Initiatief-wetsvoorstel leden Bussemaker c.s. tot wijziging BW i.v.m. invoering klachtrecht werknemer; Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27274, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

15-06-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27274 nr. 5

06-06-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgave blz. 1. Inleiding2. Voorgeschiedenis3. Relevante maatschappelijke ontwikkelingen4. Plaatsbepaling van de wettelijke regeling5. Artikelsgewijze toelichtingArtikel 657Lid 1Lid 2Lid 3Lid 5Lid 6Lid 7Lid 8Lid 9Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27274Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 46 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 274Voorstel van wet van de leden Bussemaker, Schimmel en Van Gent tot wijziging
van het Burgerlijk Wetboek in verband met de invoering van een klachtrecht
voor de individuele werknemernr. 5VERSLAGVastgesteld 6 juni 2001De vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid1, belast met het voorbereidend onderzoek van bovenstaand wetsvoorstel,
heeft de eer als volgt verslag uit te brengen van haar bevindingen.Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde vragen en gemaakte opmerkingen
voldoende zullen worden beantwoord, acht de commissie de openbare behandeling
van het voorstel van wet genoegzaam voorbereid.Inhoudsopgave blz. 1.Inleiding12.Voorgeschiedenis43.Relevante maatschappelijke ontwikkelingen54.Plaatsbepaling van de wettelijke
regeling65.Artikelsgewijze toelichting81. InleidingDe leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling en instemming kennisgenomen
van de voorstellen om te komen tot invoering van een klachtrecht voor individuele
werknemers.Deze leden delen de mening van de initiatiefnemers dat het klachtrecht
een grondrecht is, dat de ontplooiing van de individuele werknemer waarborgt.
Zij delen tevens de mening van de initiatiefnemers dat de veranderende omstandigheden
op de arbeidsmarkt leiden tot andere wensen, andere overtuigingen en andere
omgangsvormen op de werkvloer. Ook delen deze leden de veronderstelling dat
niet alle werkgevers bereid zijn mee te gaan met bepaalde maatschappelijke
ontwikkelingen, zoals de verdeling van arbeid en zorg tussen mannen en vrouwen.
Dat hierover klachten zullen ontstaan in de nabije toekomst lijkt de leden
dan ook evident.De leden van de fractie van de PvdA zijn dan ook verheugd dat de initiatiefnemers
een voor alle werknemers toegankelijke klachtenregeling voorstellen. De opzet
van de regeling laat naar de mening van deze leden daarnaast alle ruimte om
binnen afspraken tussen sociale partners er een nadere invulling aan te geven.
Dit past bij het streven om te komen tot zelfregulering, maar
geeft ook rechten aan werknemers die niet onder de zelfregulering van de sociale
partners vallen.De leden van de VVD-fractie zijn niet overtuigd van de noodzaak van het
voorstel tot wettelijke verankering van een klachtrecht voor de individuele
werknemer.De VVD streeft naar een goede balans tussen de belangen van werkgevers
en werknemers. Voor deze balans is maatwerk op ondernemings- of CAO niveau
een geschikter middel dan dwingende wetgeving. Voor de VVD is «klachtrecht»
dan ook een onderwerp dat typisch bij de sociale partners thuishoort. Het
is immers in het belang van zowel werkgever als werknemer dat er zorgvuldig
met klachten wordt omgegaan. In de praktijk gebeurt dat al via inschakeling
van de chef, een hogere leidinggevende en in sommige gevallen een vertrouwenspersoon
of een klachtencommissie In een aantal CAO's zijn ook al afspraken gemaakt
over klachtenregelingen. Op grond van deze overtuiging heeft een meerderheid
in de kamer in 1992 een eerder wetsvoorstel op dit terrein verworpen.Het bovenstaande in beschouwing nemende, heeft de VVD-fractie de volgende
vragen over het onderhavige wetsvoorstel.In de Memorie van Toelichting wordt gesproken over veranderende arbeidsverhoudingen,
voortvloeiend uit onder andere een hoger opleidingsniveau, grotere mondigheid
van werknemers en minder hiërarchie. Leidt toegenomen mondigheid en opleiding
juist niet tot minder behoefte aan een formele klachtregeling?Volgens de Memorie van Toelichting beschouwen de indieners het klachtrecht
als een grondrecht. Waarom beschouwen de indieners dit als zodanig en hoe
verhoudt het klachtrecht zich dan ten opzichte van de geldende grondrechten?De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen van
het initiatiefvoorstel van de leden Bussemaker, Schimmel en Van Gent tot wijziging
van het Burgerlijk Wetboek in verband met de invoering van een klachtrecht
voor de individuele werknemer. Deze leden spreken hun waardering uit voor
de manier waarop de initiatiefnemers hun voorstel hebben beargumenteerd en
onderbouwd. De geschiedenis van het vraagstuk van de het individuele klachtrecht
is helder beschreven en tevens worden terechte observaties gegeven over maatschappelijke
ontwikkelingen in het algemeen en ontwikkelingen binnen de arbeidsorganisatie
die de positie van de werknemer hebben gewijzigd in het bijzonder. De mondigheid
van werknemers heeft repercussies voor de manier waarop zij hun werkomgeving
ervaren en daar zo nodig ook uiting aan geven. Van belang is dat conflicten
en een eventuele gang naar de rechter worden voorkomen. De leden van de CDA-fractie
onderstrepen in dat verband de opmerking van de Raad van State dat het voorgestelde
wettelijk klachtrecht te plaatsen is tussen enerzijds de altijd aanwezige
mogelijkheid van het indienen van een informele klacht of bezwaar en anderzijds
de gang naar de rechter of een externe klachtencommissie. Juist vanwege deze
bijzondere positie van het wettelijk individueel klachtrecht achten de leden
van de CDA-fractie een aantal verhelderingen en nadere beschouwingen noodzakelijk.
In dat kader zij er tevens op gewezen dat bij de behandeling van wetsvoorstel
21 514 de CDA-fractie grote bezwaren had tegen het voorliggende wetsvoorstel.De leden van de CDA-fractie vragen of het juist is om in het gegeven dat
ambtenaren via de Algemene wet bestuursrecht een klachtrecht hebben een argument
te vinden om op werknemers die een aanstelling hebben via een arbeidsovereenkomst
eveneens een klachtrecht te bieden. Voorts kan worden waargenomen dat de Stichting
van de Arbeid en CAO-partijen in toenemende mate de ontwikkeling van klachtenregelingen
bepleiten. Verdient het uit een oogpunt van subsidiariteit dan de voorkeur
om nu reeds in algemene wetgeving te voorzien? De indieners beogen een minimumregeling vast te leggen. Toch worden nogal wat elementen van
de regeling dwingend voorgeschreven, zoals de opdracht aan de Ondernemingsraad
om een nadere regeling te maken, het recht op bijstand en vertegenwoordiging.
Dit laatste lijkt bovendien in strijd te zijn met de doelstelling om te komen
tot een laagdrempelige en «lichte» regeling. De leden van de CDA-fractie
vragen waarom ervoor gekozen is relatief veel bepalingen vast te leggen als
het doel is een minimumregeling. Tevens vragen zij waarom slechts op enkele
bepalingen mag worden afgeweken bij CAO en waarom niet na overeenstemming
met de Ondernemingsraad afgeweken kan worden van meer bepalingen van de wet.De leden van de D66-fractie hebben met instemming kennisgenomen van het
voorliggende wetsvoorstel. De indieners beogen met dit voorstel van wet het
recht van de individuele werknemer om een klacht in te dienen bij de werkgever
over zijn persoonlijke arbeidssituatie, wettelijk te verankeren.Een wettelijk individueel klachtrecht is al jaren onderwerp van discussie.
De leden van de D66-fractie achten het een goede zaak dat het klachtrecht
door dit wetsvoorstel wettelijk wordt verankerd. Het is een (sociaal) grondrecht
voor werknemers dat de ontplooiing van de individuele werknemer waarborgt.De leden van de fractie van GroenLinks hebben met grote instemming kennis
genomen van het voorstel van wet. Het klachtrecht voor de individuele werknemer
is al tientallen jaren in discussie zonder dat het leidde tot een dekkende
zelfregulering door de sociale partners per CAO, noch dat het kwam tot een
brede basiswetgeving. Voorliggend voorstel van wet vult deze lacune.De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling kennis genomen het
wetsvoorstel. Op zich begroeten zij een klachtrecht voor werknemers. Zij zien
dit wetsvoorstel echter wel tegen de achtergrond van «moderne»
tendensen in de samenleving die vooral met individualisering te maken hebben.
En dus ook met individualisering van de positie van de werknemer binnen het
bedrijf. Zij vragen zich af door het individueel klachtrecht van werknemers
te formaliseren geen afbreuk wordt gedaan aan de solidariteit onder de werknemers
op de werknemers op de werkvloer en daaraan gekoppeld collectief optreden.
Het stakingsrecht is immers ook een sociaal grondrecht. Hoe beoordelen de
indieners hun wetsvoorstel in dit licht?De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben met belangstelling
kennis genomen van het wetsvoorstel tot wijziging van het BW in verband met
de invoering van een klachtrecht voor de individuele werknemer.Deze leden herinneren eraan dat zij in 1992 geen overtuigende argumenten
hadden om voor een voorstel van dezelfde strekking te stemmen en dat zij ook
nu, hoewel zij positief staan tegenover het beoogde doel van het voorstel,
zich afvragen of wetgeving in deze wel de juiste weg is. Of het klachtrecht,
zoals de indieners aangeven, een principiële zaak is en als grondrecht
voor werknemers moet worden gezien, daarvan zijn deze leden nog niet overtuigd.De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van het voorliggende
wetsvoorstel. Het initiatiefvoorstel is erop gericht om werknemers een klachtrecht
te geven die verband houdt met de persoonlijke arbeidssituatie. De aan het
woord zijnde leden onderkennen dat een klachtrecht een nuttig instrument kan
zijn om problemen op te lossen. Deze leden vragen echter waarom gekozen wordt
om dit via een wetsvoorstel te regelen. Ligt het niet meer voor de hand dat
de sociale partners hierover onderling afspraken maken? Wat zijn
de voordelen om het klachtrecht via het Burgerlijk wetboek te regelen?2. VoorgeschiedenisDe leden van de VVD-fractie vragen hoe deze nieuwe regelgeving zich verhoudt
tot de wens tot de vermindering van de administratieve lastendruk die ook
door de indienende fracties bij herhaling in de Tweede Kamer is uitgesproken.
Is het wetsvoorstel beoordeeld door Actal?Hebben de indieners geïnformeerd of werkgevers en werknemers bijvoorbeeld
via de STAR, in staat zijn overeenstemming te bereiken over een klachtenregeling?De leden van de CDA-fractie achten het van belang het wetsvoorstel te
plaatsen in het kader van meer recente ontwikkelingen op arbeidsrechtelijk
terrein. De Amsterdamse hoogleraar arbeidsrecht prof. mr. P.F. van der Heijden
heeft in meerdere publicaties geschreven over de verprivaatrechtelijking van
het arbeidsrecht, onder andere in de bundel «Naar een nieuwe rechtsorde
van de arbeid?» (Den Haag 1999). Deze verprivaatrechtelijking omvat
onder andere een meer op ondernemingsniveau geschapen arbeidsrecht dan door
op andere niveaus ontstaan arbeidsrecht en wordt eerder gekenmerkt door pluralisme
dan door eenheid. Past naar het oordeel van de initiatiefnemers een door de
overheid voorgeschreven wettelijk klachtrecht in die nieuwe organisatie van
de arbeid? Deze vraag dient ook te worden gesteld omdat de visies op regulering
thans anders liggen dan toen er voor het eerst over het wettelijk klachtrecht
van werknemers werd gesproken. Ten principale willen zij hier ook de vraag
opwerpen of een goede klachtenregeling niet behoort tot de primaire verantwoordelijkheid
van werkgevers en werknemers. In dit verband vragen zij of met de Stichting
van de Arbeid contact is geweest of zij mogelijkheden zien om het voeren van
een goed ondernemings- en personeelsbeleid met betrekking tot de afhandeling
van klachten te bevorderen.Tevens is er het vraagstuk van de opportuniteit van het wetsvoorstel.
Uit het onderzoek «Regeling inzake een individueel klachtrecht van werknemers
in bedrijven» van het Hugo Sinzheimer Instituut (september 2000) blijkt
dat zo'n 19% van de bedrijven een vorm van klachtenbehandeling kent. Ook wordt
in de Memorie van Toelichting duidelijk gesteld dat in veel CAO's klachtenregelingen
ontbreken, terwijl er bovendien veel werknemers zijn die niet onder een CAO
vallen. Deze getallen en gegevens vormen indicaties dat er op het gebied van
formalisering van het klachtrecht het nodige te doen valt. Naast deze gegevens
kan ook de vraag worden gesteld hoe het met de behoefte aan formalisering
is gesteld. Het Sinzheimer-onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat in de onderzochte
periode op de helft van de klachtenregelingen geen beroep is gedaan. Werknemers
blijken vaak liever een klacht te willen deponeren bij een interne vertrouwenspersoon
dan bij een klachtencommissie. De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
stelde in zijn reactie op het Sinzheimer-onderzoek bij brief van 10 oktober
2000 dat een klachtenregeling deel behoort uit te maken van een modern personeelsbeleid
en wees in dat kader met name op het instrument van de CAO. Hij verbond er
echter in die brief geen conclusies aan ten aanzien van wettelijke rechten.
Is een indicatie te geven van de in de praktijk gevoelde noodzaak om te komen
tot een wettelijk klachtrecht? In de Memorie van Toelichting wordt melding
gemaakt van het pleidooi van FNV-zijde voor een wettelijk recht. Welke opvattingen
terzake leven bij VNO-NCW en MKB-Nederland? Er wordt in de Memorie van Toelichting
melding gemaakt van de nota «Met alle respect» van de Stichting
van de Arbeid (1999). Het wetsvoorstel sluit naar zeggen van de initiatiefnemers
aan bij de analyse van deze nota. Impliceert deze nota ook een wettelijk klachtrecht?
De Stichting van de Arbeid doet de aanbeveling om tot een integraal
ondernemingsbeleid te voeren om een plezierige en veilige werkomgeving te
creëren en noemt een goede klachtenregeling als een vanzelfsprekend onderdeel
ervan. Het voorliggende wetsvoorstel licht een enkel onderdeel hieruit om
het dwingend wettelijk te regelen. Hebben de indieners overwogen dat dit juist
ten koste zal gaan van een integraal beleid? Weliswaar is een goede klachtenregeling
belangrijk, maar vorm en inhoud moeten passen binnen het specifieke algemene
ondernemingsbeleid en de cultuur binnen de arbeidsorganisatie. Zij kunnen
zich voorstellen dat in veel kleine bedrijven de klachtenafhandeling wel goed
is geregeld, maar veelal niet schriftelijk plaatsvindt. In dit verband vragen
zij of het wetsvoorstel aan Actal is voorgelegd om te toetsen of het tot lastenverzwaring
zal leiden met name voor kleine bedrijven. Verder vragen de leden van de CDA-fractie
waarom niet is overwogen de uitvoering van de aanbevelingen van de Stichting
af te wachten alvorens met wetgeving te komen. Deze leden vragen naar de ervaringen
die inmiddels met de Wet Klachtrecht Cliënten Zorginstellingen zijn opgedaan.
Is van deze ervaringen gebruik gemaakt?Kan worden toegelicht welke motieven bij de behandeling van wetsvoorstel
21 514, dat eveneens betrekking had op het klachtrecht van werknemers,
in de Tweede Kamer een rol hebben gespeeld bij de verwerping van het wetsvoorstel
door deze Kamer?De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen welke andere landen
reeds aanleiding zagen om tot wetgeving met betrekking tot klachtrecht over
te gaan. Deze leden zijn benieuwd naar de ervaringen in die landen met betrekking
tot de werking van het klachtrecht. Zijn daar gegevens over bekend?3. Relevante maatschappelijke ontwikkelingenDe leden van de CDA-fractie vragen of niet het risico bestaat dat klachten
over stress en arbeidsongeschiktheid nodeloos gaan concurreren met het werk
van de ondernemingsraad, de rol van vakbonden en hun vertegenwoordigers, Arbo-artsen
enzovoort. Indien het gaat om zaken die meerdere personen raken omdat de kwaliteit
van de arbeid in het geding is, is het de vraag of een klachtrecht voor de
individuele werknemer daarvoor dan het juiste middel is.De indieners geven in hun voorstel aan dat bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen
ten grondslag liggen aan de behoefte voor het creëren van klachtrecht
binnen de arbeidsorganisatie. Zij noemen onder andere de toegenomen mondigheid
van de werknemer en de veranderde hiërarchische arbeidsverhoudingen.
Op basis waarvan menen de indieners dat door bovengenoemde maatschappelijke
ontwikkelingen aan artikel 7:611 BW een klachtrecht zou moeten worden toegevoegd?
De leden van de fractie van de ChristenUnie menen dat door deze (positieve)
ontwikkelingen juist het klachtrecht minder noodzakelijk zal moeten zijn dan
in het verleden het geval was. Door de minder grote afstand tussen werknemer
en werkgever en de mondigheid van de werknemer, waardoor open onderlinge verhoudingen
makkelijker worden gemaakt, zouden veel problemen vandaag aan de dag vaker
in informele sfeer kunnen worden opgelost. De werknemer wordt daarbij tevens
gesteund door de bepaling in het BW over goed werkgeverschap. Een werknemer
mag een werkgever altijd aanspreken op zijn plicht tot goed werkgeverschap
en daarom eisen dat zijn klacht serieus wordt genomen. 4. Plaatsbepaling van de wettelijke regelingDe leden van de VVD-fractie vragen of de indieners uiteen kunnen zetten
waarom zij verwachten dat door onderhavig wetsvoorstel de gang naar de rechter
zal afnemen. De verplichting tot een schriftelijke afhandeling leidt immers
tot een zeer formeel proces. Een vervolgstap naar de rechter wordt dan eerder
gemaakt dan na een informele behandeling van een klacht.Kunnen de indieners beargumenteren waarom zij van mening zijn dat een
formele klachtenregeling de arbeidsverhoudingen zal verbeteren? Leent een
informele benadering zich hier niet beter voor?Kunnen de indieners een concreet voorbeeld geven van een klacht die tegelijkertijd
wordt ingediend volgens de voorgestelde procedure en bij een externe klachteninstantie
(Arbeidsinspectie en Commissie Gelijke Behandeling)? Wat is de consequentie
wanneer beide procedures tot verschillende uitkomsten leiden?De initiatiefnemers spreken de verwachting uit dat met het wettelijk klachtrecht
in de zin van een interne klachtbehandeling de gang naar de rechter zal afnemen,
aldus de leden van de CDA-fractie. Denkbaar is dat een betere klachtenafwikkeling
binnen de arbeidsorganisatie het beroep op de rechter kan verminderen. Bestaat
overigens inzicht in de mate waarin werknemers thans na het indienen van een
klacht bij de werkgever zich toch genoodzaakt zien naderhand een beroep op
de rechter te doen? Tegelijkertijd dient, mede in het licht van het advies
van de Raad van State, rekening te worden gehouden dat alleen het gegeven
van een wettelijk klachtrecht – gecombineerd met het recht voor de werknemer
zich te laten bijstaan en met de mogelijkheid dat het klachtrecht dient als
een soort voorportaal van de gang naar de rechter – juist «juridiserend»
kan gaan werken. ILO-aanbeveling 130, artikel 17, dat met het klachtrecht
direct verband houdt, verlangt dat bij onbevredigende klachtbehandeling direct
aansluitend juridische middelen van geschillenbeslechting ter beschikking
staan. Klachtrecht impliceert dat er al een conflict of een ongewenste situatie
is, terwijl het doel nu juist moet zijn conflicten en ongewenste situaties
te voorkomen. Anders gezegd: is het klachtrecht niet eerder een uiting van
nazorg dan van voorzorg? In dat kader is in arbeidsrechtelijke kring, onder
andere door de Rotterdamse hoogleraar arbeidsrecht prof. mr. C.J. Loonstra,
gepleit voor het benutten van de mogelijkheden van mediation (onder andere
«Alternatieve geschillenbeslechting in het individuele arbeidsrecht:
een lonkend perspectief?», in: E. Heij e.a. (red.), Grensverkenningen
in het recht, Gouda Quint, te verschijnen medio juni 2001). In de Memorie
van Toelichting wordt op bladzijde 10 gesteld dat het voorstel aansluit bij
recente ontwikkelingen van mediation. Mediation beoogt echter evenwel het
indienen van formele klachten te voorkomen. In die zin gaat mediation aan
het indienen van een formele klacht vooraf. De leden van de CDA-fractie achten
een nadere verheldering van het mogelijk juridiserend effect van een wettelijk
klachtrecht in het algemeen en een beschouwing over de verhouding tussen het
klachtrecht en de mogelijkheden van mediation geboden. Bestaat er voorts,
in het kader van ILO-aanbeveling 130, inzicht hoeveel landen deze aanbeveling
hebben opgevolgd door middel van een wettelijke voorziening? Zijn er gegevens
bekend omtrent de praktische betekenis zowel kwalitatief als kwantitatief?De leden van de fractie van GroenLinks merken op dat de breedheid van
onderwerpen waarop het klachtrecht betrekking heeft, genoemd in de Memorie
van Toelichting, in de praktijk kan leiden tot onduidelijkheden ten aanzien
van andere rechten of regelingen. In de Memorie van Toelichting wordt ingegaan
op de relatie met het externe klachtrecht, al dan niet bij de rechter. Enerzijds
wordt verondersteld dat het interne klachtrecht zal leiden tot minder externe
procedures; anderzijds wordt onderkend dat externe procedures
soms tegelijkertijd moeten worden opgestart, bijvoorbeeld vanwege indieningstermijnen.
Onduidelijk blijft dan de verhouding tussen beide procedures en hoe die elkaar
beïnvloeden. Zal de rechter of een extern orgaan een zaak in behandeling
nemen als nog een interne procedure loopt? Of omgekeerd, zal een werkgever
zich bij een interne procedure inspannen een probleem op te lossen als al
een externe procedure loopt? Dergelijke vragen zijn niet eenduidig te beantwoorden
omdat het klachtrecht heel verschillende terreinen beslaat. Een klacht over
seksuele intimidatie door een collega kan door de werkgever uitermate serieus
worden genomen, ook al zou er een externe procedure lopen. Anders kan het
liggen als de werkgever zelf onderdeel van de klacht vormt. Bijvoorbeeld in
geval van ziekte door een arbeidsconflict. De werkgever kan een procedure
aangespannen hebben bij de rechter om het contract te ontbinden. De werknemer
krijgt binnenkort het recht een second opinion aan te vragen bij de Uitvoeringsinstelling
werknemersverzekeringen inzake de reïntegratie-inspanningen van de werkgever
(wet Poortwachter WAO). Wat voor plek heeft een interne klacht conform het
voorstel van wet dan nog.Beoogt het voorstel van wet dat eerst de interne klachtenprocedure moet
zijn afgehandeld alvorens de externe betrokkenen tot een uitspraak mogen komen?
Of moet verwacht worden dat in dergelijke zwaarwegende kwesties, waarbij het
dienstverband zelf of de reïntegratie naar een gepaste functie in het
geding zijn en waarbij de werkgever zelf partij is in het geding, de interne
klachtenprocedure niet de geëigende weg is. Als dat laatste het geval
is, is het dan niet verstandig dergelijke klachten in de wet uit te sluiten
of in de Memorie van Toelichting meer helderheid te verschaffen waar de wet
meer of minder van toepassing zal blijken.Een zelfde onduidelijkheid kan ontstaan in relatie met andere regelingen
inzake specifieke klachten, bijvoorbeeld betreffende seksuele intimidatie.
Waar binnen bedrijven of branches daarvoor vertrouwenspersonen zijn aangesteld,
kan het wenselijk zijn de klachten daar te laten terechtkomen en niet direct
bij de werkgever. Dit temeer omdat voorliggend klachtrecht slechts betrekking
heeft op de persoonlijke werksituatie van betrokkene en bij vertrouwenspersonen
doorgaans ook ongewenst gedrag gemeld kan worden, dat anderen betreft dan
de werknemer die dit meldt. Ook ongewenst gedrag door de werkgever zelf kan
daar beter terecht dan via een klacht bij de werkgever.Is in het algemeen niet te stellen dat waar specifieke regelingen inzake
bijvoorbeeld seksuele intimidatie of discriminatie bestaan, dat die voorliggend
zijn en meer geëigend dan de algemene regeling? Uiteraard kan dit ook
geregeld worden in de bij CAO te maken afspraken of in de uitwerking van het
klachtrecht bij bedrijven die vallen onder de verplichting een OR in te stellen.
Maar is het met het oog daarop niet verstandig in de Memorie van Toelichting
een aanwijzing te geven dat dergelijke uitwerkingen duidelijkheid moeten verschaffen
welke regelingen in welke gevallen voorliggend zijn?De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen waarop de verwachting
is gebaseerd dat door een wettelijk klachtrecht een verandering in de bedrijfscultuur
zal plaatsvinden in de positieve zin. Zijn er cijfers uit onderzoek bekend
die aangeven dat problemen op het werk inderdaad vaak niet in informele sfeer
kunnen worden opgelost en dat om die reden een wettelijk recht noodzakelijk
is? Het feit dat er erg weinig klachtenregelingen voorkomen op CAO-niveau
kan ook aangeven dat de behoefte of noodzaak er niet is, doordat in informele
sfeer, en in eventuele interne regelingen binnen bedrijven, oplossingen voorhanden
zijn.De leden van de fractie van de ChristenUnie zetten vraagtekens bij de
stelling dat het voorstel zal bijdragen aan goede arbeidsverhoudingen. Is
het niet zo dat juist door de klacht van de werknemer formeel te maken en
formeel te behandelen, de kans bestaat op uitvergroting van het probleem,
dat kan leiden tot een arbeidsconflict, en dat er niet zou hoeven te zijn
wanneer het in informele sfeer kon worden opgelost? Zal een beroep op het
klachtrecht daarom niet in veel gevallen contraproductief kunnen zijn?De indieners van het wetsvoorstel geven daarnaast aan dat zij verwachten
dat met een wettelijk vastgelegd klachtrecht de gang naar de rechter zal afnemen.
Ook hierbij vragen de leden van de fractie van de ChristenUnie waarop deze
verwachting is gebaseerd, omdat zij zich ook kunnen voorstellen dat juist
wanneer de werknemer de klacht formeel indient, de werknemer dit ook formeel
afgehandeld wil zien wanneer hij geen bevredigende antwoord van de werkgever
heeft gekregen, en dus naar de rechter zal stappen.De leden van de SGP-fractie vragen of de indieners niet bevreesd zijn
dat het wetsvoorstel zal leiden tot een verdere juridisering van de arbeidsverhoudingen.
Bij overschrijding van de termijn van 6 weken of een in de ogen van de werknemer
te mager verweer zal de gang naar de rechter een logisch vervolg zijn. Hierdoor
zullen het aantal rechtzaken volgens deze leden fors toenemen.De leden van de SGP-fractie willen vooropstellen dat de beste manier om
problemen op te lossen, is dat klachten op informele manier worden opgelost.
Deze leden zijn met de Raad van State van oordeel dat het niet ondenkbaar
is dat de formele klachtenprocedure in de plaats komt van de informele benadering.
De aan het woord zijnde leden vragen de indieners of zij ook van mening zijn
dat de mondigheid van de moderne werknemers juist meer tot uiting komt als
klachten direct met werkgevers worden besproken en informeel worden opgelost?
Wordt in de praktijk niet in de meeste gevallen problemen opgelost via een
hogere leidinggevende, een vertrouwenspersoon of een klachtencommissie?5. Artikelsgewijze toelichtingWat voegt, volgens de indieners, dit klachtrecht toe aan het recht dat
de werknemer feitelijk al heeft op grond van de wetsartikelen 7:611 BW en
6:248 BW, zo vragen de leden van de VVD-fractie.De leden van de CDA-fractie vragen of het voorgestelde klachtrecht in
juridisch opzicht veel toevoegt aan de huidige situatie. Het prudent omgaan
met klachten van werknemers vloeit – zoals ook in de Memorie van Toelichting
wordt verduidelijkt – reeds voort uit het in art. 7:611 BW neergelegde
beginsel van goed werkgeverschap. Zie in dit verband het redactioneel commentaar
Klachtrecht werknemers in Sociaal Recht, 2000–12,
bladzijde 374. Weliswaar bieden de voorgestelde bepalingen een aantal formele
aanknopingspunten, bijvoorbeeld ten aanzien van de wijze van indienen van
klachten, de vertrouwelijke behandeling ervan, de termijn die in acht dient
te worden genomen, maar dit laat het principe van goed werkgeverschap onverlet.
Daar komt bij dat op het niet nakomen van de verplichtingen door de werkgever
geen sanctie staat, anders dan dat de werknemer de mogelijkheid heeft zich
tot de rechter te wenden. Die sanctie is echter dezelfde wanneer het goed
werkgeverschap aan de orde is. Kunnen de initiatiefnemers tegen die achtergrond
nog eens aangeven wat in de rechtspraktijk de feitelijke meerwaarde zal zijn
van het bepleite klachtrecht?Tevens vragen zij wat de een recht op het
indienen van een klacht betekent als men het nu al onbeperkt zou kunnen doen.
Welke betekenis zal naar verwachting het wel of niet indienen van een klacht
kunnen hebben in verdere juridische procedures? Zij hebben daarbij de volgende
vraag: als een werknemer in een bepaalde situatie, die zich daartoe wel leent, geen schriftelijke klacht heeft ingediend en direct of
uiteindelijk bij de rechter komt, kan dit dan ook consequenties
hebben en tegen hem gebruikt worden?Collectieve regelingen interveniëren niet in bestaande collectieve
regelingen. De leden van de CDA-fractie vragen op welke wijze dit gegarandeerd
is als de collectief afgesproken regeling niet voldoet aan de wettelijke bepalingen.De leden van de D66-fractie zijn van mening dat iedere werknemer het recht
dient te hebben een klacht in te dienen bij de werkgever en deze onderzocht
te krijgen. De klacht moet op een objectieve en onbevooroordeelde wijze worden
behandeld, zonder dat daar enig nadeel voor de werknemer uit mag voortvloeien.
Ook moet de werkgever er vertrouwelijk mee omgaan. Op welke wijze wordt in
dit wetsvoorstel gewaarborgd dat de klacht op objectieve en onbevooroordeelde
wijze wordt behandeld, zo vragen deze leden.Artikel 657Lid 1De leden van de fractie van de PvdA vragen of de initiatiefnemers het
begrip «arbeidssituatie» uit artikel 657, eerste lid, bedoeld
hebben als: alle mogelijke situaties die zich op het werk voordoen, of alleen
situaties die direkt met het werk van de werknemer te maken hebben? Zijn de
initiatiefnemers met de leden van mening dat het begrip in de meest ruime
zin geïnterpreteerd dient te worden?Volgens de Memorie van Toelichting beschouwen de indieners dit wetsvoorstel
als een «minimumregel». De leden van de VVD-fractie vragen waarom
het wetsvoorstel zich dan niet tot de hoofdlijnen beperkt: het recht op het
indienen van een klacht; het recht op een antwoord; het uitblijven van nadeel
voor de werknemer? Waarom zijn geen ruimere afwijkingsmogelijkheden van de
wettelijke regeling geboden middels CAO of overeenkomst met de OR?De leden van de CDA-fractie vragen waarop de stelling berust dat een klachtenprocedure
de interne arbeidsverhoudingen ten goede zullen komen. Wanneer het klachtrecht
een juridiserend effect zou krijgen, kan dat ook contraproductieve gevolgen
krijgen. In dit verband is het tevens van belang acht te slaan op de opvattingen
van werkgevers. Draagvlak wordt immers eerder versterkt door een gevoelde
noodzaak dan door een wettelijke verplichting.Ten aanzien van het eerste lid vragen de leden van de fractie van de ChristenUnie
waarom het wetsvoorstel is beperkt tot klachten die verband houden met de
persoonlijke arbeidssituatie. Als er op de werkvloer problemen zijn die bij
verschillende werknemers leiden tot veel stress en zelfs arbeidsconflicten,
waarom zou het dan niet mogelijk zijn dat, wanneer er een wettelijk recht
op indienen van klachten komt, ook in die situaties men daarvoor aan de bel
kan trekken?Lid 2De leden van de CDA-fractie vragen waarom wettelijk dwingend wordt voorgeschreven
dat de werkgever de ontvangst van de klacht schriftelijk bevestigt, ook nu
hij binnen zes weken schriftelijk en gemotiveerd op de klacht moet reageren.
Kan overigens worden toegelicht worden hoeveel administratieve lasten er voor
bedrijven en in het bijzonder het midden- en kleinbedrijf uit dit wetsvoorstel
voortvloeien? Lid 3Hoe beoordelen de indieners de praktische toepasbaarheid van dit wetsvoorstel
in het MKB, zo vragen de leden van de VVD-fractie. Sluit een schriftelijke
behandeling van klachten naar hun mening aan bij de praktijk van alledag in
een bedrijf met, bijvoorbeeld, tien werknemers? Is overwogen de wet niet van
toepassing te laten zijn op kleinere ondernemingen?De indieners kiezen voor een sobere regeling, die door de sociale partners
kan worden ingevuld. De leden van de fractie van de ChristenUnie ondersteunen
dat. Daarom vragen zij waarom in artikel 657, derde lid, toch een bepaling
wordt opgenomen over de termijn waarbinnen de werkgever moet reageren op een
ingediende klacht.Lid 5De initiatiefnemers stellen dat «de vertrouwelijke behandeling een
fundamenteel vereiste is voor een behoorlijke klachtenprocedure.» Als
dat zo is, vragen de leden van de CDA-fractie waarom de verplichting van de
vertrouwelijkheid zich alleen richt tot de werkgever. Kennelijk wordt er vanuit
gegaan dat werknemers belang hebben bij vertrouwelijkheid, maar er ontstaan
scheve verhoudingen wanneer de werkgever vertrouwelijkheid in acht heeft te
nemen terwijl de werknemer de mogelijkheid heeft zaken in de openbaarheid
te brengen. De wetstekst lijkt in dat verband niet te sporen met de toelichting.
Graag een reactie.De leden van de GroenLinks-fractie onderschrijven het belang van vertrouwelijke
afhandeling van de klacht, maar signaleren wel een spanning met de ook gewenste
zorgvuldigheid. Dat laatste impliceert doorgaans hoor en wederhoor, zeker
als de klacht een collega of meerdere betreft. Daarbij kan het niet altijd
vermeden worden dat die collega of meerdere te weten komt dat er een klacht
is en vermoeden van wie die afkomstig is. Hoe vindt in dergelijke gevallen
de afweging plaats tussen vertrouwelijkheid en zorgvuldigheid?Hoe zijn verder de belangen gewaarborgd van collega's of meerderen die
onderwerp van klacht zijn? Is er ook geregeld dat zij zich kunnen laten bijstaan
door een derde? Worden zij ook binnen een bepaalde termijn op de hoogte gesteld
of en hoe de klacht is afgedaan? Hoe wordt voorkomen dat de persoon die onderwerp
van klacht is ten onrechte wordt benadeeld in zijn positie als werknemer?
Hoe wordt voorkomen dat het klachtrecht, mede bedoeld tegen conflicten en
pesten, gebruikt wordt in onderlinge conflicten of om de promotie van een
collega te dwarsbomen?Lid 6De leden van de VVD-fractie vragen hoe de indieners het risico beoordelen
van oneigenlijk gebruik van deze wet als ontslagbescherming tijdens de opbouw
van een ontslagdossier. Een werknemer die ontslag wegens disfunctioneren vreest
zou immers een klacht kunnen indienen met als belangrijkste doel een barrière
in de ontslagprocedure op te werpen. In de behandeling van de ontslagzaak
kan de werknemer vervolgens opwerpen dat het ontslag niet gebaseerd is op
disfunctioneren maar op het indienen van de klacht.In principe behoort het indienen van een klacht – zoals de initiatiefnemers
schrijven – geen repercussies te hebben voor werknemer in de zin van
ontslag of benadeling, aldus de leden van de CDA-fractie. Er zouden zich onder
omstandigheden echter ook ontwikkelingen kunnen voordoen waarin het indienen
van een klacht niet in eerste aanleg gericht is op problemen
in de persoonlijke arbeidssituatie maar bijvoorbeeld in het kader van gespannen
arbeidsverhoudingen op het beschadigen van collega-werknemers bijvoorbeeld
via een gefingeerde of een feitelijk ongegronde klacht. Een dergelijke situatie
zou de arbeidssfeer aanzienlijk kunnen verslechteren. Wanneer zich dergelijke
omstandigheden mochten voordoen, dient dan onverkort aan de rechtsbescherming
van de klager te worden vastgehouden? Wanneer er, om een ander voorbeeld te
noemen, een gefingeerde klacht inzake seksuele intimidatie tegen de werkgever
mocht worden ingediend, staat de ontslagbescherming dan de ontbinding van
de arbeidsovereenkomst of een ontslag op staande voet in de weg? Naast deze
inhoudelijke vragen over de verhouding tussen het klachtrecht en de ontslagbescherming
speelt eveneens het procedurele aspect dat het ontslagrecht ter discussie
staat vanwege het advies van de Commissie-Rood. Hierover zal nog een SER-advies
en een kabinetsstandpunt volgen. Is het tegen die achtergrond, en ook gezien
consequenties in de sfeer van ontslagvergoedingen, juist om thans over te
gaan tot invoering van verdere vormen van ontslagbescherming? Tot slot vragen
de leden van de CDA-fractie waarom het noodzakelijk is een aparte bepaling
inzake ontslagbescherming op te nemen. Vloeit dit niet voort uit het algemeen
ontslagrecht en goed werkgeverschap.Lid 7De leden van de CDA-fractie vragen waarom niet gekozen is voor de mogelijkheid
om ook via overeenstemming met de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging
af te kunnen wijken. Tevens vragen deze leden hoe deze bepaling – afwijken
bij CAO – zich verhoudt tot de bepaling die de OR-plichtige werkgever
verplicht een klachtenregeling op te stellen.Lid 8De leden van de PvdA-fractie constateren dat de werkgevers in overleg
met de ondernemingsraden, krachtens deze wet een klachtenregeling op bedrijfsniveau
dienen op te stellen. Deze leden hechten eraan dat in deze regeling de volgende
elementen aan de orde komen: regels met betrekking tot onafhankelijke klachtencommissies,
vertrouwenspersonen en klachtenbegeleiders, begripsbepaling, termijnen en
zorgvuldigheidsnormen, de wijze van klachtindiening, wat de werknemer moet
en kan doen als de termijn van 6 weken voor het antwoord overschreden wordt
of het antwoord niet voldoende is, beroepsmogelijkheden, toedelingen van faciliteiten
voor de klachtenafhandeling, voorlichting over het bestaan en de werkwijze
van de klachtenregeling, de informatieplicht aan de ondernemingsraad met betrekking
tot het aantal, de aard en de wijze van klachtafhandeling. Delen de initiatiefnemers
deze mening en zijn zij bereid de Memorie van Toelichting hierop aan te passen?Het is de leden van de PvdA opgevallen dat door de initiatiefnemers geen
aanduiding is gegeven van de termijn waarbinnen ondernemingen met een ondernemingsraad
geacht worden een klachtenregeling in te voeren. Aan welke termijn denken
de initiatiefnemers?Vinden de initiatiefnemers het met de leden van de PvdA-fractie gewenst,
te onderzoeken of het voor ondernemingen met minder dan 50 werknemers mogelijk
moet zijn een klachtenprocedure in te voeren? Zo ja, kunnen zij dan aangeven
of daar ook financiële consequenties aan zijn verbonden. Zo neen, waarom
niet?De leden van de CDA-fractie vragen of ook in een klachtenregeling dient
te worden voorzien indien de ondernemingsraad daaraan geen behoefte mocht
hebben. De leden van de D66-fractie vinden het belangrijk dat het een basisregeling
betreft, die voldoende ruimte laat voor eigen invulling op bedrijfstak- of
ondernemingsniveau. De wijze waarop verdere in- en aanvulling van dat basisrecht
tot klagen wordt gegeven, wordt overgelaten aan overleg tussen cao-partijen
of de individuele werkgever met instemming van de ondernemingsraad.Om dat te stimuleren is een bepaling in de wet opgenomen dat een werkgever,
die volgens de WOR verplicht is een ondernemingsraad in te stellen, een nadere
uitwerking van het klachtrecht moet treffen. Lezen de leden van de D66-fractie
deze passage juist dat de werkgever op voorstel van de ondernemingsraad en
in overleg met deze raad een klachtenregeling opstelt? Als een werkgever geen
OR heeft, hoeft er dan geen interne klachtenregeling te komen? Dat kan toch
evengoed wenselijk zijn?Alleen de werkgevers die verplicht zijn om een ondernemingsraad in te
stellen (met meer dan 50 werknemers) dienen een nadere uitwerking te geven
aan de klachtenprocedure, aldus de leden van de GroenLinks-fractie. Dat betekent
dus concreet dat daar waar minder dan 50 werknemers in dienst zijn en geen
verplichte OR is ingesteld de werkgever de klachtenprocedure niet hoeft uit
te werken. In de reactie op het advies van de Raad van State (bladzijde 3)
geven de indieners aan dat daar waar de ondernemingsraden vrijwillig zijn
ingesteld de werkgever wel een regeling dient op te stellen voor de behandeling
van klachten. Geldt dit ook voor die ondernemingen waar vrijwillig een personeelsvertegenwoordiging
is ingesteld? Zo neen, dan vinden de leden van de fractie van GroenLinks dit
een gemiste kans in het voorliggende wetsvoorstel. Daarnaast vragen deze leden
of medewerkers in een onderneming zonder een OR of personeelsvertegenwoordiging
helemaal geen recht hebben op een uitgewerkte klachtenprocedure? Wat wordt
daarvoor geregeld?Lid 9De indieners van het voorstel van wet zijn van mening dat het klachtrecht
moet gelden voor alle werknemers, ook degenen met een aanstelling via publiekrechtelijke
instellingen. Voor de laatste groep is het klachtrecht al geregeld via het
wetsvoorstel tot aanvulling van de Algemene wet bestuursrecht. Daarin is onder
meer ook opgenomen een onderscheid tussen mondelinge en schriftelijke klachten
en een procedure bij schriftelijke klachten die erin voorziet dat zowel de
klager als degene op wiens gedragingen de klacht betrekking heeft de gelegenheid
krijgen te worden gehoord. Waarom zijn dergelijke bepalingen van zorgvuldigheid
niet overgenomen door de indieners van het voorstel? De leden van de GroenLinks-fractie
zijn van mening dat een dergelijke bepaling geen afbreuk doet aan de wens
van indieners geen gedetailleerde uitwerking, maar een basisrecht te bieden.
Zoals de indieners terecht van mening zijn dat bij een basisrecht voor klachten
het toch belangrijk is de vertrouwelijkheid wettelijk te verankeren, zo is
ook te pleiten voor een wettelijke verankering van de zorgvuldigheid.De voorzitter van de commissie,TerpstraDe griffier voor dit verslag,Post XNoot1Samenstelling: Leden: Terpstra (VVD), voorzitter, Biesheuvel (CDA), Schimmel
(D66), Noorman-den Uyl (PvdA), ondervoorzitter, Kamp (VVD), Van Lente (VVD),
Van Dijke (ChristenUnie), Bakker (D66), Visser-van Doorn (CDA), De Wit (SP),
Van der Knaap (CDA), Harrewijn (GroenLinks), Balkenende (CDA), Van Gent (GroenLinks),
Smits (PvdA), Verburg (CDA), Bussemaker (PvdA), Spoelman (PvdA), Örgü
(VVD), Van der Staaij (SGP), Santi (PvdA), Wilders (VVD), Snijder-Hazelhoff
(VVD), Depla (PvdA), Bolhuis (PvdA).Plv. leden: E. Meijer (VVD), Van Ardenne-van der Hoeven (CDA), Giskes
(D66), Kortram (PvdA), Blok (VVD), Van Blerck-Woerdman (VVD), Van Middelkoop
(ChristenUnie), Van Vliet (D66), Stroeken (CDA), Marijnissen (SP), Vacature
(CDA), Vendrik (GroenLinks), Mosterd (CDA), Rosenmöller (GroenLinks),
Schoenmakers (PvdA), Dankers (CDA), Wagenaar (PvdA), Middel (PvdA), Weekers
(VVD), Van Walsem (D66), Oudkerk (PvdA), De Vries (VVD), Van Splunter (VVD),
Van der Hoek (PvdA), Hamer (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27274-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl