Toekomst van de intensieve veehouderij; Mededeling
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28973, nr. 19

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

07-03-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

28973 nr. 19

13-02-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamADVIEZEN «MEGABEDRIJVEN IN DE INTENSIEVE VEEHOUDERIJ»INHOUDSOPGAVE blz.COVERNOTITIEAanleidingDe vraagstellingDe uitgangspuntenHoofdconclusiesMilieu- en NatuurplanbureauRaad voor DierenaangelegenhedenRijksinstituut voor Volksgezondheid en MilieuRaad voor het Landelijk GebiedAandachtspunten uit de vier rapportagesADVIESMilieukundige en landschappelijke aspecten van megabedrijven
in de intensieve veehouderijINHOUD blz.Samenvatting1 Inleiding2 Wat is een megabedrijf?Tabel 1 Aantal dieren waarboven sprake is van grote
of megabedrijven in de intensieve veehouderij, bij verschillende definitiesTabel 2 Aandeel dieren op megabedrijven, bij verschillende
definities3 Positie van grote bedrijven in Nederland en EuropaTabel 3 Structuurgegevens van gespecialiseerde intensieveveehouderijbedrijven
in Nederland, jaar 2006 (CBS-Landbouwtelling, bewerking LEI).Figuur 1 Economische kengetallen van gespecialiseerde
intensieveveehouderijbedrijven naar grootteklasse: economische opbrengst (rendement),
eigen vermogen (solvabiliteit) en gezinsarbeid (aandeel niet betaalde arbeid
in totale arbeid), jaar 2006 (Bron: Bedrijven-informatienet van het LEI).Figuur 2 Varkens en pluimvee op diverse bedrijfstypen
en -groottes in Nederland, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Spanje en de
Europese Unie, jaar 2005 (Eurostat, bewerking LEI). 250 Europese grootte-eenheden
(ege) staat gelijk aan 290 nge.4 Invloed van milieu- en ruimtelijk beleid op ontwikkeling
megabedrijven4.1 Procedure bij uitbreiding en nieuwvestiging4.2 RandvoorwaardenAmmoniakAd 1. IPPC-richtlijnAd 2. Vogel- en HabitatrichtlijnGeurhinderFijn stofOverige aspecten5 Effecten van megabedrijven voor milieu en landschap5.1 Milieueffecten door regelgevingAd 1. Luchtwassers op megabedrijvenAd 2. Groei bedrijven gaat samen met verplaatsing5.2 Milieueffecten door schaalvoordeel5.3 LandschapFiguur 3 De invloed van storende landschapselementen
op de waardering van de schoonheid van het landschap. Van alle onderzochte
elementen is de negatieve invloed van bedrijventerreinen het grootst (naar
Van der Wulp et al., 2008).6 ConclusiesLiteratuurBIJLAGE 1Structuur en economie van Nederlandse intensieveveehouderijbedrijven,
in grootteklassenTabel 4 Structuurgegevens intensieve veehouderij
in Nederland naar bedrijfsomvang en type, 2006 (CBS-Landbouwtelling, bewerking
LEI)Tabel 5 Kenmerken en bedrijfsresultaten intensieveveehouderijbedrijven
naar omvang, 2006 (Bedrijven-informatienet van het LEI)ADVIESDierenwelzijn en diergezondheid op Megabedrijven in NederlandInhoud blz.1. Considerans en samenvatting1.1 Analyse:1.2 Overwegingen:1.3 Instrumenten:2. Uitgangspunten3. Ethische aspecten4. Dierenwelzijn op megabedrijven vs. dierenwelzijn
op de huidige bedrijven, beschouwd volgens de EU-Welfare-benadering4.1 Principe I: Goede voeding.4.2 Principe II: Goede huisvesting4.3 Principe III: Goede gezondheidBijzonder dierziekterisico:4.4 Principe IV: Soortspecifiek gedragADVIESVolksgezondheidsaspecten van veehouderij-megabedrijven
in NederlandInhoud blz.1 Opbouw en afbakening RIVM-rapportage2 Achtergrond geselecteerde zoönosen en antibioticumresistentie2.1 InfluenzaVan dier naar mensDe mens en varkensinfluenzaDe mens en aviaire influenzaOntstaan van een grieppandemie2.2 Salmonella2.3 Toxoplasmose2.4 Resistentie tegen antibiotica3 Verspreidingsroutes van micro-organismenIntroductie van micro-organismen (insleep) is mogelijk
viaVerspreiding van micro-organismen binnen het bedrijf is
mogelijk via:Verspreiding van micro-organismen naar buiten is mogelijk
via4 Bedreigingen en kansen bij schaalvergroting4.1 Bedreigingen m.b.t. introductie van micro-organismen
en het ontstaan van resistentie4.2 Kansen m.b.t. introductie van micro-organismen en
het ontstaan van resistentie4.3 Bedreigingen m.b.t. verspreiding van micro-organismen
binnen het bedrijf (versleep op kleine schaal)4.4 Kansen m.b.t. verspreiding van micro-organismen binnen
het bedrijf4.5 Bedreigingen m.b.t. verspreiding van micro-organismen
naar buiten4.6 Kansen m.b.t. verspreiding van micro-organismen naar
buiten5 Conclusies5.1 Bedreigingen5.2 Kansen5.3 Belangrijke kanttekeningen5.4 Volksgezondheid: werknemers – omwonenden –
consumenten5.5 Samenvattend6 Aanbevelingen vanuit volksgezondheidsperspectiefBIJLAGEVolksgezondheidsaspecten algemeenADVIESHet megabedrijf gewogenInhoud blz.ADVIESRuimte voor differentiatieKansen voor een duurzaamheidsprongRuimte onder voorwaardenRuimte voor boer én burgerBlijvende aandacht voor emoties in de samenlevingBelangrijke rol voor provincies en gemeentenTOELICHTING1. InleidingDe adviesaanvraagWerkwijzeOpbouw van het advies2. Schaalvergroting in de intensieve veehouderij3. De intensieve veehouderij in de samenleving4. Een definitie5. De concurrentiekracht van het megabedrijf6. Logistiek en transport7. Milieu8. Dierenwelzijn en diergezondheidIntensieve veehouderijMegabedrijvenMaatschappelijke context9. Omgeving en landschap10. Het megabedrijf als impuls voor vernieuwing11. Emoties in de samenlevingGeraadpleegde literatuurADVIESAANVRAAG VAN DE TWEEDE KAMER
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28973Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 830 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 973Toekomst van de intensieve veehouderijnr. 19MEDEDELING13 februari 2008Bijgaand treft U aan de adviezen «Megabedrijven in de intensieve
veehouderij». Deze adviezen zijn uitgebracht op verzoek van de Kamer
(Handelingen II, vergaderjaar 2007–2008, nr. 25, blz. 1892).De adviezen zijn op 13 februari 2008 aan de Kamer aangeboden.ADVIEZEN «MEGABEDRIJVEN IN DE INTENSIEVE VEEHOUDERIJ»INHOUDSOPGAVE blz.Covernotitie 3Milieukundige en landschappelijke aspecten van megabedrijven in de intensieve
veehouderij 7Milieu- en Natuurplan Bureau (MNP)Diergezondheid en dierenwelzijn op megabedrijven in Nederland 33Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)Volksgezondheidsaspecten van veehouderij-megabedrijven in Nederland 43Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)Het megabedrijf gewogen 61Raad voor het Landelijk Gebied (RLG)Adviesaanvraag van de Tweede Kamer der Staten-Generaal 75COVERNOTITIEAanleidingOp veel plaatsen in Nederland hebben veehouders op dit moment plannen
ingediend voor de bouw van zogenaamde megabedrijven voor varkens of pluimvee.Deze ontwikkeling is maatschappelijk een punt van discussie. Op bestuurlijk
niveau, in provincies en in gemeenten gaat de discussie vooral over de planologische
aspecten en de milieueffecten. Bewoners zien beelden voor zich van grote bedrijven
die het karakter van het open agrarische landschap sterk veranderen. Zij maken
zich zorgen over aantasting van het landschap, toenemende hinder door stank,
fijn stof, geluid en verkeer en over hun gezondheid.Een aantal maatschappelijk organisaties wijst op de mogelijke nadelige
gevolgen voor het welzijn van de dieren die deze ontwikkeling met zich mee
kan brengen. Ook worden ethische aspecten naar voren gebracht. Men vraagt
zich af of de zorg voor het individuele dier niet in de knel komt en of bij
megabedrijven de relatie mens-dier er nog wel is of kan zijn. Sommigen stellen
dat schaalvergroting per definitie slecht is voor dierenwelzijn.De Kamer ontving 20 december 2007 een kabinetsvisie over diverse
aspecten van de megastallen.Met het oog op een goede inhoudelijke voorbereiding van de behandeling
van het kabinetsstandpunt heeft de vaste Commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP), de Raad voor Dierenaangelegenheden
(RDA), de Raad voor het Landelijk Gebied (RLG) en het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) over een aantal aspecten van megastallen
advies gevraagd. Gezien hun formele taak zullen het MNP en het RIVM zich hierbij
beperken tot een analyse.De vraagstellingDe centrale vraag van de Tweede Kamer betreft een analyse van de gevolgen
van de bouw van megastallen voor enerzijds het dierenwelzijn en de dierengezondheid
en anderzijds de volksgezondheid. De Kamer wenst daarnaast inzicht te krijgen
in de gevolgen voor de ruimtelijke ordening van de bouw van megastallen. Dit
in de breedste zin van het woord, waarbij aandachtspunten als inpassing in
het landschap, vestigingsvoorwaarden en logistieke aspecten kunnen worden
betrokken in de analyse.De uitgangspuntenDe analyse is beperkt tot de varkens- en pluimveehouderij. Daar waar nodig
wordt onderscheid gemaakt tussen de leg- en de vleespluimveehouderij en tussen
de vlees- en de fokvarkenssector.De analyse gaat uit van de term «megabedrijven» in plaats
van megastallen en hanteert de definitie die de Raad voor het Landelijk Gebied
in 2006 heeft aangegeven. Een megabedrijf is een bedrijf met een grootte van
minimaal 500 Nederlandse Grootte Eenheden (NGE’s) op één
locatie. Dat is vijf maal een gezinsbedrijf in de intensieve veehouderij anno
2006.In aantallen dieren omvat een megabedrijf minimaal 12 500 mestvarkens,
of 2000 zeugen, of een gesloten bedrijf met 900 zeugen, 2600 biggen en
6300 vleesvarkens, of 185 000 legkippen, of 360 000 vleeskuikens.Partijen zijn zich ervan bewust, dat definities voortdurend verschuiven.
Wat 20 jaar geleden qua omvang als een megabedrijf gold is nu een «gemiddeld»
gezinsbedrijf. Deze definitie is dan ook niet bedoeld als harde
grens, maar om aan te geven aan welke ordes van grootte moet worden gedacht.Er is nog maar weinig literatuur over megabedrijven in de intensieve veehouderij,
die van toepassing is op de Nederlandse situatie. De analyses berusten daarom
vooral op extrapolaties van gegevens uit literatuur, beredenering door onderzoekers
en praktijkervaring van deskundigen. Megabedrijven zijn op zichzelf beschouwd,
met de huidige, gangbare intensieve veehouderij als referentie.HoofdconclusiesMilieu- en NatuurplanbureauHet Milieu- en Natuurplanbureau concludeert dat het ontstaan van megabedrijven
in de intensieve veehouderij niet leidt tot meer aantasting van het milieu
op nationale schaal. Milieunormen dwingen megaveehouders tot toepassing van
luchtwassers, waardoor de nationale emissie zelfs licht zal dalen. Door het
ontstaan van nieuwe bedrijven verdwijnen andere, in de buurt van natuurgebieden
en woonkernen. In de naaste omgeving van nieuwe bedrijven nemen milieuhinder
door geur en fijn stof, ammoniakdepositie op natuur en aantasting van het
landschap wel toe. De voordelen zullen per saldo opwegen tegen de nadelen
mits de dierenaantallen gereguleerd blijven worden door beleid en oude stallen
worden gesloopt.Raad voor DierenaangelegenhedenVoor een varken of een kip maakt het niet veel uit of het op een groot
of een heel groot bedrijf gehouden wordt, mits de verzorging optimaal is (en
daar dringt de Raad op aan).Megabedrijven moeten transparant zijn en zullen zich geen misstanden kunnen
permitteren. Megabedrijven moeten het hoogste ambitieniveau voor diergezondheid
en dierenwelzijn nastreven: elke verbetering mogelijk moet natuurlijk doorgevoerd
worden:Mega-groot moet Mega-goed zijn.Rijksinstituut voor Volksgezondheid en MilieuBij groei van bedrijven zonder aanpassing van bedrijfsvoering en stalconcept
zullen de bedreigingen de kansen van megabedrijven overstijgen en zal het
aantal infecties die van dier op mens kunnen worden overgedragen (zoönosen)
toenemen. Dit maakt het noodzakelijk voorwaarden te stellen aan megabedrijven,
waaronder het minimaliseren van het antibioticumgebruik, een bepaalde minimale
afstand tussen bedrijven, geen combinatie van varkens en kippen op één
megabedrijf en een stalontwerp gericht op een zo klein mogelijk risico op
introductie en verspreiding van micro-organismen. Gesloten bedrijven, die
zoveel mogelijk van start tot slacht op één locatie werken,
kunnen verspreiding van infectieziekten voorkomen.Raad voor het Landelijk GebiedDe raad voor het landelijk gebied is van mening, dat het platteland ruimte
moet bieden voor vestiging van megabedrijven voor varkens en pluimvee, gekoppeld
aan duurzaamheidvoorzieningen die state of the art zijn. Deze hebben betrekking
op inpassing in de omgeving, emissies, transport, diergezondheid en dierwelzijn.
De raad acht vestiging van een megabedrijf in een reconstructiegebied alleen
mogelijk in goed ontsloten landbouwontwikkelingsgebieden als het bedrijf daarbij
goed wordt ingepast in het landschap.Aandachtspunten uit de vier rapportagesDe vier instellingen zien megabedrijven als een volgende stap in de voortgaande
schaalvergroting. De kansen en bedreigingen die megabedrijven met zich mee
brengen moeten integraal worden beschouwd, voor wat betreft ruimtelijke inpassing,
milieu, dierenwelzijn, diergezondheid en volksgezondheid. Aandachtspunten
bij de opzet van megabedrijven zijn daarbij streven naar het integreren van
zoveel mogelijk schakels van de productieketen op één locatie
(sluiten van kringlopen), minimum afstanden tussen bedrijven, luchtwassing,
mestverwerking en inpassing in het landschap. Bovenal hangen de prestaties
van het megabedrijf sterk samen met goed management, een hoge gezondheidsstatus
en de aanwezigheid van vakbekwaam personeel. Ten slotte is transparantie van
de bedrijfsvoering richting burgers essentieel voor de beeldvorming over megabedrijven
in de intensieve veehouderij.ADVIESMilieukundige en landschappelijke aspecten van megabedrijven
in de intensieve veehouderijMilieu- en NatuurplanbureauINHOUD blz.Samenvatting8    1.Inleiding9    2.Wat is een megabedrijf?10    3.Positie van grote bedrijven in Nederland en
Europa12    4.Invloed van milieu- en ruimtelijk beleid op
ontwikkeling megabedrijven15 4.1 Procedure bij uitbreiding
en nieuwvestiging15  4.2Randvoorwaarden16   Ammoniak16  Geurhinder17   Fijn stof18  Overige aspecten19     5.Effecten van megabedrijven voor milieu en landschap20 5.1Milieueffecten door
regelgeving20  5.2Milieueffecten door
schaalvoordeel22  5.3Landschap24     6.Conclusies26    Literatuur28     Bijlage 1 Structuur en economie van Nederlandse intensieveveehouderijbedrijven, in grootteklassen30SamenvattingHet ontstaan van megabedrijven in de intensieve veehouderij
leidt niet tot meer aantasting van het milieu op nationale schaal. Milieunormen
dwingen megaveehouders tot toepassing van luchtwassers, waardoor de nationale
emissie zelfs licht zal dalen. Door het ontstaan van nieuwe bedrijven verdwijnen
er andere, in de buurt van natuurgebieden en woonkernen. In de naaste omgeving
van nieuwe bedrijven nemen milieuhinder door geur en fijn stof, ammoniakdepositie
op natuur en aantasting van het landschap wel toe. De voordelen zullen per
saldo opwegen tegen de nadelen, mits de dierenaantallen gereguleerd blijven
worden door beleid en oude stallen worden gesloopt.Er is maatschappelijke onrust ontstaan door plannen van veehouders om
megabedrijven te starten. De Tweede Kamer heeft het Milieu- en Natuurplanbureau,
de Raad voor Dierenaangelegenheden, de Raad voor het Landelijk Gebied en het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu gevraagd om analyses van diverse
aspecten van megabedrijven. De instellingen hebben als definitie gehanteerd:
een bedrijf groter dan 2000 zeugen, 12 500 vleesvarkens, 185 000
leghennen of 360 000 vleeskuikens, dat volledig op één
locatie is gevestigd. Het gaat hierbij niet om zeer hoge gebouwen, maar wel
om een grote oppervlakte variërend van anderhalf tot drie hectare. De
definitie is subjectief en alleen bedoeld om een orde van grootte aan te geven.
Er zijn op dit moment enkele tientallen megabedrijven in de intensieve veehouderij,
maar door voortgaande schaalvergroting zal dit aantal toenemen.Het Milieu- en Natuurplanbureau heeft een analyse gemaakt van de milieukundige
en landschappelijke aspecten van megabedrijven in de intensieve veehouderij.De conclusies van de analyse zijn:1. Op lokale schaal kan vestiging van een megabedrijf leiden tot meer
hinder door geur en fijn stof voor omwonenden en een lichte stijging van de
ammoniakdepositie op nabijgelegen natuur.2. Op regionale en nationale schaal zal de milieukwaliteit juist verbeteren,
doordat een veehouder pas mag uitbreiden als hij varkens- en pluimveerechten
van een stoppende veehouder koopt. Vaak komen deze uit de buurt van natuur
en woonkernen, waar de milieudruk dus vermindert.3. Megabedrijven kunnen alleen aan de normen voor ammoniak, geur en/of
fijn stof voldoen na plaatsing van luchtwassers, die de emissies op het desbetreffende
bedrijf sterk verminderen. Op nationale schaal zijn hierdoor, bij doorgaande
schaalvergroting, reducties te verwachten van ongeveer twee procent voor ammoniak
en ongeveer vier procent voor fijn stof, bovenop de huidige raming van de
emissies uit alle Nederlandse bronnen in 2020.4. Megabedrijven hebben een negatieve invloed op landschapsbeleving, welke
vergelijkbaar is met die van bedrijventerreinen. Hoe negatief het is, hangt
samen met de huidige waardering van het landschap en de zichtbaarheid van
de stallen. Gemeenten hebben invloed op de landschappelijke inpassing.5. Op regionaal niveau kan het landschap erop vooruitgaan, mits oude stallen
worden gesloopt.6. Voorwaarde voor positieve milieu- en landschapseffecten op het regionale
en nationale niveau is dat het aantal dieren wordt gereguleerd. Vooralsnog
gebeurt dit door middel van varkens- en pluimveerechten, maar deze worden
wellicht afgeschaft in 2015.7. Megabedrijven kunnen door schaalvoordelen waarschijnlijk makkelijker
milieu-investeringen doen dan kleinere bedrijven. Omgekeerd betekent dit niet
dat alleen megabedrijven in staat zouden zijn milieu-investeringen te doen.8. Megabedrijven worden qua duurzaamheid interessanter als er tegelijk
sprake is van systeeminnovatie, zowel voor wat betreft het ontwerp van de
stal als samenwerking in de keten en met andere sectoren. Het aantal praktijkinitiatieven
op dit gebied is echter nog beperkt.1 InleidingPlannen voor de bouw van megastallen voor varkens of pluimvee hebben geleid
tot maatschappelijke onrust. Een aantal maatschappelijke organisaties en omwonenden
die te maken krijgen met deze plannen, maken zich zorgen om verstoring van
het landschap, hinder, gezondheidsschade en het dierenwelzijn. Het kabinet
heeft inmiddels een standpunt geformuleerd over diverse aspecten van de megastallen
(VROM en LNV, 2007). De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(Tweede Kamer, 2007) heeft daarop gevraagd om onafhankelijke adviezen over
de diverse aspecten van megastallen, door het Milieu- en Natuurplanbureau
(MNP), de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA), de Raad voor het Landelijk
Gebied (RLG) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).
Onder de term «megastal» wordt in de praktijk meestal verstaan: één
of meerdere, grote stallen op één locatie. De vier instituten
hanteren in hun rapportages daarvoor de term «megabedrijf».Doel van de MNP-analyse is om milieukundige en landschappelijke aspecten
van megabedrijven in de intensieve veehouderij in beeld te brengen. Dierenwelzijn,
diergezondheid en volksgezondheid komen in de rapportages van RDA en RIVM
aan bod en het RLG geeft een advies over vestigingsvoorwaarden. De notitie
van het MNP beperkt zich tot een analyse van effecten op milieu en landschap
en geeft geen advies, aangezien advisering niet hoort bij de taken van een
planbureau.Onderzoeksvragen zijn:• Wat is de huidige positie van megabedrijven in de intensieve veehouderij?• Welke rol speelt milieu- en ruimtelijk beleid bij het onstaan van
megabedrijven?• Welke effecten hebben megabedrijven voor het milieu en het landschap
in Nederland?Een megabedrijf is door de vier instellingen gedefinieerd als een bedrijf
groter dan 500 nge (Nederlandse grootte-eenheid, maat voor economische omvang),
dat volledig op één locatie is gevestigd. Vijfhonderd nge staat
gelijk aan 2000 zeugen, 12 500 vleesvarkens, 185 000 leghennen of 360 000
vleeskuikens. Dit uitgangspunt is niet bedoeld als harde grens, maar om aan
te geven aan welke ordes van grootte moet worden gedacht. In hoofdstuk 2 wordt
nader ingegaan op de gehanteerde definitie, in vergelijking met andere definities.De analyse gaat niet in op individuele plannen van veehouders, maar schetst
een beeld voor de nationale schaal. De analyse richt zich op de intensieve
veehouderij (varkens, kippen en kleinere sectoren). Dit neemt niet
weg dat er ook in de melkveehouderij megabedrijven ontstaan, die effecten
hebben op milieu en landschap. De studie baseert zich op bestaande literatuur
en kwalitatieve analyse van doorwerking van wetgeving. Voor de diverse duurzaamheidsaspecten
zijn daarnaast interne en externe deskundigen geconsulteerd. Er zijn beperkt
nieuwe berekeningen uitgevoerd.De hoofdstukken behandelen de volgende onderwerpen:– In hoofdstuk 2 wordt nader toegelicht wat onder een megabedrijf
kan worden verstaan.– Hoofdstuk 3 beschrijft in het kort de drijvende krachten achter
het ontstaan van megabedrijven. In dit hoofdstuk staan ook actuele cijfers
van het LEI over het aandeel van megabedrijven in de productie, in Nederland
en in Europa. In Bijlage 1 staan uitgebreide gegevens over structuur en economie.– In hoofdstuk 4 wordt de invloed van het milieu- en ruimtelijk
beleid besproken op het ontstaan van megabedrijven.– Hoofdstuk 5 belicht de effecten van megabedrijven, vooral voor
wat betreft landschap, fijn stof, geur en ammoniak. Megabedrijven worden hierbij
vergeleken met bedrijven die een gangbare grootte hebben.– In hoofdstuk 6 staan de conclusies over de milieukundige en landschappelijke
aspecten.2 Wat is een megabedrijf?Er is geen vaste, wetenschappelijk vast te stellen definitie voor wat
onder een megabedrijf moet worden verstaan. Het is een subjectief begrip.
Associaties die de woorden «megabedrijf» en «megastal»
oproepen zijn: veel dieren op één locatie, dominant aanwezig
in het landschap, industriële onderneming (geen gezinsbedrijf). Het megabedrijf
kan worden uitgedrukt in aantallen dieren, vierkante meters of in een economische
maat. Beleidsmatig wordt vaak gewerkt met dieraantallen. In recente studies
(RLG, 2006; Gies et al., 2007) is een economische maat gebruikt: de Nederlandse
grootte-eenheid (nge). De nge is een maatstaf voor de economische omvang van
een bepaalde activiteit (bijvoorbeeld het houden van een legkip) en maakt
het mogelijk verschillende diercategorieën bij elkaar op te tellen. Definities
op basis van nge’s kunnen worden omgerekend naar dieraantallen (Tabel
1). De omrekening kan overigens tussen jaren enigszins variëren, afhankelijk
van de economische opbrengst in een bepaald jaar.Definities op basis van oppervlakte spelen in de landelijke discussie
nog geen grote rol. Voor het landschap is dit echter een zeer relevante maat,
waarop op gemeentelijke schaal wordt gestuurd door middel van het vaststellen
van de maximale bouwkavel. Voor megabedrijven groter dan 500 nge is een bouwkavel
nodig uiteenlopend van 1,5 tot 3 hectare. De precieze omvang hangt af van
vier factoren:1. Nieuwvestiging of uitbreiding. Een nieuw
megabedrijf heeft minder ruimte nodig dan een megabedrijf dat ontstaat door
uitbreiding van een bestaand bedrijf. Dit komt omdat in het verleden niet
altijd efficiënt met ruimte is omgegaan.2. Diercategorie. Voor de ene diercategorie
is voor 500 nge meer ruimte nodig dan voor de andere. Zo vraagt een megavleeskuikenbedrijf
(met één verdieping) relatief veel ruimte, vergeleken met andere
diercategorieën.3. Bouwwijze. Vooral het bouwen in verdiepingen
kan ruimte besparen. Bij leghennen wordt tegenwoordig vaak in verdiepingen
gebouwd (ook voor scharrelsystemen) en in de varkenshouderij is dit ook in
opkomst.4. Landschappelijke inpassing. Meestal wordt
ruimte gereserveerd voor de aanleg van groen, omdat gemeenten dit eisen (oplopend
tot ongeveer een halve hectare) en uit een oogpunt van bewaking van het imago
van het bedrijf.Naast «megastal» wordt ook wel de term «varkensflat»
gebruikt. Dit wekt de suggestie van een zeer hoog gebouw. Alhoewel bouwen
in verdiepingen voorkomt in de praktijk, is er van hoogbouw geen sprake. De
gemeenten stellen namelijk grenzen aan de maximale nokhoogte. Veelal bedraagt
die ongeveer tien meter.In dit onderzoek is een megabedrijf gedefinieerd als een bedrijf groter
dan 500 nge (Nederlandse grootte-eenheid), dat volledig op één
locatie is gevestigd. Deze definitie is overgenomen uit het rapport Buitenbeentjes
en boegbeelden (RLG, 2006). Achterliggende gedachte is dat bij 500 nge een
flinke schaalsprong is gemaakt, waarbij geen sprake meer zal zijn van een
gezinsbedrijf. In Tabel 1 staat hoe zich dit verhoudt tot andere definities,
uitgedrukt in aantallen dieren.Tabel 1 Aantal dieren waarboven sprake is van grote
of megabedrijven in de intensieve veehouderij, bij verschillende definities Vanuit regelgeving: grote bedrijvenSubjectief: megabedrijven grens IPPC*-richtlijngrens voor verplichte milieu-effectrapportageaantal dieren, volgens Milieudefensie (2007)300 nge, volgens Alterra (Gies
et al., 2007)500 nge,
volgens deze studiezeugen7509005 0001 2002 000vleesvarkens2 0003 000 7 50012 500leghennen40 00060 000250 000120 000185 000vleeskuikens40 00085 000 220 000360 000* Integrated Pollution Prevention and ControlHet huidige aandeel dieren op megabedrijven (meer dan 500 nge) is in deze
studie geschat op 4% van de varkens en 8% van de kippen (Tabel
2). Kanttekening hierbij is dat het deels kan gaan om bedrijven met meerdere
locaties, die dus alleen administratief zijn geclusterd en daarmee –
volgens onze definitie – geen megabedrijven zijn. Alterra (Gies et al.,
2007) heeft laten zien dat dit inderdaad voor een deel van de bedrijven geldt
(Tabel 2). Andersom kunnen er incidenteel ook bedrijven bestaan (of ontstaan)
die met hun bouwblokken tegen elkaar liggen en daarom gezamenlijk als één
locatie kunnen worden beschouwd en – uit landschappelijk en milieuoogpunt –
als megabedrijf zouden kunnen worden beschouwd.Tabel 2 Aandeel dieren op megabedrijven, bij verschillende
definities 300 nge op één
locatie (Alterra, jaar 2005)300 nge
op één bedrijf (Alterra, jaar 2005)500 nge op één bedrijf* (deze studie, jaar 2006)zeugen11%17%4%vleesvarkens2%3% leghennen–16%8%vleeskuikens–11% * zie Tabel 3, tweede voetnootAls de totale, huidige veestapel uit de intensieve veehouderij alleen
op megabedrijven van 500 nge zou plaatsvinden, zouden er ongeveer 1000 varkensbedrijven en 400 pluimveebedrijven in Nederland overblijven.
Dit is grofweg een tiende van het huidige aantal bedrijven met varkens of
kippen, of een kwart van het huidige aantal gespecialiseerde intensieve varkens-
en pluimveebedrijven. In de totale intensieve veehouderij (inclusief vleeskalveren,
nertsen et cetera) zouden er nog 1700 à 1800 megabedrijven overblijven.3 Positie van grote bedrijven in Nederland en EuropaDat het gezinsbedrijf in de Nederlandse land- en tuinbouw nog steeds de
boventoon voert wordt vooral verklaard door de kosten van arbeid. De arbeid
is voor een deel seizoensgebonden en divers, waardoor werkzaamheden niet routinematig
kunnen worden uitgevoerd. Dat maakt de organisatie van het werk in de landbouw
duur, vooral als het bedrijf moet werken met arbeidskrachten van buiten het
gezin die toezicht vragen (RLG, 2006). Dit geldt vooral voor grondgebonden
bedrijven en minder voor niet-grondgebonden sectoren. Bijvoorbeeld in de glastuinbouw
is sprake van relatief veel ingehuurde arbeid en een relatief groot aantal
megabedrijven (13% in 2004). Het werk is hier op te delen in betrekkelijk
eenvoudige en routinematige werkzaamheden. Hoewel dit ook geldt voor de intensieve
veehouderij, zijn daar nog niet veel megabedrijven (Tabel 3) en houden de
meeste intensieveveehouders vast aan bedrijfsvoering met veel eigen arbeid
(Figuur 1).De lage arbeidskosten op megabedrijven blijken uit het feit dat de arbeidsefficiëntie
stijgt naarmate de bedrijfsomvang toeneemt (Tabel 3). Wel is het verschil
tussen «groot» en «mega» relatief gering. Maar er
zijn ook andere voordelen. De bouwkosten per dierplaats zijn voor megastallen
relatief laag. Megaveehouders kunnen kwantumkortingen bedingen bij de aankoop
van voer en toeslagen bij de verkoop van dieren en eieren. Ze kunnen meer
invloed uitoefenen op leveranciers van voer en biggen en op afnemers.Tabel 3 Structuurgegevens van gespecialiseerde intensieveveehouderijbedrijven
in Nederland, jaar 2006 (CBS-Landbouwtelling, bewerking LEI). KleinModaalGrootMega*Totaal < 70 nge70–200 nge200–500 nge> 500
nge Aantal bedrijven intensieve veehouderij3 1373 306584647 091Arbeidsefficiëntie (nge per arbeidsjaar)2959858754,3 Aantal varkensbedrijven1 9481 873314254 160 Varkens als aandeel (%) van het totaal**18,454,422,34,8100Aantal pluimveebedrijven488758155211 422Pluimvee als aandeel (%) van het totaal**12,152,925,29,9100* Gedeeltelijk gaat het hier om bedrijven die op meerdere locaties
zijn gevestigd en daarmee buiten de gehanteerde definitie van megabedrijven
(hoofdstuk 1) vallen. Naar schatting gaat het bij enkele tientallen bedrijven
om megabedrijven op één locatie.** Totaal op gespecialiseerde bedrijven. Op niet-gespecialiseerde
bedrijven worden nog 24% van de varkens gehouden en 19% van
het pluimvee. Deze zijn niet meegenomen in de vijf klassen. Wordt hiervoor
gecorrigeerd, dan bevindt 4% respectievelijk 8% van de varkens
respectievelijk kippen zich op megabedrijven (Tabel 2).Doordat er nog relatief weinig megabedrijven zijn, zijn er nog geen representatieve
economische gegevens voor deze groep. Een indicatie kan worden gehaald uit
Figuur 1. Bij het economisch rendement valt op dat het rendement van kleine
en modale bedrijven negatief is. Dit heeft ermee te maken dat de berekening
de inzet van eigen arbeid en vermogen waardeert volgens marktconforme prijzen;
in de praktijk nemen veehouders echter met minder beloning genoegen. Daarnaast
valt op dat de stijging van de ecomische opbrengst afvlakt naarmate de bedrijfsgrootte
toeneemt. Als die lijn wordt doorgetrokken, is dus de vraag in hoeverre megabedrijven
een veel beter rendement zullen halen dan bedrijven die iets minder groot
zijn. Een kanttekening daarbij is dat er relatief veel pluimveebedrijven
zitten in de grootste bedrijfsklasse (zie ook Tabel 3, kolommen «groot»
en «mega»). Omdat de pluimveehouderij in 2006 een slecht jaar
had, drukt dat de economische opbrengst in de grootste klasse. In 2004 was
er minder sprake van afvlakking (RLG, 2006). De aandelen eigen vermogen (solvabiliteit)
en gezinsarbeid verlopen volgens verwachting: deze dalen naarmate bedrijven
groter worden.Figuur 1 Economische kengetallen van gespecialiseerde
intensieveveehouderijbedrijven naar grootteklasse: economische opbrengst (rendement),
eigen vermogen (solvabiliteit) en gezinsarbeid (aandeel niet betaalde arbeid
in totale arbeid), jaar 2006 (Bron: Bedrijven-informatienet van het LEI).In fysieke eenheden gemeten, is de omvang van varkensbedrijven sinds 1990
sneller gegroeid dan in andere sectoren in de land- en tuinbouw, op de voet
gevolgd door de pluimveehouderij (MNP, 2007a). Het ontstaan van megabedrijven
past in deze trend van schaalvergroting. De groei naar megabedrijven wordt
gedreven door een groep agrarische ondernemers die: 1) overtuigd is van de
noodzaak om te groeien, 2) streeft naar invloed op de andere schakels in de
keten, 3) kennis zelf wil ontwikkelen en 4) personeel kan én wil aansturen
(RLG, 2006). Daarnaast moet de megaondernemer om kunnen gaan met onzekerheid
en aanloopkosten in verband met de vergunningverlening en grote investeringen
voor onder meer de aankoop van varkens- of pluimveerechten en de bouw van
de stallen. De drang om te groeien («stilstand is achteruitgang»)
komt mede voort uit de wens de internationale concurrentie voor te zijn.De concurrenten van Nederlandse intensieveveehouders bevinden zich in
Europa vooral in Denemarken, Duitsland, Frankrijk en Spanje (en daarbuiten
onder meer in Brazilië en Thailand, met name voor kippenvlees). Ook in ons omringende landen bestaan vergelijkbare zorgen over megastallen,
zij het met andere accenten. Bijvoorbeeld in Duitsland is relatief meer aandacht
voor geurhinder.Er zijn geen Europese statistische data beschikbaar over het aantal megabedrijven,
maar wel over grote bedrijven (groter dan 290 nge). Er zijn in de Europese
Unie 9200 grote gespecialiseerde intensieveveehouderijbedrijven, dat is een
procent van het totaal aantal gespecialiseerde bedrijven. In Spanje worden
relatief veel varkens en kippen op een groot gespecialiseerd bedrijf gehouden.
Nederland neemt een middenpositie in qua aandeel varkens en kippen op grote
gespecialiseerde intensieveveehouderijbedrijven, vergeleken met andere landen
in de Europese Unie (Figuur 2). De gemiddelde omvang van grote gespecialiseerde
varkensbedrijven is het grootst in Duitsland, mede door bedrijven in voormalig
Oost-Duitsland (dit geldt ook voor andere voormalige Oostbloklanden). Ook
de varkensbedrijven in Spanje in de hoogste klasse zijn gemiddeld beduidend
groter dan die in Nederland. Figuur 2 Varkens en pluimvee op diverse bedrijfstypen
en -groottes in Nederland, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Spanje en de
Europese Unie, jaar 2005 (Eurostat, bewerking LEI). 250 Europese grootte-eenheden
(ege) staat gelijk aan 290 nge.Opvallend is de hoge specialisatiegraad in Nederland. In veel landen in
de Europese Unie, waaronder Denemarken, Duitsland en Frankrijk komen veel
varkens en kippen voor op gemengde bedrijven (Figuur 2). Meestal zal het gaan
om intensieve veehouderij als neventak, maar niet altijd. Zo wordt in Denemarken
en Duitsland vaak eigen voer geteeld voor de varkens. Vanwege deze akkerbouwtak
worden ze beschouwd als gemengde bedrijven, ondanks dat hun verkopen alleen
uit varkens bestaan; het kan daarbij gaan om hoge producties.4 Invloed van milieu- en ruimtelijk beleid op ontwikkeling
megabedrijvenNaast economische factoren (hoofdstuk 3) spelen onder meer milieu- en
ruimtelijk beleid een rol bij schaalvergroting. Dit hoofdstuk vat samen hoe
deze invloed eruit ziet. Paragraaf 4.1 schetst de procedure voor uitbreiding
of nieuwvestiging en in paragraaf 4.2 staan de wettelijke randvoorwaarden
die daarbij gelden.4.1 Procedure bij uitbreiding en nieuwvestigingBestaande varkens- en pluimveebedrijven moeten voldoen aan de geldende
regels voor milieu en ruimtelijke ordening, ongeacht of ze groot of klein
zijn. Ze moeten bijvoorbeeld zorgen voor verantwoorde mestafvoer (mestbeleid)
en mogen niet meer dieren houden dan volgens de milieuvergunning en dierrechten
(varkens- en pluimveerechten) is toegestaan. Verschillen tussen groot en klein
kunnen wel ontstaan doordat grote bedrijven makkelijker milieu-investeringen
kunnen doen. Milieubeleid kan schaalvergroting daardoor impliciet stimuleren.
Voor een deel houdt het beleid hier rekening mee. Met ingang van 2010 moeten
bedrijven voldoen aan de ammoniakeisen van het aanstaande Besluit ammoniakemissie
huisvesting veehouderij (VROM, 2005). Zeer kleine bedrijven krijgen daarvan
uitstel tot 2013. Grote bedrijven met meer dan 750 zeugen of 2000 vleesvarkens
of 40 000 kippen moeten deels al aan deze verplichting voldoen sinds
30 oktober 2007, in het kader van de Europese Integrated Pollution Prevention
and Control (IPPC)-richtlijn.Nieuwe intensieveveehouderijbedrijven kunnen zich niet zomaar overal vestigen.
Voor de mestoverschotgebieden hebben de vijf betrokken provincies reconstructieplannen
gemaakt waarin staat dat nieuwvestiging alleen mogelijk is binnen de zogenaamde
landbouwontwikkelingsgebieden (log’s). Gemeenten moeten dit provinciaal
beleid verwerken in hun bestemmingsplannen, wat nog lang niet overal is gebeurd.
Dit betekent dat bijna elke nieuwvestiging een aparte bestemmingsplan-procedure
vraagt. Buiten de reconstructiegebieden geldt uiteraard ook provinciaal beleid
ten aanzien van nieuwvestiging. Dit is beschreven in het provinciaal streekplan
of omgevingsplan. Ook in deze gebieden geldt dat een bestemmingsplanprocedure
noodzakelijk is om te komen tot een nieuwe locatie.Wat op dit moment speelt is dat gemeenten in de reconstructiegebieden
vanwege de reconstructieplannen bezig zijn of gaan met herziening van bestemmingsplannen,
waarin bewust ruimte wordt geboden aan nieuwvestigingen. Uiteraard kan deze
geboden ruimte ook worden benut voor megabedrijven. Wellicht gaat er van wettelijke
eisen (paragraaf 4.2) enige beperking van de ontwikkelingsmogelijkheden
uit, maar het weren van megabedrijven op zich is niet mogelijk (Bruil, 2007).
De aanvragen voor nieuwvestigingen van megabedrijven in Overijssel zijn daar
een voorbeeld van.Uitbreiding van bestaande locaties kan ook leiden tot het ontstaan van
megabedrijven. Dit kan overal plaatsvinden, alhoewel voor extensiveringsgebieden
vergaande beperkingen gelden. Tweevijfde van de locaties die burgers hebben
aangemeld bij het «Meldpunt varkensflats» (Milieudefensie, 2007)
betreft uitbreidingen van bestaande bedrijven. Een beperkte uitbreiding kan
in veel gevallen plaatsvinden binnen de huidige milieuvergunning – met
behulp van emissiebeperkende technieken – en het huidige bestemmingsplan.
Bij grotere uitbreidingen geldt een omvangrijkere procedure.Zowel bij nieuwvestigingen als grote uitbreidingen moeten ondernemers
drie stappen ondernemen:1. Milieuvergunning aanvragen. Bij elke milieuvergunningverlening moet
worden voldaan aan geldende (landelijke) regelgeving. Bij uitbreiding of nieuwvestiging
van bedrijven met meer dan 900 fokzeugen, 3000 vleesvarkens, 60 000 leghennen
of 85 000 vleeskuikens geldt bovendien de verplichting om een milieu-effectrapportage
te laten maken. In bijzondere omstandigheden kan de gemeente dit ook verplicht
stellen bij iets minder grote aantallen. Het milieu-effectrapport (MER) laat
op een gestructureerde manier de milieukundige en ruimtelijke effecten van
het plan van de desbetreffende veehouder zien en toetst deze aan wettelijke
normen. Ook beschrijft het MER een meest milieuvriendelijk alternatief. Als
het plan van de ondernemer aan de wettelijke regels blijkt te voldoen, zal
het bevoegd gezag de milieuvergunning verlenen.2. Wijziging van het bestemmingsplan aanvragen. Dit is nodig als de plannen
van de veehouder niet passen binnen het huidige bouwblok of in situaties waarin
nog geen bouwperceel aanwezig is (nieuwvestiging). Het bouwblok is het perceel
dat bij de gemeente geregistreerd staat als bedoeld voor agrarische bebouwing.
De procedure hangt af van het geldende bestemmingsplan; het kan gaan om een
wijzigingsprocedure, een partiële herziening van het bestemmingsplan
of een vrijstellingsprocedure. De procedure omvat een toets aan het nationale
en provinciale ruimtelijke beleid en aan eventueel gemeentelijk beleid. Gemeenten
geven vaak in een visie landbouwontwikkelingsgebieden informatie over onder
meer locaties waar nieuwvestigingen zijn toegestaan, de toelaatbare omvang
van een bouwblok, te hanteren onderlinge afstanden tussen bedrijven en eisen
voor landschappelijke inpassing.3. Bouwvergunning aanvragen. Staat het bestemmingsplan de bouw toe en
is er milieuvergunning voor verleend, dan kan toekenning van de bouwvergunning
relatief snel plaatsvinden.De trajecten 1 en 2 lopen meestal parallel. Normaal gesproken duurt het
traject van planvorming tot toekenning van de vergunningen een à twee
jaar, in het geval van bezwaren komt daar nog minimaal een jaar bij.4.2 RandvoorwaardenDe randvoorwaarden die de overheid stelt aan nieuwvestiging en uitbreiding
zijn bepalend voor het effect van megabedrijven op milieu en ruimte. Het gaat
hierbij om de volgende aspecten (zie onder meer Commissie MER, 2007):• ammoniak;• geurhinder;• luchtkwaliteit, in het bijzonder fijn stof• overige aspecten: geluid (verkeer en inrichting), verkeer en vervoer,
energie, klimaat, veiligheid, veewetziekten, water, natuur (gebieds- en soortenbescherming)
en landschap en cultuurhistorie.Naast deze aspecten moet de eigenaar van het megabedrijf ervoor zorgen
dat de geproduceerde mest verantwoord wordt afgezet en dat hij niet meer dieren
houdt dan volgens zijn varkens- of pluimveerechten is toegestaan, conform
de mestregelgeving. Voor goedkeuring over nieuwvestiging of uitbreiding spelen
deze aspecten echter geen rol. AmmoniakNieuwvestiging en uitbreiding zal in elk geval moeten voldoen aan de maximale
emissiewaarden die volgen uit het aanstaande Besluit ammoniakemissie
huisvesting veehouderij (VROM, 2005). Bovendien gelden er beperkingen binnen
een zone van 250 meter rondom zeer kwetsbare natuurgebieden (Wet ammoniak
en veehouderij). Deze gebieden zijn in de reconstructieplannen vaak aangewezen
als extensiveringsgebied, waar vestiging van of uitbreiding naar megabedrijven
in feite is uitgesloten.Het bevoegd gezag stelt op twee gronden verdergaande eisen:1. IPPC-richtlijn, bedoeld om belangrijke verontreinigingen tegen te gaan.
Of sprake is van een belangrijke verontreiniging, kan worden bepaald met de
Beleidslijn IPPC-omgevingstoetsing ammoniak en veehouderij (VROM, 2007a).
Dit is een handreiking voor gemeenten. Hierin staat dat bij uitbreiding boven
de 5000 kg ammoniak per jaar over «het meerdere» een extra reductie
van de ammoniakemissie per dierplaats moet worden gerealiseerd (die verschilt
per diersoort) en boven de 10 000 kg zelfs een reductie van circa 85%
moet worden behaald ten opzichte van niet-emissiearme systemen.2. Vogel- en Habitatrichtlijn, bedoeld om natuurlijke habitats te beschermen.
Voor elk gebied zal een beheerplan worden gemaakt, maar die zijn er nog niet.
Daarom is er een (interim) Toetsingskader ammoniak en Natura 2000 (LNV, 2007)
gemaakt. Dat biedt voor elk bedrijf ruimte voor uitbreiding tot een ammoniakdepositie
op de dichtsbijzijnde rand van het natuurgebied van 5% van de kritische
depositiewaarde (drempelwaarde) van het natuurgebied.Ad 1. IPPC-richtlijnUitbreiding naar megabedrijven volgens de gehanteerde definitie van 500
nge betekent dat ondernemers extra maatregelen moeten nemen op grond van de
IPPC-richtlijn. Een voorbeeld: bij vleesvarkens mag de ammoniakemissie per
dierplaats volgens het Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij niet
meer bedragen dan 1,4 kilogram. Gaat het om een bedrijf met 12 500 vleesvarkens
(500 nge) dan zou de ammoniakemissie op 17 500 kg per jaar uitkomen.
Dit is volgens de beleidslijn (VROM, 2007a) niet toelaatbaar. Voor de eerste
3571 vleesvarkens mag een systeem met 1,4 kilogram ammoniakemissie per dierplaats
worden toegepast (3571 x 1,4 = 5000 kg ammoniak). Voor de volgende 4545 plaatsen
mag de ammoniakemissie per dierplaats maximaal 1,1 kilogram zijn (4545 x 1,1
= 5000 kg). Bij de resterende 4384 plaatsen mag de ammoniakemissie per plaats
niet meer bedragen dan 0,53 kilogram. De totale toegestane emissie wordt daarmee
12 324 kilogram. Dit betekent dat het bedrijf geheel of gedeeltelijk
over moet gaan op toepassing van luchtwassers.Ad 2. Vogel- en HabitatrichtlijnMegabedrijven zullen ook eerder aanlopen tegen de eis uit het Toetsingskader
ammoniak en Natura 2000, waardoor extra reducerende technieken nodig zijn
voor uitbreiding.GeurhinderHinder door geur van veehouderijbedrijven wordt gereguleerd door de Wet
geurhinder en veehouderij (VROM, 2006). Bij uitbreiding of nieuwvestiging
dient beoordeeld te worden of «geurgevoelige objecten» voldoende
worden beschermd tegen geurhinder. Geurgevoelige objecten zijn gebouwen die
bestemd en geschikt zijn «voor menselijk wonen of menselijk verblijf»
waarbij ook meetelt hoe lang mensen erin verblijven. Zo zijn woningen en verzorgingstehuizen
geurgevoelige objecten, maar recreatiewoningen, kantoren en bedrijven niet
altijd. De mate van bescherming hang af van de ligging van het object. Binnen
de bebouwde kom is de bescherming groter dan daarbuiten. In de
concentratiegebieden veehouderij (Zuid en Oost) geldt een lagere bescherming
dan daarbuiten. De gemeenteraad is – binnen wettelijke grenzen –
bevoegd om bij gemeentelijke verordening af te wijken van de standaardwaarden.
Het kan zowel om soepeler als strengere waarden gaan.De geuremissie uit een stal wordt berekend door het aantal varkens of
kippen te vermenigvuldigen met een geuremissiefactor. Een verspreidingsmodel
bepaalt vervolgens de geurbelasting. Als de berekende geurbelasting hoger
is dan de norm, moeten gemeenten de vergunning voor uitbreiding of nieuwvestiging
weigeren. Voor de verschillende stalsystemen gelden specifieke geuremissiefactoren.
De laagste emissiefactor betreft die van stallen waarbij een gecombineerde
luchtwasser wordt gebruikt, die de geuremissie in de varkenshouderij met 70
tot 80% reduceert. Daarnaast kan het verplaatsen of verhogen van ventilatiekokers
en het verhogen van de snelheid van de uittredende ventilatielucht leiden
tot een lagere geurbelasting. Als de geurbelasting in de huidige situatie
al wordt overschreden, mag uitbreiding alleen wanneer bij de bestaande stallen
geurreducerende maatregelen worden genomen. De helft van de geurwinst die
daarbij ontstaat mogen boeren gebruiken om meer dieren te houden, de andere
helft komt ten gunste van de geurbelaste objecten; de geurbelasting daalt
hierdoor dus.Megabedrijven zullen door hun omvang eerder tegen de geurnormen aanlopen
dan bedrijven met een modale grootte. Zij zijn daarom eerder genoodzaakt om
geurreducerende maatregelen te nemen.Fijn stofDe overheid stelt aan fijn stof (PM10) geen directe emissie-eisen,
maar legt de bijdrage aan de concentratie in de omgeving aan banden. De nieuwe «Wet
luchtkwaliteit 2007» (VROM, 2007b) biedt de mogelijkheid om luchtkwaliteit
met een gebiedsgerichte aanpak te benaderen. Dit gebeurt in het Nationaal
Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) van Rijk, provincies en gemeenten.
Door deze aanpak hoeven nieuwe bedrijven of uitbreidingen die «niet
in betekenende mate» bijdragen aan de luchtverontreiniging, niet meer
individueel te worden getoetst op het halen van de grenswaarden. Nieuwvestigingen
of uitbreidingen die «in betekenende mate» bijdragen én
leiden tot overschrijding van de norm voor fijnstofconcentraties, kunnen binnen
het NSL mogelijk toch worden gerealiseerd. Dan moet wel binnen het gebiedsgerichte
programma zodanig gecompenseerd («gesaldeerd») kunnen worden dat
ondanks de nieuwe activiteit de luchtkwaliteitseisen gemiddeld worden gehaald.
De lokale overschrijdingen die hierbij ontstaan, zijn alleen toegestaan als
ze door daling van de achtergrondconcentratie in de toekomst weer verdwijnen.
Een deel van de bestuurders zal overigens streven naar zo laag mogelijke concentraties
van fijn stof omdat ook onder de norm gezondheidseffecten kunnen optreden.
Zowel de berekening van de concentratie als de gezondheidseffecten zijn met
onzekerheden omgeven.Nieuwe en uitbreidende bedrijven moeten voldoen aan de grenswaarden voor
fijn stof uit de Wet luchtkwaliteit (VROM, 2007b). Het gaat om emissies zowel
uit de stal als door transport. Een verspreidingsmodel vertaalt deze naar
concentraties in de lucht, waarbij rekening wordt gehouden met de achtergrondconcentratie.
Samen met de achtergrondconcentratie wordt zo de totale concentratie gevormd.
Voor de (totale) concentratie heeft de overheid grenswaarden vastgesteld,
die gelden op de erfgrens. Bij toetsing gaat het in dit geval om concentratiebijdragen
door emissies zowel uit de stal als door transport van en naar het bedrijf.In grote delen van het landelijk gebied is de in 2011 verwachte achtergrondconcentratie
laag, zodat er nog enige emissieruimte is. Uitzonderingen betreffen Oost-Brabant,
Noord-Limburg en de Geldersche Vallei (MNP, 2007b). Hier is echter nog wel
een correctie mogelijk in verband met natuurlijke fijnstofemissie (zeezout),
waardoor ook hier nog enige ruimte ontstaat. De meeste pluimveebedrijven en
de grotere varkensbedrijven dragen «in betekenende mate» (meer
dan 3% van de jaargemiddelde grenswaarde) bij aan de concentraties
van fijn stof. Dat betekent dat ze bij uitbreiding mogelijk maatregelen moeten
nemen om de emissie te verminderen als gevolg van de «Wet luchtkwaliteit».Megabedrijven zullen vanwege de grotere aantallen dieren vrijwel altijd
te maken krijgen met mogelijke overschrijding van de normen voor fijn stof
en dus eerder emissiereducerende maatregelen moeten nemen, zoals luchtwassers.
Fijn stof is met name problematisch voor de pluimveehouderij, zeker na 2012
als alle leghennen in scharrelsystemen moeten zijn gehuisvest. Ook modale
pluimveebedrijven die willen uitbreiden zullen maatregelen moeten nemen. Luchtwassers
zijn in de pluimveehouderij relatief groot (en dus duur), omdat er veel ventilatie
nodig is. Alhoewel nieuwe, veelbelovende technieken in ontwikkeling zijn,
wordt ook gezocht naar alternatieven zoals een andere vorm van ventilatie
(ventilatie op de nok in plaats van aan de zijkanten) of olie- en waterverneveling
die de stofdeeltjes al in de stal laten neerslaan.Bij gestapelde problematiek van de drie bovengenoemde aspecten (ammoniak,
geur en fijn stof), zoals vaak in de concentratiegebieden het geval is, biedt
de toepassing van gecombineerde luchtwassers een integrale oplossing.Overige aspectenAspecten anders dan ammoniak, geur en fijn stof, zijn in het algemeen
minder snel beperkend voor uitbreiding en nieuwvestiging van varkens- en pluimveebedrijven.
Bedrijven voldoen al aan de normen of kunnen daar door maatregelen relatief
eenvoudig aan voldoen. Wel geldt voor megabedrijven dat door hun omvang de
benodigde inspanningen groter zijn dan voor bedrijven van gangbare grootte,
alhoewel dit niet hoeft te betekenen dat de kosten per dierplaats ook hoger
liggen.– Voor geluid gelden normen, waarbij zowel de inrichting als het
(extra) wegverkeer worden meegerekend. In de meeste situaties vormt geluid
geen probleem of kunnen geluidsreducerende maatregelen worden genomen. Bovendien
kunnen ondernemers bij de locatiekeuze voor nieuwvestiging rekening houden
met burgerwoningen en stiltegebieden om overlast te voorkomen.– Het aanwezige wegennet is niet altijd toegerust op de toenemende
verkeersintensiteit door nieuwvestiging van meerdere agrarische bedrijven.
De formele verantwoordelijkheid voor eventueel benodigde aanpassing ligt bij
gemeenten en provincie.– Voor energie en broeikasgassen gelden (nog) geen wettelijke normen
per kip of varken. Wel heeft de landbouw een convenant afgesloten met het
Rijk om emissies terug te brengen (VROM, 2007c).– Een voldoende veilige mestopslag, noodopvang voor dieren bij veewetziekten
en tegengaan van effecten op het watersysteem kunnen door middel van eenvoudige
maatregelen worden gerealiseerd. Zo kan «hydrologisch neutraal»
worden gebouwd, door regenwater van het dak op te vangen in vijvers en te
laten infiltreren in de bodem. – Voor natuur gelden met name de effecten via ammoniak (gebiedsbescherming)
en effecten op de bouwlocatie (soortenbescherming); voor het laatste moeten
de gevolgen in beeld worden gebracht en zo mogelijk maatregelen worden genomen.– Ten slotte moeten negatieve gevolgen voor landschap en cultuurhistorie
zoveel mogelijk worden beperkt. De gemeente kan bij uitbreiding binnen het
bestaande bouwblok alleen eisen stellen aan de uitvoering van de bouw (welstand,
bijvoorbeeld hoogte en materiaalkeuze). Bij nieuwvestiging of uitbreiding
buiten het bestaande bouwblok kan de gemeente bovendien eisen stellen aan
de landschappelijke inpassing van het bedrijf, zoals plaatsing ten opzichte
van de openbare weg en beplanting met streekeigen bomen en struiken. Veel
gemeenten in reconstructiegebieden hebben daarvoor een beeldkwaliteitsplan
opgesteld. Verder worden ontwikkelingsplannen opgesteld voor de inrichting
van landbouwontwikkelingsgebieden.5 Effecten van megabedrijven voor milieu en landschap5.1 Milieueffecten door regelgevingConcentratie van economische activiteiten leidt in het algemeen tot concentratie
van milieuproblemen en druk op de schaarse ruimte. Dit geldt ook voor de landbouw.
Nederland is een gunstige plek voor de landbouw vanwege een gunstig klimaat,
vruchtbare bodems, beschikbaarheid van technologie, ligging dichtbij belangrijke
afzetmarkten en goede transportmogelijkheden. Mede hierdoor heeft de veehouderij
zich sterk ontwikkeld. Dit heeft echter wel geleid tot een toenemende druk
op de leefomgeving (CPB, MNP en RPB, 2006).Ook op lokaal niveau spelen economische voordelen
van concentratie versus verhoging van de druk op het leefmilieu. Concentratie
van de productie op megabedrijven in de veehouderij kan economisch voordelig
zijn voor de betrokken ondernemers (paragraaf 2.1). Voor naaste buren
tot enkele honderden meters afstand van nieuw te vestigen megabedrijven bestaat
de kans dat de concentraties in de lucht van geur en fijn stof duidelijk toenemen.
Eén megavleesvarkensbedrijf (met luchtwasser) leidt tot overschrijding
van de geurnorm in een straal van tweehonderd á driehonderd meter.
De invloed van één megapluimveebedrijf (met luchtwasser) op
de achtergrondconcentratie van fijn stof is tot op honderd à driehonderd
meter merkbaar (namelijk als een bijdrage van meer dan vijf procent van de
wettelijke grenswaarde). Ook de keuze van het ventilatiesysteem is bepalend
voor de grootte van de invloedssfeer van een bedrijf.In situaties boven de norm leidt uitbreiding van veebedrijven tot afname
van de geurhinder door verplichte geurreducerende maatregelen (paragraaf 4.2).
Voor fijn stof kan saldering (paragraaf 4.2) leiden tot een lokale stijging
van de concentratie. Bewoners van aan- en afvoerwegen van de bedrijven krijgen
te maken met meer verkeersbewegingen. Verder is er sprake van aantasting van
het landschap (zie verder paragraaf 5.3). Voor wat betreft aantasting
van natuur kan lokaal ook stijging van de ammoniakdepositie optreden door
megabedrijven, maar een bedrijf mag nooit meer deponeren dan 5% van
de kritische depositie op Natura 2000-gebieden (paragraaf 4.2). Zowel
voor geur, fijn stof als ammoniak geldt dat vestiging van nieuwe bedrijven
mogelijk is in reeds overbelaste situaties. Voor geur en ammoniak komt dit
doordat de bedrijven (in beginsel) alleen individueel worden getoetst; voor
fijn stof kan dit doordat de mogelijkheid tot saldering bestaat.Daarnaast is er de angst voor gezondheidsrisico’s door bijvoorbeeld
de bacterie MRSA (zie bijvoorbeeld Boerderij, 18 december 2007). Los
van de vraag of deze angst wetenschappelijk onderbouwd is, zijn de emoties
van bewoners rond megavarkens- en megakippenbedrijven begrijpelijk. Daar komt
nog bij dat een deel van de bevolking hoe dan ook vraagtekens zet bij de manier
waarop dieren worden gehouden in de huidige veehouderij (MNP, 2007a). Het
systeem op megabedrijven verschilt echter niet wezenlijk van dat van de grote
meerderheid van de bedrijven in de intensieve veehouderij (RDA, 2008). Er
is daarom uit het oogpunt van dierenwelzijn geen reden om het accent op de
megabedrijven te leggen.Op regionale schaal bezien, levert concentratie
van de productie op megabedrijven echter geen milieukundige nadelen op. Het
is zelfs waarschijnlijk dat er op het gebied van ammoniak, fijn stof en geurhinder
een verbetering optreedt. Hiervoor zijn twee redenen:1. Luchtwassers op megabedrijven. Regelgeving maakt bij nieuwvestiging
van of uitbreiding naar «mega» in veel gevallen toepassing van
luchtwassers noodzakelijk, waardoor de emissie daalt.2. Verplaatsing van veehouderijen. Groeiers kopen de varkens- en pluimveerechten
van stoppende veehouders, die vaak een bedrijf hebben op een milieuhygiënisch
ongunstige locatie (bijvoorbeeld een extensiveringsgebied). Per saldo daalt
hierdoor de ammoniakbelasting op natuur en het aantal gehinderden.Ad 1. Luchtwassers op megabedrijvenHoe groter een varkens- of pluimveehouderij is, hoe eerder emissiereducerende
maatregelen verplicht worden om te kunnen groeien. Door de omvang van megabedrijven
zullen sneller maximale waarden worden overschreden, voor wat betreft bijdrage
aan de kritische depositiewaarde voor natuur, de geurnorm op nabijgelegen
geurgevoelige objecten en de grenswaarden voor fijn stof. Voor de zogenaamde
IPPC-bedrijven is zelfs een directe relatie gelegd tussen emissie en vereiste
maatregelen (paragraaf 4.2). Veel megabedrijven zullen overgaan op gecombineerde
luchtwassers, omdat die ammoniak, fijn stof en geur tegelijk aanpakken. Het
MNP raamt – in het kader van onderhavige studie – dat een voortgaande
groei tot 2020 naar zeer grote en megabedrijven (meer dan 300 nge) een emissiereductie
zou kunnen opleveren van 2 à 4 kton ammoniak en 1 à 2 kton fijn
stof per jaar, door plaatsing van luchtwassers. Hierbij is de schaalvergroting
van de afgelopen tien jaar doorgetrokken en aangenomen dat varkens- en pluimveerechten
blijven bestaan. Afgezet tegen de ramingen van de totale emissies (inclusief
die van buiten de landbouw) in Nederland in 2020 komt dit overeen met reducties
van 1 à 3% voor ammoniak en 3 à 6% voor fijn stof.
De reductie voor fijn stof is relatief groot door de relatief grote bijdrage
van de emissie uit stallen aan de totale emissie. (De reductie voor ammoniak
is relatief klein, omdat de raming voor 2020 al emissiearme stallen bevat –
conform het Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij – en omdat
het gaat om de totale raming, inclusief de melkveehouderij die veel ammoniak
uitstoot.) Als alle varkens- en pluimveestallen
met luchtwassers zouden worden uitgerust, lopen de reducties op tot 9 à
11% voor ammoniak en 18% voor fijn stof, afgezet tegen de ramingen
van de totale emissies in 2020. Ook de geuremissie zal dalen. In de toekomst
kunnen luchtwassers wellicht een rol spelen bij het doden van ziektekiemen
in uitgaande lucht (RIVM, 2008). Aandachtspunten bij luchtwassers zijn het
hoge energieverbruik en de afzet van spuiwater (reststof).Ad 2. Groei bedrijven gaat samen met verplaatsingHet aantal dieren in Nederland is beperkt door varkens- en pluimveerechten
(mestwetgeving). Groeiers zullen dus rechten van stoppende veehouders moeten
kopen, waardoor de milieudruk op de herkomstlocaties afneemt.
Uitbreiding vindt vooral plaats verder weg van natuur en dorpskernen, zodat
per saldo ammoniakbelasting en hinder door geur en fijn stof dalen. De uitbreiding
vindt vooral plaats op locaties waar er nog milieuruimte is. De provinciale
reconstructieplannen faciliteren dit door extensiveringsgebieden, verwevings-
en landbouwontwikkelingsgebieden aan te wijzen. De winst is vooral groot voor
wat betreft geur nabij dorpskernen, omdat er een tamelijk directe relatie
is tussen bronnen en gehinderden. Voor ammoniak is bekend dat gebiedsgerichte
maatregelen minder kosteneffectief zijn dan algemeen geldende maatregelen,
vanwege de hoge achtergrondconcentratie. Gebiedsgerichte maatregelen zijn
alleen in specifieke, lokale situaties kosteneffectief (Van Pul et al., 2005).
De winst is bovendien niet volledig op het conto van megabedrijven te schrijven:
ook bedrijven met een gangbare grootte verplaatsen naar of breiden uit op
milieukundig gunstige locaties.Opvallend is dat de milieuwinst door een individuele verplaatsing niet
altijd inzichtelijk wordt gemaakt. Zo bevatten milieueffectrapportages geen
analyse van effecten van de herkomstlocatie van de dierrechten, omdat deze
locatie niet altijd bekend is en omdat zo’n analyse niet bij het MER
hoort. Voor het draagvlak bij de burger is dit niet gunstig, omdat zo alleen
de lokale milieuschade helder wordt, maar niet de milieuwinst op de boven-lokale
schaal. Een explicietere verbinding tussen herkomstlocatie van de dierrechten
en uitbreidings- of nieuwvestigingslocatie kan helpen het draagvlak (iets)
te verbeteren. De reconstructieplannen van Brabant leggen een dergelijke verbinding –
geen nieuwvestiging zonder opheffing in extensiveringsgebied – en kunnen
hiervoor als voorbeeld dienen (Bruil, 2007).Een belangrijke veronderstelling achter de milieuwinst die op regionale
schaal wordt gehaald, is dat het systeem van varkens- en
pluimveerechten het aantal dieren bevriest op het huidige niveau.
Op dit moment is dit een correcte veronderstelling, maar dit kan in de toekomst
veranderen als gevolg van een aantal regelingen en besluiten, zoals blijkt
uit de recente evaluatie van de Meststoffenwet (MNP, 2007c):– Voorziening gedeeltelijke ontheffing uitbreidingsverbod. In deze
regeling hoeven varkens- en pluimveehouders slechts de helft van de voor uitbreiding
benodigde dierrechten aan te kopen, mits ze alle mest verwerken en buiten
de Nederlandse landbouw afzetten. Het gaat om een gelimiteerde regeling, waarvoor
gegadigden moeten inschrijven (tender). De inschrijving is inmiddels gesloten,
maar het is niet ondenkbaar dat er in de toekomst nieuwe tenders komen. De
regeling draagt bij aan vermindering van het nationale mestoverschot, maar
de kans bestaat dat deze leidt tot toename van de emissie van ammoniak, geur
en fijn stof.– Afschaffing van varkens- en pluimveerechten. De wetgever geeft
aan dat dit op zijn vroegst in 2015 aan de orde is. Bij afschaffing kunnen
varkensen pluimveebedrijven groeien zonder aankoop van dierrechten (uiteraard
moeten ze er wel voor zorgen dat ze hun mest verantwoord afzetten). In dat
geval is de milieuwinst op regionale/nationale schaal dus niet meer gegarandeerd.
Voor deze garantie zijn dan alternatieven nodig, bijvoorbeeld door uitbreiding
op de ene plek te koppelen aan intrekking van de milieuvergunning op een andere
plek.5.2 Milieueffecten door schaalvoordeelDe ministers van VROM en LNV (2007) geven in hun standpunt over megastallen
aan dat schaalvergroting meer financiële mogelijkheden biedt voor innovatie
en investeringen. Alhoewel dit in algemene zin klopt, moet dit beeld toch
worden genuanceerd. Anders ontstaan er te hoog gespannen verwachtingen van
de mogelijkheden om «de potentiële voordelen voor
dier en milieu ook daadwerkelijk te verzilveren», zoals in de brief
van de ministers wordt verwoord.Ten eerste is het de vraag of megabedrijven daadwerkelijk beduidend hogere
economische rendementen halen dan «gewone» grote bedrijven. Het
is weliswaar aannemelijk dat dit het geval is, maar het is uit statistieken
niet goed bekend. Er zijn weliswaar resultaten van grote varkens- en pluimveebedrijven,
maar omdat er nog maar weinig megabedrijven zijn ontbreken representatieve
cijfers (paragraaf 2.1). Ook met betrekking tot de milieuresultaten is
representativiteit een probleem. Er zijn aanwijzingen dat de milieuresultaten
van grote bedrijven beter zijn dan die van kleine, waarschijnlijk door beter
management. De mestproductie per dier (uitgedrukt in fosfaat en stikstof)
op grotere varkensbedrijven is enkele procenten lager dan op kleine bedrijven,
doordat het voer op grotere bedrijven efficiënter wordt benut door de
dieren. De energiekosten per varken liggen op grote bedrijven lager dan op
kleine: de 20% grootste bedrijven waren dertig procent minder geld
daaraan kwijt dan de 20% kleinste (juli 2006–juni 2007; Agrovision,
2007). Het LEI-Bedrijveninformatienet laat geen verschil zien met betrekking
tot mestproductie, maar wel voor wat betreft lagere energiekosten voor grote
bedrijven; overigens zal dit deels te maken hebben met kwantumkorting die
grote bedrijven kunnen krijgen van energieleveranciers en de lagere energiebelasting.
In hoeverre megabedrijven qua milieuresultaten meerwaarde hebben boven «gewone»
grote bedrijven is echter niet bekend.Ten tweede neemt het schaalvoordeel voor megabedrijven niet weg dat «gewone»
grote bedrijven een deel van de milieu-investeringen ook prima kunnen doen:– Luchtwassers. Megabedrijven zullen deze weliswaar eerder plaatsen
dan gewone bedrijven, maar dat komt vooral door de milieuregels (paragraaf 4.2).
Er is weliswaar een schaalvoordeel, maar het voordeel neemt af naarmate bedrijven
groter worden. De kosten van luchtwassers per dierplaats op een bedrijf met
meer dan 12 500 vleesvarkens (500 nge) zijn niet wezenlijk veel lager
dan die van een bedrijf van 5000 varkens (200 nge), blijkt uit consultatie
van leveranciers. Wel is het zo, dat bij het ontwerp van de huidige luchtwassers
nog geen rekening is gehouden met het fenomeen «megastal». Innovaties
zijn nog mogelijk, bijvoorbeeld plaatsing van een biologische luchtwasser
in de nok over de volledige lengte van de stal, waarbij op energie kan worden
bespaard.– Mestvergisting. Mestvergisting (winning van biogas uit mest) draagt
bij aan vermindering van emissies van broeikasgassen, doordat methaanemissie
uit de mestopslag wordt vermeden en met het biogas elektriciteit en warmte
kan worden opgewekt. Weliswaar kunnen megabedrijven tegen lagere kosten biogas
leveren, maar desondanks kan mestvergisting ook al voor «gewone»
grote varkensbedrijven aantrekkelijk zijn (ECN en MNP, 2006), zeker als ook
restproducten worden toegevoegd.Ten derde kunnen (niet-mega) varkens- en pluimveebedrijven samenwerken,
waardoor ze gezamenlijk het schaalvoordeel van een megabedrijf kunnen behalen.
Dit is bijvoorbeeld het geval bij mestvergisting en -verwerking. Mestverwerking
is bedoeld om de mest beter te kunnen afzetten, bijvoorbeeld door deze te
scheiden in een dunne fractie (afzet in de eigen regio) en een dikke fractie
(afzet verder weg, eventueel als korrels), waardoor transportkosten dalen.
Bij veel van de verwerkingstechnieken hebben megabedrijven een schaalvoordeel:
zij kunnen door de hoge eigen mestproductie technieken toepassen die voor
kleinere bedrijven economisch niet haalbaar zijn. Kleinere bedrijven kunnen
daarentegen een mobiele mestverwerker (bijvoorbeeld mestscheider) huren of
met anderen een gezamenlijke mestverwerking starten, waarmee
ze ook schaalvoordeel kunnen behalen. Dit leidt echter wel tot hogere mesttransportkosten
dan bij megabedrijven. De gezamenlijke schaal van een groep kleinere bedrijven
moet wel groter zijn dan het megabedrijf, om voor dit economische nadeel te
compenseren.Bieden megabedrijven dan geen substantiële voordelen voor het milieu?Substantiële voordelen voor megabedrijven kunnen ontstaan als er
tegelijk sprake is van systeeminnovatie, bijvoorbeeld door samenwerking tussen
schakels in de keten en/of bedrijven uit andere sectoren. Daarbij kan worden
bespaard op transport en kunnen stromen mest, voer en energie worden uitgewisseld.
Voor het varkenscluster Markelose Broek in de gemeente Hof van Twente wat
als «megabedrijf» kan worden beschouwd (in feite een «megalocatie»
van zes gezinsbedrijven met vleesvarkens en zeugen en een mestverwerkingseenheid)
heeft het LEI berekend dat hierdoor het aantal transportbewegingen halveert
en het aantal transportkilometers met 80% afneemt (referentie in Gies
et al., 2007). Een ander voorbeeld is de koppeling van schakels in de pluimveeketen
en tussen pluimvee- en varkenshouderij in het Nieuw Gemengd Bedrijf, waarbij
op transport wordt bespaard en mest wordt verwerkt tot onder meer biogas en
mestkorrels (Boerderij, 2007). Pleitbezorgers van dit soort agroproductieparken
zijn onder meer het Innovatienetwerk (2008) en het College van Rijksadviseurs
(2007). Het aantal praktijkinitiatieven is echter nog beperkt: veel aanvragers
voor de bouw van megabedrijven beperken zich tot de primaire, dierlijke productie.
VROM en LNV (2007) richten zich daar vooralsnog ook op, door «integraal
duurzame stallen» te stimuleren. Als de overheid dit breder zou willen
trekken naar agroproductieparken, dan zal daar sterker op moeten worden gestuurd
dan alleen via «fiscale maatregelen» en «dialoog met de
samenleving». Bovendien zullen realiteitsgehalte en duurzaamheidsvoordelen
en -nadelen van agroproductieparken goed in beeld moeten worden gebracht.5.3 LandschapBurgers maken zich zorgen om verstoring van het landschap. De ervaren
verstoring kan door belevingsonderzoek worden vastgesteld (zie onder meer
Veeneklaas et al., 2006; Van der Wulp et al., 2008; De Vries et al., 2008).
Infrastructuur en massieve gebouwen met een industrieel uiterlijk hebben de
grootste negatieve invloed op de waardering van de schoonheid van een landschap.
Dat geldt niet alleen voor «dozen» op bedrijventerreinen, maar
ook voor kassen en agrarische schuren.Er is in Nederland nog geen specifiek onderzoek gedaan naar de mate waarin
burgers vinden dat megaveehouderijbedrijven het landschap verstoren. Wel geeft
bestaand belevingsonderzoek naar storende elementen hiervoor een indicatie.
In Figuur 3 staat de mate waarin agrarische objecten het landschap verstoren,
volgens een representatief onderzoek onder burgers (Van der Wulp et al., 2008).
De agrarische gebouwen in de figuur hebben betrekking op bedrijven van modale
grootte. Ter vergelijking is ook de beleving van bedrijventerreinen toegevoegd.
Bepalend voor de ervaren mate van verstoring is de omvang en hoogte van de
gebouwen en de mate van clustering van storende elementen, blijkt uit onderzoek.
Het is daarom aannemelijk dat megabedrijven een zelfde storende werking hebben
als bedrijventerreinen. Het College van Rijksadviseurs (2007) zegt hierover: «een
concentratie van megastallen brengt het beeld van een bedrijfsterrein inderdaad
dichterbij».Figuur 3 De invloed van storende landschapselementen
op de waardering van de schoonheid van het landschap. Van alle onderzochte
elementen is de negatieve invloed van bedrijventerreinen het grootst (naar
Van der Wulp et al., 2008).De mate van verstoring hangt daarnaast af van de locatiekeuze. Uit het
bovengenoemde onderzoek blijkt dat het negatieve effect van storende elementen
groter is naarmate de waardering van een gebied hoger is. Landschappen met
veel opgaande begroeiing in de vorm van bossen, bosjes, houtwallen, bomenrijen
en heggen of veel historische landschapselementen, zoals gebouwde monumenten
worden beduidend hoger gewaardeerd dan grootschalige, open landbouwgebieden
(MNP, 2006). Megabedrijven in kleinschalige landschappen met een groen karakter
zullen dus mogelijk ongunstiger scoren op de waardering door burgers dan megabedrijven
in visueel open gebieden. Daar staat tegenover dat megabedrijven in open landschappen
veel nadrukkelijker aanwezig zijn. Een objectieve afweging is vooralsnog niet
te maken en is bovendien sterk locatie-afhankelijk. Vanuit het landschapsbeleid
bezien ligt het wel voor de hand de Nationale Landschappen te vrijwaren van
nieuwvestiging van megabedrijven. Bijzondere aandacht is hierbij nodig buiten
de reconstructiegebieden (zonder reconstructiezonering); bínnen de
reconstructiegebieden wordt nieuwvestiging immers al gestuurd door de aanwijzing
van landbouwontwikkelingsgebieden en die liggen voor het grootste deel buiten
de Nationale Landschappen.Tegenover de lage landschappelijke waardering van megabedrijven staat
dat op plekken waar stallen worden verwijderd de waardering van de schoonheid
van het landschap zal toenemen. Bovendien zou sterke clustering (vele kleine
stallen worden enkele grote) het negatieve effect op regionale schaal kunnen
verkleinen. Dit komt omdat het verband tussen beleving en omvang van bedrijven
waarschijnlijk exponentieel is: zeer grote megabedrijven zullen landschappelijk
niet zeer veel negatiever worden gewaardeerd dan «kleine» megabedrijven.
Belangrijke kanttekening is dat dit gunstige effect van clustering van stallen
alleen optreedt als oude stallen worden gesloopt, maar dat is in de praktijk
niet altijd het geval. Bovendien is het landschapseffect afhankelijk van de
vraag of, hoe en waar vervangende woningen worden gebouwd (zogenaamde
rood-voor-rood-regeling). Voor de sloop is duidelijkheid over verantwoordelijkheid
en financiering van belang.Lokale inpassing en vormgeving van stallen kan de nodige invloed hebben
op waardering en acceptatie. Tot op heden is de aandacht voor landschappelijke
inpassing en beeldkwaliteit van de bebouwing gering (Gies et al., 2007). Ervaringen
met beeldkwaliteits- en landschapbeleidsplannen naast bestemmingsplannen laten
zien dat het succes in belangrijke mate afhankelijk is van de personele inzet
bij gemeenten. Dat beide planvormen niet verplicht en zeker niet wettelijk
afdwingbaar zijn speelt daarbij een rol. Beeldkwaliteitsplannen en landschapsbeleid
zijn alleen bindend voor zover dit in de bestemmingsplannen is vastgelegd,
en dus bij vergunningaanvragen door de desbetreffende ambtenaar worden meegetoetst.
De rijksoverheid kan dus op dit gebied zeker een stimulerende en faciliterende
rol spelen. Zo kan de rijksoverheid kennisontwikkeling en kennisverspreiding
stimuleren over de beleving van vormgeving en lokale inpassing van intensieveveehouderijbedrijven,
projectlocaties en agrarische bedrijventerreinen. Ontwerpers en samenstellers
van beeldkwaliteitplannen zijn nog lang niet altijd goed bekend met de beleving
door burgers van ruimtelijke kwaliteit. Het College van Rijksadviseurs (2007)
stelt daarom voor een «vliegende brigade» in het leven te roepen
van ontwerpers met concrete ervaring in de reconstructiegebieden. Deze kan
ondersteuning en/of maatwerk bieden aan gemeenten met betrekking tot landschappelijke
inpassing van megastallen, waarbij tevens rekening wordt gehouden met aspecten
als dier- en volksgezondheid. Daarnaast noemt het College als optie voor het
Rijk om ontwerponderzoek naar mooie innovatieve megastallen te starten.6 Conclusies1. Op lokale schaal kan uitbreiding naar of vestiging van een megabedrijf
in de intensieve veehouderij meer hinder door geur en fijn stof opleveren,
tot een paar honderd meter afstand. De ammoniakdepositie op nabijgelegen natuur
zal licht stijgen. Hierbij moeten de veehouders uiteraard voldoen aan de wettelijke
milieunormen die voor hun bedrijf gelden.2. Op regionale en nationale schaal gaat schaalvergroting samen met verplaatsing
van productie, waarbij de milieukwaliteit in de meeste gevallen zal verbeteren.
Er is sprake van verplaatsing en niet van uitbreiding, omdat de veestapel
is gelimiteerd door het mestbeleid: een veehouder mag pas uitbreiden als hij
varkens- en pluimveerechten van een stoppende veehouder koopt. Door overheidsbeleid
zal daarbij vaak sprake zijn van een beweging weg van natuur en woonkernen,
zodat op die plekken de milieudruk vermindert. Deze winst lijkt in de beleving
van burgers echter nauwelijks een rol te spelen. Een explicietere verbinding
tussen de milieu-effecten op de herkomstlocatie en die op de uitbreidings-
of nieuwvestigingslocatie kan helpen het draagvlak (iets) te verbeteren.3. Veehouders die willen uitbreiden naar «mega» of zich als
megabedrijf willen vestigen, zullen meestal luchtwassers moeten toepassen.
Dit komt door de milieueisen uit de IPPC-richtlijn en doordat ze eerder tegen
milieunormen aanlopen voor ammoniakdepositie op Natura 2000-gebieden, en normen
voor fijn stof en geurbelasting. Door (gecombineerde) luchtwassers dalen de
emissies van ammoniak, geur en fijn stof. Bij een doorgaande trend naar grote
en megabedrijven zijn reducties te verwachten van 1 à 3% voor
ammoniak en 3 à 6% voor fijn stof, ten opzichte van de raming
van de totale emissies (alle bronnen) in Nederland in 2020. Als alle varkens- en pluimvee-stallen met luchtwassers zouden
worden uitgerust, lopen de reducties op tot 9 à 11% voor ammoniak
en 18% voor fijn stof. Deze komen bovenop de reductie als gevolg van
het aanstaande Besluit ammoniak-emissie huisvesting veehouderij.4. Megabedrijven hebben een negatieve invloed op landschapsbeleving, welke
vergelijkbaar is met die van bedrijventerreinen. De grootte van het effect
hangt ook af van de huidige waardering van de burgers van het desbetreffende
landschap (hoog voor kleinschalige landschappen) en de zichtbaarheid van de
stallen (groot in open landschappen). Voor alle landschappen geldt dat een
goede landschappelijke inpassing van megabedrijven essentieel is. De gemeenten
kunnen hierin sturen door het maken van een beeldkwaliteitsplan. Uitwisseling
van kennis over landschappelijke inpassing en ontwerponderzoek lijken hierbij
zinvol.5. Op regionaal niveau kan het landschap erop vooruitgaan, aangezien vele
kleine stallen – op de herkomstlocatie van de dierrechten – worden
ingeruild voor enkel grote megabedrijven. Er is alleen vooruitgang als de
stallen op de herkomstlocaties worden gesloopt.6. Voorwaarde voor positieve milieu- en landschapseffecten op het regionale
en nationale niveau is dat het aantal dieren wordt gereguleerd. Het systeem
van dierrechten wordt wellicht afgeschaft in 2015, waarna groei van bedrijven
wél zou kunnen leiden tot meer druk op milieu en landschap, als gevolg
van toenemende dieraantallen.7. Megabedrijven kunnen door schaalvoordelen waarschijnlijk makkelijker
milieu-investeringen doen dan kleinere bedrijven. Omgekeerd betekent dit niet
dat voor «gewone» grote (niet-mega) bedrijven investeringen in
luchtwassers, biogaswinning en gezamenlijke mestverwerking onhaalbaar zouden
zijn.8. Megabedrijven worden qua duurzaamheid interessanter als er tegelijk
sprake is van systeeminnovatie, waarbij integraal wordt gekeken naar economie,
milieu, landschap, diergezondheid, dierenwelzijn en volksgezondheid. Zo kan
de megastal nieuwe mogelijkheden bieden voor stalontwerp en voor innovaties
op het gebied van luchtwassers, die gewenst zijn om het hoge energieverbruik
te verlagen en uitgaande lucht te ontsmetten. Daarnaast biedt het megabedrijf
mogelijkheden voor samenwerking tussen schakels in de keten en/of bedrijven
uit andere sectoren. Daarbij kan worden bespaard op transport en kunnen stromen
mest, voer en energie worden uitgewisseld. De overheidssturing hierop is echter
nog vrijblijvend en het aantal praktijkinitiatieven is nog beperkt.LiteratuurAgrovision, 2007. http://www.agrovision.nl/producten/bedrijfsvergelijking/ [geraadpleegd
december 2007].Boerderij, 2007. Grubbenvorst. Testcase voor duurzame veehouderij. Boerderij,
18 december 2007, nummer 12/13, p. 28–45.Bruil, D.W., 2007. Megastallen in het buitengebied. http://parlando.sdu.nl/ [geraadpleegd
december 2007]. (Bijlage bij VROM en LNV, 2007).College van Rijksadviseurs, 2007. Advies megastallen. http://www.rijksbouwmeester.nl/nieuws/_pdf/Advies_Megastallen.pdf [geraadpleegd
december 2007]. (Bijlage bij VROM en LNV, 2007).Commissie MER, 2007. Oprichting varkenshouderij «Family Farmers
BV» aan de Vossenweg te Hellendoorn. Advies voor richtlijnen voor het
milieueffectrapport. http://docs1.eia.nl/mer/p19/p1947/a1947rl.pdf [geraadpleegd
december 2007].CPB, MNP en RPB, 2006. Welvaart en Leefomgeving. Een scenariostudie voor
Nederland in 2040. Centraal Planbureau, Milieu- en Natuurplanbureau en Ruimtelijk
Planbureau, Bilthoven (zie ook: www.welvaartenleefomgeving.nl).ECN en MNP, 2006. Optiedocument 2010/2020. Fact-sheets. http://www.ecn.nl/nl/ps/onderzoeksprogramma/nationaal-klimaatbeleid/optiedocument-20102020/fac
tsheets/ [geraadpleegd december 2007].Gies, E., J. van Os, T. Hermans en R. Olde Loohuis, 2007. Megastallen
in beeld. Alterra, Wageningen. (Bijlage bij VROM en LNV, 2007).Innovatienetwerk, 2008. http://www.innovatienetwerk.org/nl/concepten/view/63/Agrocentrum.html [geraadpleegd
januari 2008].LNV, 2007. Toetsingskader ammoniak en Natura 2000. Brief van de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan de Voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal van 22 mei 2007.Milieudefensie, 2007. Meldpunt varkensflats. http://www.milieudefensie.nl/landbouw/doemee/meldpuntvarkensflats [geraadpleegd
december 2007].MNP, 2006. Belevingswaardenmonitor Nota Ruimte: Nulmeting landschap en
groen in en om de stad. Milieu- en Natuurplanbureau, Bilthoven.MNP, 2007a. Duurzame ontwikkeling van de landbouw in cijfers en ambities.
Veranderingen tussen 2001 en 2006. Milieu- en Natuurplanbureau, Bilthoven.MNP, 2007b. Grootschalige Concentratiekaarten Nederland. Overzicht van
huidige concentraties en projecties. http://www.mnp.nl/nl/themasites/gcn/index.html [geraadpleegd
december 2007].MNP, 2007c. Werking van de Meststoffenwet 2006. Milieu- en Natuurplanbureau,
Bilthoven.Pul, W. A. J. van, B. J. de Haan, J. D. van Dam, M. M.
van Eerdt, J. F. de Ruiter, A. van Hinsberg en H. J. Westhoek, 2005.
(Kosten-)Effectiviteit generiek en gebiedsgericht ammoniakbeleid. Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven.RDA, 2008. Diergezondheid en dierenwelzijn op megabedrijven in Nederland.
Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag.RLG, 2006. Buitenbeentjes en boegbeelden. Avies over megabedrijven in
de Nederlandse land- en tuinbouw. Raad voor het Landelijk Gebied, Amersfoort.RLG, 2008. Avies over het megabedrijf in de intensieve veehouderij. Raad
voor het Landelijk Gebied, Amersfoort.RIVM, 2008. Volksgezondheidsaspecten van (toekomstige) megabedrijven in
Nederland. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven.Tweede Kamer, 2007. Toekomst van de intensieve veehouderij. Brief Presidium
over verzoek om advies aan drie instanties inzake megastallen. Kamerstuk 2007–2008,
28 973, nr. 16, Tweede Kamer.Veeneklaas, F. R., J. L. M. Donders en I. E. Salverda,
2006. Verrommeling in Nederland. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu,
Wageningen.Vries, S. de, T. de Boer, M. Goossen en N. van der Wulp, 2008. De beleving
van groot water: Met bijzondere aandacht voor de invloed van specifieke elementen
hierop. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen. (in voorbereiding).VROM en LNV, 2007. Toekomst van de intensieve veehouderij. Brief van de
ministers van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit. Kamerstuk 2007–2008, 28 973, nr. 16,
Tweede Kamer.VROM, 2005. Besluit van 8 december 2005, houdende regels ter beperking
van de ammoniakemissie uit huisvestingssystemen van veehouderijen (Besluit
ammoniakemissie huisvesting veehouderij). Staatsblad, jaargang 2005, nummer
675.VROM, 2006. Wet geurhinder en veehouderij. wetten.overheid.nl [geraadpleegd
december 2007].VROM, 2007a. Beleidslijn IPPC-omgevingstoetsing ammoniak en veehouderij.
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Den
Haag. (Bijlage 2 bij brief BWL/2007065530 van VROM aan gemeenten en provincies).VROM, 2007b. Wet van 11 oktober 2007 tot wijziging van de Wet milieubeheer
(luchtkwaliteitseisen). Staatsblad, jaargang 2007, nummer 414. (Ook bekend
als «Wet luchtkwaliteit»).VROM, 2007c. Duurzaamheidsakkoord. http://www.vrom.nl/Docs/milieu/20071101_Duurzaamheidakkoord.pdf [geraadpleegd
december 2007].Wulp, N. van der, M. Custers en J. Vreke, 2008. De beleving van storende
landschapselementen. WUR, Wageningen. (in voorbereiding).BIJLAGE 1Structuur en economie van Nederlandse intensieveveehouderijbedrijven,
in grootteklassenHet LEI heeft ter ondersteuning van de analyse door de vier instituten
cijfers (inclusief interpretatie) geleverd over de structuur en economie van
de Nederlandse intensieve veehouderij en de structuur in Europa. De betrokken
LEI-medewerkers zijn C. van Bruchem, W. H. van Everdingen en J. H.
Jager. In hoofdstuk 2 staan de meest relevante observaties, met betrekking
tot megabedrijven. In deze bijlage staan de volledige datasets voor de Nederlandse
intensieve veehouderij. De tabellen zijn een actualisatie van de tabellen
voor 2004 uit de publicatie Buitenbeentjes en boegbeelden (RLG, 2006).Bij Tabel 4 gaat het om gespecialiseerde intensieveveehouderijbedrijven.
Een aanzienlijk deel van de varkens- en pluimveestapel is te vinden op niet-gespecialiseerde
bedrijven. Dit deel blijft dus buiten beschouwing. Het gaat om 24%
van de varkensstapel (2,8 miljoen dieren) en 19% van de pluimveestapel
(16 miljoen dieren). Er zijn ook naar diersoort uitgesplitste tabellen gemaakt.
Uit een vergelijking van deze tabellen voor de verschillende diersoorten valt
het volgende op te maken. In de varkenshouderij hadden de megabedrijven in
2006 minder dan 5% van de totale productiecapaciteit op gespecialiseerde
bedrijven in handen, in de pluimveehouderij bijna 10%. In de pluimveehouderij
is het verschijnsel megabedrijf dus duidelijk belangrijker dan in de varkenshouderij.
Dat geldt nog sterker voor de «overige intensieveveehouderijbedrijven».
De vleeskalverenbedrijven vormen hierin de belangrijkste groep, maar ook bedrijven
met eenden of nertsen behoren ertoe. Daarnaast vallen er ook bedrijven met
een meer gemengd karakter (varkens en pluimvee en eventueel nog een andere
diersoort) onder.In Tabel 5 staan kenmerken en bedrijfseconomische resultaten zoals die
volgen uit het Bedrijven-informatienet van het LEI. Er is voor de megabedrijven
gekozen voor een ondergrens van 250 nge. Dit is beduidend lager dan bij de
structuurgegevens uit Tabel 4. Bij een ondergrens van 500 nge zijn in het
Bedrijven-informatienet van het LEI te weinig megabedrijven beschikbaar om
een betrouwbaar beeld te kunnen geven. Door de afwijkende ondergrens van de
megabedrijven zijn ook de grenzen van de andere omvangsklassen anders dan
bij de structuurgegevens.Tabel 4 Structuurgegevens intensieve veehouderij
in Nederland naar bedrijfsomvang en type, 2006 (CBS-Landbouwtelling, bewerking
LEI) KleinModaalGrootMegaAlleOmvang in nge:< 7070–200200–500> 500 Alle bedrijven     Aantal bedrijven3 1373 306584647 091 idem, %44,246,68,20,9100 Aandelen (%) in:     – productiecapaciteit (nge)16,553,322,87,4100 – in areaal27,255,914,92,0100 – in arbeidsvolume (AJE)31,249,514,74,6100 nge per bedrijf37114276814100 ha per bedrijf5914178 AJE per bedrijf1,31,93,39,31,8 nge per AJE28,758,584,587,254,3 nge per ha7,9512,4920,0048,4013,10Varkensbedrijven     Aantal bedrijven1 9481 873314254 160 idem, %46,845,07,50,6100 Aandelen (%) in:     – productiecapaciteit (nge)18,454,422,34,8100 – in areaal25,258,015,01,9100 – in arbeidsvolume (AJE)32,649,914,53,0100 nge per bedrijf3711327675393 ha per bedrijf41015258 AJE per bedrijf1,22,03,49,01,8 nge per AJE29,557,080,584,052,2 nge per ha8,8411,3518,0230,5612,08Pluimveebedrijven     Aantal bedrijven488758155211 422 idem, %34,353,310,91,5100 Aandelen (%) in:     – productiecapaciteit (nge)12,152,925,29,9100 – in areaal19,958,618,03,5100 – in arbeidsvolume (AJE)25,651,015,97,5100 nge per bedrijf42117273791118 ha per bedrijf369135 AJE per bedrijf1,51,92,910,22,0 nge per AJE27,861,193,277,258,9 nge per ha13,4920,1031,1063,1422,26 Overige bedrijven     aantal bedrijven701675115181 509 idem, %46,544,77,61,2100 Aandelen (%) in     – productiecapaciteit (nge)16,550,921,511,1100 – in areaal35,649,813,31,4100 – in arbeidsvolume (AJE)33,446,813,95,9100 nge per bedrijf3511328092799 ha per bedrijf71116119 AJE per bedrijf1,31,93,38,81,8 nge per AJE27,460,185,2105,055,3 nge per ha4,8910,7617,0384,7310,52AJE = arbeidsjaareenheid, nge = Nederlandse grootte-eenheidTabel 5 Kenmerken en bedrijfsresultaten intensieveveehouderijbedrijven
naar omvang, 2006 (Bedrijven-informatienet van het LEI) KleinModaalGroot«Mega»AlleOmvang in nge:< 7070–150150–250> 250 Aantal steekproefbedrijven49714631197 Oppervlakte cultuurgrond7,28,39,219,78,6 Bedrijfsomvang (nge)50100180360100       Resultaten in euro per bedrijf     Opbrengsten, totaal177 000412 000837 0001 637 000436 000Betaalde kosten en afschrijving156 000360 000729 0001 479 000385 000Gezinsinkomen uit bedrijf22 00053 000109 000156 00053 000Idem in % van opbrengsten1313131012 Totale kosten (incl. berekend)211 000442 000841 0001 627 000463 000Opbrengsten in % kosten849310010194      Neveninkomsten uit arbeid9 0003 0005 0001 0005 000 Andere inkomsten buiten bedrijf9 0003 0008 00023 0007 000 Totaal gezinsinkomen40 00059 000123 000179 00066 000Besparingen– 1 0001 00047 00089 00011 000      Balanstotaal713 0001 388 0002 307 0004 370 0001 391 000Eigen vermogen in % totaal vermogen6451534553Aandeel gezinsarbeid9789725583      Resultaten in euro per nge     Opbrengsten3 9004 0404 5904 5104 230Arbeidskosten (berekend en betaald)1 020720590470690 Berekende kosten vermogen410370380370380 Totale kosten4 6504 3404 6104 4804 480 Betaalde rente180200190220200ADVIESDierenwelzijn en diergezondheid op Megabedrijven in NederlandRaad voor DierenaangelegenhedenInhoud blz.1. Considerans en samenvatting 342. Uitgangspunten 353. Ethische aspecten 374. Dierenwelzijn op megabedrijven vs. dierenwelzijn op de huidige bedrijven,
beschouwd volgens de EU-Welfare-benadering 381. Considerans en samenvattingEind 2007 heeft de Tweede Kamer aan de Raad voor Dierenaangelegenheden
gevraagd om een analyse van de mogelijke gevolgen van de bouw van megastallen
voor dierenwelzijn en diergezondheid.Dit verzoek is door de RDA opgevat als het antwoord op de vraag:Wat zijn de verschillen ten aanzien van het dierenwelzijn
(inclusief de diergezondheid) tussen enerzijds de bestaande zgn. gezins- of
familiebedrijven en anderzijds de in de toekomst voorziene megabedrijven?Dit antwoord levert, samen met de rapporten van het Milieu- en Natuur
Planbureau en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en het advies
van de Raad voor het Landelijk Gebied, fundamenten voor het Kamerdebat over
megabedrijven, dat begin 2008 plaats zal vinden.Schaalvergroting in de veehouderij is een proces dat in Nederland al decennia
aan de gang is. Deze schaalvergroting komt in een grote versnelling door de
ontwikkeling naar zgn. megabedrijven. De drijvende kracht achter deze ontwikkeling
is bedrijfseconomisch van aard. Echter, ook andere aspecten van de dierhouderij
spelen nadrukkelijk een rol in het debat over de wenselijkheid en de mogelijkheid
van deze vorm van schaalvergroting. Eén van die aspecten is het dierenwelzijn
en, als wezenlijk onderdeel daarvan, de diergezondheid.1.1 Analyse:1. Dierenwelzijn inclusief diergezondheid zal in megabedrijven in beginsel
niet beter of slechter zijn dan in de huidige zgn. familiebedrijven.2. Megabedrijven bij elkaar plaatsen geeft grotere diergezondheidsrisico’s
dan wanneer grote onderlinge afstand aangehouden wordt.3. Met betrekking tot de aangifteplichtige dierziekten is er in geval
van familiebedrijven sprake van een relatief grote kans op een relatief kleine
ramp en op megabedrijven sprake van een kleine kans1 op een absoluut heel grote ramp.4. In landbouwontwikkelingsgebieden (LOG’s), waar veel grote bedrijven
dicht bij elkaar liggen, is er daarom (zie punt 4) een relatief grote kans
op een grote ramp met betrekking tot diergezondheid.1.2 Overwegingen:1. Megabedrijven worden gesticht om economische redenen. Het benutten
van de daardoor ontstane economische investeringsruimte ten behoeve van verdere
verbetering van de diergezondheid en het dierenwelzijn zal noodzakelijk zijn
om maatschappelijke acceptatie te verwerven en te behouden.2. De Raad stelt dat megabedrijven voorop moeten willen lopen op het gebied
van diergezondheid en dierenwelzijn door gebruik te maken van de meest recente
inzichten (voorbeelden: Comfort Class bij varkens, Volièrestal bij
legpluimvee, luchtontsmetting d.m.v. moderne luchtwassers).3. Het onder 2 gestelde klemt des te meer vanwege de noodzakelijke maatschappelijke acceptatie van het houden van dieren op megaschaal.4. Anders dan in kleine gezinsbedrijven wordt in megabedrijven gewerkt
met ingehuurd personeel. Op megabedrijven is management en aansturing van
personeel met betrekking tot dierverzorging (incl. ziektemonitoring) nog belangrijker
dan op familiebedrijven.5. Megabedrijven moeten het voortouw nemen in de verdere ontwikkeling
naar gesloten bedrijfsvoering, om verdere verbetering van het dierenwelzijn
en de diergezondheid te bewerkstelligen (zie punt 3 Analyse).6. Megabedrijven zijn vanwege hun omvang en hun economische belangen extra
kwetsbaar voor negatieve gevolgen van onvoldoende dierenwelzijn en onvoldoende
diergezondheid. Kwaliteitsborging, transparantie en openheid is voor deze
bedrijven dus nóg belangrijker dan voor kleinere (hobby-, familie-)bedrijven.
Deze noodzaak tot transparantie (webcam etc.) zal het dierenwelzijn ten gunste
kunnen komen: er is geen andere keuze dan om de gewenste/vereiste verbeteringen
door te voeren.1.3 Instrumenten:Er bestaan drie «instrumenten» die ontwikkelingen op het gebied
van diergezondheid en dierenwelzijn op megabedrijven kunnen sturen:1. Marktwerking2. Stimuleringsmaatregelen door de overheid3. Wet- en regelgevingDe Raad is unaniem van mening dat verbetering van de diergezondheid en
het dierenwelzijn het doel is. De Raad heeft echter vastgesteld dat de meningen
over de gewenste inzet van de verschillende instrumenten sterk verschillen.
Zo is bijvoorbeeld de Dierenbescherming van oordeel dat sterke regie nodig
is, waar andere partijen uitgaan van marktwerking.2. UitgangspuntenDe RDA heeft de hier volgende uitgangspunten gehanteerd ten aanzien van
kennisherkomst, relevante dierhouderijen, definitie van megabedrijven, dierenwelzijnsparameters
en groepsgrootte-ontwikkeling. Vervolgens wordt als uitgangspunt nogmaals
de reikwijdte van het advies gedefinieerd. Tenslotte enkele opmerkingen over
ethische aspecten.Omdat in Nederland tot op heden geen wetenschappelijk onderzoek over megabedrijven in de veehouderij is gedaan, is dit
advies gebaseerd op inschattingen van deskundigen1.
Megabedrijven in het buitenland zijn qua omstandigheden (milieu, cultuur,
economie) niet goed met Nederlandse vergelijkbaar.De Tweede Kamer heeft aangegeven vooral naar de varkens- en pluimveehouderij
te willen kijken. Dit advies is dan ook tot die diersoorten beperkt.De vier adviserende organisaties (zie Considerans) hebben als definitie
van een megabedrijf de bedrijfseconomische definitie van het LEI2 (groter dan 500 zgn. Nationale Grootte Eenheden) aangehouden, wat
praktisch vertaald neerkomt op een bedrijf met een grootte van minimaal zes
maal een gezinsbedrijf, op één locatie (in cijfers: minstens
12 500 vleesvarkens of 2000 fokvarkens, of een gesloten bedrijf
met 900 zeugen, 2600 biggen en 6300 vleesvarkens of 360 000 vleeskuikens
of 160 000 legkippen).Diergezondheid is een integraal onderdeel van dierenwelzijn, zowel wanneer
de Vijf Vrijheden van Brambell (zie de Nota Dierenwelzijn van het Ministerie
van LNV) als wanneer de Vier Criteria van het Europese Welfare Quality-project
(zie kader) gehanteerd worden.Welfare QualityHet Welfare Quality-project is een door de EU geïnitieerd en gefinancierd
onderzoek van zowel dier- als maatschappijwetenschappers.Doel van het project is het verbeteren van dierenwelzijn door:– het ontwikkelen van praktische meet- en verbeterstrategieën
op bedrijfsniveau voor de dierhouderij en het diertransport– het verbinden van dierhouderijmethoden met consumentkeuze– te komen tot een hogere Europese dierenwelzijnstandaard voor
productiedierenVan groot belang is de multidiciplinaire aanpak: niet uitluitend de zgn.
agro-sciences, maar ook de social sciences zijn uitdrukkelijk betrokken bij
dit project.In cijfers: aan het Welfare Quality project nemen ca 250 wetenschappers
van 44 instellingen uit 17 landen (13 EU, 4 Zuid-Amerika) deel. Het project
heeft een budget van € 19 miljoen, waarvan € 15 miljoen
door de EU wordt bijgedragen.Het Welfare Quality-project is gestart in 2004 en zal worden afgerond
in 2009.De Raad voor Dierenaangelegenheden kiest er voor om de moderne en actuele
definitie van dierenwelzijn zoals vastgesteld in het EU-Welfare Quality-project
te hanteren (zie tabel 1).Tabel 1: Principes en bijbehorende welzijnscriteria
voor Welfare Quality.PrincipesWelzijnscriteria I. Goede voeding1. Afwezigheid van voortdurende
honger 2. Afwezigheid van voortdurende dorst II. Goede huisvesting3. Comfortabele rustplaats  4. Comfortabele temperatuur  5. Gemakkelijk kunnen bewegen III. Goede gezondheid6. Afwezigheid van verwondingen  7. Afwezigheid van ziekten  8. Afwezigheid van pijn veroorzaakt door managementprocedures IV. Soortspecifiek gedrag9. Uitvoeren van sociaal
gedrag  10. Uitvoeren van ander gedrag 11. Goede mens-dier-relatie  12. Afwezigheid van algemene angstBron: Prof. Dr. Ir. H. Blokhuis, projectleider Welfare Quality-project.In de huidige, reguliere veehouderij (in zgn. gezins- of familiebedrijven1 ) worden varkens veelal in groepen van (enige) tientallen
dieren gehouden, waarbij er meerdere groepen per afdeling en meerdere afdelingen
per stal kunnen zijn. De pluimveehouderij verschilt in zoverre van de varkenshouderij
dat de groepen over het algemeen veel groter zijn (één groep
kan een gehele afdeling beslaan) en dat de aantallen dieren per bedrijf veel
groter zijn. Legpluimvee kan nu nog in kooien gehuisvest zijn, maar zal vanaf 2012
in groepen of, als de wetgever dit zal toestaan, in zgn. verrijkte kooien
gehuisvest moeten worden.Megabedrijven zullen groter zijn met betrekking tot het totaal aantal
gehouden dieren, maar de totale bedrijfsgrootte zal geen effect hebben op
de grootte van de groepen waarin de dieren gehouden worden.Tenslotte: het uitgangspunt van de Raad is dat de gevraagde analyse uitsluitend
de verschillen betreft tussen de anno 2008 bestaande gezins- of familiebedrijven
enerzijds en de voorziene megabedrijven anderzijds. Deze analyse gaat derhalve
uitdrukkelijk níet over de vraag hoe het gesteld is met het dierenwelzijn
en de diergezondheid op de huidige bedrijven. In eerder uitgebrachte adviezen,
over natuurlijk gedrag van pluimvee, varkens en rundvee, heeft de Raad aandachtspunten
voor verbetering in dit opzicht aangegeven.De Raad is zich bewust van de vaak gehoorde opvatting dat een activiteit
waarbij het dierenwelzijn onvoldoende gewaarborgd is niet op nog veel grotere
schaal uitgeoefend mag worden. De Raad is echter van mening dat de vraag hoe
het met het dierenwelzijn en de diergezondheid gesteld is in de bestaande
pluimvee- en varkensbedrijven, een andere is dan de Tweede Kamer nú
gesteld heeft met betrekking tot megabedrijven.3. Ethische aspectenNaast technische zorgen over de diergezondheid en het dierenwelzijn spelen
in de maatschappelijke discussies ook ethische overwegingen een rol.Een veelgehoord bezwaar is dat het dier in de huidige ontwikkeling van
schaalvergroting steeds meer een ding wordt: de
massaliteit van een megabedrijf kan volgens velen niet samengaan met de erkenning
van de intrinsieke waarde van het individuele dier.In de ethische afweging zijn de volgende punten en vragen van belang:• Het beeld dat velen van de intensieve veehouderij hebben is: «het
doel is uitsluitend het produceren van vlees of eieren tegen een zo laag mogelijke
kostprijs met een minimum aan aandacht voor de dieren»• Klopt het dat het produceren van vlees of eieren tegen een zo laag
mogelijke kostprijs leidt tot een minimum aan aandacht voor de dieren?• Zijn de minimale wettelijke eisen aan de dierhouderij voldoende
om de intrinsieke waarde van het dier te waarborgen?• De toenemende automatisering en het toenemende aantal dieren per
medewerker kan het beeld van de «mechanisatie» van de dierhouderij
versterken.• Gesloten systemen roepen vaak het beeld op dat er onethische dingen
gebeuren: openheid en transparantie kunnen dit beeld tegengaan.• Als megabedrijven leiden tot een verbetering van het dierenwelzijn
zal dat kunnen bijdragen aan de ethische acceptatie van schaalvergroting.De EU-brede aanpak om parameters voor dierenwelzijn te ontwikkelen houdt
in dat niet alleen technische disciplines (agro-sciences) aan het werk zijn, maar dat ook de social sciences ingezet worden om tot een breed gedragen systeem voor welzijnsverbetering
te komen. De voorgaande ethische punten en vragen worden meebehandeld in dit
verband en dragen bij aan de ontwikkeling van het project. De RDA adviseert
om de resultaten van het EU-Welfare Quality Project nauwkeurig te volgen en
zo mogelijk te implementeren in het Nederlandse beleid. In een in 2007 uitgebracht
advies van de RDA aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) is gewezen op het voortdurende gevaar van definitieverwarring («Babylonvalkuil»):
Onder dierenwelzijn wordt tot dusverre per sector wat anders verstaan. Duidelijke
afstemming op grond van de resultaten van het EU-Welfare Quality project,
waaraan veel meer dan uitsluitend technische disciplines meewerken, is het
devies.Het familie- of gezinsbedrijfVeel mensen in Nederland hebben een (ideaal) beeld van een varkens- of
pluimveebedrijf. Dit beeld kan variëren van het Ot & Sien beeld waarbij
op een klein bedrijf de dieren alle gelegenheid hebben om vrij over het erf
te bewegen, tot het huidige beeld van grote bedrijven zoals in de Peel waarbij één
tot vier grote gesloten stallen samen het bedrijf vormen.Vrijwel alle varkens- en pluimveebedrijven in Nederland zijn zogenaamde
familie- of gezinsbedrijven. De grootte van deze bedrijven kan variëren
van bijvoorbeeld vijftig vleesvarkens of 5000 legkippen tot grote bedrijven
met bijvoorbeeld tweeduizend vleesvarkens of 25 000 legkippen. Op
de kleinere bedrijven houden de eigenaren de dieren vaak als een neventak
naast een ander beroep, terwijl op de grote bedrijven naast de eigenaar veelal
nog een familielid en één personeelslid in loondienst werkt.Een gemiddeld hedendaags gezins- of familiebedrijf is nu al sterk gemechaniseerd.
Dit geldt overigens niet alleen voor traditionele varkensen pluimveehouderijen,
maar eveneens voor de grotere biologische dierhouderijen.Er heerst bij velen het gevoel dat een verdere vergroting van de gezins-
of familiebedrijven nu al leidt tot ellende voor de dieren in die intensievere
veehouderij. Het burgerinitiatief «Stop fout vlees» maakte dit
gevoel zichtbaar. Schaalvergroting wordt gezien als een uitdijing van de ellende
voor de dieren, of dit gevoel nu terecht is of niet.Een vergroting naar megabedrijven zal dat gevoel mogelijk versterken als
niet extra met deze maatschappelijke gevoelens rekening wordt gehouden.4. Dierenwelzijn op megabedrijven vs. dierenwelzijn
op de huidige bedrijven, beschouwd volgens de EU-Welfare-benadering4.1 Principe I: Goede voeding.Criteria:1. Afwezigheid van voortdurende honger2. Afwezigheid van voortdurende dorstOp nieuwe (mega-)bedrijven worden bedrijfsprocessen steeds verder geautomatiseerd.
Dit vereist bij een groter bedrijf steeds meer toezicht en controle op de
apparatuur. Het principe van de geautomatiseerde water- en voerverstrekking
verandert niet zo veel. Er is daarom geen reden om aan te nemen dat er tussen
familiebedrijven en megabedrijven verschillen zullen bestaan in de wijze van
routinematige verstrekking van voedsel en water.Bij verdere schaalvergroting neemt het aantal medewerkers/verzorgers per
groep dieren af. Dat heeft als gevolg dat het toezicht op de dieren kan afnemen
waarbij dieren die niet eten of drinken later zullen worden opgemerkt dan
bij een «intensievere» verzorging.Juist het tijdig waarnemen van zieke dieren en de verzorging ervan zijn
moeilijk of niet te automatiseren en vergen menselijke aandacht. Gebrek aan
menselijke aandacht is per definitie een euvel dat dieren in megabedrijven
(nog) meer bedreigt dan dieren in familiebedrijven.Toenemende automatisering levert echter ook mogelijkheden om juist méér
aandacht te besteden aan de dieren, omdat routinematige werkzaamheden door
automaten verricht worden.Als personeelsleden een gespecialiseerde taak op een bepaald bedrijfsonderdeel
hebben, zullen ze daarin meer vaardigheid en routine ontwikkelen. In dat geval
kunnen afwijkingen aan dieren weer eerder opgemerkt en beter behandeld worden.Het dierenwelzijn, gemeten naar dit criterium, kan dus zowel bedreigd
als bevorderd worden door de overgang van familiebedrijf naar megabedrijf.
De omvang en het vakmanschap van de dierverzorging is daarbij van doorslaggevend
belang. Beide zijn een rechtstreekse afgeleide van de kwaliteit van het bedrijfsmanagement.Alleen al vanwege het dierenwelzijnsprincipe goede
voeding vereist het besturen van een megabedrijf nadrukkelijk (nog)
meer kwaliteit van de bedrijfsleiding dan in de huidige situatie het geval
is. Hier schuilt namelijk het gevaar van onvoldoende zorg.4.2 Principe II: Goede huisvestingCriteria:3. Comfortabele rustplaats4. Comfortabele temperatuur5. Gemakkelijk kunnen bewegenVanuit het dier bezien zijn de omstandigheden in het eigen hok of de eigen
groep bepalend: voor het individuele dier maakt de totale bedrijfsgrootte
(aantallen groepen, afdelingen en stallen per bedrijf) geen verschil. Ten
aanzien van de rustplaats en bewegingsgemak zal het voor het individuele dier
daarom niet uitmaken of het zich op een familie- of megabedrijf bevindt.Bij verdergaande mechanisering en automatisering op megabedrijven zal
het klimaat stabieler kunnen zijn dan in kleinere stallen zonder die verfijnde
automatisering. Echter, bij een toenemende afhankelijkheid van automatische
klimaatsystemen kunnen (zeer) ernstige dierenwelzijnsproblemen voorkomen wanneer
bijvoorbeeld de stroom uitvalt en er onvoldoende generatoren onmiddellijk
inzetbaar zijn.Huisvesting in familiebedrijven en huisvesting in megabedrijven verschillen
niet noemenswaardig ten aanzien van rustmogelijkheden, temperatuurbeheersing
en bewegingsgemak1.4.3 Principe III: Goede gezondheidCriteria:6. Afwezigheid van verwondingen7. Afwezigheid van ziekten8. Afwezigheid van pijn veroorzaakt door managementproceduresBij voor het individuele dier gelijke hokomstandigheden (zie Principe
II) zullen verwondingen ten gevolge van slechte ligplaats of beperkte bewegingsvrijheid
niet vaker of minder vaak op megabedrijven voorkomen.Voor het vroegtijdig kunnen signaleren van ziekten geldt hetzelfde als
voor het monitoren van het eten en drinken: zie wat gesteld is bij Principe
I.Op termijn is automatisering van de monitoring van (een deel van) de diergezondheid
denkbaar, waarmee ook voor het menselijke oog niet direct waarneembare gezondheidsparameters
kunnen worden geregistreerd2. Dit kan leiden
tot een betere diergezondheid.Doordat gecertificeerd personeel protocollair werkt (wanneer overweging
nr. 4 ter harte wordt genomen) in een gespecialiseerde deeltaak (zie Principe
I) kan de welzijnsaantasting bij het uitvoeren van zgn. managementhandelingen
zoveel mogelijk beperkt worden.Zoals voor elk bedrijf geldt ook voor een megabedrijf dat insleep van
dierziekten ook door mens-dier-contacten plaats kan vinden (maar minder gemakkelijk
dan door dier-dier-contacten). Naarmate meer medewerkers (vrij verkeer van
personen en diensten binnen de EU) werkzaam zullen zijn op één
bedrijf is extra waakzaamheid geboden, omdat op die manier een (besmettelijke)
dierziekte in de Nederlandse veehouderij geïntroduceerd zou kunnen worden.Bij uitbraak van een aangifteplichtige dierziekte op een megabedrijf zal
zowel het dierenleed als de economische schade aanzienlijk zijn: het aantal
zieke dieren is immers navenant groter.Bij een concentratie van veehouderijbedrijven in zgn. landbouwontwikkelingsgebieden
(LOG’s) zal de schade als gevolg van een uitbraak van een aangifteplichtige
dierziekte van dezelfde orde van grootte zijn als bij een uitbraak op een
of meerdere megabedrijven1.Megabedrijven die separaat op industrieterreinen geplaatst worden zullen
een kleinere kans op het binnendringen van dierziekten hebben dan de bedrijven
in het landschappelijke gebied: bij een grotere afstand tussen bedrijven neemt
de kans op verspreiding van een dierziekte af.Bovendien zullen op een industrieterrein hobbydierhouderijen en in het
wild levende dieren een veel kleiner risico voor het megabedrijf (en vice
versa) vormen.Bijzonder dierziekterisico:In het kader van Aviaire Influenza is het onwenselijk om pluimvee en varkens
op één bedrijf te huisvesten: het varken kan als «mengvat»
voor verschillende Influenzastammen fungeren, waardoor de kans op het ontstaan
van een voor de mens gevaarlijke Aviaire Influenzavariant groter wordt. Hoewel
die kans door allerlei maatregelen verkleind kan worden, is het mogelijke
gevolg – een Influenzapandemie – zodanig ernstig dat het samen
huisvesten van varkens en pluimvee afgeraden moet worden.Ervaring bij de uitbraak van Aviaire Influenza in 2002–2003 in Nederland
heeft geleerd hoe groot de invloed is van verspreiding van ziekteverwekkende
virussen door de lucht. De uitstoot van ventilatoren bleek een bron van nieuwe
infecties in de windrichting. Nieuwe megabedrijven hebben in tegenstelling
tot de niet-meer-nieuwe bestaande bedrijven de mogelijkheid om alle uitgaande
lucht te bewerken in verband met stankpreventie en vermindering van andere
ongewenste emissies. De Raad voor Dierenaangelegenheden stelt vast dat megabedrijven,
gezien het risico op verspreiding van ziekteverwekkers door de lucht, door
de centrale bewerking van alle uitgestoten lucht de kans op verspreiding naar
andere bedrijven sterk kunnen/moeten verminderen2.4.4 Principe IV: Soortspecifiek gedragCriteria:9. Uitvoeren van sociaal gedrag10. Uitvoeren van ander gedrag11. Goede mens-dier-relatie312. Afwezigheid van algemene angstBij voor het individuele dier gelijke hokomstandigheden (zie Principe
I) zal de mate waarin een dier zijn gedragingen kan uitvoeren op een megabedrijf
niet anders zijn dan op een familiebedrijf.Op megabedrijven zal geen buitenuitloop voor de dieren gerealiseerd kunnen
worden. Dit is overigens niet anders dan in de nieuwe (familie-)bedrijven
zoals die momenteel in de Noord-Brabantse LOG’s gebouwd worden.1Bij de huidige schaalgrootte van familiebedrijven is het aantal varkens
of kippen per verzorger al zodanig groot dat er geen sprake meer is van sociaal
mens-dier contact. Dat zal op een megabedrijf niet anders zijn.Het mens-dier contact op deze bedrijven zal voornamelijk de zorg- en toezichtstaken
van de mens voor het dier betreffen: zie Principe I.ADVIESVolksgezondheidsaspecten van veehouderij-megabedrijven
in NederlandRijksinstituut voor Volksgezondheid en MilieuInhoud blz.1Opbouw en afbakening RIVM-rapportage44    2Achtergrond geselecteerde zoönosen en
antibioticumresistentie45 2.1Influenza45   De mens
en varkensinfluenza46  De mens
en aviaire influenza46   Ontstaan
van een grieppandemie46  2.2 Salmonella47  2.3Toxoplasmose47  2.4 Resistentie
tegen antibiotica48     3Verspreidingsroutes van micro-organismen49    4Bedreigingen en kansen bij schaalvergroting51 4.1 Bedreigingen
m.b.t. introductie van micro-organismen en het ontstaan van resistentie51 4.2 Kansen
m.b.t. introductie van micro-organismen en het ontstaan van resistentie52  4.3 Bedreigingen
m.b.t. verspreiding van micro-organismen binnen het bedrijf (versleep op kleine
schaal)52  4.4 Kansen
m.b.t. verspreiding van micro-organismen binnen het bedrijf53  4.5 Bedreigingen
m.b.t. verspreiding van micro-organismen naar buiten54 4.6 Kansen
m.b.t. verspreiding van micro-organismen naar buiten54     5Conclusies54 5.1Bedreigingen55  5.2 Kansen55  5.3Belangrijke
kanttekeningen56  5.4 Volksgezondheid:
werknemers – omwonenden – consumenten56  5.5Samenvattend57     6Aanbevelingen vanuit volksgezondheidsperspectief57    BijlageVolksgezondheidsaspecten
algemeen591 Opbouw en afbakening RIVM-rapportageAls onderdeel van de advisering van de vaste kamercommissie van LNV inzake
de consequenties van schaalvergroting in de intensieve veehouderij is het
Centrum Infectieziektebestrijding van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu (RIVM/CIb) gevraagd om een analyse te geven van de volksgezondheidseffecten
van megastallen voor varkens en pluimvee. Deze inventariserende rapportage
wordt gelijktijdig uitgebracht met adviezen ten aanzien van de gevolgen voor
het milieu, dierenwelzijn, diergezondheid en ruimtelijke inpassing1.Momenteel liggen er bij provincies en gemeenten circa 60 aanvragen voor
de bouw van een zogenaamde «megastal». Veel van deze bedrijven
zijn kleiner dan 500 nge2 en vallen daarmee niet
binnen de kaders van deze advisering (zie oplegnotitie). Anderzijds –
kijkend naar reeds bestaande veehouderij-bedrijven – wordt duidelijk
dat megabedrijven niet nieuw zijn maar reeds een klein percentage van het
aantal bestaande bedrijven in Nederland beslaat. Overigens zal de ontwikkeling
van megabedrijven niet leiden tot een uitbreiding van de nationale veestapel.
De Meststoffenwet maximeert op nationaal niveau via een stelsel van dierrechten
het aantal varkens en kippen in Nederland. Het systeem van dierrechten wordt
mogelijk afgeschaft in 2015, waarna schaalvergroting wél zou kunnen
leiden tot meer dieren3.Effecten van intensieve veehouderij-(mega)bedrijven op de volksgezondheid
kunnen op verschillende manieren tot stand komen. Bijvoorbeeld via direct
diercontact, via de lucht, via mest en via voedingsmiddelen van dierlijke
oorsprong. Verschillende (risico)groepen kunnen worden gedefinieerd: 1) de
veehouders en familie, personeel (inclusief slachthuispersoneel) en bezoekers,
2) omwonenden, en 3) consumenten van voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong
(voedselveiligheid).In de wetenschappelijke literatuur4, 5, 6 die betrekking heeft op de effecten van (schaalvergroting in) de intensieve
veehouderij op de volksgezondheid komen de volgende relevante onderwerpen
naar voren: gassen (bijvoorbeeld ammoniak) en geuren, fijn stof (< 10
mm) en bio-aerosolen (stofdeeltjes die endotoxinen, virussen, bacteriën
of schimmels kunnen bevatten). Mogelijke effecten van ammoniak, fijn stof
en endotoxinen op de gezondheid van werknemers en omwonenden staan kort beschreven
in de bijlage. Voor de onderliggende rapportage heeft het RIVM/CIb zich toegespitst
op infectieziekten en de volgende vraagstelling geformuleerd:Wat zijn de mogelijke effecten van schaalvergroting van kleine tot «gewoon»
grote bedrijven naar megabedrijven op het vóórkomen en de verspreiding
van zoönosen en resistente micro-organismen?Effecten op de volksgezondheid kunnen van velerlei aard zijn. In deze
rapportage zullen• Influenza (virus)• Salmonella (bacterie)• Toxoplasma (parasiet)• Antibioticumresistentie (MRSA)als voorbeelden gebruikt worden ter illustratie van de mogelijke bedreigingen
en kansen van schaalvergroting binnen de intensieve veehouderij.Zoönosen zijn infectieziekten veroorzaakt door micro-organismen die
kunnen overgaan van dieren op mensen (zowel werknemers,
omwonenden als consumenten) via de hierboven
genoemde routes. Het voert te ver om een opsomming van alle nu bekende zoönosen
in relatie tot (intensieve) veehouderij te maken1, en er is daarom per hoofdgroep van micro-organismen (virussen, bacteriën,
parasieten) één belangrijke vertegenwoordiger gekozen ter illustratie
van mogelijke effecten van schaalvergroting naar megabedrijven in de intensieve
veehouderij. Binnen de groep virussen is gekozen voor het influenzavirus (griepvirus), een virus dat bij zowel de mens, de
kip als het varken voorkomt en het risico met zich meedraagt dat door uitwisseling
van erfelijk materiaal een nieuw griepvirus zou kunnen ontstaan. Bij de bacteriën
is gekozen voor Salmonella, een bekende zoönose die zowel bij kippen
als varkens veel voorkomt en via voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong
(eieren/vlees) zou kunnen leiden tot voedselinfecties. In de categorie van
de parasieten is de keuze gevallen op Toxoplasma die overgedragen kan worden
door het eten van onvoldoende verhit vlees. Aanvullend wordt de ontwikkeling
van antibioticumresistentie toegelicht. Het stijgende
gebruik van antibiotica in de intensieve veehouderij in het afgelopen decennium
en de daarmee samenhangende bedreigingen voor de volksgezondheid maken dit
een belangrijk thema.2 Bovenstaande micro-organismen
worden in hoofdstuk 3 verder toegelicht.Om de vraagstelling te kunnen beantwoorden zijn de volgende methoden gebruikt:
1) een overzicht van theoretische risico’s op introductie en verspreiding
van micro-organismen naar, binnen en van een bedrijf, 2) het inventariseren
van de beschikbare wetenschappelijke literatuur waarin de relatie tussen bedrijfsgrootte
en vóórkomen van de gekozen micro-organismen wordt bestudeerd3, en 3) het raadplegen van experts binnen en buiten het
RIVM/CIb. Tenslotte is een werkbezoek gebracht aan de provincie Noord-Brabant,
samen met de andere betrokken partijen bij de advisering aan de Tweede Kamer,
en is een lunchbijeenkomst bijgewoond over de stand van zaken rond het Nieuw
Gemengd Bedrijf in de gemeente Horst bij het Ministerie van LNV. Er is kennis
genomen van recente rapportages, berichten en Kamervragen over dit onderwerp
om zo de vraagstelling in een bredere politiek-maatschappelijke context te
plaatsen.4Het rapport is als volgt opgebouwd. Achtergrondinformatie over de geselecteerde
zoönosen en over antibioticumresistentie wordt gegeven in hoofdstuk 2.
In hoofdstuk 3 worden in algemene zin de verspreidingsroutes van micro-organismen
naar, binnen en vanuit een bedrijf naar buiten opgesomd. Vervolgens worden
in hoofdstuk 4 per verspreidingsroute de bedreigingen en kansen beschreven
die mogelijk kunnen optreden bij schaalvergroting. De kaders in deze tekst
bevatten voorbeelden uit de literatuur. In hoofdstuk 5 worden de conclusies
samengevat. Deze rapportage wordt afgesloten met een bespreking van aanbevelingen
vanuit volksgezondheidsperspectief zoals deze in de loop van het onderzoek
naar voren zijn gekomen.2 Achtergrond geselecteerde zoönosen en antibioticumresistentie2.1 InfluenzaInfluenza bij de mens Influenza ofwel griep
wordt veroorzaakt door een virus, het influenzavirus. Verschillende subtypen
van dit virus kunnen infectie bij de mens veroorzaken. De meest voorkomende
zijn influenza A subtype H3N2, influenza A subtype H1N1 en influenza B. Infectie
met influenzavirus kan leiden tot acute klachten van de luchtwegen. Gemiddeld
gaan er per griepseizoen zo’n 160 000 mensen naar de huisarts vanwege
een griepachtig ziektebeeld. Bepaalde risicogroepen (ouderen, jonge kinderen,
mensen met chronische aandoeningen) hebben een verhoogde kans op ernstig verloop
van de infectie (longontsteking, sterfte). Door praten, hoesten of niezen
wordt het griepvirus verspreid naar andere mensen. In Nederland
wordt jaarlijks aan risicogroepen een vaccinatie aangeboden tegen het griepvirus.Influenza bij dieren Influenza A virussen
kunnen ook dieren infecteren.1 Bij varkens is
het een van de meest voorkomende oorzaken van aandoeningen van de luchtwegen.
Verspreiding van het virus vindt plaats door direct contact tussen de dieren
of via hoesten en niezen. De meest voorkomende subtypen van het influenzavirus
type A die bij varkens voorkomen zijn H1N1, H3N2 en H1N2. Deze subtypen komen
ook bij mensen voor. Helemaal genetisch identiek zijn de subtypen bij varken
en mens niet.2 De verschijnselen bij het varken
zijn veelal mild, alhoewel dieren groeiachterstand kunnen oplopen. Het varken
is belangrijke gastheer in de verspreidingscyclus van het influenzavirus,
omdat zij zowel door humane als door aviaire influenzavirussen geïnfecteerd
kunnen raken.Wilde watervogels zijn het reservoir voor influenza onder pluimvee. Bij
pluimvee leidt influenza meestal tot milde verschijnselen (laag pathogene
aviaire influenza). Soms kan zo’n laag pathogeen virus in pluimvee veranderen
in een virus dat leidt tot een hoge sterfte (hoog pathogene aviaire influenza).
In 2003 hebben we in Nederland te maken gehad met een uitbraak van een dergelijk
hoog pathogeen aviair influenzavirus onder pluimvee (aviaire influenza A H7N7).
Sinds deze uitbraak worden maandelijks bloedmonsters genomen en getest op
de aanwezigheid van antistoffen tegen bepaalde subtypen van het aviaire influenzavirus.
Wanneer antistoffen worden gevonden wordt het betreffende pluimvee geïnspecteerd
en worden verdere monsters afgenomen om te bepalen of het influenzavirus aanwezig
is.3Van dier naar mensDe mens en varkensinfluenzaMensen kunnen door direct contact met varkens besmet raken met varkensinfluenzavirussen.4 Dit komt in Nederland zelden voor. Mensen die geïnfecteerd
raken met een varkens influenzavirus hebben dezelfde klachten als na infectie
met een humaan influenzavirus. Omdat bij varkens dezelfde subtypen voorkomen
als bij mensen bestaat er een bepaalde mate van immuniteit waardoor infectie
minder ernstige gevolgen heeft. Bij mensen die beroepsmatig in contact komen
met varkens (varkenshouders, veeartsen) worden in het bloed vaker antistoffen
gevonden tegen varkens influenzavirussen dan bij mensen die dit contact niet
hebben.De mens en aviaire influenzaMensen kunnen geïnfecteerd raken met influenzavirussen door direct
contact met geïnfecteerd pluimvee. Tijdens de uitbraak onder pluimvee
in 2003 werd bij 89 mensen infectie met hetzelfde influenzavirus gevonden.
Dit betrof vooral ontstekingen van het oogslijmvlies hoewel er ook één
sterfgeval te betreuren was.5 Ook bij de huidige
uitbraak van aviaire influenza A H5N1 in grote delen van Azië en het
Midden-Oosten zijn infecties bij mensen gerapporteerd. Hoewel dit virus in
een aantal landen wijdverbreid voorkomt onder pluimvee zijn er tot nu toe
relatief weinig humane infecties gemeld. Als infectie bij de mens optreedt,
zijn de gevolgen echter ernstig: meer dan de helft van de (gemelde) geïnfecteerden
overlijdt aan de gevolgen van infectie. Vooralsnog zijn deze aviaire influenzavirussen
niet van mens op mens overdraagbaar.Ontstaan van een grieppandemieEen voor de mens nieuw griepvirus, dat wil zeggen een virus waar de mens
niet eerder mee in contact is geweest, en waartegen de mens dus geen afweer
heeft, kan aanleiding zijn voor het ontstaan een grieppandemie,
een wereldwijde snelle verspreiding van het griepvirus met een groot aantal
zieken en sterfgevallen. In de 20e eeuw zijn er drie grieppandemieën
geweest: 1918, 1957 en 1968. Er zijn twee manieren waarop een nieuw griepvirus
kan ontstaan. In het varken kunnen griepvirussen van varken, mens en vogel
zich mengen waardoor nieuwe subtypen van het griepvirus kunnen ontstaan. Wanneer
zo’n nieuw subtype overdraagbaar is op de mens en zich ook tussen mensen
verder kan verspreiden, bestaat de kans op het ontstaan van een grieppandemie.
Dit gebeurt niet zomaar: het nieuwe virus moet zich zo aanpassen dat verspreiding
onder varkens, en verdere verspreiding naar en tussen mensen mogelijk gaat
worden. Dit is een proces dat veel tijd en moeite kost.1 Een tweede manier waarop een nieuw griepvirus kan ontstaan is door
veranderingen in het erfelijk materiaal van het aviaire influenzavirus. Deze
veranderingen zorgen ervoor dat het aviaire influenzavirus rechtstreeks op
de mens overdraagbaar is, zonder tussenkomst van een mengvat zoals het varken.
Wanneer het virus ook van mens op mens overdraagbaar is, is het ontstaan van
een grieppandemie een reële mogelijkheid. De grieppandemie in 1918 is
waarschijnlijk op deze manier ontstaan.2.2 SalmonellaSalmonella bij de mens Salmonella is een belangrijke verwekker van voedselgerelateerde
darminfecties bij de mens.2 Het aantal patiënten
met salmonellose is in 2006 geschat op 37 000 waarvan er 5200 de huisarts
bezochten. Er bestaan verschillende typen van deze bacterie. De meest voorkomende
zijn Salmonella Enteritidis en SalmonellaTyphimurium.3 Overdracht van
mens op mens treedt vrijwel niet op.Salmonella bij dieren Dieren zijn vaak drager
van de Salmonella bacterie, zonder er zelf ziek
van te worden. S. Enteritidis wordt voornamelijk
gevonden in leghennen. S. Typhimurium wordt vooral
gevonden in rundvee en varkens. De Salmonella
bacterie wordt via de mest uitgescheiden en kan op die manier andere dieren
besmetten. Sinds eind 1997 zijn diverse controle programma’s opgezet
om het aantal besmettingen met Salmonella in de pluimveesector te verminderen.
Mede als gevolg daarvan is er over de hele keten een geleidelijke afname te
zien van besmetting. Onder rundvee en varkens neemt de mate van besmetting
met Salmonella niet af.4Van dier naar mens Infecties bij de mens treden
voornamelijk op door het eten van besmet vlees en eieren of producten, die
door vlees of eieren zijn besmet (kruisbesmetting). S.
Enteritidis infecties zijn vooral geassocieerd met consumptie van kip, eieren,
en ei-gerelateerde producten. S. Typhimurium kan
in een heel scala aan voedselproducten worden gevonden: rundvlees, varkensvlees,
kip, rauwe melk en rauw-melkse kaas.52.3 ToxoplasmoseToxoplasma bij de mens Toxoplasmose is wereldwijd één
van de meest voorkomende parasitaire zoöosen, die wordt veroorzaakt door Toxoplasma (T.)gondii. De kat is eindgastheer van de parasiet,
en kan na infectie besmette eitjes (oöcysten) in de omgeving uitscheiden.
De mens is tussengastheer. Dit betekent dat de mens wel besmet kan raken maar
de besmetting niet via oöcysten over kan dragen op andere mensen. De
meeste infecties bij de mens verlopen zonder verschijnselen. Bij bepaalde
risicogroepen (mensen met een verlaagde afweer, zwangeren) kan de infectie
ernstige gevolgen hebben. Zwangere vrouwen kunnen de infectie overdragen op
het ongeboren kind. Dit is de enige vorm van mens op mens overdracht en kan
leiden tot een miskraam of tot ernstige aangeboren afwijkingen bij het kind.
Het is niet precies bekend hoe vaak Toxoplasma in Nederland voorkomt,
maar recente schattingen geven jaarlijks circa 100 infecties bij ongeboren
vrucht of pasgeborenen aan. Voor het aantal infecties dat op latere leeftijd
optreedt lopen de schattingen uiteen van 60 000 tot circa 200 000.1Toxoplasma bij dieren Dieren zoals varken
en kip zijn ook tussengastheren. Dieren raken geïnfecteerd door het eten
van besmette andere dieren (muis) of doordat ze in contact komen met besmette
oöcysten in een buitenmilieu.Van dier naar mens De mens kan geïnfecteerd
raken door contact met, met eitjes besmette aarde of door het eten van met
eitjes besmette groenten. Besmetting kan ook optreden door het eten van rauw
of niet goed doorbakken vlees, wat om die reden dan ook ontraden wordt aan
zwangere vrouwen.2.4 Resistentie tegen antibioticaOntstaan van antibioticumresistentie Resistentie (ongevoeligheid) tegen
antibiotica kan ontstaan door veranderingen in het erfelijk materiaal in een
bacterie of door overdracht van erfelijk materiaal (plasmide) naar een andere
bacterie. Deze mechanismen gebeuren spontaan en willekeurig. Het gebruiken
van antimicrobiële middelen verhoogt de kans op selectie van ongevoelige
micro-organismen omdat zij een voordeel hebben ten opzichte van de voor het
gebruikte antibioticum gevoelige bacteriën.2
Het gebruik van antibiotica verhoogt ook de selectiedruk op normaal aanwezige
onschuldige bacteriën (commensalen) in de darm van dieren. Resistente
commensalen kunnen voor problemen zorgen als zij hun erfelijk materiaal inclusief
resistentie overdragen naar bacteriën die wel voor ziekte kunnen zorgen.Antibioticumresistentie bij dieren Antimicrobiële
middelen worden op grote schaal in de intensieve veehouderij gebruikt. Deze
middelen worden ingezet om infectie snel in de kiem te smoren en om infectie
te voorkomen. In de afgelopen 10 jaar is het antibioticumgebruik bij dieren
met ruim 50% toegenomen. Dit is niet te verklaren door een toename
van de veestapel in deze periode. De grootste hoeveelheid antibiotica wordt
gebruikt bij de vleesproductie (varkens, vleeskalveren en vleeskuikens). De
mate van resistentie van de in landbouwhuisdieren onderzochte bacteriën
neemt toe in Nederland. De verspreiding van resistente micro-organismen wordt
vergemakkelijkt door een hoge dichtheid van dieren met nauw contact al dan
niet in combinatie met slechte hygiënische omstandigheden. Bacteriën
die tegen meerdere soorten antibiotica resistent zijn (multiresistente bacteriën)
komen frequent voor. Vooral bij vleeskalveren, varkens en vleeskuikens neemt
het voorkomen van dergelijke multiresistente bacteriën toe.3Van dier naar mens De mens kan geïnfecteerd
raken met resistente bacteriën via het eten of bereiden van besmette
dierlijke producten.4 Ook direct contact met
besmette dieren of hun omgeving kan leiden tot besmetting van de mens.De opkomst van de MRSA De afgelopen twee jaar
is er veel aandacht geweest voor Meticilline Resistente Staphylococcus Aureus (MRSA) in relatie tot de varkenshouderij. Stafylokokken
zijn bacteriën die veel voorkomen bij gezonde mensen, zonder dat zij
daar last van hebben. MRSA is een bijzondere stafylokok, want hij is ongevoelig
voor behandeling met de meeste antibiotica.5
In Nederland komt MRSA onder mensen relatief weinig voor in vergelijking met
veel andere landen. Binnen het ziekenhuis is circa 2% van de S. aureus
bacteriën resistent tegen meticilline.6
Deze lage prevalentie is het gevolg van het «search-and-destroy»
beleid in Nederlandse ziekenhuizen in combinatie met een restrictief antibioticagebruik.
In 2004 en 2005 werden enkele onverwachte gevallen van MRSA-infectie bij patiënten
in verband gebracht met de varkenshouderij.1
Tevens werd in een kleinschalig onderzoek onder 26 varkenshouders een uitzonderlijk
hoge MRSA-prevalentie (23%) gevonden. Het bleek hier te gaan om een
nieuwe variant van MRSA die niet typeerbaar bleek met de normaal gebruikte
technieken (NT-MRSA2. Uit de nationale MRSA-surveillance
van het RIVM bleek dat NT-MRSA toenam van 0% in 2002 tot meer dan 5%
van de ingezonden MRSA-bacteriestammen in mei 2006. Naar aanleiding van deze
bevindingen is in 2005/2006 een onderzoek uitgevoerd naar het voorkomen van
MRSA bij Nederlandse slachtvarkens, waarbij MRSA werd aangetoond in ca. 80%
van de onderzochte slachtbatches en in ongeveer 40% van de onderzochte
varkens.3 In dezelfde periode is een patiënt-controle
onderzoek uitgevoerd, waarbij dragerschap van NT-MRSA werd geassocieerd met
het hebben van contact met varkens of runderen.4
Recentelijk is MRSA ook aangetroffen bij vleeskalveren, bij mensen op een
pluimveebedrijf en in pluimveemest.5MRSA van dier naar mens Personen die nauw
(beroepsmatig) contact hebben met varkens of vleeskalveren hebben een verhoogd
risico voor het oplopen van een besmetting met NT-MRSA. Bij overdracht van
MRSA op veehouderijbedrijven van dier naar mens zouden in theorie diverse
routes een rol kunnen spelen, waaronder direct contact met de dieren, contact
met mest of stof, of inhalatie van stallucht. Lopend onderzoek moet hierin
meer inzicht verschaffen.6 Mens op mens verspreiding
van NT-MRSA is mogelijk.7 Het MRSA-dragerschap
is voor de mensen op het bedrijf zelf geen grote bedreiging voor hun gezondheid;
in de meeste gevallen zullen zij er niets van merken.In recent onderzoek werd MRSA aangetoond in de lucht in een varkensbedrijf
tot op een afstand van tenminste 150 meter met de wind mee van het bedrijf
af (Green 2006). In hoeverre de uitstoot van stallucht kan leiden tot MRSA-besmettting
van omwonenden is nog onduidelijk. In de buitenlucht vindt een sterke verdunning
plaats, waardoor de kans op contact met MRSA snel afneemt met toenemende afstand
van de stal. De kans op besmetting van omwonenden via de uitstoot van stallucht
lijkt derhalve gering te zijn.3 Verspreidingsroutes van micro-organismenVoor de verspreiding van micro-organismen zijn – ongeacht of deze
dierziekten veroorzaken en/of zoönosen zijn – drie situaties van
belang. Ten eerste de introductie van micro-organismen op een bedrijf, ten
tweede verdere verspreiding binnen een bedrijf en ten slotte de verspreiding
van micro-organismen naar buiten (andere bedrijven, milieu en mens). Hieronder
wordt per situatie genoemd welke factoren hierbij betrokken kunnen zijn.8INSLEEP TOXOPLASMA VARKEN9Het vóórkomen van Toxoplasma in vleesvarkens is met de intrede
van de intensieve varkenshouderij waarbij varkens voornamelijk binnen gehuisvest
worden sterk afgenomen (van 54% in 1969 tot 1% in 1985). Echter,
invoering van diervriendelijke productiesystemen waardoor varkens weer in
contact kunnen komen met besmette eitjes in het buitenmilieu kan er toe leiden
dat varkens weer vaker geïnfecteerd zullen raken. Uit recent onderzoek
in Nederland bij binnen gehouden varkens blijkt dat er praktisch geen antistoffen
tegen Toxoplasma voorkomen, terwijl er bij 1.2–4.7% van de biologisch
gehouden varkens met uitloop naar buiten antistoffen worden gevonden.Introductie van micro-organismen (insleep) is mogelijk
via• aankoop van nieuwe dieren• mensen (personeel, dierenarts, bezoekers)• materialen (bijvoorbeeld vrachtwagens)• voeder• wilde levende dieren, zoals knaagdieren, vogels, insecten1• huisdieren (honden, katten)• de lucht• waterVoor de meeste micro-organismen is de insleep via introductie van nieuwe
dieren één van de belangrijkste factoren. Of en in welke mate
introductie van nieuwe dieren plaatsvindt, hangt af van het bedrijfstype:
gaat het om een open of gesloten bedrijf. Voorbeelden van een open bedrijf
zijn bedrijven met alleen vleesvarkens of slachtkuikens, waar regelmatig nieuwe
dieren zullen moeten worden aangevoerd. Deze dieren kunnen van meerdere aanleverende
bedrijven komen waarbij al dan niet menging plaatsvindt2. Overigens kan dit type bedrijf wel met een all-in all-out systeem
werken (per bedrijf of per afdeling) d.w.z. met tussentijdse reiniging en
desinfectie en (kortdurende) leegstand, waardoor er geen nieuwe dieren in
een bestaande populatie terecht komen. Een gesloten bedrijf integreert (vrijwel)
alle schakels van de keten, bijvoorbeeld zeugen, biggen en vleesvarkens. Naast
insleep kunnen micro-organismen ook op het bedrijf zelf «ontstaan»
zoals bij antibioticum resistente micro-organismen als MRSA en nieuwe griepvirus
varianten.VERSPREIDING INFLUENZA KIPTijdens de uitbraak van aviaire influenza H7N7 onder pluimvee in Nederland
in 2003 bleek de kans dat een geïnfecteerd bedrijf een ander bedrijf
zou infecteren 1 tot 2% is voor bedrijven binnen een straal van 2 kilometer,
en 0.03% bij een afstand groter dan 10 kilometer.Verspreiding van micro-organismen binnen het bedrijf is
mogelijk via:• diercontacten• mensen (personeel, dierenarts, bezoekers)• wilde levende dieren, zoals knaagdieren, vogels, insecten• huisdieren (honden, katten)• de lucht• drinkwaterDe impact van bovenstaande factoren is afhankelijk van de opbouw en indeling
van een bedrijf, waar de mate van direct of indirect contact tussen dieren –
ook hier weer een belangrijke factor – aan gekoppeld is. Is er bijvoorbeeld
een strikte scheiding tussen de leeftijdsgroepen op een gesloten bedrijf?
Worden de dieren tijdens de mestperiode verplaatst en/of gemengd? En hoe zijn
de hygiënische omstandigheden op het bedrijf (inclusief insecten- en
ongediertebestrijding)? Voor verschillende micro-organismen die luchtwegproblemen
veroorzaken (zoals influenza) is verspreiding via de lucht ook van groot belang.Voor de volksgezondheid gaat het in deze fase vooral om de verspreiding
naar personeel, veehouders en hun gezin.INSLEEP INFLUENZA VARKEN1Risicofactoren voor influenza A subtype H3N2 bij vleesvarkens zijn: aankoop
van dieren van meer dan twee bedrijven en een hogere varkensdichtheid in de
omgeving. Voor gesloten zeugenbedrijven is de kans dat een bedrijf positief
is voor H1N1 en H3N2 respetievelijk 1.5 en 2 keer zo groot bij toename met één
bedrijf per vierkante kilometer. Bij een toename van bedrijvendichtheid kan
het risico op influenza bij varkens toenemen.Verspreiding van micro-organismen naar buiten is mogelijk
via• dieren• mensen (personeel, dierenarts, bezoekers, familie)• lucht• mest• afvalwater• wilde levende dieren, zoals knaagdieren, vogels, insecten• huisdieren (honden, katten)• voedingsmiddelen van dierlijke oorsprongHieronder valt zowel de verspreiding naar andere bedrijven als de verspreiding
naar omwonenden en naar consumenten. Verspreiding naar de directe omgeving
is onder meer afhankelijk van het al dan niet uitrijden van mest en het toepassen
van technologie, zoals luchtwassers. Hoeveel mensen een risico lopen door
een bedrijf te bezoeken (en dus weer verlaten) hangt samen met eventuele nevenfuncties
van een bedrijf zoals educatieve rondleidingen of boerderijen met een zorgfunctie.
In de intensieve veehouderij worden dergelijke nevenactiviteiten echter maar
zeer beperkt uitgevoerd. Voor Salmonella en Toxoplasma zijn de voedingsmiddelen
van dierlijke oorsprong de belangrijkste route voor verspreiding naar de mens.
Influenza kan door de lucht en met mensen of voertuigen mee naar andere bedrijven
verspreid worden (zie kader «verspreiding influenza kip2 ).4 Bedreigingen en kansen bij schaalvergrotingIn het vorige hoofdstuk werden de factoren beschreven die bijdragen aan
introductie en verspreiding van micro-organismen. Het is theoretisch aannemelijk
dat er een effect van bedrijfsgrootte op introductie en verspreiding van micro-organismen
bestaat. In dit hoofdstuk worden de bedreigingen en kansen van schaalvergroting
binnen de varkens- en pluimveehouderij op een rij gezet, waarbij voorbeelden
uit de literatuur worden gegeven. Een belangrijke kanttekening is dat er weinig
tot geen literatuur voorhanden is die de schaalvergroting in een situatie
vergelijkbaar met de Nederlandse situatie beschrijft. Zeker voor wat betreft
de varkensstudies blijkt het, vergeleken met de Nederlandse situatie, vaak
om kleine, modale of gewoon grote bedrijven te gaan. Bedreigingen en kansen
bij verdere schaalvergroting zullen vanuit deze gegevens beredeneerd worden.4.1 Bedreigingen m.b.t. introductie van micro-organismen
en het ontstaan van resistentieEén van de belangrijkste routes voor introductie van micro-organismen
is de aankoop van nieuwe dieren. Bij schaalvergroting is bij een «open»
bedrijfsvoering de kans op introductie van micro-organismen groter doordat
meer dieren van meerdere bedrijven – mogelijk van verschillende gezondheidsstatus –
aangekocht zullen moeten worden. Hierbij neemt de kans op mengen van dieren
van verschillende bedrijven toe. Ook zullen meer mensen, materialen en voeder
op het bedrijf moeten komen. Bij toenemende bedrijfsgrootte neemt de kans
op introductie van virussen via de lucht toe: een groter bedrijf
neemt meer ruimte in, waardoor de kans dat het bedrijf «getroffen»
wordt door virussen toeneemt1. Bij het op grote
schaal samen houden van varkens en pluimvee op één bedrijf bestaat
de mogelijkheid tot langdurig circuleren en mogelijk uitwisselen van erfelijk
materiaal van influenza virussen.Bij schaalvergroting is er een risico dat het gebruik van antimicrobiële
diergeneesmiddelen toeneemt2.4.2 Kansen m.b.t. introductie van micro-organismen en
het ontstaan van resistentieSchaalvergroting maakt het integreren van een deel of de gehele productieketen
op één bedrijf mogelijk (bijvoorbeeld van zeugen tot en met
vleesvarkens). De introductie van micro-organismen – die in veel gevallen
vooral door introductie van nieuwe dieren plaatsvindt – kan hierdoor
gereduceerd worden. Ook bij een open bedrijfsvoering, bijvoorbeeld met alleen
vleesvarkens, is het mogelijk om biggen (toch) van maar 1 à 2 bedrijven
af te nemen. Bij schaalvergroting zijn vaste contracten met één
voerleverancier mogelijk, waar dan ook eisen ten aanzien van kwaliteit van
voeder gesteld kunnen worden. In nieuw te bouwen stallen kan gebruik gemaakt
worden van nieuwe technologieën, bijvoorbeeld overdruksystemen waardoor
introductie van micro-organismen gereduceerd kan worden en van bijvoorbeeld
hygiënesluizen met douche. Uiteraard geldt dit voor nieuwbouw in het
algemeen, onafhankelijk van bedrijfsgrootte, hoewel investeringen als deze
voor grotere bedrijven wellicht makkelijker te realiseren zijn. Daarnaast
bestaat de mogelijkheid om bij een nieuw op te zetten bedrijf te starten met «specific
pathogen free» (SPF)-gecertificeerd voer en dieren, waardoor er minder
noodzaak zou kunnen zijn tot gebruik van diergeneesmiddelen. Dit kan theoretisch
een gunstige invloed hebben op de ontwikkeling van antibioticum-resistentie.
Het daadwerkelijke effect van het gebruik van SPF-gecertificeerd voer en dieren
op het voorkomen van zoönosen en resistentieontwikkeling, zoals MRSA,
is echter onbekend.4.3 Bedreigingen m.b.t. verspreiding van micro-organismen
binnen het bedrijf (versleep op kleine schaal)Bij schaalvergroting is er een groter risico op verspreiding binnen het
bedrijf doordat er meer contact tussen dieren is. Dit betreft met name indirect
contact doordat één of enkele personeelsleden verantwoordelijk
zijn voor een relatief grotere groep dieren. Ook is de gevoelige populatie
op een dergelijk bedrijf (veel) groter. In een grotere populatie kunnen micro-organismen
langer blijven circuleren, terwijl micro-organismen zich vaak minder lang
in kleinere populaties kunnen handhaven (zie kader Bedrijfsgrootte en voorkomen
micro-organisme op het bedrijf3 ). Wanneer een
micro-organisme langer circuleert in een populatie is de kans op verandering
in het erfelijk materiaal van het micro-organisme groter. Dit is vooral voor
influenza bij pluimvee van belang, vanwege de risico’s op het ontstaan
van een nieuw griepvirus.Het aantrekken van gemotiveerd en goed geschoold personeel op (intensieve)
veehouderij-bedrijven is moeilijk4. Hierdoor
ontstaat de mogelijkheid dat ziekten bij dieren of bij het personeel zelf
pas laat ontdekt worden en zich dus al verder hebben kunnen verspreiden.Bij een uitbraak van een infectieziekte op een megabedrijf kunnen de gevolgen
groot zijn: het aantal zieke dieren is groter, de verspreiding van een
infectieziekte gaat snel. Het bestrijden van de infectieziekte vraagt grote
inspannig.BEDRIJFSGROOTTE EN VÓÓRKOMEN MICRO-ORGANISME
OP HET BEDRIJFInfluenza In de literatuur waar de relatie
bedrijfsgrootte en het vóórkomen van antistoffen tegen influenza
wordt beschreven, wordt voor varkens soms geen en soms wel een verband met
bedrijfsgrootte beschreven. De beschreven bedrijven zijn vaak veel kleiner
dan in de huidige situatie in Nederland. Varkens op bedrijven met meer dan
400 vleesvarkens hebben 2.4 keer zoveel kans om antistoffen tegen influenza
type H1N1 en H3N2 in hun bloed te hebben dan varkens op bedrijven met minder
dan 165 dieren. Een andere studie vindt geen verschillen tussen bedrijven
met 50–100, 101–200 en > 200 zeugen. Bij pluimvee is een
duidelijk positief verband tussen bedrijfsgrootte en het aantal dieren met
antistoffen tegen influenza in het bloed (bedrijfsgrootte tussen de 4500 en
50 000 dieren).Salmonella In de literatuur waar de relatie
bedrijfsgrootte en het vóórkomen van Salmonella wordt beschreven
wordt voor varkens soms geen en soms wel een verband met bedrijfsgrootte genoemd.
De beschreven bedrijven zijn veelal veel kleiner dan in de huidige situatie
in Nederland. In een recente studie in Korea bleek op 11 van de 12 gesloten
bedrijven met meer dan 2000 varkens Salmonella te worden aangetroffen ten
opzichte van 7 van de 19 bedrijven met minder dan 1000 varkens. Bij pluimvee
zijn de resultaten eenduidiger. Zowel in Nederland als in België wordt
beschreven dat bedrijfsgrootte een risicofactor is voor het voorkomen van
Salmonella Enteritidis bij leghennen. In de studie varieerde de bedrijfsgrootte
van minder dan 1000 tot meer dan 30 000 leghennen. Een Europese studie
kwam tot eenzelfde conclusie; de bedrijfsgrootte in deze studie varieerde
van 65 000 tot 1,2 miljoen leghennen.Toxoplasma In de literatuur waar de relatie
bedrijfsgrootte en het vóórkomen van antilichamen tegen Toxoplasma
wordt beschreven wordt soms geen en soms wel een verband met bedrijfsgrootte
genoemd. Het gaat veelal over kleine bedrijven waarbij het aantreffen van
antistoffen tegen Toxoplasma vooral te maken heeft met uitloopmogelijkheden
voor de varkens.Antibioticumresistentie Er is geen literatuur
voorhanden waarin de relatie tussen bedrijfsgrootte en het optreden van antibioticumresistentie
beschreven is. In de intensieve veehouderij worden antibiotica veelvuldig
ingezet om dierziekten te voorkomen en te bestrijden. Antibiotica zijn goedkoop
en worden (vaak) gemakkelijker aangewend bij problemen dan bijvoorbeeld het
aanpassen van huisvesting of stalklimaat waardoor problemen kunnen worden
voorkomen. Veel dieren (dicht) bij elkaar en regelmatig antibioticumgebruik
worden als ideale omstandigheden gezien voor de selectie (en overdracht) van
resistentie. In Nederland is de veestapel de afgelopen tien jaar niet gegroeid,
de bedrijven zijn wel in omvang toegenomen en de antibioticumverkoop is met
ruim 50% gestegen van 332 000 kg in 1997 tot 508 000 kg in
2005. Hieruit kan in ieder geval niet geconcludeerd worden dat schaalvergroting
gepaard is gegaan met vermindering van het antibioticumgebruik. Ook de resistentieniveaus
van de in landbouwdieren onderzochte bacteri‘n vertonen een toenemende
trend.4.4 Kansen m.b.t. verspreiding van micro-organismen binnen
het bedrijfVERSPREIDING NAAR BUITENResistente bacteriën (waaronder Stafylokokken en Salmonella) zijn
tot een afstand van 150 meter met afwaartse wind aangetoond in de lucht rondom
bedrijven met circa 1000 varkens. Er is geen bewijs dat omwonenden en passanten
op deze manier drager kunnen worden. Beredeneerd kan worden dat als (resistente)
micro-organismen op een bedrijf aanwezig zijn, bij toenemende grootte van
het bedrijf meer micro-organismen in de buitenlucht gevonden kunnen worden.Een gesloten megabedrijf kan in verschillende afzonderlijke compartimenten
verdeeld worden, waarbij theoretisch per leeftijdsgroep eigen personeel kan
worden aangesteld. Dit zou de kans op verspreiding van micro-organismen van
de ene naar de andere leeftijdsgroep kunnen verminderen. De voordelen die
in het algemeen gelden bij vervanging van soms kwetsbare oudbouw door nieuwbouw
gelden ook hier (minder kans op verspreiding door bijvoorbeeld plaagdieren,
betere klimaatbeheersing leidend tot betere diergezondheid e.d.), maar zijn
niet voorbehouden aan nieuwbouw van megabedrijven. De aspecten die van invloed
zijn op de verspreiding van micro-organismen zouden idealiter in de ontwerpfase
van een nieuw megabedrijf meegenomen moeten worden. Het consulteren van een
dierenarts met brede kennis van zoönosen lijkt hierbij raadzaam.4.5 Bedreigingen m.b.t. verspreiding van micro-organismen
naar buitenIn het algemeen kan gesteld worden dat als een micro-organisme op een
bedrijf aanwezig is, er een verband is tussen bedrijfsgrootte en de hoeveelheid
micro-organismen die naar buiten verspreid kan worden via mest en via de lucht
(zie ook kader verspreiding naar buiten1 ). Het
patroon van verdeling van mest over Nederland blijft bij verdere schaalvergroting
hetzelfde, maar zal bij schaalvergroting van minder bedrijven afkomstig zijn.
Mocht in een megabedrijf een besmetting hebben plaatsgevonden, zal dan dus
ook een relatief groot deel van de mest besmet zijn, en het risico voor verspreiding
naar buiten toenemen. In geval van besmetting met Salmonella zullen er vanuit één
besmet megabedrijf grotere partijen besmet voedsel van dierlijke oorsprong
afgezet worden.Naast de effecten van schaalvergroting op de verspreiding van micro-organismen
naar buiten, is ook de bedrijvendichtheid van belang. De verspreiding van
micro-organismen naar andere bedrijven wordt vergemakkelijkt wanneer bedrijven
relatief dicht opeen gelegen zijn (minder dan 1–2 km) (zie eerdere kaders «insleep
influenza varkens» en «verspreiding influenza kip»).4.6 Kansen m.b.t. verspreiding van micro-organismen naar
buitenSchaalvergroting biedt mogelijkheden tot minder transportbewegingen en
versleep naar buiten. Voorbeelden hiervan zijn het integreren van een slachtfaciliteit
binnen het bedrijf2 en mogelijkheden voor het
op het terrein vergisten/composteren van mest. Ook zou toepassing van luchtwassers
(bij uitbreiding naar megabedrijven overigens de facto reeds verplicht, zie
rapportage MNP) kunnen bijdragen aan de vermindering van uitstoot van micro-organismen.
Voor de inmiddels op verschillende bedrijven geïnstalleerde gecombineerde
luchtwassers is nog niet duidelijk in hoeverre zij ook zorgen voor de vermindering
van uitstoot van micro-organismen3. Ook hier
gelden opnieuw de voordelen die in het algemeen gelden bij vervanging van
soms kwetsbare oudbouw door nieuwbouw (minder kans op verspreiding naar buiten
door bijvoorbeeld plaagdieren), die echter onafhankelijk is van de bedrijfsgrootte.5 ConclusiesDe vraagstelling in deze rapportage Wat zijn de mogelijke
effecten van schaalvergroting van kleine tot «gewoon» grote bedrijven
naar megabedrijven op het vóórkomen en de verspreiding van zoönosen
en resistente micro-organismen? blijkt niet gemakkelijk te beantwoorden
aan de hand van de literatuur. Hoewel de literatuur beperkt is, zijn enkele
trends waarneembaar. Mogelijke effecten van verdere schaalvergroting zijn
verder theoretisch beredeneerd.5.1 BedreigingenInfluenza Een verband tussen bedrijfsgrootte
en vóórkomen van influenza bij varkens wordt soms niet en soms
wel gevonden. Wel lijkt de bedrijvendichtheid van belang te zijn, waarbij
het risico op influenza bij varkens toeneemt bij een grotere bedrijvendichtheid.
Bij pluimvee is er wel een duidelijk verband gevonden tussen bedrijfsgrootte
en vóórkomen van influenza. Door toename van de gevoelige populatie
op een bedrijf is het aannemelijk dat deze trend doorzet bij verdere schaalvergroting
naar megabedrijven. Deze bedreigingen zijn te verminderen door een gesloten bedrijfsvoering en een voldoende
grote afstand (minimaal 1 à 2 km) tussen bedrijven.Er is geen literatuur beschikbaar over het verband tussen bedrijfsgrootte
en het ontstaan van nieuwe subtypen van het influenzavirus. Echter wanneer
een virus vaker en langer op een bedrijf kan circuleren wordt de kans op veranderingen
in het virus ook groter. Het samen huisvesten van varkens en kippen op één
bedrijf wordt afgeraden in verband met de kleine kans op het ontstaan van
een nieuw griepvirus door vermenging van varkens- en aviaire influenza.Salmonella Een verband tussen bedrijfsgrootte
en vóórkomen van Salmonella bij varkens wordt soms niet en soms
wel gevonden. Bij pluimvee is er opnieuw wel een duidelijk verband gevonden
tussen bedrijfsgrootte en v–rkomen van Salmonella. Door toenemen van
de gevoelige populatie op een bedrijf is het aannemelijk dat deze trend doorzet
bij verdere schaalvergroting naar megabedrijven. Deze bedreigingen zijn te verminderen door
een gesloten bedrijfsvoering.Toxoplasma Aanwezigheid van Toxoplasma wordt
in verband gebracht met kleinere bedrijven, uitloop naar buiten en aanwezigheid
van katten. De ontwikkeling naar de huidige intensieve veehouderij heeft al
geleid tot een sterke reductie van deze infecties in de varkenspopulatie.
De ontwikkeling naar megabedrijven zal daar noch in positieve, noch in negatieve
zin op van invloed zijn.Antibioticumresistentie De gemiddelde schaalvergroting
in het afgelopen decennium heeft er in ieder geval niet toe geleid dat er
minder antibiotica gebruikt worden. Antibiotica zijn goedkoop en worden derhalve
veelvuldig ingezet in plaats van bijvoorbeeld het klimaat op een bedrijf aan
te passen. De mate van resistentie bij varkens en kippen is de afgelopen jaren
ook duidelijk toegenomen. Vooralsnog is er geen reden om aan te nemen dat
deze trend van veel en vaak antibioticumgebruik en de daaraan gekoppelde toename
in resistentie zich bij verdere schaalvergroting niet zal doorzetten, alhoewel
onderzoek naar de relatie tussen resistentie en bedrijfsgrootte ontbreekt.
De voor antibiotica resistente bacteriën kunnen zich langer handhaven
in grotere groepen dieren.De bedreigingen van antibioticumresistentie
zijn te verminderen door de ambitie van en keuzes
in het management om (zoveel mogelijk) antibioticumvrij te produceren.5.2 KansenNaast bedreigingen zijn er ook enkele kansen van schaalvergroting. Schaalvergroting
zal in de meeste gevallen gerealiseerd worden door sloop van inmiddels verouderde
gebouwen en vervanging door nieuwbouw. Hierdoor is het mogelijk maatregelen
voor wat betreft hygiëne en ventilatie te treffen die insleep en versleep
van micro-organismen kunnen verminderen. Dit is echter niet aan megabedrijven
voorbehouden, ook nieuwbouw van «gewoon» grote bedrijven
kent deze voordelen. Andere kansen zijn: mogelijkheid tot integreren van meerdere
schakels van de (eier- of vlees)productie op één bedrijf (gesloten
bedrijfsvoering, waaronder eigen slachtfaciliteiten), mogelijk meer investeringsruimte
voor het inzetten van nieuwe technologieën, en samenwerkingsverbanden
voor het verwerken van reststromen (bijvoorbeeld mest).5.3 Belangrijke kanttekeningenSchaalvergroting of schaalsprongen? Een belangrijke kanttekening bij de
genoemde kansen is dat er in de discussie heel duidelijk onderscheid gemaakt
moet worden tussen schaalvergroting en schaalsprongen. In de aanvragen die
er nu liggen gaat het voor een groot deel over wat we «gewone schaalvergroting»
zouden kunnen noemen. De mogelijkheden van een gesloten bedrijfsvoering worden
hierbij lang niet altijd benut. Een volledig gesloten bedrijfsvoering met
mestverwerking en eigen slachtfaciliteiten op één locatie lijkt
in bepaalde bedrijven economisch ook niet haalbaar1.Gesloten bedrijfsvoering is en wordt vaak
genoemd. Deze vorm van bedrijfsvoering brengt absoluut kansen met zich mee
aangezien de belangrijke insleeproute van micro-organismen door aankoop van
dieren van verschillende bedrijven hierdoor wordt vermeden. Toch brengt deze
vorm van bedrijfsvoering ook risico’s met zich mee. Alle leeftijdsgroepen
zijn op een bedrijf aanwezig waardoor continu een jonge, voor besmetting met
micro-organismen gevoelige groep dieren beschikbaar is waarin virussen en
bacteriën kunnen blijven circuleren. Zelfs een strikte compartimentering
(scheiding van leeftijdsgroepen en afdelingen) zal verspreiding binnen een
bedrijf nooit volledig kunnen tegengaan. Consequenties hiervan zijn dat als
er – via één van de andere insleeproutes – tóch
insleep plaatsvindt, het heel erg moeilijk zal blijken de micro-organismen
weer uit het bedrijf te krijgen. Een gesloten bedrijfsvoering heeft dus ook
een keerzijde. Andere insleeproutes waaronder die via de lucht worden dan
belangrijker en hiermee de gewenste afstand tussen bedrijven.Bedrijfsgrootte in combinatie met veedichtheid
Er is een verband tussen zowel bedrijfsgrootte als veedichtheid in een gebied
en de insleep en het vóórkomen van zoönosen op een bedrijf.
Om insleep van micro-organismen te minimaliseren zou een toename in bedrijfsgrootte
gepaard moeten gaan met voldoende grote afstanden tussen bedrijven. Voor verspreiding
van (dier)ziekten zullen de bedrijven minimaal 1 à 2 kilometer van
elkaar verwijderd moeten zijn. In de Landbouw Ontwikkelings Gebieden zullen
zowel bedrijfsgrootte als veedichtheid toenemen2.
Dit heeft een negatief effect op het voorkomen en de verspreiding van zoönosen
zoals influenza, salmonella en antibioticumresistentie.5.4 Volksgezondheid: werknemers – omwonenden –
consumentenHet antwoord op de vraag in hoeverre de risico’s van megabedrijven
voor de volksgezondheid (werknemers, omwonenden, consumenten) groter of kleiner
zullen zijn vergeleken met de huidige bedrijven kan alleen beredeneerd worden.
Het uitgangspunt is dat zonder aanvullende maatregelen diverse zoönosen
en antibioticumresistentie vaker kunnen voorkomen op grote bedrijven.Werknemers Als een bedrijf geïnfecteerd
is komen werknemers van grote bedrijven in contact met grotere aantallen dieren
waardoor overdracht vaker zou kunnen plaatsvinden. Deze (potentiële)
bedreigingen kunnen verminderd worden door strikte hygiënemaatregelen,
goed opgeleid, vakbekwaam personeel en door te anticiperen op
calamiteiten (ontwikkelen calamiteitenplan).Omwonenden Aangezien de ontwikkeling van een
megabedrijf in een LOG alleen mogelijk is als er in een extensiveringgebied
of verwevingsgebied een bedrijf verdwijnt waarvan dierrechten kunnen worden
overgenomen, zal het aantal direct omwonenden naar verwachting afnemen. Uiteraard
heeft een groter bedrijf – indien geïnfecteerd – de potentie
om meer micro-organismen te verspreiden, bijvoorbeeld via de lucht1 en via uitrijden van mest. Hierdoor zou de kans op problemen
groter kunnen zijn bij een kleiner aantal mensen. Deze bedreigingen kunnen
verminderd worden door mestverwerking op het bedrijf. De risico’s van
verspreiding via de lucht lijken door de verdunning in de lucht vooralsnog
gering, maar lopend onderzoek zal dit moeten bevestigen; de waarde van de
gecombineerde luchtwassers voor het verminderen van de uitstoot van micro-organismen
zal in de loop van 2008 bekend worden.2Consumenten Een groter bedrijf heeft –
indien geïnfecteerd – de potentie om meer micro-organismen te verspreiden,
bijvoorbeeld via besmette voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong of door
besmette mest die gebruikt wordt in de tuinbouw (bijvoorbeeld in de sla-teelt).5.5 SamenvattendEen mogelijk verband tussen megabedrijven en het voorkomen en de verspreiding
van zoönosen en antibioticumresistentie is op basis van de beschikbare
literatuur niet eenvoudig vast te stellen, en verschilt per zoönose.
Er zijn diverse bedreigingen maar ook enkele kansen bij verdere schaalvergroting.
De balans hangt sterk af van de wijze waarop de bedrijfsvoering en het stalconcept
worden ingevuld. Bij groei van bedrijven zonder aanpassing van bedrijfsvoering
en stalconcept zullen de bedreigingen de kansen van megabedrijven overstijgen.
Dit maakt het noodzakelijk extra voorwaarden te stellen aan megabedrijven.
Op basis van de beschikbare gegevens lijkt het in ieder geval belangrijk om
het antibioticumgebruik op bedrijven, megabedrijven in het bijzonder, zoveel
mogelijk te beperken, megabedrijven op een bepaalde minimum afstand van elkaar
te positioneren, te voorkomen dat varkens en kippen op één megabedrijf
worden gecombineerd en in het stalontwerp de risico’s voor introductie
en verspreiding van micro-organismen mee te nemen. Gezien het feit dat potentiële
risico’s ook grotere gevolgen kunnen hebben is duidelijk dat management
en vakmanschap een relatief grotere rol zullen spelen en dat men beter voorbereid
moet zijn op een calamiteit.6 Aanbevelingen vanuit volksgezondheidsperspectiefIn dit hoofdstuk zijn verschillende aandachtspunten vanuit volksgezondheidsperspectief
nader toegelicht.Verdergaande ketenintegratie (gesloten bedrijfsvoering)
zou gestimuleerd moeten worden om insleep en verspreiding van micro-organismen
te verminderen. Gelet op de beperkte beschikbare gegevens over de effecten
van schaalvergroting en bedrijfsconcept op het voorkomen en de verspreiding
van zoönosen en antibioticumresistentie is aanvullend onderzoek nodig.
Naast het expliciet meenemen van de bedrijfsgrootte in onderzoek naar het
vóórkomen van resistentie en zoönosen, kan hierbij onder
meer gedacht worden aan onderzoek naar de wijze waarop verspreiding van infectieziekten
zo effectief mogelijk beheerst zouden kunnen worden. De effecten van vaccinatie
op de circulatie en de genetische samenstelling van de micro-organismen in
een megabedrijf zijn hier een onderdeel van. Ook onderzoek naar de effecten
van verschillende manieren van mestverwerking en het gebruik
van SPF-gecertificeerd voer en dieren op het vóórkomen en de
verspreiding van micro-organismen is van belang.Het op één bedrijf huisvesten van zowel grotere aantallen
varkens als pluimvee wordt sterk ontraden en een minimale afstand van 1 à
2 kilometer tussen bedrijven wordt aangeraden1.
In het buitenland worden bij veel varkenshouders en hun personeel antistoffen
gevonden tegen het varkensinfluenzavirus. Vermenging van het varkensinfluenzavirus
met het humane influenzavirus in deze groep mensen zou kunnen optreden, met
als mogelijk gevolg het ontstaan van een nieuw humaan influenzavirus. Onderzoekers
adviseren daarom dat personeel op varkens- en pluimveebedrijven gevaccineerd
zou moeten worden tegen influenza.2 Of dit wenselijk
is in de Nederlandse situatie zou onderzocht moeten worden.Voor wat betreft antibioticumgebruik mag schaalvergroting
niet gepaard gaan met een stijgend, of zelfs gelijkblijvend antibioticumgebruik
aangezien dit leidt tot verdere vorming en verspreiding van resistentie. Schaalvergroting
zou hand in hand moeten gaan met het streven naar en waarborgen van een hogere
gezondheidsstatus van de dieren. In het lopende MRSA-consortium project in
opdracht van Ministerie van LNV en VWS, zou de relatie tussen bedrijfsgrootte
en de prevalentie van MRSA nader bestudeerd moeten worden. Ook in andere bestaande
gegevensbronnen waar zowel informatie over zoönosen, resistentie of antibioticumgebruik
als bedrijfsgrootte in opgenomen zijn, zou de relatie met schaalgrootte nader
geanalyseerd moeten worden om een beter onderbouwde inschatting van het effect
van megabedrijven te kunnen geven.Zoals wettelijk vastgelegd moet er bij de aanvraag van een bouwvergunning
voor grote bedrijven3 een milieu effect rapportage
(MER) worden opgesteld. Ook wordt er in verschillende gemeenten gewerkt met
een Beeldkwaliteitplan. Bij de bouw van nieuwe stallen worden factoren die
dier- en volksgezondheidsaspecten beïnvloeden vooralsnog onderbelicht.
In eerdere paragrafen van dit rapport is duidelijk geworden dat de invulling
van een concept voor een nieuw (mega)bedrijf van invloed is op mogelijke bedreigingen
en kansen op de insleep en verspreiding van zoönosen en antibioticumresistentie.
Rapportages en eisen voor wat betreft milieu en landelijke inpassing zouden
daarom gecompleteerd moeten worden met een gezondheids effect rapportage (GER,
voor zowel volksgezondheid als diergezondheid). Daarnaast zou een dierenarts
met brede kennis over zoönosen geraadpleegd moeten worden in de ontwerpfase
van een megabedrijf.De bedrijfsvoering op een megabedrijf is van
groot belang. Bedreigingen kunnen verminderd worden door strikte hygiënemaatregelen,
goed opgeleid, vakbekwaam personeel en door te anticiperen op calamiteiten
(ontwikkelen calamiteitenplan).Monitoring en surveillance van dieren en personeel
op het voorkomen van zoönosen wordt aanbevolen. Dit geldt zeker voor
de zoönosen die bij dieren niet tot ziekte leiden en dus niet door het
personeel ontdekt zullen worden. Onderzocht moet worden of bestaande monitoringsprogramma’s –
zoals die bijvoorbeeld al bestaan voor Salmonella en influenza – afdoende
zijn of aangevuld dienen te worden met andere relevante zoönosen of resistente
micro-organismen.Een open en actief communicatiebeleid ten
aanzien van de effecten van megabedrijven op dierenwelzijn, diergezondheid,
volksgezondheid en milieu is van wezenlijk belang voor het creëren van
een realistisch beeld van megabedrijven en om draagvlak in de samenleving
te bevorderen.BIJLAGEVolksgezondheidsaspecten algemeenWerknemers op varkensbedrijven rapporteren
vaak luchtwegproblemen zoals hoesten, chronische bronchitis en verminderde
longfunctie. Deze klachten zijn gerelateerd aan de concentraties van endotoxinen,
ammoniak en stof. Tegelijkertijd lijkt blootstelling aan endotoxine ook bescherming
te kunnen bieden bijvoorbeeld bij allergisch astma.Ook omwonenden van intensieve varkenshouderijen (o.a. in de VS) rapporteren
luchtwegproblemen. Aangezien dit meestal aan de hand van enquêtes is
gebeurd wordt een invloed van geuroverlast op het mogelijk sneller rapporteren
van al dan niet gerelateerde klachten aangenomen. In een recent onderzoek
van de groep van Radon1 in Duitsland werden ook
klinische longfunctie metingen meegenomen en bleken astma-achtige verschijnselen
gerelateerd te zijn met een hoge veedichtheid in de omgeving.Effecten op de gezondheid van werknemers en omwonenden door ammoniak en
fijn stof zijn uitgebreider beschreven in het recent verschenen rapport «Intensieve
veehouderij en gezondheid» van RIVM-IMG2.ADVIESHet megabedrijf gewogenRaad voor het Landelijk GebiedInhoud blz.Advies62   Toelichting65    1.Inleiding652.Schaalvergroting in de intensieve veehouderij663.De intensieve veehouderij in de samenleving664.Een definitie67 5.De concurrentiekracht van het megabedrijf67 6.Logistiek en transport687.Milieu68 8.Dierenwelzijn en diergezondheid699.Omgeving en landschap70 10.Het megabedrijf als impuls voor vernieuwing71 11.Emoties in de samenleving71    Geraadpleegde literatuur73ADVIESRuimte voor differentiatieDe varkens- en pluimveehouderij heeft in Nederland een sterke concurrentiepositie
opgebouwd door de aanwezigheid van een sterke en koopkrachtige thuismarkt,
actief ondernemerschap en vakmanschap. De toegevoegde waarde van het gehele
complex bedroeg in 2005 5 miljard euro.Om deze positie te behouden en verder uit te bouwen speelt een deel van
de ondernemers met schaalvergroting in op de door de mondialisering toenemende
internationale concurrentie. Deze ontwikkeling maakt de opkomst van megabedrijven
in ons land begrijpelijk.Een ander deel van de sector speelt met een kleinschalige en verbrede
bedrijfsvoering in op de vraag van de consument naar streek- en biologische
producten.Het bieden van meerdere keuzemogelijkheden en het inspelen op emoties
in het koopgedrag van de consument maakt dat de sector zich van zijn concurrenten
kan onderscheiden.De raad meent, dat het landelijk gebied ruimte moet bieden aan deze onvermijdelijke
differentiatie in agrarische bedrijven. In het landelijk gebied is ruimte
aanwezig voor het megabedrijf, maar ook voor het kleine streekgebonden bedrijf
en de bedrijfstypen die zich daar tussen bevinden.Een economisch sterke en gezonde sector moet echter gebaseerd zijn op
een breed draagvlak in de samenleving. De sector moet zich ontwikkelen tot
een duurzame veehouderij die het vertrouwen van de samenleving geniet door
de zorg voor dieren, milieu, omgeving en volksgezondheid centraal te stellen
en te voldoen aan hogere kwaliteits-, diversiteits-, dierwelzijns-, en omgevingseisen.
Een duurzame veehouderij is pluriform van karakter en biedt de consument een
breed scala aan keuzemogelijkheden.Kansen voor een duurzaamheidsprongDe autonome dynamiek van de schaalvergroting en de opkomst van het megabedrijf
bieden zowel voor de korte als de langere termijn kansen voor het maken van
een sprong in duurzaamheid.Op de korte termijn vergemakkelijkt het schaalvoordeel van een megabedrijf
investeringen in milieu, dierenwelzijn en landschappelijke inpassing. Bovendien
verdwijnen met de komst van een megabedrijf kleinere vaak verouderde intensieve
veehouderijbedrijven. Deze bedrijfsverplaatsing vermindert de druk op kwetsbare
functies als wonen en natuur en biedt kansen om de kwaliteit van het buitengebied
als geheel te verbeteren.Bestaande reconstructievoorbeelden zoals van de gemeente Gemert Bakel
tonen aan, dat deze werkwijze een belangrijke impuls kan geven aan de ontwikkeling
van een moderne intensieve veehouderij en aan het maken van een kwaliteitsslag
voor het landelijk gebied. De raad acht het van groot belang dat rijk, provincies
en gemeenten, branche en ondernemers dergelijke kwaliteitsslagen in versterkte
mate en met voortvarendheid samen oppakken.Op de lange termijn kan het schaalvoordeel van megabedrijven een impuls
vormen om te investeren in het ruimtelijk clusteren van agro en niet agro
activiteiten op agroparken. Het maakt het sluiten van kringlopen en het gebruik
van elkaars afvalstoffen mogelijk. Het spaart ruimte, transportbewegingen
en energie en zorgt voor een minder grote belasting van het milieu. Gesloten
systemen verminderen het risico op ziekte-insleep en leiden door verdere vermindering
van transport tot verbetering van het dierenwelzijn.Ruimte onder voorwaardenDe raad is van mening, dat het platteland ruimte biedt voor vestiging
van megabedrijven voor varkens en pluimvee, echter wel onder de voorwaarde
dat op deze bedrijven de duurzaamheidvoorzieningen «state of the art»
zijn. Deze voorzieningen hebben betrekking op inpassing in de omgeving, emissies,
transport, diergezondheid en dierwelzijn.Naar verwachting zal vestiging van dit type bedrijven zich vooral voordoen
in reconstructiegebieden. In die gebieden acht de raad vestiging van een megabedrijf
alleen mogelijk in goed ontsloten landbouwontwikkelingsgebieden als het bedrijf
daarbij goed wordt ingepast in het landschap.Ook meent de raad dat megabedrijven gezien hun omvang op het gebied van
emissiebeperking aan de hoogste normen moeten voldoen door toepassing van
de best beschikbare technieken zoals gecombineerde luchtwassers. Dit betekent
voor het desbetreffend megabedrijf een afname van 90% aan ammoniakuitstoot,
een stankvermindering van 75% en een afname van 80% aan fijn
stof ten opzichte van de emissie uit een niet-emissiearme stal.Op diverse locaties doen zich problemen voor met aanvragen van initiatiefnemers
voor de vestiging van een megabedrijf. De lokale overheid kan hierop inspelen
door zelf grondposities in te nemen, met een actief beleid het aanbod aan
bedrijfslocaties te sturen en op regionaal niveau samen te werken met andere
gemeenten. Dit biedt mogelijkheden voor verplaatsers uit de eigen gemeente
en de regio, het lokaal bestuur kan in zo’n situatie op het gebied van
duurzaamheid aanvullende eisen stellen.De raad acht het gewenst, dat provincies maximale ondersteuning bieden
door het nemen van medeverantwoordelijkheid en het gezamenlijk dragen van
financiële risico’s.Tenslotte kunnen gemeenten met een goed beeld/kwaliteitsplan zorg dragen
voor een goede inpassing van het megabedrijf in het landschap.Om op de lange termijn clustering van megabedrijven op locaties zoals
agroparken te stimuleren verdient het aanbeveling, dat overheden initiatiefnemers
faciliteren met onderzoek, innovatiesubsidies en fiscale instrumenten en investeringssteun
voor duurzame investeringen. Voorts kunnen overheden dit soort initiatieven
ondersteunen door het aanwijzen van vestigingslocaties in grootschalige landschappen
en het verzorgen van de daarbij behorende infrastructurele ontsluiting.Ruimte voor boer én burgerIn de reconstructiegebieden bevinden zich een aantal landbouwontwikkelingsgebieden
(LOG) die niet voldoen aan de eisen die megabedrijven ten aanzien van ontsluiting
stellen. De raad acht het gewenst, dat provincies en gemeenten deze log’s
en de duurzame locaties in verwevingsgebieden reserveren voor het bieden van
ontwikkelingsruimte voor gezins + bedrijven. Dit type bedrijven kenmerkt zich
door een groeiwens, maar niet tot de omvang van een megabedrijf. Voor deze
bedrijven gelden de bestaande wettelijke voorschriften.LOG’s zijn tevens bedoeld als opvangmogelijkheid voor te verplaatsen
agrarische bedrijven met een groeiwens uit extensiveringsgebieden rond natuur
en woonkernen. Dit maakt in de rond woonkernen gelegen en de voor natuur-
en landschapswaarden gevoelige extensiveringsgebieden de gewenste afwaartse
beweging van de intensieve veehouderij mogelijk.De raad adviseert rijk en provincies om stimuleringsregelingen gericht
op vernieuwing van vestigingen en sloop en sanering van te beëindigen bedrijven te continueren en de gebruiksmogelijkheden verder uit te
breiden.Dit vergroot het perspectief op een gezonde intensieve veehouderij sector
en een kwalitatief hoogwaardig buitengebied dat zowel voldoet aan de gebruiks-
en belevingseisen van de burger als de productie eisen van de agrarisch ondernemer.Blijvende aandacht voor emoties in de samenlevingDit neemt niet weg dat bij bepaalde groepen burgers en consumenten gevoelsmatige
weerstanden bestaan tegen grootschalige clustering van veehouderij. De intensieve
veehouderij is onderwerp van discussie door milieubelasting, beelden over
de verschillende grote ziekte-uitbraken en berichten over salmonella en mrsa.
Dit alles staat haaks op de romantische beelden over boerderijen op het platteland
die men het liefst behoudt; dieren die de ruimte hebben, naar buiten kunnen,
kunnen wroeten etc.. De discussie over megabedrijven komt deels voort uit
deze houding ten opzichte van de schaalvergroting in de intensieve veehouderij
als geheel. Een houding die al langere tijd waarneembaar is.De raad kan zich deze weerstanden voorstellen, in duurzaam ingerichte
agrarische gebieden is toename van stank, ammoniak en fijn stof belasting
niet meer van deze tijd. Temeer daar met technische oplossingen stank, stof
en ammoniakemissies tot op een voor de burger aanvaardbaar niveau van kwaliteit
van de leefomgeving kunnen worden teruggebracht.Ook moet de sector rekening houden met ecologische, economische en sociaal
culturele aspecten én bijdragen aan maatschappelijke doelen, ook boven
het wettelijk minimum.De raad acht het in dit verband gewenst, dat gemeenten zich inspannen
om de kwaliteit van de leefomgeving in en rondom kernen verder te verbeteren.
Zij kunnen hiervoor bijvoorbeeld gebruik maken van de bevoegdheid om de wettelijke
normen voor geuremissie (Wet Geurhinder Veehouderij) ten gunste van burgerbebouwing
binnen de kernen aan te scherpen. Dit in combinatie met het faciliteren van
de afwaartse beweging in de intensieve veehouderij en het stimuleren van het
gebruik van luchtwassers.Daarnaast zullen overheden, ondernemers én brancheorganisaties
in de toekomst blijvend aandacht moeten besteden aan percepties, belevingen
en waardeoriëntaties in de Nederlandse samenleving, om daarop met nieuwe
ontwerpen voor stal en bedrijf in te spelen. Het gaat vooral om aspecten als
verbetering van het milieu, diervriendelijkheid, dierenwelzijn en voedselveiligheid.De raad adviseert ondernemers in dialoog met de samenleving te blijven
zoeken naar nog betere en duurzamer oplossingen voor hun bedrijfsvoering.
Zij kunnen inspelen op de groeiende vraag naar kwaliteit en beleving van voedsel
en voedselproductie en beleving van natuur en recreatie.Belangrijke rol voor provincies en gemeentenDe vestiging van één of meerdere megabedrijven roept veelal
vraagstukken op die qua omvang en complexiteit het lokale niveau overstijgen
en van overheden een zorgvuldige afweging vragen van landschappelijke en ruimtelijke
aspecten. Met het oog hierop is het gewenst, dat de besluitvorming over het
al dan niet toelaten van megabedrijven op regionaal niveau plaatsvindt met
een belangrijke rol voor de provincie. De raad adviseert de provincie voor
de vestiging van megabedrijven in het ruimtelijk beleid algemene regels te
stellen voor de plannen van lagere overheden en, indien nodig, een aanwijzing
te geven. Daarnaast kan de provincie gebruik maken van zijn bevoegdheid om
voor een project van provinciaal belang zelf een projectbesluit
te nemen, een bestemmingsplan vast te stellen en de uitvoering van het project
te coördineren. Tenslotte kan de provincie gebruik maken van het instrument
van de structuurvisie ter invulling van het provinciale beleid.Gezien de knelpunten die vestiging en uitbreiding van megabedrijven in
het landelijk gebied met zich mee kunnen brengen, adviseert de raad provincies
en gemeenten zich te beraden over de wijze waarop zij in de toekomst zorg
kunnen dragen voor de ruimtelijke en landschappelijke inpassing van megabedrijven
en voor een verantwoord handhavingsbeleid. Op lokaal niveau spelen onderwerpen
als de voor een megabedrijf benodigde ruimte op het bouwblok, de vormgeving
van gebouwen, het ontwerp van erf en stal, de landschappelijke inpassing en
de handhaafbaarheid van het vergunningenbeleid. Op regionaal niveau gaat het
om de locatiekeuze van megabedrijven. Hierbij spelen aspecten als de vereiste
zonering rondom natuurgebieden, de gewenste omvang van milieucirkels, de bij
het bedrijf passende logistiek en de wijze van handhaven of ontwikkelen van
cultuurlandschappelijke patronen.TOELICHTING1. InleidingDe adviesaanvraagDe Tweede Kamer heeft de RLG, de Raad voor Dieraangelegenheden, het RIVM
en het MNP gevraagd een analyse te geven van de gevolgen van de bouw van megastallen
voor enerzijds het dierenwelzijn en dierengezondheid en anderzijds de volksgezondheid.
Tevens wil de Kamer inzicht in de gevolgen van megastallen voor de ruimtelijke
ordening. Het advies moet begin februari 2008 worden opgeleverd.WerkwijzeHet advies van de raad is voorbereid door een werkgroep van raadsleden.
Voor de onderbouwing van het advies heeft de RLG aan de WUR opdracht gegeven
voor de uitvoering van een quick scan over megabedrijven in de intensieve
veehouderij. In dit onderzoek is het aanwezige feitenmateriaal en analyses
op dit materiaal geïnventariseerd. (State of the art)In aanvulling hierop is in januari 2008 een werkbezoek gebracht aan de
provincie Brabant en zijn consultatiegesprekken gevoerd met ondernemers en
bestuurders.In dit advies richt de raad zich zoals gevraagd op een analyse van de
gevolgen van de bouw van megastallen. Het accent ligt met name op de ruimtelijke
consequenties. Een fundamentele discussie over het toekomstperspectief van
de intensieve veehouderij is niet aan de orde.Opbouw van het adviesHet advies beschrijft de drijvende krachten achter de schaalvergroting
in de intensieve veehouderij en gaat in op de positie van de intensieve veehouderij
in samenleving.Vervolgens wordt een indicatie gegeven van de omvang en de concurrentiekracht
van het megabedrijf in de varkens- en pluimveehouderij in Nederland. Daarna
gaat het advies nader in op aspecten van logistiek en transport, milieu, diergezondheid
en dierwelzijn en omgeving en landschap. Ook besteedt de raad aandacht aan
de emoties in de samenleving die uit deze aspecten voortvloeien en de invalshoek
van technologische vernieuwing.2. Schaalvergroting in de intensieve veehouderijDe intensieve veehouderijsector opereert in een mondiale markt met een
wereldwijd groeiende vraag naar voedsel. Door de aanwezigheid van een sterke
en koopkrachtige thuismarkt, actief ondernemerschap en vakmanschap heeft de
intensieve veehouderij in Nederland een sterke concurrentiepositie opgebouwd.
De toegevoegde waarde van het gehele complex bedroeg in 2005 5 miljard euro.Er is sprake van een gunstige geografische ligging, met de nabijheid van
Rotterdam als een van de belangrijke vestigingsvoordelen waardoor sprake is
van relatief goedkope aanvoer van grondstoffen. Tevens maakt de sector gebruik
van reststoffen uit de voedings- en genotmiddelenindustrie in ons land.Om nu en in de toekomst te kunnen inspelen op steeds hogere eisen van
efficiency, kwaliteit, marketing, innovatie en verduurzaming en omdat productiefactoren
als grond en arbeid in Nederland relatief schaars zijn, zet de sector net
als elders in de economie vooral in op verdere schaalvergroting en toepassing
van nieuwe technologische ontwikkelingen. Deze schaalvergroting staat niet
op zich en dient in een Europese of zelfs mondiale context te worden geplaatst.
Op basis van de gemiddelde omvang lijkt Nederland niet uit de pas te lopen
ten opzichte van de andere Europese landen, er lijkt eerder sprake van op
afstand volgen.De raad acht schaalvergroting in de intensieve veehouderij vanuit economisch
oogpunt een logisch toekomstperspectief voor de ondernemer.3. De intensieve veehouderij in de samenlevingTegelijkertijd volgt de samenleving met een steeds kritischer blik hoe
schaalvergroting en rationalisatie in de landbouw in het algemeen en de intensieve
veehouderij in het bijzonder zich ontwikkelen. De intensieve veehouderij is
onderwerp van discussie door milieubelasting, beelden over de verschillende
grote ziekte-uitbraken en berichten over salmonella en mrsa. Burgers reageren
geschokt en verontwaardigd op beelden over ruimingen, transporten en veel
dieren bij elkaar in beperkte ruimte. Deze beelden staan haaks op de romantische
beelden over boerderijen op het platteland die men het liefst behoudt; dieren
die de ruimte hebben, naar buiten kunnen, kunnen wroeten etc.. Een deel van
de discussie in de samenleving over megabedrijven komt voort uit deze houding
ten opzichte van de schaalvergroting in de intensieve veehouderij als geheel.
Een houding die al langere tijd waarneembaar is. Nieuw is de groeiende zorg
in de vaak kleine gemeenschappen in de regio’s met intensieve veehouderij.
Ten tijde van de varkenspest stonden deze gemeenschappen nog als één
man rond de getroffen ondernemers. Dit draagvlak is niet langer meer vanzelfsprekend,
het brokkelt steeds verder af en keert zich steeds vaker actief tegen de ontwikkelingsplannen
van ondernemers in de intensieve veehouderij.De sector zal het vertrouwen van de samenleving moeten herwinnen door
de zorg voor dieren, milieu, omgeving en volksgezondheid centraal te stellen
en te voldoen aan hogere kwaliteits-, diversiteits-, dierwelzijns-, en omgevingseisen.In reconstructieprocessen die de vestiging van sterke economische dragers
in een duurzame omgeving beogen is toename van stank, ammoniak en fijn stofbelasting
niet meer van deze tijd. Temeer daar onder acceptatie van schaalvergroting
de stank, stof en ammoniakemissies met technische oplossingen tot op een voor
de burger aanvaardbaar niveau van kwaliteit van de leefomgeving kunnen worden
teruggebracht. Goede stalontwerpen maken het mogelijk om tot een aanvaardbare
landschappelijke inpassing te komen. Voorbeelden zoals in Gemert-Bakel maken
deze veranderingen in delen van de sector al zichtbaar.De intensieve veehouderij heeft een hernieuwde «license to produce»
nodig. Zij moet duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen zoals alle
bedrijven in ons land. De sector moet rekening houden met ecologische, economische
en sociaal culturele aspecten én bijdragen aan maatschappelijke doelen,
ook boven het wettelijk minimum.De raad gaat ervan uit, dat ook in Nederland in de toekomst plaats is
voor intensieve veehouderij en voor ruimte voor bedrijfsontwikkeling. Wel
zal over de toekomst van de intensieve veehouderij het debat verder moeten
worden gevoerd.De bijdrage van de raad zal bestaan uit een dit jaar uit te brengen advies
over voedselstrategieën, voedselkwaliteit en voedselzekerheid.Voorliggend advies gaat nader in op de gevolgen van megabedrijven in de
intensieve veehouderij voor de verschillende aspecten van het landelijk gebied.Het is van belang om hier al aan te geven dat de ontwikkeling van megabedrijven
niet zal leiden tot een uitbreiding van de nationale veestapel. De Meststoffenwet
maximeert op nationaal niveau via een stelsel van dierrechten het aantal varkens
en kippen in Nederland.4. Een definitieDe raad spreekt niet zozeer van megastallen maar van megabedrijven. Als
criterium voor het megabedrijf kiest de werkgroep voor de economische bedrijfsomvang
van meer dan 500 nge, gevestigd op één locatie. Nge staat voor
Nederlandse grootte-eenheden, een maatstaf die gebaseerd is op het verschil
tussen opbrengsten en bijbehorende specifieke kosten. De ondergrens van het
megabedrijf van 500 nge kwam in 2004 overeen met vijf maal de gemiddelde omvang
van alle land- en tuinbouwbedrijven. Deze grens betekent ongeveer 12 500
vleesvarkens in de varkenshouderij en 185 000 legkippen in de legpluimveehouderij.
De gehanteerde definitie is afkomstig uit het in 2006 uitgebrachte RLG advies «Buitenbeentjes
en boegbeelden».De werkgroep maakt een onderscheid tussen het megabedrijf voor intensieve
veehouderij en het gezinsbedrijf + bedrijf. Het gezinsbedrijf + bedrijf worden
gekenmerkt door een groeiwens, maar niet tot de omvang van een megabedrijf.De raad is zich ervan bewust, dat definities voortdurend verschuiven.
Wat 20 jaar geleden qua omvang als een megabedrijf gold is nu een «gemiddeld»
gezinsbedrijf. Wat we nu als megabedrijf beschouwen zal over 10 jaar waarschijnlijk
niet meer als zodanig worden gezien. Deze definitie is dan ook niet bedoeld
als harde grens, maar om aan te geven aan welke ordes van grootte moet worden
gedacht.5. De concurrentiekracht van het megabedrijfZoals eerder al aangegeven moeten agrarische bedrijven kunnen inspelen
op de trend van internationalisering en schaalvergroting om de concurrentiepositie
in een snel veranderende markt te kunnen behouden. De ontwikkeling van het
megabedrijf komt uit deze schaalvergroting voort en past in een trend die
zich elders in de wereld en Europa voordoet. Nederlandse megabedrijven zijn
klein vergeleken met megabedrijven elders in Europa, de VS en Australië.
Daar zijn deze bedrijven zowel qua aantal als qua aandeel in de totale productiecapaciteit
belangrijker. Het aandeel varkens en kippen op grote intensieve veehouderijbedrijven
is vergelijkbaar met dat in de Europese Unie als geheel.Het concept van het megabedrijf in de intensieve veehouderij sluit qua
arbeidsorganisatie goed aan op het grootschalige en doorlopende karakter
van productieprocessen in deze sector. De grotere mogelijkheden voor automatisering
spelen daarbij een belangrijke rol. Automatisering maakt het immers mogelijk
om ook met beperkte menskracht grote aantallen dieren te houden. Dit zorgt
ervoor, dat op de huidige megabedrijven de arbeidsefficiency beduidend groter
is dan op het gemiddelde gezinsbedrijf. Maar er zijn ook andere voordelen.
De bouwkosten per dierplaats voor megastallen zijn relatief laag. Megaveehouders
kunnen kwantumkortingen bedingen bij de aankoop van voer en toeslagen bij
de verkoop van dieren en eieren. Daarmee is binnen de intensieve veehouderij
doorgroei naar een megabedrijf voor een aantal ondernemers een begrijpelijk
toekomstperspectief.Vanuit economisch oogpunt vindt de raad het niet raadzaam beperkingen
op te leggen aan de bedrijfsomvang, dit zou nadelige effecten hebben op de
concurrentiekracht van de sector.6. Logistiek en transportVee, mest en diertransporten kunnen leiden tot het kapot rijden van de
veelal (te) smalle plattelandswegen en afname van de verkeersveiligheid op
zowel het platteland als in de woonkernen. Het transport leidt tot aantasting
van het dierenwelzijn en vergroot de risico’s van verspreiding van veeziekten.De ontwikkeling van een megabedrijf heeft op het gebied van logistiek
en transport op regionaal en lokaal niveau verschillende effecten.Op regionaal niveau blijkt de concentratie van bedrijfsactiviteiten op
een geringer aantal megabedrijven efficiënter dan spreiding van de dieren
over meerdere kleine locaties. Praktijkstudies maken duidelijk, dat halvering
van het aantal transportbewegingen en besparingen van 10–90%
van het aantal transportkilometers mogelijk is.Op de locatie zelf zal evenwel sprake zijn van toename van verkeer en
zwaardere en bredere voertuigen op smalle plattelandswegen en in woonkernen.
Praktijkstudies wijzen uit dat het aantal vervoersbewegingen op de locatie
zelf toe kan nemen met 4 à 5 keer per dag. Een goede infrastructurele
ontsluiting van de locatie is dan ook een absolute noodzaak wil vestiging
van een megabedrijf aanvaardbaar zijn.Indien op de lange termijn de ontwikkeling van bedrijven met een gesloten
structuur verder doorzet kunnen transportbewegingen verder worden beperkt.
Opfokken en afmesten van dieren kan dan binnen het bedrijf op een locatie
plaatsvinden. Een toekomstbeeld wat nog een stap verder gaat in de transportvermindering
is een volledige integratie van de vleesproductieketen op een locatie. De
besparingen hebben overigens niet alleen te maken met bundeling van dieren
maar ook met bundeling van toeleverende en verwerkende activiteiten zoals
mestverwerking op de locatie.7. MilieuEen varkens en pluimveebedrijf kan door de uitstoot van o.a. geur, ammoniak
en fijn stof een zware milieubelasting vormen voor de directe omgeving en
gevoelige natuurgebieden.Op regionaal of hoger schaalniveau kunnen megastallen voordelen bieden
voor landschap en milieu. Door een sterkere concentratie van de veehouderij
kan de omvang van de belasting op andere locaties verminderen, waardoor deze
gebieden als geheel worden ontlast. Concentratie van dieren in grotere moderne
stallen levert milieutechnisch voordelen op ten opzichte van spreiding van
dezelfde aantallen dieren over diverse locaties. Het aantal emissiebronnen
neemt af en het wordt makkelijker om te investeren in de nieuwste technieken
voor emissiereductie.Megabedrijven moeten voldoen aan Europese richtlijnen zoals IPPC en de initiatiefnemer dient een milieueffectrapportage op te stellen. Gecombineerde
luchtwassers kunnen de emissie van ammoniak, geur en fijn stof uit varkens-
en pluimveestallen verminderen.Aanscherping van het mestbeleid kan leiden tot sterke stijging van de
mestafzet kosten en een bedreiging vormen voor de varkenshouderij in Nederland.
Mestverwerking is nog sterk in ontwikkeling en is duur. Aan de ene kant levert
dit voor megabedrijven met weinig of geen grond hoge kosten op. Maar aan de
andere kant biedt het perspectieven om de grote hoeveelheid mest op locatie
in een verwerkingsinstallatie te verwerken.Vanuit milieu oogpunt leidt schaalvergroting tot minder maar grotere bedrijven
op gebiedsniveau en tot vermindering van de belasting van de omgeving.Maar op lokaal niveau kan concentratie van dieren op een megabedrijf wel
leiden tot een hogere milieubelasting.Met het oog hierop is de raad van oordeel, dat megabedrijven gezien hun
omvang op het gebied van emissiebeperking aan de hoogste normen moeten voldoen
door toepassing van de best beschikbare technieken zoals gecombineerde luchtwassers.
Dit betekent voor het desbetreffend megabedrijf een afname van 90%
aan ammoniakuitstoot, een stankvermindering van 75% en een afname van
80% aan fijn stof ten opzichte van de emissie uit een niet-emissiearme
stal.8. Dierenwelzijn en diergezondheidIntensieve veehouderijDieren hebben een zodanige omgeving nodig dat ze niet gehinderd worden
in het uiten van de gedragingen, waar ze vanuit hun aard behoefte aan hebben.
Het gaat daarbij om zaken zoals licht, beweging, exploratie en sociaal contact,
thermocomfort, water, voer en rust. En uiteraard is een adequate verzorging
(water, voer, medische behandeling) vereist. De zorg voor landbouwhuisdieren
is de verantwoordelijkheid van mensen, waarbij technologie een ondersteunende
rol kan spelen.Dierziekten moeten beheersbaar gehouden worden via management, het bevorderen
van groepsimmuniteit en in uiterste gevallen preventief of curatief gebruik
van diergeneesmiddelen.Het voorkomen van insleep en versleep van dierziekten leidt tot een aantal
eisen aan het ontwerp van veehouderijsystemen. Deze eisen hebben betrekking
op de situering, de bedrijfsvoering, de gezondheidsstatus bij aanvang, compartimentering,
transport, hygiëne, monitoring en uitlopen.MegabedrijvenStudies en experts wijzen erop dat ruimtelijke clustering van grote aantallen
dieren zoals varkens en kippen op een megabedrijf niet strijdig hoeft te zijn
met hoge niveaus van gezondheid en welzijn van de dieren. Concentratie op
een locatie kan zelfs winst opleveren ten opzichte van de gangbare veehouderij.
De grotere schaal vergemakkelijkt bijvoorbeeld investeringen voor gesloten
systemen die risico’s op ziekte-insleep minimaliseren.Het welzijn van de dieren wordt overwegend bepaald door hun directe omgeving,
zoals de groepssamenstelling, de geboden ruimte, de verzorging van de dieren
en het daarbij behorende management. Concentratie op een locatie levert de
schaalgrootte op waarmee het gemakkelijker wordt door investeringen op deze
punten in de behoefte van de dieren te voorzien.Maatschappelijke contextDit neemt niet weg dat bij bepaalde groepen burgers en consumenten gevoelsmatige
weerstanden kunnen bestaan tegen grootschalige clustering van veehouderij.Zowel overheden, ondernemers als brancheorganisaties dienen in de toekomst
blijvend aandacht te besteden aan percepties, belevingen en waardeoriëntaties
in de Nederlandse samenleving, om daarop in te spelen via nieuwe ontwerpen.
In de communicatie naar de samenleving zullen aspecten als verbetering van
het milieu, diervriendelijkheid en voedselveiligheid voorop moeten staan.
Ondernemers zullen de dialoog met de samenleving moeten aangaan en gezamenlijk
blijven zoeken naar nog betere duurzame oplossingen.Overigens zal een duurzame landbouw pluriform van karakter zijn, zodat
de consument meerdere keuzemogelijkheden heeft.9. Omgeving en landschapOndanks het restrictief ruimtelijk ordeningsbeleid heeft zich in het landelijk
gebied een sluipend proces van verstening voorgedaan. Tussen 1996 en 2002
is de bebouwing met 9% toegenomen. De vraag is of ontwikkeling van
megastallen leidt tot meer of minder verstening.Op regionaal niveau bekeken kunnen megastallen voordelen bieden voor het
landschap als nieuw vestiging wordt beperkt in daarvoor aangewezen gebieden én
de omvang van de intensieve veehouderij elders afneemt. In die situatie kopen
megabedrijven varkensrechten op van stoppende agrarische bedrijven. Daarmee
verdwijnen met de komst van een megabedrijf een aantal kleinere vaak verouderde
intensieve veehouderij bedrijven, wat de kwaliteit van het buitengebied zeer
ten goede komt. Bij elkaar ontstaat er aldus op gebiedsniveau een positief
saldo: minder bebouwing. Voorwaarde is wel, dat de oude stallen en installaties
ook daadwerkelijk worden gesloopt. Het reconstructiebeleid in de gemeente
Gemert-Bakel vormt een illustratie van de mogelijkheden op dit terrein. Hier
worden langzamerhand tastbare resultaten zichtbaar in de vorm van een afwaartse
beweging van intensieve veehouderijbedrijven van vooral extensiverings- maar
ook verwevingsgebieden naar landbouwontwikkelingsgebieden. Deze aanpak kost
echter tijd.De raad vindt het van groot belang, dat provincies en gemeenten hun inspanningen
op dit gebied in versterkte mate voortzetten.Op lokaal niveau kunnen omvangrijke gebouwen ten behoeve van grote intensieve
veehouderijen en de voor de bedrijfsvoering benodigde rationalisering van
percelen in strijd zijn met het karakter van landschap en omgeving. De raad
onderkent deze bezwaren, maar meent niet dat er aanleiding is om het wettelijk
en bestuurlijk instrumentarium uit te breiden met bedrijfsgroottebeperkingen.
Het is vooral van belang hoe Rijk, provincie en gemeenten de randvoorwaarden
op het gebied van ruimtelijke ordening, verkeer, milieu en natuur en landschap
toepassen en hoe de ruimtelijke en landschappelijke inpassing plaatsvindt.
Bij het toepassen van die randvoorwaarden zal blijken dat de mogelijkheid
van vestiging van een megabedrijf per gebied en per bedrijfstype verschilt.
Zo kan bijvoorbeeld een goed ontsloten landbouwontwikkelingsgebied vestigingsmogelijkheden
bieden terwijl in extensiveringsgebieden met hun waarden van natuur en landschap
nieuw vestiging niet mogelijk is en het bouwblok niet mag worden uitgebreid.
De raad adviseert gemeenten een goed beeld/kwaliteitsplan en goede inpassing
in het landschap ten grondslag te leggen aan het besluit tot vestiging van
een nieuw megabedrijf en zorg te dragen voor een goede infrastructurele ontsluiting.10. Het megabedrijf als impuls voor vernieuwingMegabedrijven voor intensieve veehouderij kunnen een impuls voor vernieuwing
van het landelijk gebied betekenen. Hun omvang en schaalvoordelen maakt de
toepassing van technische innovaties zoals bijvoorbeeld combiwassers mogelijk.
Deze kunnen de uitstoot van geur, ammoniak en fijn stof vrijwel geheel wegnemen.
Een luchtwasser reduceert de ammoniakuitstoot met 70% (biologische
wasser) tot maximaal 95% (chemische wasser), geuruitstoot met 50%
(biologische wasser) tot maximaal 30% (chemische wasser).Naar verwachting
zal de emissie van fijn stof door gecombineerde luchtwassers verminderen met
ruim 80%, elke wasstap meer vermindert de fijn stof emissie. De gecombineerde
luchtwasser is sterk in ontwikkeling.Er ontstaat steeds meer belangstelling voor het ruimtelijk clusteren van
agro en niet agro activiteiten op agroparken. Het maakt op de lange termijn
het sluiten van kringlopen en het gebruik van elkaars afvalstoffen mogelijk.
Het spaart ruimte, transportbewegingen en energie en zorgt voor een minder
grote belasting van het milieu. Megabedrijven kunnen voor deze nieuwe innovatieve
ontwikkelingen een belangrijke impuls vormen, omdat hun schaalgrootte dit
soort investeringen vergemakkelijkt. Bovendien sluit de schaalgrootte van
een megabedrijf goed aan bij die van industriële activiteiten op bedrijventerreinen,
waardoor koppelingen makkelijker worden. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik
van restwarmte van een elektriciteitscentrale in de glastuinbouw.Zo kan op de lange termijn een industriële symbiose van bedrijven
ontstaan, waar geen waardeloos restmateriaal meer bestaat.11. Emoties in de samenlevingHet debat rondom de plaatsing van megabedrijven in de intensieve veehouderij
telt een bonte stoet aan tegenstanders. Bewoners, burgers, milieugroeperingen,
maar ook agrarisch ondernemers. Partijen opereren vanuit verschillende motieven
en belangen. Het gaat om verstoring van het landschap, milieubelasting, geur,
verkeersdrukte en dierwelzijn in de stallen. Maar ook binnen de landbouw zelf
heerst verdeeldheid, een aantal agrarisch ondernemers voelt zich in hun ontwikkelingsruimte
beperkt door nieuw vestiging van megabedrijven van «buiten».Los van de omvang van de bedrijven is al langer sprake van negatieve gevoelens
rondom de intensieve veehouderij. Deze komen voort uit verschillende visies
op het landelijk gebied.60 jaar vrede en welvaartsgroei heeft ons wereldbeeld geleidelijk aan
geësthetiseerd. Vanuit deze veranderde kijk stellen we andere, en vooral
hogere eisen aan ons werk, de invulling van onze vrije tijd, onze omgeving
en dus ook aan ons landschap. Het College van Rijksadviseurs stelt in zijn
advies over megastallen dat in de oeroude tweedeling tussen negotium (het werken in het zweet uwer aanschijn) en het otium (het genieten) de laatste aan de winnende hand lijkt
te zijn. Een schone diensteneconomie waarin iedereen alleen achter een toetsenbordje
zit als ideaalbeeld. Fysieke bewijzen van het tegendeel zoals hoogovens, snelwegen
en bedrijventerreinen zijn in deze visie een doorn in het oog. In deze vooral
ook stedelijke blik moet het landschap het liefst een onbewegelijk achterdoek
vormen voor het dynamische stedelijke leven. Iedere verandering in het landelijke
gebied wordt met het grootst mogelijke wantrouwen begroet.Maar ook de daar tegenoverstaande visie is aldus het College van Rijksadviseurs
nog steeds aanwezig. Het is de functioneel utilitaire blik van de boer,
van de grondeigenaar die het landelijk gebied als een agrarisch bedrijfsdomein
beschouwt. Deze visie staat dicht bij het fysieke domein, redeneert praktisch
en is economisch gedreven. De functioneel utilitaire blik redeneert vanuit
de bedrijfseconomie en is heel anders dan de multifunctionele blik die op
het (meervoudige gebruik van het) platteland is gericht en vanuit de gebiedseconomie
redeneert. Lange tijd zijn deze twee visies, ook door het ruimtelijk beleid
van concentratie en zonering, redelijk met elkaar te combineren geweest.De megastallen discussie beperkt zich niet tot de varkenshouderij maar
strekt zich ook uit tot de pluimveesector, de melkveehouderij en de schaalsprong
in de glastuinbouw. Deze discussie kan de vreedzame coëxistentie van
deze twee verschillende aanspraken op het landschap op scherp zetten. Een
groot deel van de Nederlandse bevolking wil het landelijk gebied benutten
voor recreatie, wonen, ontspanning en rust. De kwaliteit van dit arcadische
landschap wordt een steeds belangrijker onderdeel van de kwaliteit van de
leefomgeving. Op het moment dat door concentratie- en schaalvergrotingstendensen
het landschap (plaatselijk) moeilijk meer van een bedrijventerrein is te onderscheiden,
zullen andere manieren van economiseren van het landschap in een wijde omgeving
kunnen opdrogen en verslechtert voor grote groepen in de samenleving de kwaliteit
van de leefomgeving. De Raad voor het Landelijk Gebied zal in zijn advisering
voortdurend oog blijven houden voor de spanning tussen het productieplatteland
van de boer en het pittoreske vrije tijdsplatteland van bewoners en burgers
en de wijze waarop met deze spanning kan worden omgegaan.Geraadpleegde literatuur• Animal Science Group van Wageningen UR, State of the art Megabedrijven
Intensieve Veehouderij. 2008• Alterra, Wageningen UR, megastallen in Beeld, 2007• College van Rijksadviseurs, Advies megastallen, 2007Milieu- en
natuurplanbureau, Milieukundige en landschappelijke aspecten van megabedrijven
in de intensieve veehouderij. 2008• De Boerderij 2007, nr. 12/13, Grubbenvorst in de ban van megastal• D.W. Bruil, advies megastallen in het buitengebied Innovatienetwerk
Groene Ruimte en Agrocluster, Agroparken, het concept, de ontvangst, de praktijk,
2005• Ministerie LNV, ministerie VROM, standpunt megastallen, 2007• MNP, CPB, Analyse van het burgerinitiatief «Boeren met toekomst»,
2007• RLG, Buitenbeentjes en boegbeelden, 2006RLG, Voor het kalf verdronken
is...., 2001• Wageningen UR, diverse presentaties over ontwikkelingen in de intensieve
veehouderij voor Commissie platteland in uitvoering, 2007ADVIESAANVRAAG VAN DE TWEEDE KAMERAan de Raad voor het Landelijk GebiedDen Haag, 27 november 2007Op 20 november jl. heeft de Kamer besloten de Raad voor het Landelijk
Gebied (RLG) te verzoeken advies uit te brengen over een aantal aspecten van
megastallen (Kamerstuk 28 973, nr. 16, zie bijlage).De door de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit geformuleerde
centrale vraag is bijgevoegd (Kamerstuk 28 973, nr. 16, zie bijlage).Ik verzoek u mij te berichten of u aan dat verzoek kunt voldoen.Met vriendelijke groet,Gerdi A. Verbeet,Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalBijlage: kamerstuk 28 973, nr. 16.XNoot1Voor grote én kleine bedrijven geldt: bij gesloten bedrijfsvoering
kleine kans; bij niet-gesloten bedrijfsvoering grotere kans door meer aanvoer
van levende dieren.XNoot1De Raadsleden alsmede Prof. Dr. F. Ohl, Fac. Diergeneeskunde UU, Prof.
Dr. Ir. H. Blokhuis, ASG-WUR en Dr. A. van Nes, Fac. Diergeneeskunde UU.XNoot2Landbouw-Economisch Instituut.XNoot1Bedrijfsomvang familiebedrijf in cijfers: Ca 2000 vleesvarkens of 300
fokvarkens of 60 000 vleeskuikens of 25 000 legkippen,
gerund door de ondernemer, een meewerkende partner en eventueel één
personeelslid in loondienst.XNoot1Het is verstandig deskundige en specifieke huisvestingsvoorwaarden te
definiëren.XNoot2De interpretatie van de gegevens is nog wel mensenwerk.XNoot1Echter, op grote bedrijven zijn de maatregelen voor externe biosecurity
(bezoekershygiëne, aan- en afvoer van dieren, gebruik vreemd materiaal
etc.) vaak beter dan op kleinere bedrijven, waardoor de transmissie tussen
bedrijven zal verminderen.XNoot2Luchtwassers die behalve fijn stof en ammoniak ook ziektekiemen kunnen
verwijderen zijn nu in de ontwikkelingsfase.XNoot3Het Welfare Quality project relateert dit voornamelijk aan de angst van
dieren voor mensen.XNoot1De Dierenbescherming vindt dat een uitloop wel een gewenste ontwikkelingsrichting
is en heeft daarom grote bezwaren tegen megabedrijven.XNoot1Dit betreft de volgende rapporten: «Milieukundige en landschappelijke
aspecten van megabedrijven in de intensieve veehouderij» van het Milieu
en Natuur Planbureau, «Diergezondheid en dierenwelzijn op megabedrijven
in Nederland» van de Raad voor Dierenaangelegenheden, en «Advies
over het megabedrijf in de intensieve veehouderij» van de Raad voor
het Landelijk Gebied.XNoot2Een economische maat voor een bedrijf is de Nederlandse grootte-eenheid
(nge). Vijfhonderd nge staat gelijk aan 2000 zeugen, 12 500 vleesvarkens,
185 000 leghennen of 360 000 vleeskuikens.XNoot3Zie ook «Milieukundige en landschappelijke aspecten van megabedrijven
in de intensieve veehouderij» van het Milieu en Natuur Planbureau.XNoot4K. J. Donham, 2000. The concentration of swine production. Effects
on swine health, productivity, human health, and the environment. Veterinary
Clinics of North America: Food Animal Practice, 16(3): 559–597.XNoot5D. Cole, L. Todd and S. Wing, 2000. Concentrated swine feeding operations
and public health: a review of occupational and community health effects.
Environmental Health Perspectives, 108(8): 685–699.XNoot6Conference on Environmental Health Impacts of Concentrated Animal Feeding
Operations: Anticipating Hazards – Searching for Solutions – March
2004, Iowa City, US.2007.Environmental Health Perspectives 115(2).XNoot1Voor een overzicht van zoönosen wordt verwezen naar de VWA/RIVM rapportage «Zoonoses
and Zoonotic Agents in Humans, Food, Animals and Feed in the Netherlands 2003–2006.»
uit 2007. Editors: S. Valkenburgh, R. van Oosterom, O. Stenvers, M. Aalten,
M. Braks, B. Schimmer, A. van de Giessen, W. van Pelt, M. Langelaar. RIVM-rapportnummer:
330152001. De aan de intensieve veehouderij gerelateerde zoönosen zijn
ook thema van de in juni 2008 te verschijnen «Staat van Infectieziekten
in Nederland – 2007» van het RIVM.XNoot2Zie hiervoor ook de brief van de minister van LNV aan de Tweede Kamer
over «Antibioticaresistentie in de dierhouderij», d.d. 17 december
2007.XNoot3Voor het literatuuronderzoek is het artikel «Empirical and theoretical
evidence for herd size as a risk factor for swine diseases» van I. Gardner,
P. Willeberg and J. Mousing (Animal Health Research Reviews 2002, 3(1): 43–55)
als basis gebruikt. Tabel 1 uit dit artikel geeft een overzicht van studies
tot 2000 waarin bedrijfsgrootte (herd size) is
geëvalueerd als risico factor voor varkensziekten. Hiervoor hebben de
auteurs literatuuronderzoek gedaan met de volgende zoektermen: herd size,
herd size and disease risk, risk factor, pig management, management factor,
stocking density, herd density. Voor onze rapportage is met vergelijkbare
zoektermen (aangevuld met flock size i.p.v. herd size en poultry i.p.v. pig
voor pluimveeliteratuur) literatuuronderzoek gedaan (t/m 15 januari 2008)
naar de relevante oorspronkelijke artikelen met als belangrijkste vragen welke
bedrijfsgrootten nu daadwerkelijk bestudeerd zijn en of er verbanden gevonden
zijn.XNoot4Hieronder vallen ook eerdere publicaties naar aanleiding van vragen rond
megabedrijven: «Expert Analyse Grootschalige Varkensbedrijven» –
Editors: Bennie van der Fels, Hans Hopster, Armin Elbers en Manon Swanenburg.
Animal Sciences Group Wageningen UR, 10 december 2007. «Buitenbeentjes
en boegbeelden» Publicatie RLG 06/1 januari 2006; «Megastallen
in beeld» Alterra rapport 1581; Kamervragen d.d 22 augustus 2007;
Standpunt megastallen van het kabinet d.d. 20 december 2007 en verschillende
krantenberichten in Trouw, Volkskrant en Algemeen Dagblad in de periode november
2007–januari 2008.XNoot1Horimoto T, Kawaoka Y. Pandemic threat posed by avian influenza A viruses.
Clin Microbiol Rev. 2001 Jan; 14(1): 129–49.XNoot2Brown IH. The epidemiology and evolution of influenza viruses in pigs.
Vet Microbiol. 2000 May 22; 74(1–2): 29–46.XNoot3Valkenburgh S, van Oosterom R, Stenvers O, Aalten M, Braks M, Schimmer
B, et al. Zoonoses and Zoonotic Agents in Humans, Food, Animals and Feed in
the Netherlands, 2003–2006. Bilthoven: RIVM; 2007. Report No.: 330152001.XNoot4Myers K. P., Olsen C. W., Setterquist S. F., Capuano A. W.,
Donham K. J., Thacker E. L., et al. Are swine workers in the United
States at increased risk of infection with zoonotic influenza virus? Clin
Infect Dis. 2006 Jan 1; 42(1): 14–20. Olsen C. W., Brammer L.,
Easterday B. C., Arden N., Belay E., Baker I., et al. Serologic evidence
of H1 swine Influenza virus infection in swine farm residents and employees.
Emerg Infect Dis. 2002 Aug; 8(8): 814–9.XNoot5Koopmans M., Wilbrink B., Conyn M., Natrop G., van der Nat H., Vennema
H., et al. Transmission of H7N7 avian influenza A virus to human beings during
a large outbreak in commercial poultry farms in the Netherlands. Lancet. 2004
Feb 21; 363(9409): 587–93.XNoot1Van Reeth K. Avian and swine influenza viruses: our current understanding
of the zoonotic risk. Vet Res. 2007 Mar–Apr; 38(2): 243–60.XNoot2van Pelt W., Wannet W. J. B., van de Giessen A. W., Mevius
D., Koopmans M. P. G., van Duynhoven Y. T. H. P.
Trends in gastro-enteritis van 1996 tot en met 2004. Infectieziekten Bulletin.
2005; 16(7): 250–6.XNoot3Valkenburgh S., van Oosterom R., Stenvers O., Aalten M., Braks M., Schimmer
B., et al. Zoonoses and Zoonotic Agents in Humans, Food, Animals and Feed
in the Netherlands, 2003–2006. Bilthoven: RIVM; 2007. Report No.: 330152001.XNoot4Valkenburgh S., van Oosterom R., Stenvers O., Aalten M., Braks M., Schimmer
B., et al. Zoonoses and Zoonotic Agents in Humans, Food, Animals and Feed
in the Netherlands, 2003–2006. Bilthoven: RIVM; 2007. Report No.: 330152001.XNoot5Doorduyn Y., Van Den Brandhof W. E., Van Duynhoven Y. T., Wannet
W. J., Van Pelt W. Risk factors for Salmonella Enteritidis and Typhimurium
(DT104 and non-DT104) infections in The Netherlands: predominant roles for
raw eggs in Enteritidis and sandboxes in Typhimurium infections. Epidemiol
Infect. 2006 Jun; 134(3): 617–26.XNoot1Havelaar A. H., Kemmeren J. M., Kortbeek L. M. Disease
burden of congenital toxoplasmosis. Clin Infect Dis. 2007 Jun 1; 44(11): 1467–74.
Kemmeren J. M.; Mangen M. J. J; Duynhoven Y. T. H. P
van; Havelaar A. H. Priority setting of foodborne pathogens: disease
burden and costs of selected enteric pathogens. Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu, 2006. RIVM rapport 330080001.XNoot2van den Bogaard A. E. [Human health aspects of antibiotic use
in food animals: a review]. Tijdschr Diergeneeskd. 2001 Sep 15; 126(18):
590–5. Teuber M. Veterinary use and antibiotic resistance. Curr Opin
Microbiol. 2001 Oct; 4(5): 493–9.XNoot3MARAN-monitoring of antimicrobial resistance and antibiotic usage in animals
in the Netherlands in 2005. Lelystad: CIDC; 2005.XNoot4Anderson A. D., Nelson J. M., Rossiter S., Angulo F. J.
Public health consequences of use of antimicrobial agents in food animals
in the United States. Microb Drug Resist. 2003 Winter; 9(4): 373–9.
Molbak K. Human health consequences of antimicrobial drug-resistant Salmonella
and other foodborne pathogens. Clin Infect Dis. 2005 Dec 1; 41(11): 1613–20.XNoot5www.rivm.nl/cibXNoot6SWAB. Nethmap 2007 – Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial
resistance among medically important bacteria in The Netherlands.; 2007.XNoot1Voss A., Loeffen F., Bakker J., Klaassen C., Wulf M. Methicillin-resistant
Staphylococcus aureus in pig farming. Emerg Infect Dis. 2005 Dec; 11(12):
1965–6.XNoot2De MRSA-isolaten van mensen en varkens bleken namelijk geen van alle typeerbaar
te zijn met de standaard typeringstechniek, de Pulsed-field gel electroforese
(PFGE). Met andere typeringsmethoden bleken de PFGE-ontypeerbare stammen genetisch
verwant te zijn (van Loo 2007).XNoot3De Neeling A. J, van den Broek M. J., Spalburg E. C, van
Santen-Verheuvel M. G., Dam-Deisz W. D., Boshuizen H. C., et
al. High prevalence of methicillin resistant Staphylococcus aureus in pigs.
Vet Microbiol. 2007 Jun 21; 122(3–4): 366–72.XNoot4Loo van I., Huijsdens X., Tiemersma E., de Neeling A., van de Ande-Bruinsma
N., Beaujean D. Emergence of Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus of
Animal Origin in Humans. Emerg Infect Dis 132007.XNoot5Mooij R., Troelstra A., Jenkins J. M., Thijsen S. F. T.
MRSA afkomstig van kalveren. Infectieziekten Bulletin. 2007; 18(7): 234–36.
Leenders A. C. A. P., Janssen M., Renders N. H. M.,
Pelk M. Varkens-MRSA op een pluimveebedrijf? Infectieziekten Bulletin. 2007;
18(2): 43–4.XNoot6Onder leiding van het Centrum Infectieziektebestrijding (RIVM-CIb) is
een MRSA-onderzoeksconsortium gevormd van veterinaire en medische kennisinstellingen.
In 2007–2009 wordt door dit consortium in opdracht van LNV en VWS een
veterinair-humaan geïntegreerd onderzoeksprogramma uitgevoerd naar o.a.
het vóórkomen, transmissie en risicofactoren van MRSA bij varkens,
pluimvee, vleeskalveren en melkvee evenals naar transmissie van MRSA naar
mensen woonachtig/werkzaam op veehouderijbedrijven en in slachterijen. Ook
wordt onderzoek verricht naar concentratie van MRSA in de lucht in de stal
en in de buitenlucht rondom de stal. De resultaten van dit programma worden
in de eerste helft van 2009 verwacht.XNoot7Voss A., Loeffen F., Bakker J., Klaassen C., Wulf M. Methicillin-resistant
Staphylococcus aureus in pig farming. Emerg Infect Dis. 2005 Dec; 11(12):
1965–6.XNoot8Zie ook het rapport van Broeze et al., 2003. «Animal Care –
Diergezondheid en dierenwelzijn in ruimtelijke clusters». ISBN 9050591698.XNoot9van der Giessen J., Fonville M., Bouwknegt M., Langelaar M., Vollema A.
Seroprevalence of Trichinella spiralis and Toxoplasma gondii in pigs from
different housing systems in The Netherlands. Vet Parasitol. 2007 Sep 30;
148(3–4): 371–4. van Knapen F. Control systems of sylvatic and
domestic animals trichinellosis. Wiad Parazytol. 1989; 35(5): 475–81.XNoot1van der Giessen J., Fonville M., Bouwknegt M., Langelaar M., Vollema A.
Seroprevalence of Trichinella spiralis and Toxoplasma gondii in pigs from
different housing systems in The Netherlands. Vet Parasitol. 2007 Sep 30;
148(3–4): 371–4. van Knapen F. Control systems of sylvatic and
domestic animals trichinellosis. Wiad Parazytol. 1989; 35(5): 475–81.XNoot2Maes et al., 1999. Risk indicators for the seroprevalence of Mycoplasma
hyopneumoniae, porcine influenza viruses and Aujeszky’s disease virus
in slaughter pigs from fattening pig herds. Zentralbl Veterinarmed B. 46(5):
341–52; Maes et al., 2000. Herd factors associated with the seroprevalences
of four major respiratory pathogens in slaughter pigs from farrow-to-finish
pig herds. Vet Res. 31(3): 313–27.XNoot1Maes et al., 1999. Risk indicators for the seroprevalence of Mycoplasma
hyopneumoniae, porcine influenza viruses and Aujeszky’s disease virus
in slaughter pigs from fattening pig herds. Zentralbl Veterinarmed B. 46(5):
341–52; Maes et al., 2000. Herd factors associated with the seroprevalences
of four major respiratory pathogens in slaughter pigs from farrow-to-finish
pig herds. Vet Res. 31(3): 313–27.XNoot2Boender et al., 2007. Risk maps for the spread of highly pathogenic avian
influenza in poultry. PLOS Computational Biology, 3(4): 704–712.XNoot1I. Gardner, P. Willeberg and J. Mousing, 2002. Empirical and theoretical
evidence for herd size as a risk factor for swine diseases. Animal Health
Research Reviews, 3(1): 43–55.XNoot2Dit hoeft in de praktijk niet perse het geval te zijn en heeft alles te
maken met de keuzes en kwaliteit van het management van het bedrijf (I. Enting.
WUR, Oktober 2007).XNoot3Ewald C., Heer A., Havenith U., 1994. Factors associated with the occurrence
of influenza A virus infections in fattening swine. Berl Munch Tierarztl Wochenschr.
107(8): 256–62. Maes D., Deluyker H., Verdonck M., Castryck F., Miry
C., Vrijens B., de Kruif A., 2000. Herd factors associated with the seroprevalences
of four major respiratory pathogens in slaughter pigs from farrow-to-finish
pig herds. Vet Res. 31(3): 313–27. Al-Natour M. Q., Abo-Shehada
M. N.., 2005. Prev Vet Med. 70(1–2): 45–50. Sero-prevalence
of avian influenza among broiler-breeder flocks in Jordan. Suh D. K.,
Song J. C., 2005. Prevalence of Lawsonia intracellularis, Brachyspira
hyodysenteriae and Salmonella in swine herds. J Vet Sci. 6(4): 289–93.
Mollenhorst H., van Woudenbergh C. J., Bokkers E. G., de Boer I. J.,
2005. Risk factors for Salmonella enteritidis infections in laying hens. Poult
Sci. 84(8): 1308–13. Namata H., Méroc E., Aerts M., Faes C.,
Abrahantes J. C., Imberechts H., Mintiens K., 2007. Salmonella in Belgian
laying hens: An identification of risk factors. Prev Vet Med. In press. Mondelinge
mededeling A. W. van de Giessen, RIVM.XNoot4Mondelinge mededeling ondernemers Family Farmers en ondernemers van het
Nieuw Gemengd Bedrijf in Horst, december 2007.XNoot1Gibbs S. G., Green C. F., Tarwater P. M., Scarpino P. V.
Airborne antibiotic resistant and nonresistant bacteria and fungi recovered
from two swine herd confined animal feeding operations. J Occup Environ Hyg.
2004 Nov; 1(11): 699–706. Green C. F., Gibbs S. G., Tarwater
P. M., Mota L. C., Scarpino P. V. Bacterial plume emanating
from the air surrounding swine confinement operations. J Occup Environ Hyg.
2006 Jan; 3(1): 9–15.XNoot2Dit is bijvoorbeeld opgenomen in de plannen voor het pluimveedeel van
het Nieuw Gemengd Bedrijf in Horst.XNoot3Op dit moment kunnen biologische, chemische en gecombineerde luchtwassers
zorgen voor een belangrijke vermindering van geur, ammoniak en stof. Een deel
van de micro-organismen zal gebonden zijn aan stof, een deel is echter vrij
in de lucht aanwezig. Er zijn metingen gedaan met experimentele luchtwassers
(met toevoeging van een wasstap met perazijnzuur) waarbij een reductie van
bacteriën en virussen kon worden aangetoond (Aarnink et al., 2004. Voorkomen
van verspreiding van ziektekiemen en milieu-emissies via luchtreiniging. Agrotechnology
and Food Innovations BV. Rapportnummer 059). Deze luchtwassers zijn nog niet
op de markt en er wordt momenteel in Wageningen verder onderzoek aan gedaan.
Op korte termijn kunnen we de resultaten verwachten van de effecten van de
gecombineerde luchtwasser (die in de praktijk o.a. ingezet is bij bedrijven
in de LOGs Gemert-Bakel in Noord-Brabant) op de uitstoot van micro-organismen
(Aarnink, mondelinge communicatie).XNoot1Door het LEI worden momenteel berekend hoe groot een bedrijf moet zijn
voor een gesloten bedrijfsvoering.XNoot2Een voorbeeld is de projectaanvraag voor het «Nieuw Gemengd Bedrijf»
in Horst, waarbij – met plannen voor 1,2 miljoen kippen en 35 000
varkens – van een enorme schaalsprong gesproken kan worden. In deze
plannen worden veel van de genoemde kansen benut, zoals een vergaande ketenintegratie,
eigen mestverwerking en slachtfaciliteiten (de laatste alleen voor pluimvee).
Echter door reeds bestaande en nog nieuw te bouwen bedrijven in dit gebied
zal de afstand tussen bedrijven hooguit 500 meter bedragen.XNoot1Verspreiding via de lucht reikt vele malen verder als besloten zou worden
de stallen (ver) de hoogte in te bouwen (mondelinge mededeling D. Heederik).
Echter i.t.t. eerdere ideeën over «varkensflats» met vele
verdiepingen gaan de plannen nu hooguit over twee verdiepingen waarvan de
onderste laag deels in de grond gebouwd zal worden.XNoot2Mondelinge mededeling Aarnink, 2008.XNoot1Zie ook: Gilchrist et al., 2007. The potential role of concentrated animal
feeding operations in infectious disease epidemics and antibiotic resistance.
Environmental Health Perspectives, 115(2): 313–316; Boender et al.,
2007. Risk maps for the spread of highly pathogenic avian influenza in poultry.
PLOS Computational Biology, 3(4): 704–712.XNoot2Zie ook: Gilchrist et al., 2007 (voetnoot 47); Gray et al., 2007. Pandemic
influenza planning: Shouldn’t swine and poultry workers be included?
Vaccine 25: 4376–81; Saenz et al., 2006. Confined Animal Feeding Operations
as amplifiers of influenza. Vector Borne Zoonotic Dis, 6(4): 338–346.XNoot3Dit geldt voor bedrijven groter dan 900 zeugen, 3000 vleesvarkens, 60 000
leghennen en 85 000 vleeskuikens.XNoot1K. Radon, A. Schulze, V. Ehrenstein, R. T. van Strien, G. Praml and
D. Nowak, 2007. Environmental exposure to confined animal feeding operations
and respiratory health of neighbouring residents. Epidemiology, 18(3): 300–308.XNoot2RIVM briefrapport 609330005 «Intensieve veehouderij en gezondheid».
Auteurs: A. Dusseldorp, MP. Sijnesael (RIVM-IMG), D. Heederik, G. Doekes (UU-IRAS)
en A. van de Giessen (RIVM-CIb). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28973-19.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl