in verzoekschriftprocedures
enige soepelheid moet hebben. Ik herhaal in dit verband nog eens dat steeds
bedacht moet worden dat er voor de relatieve bevoegdheid wel een regeling
moet zijn, maar dat voor het interne Nederlandse recht de vraag welke rechtbank
bevoegd is, doorgaans niet zeer gewichtig is. Dat geldt ook voor verzoekschriftprocedures.Men zij er wel op bedacht dat het, zoals de tekst van artikel 3.4.2, eerste
lid, aangeeft, ook in de toekomst mogelijk blijft dat een rechter zich in
een verzoekschriftprocedure aanstonds ambtshalve onbevoegd verklaart, maar
dan zal het niet gaan om de intern-Nederlandse relatieve bevoegdheid die in
de onderhavige Afdeling aan de orde is, maar om een situatie waarin internationale
bevoegdheid (rechtsmacht) ontbreekt, terwijl het gaat om een zaak die niet
ter vrije bepaling van partijen staat (zodat het bepaalde van artikel 1.1.8,
onder a, toepassing mist). In een dergelijk geval dient de rechter aanstonds
zijn onbevoegdheid uit te spreken. DERDE AFDELING OproepingDe bepalingen van de Derde Afdeling van de Derde Titel zijn grotendeels
ontleend aan het Besluit oproepingen, mededelingen en zendingen verzoekschriftprocedure,
hierna te noemen Besluit OMV, dat recentelijk is gewijzigd.250Overgenomen is de inhoud van de huidige artikelen 2, 3, 4, 5, 6 en 7,
eerste lid van het Besluit OMV, voor zover het betreft de oproeping; de wijze
van verzending van stukken en mededelingen is op gelijke wijze geregeld en
neergelegd in artikel 3.4.14 (vergelijk artikel 2.1.17 voor de dagvaardingsprocedure).
Hetgeen op het hoger beroep betrekking heeft is uit de tekst gelaten.Niet overgenomen zijn de huidige artikelen 1, 3a, 7, tweede lid, 8, 9,
10, 11 en 12 van het Besluit OMV. Aan de artikelen 1 en 12 bestaat bij regeling
van deze materie in de wet geen behoefte. Met betrekking tot het in 1991 ingevoegde
artikel 3a van het Besluit OMV over de oproeping van belanghebbenden, bedoeld
in de artikelen 482 en 484 Rv, geldt dat dit thans beter in die artikelen
zelf geregeld kan worden, hetgeen is gebeurd in Artikel III, onder G, van
dit wetsvoorstel. De materie van de artikelen 7, tweede lid, (oproeping gaat
vergezeld van een afschrift van het verzoekschrift) en 11 (geen
hernieuwde oproeping bij aanhouding van de zaak) van het Besluit OMV leek
beter op haar plaats in de Vierde Afdeling (verloop van de procedure) en is
geplaatst in respectievelijk het tweede en vijfde lid van artikel 3.4.2. De
artikelen 8 en 9 van het Besluit OMV regelen de oproeping van getuigen. Er
is geen goede reden aanwezig met betrekking tot dit onderwerp voor de verzoekschriftprocedure
een andere regeling te geven dan voor de dagvaardingsprocedure, behoudens
ten aanzien van de door de rechtbank aangewezen getuigen. Zie artikel 3.4.7,
eerste en tweede lid, en de toelichting daarop. Artikel 10 van het Besluit
OMV betreffende de oproeping van deskundigen is vervallen; de toepasselijkverklaring
in artikel 3.4.7, eerste lid, van de gewone regels met betrekking tot deskundigen
volstaat naar mijn mening. Artikelen 3.3.1 tot en met 3.3.4De artikelen 3.3.1 tot en met 3.3.4 stemmen inhoudelijk overeen met hetgeen
ten aanzien van de oproeping is bepaald in respectievelijk de huidige artikelen
2, 3, 4 en 5 van het Besluit OMV. Hetgeen in de artikelen 2 en 3 is vermeld
omtrent de appelinstantie is niet overgenomen. Artikel 3.3.5Artikel 3.3.5 stemt inhoudelijk vrijwel overeen met het huidige artikel
6 van het Besluit OMV, waarbij «stuk» in de eerste volzin is vervangen
door «oproeping». Voorts is aan het slot toegevoegd de zinsnede
«, tenzij de rechtbank anders bepaalt». Hierdoor krijgt de rechtbank
de gelegenheid in deze probleemgevallen anders te handelen, bij voorbeeld
door oproeping bij exploot te gelasten. Artikel 3.3.6Artikel 3.3.6 stemt overeen met het eerste lid van het huidige artikel
7 van het Besluit OMV. VIERDE AFDELING Verloop van de procedureEvenals de Vierde Afdeling van de Tweede Titel geeft deze Vierde Afdeling
van de Derde Titel een zoveel mogelijk geïntegreerde regeling voor zaken
waarin een verzoekschrift door verzoeker in persoon kan worden ingediend en
zaken waarin daartoe een procureur benodigd is. Het criterium vindt men in
de eerste volzinnen van het tweede en derde lid van artikel 3.4.1: «Het
verzoekschrift wordt ondertekend en ter griffie ingediend. Tenzij de wet bepaalt
dat de indiening niet door een procureur behoeft te geschieden, wordt het
verzoekschrift ondertekend door een procureur.» Dit betekent dat ook
ten aanzien van verzoekschriftprocedures de gehele wetgeving moet worden doorgelicht
op verzoeken die naar huidig recht bij de kantonrechter worden ingediend.
Op die plaatsen zal telkens worden vermeld dat het desbetreffende verzoekschrift
in persoon kan worden ingediend. Deze operatie zal geschieden ter gelegenheid
van de aanpassing van de wetgeving in verband met het onderhavige wetsvoorstel.Zoals in de algemene toelichting op de Derde Titel is beschreven, zijn
verscheidene van de huidige artikelen 429a tot en met 429t Rv geheel of gedeeltelijk
elders geplaatst. De voorgestelde Vierde Afdeling is echter waar het de procesgang
in verzoekschriftprocedures betreft, in vergelijking met de huidige corresponderende
artikelen, een uitgewerkter en completer geheel geworden. De Afdeling bevat voorschriften ten aanzien van inhoud en indiening van
het inleidend verzoekschrift, dagbepaling voor de behandeling, oproeping van
verzoeker en van belanghebbenden, wijze van verschijnen, bijstand en vertegenwoordiging
door een gemachtigde, herstel van procureursverzuim, indiening van een verweerschrift,
verandering of vermeerdering van het verzoek, het bewijsrecht, verwijzing
en voeging bij litispendentie of connexiteit, bekendmaking van de dag waarop
de beschikking zal worden uitgesproken, inhoud en ondertekening van de beschikking,
uitvoerbaarverklaring bij voorraad, veroordeling in de proceskosten, het recht
op inzage en afschrift en ten slotte de wijze van verzending van processtukken
en mededelingen door de griffier.Enkele van deze onderwerpen zijn nieuw of hebben een nieuwe regeling gekregen,
zoals hierna in de toelichting op de artikelen 3.4.3, 3.4.4, 3.4.6, 3.4.7,
3.4.9, 3.4.10 en 3.4.13 zal blijken. Artikel 3.4.1De eerste drie leden van artikel 3.4.1 stemmen vrijwel overeen met de
eerste drie leden van het huidige artikel 429d Rv. Indien aan de eisen met
betrekking tot inhoud of ondertekening van het verzoekschrift niet of onvoldoende
is voldaan, leidt dit niet tot nietigheid. De rechter zal, in overeenstemming
met zijn actievere rol in deze procedure, naar bevind van zaken gelegenheid
kunnen geven het gebrek te herstellen. Een wettelijke herstelregeling, zoals
het wetsvoorstel die kent ten aanzien van exploten in het algemeen en dagvaardingsexploten
in het bijzonder, is hier dus niet geboden.In het eerste lid is «het sterfhuis» vervangen door «de
laatste woonplaats van de overledene», ter afstemming op elders in het
wetsvoorstel gebruikte terminologie.Voor de duidelijkheid is in het tweede lid bepaald dat het verzoekschrift
vóór indiening ondertekend moet worden.In het derde lid is aangegeven dat de ondertekening van het verzoekschrift
door een procureur moet geschieden, tenzij de wet bepaalt dat het niet door
een procureur behoeft te worden ingediend. Zoals hierboven reeds is aangegeven,
zal dit dus in het BW en in andere wetten uitgewerkt moeten worden.Het vierde lid is toegevoegd; een regel met betrekking tot datering door
de griffier werd, hoewel in de praktijk reeds gebruikelijk, nog gemist. Artikel 3.4.2Artikel 3.4.2 is uit (onderdelen van) diverse huidige artikelen samengesteld.Het eerste lid betreft de dagbepaling voor de behandeling en stemt vrijwel
overeen met het huidige artikel 429f, eerste lid, Rv. Toegevoegd is het woord
«onverwijld». De zinsnede «tenzij zij zich aanstonds onbevoegd
verklaart» heeft nog slechts betrekking op het ontbreken van rechtsmacht
en niet meer op het ontbreken van relatieve bevoegdheid; zie daarvoor de toelichting
op artikel 3.2.8.Het tweede lid is overgenomen uit het huidige artikel 7, tweede lid, van
het Besluit OMV.Het derde lid betreft de wijze van verschijnen en is een samenvoeging
van het vierde en vijfde lid van het huidige artikel 429f Rv. Evenals dat
onder het huidige recht het geval is, kunnen zowel de verzoeker als belanghebbenden
zich in zaken waarin het verzoekschrift door een procureur moet worden ingediend,
slechts laten vertegenwoordigen door een procureur. Bijstand aan een verzoeker
of belanghebbende die in persoon verschijnt, kan in deze zaken slechts worden
verleend door een advocaat of procureur.Het vierde lid betreft het van de behandeling op te maken proces-verbaal en is overgenomen uit het huidige artikel 429g, derde lid,
Rv, met dien verstande dat de aldaar vermelde uitzondering («behalve
in geval het verzoekschrift rechtstreeks aan de president ter hand is gesteld»)
is weggelaten, aangezien in de praktijk ook in die zaken wel eens een behandeling
plaatsvindt. Door de meer algemene formulering van het voorgestelde vierde
lid moet steeds als een mondelinge behandeling plaatsvindt, dus ook indien
het verzoekschrift aan de president is ter hand gesteld en deze belanghebbende(n)
hoort alvorens te beslissen, een proces-verbaal worden opgemaakt.Het vijfde lid is overgenomen uit het huidige artikel 11 van het Besluit
OMV. Artikel 3.4.3Artikel 3.4.3 is nieuw. Het verklaart de artikelen 2.1.5 en 2.1.6, betreffende
bijstand en vertegenwoordiging door een gemachtigde en weigering door de rechtbank
van personen die bijstand verlenen en van gemachtigden, van overeenkomstige
toepassing op verzoekschriftprocedures waarin het verzoekschrift niet door
een procureur behoeft te worden ingediend. Een dergelijke bepaling werd voor
de verzoekschriftprocedure nog gemist. Artikel 3.4.4Artikel 3.4.4 is eveneens een nieuw artikel. Het bepaalt dat de rechtbank
de verzoeker die zijn verzoekschrift ten onrechte niet door een procureur
heeft laten indienen, de gelegenheid geeft dit verzuim te herstellen. Vergelijk
het parallelle artikel 2.3.12 voor de dagvaardingsprocedure. In geval de verzoeker
van deze gelegenheid geen gebruik maakt, wordt hij niet ontvankelijk verklaard.
Deze sanctie verschilt noodzakelijkerwijs van die in artikel 2.3.12; ontslag
van instantie past immers niet in de verzoekschriftprocedure, waarin er niet
steeds belanghebbenden zijn en voor zover zij er wel zijn, hun belang niet
altijd tegengesteld is aan dat van verzoeker. Artikel 3.4.5Artikel 3.4.5 betreft het door belanghebbenden in te dienen verweerschrift
en stemt globaal overeen met het huidige artikel 429h Rv. In het eerste en
tweede lid is toegevoegd dat naast de verzoeker ook de andere opgeroepen belanghebbenden
een afschrift van het verweerschrift ontvangen. In het eerste lid is de term
«verstrekking» gebruikt met het oog op een eventueel niet verschijnen
van betrokkenen; het afschrift moet hen dan alsnog worden toegezonden door
de griffie.Hoewel in de literatuur wel251 wordt verdedigd dat de oorspronkelijke
verzoeker bij indiening van een reconventioneel verzoek altijd door de rechter
in de gelegenheid moet worden gesteld om daarop schriftelijk te reageren,
heb ik er in het vierde lid voor gekozen deze mogelijkheid facultatief te
laten. Het voeren van schriftelijk verweer is immers niet altijd nodig; in
een aantal gevallen kan met een mondeling verweer worden volstaan. Vergelijk
het slot van de toelichting op artikel 2.4.7. Artikel 3.4.6Artikel 3.4.6 betreft de verandering of vermeerdering van het verzoek.
De regeling wijkt inhoudelijk af van die van het huidige artikel 429i Rv;
zij is om redenen van gewenste harmonisatie op dezelfde wijze ingericht als
de regeling van de verandering of vermeerdering van eis. Zie artikel 2.4.6
en de toelichting op dit artikel. Artikel 3.4.7Het huidige artikel 182 Rv betreffende de toepasselijkheid van bewijsrechtelijke
regels op de verzoekschriftprocedure is overgebracht van het bewijsrecht naar
de verzoekschriftprocedure. Het derde lid van deze bepaling252
is overigens komen te vervallen gelet op het huidige artikel 810a.Het eerste lid van artikel 3.4.7 bevat een nieuwe regel die aanzienlijk
verder gaat dan het huidige artikel 182, eerste lid, Rv. Ingevolge laatstgenoemd
artikellid zijn naar huidig recht op de verzoekschriftprocedure van overeenkomstige
toepassing: wat betreft het getuigenbewijs een aantal specifiek aangegeven
wettelijke bepalingen en wat betreft het bewijs door deskundigen en de descente
alle daarop betrekking hebbende wettelijke bepalingen. Tijdens de parlementaire
behandeling van het in 1988 ingevoerde bewijsrecht heeft de Minister er echter
meermalen op gewezen dat de vermelding van toepasselijke artikelen in artikel
182, eerste lid, Rv, niet aan analogische toepassing van andere, niet aldaar
genoemde artikelen in de weg staat.253 In de praktijk blijkt dit
ook te gebeuren, met name in contentieuze verzoekschriftprocedures.254 Ook het zoveel mogelijk analogisch toepassen van de algemene bepalingen
van bewijsrecht en van de bepalingen ten aanzien van schriftelijk bewijs ligt
voor de hand. Naar mijn mening is er thans geen goede reden aanwezig om bepaalde
bewijsrechtelijke voorschriften uitdrukkelijk van overeenkomstige toepasselijkheid
op de verzoekschriftprocedure uit te zonderen. Ook de Adviescommissie BPR
bleek deze mening te zijn toegedaan. Dientengevolge verklaart het eerste lid
van artikel 3.4.7 het gehele wettelijke bewijsrecht zoals neergelegd in Afdeling
2.8 van overeenkomstige toepassing op de verzoekschriftprocedure, echter:
tenzij de aard van de procedure zich hiertegen verzet. Zo zal in een verzoekschriftprocedure
waarin er alleen een verzoeker is en geen belanghebbende, het recht op tegenbewijs
van artikel 2.8.3, tweede lid, geen rol kunnen spelen. Maar ook de spoedeisendheid
van een zaak kan aan toepassing van de bewijsrechtelijke voorschriften in
de weg staan. Hierbij kan met name worden gedacht aan conservatoire maatregelen,
spoedeisende artikel 7A:1639w BW-procedures en voorlopige voorzieningen.De eerste volzin van het tweede lid van artikel 3.4.7 stemt overeen met
het huidige artikel 429j Rv. Dit betreft het getuigenbewijs en past goed in
dit artikel. De tweede volzin bepaalt dat de oproeping van door de rechtbank
aangewezen getuigen door de griffier kan geschieden. Vergelijk het huidige
artikel 8, eerste lid, van het Besluit OMV. Uiteraard geldt voor de griffier
dezelfde wijze van oproepen als voor een partij, dat wil zeggen bij exploot
of bij aangetekende brief.In het derde lid van artikel 3.4.7 keert de inhoud van het huidige artikel
191, derde lid, Rv met betrekking tot het verschoningsrecht in familierechtelijke
zaken terug. Plaatsing in het voor het overige met het huidige artikel 191
Rv corresponderende artikel 2.8.17 lag niet in de rede, aangezien sedert de
herziening van het procesrecht in zaken van personen- en familierecht per
1 april 1995 alle in het betreffende lid aangegeven familierechtelijke procedures
verzoekschriftprocedures zijn.Het vierde lid van artikel 3.4.7 bevat vrijwel de inhoud van het tweede
lid van het huidige artikel 182 Rv. Artikel 3.4.8Artikel 3.4.8 betreft voeging en verwijzing wegens litispendentie of connexiteit
en stemt overeen met het huidige 429m Rv. Artikel 3.4.9Artikel 3.4.9 stemt wat betreft het eerste gedeelte overeen met het huidige
artikel 429k, eerste lid, Rv, met dien verstande dat «de beschikking
geven» voor alle duidelijkheid is vervangen door «uitspraak doen».
De dag van de uitspraak is voor de verzoeker en de verschenen belanghebbenden
onder meer van belang als de dag waarop de appeltermijn gaat lopen en dient
daarom aan hun bekend gemaakt te worden. Vergelijk voor de dagvaardingsprocedure
het parallelle artikel 2.11.1.Bekendmaking van de dag van de uitspraak na afloop van de behandeling
is uiteraard niet mogelijk als er geen behandeling plaatsvindt, dat wil zeggen
als de rechtbank zich aanstonds onbevoegd verklaart of het verzoek aanstonds
toewijst (vergelijk artikel 3.4.2, eerste lid). Dat staat echter niet aan
de mogelijkheid van openbare uitspraak van de beschikking conform artikel
1.3.9, eerste lid, in de weg; zie de toelichting op laatstgenoemd artikel. Artikel 3.4.10Nieuw in artikel 3.4.10, eerste lid, is, dat naast artikel 2.11.2, derde
lid, betreffende de ondertekening van het vonnis (vergelijk het huidige artikel
60 Rv), ook artikel 2.11.2, eerste lid, op de beschikking van overeenkomstige
toepassing is verklaard. Iedere beschikking zal daardoor – behoudens
de uitzondering van het tweede lid – aan dezelfde inhoudseisen moeten
voldoen als een vonnis. Vergelijk het huidige artikel 429k, derde lid, eerste
volzin, Rv, dat slechts de motivering van eindbeschikkingen betreft.Het tweede lid bevat de mogelijkheid van de zogenaamde stempelbeschikking
van het huidige artikel 429k, derde lid, eerste volzin, slot. Bij verzoeken
aan de president, waarop deze toewijzend beschikt, kan met betrekking tot
de ingevolge artikel 2.11.2, eerste lid, onder a, c, e en f te vermelden gegevens
worden volstaan met verwijzing naar een door de griffier gewaarmerkt afschrift
van het oorspronkelijke verzoekschrift, waarop de beschikking wordt gesteld
of dat aan de beschikking is gehecht (vergelijk artikel 2.11.2, tweede lid).
Conform de bestaande praktijk kan dit gebeuren door op het afschrift van het
verzoekschrift de woorden «toegestaan als verzocht» of woorden
van gelijke strekking te plaatsen. Daarmee worden de gegevens van verzoeker
en eventuele belanghebbenden, de motivering van het verzoek en dergelijke
uit het verzoekschrift in de beschikking overgenomen. De NVvR heeft terecht
opgemerkt dat soms op een aan de president ter hand gesteld verzoekschrift
pas wordt beslist na verhoor van de belanghebbende(n), in welk geval een ongemotiveerde
beschikking niet voor de hand zal liggen.255 Om deze reden is artikel
3.4.10, tweede lid, uitdrukkelijk als «kan»-bepaling geformuleerd;
de president kan in de aldaar genoemde gevallen naar bevind van zaken een
stempelbeschikking dan wel een gewone beschikking geven. Artikel 3.4.11De mogelijkheid dat een eindbeschikking uitvoerbaar bij voorraad wordt
verklaard, staat thans in artikel 429k, derde lid, tweede volzin, Rv. Inhoudelijk
zijn er geen wijzigingen. Evenals naar huidig recht kan een beschikking ambtshalve
uitvoerbaar bij voorraad worden verklaard. Dit staat niet expliciet in de
voorgestelde tekst van artikel 3.4.11, aangezien dit tot verwarring of a contrario-redeneringen
zou kunnen leiden op andere gebieden van het procesrecht. De rechter kan immers
veel regels ambtshalve toepassen zonder dat dit uitdrukkelijk in de wet vermeld
is. Artikel 3.4.12De mogelijkheid van een veroordeling in de proceskosten bij eindbeschikking
vindt men thans in het huidige artikel 429k, derde lid, tweede volzin, Rv;
de toepasselijkheid van het huidige artikel 57b Rv (het voorgestelde artikel
2.11.14) in de derde volzin. Evenals voor artikel 3.4.11 geldt hier dat een
proceskostenveroordeling ambtshalve kan worden uitgesproken, ook in familierechtelijke
zaken, bij voorbeeld in geval van chicanerende of querulerende verzoekers. Artikel 3.4.13Het recht van iedere belanghebbende op inzage en afschrift van de processtukken
is in het eerste lid van artikel 3.4.13 overgenomen uit het huidige artikel
429l Rv. Voor alle duidelijkheid is dit recht expliciet ook aan de verzoeker
toegekend.Het tweede lid is nieuw en bevat de parallel van artikel 2.1.16 van processen-verbaal
verstrekt de griffier zo spoedig mogelijk een afschrift aan de verzoeker en
aan de in de procedure verschenen belanghebbenden.Het derde lid is eveneens nieuw en de parallel van artikel 2.11.3: de
verzoeker en de verschenen belanghebbenden krijgen, ook zonder dat zij erom
gevraagd hebben, zo spoedig mogelijk van de griffier kosteloos een afschrift
van de beschikking. Het afschrift bestemd voor degene die tot tenuitvoerlegging
van de beschikking kan overgaan, is opgemaakt in executoriale vorm. Voor de
niet verschenen belanghebbenden geldt aldus de regel van artikel 1.3.10, tweede
lid. Artikel 3.4.14Dit artikel betreft de wijze van verzending van processtukken en mededelingen
door de griffier aan verzoeker en belanghebbenden en is overgenomen uit het
Besluit OMV. Vergelijk het parallelle artikel 2.1.17. ARTIKEL II Overige wijzigingen van het Eerste BoekDeze wijzigingen hebben betrekking op de onderwerpen prorogatie en rechtsmiddelen.In dat kader verdient opmerking dat er hier van uitgegaan wordt dat de
huidige Vierde Titel, Van rechtspleging inzake beperking van de aansprakelijkheid
van scheepseigenaren, bevattende de artikelen 320a 320z Rv, is overgeplaatst
naar het Derde Boek. Het (onder meer) daartoe strekkende wetsvoorstel is op
26 januari 1995 bij de Tweede Kamer ingediend256 en is aldaar thans
aanhangig.Met betrekking tot de rechtsmiddelen (behalve het verzet; dit is hierboven
besproken in het kader van de dagvaardingsprocedure in eerste aanleg waarvan
dit rechtsmiddel deel uitmaakt; zie Afdeling 2.7) wordt in dit wetsvoorstel
zoals gezegd terughoudendheid betracht.Wel verkeer ik in de gelukkige omstandigheid dat, min of meer toevalligerwijs,
bij deze gelegenheid reeds één rechtsmiddel gemoderniseerd kan
worden. In 1992 heeft de Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht een
advies uitgebracht over het rekest civiel (de huidige Tiende Titel van het
Eerste Boek, bevattende de artikelen 382–397 Rv). Dit advies ging vergezeld
van een geheel uitgewerkt ontwerp voor een nieuwe regeling en van een ontwerp-memorie
van toelichting. Er leek geen reden te bestaan, met de realisering van dit
voorstel te wachten, integendeel: het onderhavige project is een geschikte
gelegenheid om ook dat onderdeel «mee te nemen».
Ik heb daarbij dankbaar gebruik gemaakt van het bedoelde advies, dat in dit
wetsvoorstel integraal wordt overgenomen.De revisie (de huidige Achtste Titel) wordt thans reeds afgeschaft, omdat
de zaken waarom het hier gaat niet meer in eerste aanleg bij de Hoge Raad
zullen komen. Daarmee is ook dit rechtsmiddel, dat uitgaat van een dergelijke
behandeling in eerste aanleg, obsoleet geworden.Aangezien, zoals hier boven reeds is vermeld, de regeling van de cassatie
nog in 1963 geheel is herzien, zal in de toekomst in het bijzonder nog moeten
worden gekeken naar de regeling van het hoger beroep en die van het derdenverzet.
In feite gaat het daarbij straks om de laatste nog resterende oude onderdelen
van het Wetboek, zodat hun modernisering, te zamen met die van nog enige resterende
kleinere onderdelen van het Derde Boek, in feite de voltooiing zal zijn van
een stapsgewijze algehele herziening van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering,
gedurende de afgelopen decennia en het thans lopende decennium.Intussen bleek het niet mogelijk, in dit wetsvoorstel de regelingen van
het hoger beroep en de cassatie geheel buiten schot te laten. De algehele
herziening van de rechtsgang in eerste aanleg werkt onvermijdelijk ook door
bij die rechtsmiddelen, in het bijzonder bij het hoger beroep. Het gaat hieronder
met betrekking tot deze rechtsmiddelen om drie soorten wijzigingen:1. vanzelfsprekende terminologische aanpassingen, bij voorbeeld vervanging
van de term «de hogere rechter» door «het gerechtshof»,
daar dit hof in de nieuwe constellatie de enige rechter is bij wie nog hoger
beroep kan worden ingesteld;2. wijziging van de bepalingen die aangeven welke artikelen of onderwerpen
die regels bevatten over de rechtsgang in eerste aanleg, ook bij de rechtsmiddelen
van toepassing moeten zijn (zie vooral de hieronder besproken wijzigingen
van de artikelen 347, 353 en 418a Rv);3. wijzigingen die rechtstreeks voortvloeien uit het feit dat de regeling
van de tussenvonnissen in dit wetsvoorstel sterk wordt vereenvoudigd (zie
artikel 2.11.4 en de toelichting op dit artikel). Allerlei bepalingen met
betrekking tot beroep tegen deze tussenvonnissen dienen daardoor eveneens
te worden vereenvoudigd.Ten slotte nog een inleidende opmerking over de thans gevolgde opzet van
de wettelijke regeling van de rechtsmiddelen in verband met hun werking voor
de verzoekschriftprocedure. In de huidige Twaalfde Titel vindt men voor deze
procedure naast de regeling van de rechtsgang in eerste aanleg ook de regeling
voor het hoger beroep. Nu echter in dit wetsvoorstel deze regeling voor de
rechtsgang in eerste aanleg wordt overgebracht naar de Derde Titel, dreigt
de regeling voor het hoger beroep hier in de lucht te komen hangen. Om dat
te voorkomen wordt zij overgebracht naar een andere, zeer voor de hand liggende
plaats: zij is thans een aparte nieuwe (Vierde) Afdeling in de Zevende Titel
(waarvan het nieuwe opschrift luidt: Hoger beroep). Voor de nieuwe regeling
van het rekest civiel (thans herroeping genaamd, zie de nieuwe Tiende Titel)
wordt een soortgelijke oplossing voorgesteld. Op deze wijze zijn straks alle
op verzoekschriftprocedures betrekking hebbende rechtsmiddelen als aparte
afdelingen opgenomen in aansluiting op en in de zelfde Titel als de rechtsmiddelen
die op dagvaardingsprocedures betrekking hebben. Bij de regeling van de cassatie
was dat al het geval.Hieronder worden alleen nog die onderdelen afzonderlijk toegelicht die
meer dan aanpassingen van verwijzingen of zuiver redactionele wijzigingen
bevatten. DDe appelgrens is thans opgenomen in de Wet RO. Overbrenging naar artikel
332 Rv verdient de voorkeur. De huidige appelgrens van f 2 500 is,
evenals de grens voor de verplichte procesvertegenwoordiging, verdubbeld en
dus opgetrokken van f 2 500 naar f 5 000. Zie hieromtrent onderdeel
2.1.1 van het algemeen deel van deze toelichting. Toegevoegd is dat daarbij
is inbegrepen de tot aan de dag van dagvaarding in eerste aanleg verschenen
rente; vergelijk daaromtrent artikel 2.1.2, eerste lid, onder a, en de toelichting
op dit artikel. Tevens is aan artikel 332, eerste lid, Rv toegevoegd een regel
die is ontleend aan de rechtspraak van de Hoge Raad met betrekking tot de
competentiegrens257 en die inhoudt dat eveneens hoger beroep mogelijk
is ten aanzien van vorderingen van onbepaalde waarde, tenzij het duidelijk
is dat een vordering van onbepaalde waarde in feite een waarde vertegenwoordigt
die onder de appelgrens ligt, een en ander tenzij de wet anders bepaalt. Vergelijk
ook artikel 2.1.2, eerste lid, onder b, en de toelichting op dit artikel.Met betrekking tot het nieuwe tweede lid van artikel 332 moge worden verwezen
naar het verwante artikel 2.1.3, eerste lid, en de toelichting daarop.Het derde lid heeft betrekking op zaken waarin een reconventionele eis
is ingegesteld. Hier is thans ondergebracht de in artikel 253 Rv neergelegde
regel voor de appellabiliteit in dergelijke zaken. Het is overzichtelijker
ook deze bepaling thans in de titel over hoger beroep onder te brengen, en
wel in het onderhavige artikel, in aansluiting op de hoofdregel met betrekking
tot de appelgrens. De regel is uitgebreid met een regel voor de appellabiliteit
indien een van de vorderingen van onbepaalde waarde is; vergelijk ook het
eerste lid en de toelichting daarop. Het vonnis is dan steeds appellabel,
tenzij duidelijke aanwijzingen bestaan dat de beide vorderingen te zamen geen
hogere waarde vertegenwoordigen dan f 5 000. Met betrekking tot
de renteberekening over de reconventionele vordering is in aanvulling op het
eerste lid een bijzondere regeling opgenomen.De tweede volzin van dit derde lid stemt inhoudelijk overeen met het tweede
lid van het huidige artikel 253 Rv. Deze regel vindt toepassing indien aan
twee voorwaarden is voldaan: de zaken zijn gesplitst èn in beide zaken
is afzonderlijk een eindvonnis gewezen. Aan deze voorwaarden is dus niet voldaan
wanneer de rechtbank bij één eindvonnis de vordering in conventie
toewijst en de eiser in reconventie niet ontvankelijk verklaart in zijn vordering.
De zaken zijn dan niet gesplitst. In dat geval wordt de appellabiliteit beoordeeld
aan de hand van het eerste en tweede lid. Hetzelfde geldt als de rechtbank
in één vonnis zowel een tussenvonnis in conventie als een eindvonnis
in reconventie of andersom heeft gegeven; de zaken zijn dan wel gesplitst,
maar er zijn niet twee eindvonnissen. FDe schrapping van artikel 336 Rv vloeit voort uit het verdwijnen van preparatoire
vonnissen als aparte categorie van tussenvonnissen in de regeling van de rechtsgang
in eerste aanleg; zie met name artikel 2.11.4 en de toelichting op dit artikel. GDeze wijzigingen in artikel 337 Rv vloeien eveneens voort uit de vereenvoudiging
van de regeling van de tussenvonnissen. HIn artikel 339 zijn in een nieuw tweede lid de huidige artikelen 295,
eerste, tweede en derde lid, die handelen over het hoger beroep tegen een
in kort geding gewezen vonnis, verwerkt. Opname in de Titel over hoger beroep
is om redenen van systematiek meer op zijn plaats. De zinsnede «het
zij dezelve al dan niet bij voorraad kan worden ten uitvoer gelegd»
uit het eerste lid van artikel 295 Rv is komen te vervallen, omdat deze overbodig
is. In het kader van het streven naar harmonisering van de termijnen in dit
wetsvoorstel is bovendien de termijn van veertien dagen gewijzigd in een termijn
van vier weken. Zie hierover ook paragraaf 2.1.4.7 van het algemeen deel van
deze toelichting. Tevens is hier opgenomen een nieuwe bepaling over de termijn
voor het instellen van hoger beroep tegen vonnissen betreffende voorlopige
voorzieningen. Het lag voor de hand, deze termijn niet te laten afwijken van
de termijn van hoger beroep tegen een vonnis in kort geding gewezen. IDe in artikel 341 vermelde appeltermijn voor erfgenamen die van het recht
van beraad gebruik maken, is omgezet van een maand naar vier weken; zie het
algemeen deel van deze toelichting, paragraaf 2.1.4.7. JHet in het nieuw voorgestelde artikel 343 niet overgenomen gedeelte van
het eerste lid is in meer algemene zin, nameljk ook betrekking hebbend op
verzet en cassatie, terug te vinden in artikel 1.6.17, eerste lid. In verband
met het vervallen van artikel 133, lid 4, Rv kon ook de zinsnede «en
zonder dat daarbij afschrift van de stukken behoeft te worden gevoegd»
vervallen.Het tweede lid van artikel 343 Rv wordt inhoudelijk niet afgeschaft, maar
in verband met het feit dat de desbetreffende huidige bepalingen over de nietigheid
nu meer verspreid in de Eerste en de Tweede Titel zijn opgenomen, moest ook
deze verwijzing worden aangepast. Voor zover nietigheidsbepalingen in de nieuwe
Eerste Titel zijn opgenomen (artikelen 1.6.19 en 1.6.20) gelden zij zonder
meer ook voor de rechtsmiddelen, waaronder het hoger beroep (zie de inleidende
opmerkingen bij de Eerste Titel). Voor zover nietigheidsbepalingen in de nieuwe
Tweede Titel zijn opgenomen (artikelen 2.3.10, 2.4.7 en 2.6.5) gelden zij
in hoger beroep krachtens het hieronder nog te bespreken gewijzigde artikel
353 Rv. LDe inhoud van artikel 344a Rv is overgeplaatst naar artikel 1.2.2. Zie
ook de toelichting op dit artikel. MHet huidige artikel 345 geeft een regeling voor hoger beroep in verzoekschriftprocedures
die niet vallen onder de regeling van de Twaalfde Titel. Aangezien evenwel,
zoals elders in deze memorie is uiteengezet, door dit wetsvoorstel de algemene
regeling van de verzoekschriftprocedure (de nieuwe Derde Titel) in beginsel
van toepassing zal zijn op alle verzoekschriftprocedures (voor zover van die
regeling en van dat uitgangspunt niet uitdrukkelijk is afgeweken), is aan
het huidige artikel 345 Rv geen behoefte meer en dient het te vervallen. Voor
het hoger beroep in verzoekschriftprocedures gelden straks uitsluitend de
artikelen 358–363 Rv, zoals in dit wetsvoorstel opgenomen.Hierdoor kwam er een plaats vrij voor een nieuwe bepaling, die noodzakelijk
is geworden doordat voor de eerste aanleg het fourneersysteem is afgeschaft
(zie de artikelen 2.1.9 en 2.11.1 en de toelichting op die artikelen). Het
voorgestelde artikel 345 behelst de verplichting van de griffier van het gerechtshof
om het originele procesdossier in eerste aanleg op te vragen bij de griffier
van de rechtbank zodra de zaak in hoger beroep aanhangig is gemaakt, alsmede
de verplichting van de griffier van de rechtbank om dit verzoek aanstonds
in te willigen. NIn het eerste lid van artikel 347 Rv is het woordje «alleen»
misleidend, omdat er veel meer verschillen zijn. Zie bij voorbeeld reeds het
tweede lid van dit zelfde artikel. Andere verschillen vloeien onder andere
voort uit artikel 353 Rv.Het tweede lid is systematisch in het gewijzigde artikel 353 beter op
zijn plaats en is daarin opgenomen. PIn dit nieuwe artikel 351 wordt een voor de praktijk wenselijke verduidelijking
voorgesteld met betrekking tot de vraag of, en zo ja, onder welke voorwaarden,
in hoger beroep een vordering in vrijwaring kan worden ingesteld. Dat kan,
aldus deze bepaling, alleen wanneer in eerste aanleg ook al een dergelijke
vordering was ingesteld, waarbij het geen verschil maakt of die vordering
in eerste aanleg was afgewezen of toegewezen, terwijl bovendien niet tevens
in de vrijwaringszaak hoger beroep is ingesteld. Met inachtneming van deze
beperkingen bestaat aan een dergelijke voorziening behoefte, omdat er problemen
ontstaan wanneer bij voorbeeld in eerste aanleg een vordering in vrijwaring
wordt toegewezen, maar de hoofdvordering wordt afgewezen, waarna de oorspronkelijke
eiser op het laatste moment in hoger beroep gaat. De regel is reeds geldend
recht.258QIn artikel 352, zoals thans voorgesteld, herleeft het in 1992 verdwenen
artikel 351 Rv.259 Bij nader inzien was die schrapping minder gelukkig.
Het is niet doelmatig wanneer men, eenmaal in hoger beroep gekomen of in geval
van een voornemen daartoe, gedwongen is om een apart kort geding bij de president
van de rechtbank aanhangig te maken enkel en alleen om de schorsing van de
uitvoerbaarheid bij voorraad te vorderen. De in artikel 2.11.7 opgenomen mogelijkheid
om het stellen van zekerheid te vorderen kan niet alle problemen voorkomen
of ondervangen. RVoor artikel 353 Rv, dat handelt over de vraag welke voorschriften van
het procesrecht voor de eerste aanleg in hoger beroep van overeenkomstige
toepassing zijn, wordt een andere benadering voorgesteld. Op de keper beschouwd
moeten vrijwel alle bepalingen van de nieuwe Tweede Titel in hoger beroep
van overeenkomstige toepassing zijn. Daarop zijn slechts enkele uitzonderingen.
In die situatie verdient het de voorkeur, niet, zoals thans, in artikel 353
op te sommen welke onderdelen van het procesrecht voor de eerste aanleg van
toepassing zijn, maar omgekeerd, uit te gaan van overeenkomstige toepasselijkheid
en slechts de uitzonderingen op die regel op te noemen.De belangrijkste uitzondering is, dat partijen in hoger beroep slechts
bij procureur kunnen procederen. Deze regel impliceert tevens de niet-toepasselijkheid
in appel van alle bepalingen in de Tweede Titel die betrekking hebben op de
situatie dat partijen niet bij procueur, maar in persoon procederen,
zoals volgens artikel 2.1.2 voor de eerste aanleg in veel gevallen is toegestaan.Dat in hoger beroep geen eis in reconventie kan worden ingesteld, staat
thans in artikel 250, tweede lid. De bepaling is beter op haar plaats in het
nieuwe artikel 353.Er zijn verder slechts drie specifieke uitzonderingen genoemd. Twee daarvan,
de artikelen 2.1.9 en 2.11.1, hebben te maken met het feit dat voor de appelprocedure
(en voor de cassatieprocedure) is gekozen voor handhaving van het fourneersysteem,
terwijl voor de eerste aanleg, op advies van de NVvR, is overgestapt op het
systeem dat thans bij de kantongerechten geldt en waarin op de griffie een
dossier met originele stukken wordt gevormd. De derde uitzondering, de uitsluiting
van artikel 2.4.7, is ontleend aan het huidige artikel 347, tweede lid, Rv. De Tweede Titel is voorts in hoger beroep slechts van overeenkomstige
toepassing «voor zover uit deze Titel, dan wel uit een andere wettelijke
regeling niet anders voortvloeit». De Zevende Titel bevat zelf uiteraard
de meeste afwijkingen; sommige daarvan impliceren ook weer dat bepaalde onderdelen
van de Tweede Titel buiten toepassing blijven. Zo is artikel 2.4.8 uiteraard
niet van toepassing, omdat uit artikel 347 Rv al blijkt dat in hoger beroep
geen conclusie van repliek wordt genomen. Bij het anders voortvloeien «uit
een andere wettelijke regeling» kan bij voorbeeld worden gedacht aan
artikel 69 R.O., dat voor de gerechtshoven strikt genomen een van de Tweede
Afdeling van de Tweede Titel afwijkende regeling van de relatieve bevoegdheid
bevat. Die regel impliceert dat de meeste bepalingen van de genoemde Tweede
Afdeling in hoger beroep niet rechtstreeks van toepassing zijn. SArtikel 353a stemt zakelijk overeen met het huidige artikel 284 Rv. Zie
over het royement verder de Twaalfde Afdeling van de Tweede Titel en de toelichting
daarop. TZoals hierboven in de toelichting op artikel 353 werd vermeld, is het
de bedoeling dat voor de gerechtshoven het fourneersysteem wordt gehandhaafd.
Artikel 354 legt dit uitdrukkelijk vast. Het artikel wijkt af van artikel
2.11.1, dat alleen voor de eerste aanleg geldt. U en VWijzigingen in de artikelen 355 en 356 die voortvloeien uit de eerder
genoemde vereenvoudiging van het stelsel van de tussenvonnissen. WDit artikel is nieuw. Het voorziet in een leemte die was ontstaan door
schrapping in 1954 van het vroegere artikel 3582260 en waarin onder
het huidige recht op de hier aangegeven wijze is voorzien door een recente
uitspraak van de Hoge Raad.261XIn de hier opgenomen nieuwe artikelen 358 tot en met 363 is globaal te
vinden hetgeen thans in de artikelen 429n tot en met 429q staat. Zie ook de
inleidende opmerkingen bij het onderhavige Artikel II.Aandacht verdient de wijziging van de appeltermijn voor verzoekschriftprocedures,
zoals voorgesteld in artikel 358, tweede lid; zie hierover ook het algemeen
deel van deze toelichting, paragraaf 2.1.4.7, waar is ingegaan
op het streven om in dit wetsvoorstel appeltermijnen (en andere termijnen)
zo veel mogelijk te harmoniseren. Daarin past ook de hier voorgestelde verlenging
van de bedoelde termijn van twee maanden naar drie maanden. Er is geen werkelijk
steekhoudende reden voor een verschil in appeltermijn tussen verzoekschrift-
en dagvaardingsprocedures, terwijl daarentegen de mogelijkheid dat men zich
vergist, door gelijktrekking afneemt.De aandacht verdient voorts dat in het tweede lid van artikel 358 het
aanvangstijdstip van de termijn voor hoger beroep is gewijzigd: dit tijdstip
is niet meer, zoals thans nog in artikel 429n Rv, de dagtekening van de beschikking,
maar de dag van de uitspraak. Deze wijziging hangt samen met de in artikel
1.3.9, eerste lid, voor vonnissen èn beschikkingen voorgeschreven openbare
uitspraak, die op haar beurt weer voortkomt uit het feit dat bij de herziening
van het procesrecht in zaken van personen- en familierecht in artikel 429k
Rv is opgenomen dat in verzoekschriftprocedures steeds een openbare uitspraak
plaatsvindt, in verband waarmee tevens artikel 429n Rv in dezelfde zin is
gewijzigd.Het aan het slot van artikel 429n, tweede lid, Rv gebruikte woord «verschenen»
is vervangen door: opgeroepen. Het verdient de aandacht dat ten gevolge hiervan
een ruimere kring van personen een afschrift van het beroepschrift zal ontvangen.
Dit houdt verband met de nieuwe regeling van artikel 361, derde en vierde
lid, Rv.Het bepaalde in het huidige artikel 429q, eerste lid, is (te zamen met
de materie van artikel 344a) overgebracht naar artikel 1.2.2.Voorts bevat artikel 361 twee nieuwe leden die verband houden met de in
de praktijk gebleken behoefte dat in een appelprocedure voor het indienen
van verweerschriften een termijn geldt. Het wordt als minder gelukkig ervaren
wanneer in deze procedures pas tijdens de behandeling blijkt dat er een verweerschrift
wordt ingediend. Deze wijziging was ook reeds opgenomen in de Wet herziening
van het procesrecht in zaken van personen- en familierecht. In verband met
de harmonisering van termijnen is de termijn hier van zes weken teruggebracht
naar vier weken.Artikel 362 is nieuw. Het is de verzoekschriftprocedure-pendant van artikel
357.Artikel 363 is vrijwel het oude artikel 429q, zesde lid, Rv. YHet vervallen van de Achtste Titel (Van revisie) is hierboven bij de inleidende
opmerkingen bij het onderhavige Artikel II toegelicht. AAHierboven bij de inleidende opmerkingen bij het onderhavige Artikel II
is al even ingegaan op deze nieuwe Tiende Titel, die is ontleend aan het advies
van de Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht van 1992. Ook de thans
volgende toelichting is aan dat advies ontleend.De Tiende Titel van Boek I met het opschrift «Van requeste civiel»
is in 1838 in het Wetboek opgenomen en sindsdien niet materieel gewijzigd.
Deze Titel is grotendeels een vertaling van de artikelen 480–504 van
de Franse Code de Procédure Civile van 1806. Bij de invoering van de
NCPC in 1975 is de regeling in Frankrijk ingrijpend gewijzigd. Hetzelfde geldt
voor het Belgische recht waar, bij de vervanging in 1969 van het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering door het Ger. Wetb., ook de regeling van het request
civiel geheel is herzien.Ook in Nederland is reeds lang herziening van de regeling van het request
civiel bepleit. In het ontwerp voor een nieuw Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
van 1865, dat zonder gevolg is gebleven, werd de regeling geheel veranderd.
Niettemin werden de voorgestelde wijzigingen in de regeling van het request-civiel
met instemming ontvangen door Schenkenberg van Mierop262 en van Boneval Faure.263 Ook in het Ontwerp 1920 werd een
herziening van de regeling voorgesteld. Nadien is door Cleveringa264 opnieuw wijziging bepleit. G. J. Scholten265 heeft zich
daarbij aangesloten. Th. B. ten Kate266 heeft de gebreken van de
huidige regeling nader onderzocht en voorstellen voor verbetering gedaan.Ook thans bestaat in de literatuur overeenstemming over de ondeugdelijkheid
van de regeling en de wenselijkheid haar te herzien.Bij de parlementaire behandeling van de wijziging van de regeling van
de civiele cassatie, werd van de zijde van de Tweede Kamer voorgesteld ook
de regeling van het request civiel aan te passen. Bij memorie van antwoord
van 4 december 1962267 werd dit door de Regering afgewezen met
het argument, dat het niet gewenst leek de regeling van het request civiel
slechts incidenteel te wijzigen. In het kader van een geleidelijke modernisering
van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering zou te zijner tijd ook de
aan request civiel gewijde titel voor een grondige herziening in aanmerking
komen.De belangrijkste bezwaren tegen de huidige regeling zijn de volgende.1. In de literatuur bestaat sinds jaar en dag overeenstemming, dat verzuimen
van de rechter als bedoeld in artikel 382, onder 2–6, dienen te worden
geredresseerd door de aanwending van een gewoon rechtsmiddel en geen grond
voor request civiel dienen op te leveren. Reeds in de Ontwerpen tot herziening
van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering van 1865 en 1920 werd voorgesteld
die gronden te schrappen.2. De in artikel 382, onder 2–6, bedoelde verzuimen van de rechter
scheppen – afgezien van artikel 399 Rv – de mogelijkheid daartegen
op te komen zowel door het instellen van beroep in cassatie, als door het
instellen van het buitengewone rechtsmiddel van request civiel. De mogelijkheid
van samenloop van de beide rechtsmiddelen bij verschillende rechters tegen
hetzelfde vonnis, is een bron van ongewenste complicaties.3. De eis van artikel 382 Rv dat alleen vonnissen in laatste ressort gewezen
herroepen kunnen worden, maakt in een aantal gevallen herroeping onmogelijk,
hoewel die herroeping op zichzelf gerechtvaardigd zou zijn. Men denke aan
gevallen waarin, na het verstrijken van de termijn voor hoger beroep, wordt
ontdekt dat de uitspraak door bedrog in de procedure is verkregen, dat stukken
van beslissende aard zijn achtergehouden of dat stukken die in het geding
zijn gebracht, vals zijn. De herroeping van het vonnis kan dan niet worden
gevorderd, omdat het niet in laatste ressort – in hoogste feitelijke
instantie – is gewezen.4. Artikel 385 Rv eist, dat de herroeping wordt gevorderd binnen drie
maanden nadat het vonnis is gewezen, behoudens de uitzondering in artikel
387 Rv voor de gronden genoemd in artikel 382, onder 1, 7 en 8, Rv. Deze eis
betekent dat de herroeping moet worden gevorderd voordat de termijn voor het
instellen van cassatie is verstreken. Daarmee heeft de partij die door het
vonnis is bezwaard de keus tussen het gewone rechtsmiddel van cassatie en
het buitengewone rechtsmiddel van herroeping. Hij kan zelfs beide rechtsmiddelen
instellen, wat leidt tot de hiervoor onder het als tweede bezwaar vermelde
onwenselijke samenloop van beide rechtsmiddelen.5. De wet voorziet niet in de mogelijkheid van request civiel tegen beschikkingen,
ook niet in procedures die weliswaar met een verzoekschrift worden ingeleid,
maar niettemin van contentieuze aard zijn. Dit is een gemis dat zich sterker
doet voelen naarmate voor meer gevallen de verzoekschriftprocedure wordt voorgeschreven.6. Een eenvoudige mogelijkheid om kennelijke vergissingen in een rechterlijk
vonnis te verbeteren, kent ons recht niet. Rectificatie kan alleen worden
verkregen door in beroep te gaan of door middel van request civiel, indien
het vonnis in laatste feitelijke instantie is gewezen en de vergissing
tevens een van de gronden van artikel 382, onder 2–6, Rv oplevert. Bij
de herziening van de regeling van de arbitrage in 1986 is wel een mogelijkheid
ingevoerd tot herstel van een kennelijke rekenfout of schrijffout in het arbitrale
vonnis. Zie artikel 1060, eerste lid, Rv. Het is wenselijk om tegelijk met
een nieuwe regeling van het request civiel tevens de mogelijkheid te scheppen
tot verbetering van kennelijke vergissingen in een vonnis of beschikking,
indien die zich voor eenvoudig herstel lenen. In dit wetsvoorstel is deze
mogelijkheid tot verbetering opgenomen in artikel 1.3.11 en aldaar toegelicht.Het wetsvoorstel beoogt de hiervoor genoemde bezwaren tegen de huidige
regeling op te heffen door – in aansluiting op andere moderne regelingen –
de regeling ingrijpend te wijzigen.De gronden voor de herroeping van een vonnis worden beperkt tot de gevallen
die thans in artikel 382, onder 1, 7 en 8, Rv zijn genoemd, te weten bedrog
in het geding, achterhouden van stukken van beslissende aard en valsheid van
stukken waarop het vonnis berust. De gronden genoemd in artikel 382, onder
2–6, Rv komen ook in andere moderne regelingen van de herroeping van
vonnissen niet meer voor. Men zie artikel 1068 Rv dat voor de herroeping van
een arbitraal vonnis dezelfde gronden kent als dit wetsvoorstel en voor België
artikel 1133 Ger. Wetb., voor Frankrijk artikel 595 NCPC en voor Duitsland
§579 ZPO. Door de schrapping van de gronden genoemd in artikel 382, onder
2–6, Rv, die ook reden voor het instellen van beroep in cassatie kunnen
opleveren, wordt samenloop van de vordering tot herroeping met beroep in cassatie
vermeden.Een ander belangrijk uitgangspunt van het wetsvoorstel is dat herroeping
van een vonnis slechts kan worden gevorderd, nadat het in kracht van gewijsde
is gegaan. Dat betekent dat, zolang een gewoon rechtsmiddel mogelijk is, de
weg van het buitengewone rechtsmiddel van herroeping niet open staat. De vernietiging
van het vonnis kan dan immers door de aanwending van een gewoon rechtsmiddel
worden bereikt.Met de eis dat herroeping van een vonnis alleen kan worden gevorderd van
vonnissen die in kracht van gewijsde zijn gegaan, volgt het wetsvoorstel de
unanieme opvatting van de schrijvers, alsmede de wetgeving in de ons omringende
landen. Zie bij voorbeeld artikel 1132 Ger. Wetb., artikel 593 NCPC en §578
ZPO.In het wetsvoorstel is het instellen van het rechtsmiddel mogelijk tegen
elk vonnis dat berust op een grond, die het voor herroeping vatbaar maakt
en dat in kracht van gewijsde is gegaan, ongeacht of het in eerste dan wel
in hoogste ressort is gewezen. De eis van «laatste ressort» in
het huidige artikel 382 Rv berust op het – op zichzelf juiste –
uitgangspunt, dat geen request civiel moet openstaan indien tegen de onjuistheid
van het vonnis kan worden opgekomen door de aanwending van een gewoon rechtsmiddel.
In de gevallen waarvoor het buitengewone rechtsmiddel van de herroeping juist
van belang is, zoals indien in het geding bedrog is gepleegd of valse stukken
zijn overgelegd of stukken van beslissende aard zijn achtergehouden, is de
eis dat een gewoon rechtsmiddel is ingesteld alleen reëel, indien de
verliezende partij tijdig het bedrog, de valsheid van de stukken of de achterhouding
van stukken heeft ontdekt. Indien eerst na het verstrijken van de voor het
gewone rechtsmiddel bepaalde termijn, het bedrog enzovoort wordt ontdekt,
heeft zij onder de huidige regeling geen mogelijkheid meer om de herroeping
van het vonnis te bewerkstelligen. In de Franse en Belgische wet is het vereiste
van «laatste ressort» eveneens geschrapt. De Duitse wet stelt
het evenmin.De bijzondere grond voor request civiel die thans in artikel 383 Rv is
opgenomen, te weten dat een minderjarige in een procedure niet verdedigd is
geweest, komt in het wetsvoorstel te vervallen. De bescherming die de minderjarige
nodig heeft, moet hij vinden in het materiële recht. De
ouders of de voogd van het kind dienen er op toe te zien, dat de minderjarige
de bescherming die het recht hem biedt ook daadwerkelijk geniet, zoals door
het zorgen voor rechtsbijstand. Schieten zij hierin te kort, dan zijn zij
als ouder of als voogd tegenover de minderjarige aansprakelijk voor hun tekortkoming.
Een grond voor herroeping van vonnissen die bij verstek tegen de minderjarige
zijn gewezen, levert dat verzuim echter niet op. Ook in het Franse en het
Belgische recht is deze bijzondere grond voor request civiel komen te vervallen.
In het Duitse recht heeft zij nooit bestaan. Naar huidig recht is request civiel alleen mogelijk tegen vonnissen. Dientengevolge
kunnen beschikkingen in beginsel niet worden herroepen. Dat is onwenselijk,
nu de verzoekschriftprocedure op het terrein van het familierecht ook voor
rechtsbetrekkingen in geschil is voorgeschreven. Het wetsvoorstel geeft daarom
het buitengewone rechtsmiddel van de herroeping ook voor beschikkingen. Zie
de voorgestelde artikelen 390 en 391. Wel is een uitzondering gemaakt voor
beschikkingen waarvan de aard zich tegen herroeping verzet. Daarbij denke
men aan beschikkingen waarvan, indien zij berusten op onjuiste gegevens, steeds
wijziging kan worden verzocht, zoals alimentatiebeschikkingen. Beschikkingen
waarbij verlof tot het leggen van beslag wordt verleend, verzetten zich eveneens
naar hun aard tegen herroeping; de beslagene kan tegen een beslag waarvoor
het presidiaal verlof met ongeoorloofde middelen is verkregen, opkomen door
de opheffing daarvan in kort geding te vorderen. OpschriftIn het opschrift van de Titel is de term «request civiel»
vervangen door «herroeping». De term «request civiel»
wekt de onjuiste indruk dat ook de herroeping van vonnissen bij verzoekschrift
moet worden verzocht. De term «herroeping» wordt ook in het opschrift
van de nieuwe Belgische regeling gebezigd. Artikel 382Voor de eis dat het vonnis waarvan de herroeping wordt gevorderd, in kracht
van gewijsde moet zijn gegaan, zie men hierboven de inleidende opmerkingen
bij de onderhavige nieuwe Tiende Titel, waar tevens is uiteengezet dat de
wijziging zowel een beperking als een uitbreiding inhoudt. De beperking bestaat
hierin, dat de herroeping niet kan worden gevorderd voordat het vonnis in
kracht van gewijsde is gegaan. Daarmee is tevens het probleem van de samenloop
van cassatie en request civiel opgelost. Anderzijds is sprake van uitbreiding,
doordat niet meer de eis wordt gesteld, dat het vonnis in hoogste ressort
is gewezen.Het middel is toegelaten tegen alle vonnissen die in kracht van gewijsde
zijn gegaan. Voor het maken van een uitzondering voor vonnissen die in kort
geding zijn gewezen, bestaat geen goede grond. Door de grote ontwikkeling
van de procedure in kort geding, waarbij diep ingrijpende en feitelijk niet
of moeilijk te redresseren beslissingen worden gegeven, kan ook daar de behoefte
aan het rechtsmiddel van de herroeping bestaan. Voor de vraag welke rechter
bevoegd is kennis te nemen van een vordering tot herroeping van een kort geding
vonnis, zie het voorgestelde artikel 384.Uitspraken van de Hoge Raad zijn ook vatbaar voor herroeping, in zoverre
de Hoge Raad niet als cassatierechter, maar als in hoogste ressort over de
feiten oordelende rechter heeft beslist.268 Voor de bevoegde rechter,
indien de Hoge Raad na vernietiging ten principale recht heeft gedaan, zie
men het voorgestelde artikel 384.Zie voor de beperking van de gronden voor herroeping tot die, welke thans
in artikel 382, 1, 7 en 8, Rv zijn vermeld, het algemeen deel van deze toelichting, paragraaf 2.1.4.12. Deze gronden zijn ook behouden in
artikel 1133 Ger. Wetb., in artikel 595 NCPC en in artikel 1068 Rv.In het voorgestelde artikel 382, onder a, is gekozen voor schrapping van
«arglist» naast het begrip «bedrog». Een materiële
wijziging is daarmee niet beoogd. Het begrip «bedrog» wordt, in
overeenstemming met de literatuur, door de rechtspraak ruim uitgelegd en is
niet onderworpen aan beperkingen die in het overeenkomstenrecht voor de uitleg
van het begrip worden aangelegd. Daaronder valt ook het uitlokken van een
valse getuigenverklaring.Ook overigens is geen materiële wijziging beoogd. Het huidige artikel
spreekt van «procedures», terwijl het wetsvoorstel de voorkeur
geeft aan «geding». Enige beperking is daarmee niet beoogd. De
eis dat het bedrog in het geding moet zijn gepleegd, wordt in de rechtspraak
ruim uitgelegd, aldus dat niet nodig is dat het bedrog in de eigenlijke proceshandelingen
is gepleegd. Ook bedrog in bij voorbeeld de correspondentie tussen partijen
of hun advocaten kan daaronder begrepen zijn.269 Voor een beperking
bestaat geen goede grond.De in de voorgestelde tekst vermelde gronden onder b en c beogen evenmin
een materiële wijziging te brengen in de nu onder 7 en 8 opgenomen gronden
voor herroeping. De wijzigingen zijn hoofdzakelijk van tekstuele aard.De onder c opgenomen grond (achterhouden van stukken van beslissende aard)
is niet verruimd op de wijze als in artikel 1068, eerste lid, onder c, Rv
voor de arbitrage is gebeurd. Daarbij moet worden bedacht, dat over de herroeping
van een arbitraal vonnis wordt beslist door het gerechtshof, niet door arbiters
zelf. Daarom is voor herroeping van een arbitraal vonnis voldoende geoordeeld,
dat de achtergehouden stukken «op de beslissing van het scheidsgerecht
van invloed zouden zijn geweest, zonder dat behoeft te worden vastgesteld
hoe de beslissing zou zijn uitgevallen, indien arbiters die stukken hadden
gekend». In de in het wetsvoorstel voorgestelde procedure (artikel 384
en artikel 387) wordt de vraag of de uitspraak anders zou zijn geweest indien
de stukken niet waren achtergehouden, beoordeeld door de rechter van wiens
vonnis de herroeping wordt gevorderd. Deze kan derhalve beoordelen of de stukken
van «beslissende aard» zijn. In hoeverre de beslissing van het
oorspronkelijke geschil uiteindelijk anders moet uitvallen wordt, na voortgezet
debat tussen partijen, door hem in de heropende procedure beslist. Zie de
artikelen 387 en 388.Gehandhaafd is de eis dat de stukken «door toedoen» van de
wederpartij zijn achtergehouden. Daarvoor is naar huidig recht niet vereist,
dat zij opzettelijk zijn achtergehouden. Het achterhouden behoeft geen bedrieglijk
karakter te hebben. Daardoor onderscheidt deze grond zich van in het geding
gepleegd bedrog.Voor de schrapping van de thans in artikel 383 Rv opgenomen grond voor
request civiel, dat in de procedure een minderjarige partij was die niet was
verdedigd, wordt verwezen naar de inleidende opmerkingen bij deze Titel. Artikel 383De termijn voor het aanwenden van het rechtsmiddel is drie maanden gebleven.
Voor een verkorting tot twee maanden als in artikel 596 NCPC of een verlenging
tot zes maanden als in artikel 1136 Ger. Wetb. bestaat onvoldoende grond.In geval van bedrog in het geding loopt de termijn vanaf de ontdekking
daarvan. In beginsel is het bedrog eerst ontdekt, nadat de partij die bedrogen
is, beschikt over het bewijs dat het is gepleegd. Voordien zal in het algemeen
nog slechts sprake zijn van een gerezen verdenking.Bepaald is dat de termijn niet aanvangt voordat het vonnis in kracht van
gewijsde is gegaan. Daarmee wordt voorkomen, dat de termijn ten dele samenloopt met de termijn voor het instellen van hoger beroep in
gevallen waarin het bedrog wordt ontdekt voordat het vonnis in kracht van
gewijsde is gegaan.Het buitengewone rechtsmiddel van herroeping dient in een afzonderlijk
geding te worden ingesteld met inachtneming van het in artikel 385 bepaalde.
Daaruit vloeit voort dat het bijzondere rechtsmiddel van de vordering tot
herroeping niet bij wege van een vordering in reconventie in een later geding
tussen partijen kan worden geldend gemaakt. Artikel 384Over de vordering tot herroeping wordt geoordeeld door de rechter die
in laatste feitelijke instantie over de zaak heeft geoordeeld.Een uitzondering is gemaakt voor het geval de Hoge Raad na vernietiging
van het vonnis of arrest ten principale recht doet. Blijkt nadien dat zich
een van de gronden voor herroeping heeft voorgedaan, die in de feitelijke
instanties niet is ontdekt, dan zal de vordering moeten worden ingesteld bij
de rechter die in laatste feitelijke instantie heeft geoordeeld. Heeft echter
de Hoge Raad zelf in cassatie een feitelijke beslissing gegeven naar aanleiding
van een eigen feitelijk onderzoek – men denke aan een beslissing over
de tijdigheid van de cassatiedagvaarding of een beslissing op het verweer
in cassatie, dat het beroep niet ontvankelijk is, omdat in het arrest of vonnis
waartegen het cassatieberoep is ingesteld, door de eiser is berust, of aan
een beslissing over de kosten van de cassatieprocedure – dan zal de
vordering tot herroeping van het arrest van de Hoge Raad bij hem als laatste
feitenrechter moeten worden ingesteld.Geen bijzondere regeling met betrekking tot de bevoegdheid behoeft het
geval, dat de Hoge Raad de zaak na vernietiging heeft verwezen. Dan is immers
in de regel de rechter naar wie de Hoge Raad de zaak heeft verwezen, de rechter
die in laatste feitelijke instantie over de zaak oordeelt en derhalve bevoegd
van de vordering tot herroeping kennis te nemen.Wel is een uitzondering op de hoofdregel gemaakt voor het geval de herroeping
wordt gevorderd van een vonnis van de president in kort geding. De vordering
moet dan worden ingesteld bij de rechtbank, omdat de procedure voor de president
in kort geding zich niet goed leent voor een onderzoek naar de gegrondheid
van de vordering tot herroeping van zijn vonnis. Artikel 385Op het geding zijn de regels voor de gewone dagvaardingsprocedure in eerste
aanleg van toepassing, ongeacht of het voor de rechtbank, het hof of de Hoge
Raad wordt gevoerd. De toepasselijkheid van de regels voor de gewone dagvaardingsprocedure
betekent overigens niet, dat het geding in alle opzichten een gewoon geding
is: hoger beroep staat tegen de uitspraak waarbij het geding wordt heropend,
niet open. Zie artikel 388. Artikel 386Door de instelling van de vordering tot herroeping, wordt de tenuitvoerlegging
van het vonnis niet geschorst. Wel kan de eiser tot herroeping die schorsing
vorderen voor de rechter die over de herroeping oordeelt.De schorsingsbevoegdheid van de rechter die over de zaak moet oordelen,
staat niet in de weg aan de bevoegdheid van de president in kort geding om
in spoedeisende gevallen de executie desgevorderd te schorsen. Artikel 387In het huidige stelsel van de wet leidt de aanneming van het request civiel
steeds tot vernietiging van het vonnis met de onmiddellijk intredende verplichting
de gevolgen daarvan ongedaan te maken. Eerst daarna wordt in een vervolgprocedure
opnieuw beslist over de oorspronkelijke zaak. In het ontwerp is gekozen voor
een stelsel, waarbij de gegrondbevinding van de vordering tot herroeping niet
automatisch leidt tot vernietiging van de uitspraak waarvan de herroeping
is gevorderd, maar tot heropening van het geding. Dit stelsel is bij mij bepleit
door Ten Kate270, en is ook het in Duitsland geldende stelsel.
Zie § 590 ZPO. Aldus wordt bereikt, dat niet meer in twee fasen over
de zaak wordt geoordeeld, maar dat de oorspronkelijke zaak, met inachtneming
van de beslissing over de gegrondheid van het daartegen aangevoerde rechtsmiddel
van herroeping, opnieuw wordt beoordeeld en beslist. Dat brengt mee, dat partijen
hun stellingen en verweren moeten kunnen wijzigen en aanvullen. Het is uiteraard
mogelijk dat bij een hernieuwde beoordeling van de zaak de rechter tot de
conclusie komt dat de eindbeslissing in het vonnis waarvan de herroeping is
gevorderd, juist was. De vordering tot herroeping van dat vonnis zal dan worden
afgewezen.De heropening van het geding zal in voorkomende gevallen kunnen worden
beperkt tot een deel daarvan. Dat zal zich voornamelijk voordoen indien bij
het vonnis over meer van elkaar onafhankelijke vorderingen is beslist, terwijl
de grond voor herroeping slechts een van die vorderingen betreft. Veelal echter
vormt het feitencomplex waarop de vorderingen berusten één geheel
en is splitsing van het geding in een deel dat heropend wordt en een deel
dat niet heropend wordt, onwenselijk. Daardoor worden partijen en de rechter
immers bij voorbaat beperkt in het verbinden van rechtsgevolgen aan de juist
gebleken grond voor herroeping. Artikel 388De heropening van het geding betekent, dat de juistheid van het vonnis
tenminste aan gerechte twijfel onderhevig is. Het vonnis is dan niet meer
een deugdelijke titel voor executie. Vandaar dat bepaald is, dat de tenuitvoerlegging
van rechtswege wordt geschorst door het vonnis waarbij het geding is heropend.
Wordt het geding slechts gedeeltelijk heropend, dan blijft het vonnis voor
het overige deel voor tenuitvoerlegging vatbaar.Het vonnis waarbij het geding is heropend is niet vatbaar voor hoger beroep,
noch voor herroeping. Heeft de gedaagde verstek laten gaan, dan wordt bij
verstekvonnis over de vordering tot herroeping beslist. De rechter zal dan
met behoedzaamheid moeten beoordelen of de aangevoerde grond de heropening
van het geding rechtvaardigt. Tegen dit vonnis is verzet toegelaten. Cassatieberoep
tegen het vonnis waarbij het geding is heropend, is evenmin uitgesloten. Artikel 389Dit artikel heeft betrekking op het vonnis in het heropende geding. Indien
na de heropening van het geding en na voortgezet debat van partijen, blijkt
dat het aangevochten vonnis niet in stand kan blijven, wordt het herroepen
en wordt tevens opnieuw beslist over de zaak. Blijkt echter, dat het vonnis,
ook met inachtneming van de juist bevonden grond voor herroeping, toch in
stand moet blijven, dan blijft herroeping achterwege.Wordt het vonnis herroepen, dan zal de in het ongelijk gestelde partij
in de kosten worden veroordeeld. Blijft het vonnis, na heropening van het
geding en herbeoordeling van de zaak uiteindelijk in stand, dan zal de partij die veroorzaakt heeft, dat een grond voor de herroeping van
het vonnis bestaat, krachtens artikel 2.11.9 kunnen worden veroordeeld in
dat deel van de kosten van de procedure dat daardoor is veroorzaakt.Hoger beroep en cassatieberoep tegen het eindvonnis waarin aan de gegrondbevinding
van de vordering tot herroeping gevolgen worden verbonden, staat open krachtens
de gewone regels voor beroep en cassatie. De beperking van de rechtsmiddelen
van het voorgestelde artikel 388 heeft alleen betrekking op het vonnis waarbij
het geding wordt heropend.In de gevallen waarin de vordering tot herroeping krachtens het voorgestelde
artikel 382 wordt toegewezen, zal sprake zijn van onrechtmatig handelen van
de wederpartij, indien deze bedrog in het geding heeft gepleegd. Bij de andere
gronden voor herroeping (achterhouden van stukken van beslissende aard, valsheid
van stukken) behoeft de uitspraak dat die gronden aanwezig zijn niet te impliceren
dat de wederpartij onrechtmatig heeft gehandeld. Een bijzondere regeling voor
de vordering tot vergoeding van de onrechtmatig toegebrachte schade is niet
nodig en in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering ook niet op haar plaats. Artikel 390Voor de wenselijkheid van de mogelijkheid van herroeping van beschikkingen,
zie de inleidende opmerkingen bij de onderhavige Titel.De gronden voor de herroeping van beschikkingen zijn dezelfde als voor
die van vonnissen. De eis dat zij in kracht van gewijsde moeten zijn gegaan,
kan voor beschikkingen niet worden gesteld, omdat beschikkingen veelal geen
kracht van gewijsde hebben. Analogische toepassing van die eis voor beschikkingen
brengt mee, dat het verzoek tot herroeping slechts kan worden gedaan, indien
voor degene die de herroeping verzoekt geen beroep meer open staat.Behalve de oorspronkelijke verzoeker kan ook een belanghebbende de herroeping
verzoeken. Als belanghebbende is aan te merken degene die als zodanig is verschenen
of opgeroepen, dan wel door bedrog in de procedure niet verschenen of opgeroepen
is. In gevallen waarin de wet slechts aan een beperkte groep van belanghebbenden
rechtsmiddelen toekent, kan alleen een tot die groep behorende belanghebbende
de herroeping verzoeken.Zoals reeds in de inleidende opmerkingen uiteen is gezet, hangt het van
de aard van de beschikking af of herroeping daarvan mogelijk is. Er is van
afgezien om in de wet een min of meer precies criterium neer te leggen voor
de afbakening van beschikkingen die naar hun aard wel en niet voor herroeping
vatbaar zijn. De ongelijksoortigheid van de gevallen waarin de verzoekschriftprocedure
is voorgeschreven en de uitbreiding van de gevallen waarin de dagvaardingsprocedure
wordt vervangen door de verzoekschriftprocedure, maken dat onmogelijk.De wijze van procederen in een procedure die strekt tot herroeping van
een beschikking is die van de verzoekschriftprocedure. Artikel 391De bepalingen over de herroeping van vonnissen zijn van overeenkomstige
toepassing verklaard op de procedure tot herroeping van beschikkingen. Een
uitzondering is slechts gemaakt voor het voorgestelde artikel 385, dat speciaal
ziet op dagvaardingsprocedures.De analogische toepasselijkheid van de bepalingen van de Eerste Afdeling
van de Tiende Titel brengt mee, dat op dezelfde gronden, onder dezelfde voorwaarden
en binnen dezelfde termijn en met dezelfde gevolgen de herroeping van beschikkingen
kan worden verzocht. CCDe schrapping van artikel 401 Rv vloeit voort uit het verdwijnen van preparatoire
vonnissen als aparte categorie van tussenvonnissen in de regeling van de rechtsgang
in eerste aanleg; zie met name artikel 2.11.4 en de toelichting op dit artikel. EEDe cassatietermijn voor erfgenamen die van het recht van beraad gebruik
maken, is omgezet van één maand naar vier weken na afloop van
de daarvoor gestelde termijn; zie het algemeen deel van deze toelichting,
paragraaf 2.1.4.7. FFHet vijfde lid van artikel 407 kon vervallen in verband met het algemene
artikel 1.6.17, eerste lid. GGHet nieuwe lid is noodzakelijk omdat ook in cassatie behoefte bestaat
aan de mogelijkheid het originele procesdossier in eerste aanleg in te zien.
Vergelijk Artikel II, onder M, en de toelichting daarop. JJZie ook de inleidende opmerkingen bij het onderhavige Artikel II. Om dezelfde
redenen als die welke hierboven in de toelichting bij de wijziging van artikel
353 Rv (zie onderdeel R) staan vermeld, moest ook de reeks van onderwerpen
die voor de cassatieprocedure van overeenkomstige toepassing moesten worden
verklaard, worden uitgebreid. MMDe cassatietermijn voor beschikkingen wordt evenals die voor vonnissen
gesteld op drie maanden; vergelijk deze toelichting, onder 2.1.4.7. NNDe functie van deze tweede zin wordt nu ook voor de cassatieprocedure
overgenomen door het algemene artikel 1.3.9, eerste lid. ARTIKEL III Wijzigingen van het Tweede BoekDe wijzigingen in het nog pas in 1992 vernieuwde271 executierecht
(het Tweede Boek) zijn uiterst beperkt. Het gaat slechts om enkele verschuivingen
van onderwerpen en om wijzigingen van verwijzingen. Slechts enkele onderdelen
behoeven afzonderlijke toelichting. BHet huidige artikel 438a Rv is verplaatst naar artikel 1.6.17, tweede
lid.Het nieuwe artikel 438a bevat onderdelen van de algemene regeling van
de verzoekschriftprocedure die uitsluitend van belang zijn voor het executierecht.
De hernieuwde vaststelling van deze algemene regeling in de
Derde Titel van het Eerste Boek vormde aanleiding, deze onderdelen alsnog
over te brengen naar een meer geëigende plaats: de onderhavige Eerste
Titel van het Tweede Boek die als opschrift heeft: Algemene regels. Het gaat
in casu om de huidige artikelen 429c, twaalfde lid, en 429d, vierde lid, Rv. CHet nieuwe artikel 438b is reeds toegelicht bij artikel 1.6.18. Het gaat
hier om overplaatsing van het bepaalde in het huidige artikel 14 Rv, voor
zover dat artikel betrekking had op executiehandelingen die geen exploten
zijn. GHet besluit waarnaar deze artikelen verwijzen, komt te vervallen. Het
wordt in feite opgenomen in de Derde Afdeling van de Derde Titel van het Eerste
Boek. In verband daarmee wordt het in dat besluit voor deze artikelen geregelde
in deze artikelen zelf opgenomen. ARTIKEL IV Wijzigingen van het Derde BoekOok de wijzigingen in het Derde Boek zijn in aantal en inhoud bescheiden.
Slechts enkele onderdelen behoeven afzonderlijke toelichting. A en BDe nieuwe regeling van de relatieve bevoegdheid in Afdeling 2.2, alsmede
het al bestaande artikel 767 Rv over het zogenaamde «forum arresti»,
maken veel van het thans in de artikelen 635 en 637 Rv bepaalde overbodig.
Het gaat voor wat de bevoegdheid betreft in wezen slechts om twee extra (aanvullende)
bevoegdheidscriteria, namelijk voor aanvaringen (artikel 635 Rv) de plaats
waar het schip te boek staat, en voor hulpverlening (artikel 637) eveneens
de plaats waar het schip te boek staat, alsmede de plaats waar de hulp is
verleend. Alleen deze twee criteria vloeien niet reeds uit andere bepalingen
over de relatieve bevoegdheid voort.Men bedenke overigens dat deze artikelen ook van belang zijn en blijven
voor de internationale rechtsmacht van de Nederlandse rechter. Men zie artikel
1.1.10 en de toelichting op dit artikel. KZie ook hierboven het in Artikel III, onderdeel B, toegelichte nieuwe
artikel 438a. Om dezelfde redenen worden de daarvoor relevante gedeelten van
artikel 429d, vierde lid, Rv overgebracht naar het nieuwe artikel 710a in
de onderhavige Afdeling met algemene bepalingen die gelden voor middelen tot
bewaring van zijn recht. NZie hierboven onder K. Ook deze toevoeging vloeit voort uit de opsplitsing
en overplaatsing van artikel 429d, vierde lid, Rv. PIn het huidige artikel 803 Rv is een voorschrift opgenomen dat overbodig
wordt door het algemenere artikel 1.3.4 van het onderhavige wetsvoorstel.
De opengevallen plaats wordt benut voor een nieuw artikel 803 Rv dat thans
is opgenomen in artikel 429g, tweede lid, en waaraan zijn toegevoegd: vaderschap
en afstamming van kinderen en omgang met minderjarigen. Nu het eerste lid
van laatstgenoemd artikel echter opgaat in het algemenere artikel 1.3.9, eerste
lid, over het beginsel van de openbaarheid van terechtzittingen, is er aanleiding
de onderhavige, alleen voor zaken op het terrein van het personen- en familierecht
geldende uitzondering, over te brengen naar die plaats in het Derde Boek waar
voor die zaken algemene procesregels zijn opgenomen. QVoor de verlenging van de onderhavige appeltermijn van twee maanden tot
drie maanden gelden dezelfde overwegingen als hierboven aangevoerd in de toelichting
bij het nieuwe artikel 358, tweede lid. Kortheidshalve wordt daarnaar verwezen. SZie artikel 1.1.4. VHet nieuwe vijfde lid van artikel 818 Rv heeft de zelfde achtergrond als
het hierboven in onderdeel P toegelichte nieuwe artikel 803 Rv. WZie voor de verlenging van de appeltermijn tot drie maanden hierboven
de toelichting bij het nieuwe artikel 358, tweede lid, en bij de identieke
wijziging van artikel 806 Rv. XZie artikel 1.1.4. CCZie de toelichting op artikel 1.3.8. HH, II, JJ, en NNIn de slottitels van het Derde Boek komen enkele procedures voor die in
eerste aanleg niet bij de rechtbank, maar bij het gerechtshof dienen. De nieuwe
Tweede en Derde Titel van het Eerste Boek hebben, anders dan hun voorgangers
(de huidige Derde Titel en Twaalfde Titel), alleen betrekking op de rechtsgang
in eerste aanleg voor de rechtbank. Hierdoor dreigde voor enkele
procedures die in eerste aanleg bij het gerechtshof dienen, een leemte te
ontstaan die door de in deze onderdelen gegeven aanvullingen wordt opgevuld.Het voorgestelde nieuwe achtste lid van artikel 1001 verklaart artikel
2.8.34 niet van toepassing op deze procedure voor de Ondernemingskamer, zodat
daarin met het oog op cassatie wel steeds proces-verbaal moet worden opgemaakt. ARTIKEL V Wijzigingen van het Vierde BoekDe nieuwe regeling van de herroeping van vonnissen en beschikkingen in
de Tiende Titel van het Eerste Boek die, zoals hierboven is toegelicht, in
de plaats is gekomen van de regeling van het request civiel, werkt ook door
in het Vierde Boek (Arbitrage). Conform het advies van de Adviescommissie
voor het burgerlijk procesrecht wordt voorgesteld ook in het arbitragerecht
te spreken van herroeping, en worden inhoudelijke wijzigingen voorgesteld
in artikel 1068 Rv, die voortvloeien uit de wijziging van de Tiende Titel
van het Eerste Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.Voor het overige bevat dit Artikel V geen onderdelen die toelichting behoeven. B, C en DIn overeenstemming met de voorgestelde herziening van de regeling tot
herroeping van vonnissen en beschikkingen (zie de nieuwe Tiende Titel van
het Eerste Boek), dienen ook op de aangegeven plaatsen in de regeling van
de arbitrage de termen «request civiel» en «herroeping wegens
request civiel» te worden vervangen door «herroeping». EOok in het eerste en tweede lid van artikel 1068 Rv moet de term «request
civiel» door «herroeping» worden vervangen. De term «herroeping»
maakt duidelijk dat het de herroeping betreft van een arbitraal vonnis als
bedoeld in de algemene regeling van de herroeping van vonnissen in de voorgestelde
artikelen 382 en volgende.De gronden voor de herroeping van een arbitraal vonnis zijn omschreven
in het voorgestelde eerste lid. Zij komen overeen met de gronden genoemd in
het voorgestelde artikel 382, met dien verstande echter dat de grond van artikel
1068, eerste lid, onder c, anders is geformuleerd dan de overeenkomstige grond
van artikel 382, onder c. Ter verklaring van het verschil moet het volgende
worden bedacht. De vordering tot herroeping van een arbitraal vonnis wordt
gebracht voor de gewone rechter, niet voor het scheidsgerecht dat het vonnis
heeft gewezen. De opdracht van het scheidsgerecht is immers krachtens artikel
1058, tweede lid, geëindigd door de nederlegging ter griffie van het
arbitraal vonnis, behoudens het bepaalde in de artikelen 1060 en 1061. Dit
heeft tot gevolg dat een ander gerecht dan het scheidsgerecht dat het vonnis
heeft gewezen, moet beoordelen of er gronden zijn die beslissing geheel of
gedeeltelijk te herroepen. Dat andere gerecht weet niet – en zeker niet
altijd – of de stukken die ten onrechte zijn achtergehouden van beslissende
aard zouden zijn geweest voor de beslissing van het scheidsgerecht. Dat is
anders bij de herroeping van uitspraken van de gewone rechter, waarbij de
hoofdregel voorop staat, dat de herroeping moet worden gevorderd voor de rechter
die de uitspraak gegeven heeft. Om deze reden sluit de ruimere omschrijving
van de herroepingsgrond in het voorgestelde artikel 1068, eerste lid, onder
c, (stukken die op de beslissing van het scheidsgerecht van invloed zouden
zijn geweest) beter aan bij de bijzondere aard van de herroeping van arbitrale
vonnissen dan de in het voorgestelde artikel 382 gegeven omschrijving (stukken
van beslissende aard).Het voorgestelde nieuwe tweede lid van artikel 1068 houdt slechts een
technische aanpassing in aan de nieuwe bepalingen van artikel 382 en volgende.
Daarbij moet worden bedacht dat de vordering tot herroeping niet kan worden
gebracht voor het scheidsgerecht dat het arbitrale vonnis heeft
gewezen. De opdracht aan het scheidsgerecht is immers krachtens artikel 1058,
tweede lid, geëindigd door de nederlegging van het laatste eindvonnis
ter griffie van de rechtbank. Het voorschrift dat de vordering tot herroeping
moet worden ingesteld voor het gerechtshof, is daarbij behouden. Indien het
hof de vordering gegrond acht, vernietigt het krachtens het voorgestelde derde
lid het arbitrale vonnis geheel of gedeeltelijk. Anders dan in artikel 387
en volgende is bepaald, kan het hof dat een grond voor herroeping aanwezig
acht, de zaak niet heropenen en opnieuw beslissen. Het hof is immers niet
bevoegd om over de zaak te beslissen. Krachtens artikel 1067 moet de zaak
na de herroeping van het vonnis worden beslist door de gewone rechter zijnde
de rechter die naar de gewone regels bevoegd is om in eerste instantie van
de zaak kennis te nemen of, indien partijen ook voor het geval van herroeping
arbitrage zijn overeengekomen, door een nieuw te benoemen scheidsgerecht.
Om die reden is in het nieuw voorgestelde derde lid van artikel 1068 Rv bepaald
dat gegrondheid van de vordering tot heropening leidt tot vernietiging van
het arbitrale vonnis en niet tot heropening van het geding. ARTIKEL VI Wijziging van de Algemene slotbepalingDeze bepaling bevat slechts een redactionele aanpassing. 3. Strafprocesrecht 3.1. AlgemeenIn dit hoofonderdeel van het wetsvoorstel zijn de consequenties voor de
strafvorderlijke wetgeving van de integratie van de kantongerechten en de
rechtbanken neergelegd. Primair gaat het daarbij uiteraard om – een
groot aantal – wijzigingen in het Wetboek van Strafvordering.De samenvoeging van de kantongerechten en de rechtbanken heeft tot gevolg
dat één type gerecht bevoegd wordt voor alle misdrijven en overtredingen
in eerste aanleg. Deze algemene competentieregeling is neergelegd in het –
gewijzigde – artikel 56 van de Wet RO. Vervolgens doen zich voor de
regeling van het procesrecht voor overtredingen twee mogelijkheden voor. De
eerste mogelijkheid is, de voormalige rechtbankovertredingen als aparte groep
in het strafprocesrecht te handhaven. De tweede mogelijkheid is, dat niet
te doen en deze overtredingen op gelijke wijze te behandelen als de huidige
kantongerechtsovertredingen. Uit een oogpunt van overzichtelijkheid en toegankelijkheid
van de procedures is gekozen voor de tweede oplossing. Toepassing van de regels
van de huidige kantongerechtsprocedure op de overtredingen die in het huidige
stelsel al onder de competentie van de rechtbank vallen, brengt enerzijds
mee dat een aantal rechten vervalt, met name de mogelijkheid van het indienen
van een bezwaarschrift tegen de dagvaarding. Omdat het voor de hand ligt in
de nieuwe opzet voor deze groep overtredingen hetzelfde systeem van rechtsmiddelen
te laten gelden als voor de andere overtredingen, wordt anderzijds echter
een belangrijk nieuw recht toegekend, te weten het – op dit moment uitdrukkelijk
uitgesloten – recht op hoger beroep. De beperkingen van de procedure
inzake overtredingen zijn overigens niet dwingend opgelegd; indien de zaak
niet eenvoudig van aard is, dient het openbaar ministerie de zaak immers aan
te brengen bij de meervoudige kamer.In het wetsvoorstel is gekozen voor de opzet dat de voormalige politierechterzaken
alsmede de voormalige kantongerechtszaken kunnen worden aangebracht
voor de enkelvoudige kamer voor de behandeling van strafzaken in eerste aanleg.
Daartoe zijn in artikel 369 de overtredingen toegevoegd. Voorts is de verouderde
term «politierechter» niet meer opgenomen, maar wordt gesproken
over de enkelvoudige kamer voor de behandeling van strafzaken in eerste aanleg.
Een deel van de voorschriften voor de kantongerechtprocedure was al gelijk
aan de voorschriften voor de politierechterprocedure; waar mogelijk is dan
ook volstaan met één regeling. Daarnaast zijn enkele specifieke
bepalingen die betrekking hadden op de kantongerechtsprocedure, zoals de mogelijkheid
om in plaats van een dagvaarding te volstaan met een oproeping, gehandhaafd.
Wat de overbrenging van de kantongerechtsprocedure betreft is in grote lijnen
volstaan met een aantal technische aanpassingen.Bij de procedure inzake hoger beroep is, behoudens de in onderdeel 2.7.
van het algemeen deel van deze toelichting al besproken verhoging van de appelgrens
ter zake van commune overtredingen, volstaan met het doorschuiven van de huidige
regeling voor de enkelvoudige kamer van de rechtbank rechtdoende in appel
naar de enkelvoudige kamer van het hof. Dat betekent dat, evenals thans, unus-rechtspraak
in appel mogelijk is indien het gaat om de misdrijven, bedoeld in de artikelen
8 en 163, tweede, zesde, achtste en negende lid, van de Wegenverkeerswet 1994,
en indien het gaat om overtredingen. De thans geldende overige voorwaarden
voor enkelvoudige afdoening zijn, behoudens één inhoudelijke
wijziging, overgenomen. Die uitzondering betreft de regeling van het huidige
artikel 426c, tweede lid. Deze keert in het nieuw voorgestelde artikel 424c
niet terug. Daarvoor is een aantal redenen. In de eerste plaats is de oorspronkelijke
ratio van deze bepaling, namelijk dat het gelet op de verhouding kantongerecht-rechtbank
moeilijk zou kunnen liggen als één rechter bij de rechtbank
een hogere onvoorwaardelijke vrijheidsstraf zou kunnen opleggen dan één
kantonrechter, vervallen. In de verhouding rechtbank-hof speelt deze gevoeligheid
niet. Voorts is in de praktijk gebleken dat er onder omstandigheden behoefte
aan kan bestaan om de in eerste aanleg opgelegde straf zodanig te kunnen modificeren,
dat wel een hogere onvoorwaardelijke vrijheidsstraf wordt opgelegd, bijvoorbeeld
ter compensatie van het schrappen van een onvoorwaardelijke ontzegging van
de rijbevoegdheid. Ten slotte wordt door deze wijziging een betere benutting
van het instituut van de enkelvoudige kamer mogelijk. Verder wordt nog voorgesteld
de differentiatie in het appelrecht tussen de verdachte en de officier van
justitie te doen vervallen.Voorts is het Wetboek van Strafrecht aangepast. Daarbij gaat het uitsluitend
om de artikelen betreffende de vordering tenuitvoerlegging na voorwaardelijke
veroordeling.Ten slotte wordt de Wet op de economische delicten belangrijk aangepast.
De bestaande titels VII tot en met X worden daarbij vervangen door één
nieuwe titel VII betreffende de berechting van economische delicten.Als gevolg van de integratie worden de – op dit moment afwijkende –
competentieregels betreffende economische delicten identiek aan de algemene
competentieregels in strafzaken. De bijzondere competentieregels kunnen dus
vervallen. Mede in verband daarmee worden de afzonderlijke economische kamers
bij de rechtbanken en de hoven geschrapt. Ook daardoor wordt de regeling belangrijk
vereenvoudigd. Deze wijziging staat er vanzelfsprekend geenszins aan in de
weg dat, zoals ook thans het geval is, deze zaken door gespecialiseerde rechters
worden behandeld en beslist. Een wettelijk voorschrift is daarvoor echter
niet nodig. Overigens worden in de – op onderdelen afwijkende –
procedurele en materiële bepalingen omtrent de berechting
van economische delicten geen wijzigingen voorgesteld.De procedure in eerste aanleg blijft ongewijzigd. Wat de procedure in
appel betreft wordt, door de rechtstreekse toepasselijkheid van het nieuw
voorgestelde artikel 424a van het Wetboek van Strafvordering, de mogelijkheid
geopend om de overtredingen die in eerste aanleg enkelvoudig zijn berecht,
ook in hoger beroep enkelvoudig af te doen. Ook wat dat betreft worden de
economische delicten nu op gelijke wijze behandeld als de overige delicten.
Ten slotte is ook voor de economische delicten de differentiatie in het appelrecht
tussen de verdachte en de officier van justitie vervallen.Wijzigingen die uitsluitend technische en terminologische aanpassingen
aan de nieuwe opzet behelzen, worden niet afzonderlijk toegelicht.Al met al is als gevolg van de integratie sprake van een significante
vereenvoudiging van het strafprocesrecht. 3.2. Artikelsgewijze toelichting ARTIKEL I Onderdeel KDeze wijziging houdt verband met de in onderdeel M voorgestelde schrapping
van artikel 349, tweede lid. Zie de toelichting bij onderdeel M. Onderdeel LDeze bepaling wordt geharmoniseerd met het huidige artikel 226, vijfde
lid, van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, welke bepaling in de
nieuwe opzet terugkeert in artikel 2.8.52, vierde lid. Artikel 8:50 van de
Awb zal in de aanpassingswet in gelijke zin worden aangepast. Onderdeel MDoor het tot stand brengen van één gerecht van eerste aanleg
kunnen competentieproblemen als bedoeld in het huidige artikel 349, tweede
lid, zich niet langer voordoen. Bij een telastelegging die primair een misdrijf
en subsidiair een overtreding behelst, volgt het subsidiaire feit het primaire
feit. De meervoudige kamer is niet onbevoegd om van overtredingen kennis te
nemen. Onderdelen N tot en met S en VDe huidige titels VII en VIII, handelende over onderscheidenlijk het geding
voor de politierechter en het geding voor de kantonrechter, wordt vervangen
door één nieuwe titel, titel VII, handelende over het geding
voor de enkelvoudige kamer voor de behandeling van strafzaken in eerste aanleg.
Deze titel is in drie afdelingen verdeeld. De eerste afdeling behelst enkele
algemene bepalingen; de tweede afdeling – waarin geen nieuwe bepalingen
zijn opgenomen – ziet op de berechting van misdrijven; de derde afdeling –
waarin voor zover nodig de huidige kantongerechtsbepalingen zijn ondergebracht –
bevat enkele bijzondere bepalingen voor de berechting van overtredingen. Uit
deze opzet blijkt de hiervoor beschreven nieuwe constructie: primair wordt
onderscheiden tussen zaken die voor de meervoudige kamer moeten gebracht en
zaken die voor de enkelvoudige kamer kunnen worden gebracht, waarbij het zowel
gaat om misdrijven als overtredingen. De algemene bepalingen
gelden uiteraard voor de berechting door de enkelvoudige kamer van zowel misdrijven
als overtredingen. De bepalingen voor misdrijven gelden in beginsel ook voor
overtredingen, terwijl daarnaast sprake is van enkele bepalingen specifiek
voor overtredingen.Zoals gezegd is de – verouderde en bij de burgers tot onduidelijkheid
aanleiding gevende – term «politierechter» vervallen. Onderdeel TAllereerst is dit artikel aangepast aan de nieuwe terminologie.Voorts is de thans in het eerste lid neergelegde constructie verlaten.
In de nieuwe opzet bepaalt de formele wet rechtstreeks dat de maximaal door
de enkelvoudige kamer op te leggen vrijheidsstraf (waaronder zowel gevangenisstraf
als hechtenis is begrepen) zes maanden bedraagt. Als gevolg hiervan komt de
grondslag aan het Besluit van 24 december 1925, Stb. 484, te ontvallen en
vervalt daarmee dat besluit.Ten slotte is de redactie van het tweede lid gemoderniseerd en geharmoniseerd
met de vergelijkbare bepalingen in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
en hoofdstuk 8 van de Awb. Onderdeel UNaast de aanpassing aan de nieuwe terminologie is deze bepaling geharmoniseerd
met het nieuw voorgestelde artikel 424e, derde lid. Onderdeel WNaar verwachting zullen er na inwerkingtreding van het onderhavige voorstel
aparte zittingen komen waarin de enkelvoudige kamer overtredingen afdoet,
naast de zittingen waarin de misdrijven zullen worden afgedaan. Dit artikel
voorziet in een regeling voor het geval waarin het openbaar ministerie primair/subsidiair
een misdrijf en een overtreding, dan wel uit doelmatigheidsredenen cumulatief
een misdrijf en een overtreding heeft telastelegd. Dit artikel schrijft voor
dat dan ook de overtreding volgens de tweede afdeling wordt berecht. Dit stelsel
komt overeen met het huidige stelsel waarin kantongerechtsfeiten op die manier
bij de politierechter kunnen worden aangebracht. Een belangrijk verschil is
evenwel, dat in het huidige stelsel de verdachte daardoor een instantie verliest,
doordat de politierechter dan in eerste aanleg, tevens in hoogste ressort,
oordeelt. In de nieuwe opzet kan, uiteraard met inachtneming van de appelgrens,
ook ter zake van de overtreding hoger beroep worden ingesteld. Onderdelen X tot en met BBBij de opzet van de derde afdeling is er, zoals gezegd, naar gestreefd
een aantal specifieke bepalingen betreffende de kantongerechtsprocedure te
handhaven voor de berechting van overtredingen, waaronder de mogelijkheid
van oproeping naast de mogelijkheid van dagvaarding gehandhaafd. De huidige
artikelen 383 tot en met 390 zijn derhalve blijven staan. De onderhavige onderdelen
bevatten daarom uitsluitend technische aanpassingen, met dien verstande dat
in onderdeel Y uit artikel 384, eerste lid, het – obsolete – horen
van de zittende magistratuur is geschrapt. Onderdeel CCHet huidige artikel 391 komt overeen met artikel 373, tweede lid, en kan
dus in de nieuwe opzet vervallen. Onderdelen DD en EEVoor zover de huidige kantongerechtsartikelen gelijkluidend zijn aan de
bepalingen betreffende de politierechter worden deze van overeenkomstige toepassing
verklaard.De artikelen betreffende verzoek om uitstel, het wijzen van vonnis en
afstand van rechtsmiddelen zijn identiek; de bepalingen uit de tweede afdeling
zijn derhalve van overeenkomstige toepassing verklaard. De thans in artikel
395, eerste lid, tweede volzin, voor het kantongerecht voorkomende uitzondering
dat in geval van een mondeling vonnis artikel 357 en artikel 359, derde en
vijfde lid, buiten toepassing blijven, is vervallen, zodat de regeling omtrent
de aantekening mondeling vonnis voor misdrijven en overtredingen is gelijkgeschakeld. Onderdeel FFIn het nieuwe artikel 395 zijn de huidige in artikel 398 neergelegde uitzonderingen
op titel V en VI opgenomen, met enkele aanpassingen. Bij het nieuwe onderdeel
b is vervallen: tenzij hij vervolgd wordt terzake van misdrijf;, deze uitzondering
had alleen betrekking op artikel 314 van het Wetboek van Strafrecht.Het huidige onderdeel 5° van artikel 398 vervalt, nu deze regeling
identiek is aan – het van overeenkomstige toepassing verklaarde –
artikel 377.De huidige onderdelen 13° en 14° van artikel 398 zijn ongewijzigd
overgenomen in de onderdelen f en g. Onderdeel GGDe voorgaande wijzigingen brengen mee dat deze artikelen kunnen vervallen. Onderdelen II, JJ en PPHet opschrift van titel II wordt gemoderniseerd.De tweede afdeling, inzake het hoger beroep bij de rechtbank, kan door
de integratie van de kantongerechten en de rechtbanken vervallen, zodat ook
onderverdeling van deze titel in twee afdelingen niet meer nodig is. Onderdeel KKZoals gezegd is de regeling inzake het openstaan van hoger beroep uit
de Wet RO overgeheveld naar het Wetboek van Strafvordering en – voor
civiele zaken – naar het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.Het eerste lid legt, evenals thans het geval is, vast dat in geval van
misdrijf altijd hoger beroep kan worden ingesteld, behalve door de verdachte
die van de gehele telastelegging is vrijgesproken. Het derde lid sluit daarbij
aan voor het geval meer feiten gevoegd aan het oordeel van de rechtbank zijn
onderworpen.Het tweede lid legt vast wanneer in geval van overtreding hoger beroep
kan worden ingesteld. De regeling is op twee punten gewijzigd. Ten eerste
is zoals gezegd de appelgrens verhoogd tot f 250. Ten tweede is het huidige
onderscheid tussen het appelrecht voor de verdachte en dat voor de
officier van justitie vervallen. Aan deze – nodeloos gecompliceerde –
differentiatie bestaat in de praktijk geen behoefte. Onderdeel MMArtikel 425 komt te vervallen bij de overheveling van de daarin ten aanzien
van de rechtbank in hoger beroep neergelegde bevoegdheden naar het hof. Artikel
425, onder 1°, is opgenomen in het nieuwe vijfde lid van artikel 422.
De bepaling van artikel 425, onder 2°, is al te vinden in artikel 422,
vierde lid. Onderdelen NN en OODit betreft de overheveling van de artikelen betrekking hebbende op het
appel voor de enkelvoudige kamer van de rechtbank naar de enkelvoudige kamer
van het hof. Het merendeel van deze artikelen is thans al van overeenkomstige
toepassing. De bevoegdheid van de enkelvoudige kamer van het hof wordt uiteraard
uitgebreid met de overtredingen die in eerste aanleg enkelvoudig zijn afgedaan.
Aldus wordt geen wijziging gebracht in de bestaande mogelijkheden voor unus-rechtspraak
in appel. In enkele gevallen is de redactie verbeterd. Voorts is uitgegaan
van de eerdere inwerkingtreding van wetsvoorstel 23 989 (Wijziging van
de bepalingen uit het Wetboek van Strafvordering betreffende het proces-verbaal
van de terechtzitting en het vonnis).Op het niet overnemen in artikel 424c van het huidige artikel 426c, tweede
lid, werd hiervoor al ingegaan. Onderdelen TT tot en met YYDeze onderdelen zien op de aanpassing van de bepalingen betreffende de
berechting van jeugdigen. De kantonrechter wordt vervangen door de enkelvoudige
kamer voor de behandeling van strafzaken in eerste aanleg. De misdrijven worden
in beginsel bij de kinderrechter aangebracht. De overtredingen worden aangebracht
bij de enkelvoudige kamer voor de behandeling van strafzaken in eerste aanleg. ARTIKEL III Onderdelen A en BZoals gezegd zijn alle nog nodige bijzondere bepalingen ten aanzien van
de berechting van economische delicten nu bij elkaar gebracht in één
nieuwe titel VII. De titels VIII tot en X vervallen daardoor. Artikel 38Hierin is het huidige artikel 45, na aanpassing aan de integratie, overgenomen. Artikel 39Hierin is, met een enkele redactionele verbetering, artikel 47 overgenomen. Artikel 40Hierin is, na aanpassing aan de integratie en met een enkele redactionele
verbetering, artikel 48, eerste lid, overgenomen. Artikel 41Hierin is, met een technische aanpassing, artikel 48, tweede lid, overgenomen. Artikel 42Dit artikel is de opvolger van artikel 51. De bepaling is op enkele punten
gewijzigd. Ten eerste is zoals gezegd de differentiatie tussen het appelrecht
voor de verdachte en de officier van justitie vervallen. Ten tweede is de
bepaling, met handhaving van de bestaande inhoudelijke afwijkingen, waar mogelijk
geharmoniseerd met het nieuw voorgestelde artikel 404 van het Wetboek van
Strafvordering. Om die reden is ook het derde lid van artikel 404 overgenomen,
waarbij in de redactie rekening is gehouden met het feit dat economische delicten
tegelijk met andere strafbare feiten gevoegd aan het oordeel van de rechter
kunnen onderworpen. Artikel 43Hierin is de materiële inhoud van artikel 55 overgenomen. Artikel 44Hierin is de materiële inhoud van artikel 56 overgenomen, waarbij
in de redactie rekening is gehouden met het feit dat economische delicten
tegelijk met andere strafbare feiten gevoegd aan het oordeel van de rechter
kunnen onderworpen. Artikel 45Hierin is de materiële inhoud van artikel 57 overgenomen, waarbij
in de redactie rekening is gehouden met het feit dat economische delicten
tegelijk met andere strafbare feiten gevoegd aan het oordeel van de rechter
kunnen onderworpen. 4. Overgangs- en slotbepalingen 4.1. AlgemeenDe artikelen I tot en met V bevatten het rechtspositionele overgangsrecht.
De artikelen I, II en III hebben betrekking op de kantonrechters, artikel
IV op de kantonrechters-plaatsvervangers en artikel V op de gerechtssecretarissen
en de overige bij een kantongerecht in de ondersteuning werkzame ambtenaren.
De artikelen I tot en met IV strekken tot uitvoering van het in onderdeel
2.5. van het algemeen deel van deze toelichting besproken rechtspositie-akkoord
met de NVvR.Artikel VI bevat de instelling van de in onderdeel 2.3. van het algemeen
deel van deze toelichting besproken tweede civiele sector, alsmede enkele –
deels ook tot uitvoering van het rechtspositie-akkoord strekkende –
nadere voorzieningen.De bepalingen die strekken tot uitvoering van het rechtspositie-akkoord
worden alleen toegelicht voor zover dat in aanvulling op onderdeel 2.5. van
het algemeen deel nog nodig is.De artikelen VII tot en met X bevatten het processuele overgangsrecht.
Het bleek mogelijk een geïntegreerd processueel overgangsrecht te ontwerpen,
dat van toepassing is op alle zaken die tot de bevoegdheid van
de kantonrechter behoren, ongeacht of het gaat om civiele zaken, strafzaken
of bestuursrechtelijke zaken.Artikel XI voorziet in de overdracht van rechtswege van de administratie,
het archief en de registers van een kantongerecht aan de desbetreffende arrondissementsrechtbank.
Dit artikel wordt niet nader toegelicht.De artikelen XII, XIII en XIV ten slotte bevatten enkele wetgevingstechnische
voorzieningen. Artikel XIII voorziet in de vaststelling van het tijdstip van
inwerkingtreding van deze wet bij koninklijk besluit en in de uitgestelde
inwerkingtreding van de bepalingen inzake de verhoging van de grens beneden
welke partijen in persoon kunnen procederen en de daaraan gekoppelde verhoging
van de appelgrens in burgerlijke zaken. Ook deze artikelen worden niet nader
toegelicht. 4.2. Artikelsgewijze toelichting ARTIKEL IArtikel I, eerste lid, bepaalt dat de kantonrechters van rechtswege vice-president
van de desbetreffende rechtbank worden. In lijn met artikel 5bis van de Wet
op de samenstelling van de burgerlijke gerechten, dat in het onderhavige wetsvoorstel
wordt vernummerd tot artikel 5, is uitdrukkelijk bepaald dat zij in hun nieuwe
functie niet behoeven te worden beëdigd en geïnstalleerd. De oud-kantonrechters
die daarop prijs stellen, blijven bevoegd de titel kantonrechter te voeren.Het is denkbaar dat in een enkel geval een kantonrechter er de voorkeur
aan geeft over te gaan naar een andere rechtbank dan op grond van het eerste
lid het geval zou zijn. In dat geval kan, in afwijking van het eerste lid,
eerste volzin, bij koninklijk besluit benoeming plaatsvinden bij een andere
rechtbank. Gekozen is voor een discretionaire formulering, omdat de enkele
wens van de betrokken kantonrechter niet voldoende is, maar ook de betrokken
rechtbank met de beoogde benoeming zal moeten instemmen. Deze bepaling kan
ook dienst doen wanneer, omdat het niet mogelijk is gebleken die functie binnen
het arrondissement te vervullen, een kantonrechter is aangezocht om in een
ander arrondissement voorzitter van de tweede civiele sector te worden.Het tweede lid laat de tweede en de derde volzin van het eerste lid onverlet.
Ter voorkoming van onduidelijkheid daarover zijn deze uitdrukkelijk van toepassing
verklaard.Het derde lid verzekert het behoud van zowel de benoemingsanciënniteit
als de bezoldigingsanciënniteit van de overgaande kantonrechters. In
verband met het feit dat artikel 7a, vijfde lid, van de Wet RO inmiddels is
vervallen, hoeft – anders dan bij het opstellen van het rechtspositie-akkoord
nog het geval was – wat de benoemingsanciënniteit betreft geen
afzonderlijke voorziening te worden getroffen voor het «verrekenen»
van eventuele deeltijd.Het vierde lid regelt de inpassing in de van toepassing zijnde salariscategorie.
De bepaling is ontleend aan artikel XVI, derde lid, van de Wet van 4 februari
1994, Stb. 81, tot wijziging van de Wet op de bezoldiging van de rechterlijke
ambtenaren en enkele andere wetten (wijziging bezoldigingsstructuur).Het vijfde lid bevat een specifieke voorziening voor die kantonrechters
aan wie op grond van artikel 3 van de Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren
zoals dit thans nog luidt, voor onbepaalde tijd een zogenoemde
opdracht tot het verrichten van kantonrechterswerkzaamheden in een belendend
kanton is verleend en welke opdracht onmiddellijk voorafgaand aan de inwerkingtreding
van deze wet nog geldt. In een enkel geval is het totale salaris van de betrokken
kantonrechter dan hoger dan het maximum van de salariscategorie die geldt
voor een vice-president van een rechtbank. In die gevallen wordt het salaris
vermeerderd met het verschil tussen het «oude» en het «nieuwe»
salaris. Uit de tekst blijkt dat deze bepaling niet van toepassing is op opdrachten
voor bepaalde tijd. ARTIKEL IIArtikel II, eerste lid, bevat de taakgarantie voor de overgaande kantonrechters.
Aan hen kunnen, tenzij uiteraard met hun instemming, geen andere werkzaamheden
worden opgedragen dan de werkzaamheden die onmiddellijk voorafgaand aan de
inwerkingtreding van deze wet tot de bevoegdheid van de kantonrechter behoorden.
Aldus hebben de overgaande kantonrechters de zekerheid dat zij niet tegen
hun wil kunnen worden ingezet voor andere werkzaamheden dan die zij voorafgaand
aan de integratie verrichtten of konden verrichten. Voor alle duidelijkheid
merk ik op dat de taakgarantie niet ziet op de concrete werkzaamheden die
een individuele kantonrechter onmiddellijk voorafgaand aan de integratie –
toevallig – vervulde, maar is gerelateerd aan de categorieën zaken
die op dat tijdstip tot de competentie van de kantonrechter behoorden.Overeenkomstig het rechtspositie-akkoord is de taakgarantie uitgebreid
met die civiele zaken waarin voorafgaand aan de inwerkingtreding van deze
wet niet in persoon kon worden geprocedeerd en vanaf één jaar
na dat tijdstip wel. Daarbij gaat het in hoofdzaak om waardevorderingen tussen
de f 5001 en f 10 000.Complementair aan de taakgarantie is de aanspraak die de overgaande kantonrechters
hebben op een takenpakket datzowel kwalitatief als kwantitatief
zoveel mogelijk overeenkomt met hun oorspronkelijke feitelijke takenpakket.
Bij de verdeling van de werkzaamheden binnen de rechtbank onderscheidenlijk
binnen de tweede civiele sector zal, zoals in het rechtspositie-akkoord is
neergelegd, daarmee rekening moeten worden gehouden.In dit verband is tevens van belang dat in het rechtspositie-akkoord eveneens
is neergelegd dat, indien een kantongerecht wordt omgevormd tot nevenlokatie
van de rechtbank, aan de voorafgaand aan de inwerkingtreding van deze wet
in die standplaats werkzame kantonrechter(s) zoveel mogelijk de oorspronkelijk
daar door deze(n) verrichte werkzaamheden zullen worden opgedragen.Het tweede lid bepaalt dat een oud-kantonrechter ten overstaan van de
president van de rechtbank afstand kan doen van de taakgarantie. Dat zal uitdrukkelijk
moeten geschieden. Indien een oud-kantonrechter instemt met het, al dan niet
tijdelijk, verrichten van andere werkzaamheden, mag uit dat enkele feit niet
zonder meer worden afgeleid dat hij afstand heeft gedaan van zijn taakgarantie. ARTIKEL IIIDe overgaande kantonrechters wier standplaats verandert doordat hun kantongerechtniet in de hoofdplaats van het arrondissement was gevestigd, zullen
in sommige gevallen moeten of willen verhuizen. Zo niet, dan zullen zij veelal
verder moeten reizen dan thans. In geval van verhuizing biedt het op grond
van artikel 7, eerste lid, van de Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren
van toepassing zijnde Verplaatsingskostenbesluit 1989 afdoende
voorzieningen, ook voor vergoeding van extra reiskosten tot aan de verhuizing.
Voor het geval geen verhuizing plaatsvindt, biedt artikel III, waarvan de
redactie is ontleend aan artikel 15, eerste lid, van de Wet RO, een voorziening.
De regels die in dergelijke gevallen op het tijdstip van inwerkingtreding
van deze wet ten aanzien van de vergoeding van extra reiskosten en de zogenoemde
functieverplaatsingstoelage gelden voor het burgerlijk rijkspersoneel, worden
van overeenkomstige toepassing verklaard. ARTIKEL IVDe benoemingen van de kantonrechters-plaatsvervangers worden, aldus artikel
IV, eerste lid, eerste volzin, van rechtswege gewijzigd in een benoeming tot
rechter-plaatsvervanger in de desbetreffende rechtbank. Zij worden op grond
van de tweede volzin als zodanig niet beëdigd en blijven op grond van
de derde volzin bevoegd hun oorspronkelijke titel te voeren. Aan alle kantonrechters-plaatsvervangers
zal overigens tijdig worden gevraagd of zij deze overgang van rechtswege wensen.
Zo niet, dan zal worden voorzien in ontslag als kantonrechter-plaatsvervanger,
uiterlijk met ingang van de datum van inwerkingtreding van deze wet.Het tweede lid bepaalt dat – uiteraard – de kantonrechters-plaatsvervangers
die reeds rechter-plaatsvervanger in de desbetreffende rechtbank zijn, niet
onder de werking van het eerste lid vallen. Zij zijn dus ook niet bevoegd,
als zij dat overigens al zouden willen, om de titel kantonrechter-plaatsvervanger
te blijven voeren. ARTIKEL VArtikel V voorziet erin dat het ondersteunend personeel bij de kantongerechten
van rechtswege overgaat naar de desbetreffende rechtbank. Nadere voorzieningen
zijn niet nodig, omdat de rechtspositionele aspecten overigens worden geregeld
in de op deze ambtenaren rechtstreeks toepasselijke regels voor het burgerlijk
rijkspersoneel. ARTIKEL VIArtikel VI heeft betrekking op de tweede civiele sector. In het derde
lid is bepaald dat dit artikel vijf jaren na de inwerkingtreding van de wet
vervalt.Het eerste lid schrijft de instelling van de tweede civiele sector voor
voor een periode van – ten minste – vijf jaar. De in het voorgestelde
artikel 54 van de Wet RO neergelegde discretionaire bevoegdheid van de rechtbank
om sectoren in te stellen, wordt door deze specifieke bepaling ingevuld voor
zover het de instelling van de tweede civiele sector betreft. Zoals in onderdeel
2.3. van het algemeen deel al aan de orde kwam, worden in de tweede civiele
sector – in elk geval – alle burgerlijke zaken behandeld en beslist
waarin partijen in persoon kunnen procederen. Er is uitdrukkelijk –
evenals overigens in artikel II, eerste lid gekozen voor de term «partijen».
Daardoor wordt tot uitdrukking gebracht dat hieronder niet vallen de zaken
waarin slechts één partij, althans niet alle partijen, in persoon
kan onderscheidenlijk kunnen procederen. Overigens staat het de rechtbank
uiteraard vrij om meer categorieën zaken aan deze sector toe te delen.Als voorzitters van de tweede civiele sector zullen, zoals in het algemeen
deel van de toelichting al aan de orde kwam, worden aangewezen de coördinatoren
van de arrondissementale kantongerechtsorganisaties die bij
de bestuurlijke integratie tot coördinerend vice-president worden benoemd.Ter uitvoering van het rechtspositie-akkoord bepaalt het tweede lid dat
de verdeling van de werkzaamheden binnen de tweede civiele sector geschiedt
door de leden van die sector, op voorstel van de sectorvoorzitter. Voor alle
duidelijkheid merk ik op dat na het verstrijken van de periode van vijf jaar
deze bepaling niet meer van toepassing is.Overigens is het zeer wel denkbaar, dat deze regeling bij de vormgeving
van de nieuwe bestuursstructuur van de gerechten als algemene regel voor alle
sectoren wordt aanvaard. Dat leidt dan tot een stelsel waarin voor het gerecht
als geheel de verdeling over de sectoren van de leden van het gerecht en van
de werkzaamheden wordt vastgesteld, waarna per vervolgens per sector de werkzaamheden
worden verdeeld door en over de leden van die sector. ARTIKEL VIIArtikel VII – het eerste artikel van het processuele overgangsrecht –
heeft betrekking op de zaken die bij de inwerkingtreding van het nieuwe recht
bij een kantongerecht aanhangig zijn.Het eerste lid bepaalt dat deze zaken van rechtswege, in de stand waarin
zij zich bevinden, worden overgedragen aan de rechtbank tot het rechtsgebied
waarvan het desbetreffende kantongerecht behoorde. Aldus kan geen enkele onduidelijkheid
ontstaan over de bevoegde rechter vanaf het tijdstip waarop het nieuwe recht
gaat gelden.Het tweede lid geeft uitsluitsel over de vraag welk procesrecht van toepassing
is op de zaken die op grond van het eerste lid zijn overgedragen aan de bevoegde
arrondissementsrechtbank. Om reeds in gang gezette procedures niet onnodig
te compliceren alsook in verband met de verhoging van de grens waarbeneden
in persoon kan worden geprocedeerd, is gekozen voor eerbiedigende werking.
Dat betekent dat op die zaken het oude procesrecht van toepassing blijft. ARTIKEL VIIIArtikel VIII, eerste lid, heeft betrekking op de vraag welk rechtsmiddel
kan worden aangewend tegen een beslissing van een kantonrechter die voor de
datum van inwerkingtreding van deze wet is tot stand gekomen (dat wil zeggen
is uitgesproken of – bij bepaalde beschikkingen – is gedagtekend)
en waartegen voor dat tijdstip nog geen rechtsmiddel is aangewend, alsook
op de termijn waarbinnen dat rechtsmiddel kan worden aangewend. Vooral in
verband met de verhoging van de appelgrenzen is ook hier gekozen voor eerbiedigende
werking. Dat betekent dat het oude rechtsmiddel en de oude termijn van toepassing
blijven. In geval van verzet of derden-verzet is de rechtbank de bevoegde
rechter, in geval van hoger beroep het hof.Ten aanzien van het rechtsmiddel herziening zijn geen bijzondere bepalingen
opgenomen. Artikel 457 van het Wetboek van Strafvordering biedt ook vanaf
de inwerkingtreding van deze wet een grondslag voor het aanhangig maken van
een vordering onderscheidenlijk een verzoek om herziening ten aanzien van
een beslissing van een kantonrechter. Omdat dit rechtsmiddel altijd wordt
aangewend bij de Hoge Raad, is een afzonderlijke regeling voor het in de plaats
treden van het ene gerecht voor het andere evenmin nodig.Indien het in aanmerking komende rechtsmiddel al wel voor de datum van inwerkingtreding van de wet is aangewend, is artikel VIII, eerste
lid, uiteraard niet aan de orde. Uit artikel VII, eerste lid, volgt dat in
die situatie in geval van verzet of derden-verzet de zaak wordt overgedragen
aan de rechtbank, waarbij op grond van artikel VII, tweede lid, het oude procesrecht
van toepassing blijft. In geval van hoger beroep volgt uit het ontbreken van
een overgangsbepaling terzake dat in die situatie de zaak aanhangig blijft
bij de rechtbank.Uit het samenstel van artikel VII, tweede lid, en artikel VIII, eerste
lid, volgt tevens dat ten aanzien van het aanwenden van rechtsmiddelen tegen
beslissingen die na de datum van inwerkingtreding worden gegeven, altijd het
nieuwe recht van toepassing. Dat geldt dan a fortiori ook voor het daarop
toepasselijke procesrecht.Artikel VIII, tweede lid, bevat een afzonderlijke bepaling ten aanzien
van het rechtsmiddel requeste civiel. Dat rechtsmiddel komt in het nieuwe
stelsel niet meer voor en is vervangen door het rechtsmiddel herroeping. Daarom
is eerbiedigende werking hier niet op haar plaats. Het vorderen van herroeping
van een beslissing van een kantonrechter geschiedt ingevolge deze bepaling
bij de rechtbank.Artikel VIII, derde lid, heeft betrekking op de vraag welk procesrecht
van toepassing is op de verdere behandeling van zaken waarin voor de datum
van inwerkingtreding van deze wet hoger beroep is ingesteld bij de rechtbank
en die, zoals juist aan de orde kwam, ook bij de rechtbank blijven. Ook voor
deze lopende procedures geldt dat het oude procesrecht van toepassing blijft.
Uit deze bepaling kan tevens a contrario worden afgeleid dat op die zaken
waarin op grond van artikel VIII, eerste lid, na de datum van inwerkingtreding
tegen een beslissing van een kantonrechter een rechtsmiddel is aangewend bij
de rechtbank of het hof, het nieuwe procesrecht van toepassing is. Er is geen
reden om, waar het hier een nieuwe instantie betreft, op deze procedures het
oude procesrecht van toepassing te verklaren. ARTIKEL IXArtikel IX, eerste lid, is de pendant van artikel VIII, eerste lid. Het
heeft betrekking op de vraag welk rechtsmiddel kan worden aangewend in zaken
waarin een rechtbank voor de datum van inwerkingtreding van deze wet een beslissing
in hoger beroep heeft gegeven waartegen voor dat tijdstip nog geen rechtsmiddel
is aangewend, alsook op de termijn waarbinnen dat rechtsmiddel kan worden
aangewend. Ook hier geldt weer dat het oude recht van toepassing is.Artikel IX, tweede lid, is de pendant van artikel VIII, tweede lid.Artikel IX, derde lid, is de pendant van artikel VIII, derde lid. Het
heeft betrekking op de vraag welk procesrecht van toepassing is op de verdere
behandeling van zaken waarin voor de datum van inwerkingtreding van deze wet
een rechtsmiddel is aangewend tegen een beslissing in hoger beroep van een
rechtbank. Ook voor deze lopende procedures geldt dat het oude procesrecht
van toepassing blijft. Uit deze bepaling kan tevens a contrario worden afgeleid
dat op die zaken waarin op grond van artikel IX, eerste lid, na de datum van
inwerkingtreding tegen een beslissing in hoger beroep van een rechtbank een
rechtsmiddel is aangewend, het nieuwe procesrecht van toepassing is. Er is
ook hier geen reden om, waar het hier een nieuwe instantie betreft, op deze
procedures het oude procesrecht van toepassing te verklaren. Artikel IX, vierde lid, voorkomt dat tegen een beslissing in hoger beroep
van een rechtbank op of na de datum van inwerkingtreding van deze wet onbedoeld
hoger beroep bij het hof komt open te staan. ARTIKEL XArtikel X, eerste lid, bepaalt dat voor de rechtbanken, los van de in
de artikelen VII, VIII en IX bedoelde gevallen, en ook voor de hoven en de
Hoge Raad op alle daar aanhangige zaken het oude procesrecht van toepassing
blijft. Uit de formulering van deze bepaling blijkt dat zij alleen geldt voor
de desbetreffende instantie. Als op of na de datum van inwerkingtreding van
deze wet bijvoorbeeld een arrondissementsrechtbank vonnis wijst in een civiele
zaak die voor die datum aanhangig was gemaakt, is dat vonnis tot stand gekomen
met toepassing van het oude procesrecht, maar is vervolgens op een eventuele
volgende instantie het nieuwe recht van toepassing.Artikel X, tweede lid, bepaalt dat, los van de in de artikelen VIII en
IX bedoelde gevallen, ook voor de mogelijkheid van het aanwenden van rechtsmiddelen
tegen beslissingen van de rechtbanken, de hoven en de Hoge Raad van voor de
inwerkingtreding van de wet en de toepasselijke termijnen het oude recht geldt.
Uit artikel X, eerste lid, volgt dat als het rechtsmiddel wordt aangewend
voor die datum het oude procesrecht van toepassing blijft, en – a contrario –
dat als het rechtsmiddel wordt aangewend op of na die datum het nieuwe procesrecht
van toepassing is.De Minister van Justitie,W. Sorgdrager NOTEN1 Wet van 1 juli 1992 tot herziening van het scheidingsprocesrecht
(Stb. 373). 2 Wet van 7 juli 1994 tot herziening van het procesrecht in
zaken van personen- en familierecht (Stb. 570). 3 Wet van 2 juli 1986 tot hernieuwde vaststelling van de regelen
omtrent arbitrage in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Stb. 372).
 4 Kamerstukken II, 1993–1994, 23 701, nrs. 1 en
2. 5 Wet van 20 juni 1963 houdende wijziging van de regelen met
betrekking tot het geding in cassatie (Stb. 272). 6 (In alfabetische volgorde, zonder pretentie van volledigheid:)
J.A.O.M. van Aerle en A.H. Bäuerle-Hetebrij, Evaluatie van de nieuwe
kantonprocedure door het WODC – Wat valt er voor de toekomst uit te
leren? In Trema 1995, blz. 15–17; W.D.H. Asser en I.F. van Dam, Aanpassing
van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in NJB 1993, blz. 1577–1583;
W.D.H. Asser, Salomo's wijsheid, oratie KUN, 1992; idem, De rechter als bestuurder
in TCR 1993, blz. 10–12; J.A.L. Breda en A.H. Bäuerle-Hetebrij,
Integratie: de huisarts moet het ziekenhuis in in Trema 1995, blz. 76–81;
A.F.M. Brenninkmeijer, Rechtsvordering – een uitdaging voor de wetgever –
NJB 1994, blz. 317–326; idem, Burgerlijk procesrecht als Publiekrecht,
oratie UvA, 1993; idem, De componist en het burgerlijk procesrecht in TCR
1993, blz. 13–15; S.G. Ellerbroek, Rampspoed en reparatie in TCR 1994,
blz. 62–64; P. van Gorkum, Aanpassing van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering in De Gerechtsdeurwaarder 1994, blz. 2–6; A. W. Jongbloed.
Voorstel nieuwe regeling betekening exploiten en dagvaardingen in De Gerechtsdeurwaarder
1993, blz. 125–137; idem, Eerste Boek Rechtsvordering op de helling,
WPNR 1994, blz. 47–49; idem, Lijdelijkheid (eindelijk) aan banden? in
WPNR 1993, blz. 56–61; C.A. Joustra, Consumentengeschillen in Voorontwerp
Burgerlijke Rechtsvordering in WPNR 1994, blz. 61–67; D. Kokkini-Iatridou
en K. Boele-Woelki. De regeling van de «Internationale rechtsmacht»
in het Voorontwerp van wet van 1993 in NIPR 1993, afl. 2, blz. 323–364;
idem. De regeling van de «Internationale rechtsmacht» in WPNR
1993, blz. 50–55; M.E. Koppenol-Laforce, De rechtsmacht van de Nederlandse
rechter in het voorontwerp tot aanpassing van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering in TCR 1994, blz. 5–10; A.I.M. van Mierlo. Een «terloopse»
bespreking van het voorontwerp in TCR 1994, blz. 35–38; idem. Het Voorontwerp
Burgerlijke Rechtsvordering; een gemiste kans? In NJB 1994, blz. 1003–1004;
idem. Deformalisering van het burgerlijk procesrecht in NnBW 1994, blz. 65–69;
C.J.J.C. van Nispen. De terloopse hercodificatie van ons burgerlijk procesrecht,
oratie VU, 1993; J.P. Smit. Over het indienen van een appelrekest in TCR 1994,
blz. 30–34; H. Stein, Leve het royement! Enkele kanttekeningen bij het
Voorontwerp Rechtsvordering is Advocatenblad 1994, blz. 320–323; T.A.W.
Sterk, Het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering wordt aangepast in TCR
1993, blz. 2–6; R.P.J.L. Tjittes, Herstelmogelijkheden bij een verkeerde
procesinleiding in TCR 1994, blz. 85–89; A. van Twuijver, Aanpassing
van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in verband met de herziening
van de rechterlijke organisatie in De Gerechtsdeurwaarder in 1993, blz. 145–148;
C. van der Werff en E.J.M. Barendse-Hoornweg. Mogelijke gevolgen van verhoging
van de competentiegrens in cijfers in Trema 1994, blz. 275–280; R.J.G.M.
Widdershoven, Nieuw Burgerlijk Procesrecht en Nieuw Bestuursprocesrecht in
WPNR 1993, blz. 67–72; evenals de themanummers Efficiency in het geding,
themanummer van het Advocatenblad 1993, nr. 15; De nieuwe kantongerechtsprocedure:
een enquête naar de ontwikkelingen rond de nieuwe kantongerechtsprocedure
Trema special '92-1 en Voorontwerp Burgerlijke Rechtsvordering. De eerste
«Stein» geworpen (Bundel opstellen opgedragen aan Mr. H. Stein),
Zwolle 1994. 7 Deze Afdeling 2.15 is in juli 1993 als aanvulling op het
Voorontwerp gepubliceerd. 8 Rapprochement du Droit Judiciaire de l'Union européenne,
Approximation of Judiciary Law in the European Union, Marcel Storme (ed.),
Dordrecht/Boston/London, 1994.9 Zie met name de NKP-rapportage in Trema special '92-I; A.
Klijn, C. Cozijn en G. Paulides, De civiele procedure bij de kantonrechter:
evaluatie van een vernieuwing, WODC-serie Onderzoek en beleid, nr. 134, 1994.
 10 Zie hierover ook de toespraak van de Minister van Justitie
op de jaarvergadering van de Orde (september 1993) in Advocatenblad 1993,
blz. 579–582. 11 Zie bij voorbeeld EHRM 25 juni 1987, Publ. CEDH Série
A vol. 119, NJ 1990, 231 met noot van E.A. Alkema (Capuano). 12 Zie over dit onderwerp de bijdragen voor de jaarvergadering
van 1993 in het themanummer «Efficiency in het geding» van het
Advocatenblad, 1993, 15. 13 Orde, advies onder punt 2 en Bijlagen 1 (van mr. R.A.A.
Duk) en 2 (van mr. G.C. Scholtens). 14 Kamerstukken II, 1988–1989, 21 206, nr. 2, blz.
56, onder 4.3.4 (inleiding), en blz. 58–59, onder Ad c. 15 Wet van 20 april 1983 tot verhoging van de grens van de
bevoegdheid van de kantonrechters en van de grens van appellabiliteit van
vonnissen van deze rechters in burgerlijke zaken, alsmede van de grens, gesteld
voor het doen van een verzoek tot een rechterlijk bevel tot betaling (Stb.
182). 16 Zie onderdeel 2.4. van de memorie van toelichting bij wetsvoorstel
22 495 (Kamerstukken II, 1991–1992, 22 495, nr. 3, blz. 3,
38–40). 17 Zie blz. 9 bovenaan. 18 Invoeging van de titels 7 en 12 in Boek 8 van het Burgerlijk
Wetboek, Kamerstukken II, 1994–1995, 24 061, nrs. 1–3. 19 Vooral het op 27 september 1968 te Brussel tot stand gekomen
Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van
beslissingen in burgerlijke en handelszaken (Trb. 1969, 101; ook wel aangeduid
met het Verdrag van Brussel of EEX) en het op 16 september 1988 te Lugano
tot stand gekomen Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging
van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (Trb. 1989, 58; ook wel aangeduid
met het Verdrag van Lugano of EVEX). Eerstgenoemd verdrag is overigens laatstelijk
gewijzigd bij het Toetredingsverdrag van San Sebastian van 26 mei 1989 (Trb.
1989, 142). 20 Was in het Voorontwerp de artikelen 2.11.10 en 3.4.13. 21 Zie uitgebreid hierover G.J. Boon en F.S.P. van der Wal,
De rol (van de) rechter, 1991. 22 Waren de Afdelingen 2.12 en 2.13 in het Voorontwerp. 23 NVvR, advies bij 2.12 Afstand van instantie en bij 2.13
Verval van instantie. 24 A.w., blz. 320–323. 25 KVG, advies bij artikel 1.6.1, eerste lid. 26 Kamerstukken II, 1991–1992, 22 775, nr. 2. Zie
ook het wetsvoorstel inzake Wijziging van de Gerechtsdeurwaarderswet ter nadere
regeling van de gevolgen van ambtshandelingen van gerechtsdeurwaarders die
in strijd zijn met de volkenrechtelijke verplichtingen van de Staat (Kamerstukken
II, 1992–1993, 23 081, nr. 2, Artikel I, onder A). 27 Over het gebruik van deze en andere benamingen zie men Kokkini
en Boele-Woelki, a.w., blz. 323–364. 28 Laatstelijk bij het Toetredingsverdrag van San Sebastian
van 26 mei 1989 (Trb. 1989, 142). 29 Het op 16 september 1988 te Lugano tot stand gekomen Verdrag
betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen
in burgerlijke en handelszaken (Trb. 1989, 58). 30 In zijn laatste of voorlaatste visie; halverwege 1995 hadden
alleen België en Denemarken het Verdrag van San Sebastian nog niet geratificeerd.
 31 Duitsland, Finland, Frankrijk, Ierland, Italië, Luxemburg,
Nederland, Noorwegen, Portugal, Spanje, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en
Zwitserland. 32 In het bijzonder sinds HR 24 december 1915, NJ 1916, 417.
 33 HR 1 februari 1985, NJ 1985, 698 (Piscator) en HR 28 oktober
1988, NJ 1989, 765 (Harvest Trader). 34 A.w. blz. 328. 35 Zie in die zin ook P. Vlas in zijn bijdrage aan de studiedag
over de IPR-schets, 10 december 1993, De regeling van de rechtsmacht in het
voorontwerp van wet tot aanpassing van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering,
NIPR 1994, blz. 61 e.v. 36 Zoals de voor Nederland op 22 mei 1985 in werking getreden
Europese Overeenkomst inzake de Immuniteit van staten van 1972 (Trb. 1973,
43). 37 Kamerstukken II, 1992–1993, 23 081, nrs. 1–3.
 38 In deze memorie wordt aldus aangeduid de op 5 oktober 1961
te 's-Gravenhage tot stand gekomen Convention concernant la compétence
des autorités et la loi applicable en matière de protection
des mineurs. Trb. 1963, 29. 39 Zie ook Resolutie (72) I van het Comité van Ministers
van de Raad van Europa: «In determining whether a residence is habitual,
account is to be taken of the duration and the continuity of the residence
as well as of other facts of a personal or professional nature which point
to durable ties between a person and his residence». 40 A.w., blz. 331–337. 41 A.w., blz. 68 en 69. 42 A.W., blz. 5 e.v. Zie over de parlementaire
geschiedenis van artikel 429c, vijftiende lid (oorspronkelijk: tweede lid),
Rv: Burgerlijke Rechtsvordering, J.E. Doek en E.M. Wesseling-Van Gent, artikel
429c, aantekening 17. 44 In deze memorie wordt aldus aangeduid de op 1 juli 1985
te 's-Gravenhage tot stand gekomen Convention relative à la loi applicable
au trust et à sa reconnaissance (Trb. 1985, 141). Het voorstel van
rijkswet tot goedkeuring en het wetsvoorstel tot uitvoering van dit verdrag
liggen momenteel ter behandeling in de Tweede Kamer (zie Kamerstukken II,
1992–1993, 23 054 (R 1464), nrs. 1–3, respectievelijk Kamerstukken
II, 1992, 1993, 23 027, nrs. 1–3). 45 Zie in deze zin ook Vlas, a.w., blz. 69. 46 A.w., blz. 61–67, met verwijzing naar HvJ 6 oktober
1976, NJ 1977, 169. 47 HvJ 26 mei 1982, NJ 1983, 560 met noot van J.C. Schultsz.
 48 HR 18 juni 1920, 392. 49 Uiteraard voor zover het Verdrag van Brussel en het Verdrag
van Lugano niet van toepassing zijn. 50 A.w., blz. 65. 51 HvJ 30 november 1976, NJ 1977, 494; hierin is beslist dat
ook rechtsmacht toekomt aan de rechter van het land waar de schade wordt geleden,
het «forum damni». 52 HvJ 27 september 1988, NJ 1990, 425, met noot van J.C. Schultsz.
 53 HR 27 oktober 1978, NJ 1980, 102 met noot van W.H. Heemskerk,
en HR 16 mei 1986, NJ 1987, 456, eveneens met noot van W.H. Heemskerk. 54 Zie de vordering tot cassatie van AG Franx in de zaak Piscator,
alsmede Burgerlijke Rechtsvordering, Verdragen, Vlas, artikel 17 EEX, aantekening
1, en Kokkini en Boele-Woelki, a.w., blz. 342. 55 Aldus Kokkini-Iatridou en Boele-Woelki, a.w., blz. 341,
die verwijzen naar L. Strikwerda, Inleiding tot het Nederlands Internationaal
Privaatrecht, derde druk, 1992, blz. 233. 56 Zie Kokkini-Iatridou en Boele-Woelki, a.w., blz. 341. 57 HvJ 15 februari 1989, NJ 1990, 698. 58 Zie P.A.M. Meijknecht, Het Verdrag van Lugano en het Toetredingsverdrag
van San Sabastian, in onderling verband, preadvies Nederlandse Vereniging
voor Internationaal Recht, Deventer 1992, blz. 20 e.v. 59 Zie P. Sanders, Het nieuwe arbitragerecht, tweede druk,
1991, blz. 51. 60 Men zie hierover uitvoerig Kokkini-Iatridou en Boele-Woelki,
a.w., blz. 348–353, met veel literatuurverwijzingen en rechtsvergelijkende
gegevens. 61 In deze memorie wordt aldus aangeduid het op 19 juni 1980
te Rome tot stand gekomen Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op
verbintenissen uit overeenkomst (Trb. 1980, 156); zie artikel 1, eerste lid,
onderdeel d, van dit verdrag. 62 Het op 30 augustus 1962 te 's-Gravenhage tot stand gekomen
Verdrag betreffende de wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke
beslissingen en andere executoriale titels in burgerlijke zaken (Trb. 1963,
50). 63 A.W., blz. 342, met verwijzing naar HvJ 24 juni 1981, NJ
1981, 546. 64 Zie Th.M. de Boer, The Scope of Article 18 of the EEC Jurisdiction
Convention, Liber amicorum Voskuil, 1992, blz. 27 e.v. 65 Zie HR 20 januari 1984, NJ 1984, 751, met noot van J.C.
Schultsz, en HR 13 februari 1987, NJ 1987, 1014, eveneens met noot van J.C.
Schultsz. Zie voorts J.P. Verheul en M.W.C. Feteris, Rechtsmacht in het Nederlands
Internationaal privaatrecht, Deel 2, 1986. 66 A.w., blz. 285. 67 A.w., blz. 285. 68 De bedoelde bepaling, te vinden in artikel 3, tweede lid,
van het bedoelde Progetto di riforma del sistema di diritto internazionale
privato, Documenti Giustizia 1990, nr. 1, luidt: La giurisdizione sussiste
inoltre nei casi in cui la legge attribuisce, anche per connessione, competenza
per territorio a un giudice italiano. 69 A.w., blz. 66. 70 A.w., blz. 360. 71 Zie ook HvJ 7 juni 1984, NJ 1985, 331. 72 Voor Nederland op 20 maart 1966 van kracht geworden. 73 Kamerstukken II, 1991–1992, 20 603, nr. 14. 74 Orde, advies onder punt 17. 75 NVvR, advies bij artikel 1.2.1, tweede lid. 76 NVvR, advies bij artikel 1.2.1, derde lid. 77 Chapitre Premier, Les principes directeurs du procès,
omvattende de artikelen 1–24. 78 NVvR, advies bij Afdeling 1.3, Algemeen. 79 Zie bij voorbeeld HR 27 maart 1987, NJ 1988, 130, met noot
van W.H. Heemskerk en HR 24 december 1993, NJ 1994, 194. 80 NVvR, advies bij artikel 1.3.2. 81 Zie ook Sterk, a.w., blz. 4. 82 Zie over artikel 138 ZPO Rosenberg/Schwab/Gottwald, Zivil
Prozessrecht, München, 1993, blz. 363–366. 83 Vergelijk ook het advies van de NVvR bij Afdeling 1.3, alsmede
Sterk, a.w., blz. 3. 84 Zie onder meer ook HR 18 maart 1994, RvdW 1994, 75. 85 NVvR, advies bij artikel 1.1.3, en Orde, advies onder punt
20. 86 Raad van State, advies onder punt 9. 87 NVvR, advies bij artikel 1.3.3. 88 «Le juge doit se prononcer sur tout ce qui est demandé
et seulement sur ce qui est demandé.». 89 «et seulement sur ce qui est demandé».
Zie voorts HR 22 oktober 1993, RvdW 1993, 209. 90 Zie HR 8 april 1929, NJ p. 874 en HR 21 oktober 1929, NJ
1681. 91 Orde, advies onder punt 22. 92 Orde, advies onder punt 24. 93 Orde, advies onder punt 23. 94 Orde, advies onder punt 23. 95 In het Voorontwerp was de mogelijkheid van verbetering opgenomen
in de artikelen 2.11.10 en 3.4.13. 96 Raad van State, advies onder punt 10. 97 Zie bij voorbeeld Pres. Rb. Dordrecht 27 oktober 1988, KG
1988, 443, over een geval waarin uit dictum en overwegingen bleek, dat uit
het dictum essentiële gedeelten waren weggevallen. 98 HR 8 maart 1994, Delikt en Delinkwent 24/1994 nr. 96.258.
 99 Zie Kamerstukken II, 1991–1992, 22 495, nr. 3,
blz. 111–115. 100 Zie het advies van de Orde bij voorbeeld onder de punten
45, 50, 62, 77 en 88. 101 NVvR, advies bij Afdeling 1.4. 102 Men zie over dit onderwerp de conclusie van AG Berger voor
HR 31 januari 1975, NJ 1976, 146, de conclusie van AG Ten Kate voor HR 25
mei 1984, NJ 1984, 737, en de conclusie van AG Berger voor HR 7 juni 1985,
NJ 1985, 734. 103 Zie over het huidige artikel 382, en vooral over het tweede
lid daarvan, HR 16 mei 1986, NJ 1987, 251, waarbij werd beslist dat artikel
328, tweede lid, niet opzij wordt gezet door artikel 418 Rv, zodat dit beginsel
ook geldt in de cassatieprocedure. 104 Zie in dit verband ook de recente uitspraak van het EHRM
(Borgers/België, 30 oktober 1991, Publications of the European Court
of Human Rights, Series A: Judgments and decisions vol. 214 (1992) blz. 20
e.v.), waarin is overwogen dat het verdedigingsbeginsel in beginsel meebrengt
dat een partij nog gelegenheid krijgt te reageren op een voor hem ongunstige
conclusie van het openbaar ministerie, maar het betrof daar wel een strafzaak.
 105 Kamerstukken II, 1992–1993, 22 775, nr. 2, artikelen
3 en 25 tot en met 41. 106 Kamerstukken II, 1992–1993, 22 775, nrs. 2,
artikelen 1 en 3. 107 KVG, advies bij artikel 1.6.1, en Orde, advies onder punt
27. 108 Orde, advies onder punt 27. 109 Wet van 21 mei 1981, Stb. 337, houdende regelen omtrent
leegstaande woningen en andere gebouwen (Leegstandwet); zie ook de wet van
29 augustus 1985, Stb. 490, tot wijziging van de Leegstandwet. 110 Men zie hierover ook NVvR, advies bij artikel 1.6.2, en
Orde, advies onder punt 29. 111 Zie KVG, advies bij artikel 1.6.3. 112 KVG, advies bij artikel 1.6.5. Zie ook rapport Commissie
Storme, artikel 2.1.2.1. 113 Raad van State, advies onder punt 11. 114 Zie Burgerlijke Rechtsvordering, W.D.H. Asser, artikel
4, aantekening 4, alsmede de daar genoemde rechtspraak. 115 Raad van State, advies onder punt 13. 116 NVvR, advies bij artikel 1.6.10. 117 HR 30 december 1977, NJ 1978, 576, met noot van W.H. Heemskerk,
en HR 22 juni 1990, NJ 1991, 606, met noot van H.J. Snijders. 118 KVG, advies bij artikel 343. 119 NVvR, advies bij artikel 2.7.1, lid 3. 120 HR 27 juni 1986, NJ 1987, 764. 121 NVvR. advies bij artikel 2.7.1, lid 3. 122 Wet van 30 mei 1985 tot wijziging van enige bepalingen
betreffende nietigheid in het burgerlijk geding (Stb. 304). 123 Wet van 30 mei 1985 tot wijziging van enige bepalingen
betreffende nietigheid in het burgerlijk geding (Stb. 304). 124 HR 22 december 1989, NJ 1990, 689, en HR 18 oktober 1991,
NJ 1992, 298. 125 «La nullité ne peut être prononcée
qu'à charge pour l'adversaire qui l'invoque de prouver le grief qui
lui cause l'irrégularité, même lorsqu'il s'agit d'une
formalité substantielle ou d'ordre public.» 126 HR 21 oktober 1977, NJ 1978, 382 en 383, met noot van W.H.
Heemskerk, en HR 11 oktober 1985, NJ 1986, 106 en 107. 127 Sterk, a.w., blz. 4–5. 128 NVvR, advies bij artikel 1.8.1. 129 Zie laatstelijk HR 10 januari 1986, NJ 1987, 55, met noot
van W.H. Heemskerk, HR 29 mei 1987, NJ 1988, 557, met noot van W.H. Heemskerk,
HR 13 mei 1988, NJ 1989, 72, met noot van W.H. Heemskerk, HR 6 december 1991,
NJ 1992, 152, en HR 20 december 1991, NJ 1992, 624, met noot
van E.A.A. Luijten. 130 MVvR, advies bij artikel 1.8.1, eerste en tweede lid, en
Orde, advies onder punt 39. 131 Zie met betrekking tot genoemde artikelen Kamerstukken
II, 1992–1993, 22 495, nr. 12, blz. 55 en 66–69, en Kamerstukken
II, 1993–1994, 22 495, nr. 5, blz. 28 en 92. Artikel 8:71 Awb was
overigens artikel 8.2.6.5a in het wetsvoorstel. 132 Burgerlijke Rechtsvordering, F.M.J. Jansen, artikel 6,
aantekening 1. 133 Laatstelijk gewijzigd bij de Wet van 20 april 1983, tot
verhoging van de grens van de bevoegdheid van de kantonrechters en van de
grens van appellabiliteit van vonnissen van deze rechters in burgerlijke zaken,
alsmede van de grens, gesteld voor het doen van een verzoek tot een rechterlijk
bevel tot betaling (Stb. 182). 134 Orde, advies onder punt 41. 135 HR 7 januari 1926, NJ 1926, 297, met noot van E.M. Meijers.
 136 HR 16 oktober 1987, NJ 1988, 1014, met noot van C.J.H.
Brunner. 137 NVvR, advies bij artikel 2.1.2, eerste lid, onder 2. 138 HR 29 oktober 1925, NJ 1925, 1270. 139 NVvR, advies bij artikel 2.1.5, tweede lid. 140 NVvR, advies bij Afdeling 2.1. Algemene bepalingen, Algemeen,
onder 5-11. 141 NVvR, advies bij Afdeling 2.1. Algemene bepalingen, Algemeen,
onder 3 en 4. 142 NVvR, advies bij artikel 2.1.9. 143 Raad van State, advies onder punt 19, waarbij wordt gewezen
op HR 24 december 1993, NJ 1994, 194. 144 NVvR, advies bij artikel 2.1.13, derde lid. 145 EHRM 27 oktober 1993, Case of Dombo Beheer BV versus The
Netherlands 37/1992/382/460. 146 NVvR, advies bij artikel 2.1.12, vierde lid, onder b. 147 Zie ook HR 27 oktober 1978, NJ 1980, 102, met noot van
W.H. Heemskerk. 148 Voorbeelden daarvan zijn, behalve een aantal artikelen
van de Tweede Titel van het Verdrag van Brussel en het Verdrag van Lugano,
het op 18 april 1961 te Wenen tot stand gekomen Verdrag inzake diplomatiek
verkeer (Trb. 1962, 159) en het op 24 april 1963 te Wenen tot stand gekomen
Verdrag inzake consulaire betrekkingen (Trb. 1981, 143). 149 NVvR, advies bij 2.2 (Relatieve) bevoegdheid, Algemeen,
onder C. 150 NVvR, advies bij artikel 2.3.3. 151 Raad van State, advies onder punt 20. 152 Orde, advies onder punt 65. 153 Bij de Invoeringswet Boeken 3–6 Nieuw BW (eerste
gedeelte). 154 Bij de wet van 30 mei 1985 tot wijziging van enige bepalingen
betreffende nietigheid in het burgerlijk geding (Stb. 304). 155 Zie de als bijlage bij het advies van de NVvR opgenomen
nota's van C.J.J. van Maanen (d.d. 30 augustus 1993 en 7 oktober 1993). 156 HR 9 juni 1989, NJ 1990, 106, en HR 9 juni 1989, NJ 1990,
107. 157 HR 22 januari 1988, NJ 1988, 890, met noot van W.H. Heemskerk.
 158 HR 13 juni 1947, NJ 1947, 385; HR 12 januari 1973, NJ 1973,
148, met noot van D.J. Veegens en HR 21 maart 1975, NJ 1976, 245, met noot
van W.H. Heemskerk. Zie ook Rapport Commissie Storme, artikel 2.2.2.2. 159 HR 17 december 1982, NJ 1984, 59, met noot van W.H. Heemskerk.
 160 NVvR, advies bij artikel 2.4.1. tweede lid, en Orde, advies
onder punt 68. 161 HR 28 januari 1983, NJ 1983, 526, met noot van P.A. Stein.
 162 HR 22 januari 1988, NJ 1988, 890, met noot van W.H. Heemskerk.
 163 Orde, advies onder punt 71. 164 HR 12 oktober 1990, NJ 1991, 186. 165 NVvR, advies bij artikel 2.4.5, vijfde lid. 166 NVvR, advies bij artikel 2.4.7. 167 NVvR, advies bij artikel 2.4.8, onder 1. 168 Orde, advies onder punt 75, NVvR, advies bij artikel 2.4.10,
onder 2, en NORA, advies bij artikel 2.4.10. 169 NVvR, advies bij artikel 2.4.10, onder 3. 170 Orde, advies onder punt 75. 171 Zie hieromtrent ook Burgerlijke Rechtsvordering, J. Gerretsen,
artikel 250, aantekening 3. 172 Wet van 30 juni 1982 houdende invoeging van artikel 589a
in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Stb. 420). 173 NVvR, advies bij artikel 2.6.1. 174 Bij de Invoeringswet Boeken 3–6 Nieuw BW (eerste
gedeelte). 175 Nieuwe gevallen van derden in het geding, in: Met grond
verbonden, Deventer, 1991, blz. 121 e.v. 176 Zie ook Rapport Commissie-Storme, artikel 8.5. 177 Zie paragraaf 2.1.4.7. van het algemeen deel van deze toelichting.
 178 Zie hierover ook het advies van de NVvR bij het onderhavige
artikel en bij artikel 1.6.11. 179 Orde, advies onder punt 33, waar wordt gesproken van een
grote verbetering. 180 NVvR, advies bij artikel 2.7.1, tweede lid. 181 NVvR, advies bij artikel 2.7.1, vierde lid. 182 KVG, advies bij artikel 2.7.2, onder c, eerste alinea.
 183 KVG, advies bij artikel 2.7.5. 184 Wet van 3 december 1987 tot nieuwe regeling van het bewijsrecht
in burgerlijke zaken (Stb. 590). 185 Wet van 8 november 1993 tot wijziging van het BW, het WvK
en enige andere wetten terzake van het voeren van een administratie (Stb.
598). 186 Aldus recentelijk HR 14 januari 1994, NJ 1994, 403. 187 Zie met een voorstel in gelijke zin M. de Tombe-Grootenhuis,
De partij-getuigenverklaring in het burgerlijk procesrecht: het functioneren
van de partij-getuige in de civiele rechtspraak, mede bezien tegen de achtergrond
van de historische ontwikkeling. Dissertatie Utrecht, 1993; idem, Het Europese
Hof en de partij-getuige in NJB 1994, nr. 6, blz. 185–188, met name
blz. 188. 188 NVvR, advies bij artikel 2.8.33. 189 Orde, advies onder punt 83. 190 NVvR, advies bij artikel 2.8.48, tweede lid, onder 2. 191 Wet van 23 december 1993 Stb. 775, in werking getreden
op 1 januari 1994. 192 NVvR, advies bij artikel 2.8.47. 193 Zie T. A. W. Sterk, Deskundige in rechte, bijdrage aan
Vorm en wezen (Heemskerkbundel), Utrecht 1991, blz. 299–306. 194 Zie ook Van Nispen,a.w., blz. 19–20. 195 A.w., blz. 1581. 196 NVvR, advies bij artikel 2.9.1, tweede lid. 197 Zie Burgerlijke Rechtsvordering, E. M. Wesseling-van Gent,
artikel 159, aantekening 1. 198 NVvR, advies bij Afdeling 2.10 Schorsing en hervatting,
Algemeen. 199 Vergelijk ook Burgerlijke Rechtsvordering, G.R. Rutgers,
artikel 256, aantekeningen 4 en 5. 200 HR 7 maart 1980, NJ 1980, 535, met noot van W. H. Heemskerk
en HR 8 oktober 1965, NJ 1965, 394. 201 Was artikel 2.11.3 in het Voorontwerp. 202 Zie Kamerstukken II, 1981, 10 377, nr. 9. 203 Invoeringswet Boeken 3–6 Nieuw BW (eerste gedeelte).
 204 Waren artikel 2.11.8 in het Voorontwerp. 205 NVvR, advies bij artikel 2.11.8. 206 HR 4 juni 1993, NJ 1993, 470. 207 Was artikel 2.11.7 in het Voorontwerp. 208 Zie ook HR 2 november 1990, NJ 1991, 800. 209 NVvR, advies bij artikel 2.11.7, eerste en derde lid. 210 Orde, advies onder punt 86. 211 Van Nispen, a.w., blz. 34–35. 212 Zie HR 1 november 1985, NJ 1986, 277 (het op een –
te voren bekend gemaakt – tijdstip ter inzage liggen van het vonnis
voor partijen en andere geïnteresseerden) en HR 13 september 1991, NJ
1991, 767 (het overhandigen door de griffier van een afschrift van de rol
waarop de uitspraak is vermeld, ter openbare terechtzitting aan partijen.).
Zie ook de uitspraak van het Europese Hof voor de rechten van de mens in de
zaak Pretto (EHRM 8 december 1993, Serie A, nr. 71, par. 26–27). 213 Orde, advies onder punt 86. 214 NVvR, advies bij artikel 2.11.7, tweede lid. 215 Was artikel 2.11.9 in het Voorontwerp. 216 Was artikel 2.11.2 in het Voorontwerp. 217 NVvR, advies bij artikel 2.11.2, tweede lid. 218 Orde, advies onder punt 85. 219 Waren de artikelen 2.11.4 tot en met 2.11.6 in het Voorontwerp.
 220 NVvR, advies bij artikel 2.11.12, eerste lid. 221 Zie ook hierover A. W. Jongbloed, Compensatie van (proces)kosten
tussen (ex-)samenwonenden; art. 56 Rv in Trema 1993, nr. 11, blz. 478–481.
 222 Kamerstukken I, 1993–1994, 22 474, nr. 316.
 223 Kamerstukken I, 1993–1994, 21 561, nr. 286.
 224 NVvR, advies bij artikel 2.11.12, vierde lid, laatste volzin.
 225 Het advies inzake de veroordeling van anderen dan partijen
in de kosten van het burgerlijk geding van 22 mei 1987. 226 Zie Hof 's-Gravenhage 29 mei 1983, NJ 1985, 58 (geen hoger
beroep) en rechtbank 's-Gravenhage 29 maart 1985, NJ 1987, 91, met noot van
W.L. Haardt (geen derdenverzet). 227 Zie het thans bij de Tweede Kamer aanhangige wetsvoorstel
Gerechtsdeurwaarderswet (Kamerstukken II, 1991–1992, 22 775, nr.
2, artikelen 25 tot en met 41). 228 Zie met betrekking tot de eerste categorie Hof Arnhem 24
juni 1924, NJ 1925, blz. 454, Hof Amsterdam 1 december 1954, NJ 1955, 446
en hof Arnhem 8 juli 1975, NJ 1977, 8 (een advocaat of procureur trad op voor
een niet bestaande vennootschap), en Hof Amsterdam 20 maart 1953, NJ 1953,
317 (in het geding was een zich ten onrechte stichting noemende vereniging
die geen rechtspersoonlijkheid bezat). Zie met betrekking tot de tweede categorie
HR 29 januari 1943, NJ 1943, 198, HR 24 juni 1949, NJ 1949,
749, Hof Amsterdam 6 april 1950, 708 (een niet bevoegde vertegenwoordiger
had voor de procespartij tot het voeren van het geding opdracht gegeven) en
HR 12 december 1975, NJ 1976, 569, met noot van W. H. Heemskerk (een voogdes
en een toeziende voogd waren in drie instanties zonder de vereiste machtiging
van de kantonrechter voor een minderjarige opgetreden). 229 NVvR, advies bij Afdelingen 2.12 en 2.13. 230 Zie het reeds in een noot bij paragraaf 2.1.2 vermelde
artikel van H. Stein, Leve het royement! in Advocatenblad 1994, nr. 8, blz.
320–323. 231 Hierop wordt terecht gewezen door H. Stein, a.w., blz.
320. 232 Burgerlijke Rechtsvordering, Haardt, artikel 282, tweede
lid, aantekening 1. 233 A.w., blz. 321. 234 Was de Veertiende Afdeling van de Tweede Titel in het Voorontwerp.
 235 Zie over dit onderwerp onder meer H. van Breda, Het kort
geding als donor voor de bodemprocedure nieuwe stijl? in NJB 1993, blz. 1197–1199;
F. Bruinsma, Het kort geding in Amsterdam in NJB 1990, blz. 337–441;
S.G. Ellerbroek, Voorlopige voorzieningen bij het kantongerecht te Amsterdam
in NJB 1993, blz. 1200–1202; K. Frielink en J.B. de Groot, Het kantonrechterlijk
kort geding ex artikel 116 WvBRv in Trema 1992, blz. 227–232; H.A. Groen,
Het kort geding naar Nederlands recht in TvP 1991, blz. 1025–1057; G.J.
van der Heide, Voorlopige voorziening door de kantonrechter in de Gerechtsdeurwaarder
1992, blz. 44–48; E.J.A. Keijser en K.G. Tjoen-Tak-Sen, De president
en de bloei van het kort geding in Trema 1992, blz. 183–186; idem, Rechters
over het kort geding: aantekeningen en opvattingen over het kort geding, 1994;
A. Klijn, C. Cozijn en G. Paulides, De civiele procedure bij de kantonrechter:
evaluatie van een vernieuwing, WODC-serie Onderzoek en beleid nr. 134, 1994;
en de bijdragen in de bundel «Mogelijkheden en grenzen van het civiele
spoedrecht: civielsnelrechtnotities» onder redactie van E.J.A. Keijser
en K.G. Tjoen-Tak-Sen, 1993, evenals de bijdragen in de bundel «Kabaal
in Holland» (voor zover van toepassing) onder redactie van U.W. Bentinck,
M.M. Beins, A.H. Kist en Th.H. Lind, 1993. 236 NVvR, advies bij Afdeling 2.15, onder punten 1 en 2. 237 Orde, advies onder punt 93. 238 Zie onder meer (in alfabetische volgorde) A.N.A.G. de Boer,
Buitengerechtelijke incassokosten en een korte vooruitblik op het nieuwe incassogeding
in TvC 1994, blz. 5–14; A.H. van Delden, Incasso van geldvorderingen
in NJB 1992, blz. 827; M. Freudenthal, Incassotechnieken in NJB 1993, blz.
1207–1208; C.A. Joustra, Consumentengeschillen in het Voorontwerp Burgerlijke
Rechtsvordering in WPNR 1993, blz. 61–67; Van Nispen, t.a.p. blz. 35–36;
J. Rademaker, Het kort geding ter incasso in de praktijk in Trema 1993, blz.
396–401; P.J. Sandberg, Incasso van geldvorderingen in NJB 1992, blz.
1151; M. Ynzonides, Incassotechnieken in Trema 1993, blz. 289–291. Zie
eveneens de literatuur vermeld in de noot bij de inleiding van Afdeling 14
van Titel 2 (het kort geding). 239 NVvR, advies bij artikel 2.11.4, eerste lid. 240 Zie ook artikel 2.3.7 (het huidige artikel 7, tweede lid,
Rv), en voor rechtspraak Hof Amsterdam, 15 januari 1987, NJ 1988, 307, met
noot van W.H. Heemskerk en President Arnhem 14 december 1989, KG 1990, 34.
 241 NVvR, advies bij 2.14 Het kort geding, onder Algemeen,
onder punt 2. 242 Zie ook in deze zin K. Frielink en J.B. de Groot, a.w.,
blz. 231–232. 243 NVvR, advies bij artikel 2.14.3. 244 KVG, advies bij artikel 2.14.3. 245 Invoeringswet Boeken 3–6 Nieuw BW (eerste gedeelte).
 246 NVvR, advies bij artikel 2.14.7. 247 HR 28 april 1989, NJ 1990, 90; HR 15 december 1989, NJ
1990, 351 en HR 13 maart 1992, NJ 1993, 96, met noot van H.J. Snijders. 248 Wet van 29 september 1994, houdende mentorschap ten behoeve
van meerderjarigen (Stb. 757). 249 Convention relative à la constatation de certains
décès, opgesteld door de Commission Internationale de l'Etat
Civil, voor Nederland in werking getreden op 9 december 1978. 250 Bij KB van 22 augustus 1991, Stb. 437. 251 Zie Burgerlijke Rechtsvordering, J.E. Doek en E.M. Wesseling-van
Gent, artikel 429h, aantekening 11. 252 Wat het vierde lid van artikel 3.4.7. in het Voorontwerp.
 253 Kamerstukken II, 1980–1981, 10 377, nr. 7, blz.
13 en Kamerstukken II, 1984–1985, 10 377, nr. 13, blz. 31.254 Bij voorbeeld in HR 13 september 1991, NJ 1991, 783 en
in Rb 's-Gravenhage 29 mei 1991, NJ 1992, 127, met betrekking tot respectievelijk
het honoreren van een bewijsaanbod in een bijstandsverhaalzaak en het leveren
van tegenbewijs in een zaak tot ontbinding van een arbeidsovereenkomst. 255 NVvR, advies bij artikel 3.4.1., eerste lid, tweede volzin.
 256 Invoeging van de Titels 7 en 12 in Boek 8 van het Burgerlijk
Wetboek, Kamerstukken II, 1994–1995, 24 061, nrs. 1–3. 257 HR 29 oktober 1925, NJ 1925, blz. 1270, W. 11447. 258 Vgl. H.J. Snijders en A. Wendels, Civiel appel, Zwolle
1992, p. 82, waar wordt opgemerkt dat men niet voor het eerst in appel oproeping
in vrijwaring kan vorderen. 259 Invoeringswet Boeken 3, 5 en 6 Nieuw BW (eerste gedeelte).
 260 Wet van 21 januari 1954 houdende nieuwe regelen omtrent
onbevoegdverklaring en verwijzing in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
en enkele daarmede verband houdende wijzigingen in dit Wetboek (Stb. 27).
 261 HR 7 mei 1993, NJ 1993, 655, met noot van H.E. Ras. 262 Request civiel, dissertatie, Leiden 1890. 263 Het Nederlandsch Burgerlijk Procesrecht, Deel V (1899).
 264 De gronden voor request-civiel, Meijersbundel (1935), blz.
177 e.v. 265 Cassatie en requeste civiel, Bundel Door tijd en vlijt,
1952, blz. 192 e.v. 266 Het request-civiel, dissertatie, Leiden 1962. 267 Kamerstukken II, 2079, 1962–1963, nr. 5, blz. 6,
onder 9. 268 HR 30 juni 1989, NJ 1989, 769. 269 HR 27 november 1953, NJ 1953, 396. 270 A.w., blz. 353/354. 271 Wet van 7 mei 1986, Stb. 295, in werking getreden op 1
januari 1992. BIJLAGETransponeringstabellen Wetboek van Burgerlijke RechtsvorderingWetsvoorstelHuidige Rv/anderszinsOpmerkingen1.1.1–  1.1.2–  1.1.3– 1.1.4814, 821, lid 5  1.1.5–  1.1.6– 1.1.7–  1.1.8–  1.1.9– 1.1.10–  1.1.11–  1.1.12– 1.1.13–  1.2.1, leden 1–3288a, 429f, lid
2  , lid 4192, lid 3, 226, lid 3, 429f, lid 3  1.2.2, leden
1–4344a, 429q, lid 1  , lid 5192, lid 3, 226, lid 3  429q, lid 5  1.2.3102 R.O., leden 1–2  1.3.145,
lid 1  1.3.2, lid 1143, lid 2  , lid 2–  1.3.3– 1.3.4, eerste zin19a, lid 1, 110  , tweede en derde zin– 1.3.5–  1.3.6–  1.3.748  1.3.8844–852 1.3.9, lid 118, lid 1, 429g, lid 1  , lid 220, 22–28 , lid 220, 22–28  1.3.10–  1.3.1159,
lid 1, onder 3°, 429k, lid 2, eerste volzin  1.3.12– 1.3.13–  1.3.14–  1.4.1–1.4.629–43 1.5.1, lid 1322, 325, lid 1  , lid 2–  1.5.2,
lid 1323  , leden 2–4–  1.5.3, leden 1–2324 , lid 3328  1.6.11, lid 1, 5  1.6.2, lid 11,
lid 1, 3  , lid 21, lid 2  , lid 3–  1.6.32,
leden 1–2  1.6.4, eerste zin4, onder 1°  , tweede
zin–  1.6.5, eerste zin4, onder 2°  , tweede
zin–  1.6.6, eerste zin4, onder 3°  , tweede
zin–  1.6.7, lid 1, eerste zin4, onder 4°  ,
lid 1, tweede zin–  , lid 2–  1.6.84,
onder 5°  1.6.94, onder 6°  1.6.104, onder 7° 1.6.11, lid 14, onder 8°  , lid 2–  1.6.124,
onder 9°  1.6.134, onder 10°  1.6.144, onder
11°  1.6.154, onder 12°  1.6.164,
onder 13°  1.6.17, lid 1343, lid 1, tweede zin ged., derde
zin, 407 lid 5  , lid 2438a  1.6.1814  1.6.1990 1.6.20–  1.7.1150, 429s  1.7.2151,
429t  1.8.1–  1.8.296a  1.8.3– 1.9.16  2.1.1–  2.1.2, lid 138–42
R.O.  , lid 2133, leden 2–3, 137, lid 3, 146  2.1.3– 2.1.4, leden 1–243 R.O.  , lid 3–  2.1.5101 2.1.6102  2.1.7, lid 1117, lid 3  , lid 2105,
lid 1  , lid 3, eerste zin141, lid 1, en 142, lid 1  , tweede
zin–  2.1.8, lid 1117, lid 1  , lid 2133,
lid 3  2.1.9, lid 1117, lid 2  , lid 2118, lid 1  ,
lid 3–  2.1.10147  2.1.11148  2.1.1219 2.1.1319a  2.1.1419a, lid 1 ged.  2.1.15– 2.1.16118, lid 3  2.1.17118, lid 4  2.2.1, lid
1126, lid 1  , lid 2126, lid 2  2.2.298, lid 2 2.2.398, lid 3  2.2.4–  2.2.598, lid
1, 126, lid 8  2.2.6126, lid 12  2.2.7126, lid 11  2.2.8126,
lid 13  2.2.9126, lid 7  2.2.10, lid 199, 126, lid 16 , lid 2100, leden 1–2  , leden 3–4– 2.2.11–  2.2.12, lid 1154  , lid 2157a,
lid 1  , lid 3157b, lid 4  2.3.15, lid 1, 103, 133,
lid 1  2.3.2, lid 1135, lid 1  , lid 2288a, lid 1  2.3.37,
lid 1, tweede zin  2.3.4, leden 1–29, lid 1, 10, lid 1  ,
lid 311  2.3.5, lid 19, lid 1  , lid 29, lid 3 2.3.67, lid 2, 9, lid 2, 10, lid 2  2.3.712a  2.3.88 2.3.9, lid 191, lid 1  , leden 2–392  2.3.1093 2.3.1194  2.3.12, lid 1–  ,
lid 275, eerste zin ged.  , leden 3–5–  2.3.13154,
157 2.4.1– 2.4.2136  2.4.3, leden 1–2139 ,
lid 3–  2.4.4, lid 1105, 137, lid 1 , lid 2141,
lid 1 , lid 3141, lid 2 , lid 4141, lid 3 2.4.5112,
lid 1, 134, lid 1 2.4.6, lid 1134, leden 1–3 , lid 2134,
lid 3 , lid 3134, lid 4 , lid 3, slot– ,
lid 4– 2.4.7141a  2.4.8, lid 1109, eerste
zin, 142 , lid 2109, tweede zin  2.4.9, lid 1109, eerste
zin, 143, lid 1 , lid 2105, lid 2, 143, lid 2 2.4.10, lid
1, eerste zin144 , lid 1, tweede zin– , lid 220 ,
lid 3– 2.4.11, leden 1–297, lid 2, 145 ,
lid 3– 2.4.12118, lid 2  2.5.1250, lid 1 2.5.2251 2.5.3, lid 1252, lid 1 , lid 2–  2.6.176,
lid 1, 106, lid 1, 138 2.6.2, leden 1–279, 107  , lid
3– 2.6.389 2.6.489a  2.7.1, leden 1–2,
eerste zin81, lid 1, 106, lid 2  , lid 2, tweede en derde zin– , lid 381, lid 2, 106, lid 2  , lid 481, lid 3, 106,
lid 2 2.7.2, aanhef en onder a–c82, lid 1, 106, lid 2  ,
aanhef en onder d–  2.7.382, lid 2, 106, lid 2  2.7.483,
106, lid 2  2.7.5106, lid 2, tweede zin  2.8.1176  2.8.2177 2.8.3178  2.8.4179  2.8.5180  2.8.6181 2.8.7, lid 1212, lid 1, 217, 226, lid 4, 230  , lid 2212,
lid 2  2.8.8183  2.8.9184  2.8.10185  2.8.11186 2.8.12187  2.8.13188  2.8.148 WvK  2.8.15189 2.8.16190  2.8.17191, leden 1–2 en 4  2.8.18192,
leden 1–2 en 4  2.8.19193  2.8.20194  2.8.21195  2.8.228, 196  2.8.23197  2.8.24198 2.8.25213, lid 2  2.8.26, lid 1199  , leden 2–4– 2.8.27200  2.8.28201  2.8.29202  2.8.30203 2.8.31204  2.8.32205  2.8.33206  2.8.34207 2.8.35208  2.8.36209  2.8.37210  2.8.38211 2.8.39214, leden 1 en 3  2.8.40215  2.8.41216 2.8.42217  2.8.43218  2.8.44219  2.8.45220 2.8.46, leden 1–3221  , lid 4222, lid 1  ,
lid 5224, lid 2  2.8.47223, lid 2  2.8.48, lid 1223,
lid 1 , lid 2, eerste en   tweede zin223, lid 3  , lid
2, derde zin–  , lid 3223, lid 4  2.8.49, lid
1222, lid 2  , lid 2223, lid 5  , lid 3– , lid 4223, lid 3, 224, lid 1  , lid 5223, lid 6  2.8.50225 2.8.51–  2.8.52226, leden 1–2 en 4–6 2.8.53227  2.8.54228  2.8.55229  2.8.56230 2.8.57231  2.8.58232  2.9.1, lid 1247, leden
1–2  , lid 2247, lid 3  , lid 3248, lid 1  2.9.2249 2.9.368  2.9.469  2.9.570  2.9.671 2.9.772  2.9.873  2.9.974  2.9.10285 2.9.11286  2.9.12287  2.9.13158  2.9.14158a 2.9.15159  2.9.1651, 116, lid 1  2.9.17, leden
1–3152  , lid 4153  2.10.1, lid 1254, onder
1°–3°  , lid 2256, lid 1  , lid 3256,
lid 2, eerste zin  , lid 4255, lid 1  2.10.2,
lid 1254, onder 4°, 256, lid 2, tweede zin  , lid 2255,
lid 1, 256, lid 2, eerste zin  2.10.3257, 258, lid 1, 261, lid
1  2.10.4258, lid 2, 259, 261, lid 1  2.11.1, lid 145,
lid 2  , lid 2288a, lid 4  2.11.2, lid 159, 62  ,
lid 276, lid 2  , lid 360, lid 1, 61  2.11.364,
118, lid 3  2.11.446  2.11.552  2.11.653 2.11.754  2.11.867  2.11.9, leden 1–356,
leden 1–3  , lid 456, lid 5  2.11.1057a, leden
1–2  2.11.1157, lid 1  2.11.1257, lid 6, 57a,
lid 3  2.11.1357ab  2.11.1457b  2.11.1557c 2.11.16–  2.12.1–  2.12.2, lid 1– , lid 2277, lid 1  , lid 3279, lid 1, 282, lid 2, tweede
zin 2.12.3, lid 1, eerste zinsnede282, lid 2, eerste zin ,
lid 1, tweede zinsnede278, lid 3, onder 1°  , lid 2283 2.13.1116, lid 1, 289  2.13.2116, lid 1, 290  2.13.3291 2.13.4292  2.13.5–Zie ook art. 293 Rv van
vóór 1.1 1992 2.13.6294  3.1.1, lid 1429a , lid 2429b, onder a  3.2.1429c, leden 1 en 13  3.2.2429c,
lid 6  3.2.3429c, lid 4  3.2.4429c, lid 5  3.2.5429c,
lid 7  3.2.6429c, lid 9  3.2.7429c, lid 14  3.2.8– 3.3.12 Besluit OMV  3.3.23 Besluit OMV  3.3.34
Besluit OMV  3.3.45 Besluit OMV  3.3.56 Besluit OMV 3.3.67, lid 1 Besluit O(MV  3.4.1, leden 1–3429d,
leden 1–3  , lid 4–  3.4.2, lid 1429f, lid
1  , lid 27, lid 2 Besluit OMV  , lid 3429f, leden 4–5 , lid 4429g, lid 3  , lid 511 Besluit OMV  3.4.3– 3.4.4– 3.4.5, leden 1–4, tweede zin429h 3.4.6429i  3.4.7, lid 1182, lid 1  , lid 2429j  , lid 3191, lid 3  , lid 4182, lid 2  3.4.8429m 3.4.9429k, lid 1  3.4.10, lid 1429k, lid 2, tweede
zin  , lid 2429k, lid 3, eerste zin  3.4.11429k, lid
3, tweede zin ged.  3.4.12429k, lid 3, tweede zin ged., derde volzin 3.4.13, lid 1429l  , leden 2–3–  3.4.142–3
en 4–6 Besluit OMV  332, lid 138, 39, 42 R.O.  , lid
2–  , lid 3253  339, lid 2295, leden 1–3 345–  351–Zie art. 351 van voor 1.1 1992352–  353353, 347, lid 2  353a284 354–  357–  358429n  359429o 360429p  361, leden 1–4429q, leden 2–5 362–  363429q, lid 6  382–389382–397 390–  391–  408a, lid 6– 438a, lid 1429c, lid 12  , lid 2429d, lid 4, eerste
zin ged., tweede zin ged., derde zin  438b14  710a429d,
lid 4  797a, lid 3429d, lid 4, tweede zin ged.  80318,
lid 2, 429g, lid 2  818, lid 518, lid 2, 429g, lid 2  998a– 1000, lid 2–Zie opschrift Derde Titel van Eerste Boek1001, lid 8–  1007– Huidige RvWetsvoorstelOpmerkingen 11.6.1,
lid 1, 1.6.2, leden 1–2Eerste zinsnede van art. 1, lid 1, is vervallen2, leden 1–21.6.3  , lid 3–Zie art.
12, lid 3, wetsvoorstel 22 775 31.6.2, lid 1, tweede zin 4, onder 1°1.6.4  , onder 2°1.6.5  , onder
3°1.6.6  , onder 4°1.6.7  , onder 5°1.6.8 , onder 6°1.6.9  , onder 7°1.6.10  , onder
8°1.6.11, lid 1  , onder 9°1.6.12  , onder 10°1.6.13 , onder 11°1.6.14  , onder 121.6.15  , onder
13°1.6.16  51.6.1, leden 2–4, 2.3.1  5a– 61.9.1  7, lid 1, eerste zin–  , lid 1,
tweede zin2.3.3  , lid 22.3.6  82.3.8, 2.8.22,
lid 1, derde zin  9, lid 12.3.4, lid 2, 2.3.5, lid 1  , lid
22.3.6  , lid 32.3.5, lid 2  10, lid 12.3.4, lid
1  , lid 22.3.7  112.3.4, lid 3  12– 12a2.3.7  13–  141.6.18, 438b  15reeds
vervallen  16–Zie art. 3, lid 2, wetsvoorstel 22 77517–  18, lid 11.3.7, lid 1  , lid 2803,
818, lid 5  192.1.11  19a2.1.12–2.1.13  ,
lid 11.3.4, eerste zin  201.3.9, lid 2, 2.4.10, lid 2  21– 22–281.3.9, lid 2  29–431.4.1–1.4.6 44–  45, lid 11.3.1  , lid 22.11.1 46, leden 1–22.11.4  , leden 3–4– 47–Zie echter art. 1.3.2, lid 1 481.3.7 49reeds vervallen  50–  512.9.16  522.11.5 532.11.6  542.11.7  55reeds vervallen  56,
leden 1–32.11.9, leden 1–3  , lid 4–  ,
lid 52.11.9, lid 4  57, lid 12.11.11  , leden 2–5– , lid 62.11.12  57a, leden 1–22.11.10  ,
lid 32.11.12  57ab2.11.13  57b2.11.14  57c2.11.15 58–Zie echter art. 2.11.16 591.3.11, 2.11.2,
lid 1  60, lid 12.11.2, lid 3  , lid 2–  612.11.2,
lid 3  622.11.2, lid 1  63reeds vervallen  642.11.3,
eerste zin  65–  66–  672.11.8 682.9.3, leden 1–5  692.9.4  702.9.5 712.9.6  722.9.7  732.9.8  742.9.9 75, eerste zin2.3.12, lid 2, 2.4.3, lid 2  tweede zin– 76, lid 12.6.1  , lid 22.11.2, lid 2  77– 78–  79, leden 1 en 32.6.2, leden 1–2  ,
lid 2–  80–  812.7.1  82, lid
12.7.2  , lid 22.7.3  832.7.4, leden 1 en 3  84–87– 88reeds vervallen  892.6.3  89a2.6.4  901.6.19 91, lid 12.3.9, lid 1  , lid 2–  922.3.9,
leden 2–3  932.3.10  942.3.11  95–Zie
wetsvoorstel 22 775 96–  96a1.8.2  97– 97areeds vervallen  98, lid 12.2.5  , lid 22.2.2 , lid 32.2.3  98areeds vervallen  992.2.10,
lid 1  99areeds vervallen  1002.2.10, lid 2  100areeds
vervallen  1012.1.2, lid 1, 2.1.5, lid 1  1022.1.6  1032.3.1 104–  105, lid 12.3.13, leden 1–2, 2.4.4,
lid 2  , lid 22.4.4, lid 2, 2.4.9, lid 2, eerste zin  , lid
3–  106, lid 12.6.1  , lid 2, eerste zin2.7.1–2.7.4 , lid 2, tweede zin2.7.5  1072.6.2, leden 1–2 108–  1092.4.8  1101.3.4, eerste zin 111–  112, lid 12.4.5  , lid 2– 113–  114–  115–  116,
lid 12.9.16, lid 1, 2.13.1, 2.13.2, lid 1  , leden 2–6– 117, lid 12.1.7, lid 1  , lid 22.1.8, lid 1  ,
lid 32.3.13, lid 1  118, lid 12.1.8, lid 2  , lid 22.4.12 , lid 32.1.15, 2.11.3  , lid 42.1.16  119–125reeds
vervallen  126, lid 12.2.1, lid 1  , lid 22.2.1,
lid 2  , lid 3–  , lid 42.2.6  , lid 5– , lid 6–  , lid 72.2.9  , lid 82.2.5 , lid 9reeds vervallen  , lid 10–  , lid
112.2.6  , lid 122.2.7  , lid 132.2.8  ,
lid 14–  , lid 15–  , lid 162.2.10,
lid 1  , lid 17–  , lid 182.2.11  127–132reeds
vervallen  133, lid 12.3.1, lid 2, onder c  , lid 22.1.2,
lid 2, tweede zin  , lid 32.1.2, lid 2, 2.1.7, lid 2  , lid
4–  134, lid 12.4.5, 2.4.6, lid 1, eerste zin  ,
leden 2–42.4.6, leden 1–3  135, lid 12.3.2, lid
1  , lid 2–  1362.4.2  137, lid 12.4.3,
lid 1  , lid 2–  , lid 32.1.2, lid 2, tweede zin 1382.6.1  1392.4.3, leden 1–2  140– 141, lid 12.3.12, lid 3, 2.1.8, lid 1, 2.4.4, lid 2  , leden
2–32.4.4, leden 3–4  1422.4.8, lid 1  1432.4.9 1442.4.10, lid 1, eerste zin  1452.4.11, leden 1–2 1462.1.2, lid 2, laatste zin  1472.1.9  1482.1.10 149–  1501.7.1  1511.7.2  1522.9.17,
leden 1–3  1532.9.17, lid 4  1542.3.13, 2.2.12,
lid 1  155reeds vervallen  156–  1572.3.13,
lid 1  157a, lid 12.2.12, lid 2  , lid 2–  157b,
leden 1–3–  , lid 42.2.12, lid 3  1582.9.13 158a2.9.14  1592.9.15  160–175reeds
vervallen  1762.8.1  1772.8.2  1782.8.3  1792.8.4 1802.8.5  1812.8.6  182, lid 13.4.7, lid
1  , lid 23.4.7, lid 4  , lid 3–  1832.8.8 1842.8.9  1852.8.10  1862.8.11 1872.8.12  1882.8.13  1892.8.15  1902.8.16 191, leden 1–2 en 42.8.17  , lid 33.4.7, lid
3  192, leden 1–2 en 42.8.18  , lid 31.2.1, lid
4, 1.2.2, lid 5  1932.8.19  1942.8.20  1952.8.21 1962.8.22  1972.8.23  1982.8.24  1992.8.26,
lid 1  2002.8.27  2012.8.28  2022.8.29  2032.8.30 2042.8.31  2052.8.32  2062.8.33  2072.8.34 2082.8.35  2092.8.36  2102.8.37  2112.8.38 2122.8.7  213, lid 1–  , lid 22.8.25 214, leden 1 en 32.8.39  , lid 2–  2152.8.40 2162.8.41  2172.8.42  2182.8.43  2192.8.44 2202.8.45  2212.8.46, leden 1–3  222, lid
12.8.46, lid 4  , lid 22.8.49, lid 1  223, lid 12.8.48,
lid 1  , lid 22.8.47  , lid 32.8.48, lid 2, 2.8.49,
lid 3  , lid 42.8.48, lid 3  , lid 52.8.49, lid 2  ,
lid 62.8.49, lid 5  224, lid 12.8.49, lid 4  , lid 22.8.46,
lid 5  2252.8.50  226, leden 1–2 en 4–62.8.52 , lid 31.2.1, lid 4, 1.2.2, lid 5  2272.8.53  2282.8.54 2292.8.55  2302.8.56  2312.8.57  2322.8.58 233–246reeds vervallen  247, leden 1–22.9.1,
lid 1  , lid 32.9.1, lid 2  248, lid 12.9.1, lid 3  ,
lid 2–  2492.9.2  250, lid 12.5.1  ,
lid 2353, lid 1, slot  2512.5.2, lid 1  252, lid 12.5.3,
lid 1  , lid 2–  253332, lid 3  2542.10.1,
lid 1, 2.10.2, lid 1  255, lid 12.10.1, lid 4, 2.10.2, lid 2  ,
leden 2–3–  256, lid 12.10.1, lid 2  , lid
22.10.1, lid 3, 2.10.2  2572.10.3  258, lid 12.10.3 , lid 22.10.4  2592.10.4  260reeds vervallen 261, lid 12.10.3–2.10.4  , lid 2–  262reeds
vervallen  263–272–  273–276reeds
vervallen  277, lid 12.12.2, lid 2  , lid 2–  278,
lid 1–  , lid 2–  , lid 3, onder 1°2.12.3,
lid 1  , lid 3, onder 2°–  , lid 4– 279, lid 12.12.2, lid 3  , lid 2–  280– 281–  282, lid 1–  , lid 2, eerste
zin2.12.3, lid 1, eerste zinsnede  , lid 2, tweede zin2.12.2,
lid 3, laatste zin  2832.12.3, lid 2  284–  2852.9.10 2862.9.11  2872.9.12  288–  288a,
lid 11.2.1, lid 1, 2.3.2, lid 2  , lid 21.2.1, leden 2–3 , lid 3–  , lid 42.11.1, lid 2  288b– 2892.13.1  2902.13.2  2912.13.3  2922.13.4 293reeds vervallenZie echter art. 2.13.5 2942.13.6 295, leden 1–3339, lid 2  , lid 4402, lid 2  295a– 296–  297–  3221.5.1, lid 1 3231.5.2, lid 1  3241.5.3, leden 1–2  325,
lid 11.5.1, lid 1  lid 2–  326–327– 3281.5.3, lid 3  336–  343, lid 11.6.17,
lid 1  lid 2353, lid 1  344a1.2.2, leden 1–4  345– 347, lid 2353, lid 1, slot  357–  359–375– 382–397382–389  401–  407, lid
51.6.17, lid 1  429a3.1.1, lid 1  429b,
onder a3.1.1, lid 2  , onder b–  429c, lid 13.2.1 , leden 2–3–  , lid 43.2.3  , lid
53.2.4  , lid 63.2.2  , lid 73.2.5  , lid
8–  , lid 93.2.6  , lid 10–  ,
lid 11–  , lid 12438a, lid 1  , lid 133.2.1,
onderdeel a  , lid 143.2.7  , lid 15–  429d,
leden 1–33.4.1, leden 1–3  , lid 4438a, lid 2,
710a  429e–  429f, lid 13.4.2, lid 1  , leden
2–31.2.1, leden 1 en 4  , leden 4–53.4.2, lid
3  , lid 6–  429g, lid 11.3.9, lid 1  , lid
2803, 818, lid 5  , lid 33.4.2, lid 4  429h3.4.5 429i3.4.6  429j3.4.7, lid 2  429k, lid 13.4.9 , lid 2, eerste zin1.3.10, lid 1  , lid 2, tweede zin3.4.10,
lid 1  , lid 31.3.11, 3.4.10–3.4.12  429l3.4.13,
lid 1  429m3.4.8  429n358  429o359  429p360 429q, lid 11.2.2, leden 1–4  , leden 2–5361,
leden 1–4  , lid 61.2.2, lid 5, 363  429r3.3.1–3.3.6,
3.4.2, leden 2 en 5, 3.4.14  429s1.7.1  429t1.7.2  438a1.6.17,
lid 2  479f–  8141.1.4  821, lid 51.1.4 844–8521.3.8  
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24651-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl