Evaluatienota Klimaatbeleid; Verslag algemeen overleg op 15 juni 2006 over onder meer de effecten van de CO2-emissiehandel op de elektriciteitsmarkt
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28240, nr. 50

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

18-08-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

28240 nr. 50

08-08-2006

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesAntwoord van de bewindsliedenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28240Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 28982Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 75 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 240Evaluatienota Klimaatbeleid28 982Liberalisering energiemarktennr. 50VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 8 augustus 2006De vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer1 en de vaste commissie voor Economische Zaken2 hebben op 15 juni 2006 overleg gevoerd met viceminister-president,
minister Brinkhorst van Economische Zaken en staatssecretaris Van Geel van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer over:– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 21 maart 2006 over de studie van de DTe en ECN naar de effecten
van de CO2-emissiehandel op de elektriciteitsmarkt d.d. 24 maart
2006 (28 982, nr. 52);– de brief van de minister van Economische Zaken
over het AER-advies over Concentrated Solar Power (EZ 06-305);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 24 mei 2006 over energiebesparing en het optiedocument (28 240,
nr. 45);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 12 mei 2006 over het ministerraadsbesluit inzake de rijksprojectenprocedure
voor windenergie in de Noordoostpolder d.d. 22 mei 2006 (29 023,
nr. 24);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 30 mei 2006 over het Ontwerp nationaal toewijzingsplan broeikasemissierechten
2008–2012 (onderdeel windfall profits) d.d. 7 juni 2006 (28 240,
nr. 46);– de brief van de staatssecretaris van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 31 oktober 2005 over de evaluatienota
klimaatbeleid (28 240, nr. 37);– de brief van de staatssecretaris voor Europese
Zaken d.d. 9 december 2005 over het fiche met een mededeling van de Commissie
aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité
en het Comité van de Regio’s over het effect van de luchtvaart
op de klimaatverandering (22 112, nr. 411, fichenr. 2);– de brief van de staatssecretaris van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 13 januari 2006 over het verslag
van de elfde conferentie van partijen bij het VN-klimaatverdrag en de eerste
bijeenkomst van de partijen bij het Kyotoprotocol, Montreal 28/11–10/12/2005
(28 240, nr. 39);– de brief van de staatssecretaris van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 14 maart 2006 over de potentieelverkenning
klimaatdoelstellingen en energiebesparing tot 2020; Analyses met het Optiedocument
energie en emissies 2010/2020 (28 240, nr. 41);– de brief van de staatssecretaris voor Europese
Zaken d.d. 3 maart 2006 over fiche Mededelingen inzake EU-strategie voor
duurzame ontwikkeling (onderdeel klimaatverandering en energie) (22 112,
nr. 424);– de brief van de minister van Financiën
d.d. 13 maart 2006 over de taakopdracht aanvullend Interdepartementaal
Beleidsonderzoek (IBO) toekomstig internationaal klimaatbeleid (30 495,
nr. 1);– de brief van de staatssecretaris van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 13 april 2006 over integrale
afwegingen klimaatbeleid gericht op het halen van de Kyotodoelstellingen (28 240,
nr. 43);– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 30 mei 2006 over het ontwerp nationaal toewijzingsplan broeikasgasemissierechten
2008–2012;– de brief van de staatssecretaris van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 9 juni 2006 over de tussentijdse
evaluatie van het Reductieprogramma overige broeikasgassen (28 240, nr.
47);– de brief van de staatssecretaris van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer d.d. 6 juni 2006 over energiebox
aan Nederlandse huishoudens (30 300-XI, nr. 123).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissiesMevrouw Spies (CDA) merkt op dat het de grote
opdracht van de regering is om een bijdrage te leveren aan de oplossing van
de problemen rond de CO2-problematiek en de leveringszekerheid,
zowel voor de korte als de langere termijn. Op de korte termijn lijkt de regering
zich goed van haar taak te kwijten, aangezien de laatste berichten luiden
dat Nederland aan de Kyotodoelstellingen zal voldoen.Er lijkt schot te komen in de CDM-projecten (Clean Development Mechanism)
en JI-projecten (Joint implementation). Zijn de berichten echter waar dat
die projecten vooral in zich snel ontwikkelende landen als China en India
worden uitgevoerd en, zo ja, kan de minister dan aangeven of er mogelijkheden
zijn om deze projecten over meer landen te spreiden? Maatschappelijk verantwoord
ondernemen kan een bijdrage leveren aan het halen van de Kyotodoelstellingen.
Werken grote ondernemingen hieraan echter wel voldoende mee? Stellen banken
bijvoorbeeld eisen aan de projecten die zij helpen financieren? En hoe stellen
multinationals zich op?De bijdrage van consumenten aan energiebesparing blijft achter bij de verwachtingen als gevolg van onwetendheid, onwil en een tekortschietend
Europees bronbeleid. Het is daarom belangrijk dat de regering op afzienbare
termijn komt met voorstellen voor fiscale subsidiemaatregelen voor woningisolatie.Bijmenging met biobrandstof is noodzakelijk. Wel zal daarbij voorkomen
moeten worden dat hierdoor de voedselproductie in ontwikkelingslanden in het
gedrang komt of dat er grootschalige roofbouw wordt gepleegd. Zullen er met
andere woorden eisen worden gesteld aan de duurzaamheid van bij te mengen
producten?Er is onlangs 500 mln. extra beschikbaar gesteld voor verduurzaming van
de Nederlandse energievoorziening. Kunnen de bewindslieden aangeven waaraan
dit geld zal worden uitgegeven? Moet het niet worden gebruikt om de projecten
voor ondergrondse CO2-opslag versneld uit te voeren?Mevrouw Spies merkt op dat haar fractie geen reden ziet om de CO2-emissieplafonds te verlagen zolang de realisatie van de Kyotodoelstellingen
niet in gevaar komt. In het Ontwerp nationaal toewijzingsplan broeikasgasemissierechten
wordt een aantal definities aangepast om een gelijk Europees speelveld mogelijk
te maken. Zijn deze aanpassingen voldoende? Het is ongewenst om 4%
van de rechten te veilen als andere EU-lidstaten dat niet doen. Zolang hierover
onduidelijkheid bestaat, mag niet over worden gegaan tot het veilen van emissierechten.
Is de minister het verder met haar eens dat het huidige systeem van emissierechten
meer tijd nodig heeft om zijn waarde te bewijzen? Hoe beoordeelt hij verder
de kritiek dat de absolute emissieplafond de prikkels voor innovatie wegnemen?
Als de minister deze kritiek deelt, ziet hij dan betere mogelijkheden voor
de allocatie van emissierechten?Elektriciteitsbedrijven rekenen hun gratis verkregen CO2-rechten
door in hun prijzen. Deze zogenaamde windfall profits wil de minister aanpakken
door energiebedrijven met 15% tot 20% te korten in de tweede
handelsronde van het Nationale Allocatie Plan (NAP-2). Deze korting lijkt
echter te laag nu is gebleken dat de windfall profits nog hoger zijn dan eerder
ingeschat. Waarop is de hoogte van deze korting gebaseerd en hoe wordt voorkomen
dat deze korting in de prijzen wordt doorberekend?Mevrouw Spies herinnert eraan dat de inspraakronde voor het NAP-2 nog
niet is afgerond en dat er nog geen duidelijkheid is over de vraag hoe andere
landen hun nationale allocatieplannen zullen invullen. Met het oog daarop
is het ongewenst dat het concept-NAP-2 begin juli naar de Europese Commissie
wordt gestuurd. Hierover zal namelijk na afloop van de inspraakronde en na
ommekomst van de informatie over de allocatieplannen van andere lidstaten
na het zomerreces een overleg moeten worden gevoerd.Zal bij de toedeling in het NAP-2 van emissierechten aan de glastuinbouw
de zogenaamde warmteverrekening worden verdisconteerd? Op welke manier wordt
verder de teruglevering door de glastuinbouw van zelf geproduceerde elektriciteit
verrekend?Reductie van de CO2-emissies na 2012 met 15% tot 30%
zijn voor de CDA-fractie bespreekbaar, mits daarover in internationaal verband
afspraken gemaakt kunnen worden. Een mondiale aanpak van CO2-emissies
lijkt echter verder weg dan ooit, zeker nu zelfs sommige EU-lidstaten vooral
oog lijken te hebben voor hun nationale belangen. Is de regering bereid om
scenario’s op te stellen voor de periode na 2012? Uit die scenario’s
zal vervolgens op afzienbare termijn een keuze gemaakt moeten worden om te
voorkomen dat investeringen in innovatieve technieken en productiecapaciteit
voor de elektriciteitssector niet doorgaan.Het blijkt in Nederland nog steeds moeilijk om veelbelovende technieken
succesvol naar de markt te brengen. Gevolg is vaak dat deze technieken in
het buitenland verder ontwikkeld en uiteindelijk geproduceerd worden. Welke
mogelijkheden zijn er om de aansluiting van het laboratorium op de markt te
verbeteren?Ten slotte zegt mevrouw Spies blij te zijn dat de minister van Economische Zaken een energiebesparing van 2% per jaar niet langer
onmogelijk acht en in het najaar met concrete voorstellen zal komen om deze
besparing te realiseren.De heer Samsom (PvdA) zegt dat de aarzelende
opstelling van de minister tegenover de in de motie-Van der Ham/Spies (28 240,
nr. 27) neergelegde wens om te komen tot een energiebesparing van 2%
per jaar getuigt van een groot gebrek aan daadkracht. Ondanks alle rapporten
en aansporingen van de Kamer is de minister immers tot niet meer bereid dan
een zoveelste onderzoek. Waarom heeft hij de Kamer nog steeds geen concrete
voorstellen doen toekomen voor normen voor huishoudelijke apparatuur, huizen
en auto’s? Het Optiedocument energie en emissies 2010/2020 maakt immers
zonneklaar dat er harde keuzes gemaakt moeten worden.Een systeem met windcertificaten kan op dit moment op onvoldoende draagvlak
rekenen. Daarom zal bezien moeten worden of er alternatieven zijn. Hoe beoordeelt
de minister bijvoorbeeld de suggestie om deze certificaten via de netbeheerder
te verdelen? Als hij dit alternatief afwijst, welke concrete mogelijkheden
ziet hij dan wel?Huishoudelijke apparatuur verbruikt vaak onverantwoord veel energie. Daartegen
zal opgetreden moeten worden, bijvoorbeeld door het Japanse TopRunner Energy
Program over te nemen. Dat programma komt erop neer dat elke vijf jaar alle
apparatuur wordt geijkt en genormeerd op basis van het op dat moment best
presterende apparaat. De heer Samsom benadrukt dat dit programma tot zeer
goede resultaten heeft geleid. Verder zal moeten worden overwogen om het gedrag
van consumenten te sturen door middel van gedifferentieerde premies of heffingen
en een nieuwe energiepremieregeling in te voeren die wel effectief is.In theorie zijn de allocatieplannen de meest effectieve manier om de normen
tegen de minste kosten te realiseren. Daarvoor zal de minister dan wel politieke
moed aan de dag moeten leggen. Daaraan ontbreekt het op dit moment nog steeds,
zie het gemarchandeer met de emissiehandel.De toekenning van emissierechten aan de industrie was veel te ruimhartig.
Hoe is het anders mogelijk dat de industrie niet alle rechten nodig bleek
te hebben? De heer Samsom zegt het daarom onbegrijpelijk te vinden dat het
emissierechtenplafond in het NAP-2 niet wordt verlaagd. Het plafond ligt immers
zo hoog dat de industrie nog zeker twee jaar op zijn handen kan blijven zitten.
Hij zegt dat zijn fractie daarom niet kan instemmen met de procedure dat het
NAP-2 half juli zonder inspraak van de Kamer naar de Commissie zal worden
gestuurd. De Kamer zal hierover na het zomerreces een beslissing moeten nemen.De regering schrijft dat zij de Kyotodoelstellingen zal halen. Dat is
op zichzelf natuurlijk verheugend, maar door de keuzes van de regering zal
de benodigde besparing voor een relatief groot gedeelte opgebracht worden
door huishoudens. De industrie wordt door de minister van Economische Zaken
namelijk geheel ten onrechte ontzien. Is de minister bereid om deze ongelijkheid
te redresseren door het voorstel van de PvdA over te nemen om het emissieplafond
6% lager vast te stellen dan in het NAP-1?De veiling van emissierechten is bedoeld om de windfall profits terug
te halen. De omvang van de veiling, 180 mln., staat echter in geen verhouding
tot de behaalde winst van 1,2 mld. Is de minister het met hem eens dat hierdoor
het probleem niet wordt opgelost en, zo ja, waarom heeft hij er dan niet voor
gekozen om de maximale veilingruimte te benutten?De gratis toekenning van emissierechten op basis van historische rechten
perverteert het emissierechtensysteem, doordat een efficiënte gasgestookte
centrale net als een ouderwetse kolencentrale net genoeg rechten krijgt om
te kunnen blijven produceren. In absolute getallen betekent dat dat een kolencentrale
twee keer zoveel rechten krijgt als een moderne gascentrale. De keuze voor
of tegen investeringen in een relatief vuile kolencentrale wordt
dan ook niet beïnvloed door het emissiesysteem. Het betreurenswaardige
gevolg is wel dat het huidige emissiesysteem de bouw van een kolencentrale
op de tweede Maasvlakte geen strobreed in de weg legt.Ten slotte benadrukt de heer Samsom dat de EU alles op alles moet zetten
om het Kyotoprotocol een waardig vervolg te geven. Zo zal men ontwikkelingslanden
genereuzer dan tot nu toe moeten steunen bij de bestrijding van klimaatverandering
en India en China ervan moeten overtuigen dat zij zich in de toekomst ook
bij het Kyotoprotocol moeten aansluiten. Dat hoeft echter niet vandaag op
morgen, aangezien de CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking in
China en India in 2020 nog steeds de helft zal bedragen van die in de EU.
Is de minister verder bereid om zich aan te sluiten bij de voorstanders van
een importheffing op producten uit de VS die op een energieonvriendelijke
manier zijn geproduceerd?De heer De Krom (VVD) benadrukt dat er op
de kortst mogelijke termijn duidelijkheid moet komen over de inhoud van het
klimaatbeleid voor de periode na 2012. Het verdient daarbij de voorkeur om
met een internationale coalitie een vervolg te geven aan het Kyotoverdrag,
desnoods met een minder vergaande doelstelling dan de verlaging van de CO2-uitstoot met 30%, die de regering voorstaat. Met andere woorden:
liever verbreding, dan verdieping.Gezien de opstelling van de VS, China, India en Brazilië ligt het
vooralsnog niet in de rede om te verwachten dat Kyoto een vervolg zal krijgen.
En mochten deze landen al omgaan, dan is er nog altijd het probleem dat de
ontwikkelingslanden eisen dat het Westen eerst zijn historische schuld inlost.
Onderkent de staatssecretaris deze problemen en, zo ja, is het dan niet ietwat
wereldvreemd van hem om in de pers te laten optekenen dat hij koste wat het
kost aan een Kyoto-II-verdrag wil vasthouden?De onzekerheid over de periode na 2012 leidt er overigens ook toe dat
mogelijke investeerders kopschuw worden wanneer de bouw van elektriciteitscentrales
aan de orde komt. Om aan deze onzekerheid een einde te maken moet Europa aangeven
wanneer het een besluit zal nemen over haar opstelling voor de periode na
2012. Verder zullen er scenario’s moeten worden opgesteld voor het geval
er geen wereldwijde coalitie mogelijk blijkt voor een vervolg van het Kyotoverdrag.
Ten slotte zal zo snel mogelijk emissieruimte aan bedrijven, bijvoorbeeld
elektriciteitscentrales, moeten worden toegekend die hieraan voor hun investeringszekerheid
behoefte hebben.Mocht het Kyotoverdrag onverhoopt geen vervolg krijgen, dan zal er naar
alternatieven moeten worden gezocht. Enkele alternatieven zijn: een eigen
Europees emissiesysteem, aansluiten bij de goede ideeën achter het Asia-Pacific
Partnership on Clean Development and Climate en een wereldwijd systeem van
afzonderlijke verdragen. Is de minister bereid om al deze alternatieven in
kaart te brengen?Als de Kyotodoelstellingen onder het NAP-1 kunnen worden gehaald, is er
geen reden om de emissieplafonds in het NAP-2 te verlagen. Verder zal de minister
moeten garanderen dat de systematiek en de reikwijdte van het NAP-2 niet afwijkt
van de buurlanden van Nederland. EnergieNed stelt verder dat de energiekorting
in Duitsland lager is dan in Nederland. Is dat waar en, zo ja, vindt de minister
het dan niet ongewenst dat daardoor de verschillen in energieprijzen tussen
Nederland en Duitsland zullen oplopen? Is inmiddels een eensluidende definitie
afgesproken van het begrip «verbrandingsinstallatie» en zal in
de Nederland omringende landen ook een deel van de emissierechten worden geveild?
Is het kortingspercentage in Duitsland inderdaad effectief 10 tegenover
15 in Nederland? Worden investeerders in elektriciteitsproductie in Duitsland
wel op dezelfde manier behandeld als in Nederland? Is de regeling voor nieuwkomers
hetzelfde? Worden emissierechten op dezelfde manier toegewezen? Zolang al
deze vragen niet bevredigend zijn beantwoord, kan de VVD-fractie
geen groen licht geven aan het NAP-2. De heer De Krom zegt dat het zijn inschatting
is dat als gevolg van al deze onduidelijkheden in een overleg na het zomerreces
bezien moet worden of het NAP-2 naar de Commissie kan worden gestuurd.Vervolgens vraagt hij waarom het kortingspercentage ook van toepassing
is op warmte-krachtkoppeling. De bezitters van dergelijke centrales hebben
immers meestal niets van doen gehad met windfall profits. Verder is het vreemd
dat zij gekort worden, maar wel een MEP-subsidie ontvangen (Stimulering milieukwaliteit
elektriciteitsproductie).Glaskracht heeft onlangs gewezen op de problemen van de glastuinbouw als
gevolg van energieprijzen en energieregelgeving. Zal de minister hieraan aandacht
blijven besteden?Hij zegt vervolgens de verontwaardiging in te kunnen voelen over het feit
dat de minister wederom een onderzoek in het vooruitzicht stelt naar de mogelijkheden
van een jaarlijkse energiebesparing van 2%. De desbetreffende motie-Van
der Ham/Spies is immers al vorig jaar maart ingediend. Wat de uitkomst van
dit onderzoek ook moge zijn, de heer De Krom waarschuwt wel dat de kosten
van een verhoging van het besparingspercentage van 1,5 naar 2 of 2,5
niet onredelijk hoog mogen uitvallen.Europese normstelling kan een nuttig middel zijn om te komen tot energiezuiniger
huishoudelijke apparatuur. Zijn dergelijke normen echter wel in overeenstemming
met de WTO-regelgeving?Door het verkrijgen van CO2-rechten te koppelen aan de daadwerkelijk
hoeveelheid geproduceerd CO2 worden windfall profits voorkomen.
Bovendien wordt op deze manier de markt niet verstoord. DSM heeft hiervoor
een model ontwikkeld. Zijn de bewindslieden bereid om op de voors en tegens
van dit model in te gaan? Mocht dit een werkbaar systeem zijn, dan moet zeker
worden overwogen om het in te voeren, aangezien het niet zoals een veiling
van emissierechten leidt tot hogere energieprijzen en dus een slechtere concurrentiepositie
van het Nederlandse bedrijfsleven. Als het voorstel stuit op bezwaren van
de Commissie, is men dan bereid om hierover met de Commissie in discussie
te gaan?De keuze tussen een gas- of een kolencentrale op de tweede Maasvlakte
moet overgelaten worden aan de instellingen die hiervoor de benodigde investeringen
willen doen. De overheid stelt de milieuregels vast en als het mogelijk is
om daaraan met een kolencentrale te voldoen, past het de overheid niet om
zich met de keuze voor of tegen een kolencentrale te bemoeien. Verder zal
ervoor gewaakt moeten worden dat Nederland voor zijn energievoorziening te
afhankelijk wordt van gas.De heer Duyvendak (GroenLinks) zegt dat alle
aanwijzingen erop wijzen dat het broeikaseffect een realiteit is en dat het
een van de grootste problemen is waarmee de mensheid in de komende decennia
geconfronteerd zal worden. De lethargie en de apathie rond dit vraagstuk zijn
dan ook even schokkend als zorgwekkend. Hoe langer wij wachten met het aanpakken
van dit probleem, hoe drastischer de benodigde ingrepen zullen zijn. Het is
dan ook bitter om te moeten constateren dat de regering van de VS het probleem
nog steeds ontkent en steeds meer landen het Kyotoprotocol niet meer serieus
nemen, zie bijvoorbeeld Canada.Overigens wijzen China en India er terecht op dat het Westen als eerste
ingrijpende maatregelen moet nemen. Het Westen is immers verantwoordelijk
voor het overgrote deel van de CO2-emissies, zowel in het verleden
als in de nabije toekomst. Met het oog hierop zal Nederland bereid moeten
zijn om geld en technologie ter beschikking te stellen voor het ontwikkelen
van een zo schoon mogelijke energie-intensieve energie. Zijn de ministers
bereid om te bevorderen dat hiervoor (meer) geld van het ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking
beschikbaar wordt gesteld.Als het onverhoopt, en er is maar weinig reden voor optimisme, niet lukt
om een wereldwijd energiebeleid te ontwikkelen, zal de EU moeten besluiten
tot een reductie van de CO2-emissies met 30% tot 2020. Als
de EU daardoor een voorsprong neemt op andere landen, heeft dat alleen maar
voordelen. Een reductie van de CO2-emissies is op langere termijn
immers onontkoombaar en heeft een voorbeeldfunctie voor andere landen.In Zuid-Afrika is een informele top gehouden over de toekomst van het
Kyotoverdrag. Kan de staatssecretaris aangeven welk standpunt Nederland heeft
ingenomen en wat de uitkomst van deze top is?Nederland zal de Kyotodoelstellingen halen, doordat het veel heeft geïnvesteerd
in het buitenland. De heer Duyvendak benadrukt dat hij zeven jaar geleden
bij het afsluiten van het Kyotoverdrag de verwachting had dat Nederland aan
zijn verplichtingen zou voldoen door binnenlandse investeringen. Binnenlandse
investeringen zijn op termijn niet te vermijden, aangezien vervuiling door
uitlaatgassen het grootste Nederlandse milieuprobleem is. De regering geeft
prioriteit aan het bijmengen met biobrandstof. Is het door de regering voorgestelde
percentage verplichte bijmenging echter niet te laag om effect te sorteren?De uitvoering van de CO2-emissiehandel is onder de maat, vooral
als gevolg van de tekortschietende EU-regelgeving. In de richtlijnen wordt
namelijk te veel ruimte geboden om aan de in principe stringente normen te
ontsnappen. Waarom maakt Nederland overigens ook gebruik van deze beleidsruimte?
Had Nederland met andere woorden niet voor zo scherp mogelijke normen moeten
kiezen? Ziet de staatssecretaris overigens mogelijkheden om te komen tot harmonisatie
van de normen van de verschillende lidstaten?De regering werkt op dit moment aan het NAP-2. Welke rol ziet zij daarbij
weggelegd voor het parlement? De heer Duyvendak vraagt dit met nadruk, omdat
uit de gang van zaken tot nu toe opgemaakt zou kunnen worden dat de regering
het parlement het liefst helemaal afzijdig zou houden. In de aanbiedingsbrief
wordt het parlement zelfs helemaal niet genoemd. Zal de regering het parlement
alsnog een volwaardige rol geven bij het vaststellen van het NAP-2? Is zij
met andere woorden bereid om het NAP-2 pas naar de Commissie te sturen als
de Kamer hierover na de zomer met de regering heeft gedebatteerd?In het NAP-2 wordt de energie-intensieve industrie ten onrechte wederom
in de watten gelegd, want voor de tweede keer blijven de heffingen voor grootverbruikers
zowel absoluut als relatief sterk achter bij die voor kleinverbruikers. Is
de regering bereid om de Kamer een schriftelijke reactie te doen toekomen
op het rapport Increasing the ambition of EU emissions trading?Er wordt in discussies over energiebesparing vaak ten onrechte met een
beschuldigende vinger naar de consument gewezen. Ten onrechte, want het is
aan de politiek om producenten te dwingen schone producten te verkopen.De door de regering voorgestelde korting van 15% op energieproducten
om de windfall profits af te romen, is te laag. Zal verder de CO2-opslag
in de toekomst ook onder de emissiehandel komen te vallen?De heer Duyvendak benadrukt dat het het failliet van de emissiehandel
zou zijn als het binnen dit systeem mogelijk is dat op de tweede Maasvlakte
een kolencentrale wordt gebouwd. Kolencentrales hebben immers de hoogste CO2-uitstoot van alle typen centrales. Is de regering met het oog hierop
bereid om de allocatie voor deze centrale ingrijpend te verlagen? Dat zou
ook in overeenstemming zijn met het beleid om nieuwe installaties rechten
toe te wijzen op basis van de stand der techniek. Natuurlijk moet daarbij
de op dit moment schoonste techniek het referentiepunt zijn.Het kabinet heeft vier jaren verloren laten gaan voor de energiebesparing.
Met de verkiezingen in het achterhoofd zal de minister dan ook besloten hebben
om op de valreep alsnog te erkennen dat een jaarlijkse energiebesparing van
2% mogelijk is. In zijn periode zullen de bijbehorende maatregelen
echter niet meer getroffen worden en dat is tragisch voor een minister zich
die zich in het begin van zijn ambtsperiode afficheerde als dé groene
minister. Wanneer zal hij de Kamer informeren over mogelijke maatregelen?
Zal hij daarbij echt alle opties behandelen voor verkeer en de bebouwde omgeving,
bijvoorbeeld een kilometerheffing?Concentrated solar power is een nieuwe, veelbelovende techniek voor zonne-energie.
Hij vraagt de minister daarom toe te zeggen dat hij de verdere ontwikkeling
van deze techniek zal stimuleren.Mevrouw Van Velzen (SP) complimenteert de
regering met het feit dat zij heeft besloten om de windfall profits te laten
onderzoeken en maatregelen te treffen. Overigens valt op de maatregelen nog
wel het een en ander af te dingen. Zo is besloten om de windfall profits pas
in 2008 aan te pakken in het NAP-2, ook al voorspelt de DTe dat ze in de komende
jaren alleen maar groter zullen worden. Waarom niet eerder (fiscale) maatregelen
getroffen? Het is toch zeker onacceptabel dat de consument ook de komende
jaren het slachtoffer zal zijn van deze vervuilende vorm van windhandel?De minister wil de tegemoetkoming in de energiekosten van € 50
financieren uit het MEP. Deze tegemoetkoming is natuurlijk een goede zaak,
maar de gekozen financiering is minder goed. Is het niet mogelijk om het benodigde
geld te vinden door de windfall profits extra te belasten?In het NAP-2 is een korting van 15% op de emissierechten van de
energieproducenten voorzien. De minister stelt de energieproducten tegelijkertijd
ook een vrijstelling van 350 GWh in het vooruitzicht. Wat is dan nog het netto
resultaat van de korting en hoeveel gaat de consument er hierdoor op vooruit?Het CO2-emissieplafond in het NAP-2 is veel te hoog. Daardoor
zijn allerlei ongewenste ontwikkelingen, zoals bijvoorbeeld een nieuwe kolencentrale
op de tweede Maasvlakte, ook in de toekomst nog steeds mogelijk. Hoe beoordeelt
de staatssecretaris dit? Uit uitlatingen in de pers lijkt afgeleid te mogen
worden dat de staatssecretaris dit plafond eigenlijk ook te hoog vindt. Als
dat zo is, is het dan niet aan hem om in dit belangrijke milieudossier duidelijker
lijnen aan te geven?De emissierechten zijn in het afgelopen jaar niet volledig opgebruikt.
Wat is daarvan de oorzaak en hoe denken de bewindslieden dit in de toekomst
te voorkomen? Is het niet mogelijk om met een jaarlijks aflopend volume emissierechten
te gaan werken? Mevrouw Van Velzen wijst erop dat dat ook een belangrijke
stimulans zou zijn voor innovatie.Het is en blijft een vreemde keuze om emissierechten gratis te verstrekken
aan de bestaande vervuilers. Daarom is het een goede zaak dat is besloten
om 4% van deze rechten te veilen. Is het mogelijk om de opbrengsten
van deze veiling te gebruiken voor een subsidieregeling voor energie-efficiency,
met alle voordelen van dien voor de innovatie?In het NAP-2 krijgen nieuwe installaties net als in het NAP-1 gratis emissierechten.
Dat is ongewenst, want op een gegeven moment zal hoe dan ook een streep moeten
worden getrokken en besloten moeten worden om emissierechten niet langer gratis
te verstrekken. Waarom wordt daarmee niet bij nieuwe installaties begonnen?
Zij kunnen immers geen aanspraak maken op oude rechten.Emissierechten worden op bedrijfsniveau verdeeld op basis van een afschrijvingsperiode
van vijf jaar. Waarom is voor die vijf jaar gekozen? Er zijn toch zeker ook
zeer nuttige en welkome investeringen in energie-efficiency denkbaar die een
afschrijvingsperiode hebben van tien jaar?Het Kyotoprotocol is in de Nederlandse wetgeving opgenomen als een rijkswet.
De Nederlandse Antillen hebben het protocol echter nog steeds niet geïmplementeerd.
Wat is daarvan de oorzaak? Hebben de Antillen hulp nodig bij de implementatie
en, zo ja, is de regering dan bereid om die te geven? Is het wel mogelijk
om aan de Kyotodoelstellingen te voldoen als de Nederlandse Antillen achterblijven? De minister stelt zich inmiddels wel positief op tegenover de wens van
de Kamer om te komen tot een jaarlijkse energiebezuiniging van 2% en
heeft een onderzoek hiernaar toegezegd. Is hij bereid om nog voordat dit onderzoek
is afgerond te investeren in besparingsmaatregelen voor de bestaande bebouwing?De regering heeft ervoor gekozen om het windmolenpark in Flevoland de
status van rijksproject te geven, ook al heeft Flevoland de BLOW-doelstelling
gehaald. Waarom is dan toch voor dit zware middel gekozen? Mevrouw Van Velzen
vraagt verder of is overwogen om een handel in BLOW-doelstellingen mogelijk
te maken. Flevoland zou dan bijvoorbeeld een deel van de doelstelling van
Noord-Brabant kunnen overnemen, omdat zij meer ruimte heeft voor windmolenparken.
Noord-Brabant moet dan bijvoorbeeld in ruil een bijdrage leveren aan een de
milieudoelstelling voor bos van Flevoland.De heer Van der Ham (D66) wijst op het belang
dat er spoedig duidelijkheid komt over de toekomst van het Kyotoverdrag na
2012. Als die duidelijkheid er niet komt, zullen de broodnodige investeringen
waarschijnlijk uitgesteld zo niet afgesteld worden. Zal de regering bevorderen
dat de doelstellingen voor het terugdringen van CO2-emissies na
2012 zo ambitieus mogelijk zijn?De samenwerking in de EU bij het ontwikkelen en bevorderen van het gebruik
van duurzame energie is onvoldoende. Dat blijkt wel uit de gang van zaken
rond het zevende Kaderprogramma voor technologie. Verder is er ook sprake
van windstilte rond The Egmond paper over windenergie dat is opgesteld onder
het Nederlandse EU-voorzitterschap. Kan de regering aangeven op welke manier
zij windenergie binnen de EU bevordert?China en India kunnen met recht aanvoeren dat het Westen niet meer recht
heeft op CO2-emissies dan zij. Bij deze constatering mag het echter
niet blijven. Zo zal Nederland deze landen technische bijstand moeten leveren
om ervoor te zorgen dat zij een zo schoon mogelijke industrie krijgen. Wordt
bijvoorbeeld met de European Bank for Reconstruction and Development en de
Wereldbank bezien op welke manier kan worden bevorderd dat de investeringen
die met leningen van deze banken worden gefinancierd, duurzaam zijn?De minister is veel te laat met zijn constatering dat in Nederland een
jaarlijkse energiebesparing van 2% mogelijk is. Er zijn namelijk nog
heel veel goede maatregelen denkbaar. De heer Van der Ham waarschuwt wel dat
het niet alleen bij vrijblijvende maatregelen kan blijven en dat de keuzevrijheid
van burgers en bedrijven beperkt moet worden. Zo moet op termijn verboden
worden dat apparatuur met een stand-byknop wordt aangeboden. Verder moet worden
overwogen om de overdrachtsbelasting te differentiëren in die zin dat
op deze belasting een korting kan worden verkregen als de nieuwe bewoners
investeren in de isolatie van de door hen gekochte woning. Hoe beoordeelt
de staatssecretaris overigens het voorstel om de EPC-norm te verlagen tot
0,6% in 2010 en tot 0,4% in 2015?Aan mobiliteit zullen in de toekomst strenge eisen moeten worden gesteld.
Zo zal de CO2-uitstoot per auto in Europees verband aan een maximum
moeten worden gebonden. Als dat niet mogelijk blijkt, moet de regering niet
schromen om daartoe zelf maatregelen te nemen. Daarbij kan een voorbeeld worden
genomen aan Californië, want daar heeft men dergelijke maatregelen al
genomen. De heer Van der Ham merkt op dat zelfs overwogen moet worden om ernstig
vervuilende auto’s vanaf 2015 niet langer toe te staan, bijvoorbeeld
door middel van een «CO2-apk».De Taskforce Energietransitie heeft duidelijk aangeven dat er een aanzienlijke
financiële inspanning, ongeveer 2 mld., zal moeten worden geleverd om
de doelstellingen voor duurzame energie te realiseren. Kan de minister misschien
al zeggen of en, zo ja, in welke mate hij aan deze financiële claim tegemoet
zal komen? In Duitsland en Spanje werkt men met een teruglevergarantie voor zonne-energie.
Daardoor kunnen zowel bedrijven als kleine huishoudens met meer zekerheid
langdurige investeringen in duurzame energie aangaan.Concentrated solar power (CSP) is een interessante mogelijkheid voor Nederlandse
organisaties om in te investeren. De minister heeft gezegd dat hij zal bezien
of Nederland kan bijdragen aan een project met CSP in Algerije. Het is te
hopen dat dit tot een positief resultaat zal leiden.Het is een goede zaak dat in het NAP-2 wordt voorgesteld om de energieproducenten
met het oog op de windfall profits jaarlijks met 15% te korten op hun
emissierechten en deze rechten te veilen of te verkopen. Een derde van deze
rechten komt ten goede aan de overige deelnemers van de emissiehandel. Hierdoor
worden grootgebruikers voor een deel gecompenseerd voor de verhoging van de
elektriciteitsprijs. Is dit niet tegenstrijdig met het beleid om door middel
van een systeem van emissierechten grootgebruikers te bewegen zuiniger om
te gaan met energie?De opbrengst van de veiling zal worden gebruikt om afnemers van elektriciteit
tegemoet te komen. De precieze manier waarop dat zal worden gedaan, moet nog
worden bepaald. Is de regering bereid om te overwegen om dit geld te gebruiken
voor het verhogen van het tempo van de energiebesparing? Dat lijkt nodig nu
de minister heeft geschreven dat het zijn voornemen is om jaarlijks een energiebesparing
van 2% te realiseren.Greenpeace stelt dat het emissieplafond in het NAP-2 van 99,2 megaton
CO2 per jaar te hoog is en bijgesteld zou moeten worden naar 85
megaton. Alleen op die manier worden bedrijven echt geprikkeld om te investeren
in duurzame productie. Hoe beoordeelt de minister deze kritiek?De heer Van der Ham zegt vervolgens dat hij een voorstander is van het
onderbrengen van ondergrondse CO2-opslag in het systeem van emissiehandel.Het heeft te lang geduurd voordat kon worden met de aanleg van een windmolenpark
voor de kust van Egmond aan Zee. Het is dan ook een goede zaak dat de regering
ervoor heeft gekozen om de uitvoering van het BLOW-convenant te versnellen
door voor de aanleg van een windmolenpark in Flevoland gebruik te maken van
de rijksprojectenprocedure.Mevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie) wijst
erop dat het eerste handelsjaar van het emissierechtensysteem nog niet heeft
geleid tot meer klimaatvriendelijke investeringen en tot CO2-reductie.
De Kyotodoelstellingen zullen door Nederland dan ook niet worden gehaald door
inspanningen van de industrie en energieproducenten, maar door het kopen van
emissierechten, de bijmenging met biobrandstof en subsidies voor duurzame
energie. Een en ander komt erop neer dat niet de vervuiler maar de belastingbetaler
betaalt.Emissiehandel kan alleen bijdragen aan het klimaat indien men bereid is
om voldoende schaarste te creëren. Is de minister het hiermee eens en,
zo ja, is de allocatie van CO2-emissierechten in het verleden dan
niet te ruim geweest? In het NAP-2 zal deze schaarste in ieder geval wel moeten
worden gecreëerd. Om daarvan zeker te zijn zal het NAP-2 in het parlement
moeten worden besproken, voordat het ter goedkeuring aan de Commissie wordt
voorgelegd.Windfall profits zijn onacceptabel, zeker nu de energieprijzen hoog zijn
en nog steeds stijgen. Deze winsten worden immers behaald door consumenten
te laten betalen voor rechten die de energieproducenten gratis hebben gekregen.
De regering wil de windfall profits tegengaan door de energieproducenten in
het NAP-2 met 15% te korten op hun emissierechten. Waarop is dit percentage
gebaseerd? Is een korting met 15% verder wel voldoende om dit probleem
op te lossen?EnergieNed stelt dat de energieproducenten in Duitsland in de praktijk
een korting krijgen opgelegd voor de windfall profits die 3% lager
uitvalt dan die in Nederland. Heeft EnergieNed het bij het rechte eind en,
zo ja, wat zal de minister dan doen om deze vorm van concurrentievervalsing
tegen te gaan?Kolencentrales krijgen gratis emissierechten in tegenstelling tot bijvoorbeeld
windturbines. Omdat deze rechten vervolgens op de vrije markt verhandeld kunnen
worden, is het op dit moment alleen maar aantrekkelijker geworden om een vervuilende
centrale te bouwen. Dat is natuurlijk niet de bedoeling van het emissierechtensysteem
en het is dan ook enigszins vreemd dat de minister schrijft dat de overheid
geen technologische keuzes aan het bedrijfsleven kan opleggen. Dat moge zo
zijn, maar dat ontslaat hem niet van zijn verantwoordelijkheid. Hoe gaat de
minister er met andere woorden voor zorgen dat de CO2-uitstoot
van een te bouwen kolencentrale in Nederland beperkt blijft? Mevrouw Huizinga
benadrukt dat het voor haar fractie onacceptabel zou zijn als een nieuwe centrale
kolen als brandstof zou gebruiken.In het Nationaal Milieubeleidsplan (NMP) staat dat een geïntegreerd
klimaat- en luchtbeleid grote synergievoordelen zou hebben, niet alleen uit
een volksgezondheidsoogpunt maar ook uit een financieel oogpunt. Kan de staatssecretaris
aangeven of deze constatering zal leiden tot beleidswijzigingen?De minister heeft zich ten doel gesteld om in 2015 de situatie te bereiken
dat economische groei en het gebruik van fossiele brandstoffen ontkoppeld
zijn. Kan de minister aangeven welke concrete maatregelen hij hiervoor zal
nemen?Ten slotte zegt mevrouw Heringa erg benieuwd te zijn naar het plan dat
de minister onder druk van de Kamer in het najaar zal voorleggen om te komen
tot een jaarlijkse energiebesparing van 2%.Antwoord van de bewindsliedenDe minister benadrukt dat het de kern van
het energiebeleid van de regering is dat energie betrouwbaar, betaalbaar en
duurzaam moet zijn. Een zorgvuldige afweging van deze elementen heeft ertoe
geleid dat de regering als haar voornemen heeft geformuleerd dat in 2015 de
Nederlandse economische moet kunnen groeien, zonder dat daarvoor meer fossiele
brandstof nodig is. Dit voornemen laat wel zien dat het onterecht is om, zeker
nu de economische groei sterk aantrekt, het energiebeleid van de regering
te kenschetsen als pappen en nat houden. Deze stabilisatie in 2015 moet worden
bereikt door het verhogen van het energiebesparingstempo en het gebruik van
duurzame energie. Dit streven doet overigens op geen enkele manier afbreuk
aan andere doelstellingen van het energiebeleid. Overigens is het jaartal
2015 gekozen, omdat Duitsland er ook naar streeft om in dat jaar zijn gebruik
van fossiele brandstoffen te stabiliseren.Het Nederlandse investeringsklimaat vereist leveringszekerheid. Er zal
daarom voor gezorgd moeten worden dat Nederland over voldoende capaciteit
beschikt voor elektriciteitsopwekking. Daarvoor zijn investeringen nodig en
om die investeringen aantrekkelijk te maken heeft de regering besloten om
nieuwe centrales de korting voor de windfall profits niet op te leggen. Dit
is een voorbeeld waaruit blijkt hoezeer is geprobeerd om in het NAP-2 een
goede balans te vinden tussen de eisen die de regering aan het energiebeleid
stelt, te weten: betrouwbaarheid, betaalbaarheid en duurzaamheid.Het NAP-2 zal ter goedkeuring aan de Commissie voorgelegd moeten worden.
De minister zegt dat het in principe mogelijk is om dat te doen met de aantekening
dat Nederland zich, met het oog op de nationale procedures, het recht voorbehoud
om in een later stadium alsnog inhoudelijke wijzigingen in het NAP-2 aan te
brengen. Op deze manier kan vertraging zoveel mogelijk worden voorkomen. Het
voorkomen van tijdverlies is heel belangrijk, omdat er in de komende weken
duidelijkheid moet komen over de regelgeving voor de energie-intensieve industrie.
Als die duidelijkheid niet wordt gegeven, kan dat er namelijk
toe leiden dat bedrijven besluiten om investeringen niet door te laten gaan.De minister benadrukt dat de Kamer in dit algemeen overleg duidelijkheid
zou moeten geven over een aantal zaken die van belang zijn voor de lopende
onderhandelingen. Dat zijn enerzijds het niet korten van nieuwe centrales
op de emissierechten en anderzijds het korten van oude elektriciteitscentrales
om de zo verkregen rechten ten goede te laten komen aan de energie-intensieve
industrie. Hij herinnert er verder aan dat hij de Kamer eerder aangeboden
heeft om een vertrouwelijk overleg te houden over het energiebeleid. In dat
overleg kunnen deze punten uiteraard ook worden behandeld.De ernst van de problematiek van de windfall profits verschilt per lidstaat
en is afhankelijk van de opbouw van de energiesector. Kernenergie- en waterkrachtcentrales
vallen immers niet onder het emissiehandelssysteem. Als gevolg daarvan heeft
bijvoorbeeld Frankrijk relatief minder gratis emissierechten uitgegeven aan
de energiesector, wat het dit land mogelijk maakt om de windfall profits te
beperken. Een en ander leidt ertoe dat het moeilijk is om overeenstemming
te bereiken over een geharmoniseerd Europees beleid.Duitsland heeft net als Nederland het voornemen om de emissierechten van
de elektriciteitssector te korten en wel met 15%. De regering heeft
besloten om bij dit percentage aan te sluiten. Het is op dit moment echter
nog niet duidelijk of Duitsland ook zal besluiten tot het veilen van een deel
van de rechten. België heeft al in zijn eerste allocatieplan een korting
van 15% doorgevoerd en zal deze korting ook in het tweede allocatieplan
opnemen. Nederland zit wat betreft de korting dus op één lijn
met België en Duitsland.Met Duitsland, Frankrijk, België en Luxemburg is in het zogenaamde
pentalaterale overleg over de Noordwest-Europese energiemarkt afgesproken
dat de allocatieplannen beter met elkaar zullen worden afgestemd. Daartoe
is een werkgroep voor emissiehandel in het leven geroepen die in september
zal rapporteren. Het is de verwachting dat daardoor betere afstemming van
de aanpak van windfall profits mogelijk zal blijken, zij het dat Frankrijk
een bijzondere positie zal blijven innemen omdat dit land 80% van zijn
elektriciteit opwekt in kernenergiecentrales. De minister benadrukt in dit
verband dat hij zich ervoor zal inzetten dat de prijsverschillen met de Nederland
omringende landen en in het bijzonder Duitsland zo klein mogelijk blijven.Voor de langere termijn is het belangrijk dat de windfall profits onderdeel
gaan uitmaken van de Europese review van de CO2-richtlijn. Met
het oog hierop is de Commissie op de hoogte gesteld van de Nederlandse aanpak
van de windfall profits en de wens voor een allocatie van emissierechten aan
elektriciteitsproductiebedrijven op een geharmoniseerde basis.De opbrengst van de veiling van de emissierechten zal worden gebruikt
om de MEP-heffing voor kleinverbruikers te compenseren met € 52
per jaar. Nederland zal ongeveer 4% van de emissierechten veilen. Daarmee
gaat Nederland verder dan Duitsland. De minister zegt toe dat hij de Kamer
hierover voor het zomerreces nader schriftelijk zal informeren.De minister zegt dat er, zoals eerder aangegeven, geen fiscale maatregelen
mogelijk zijn om de windfall profits af te romen. Door de fluctuaties in de
CO2-prijs is vooraf namelijk niet bekend hoe hoog deze winsten
zullen zijn.De belangrijkste verschillen tussen het NAP-1 en het NAP-2 zijn dat in
het NAP-2:– de toewijzing een periode van vijf jaar betreft;– 4% van de rechten worden geveild:– mede op aandringen van Nederland, ook chemische installaties verplicht
onder het handelssysteem komen te vallen;– de opt-out voor kleine installaties wordt afgeschaft. (Over het
omgaan met kleine installaties wordt nog overlegd met de Commissie); – NO2, afkomstig van de salpeterzuurproductie in drie
installaties, in het systeem wordt meegenomen (Dit gaat niet ten koste van
de CO2-ruimte van de overige deelnemers).De rechten worden aan nieuwe bedrijven toegekend op basis van de beste
stand der techniek. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de BATNEC-methodiek
(Best Available Technology at Not Excessively Costs). Als men niet over dergelijke
techniek beschikt, komt een bedrijf rechten te kort. Op deze manier worden
bedrijven geprikkeld om te innoveren. De emissierechten voor nieuwkomers zijn
in een speciaal depot gereserveerd.De allocatie in het NAP-2 is krapper dan in het NAP-1, ook als daarbij
in acht wordt genomen dat men in 2005 over 7% meer rechten beschikte
dan nodig was. Er wordt immers uitgegaan van dezelfde streefwaardes als in
2005, ook al hebben bedrijven meer CO2-ruimte nodig als gevolg
van de economische groei, vallen meer bedrijven onder het handelssysteem en
wordt 4% van de rechten verkocht. In het NAP-1 was 86,3 miljoen ton
CO2 beschikbaar voor 207 bestaande bedrijven en in het NAP-2 is
dat 88,7 miljoen ton voor 500 bedrijven. De druk op bedrijven neemt dus aanzienlijk
toe en daarmee de prikkel om te innoveren.Al met al is het mogelijk om met het NAP-2 aan de Kyotodoelstellingen
te voldoen en de allocatie aan de industrie en de energiesector binnen de
streefwaarden te houden. Met verdergaande maatregelen zou Nederland binnen
Europa sterk uit de pas gaan lopen met alle nadelige gevolgen van dien voor
de Nederlandse energie-industrie. Bovendien moet in het oog worden gehouden
dat Nederland zich met zijn energieprijzen al op een duurte-eiland binnen
Europa bevindt.De bebouwde omgeving en de industrie leveren beide een aanzienlijke bijdrage
aan de verlaging van CO2-emissies. De grootste problemen doen zich
dan ook voor bij de mobiliteit. De minister werpt verder de suggestie verre
van zich dat hij de industrie in zijn CO2-beleid zou ontzien. Wel
heeft de industrie zoveel ruimte nodig dat de werkgelegenheid niet in gevaar
komt en men financiële mogelijkheden heeft om in innovatie te investeren.De Kamer zal schriftelijk worden geïnformeerd over het DSM-model.Een nieuwe kolencentrale zou een welkome uitbreiding zijn van de Nederlandse
capaciteit om elektriciteit op te wekken Bovendien vergroot een kolencentrale
de stabiliteit van de energieprijzen en draagt zij bij aan de modernisering
van de kolencentrales in Europa. Kolencentrales met een laag rendement zullen
in de toekomst immers als eerste hun poorten moeten sluiten. Voorwaarde is
natuurlijk wel dat zo’n centrale zo efficiënt mogelijk is en zo
weinig mogelijk CO2 uitstoot. Om technische, economische en beleidsmatige
redenen is het echter onwenselijk om op dit moment ondergrondse CO2-opslag
verplicht te stellen.Met de ondergrondse opslag van CO2 van kolencentrales is nog
geen ervaring opgedaan, daardoor is onduidelijk of deze vorm van opslag technisch
haalbaar is. De techniek voor de afvang van CO2-rookgassen is bovendien
nog in onderzoek. Dat geldt ook voor de opslag zelf, want daarmee worden op
dit moment alleen nog maar kleinschalige tests uitgevoerd. Bovendien is het
beheer van en de verantwoordelijkheid voor de ondergrondse CO2-opslag
nog niet uitgewerkt. Al met al zou verplichte ondergrondse opslag leiden tot
een verdubbeling van de prijs van de elektriciteit die deze centrale levert.De huidige financiële en technische problemen van ondergrondse opslag
betekenen niet dat deze vorm van opslag in de toekomst niet groot belang is.
Zo zal rond 2014 in Duitsland een kolencentrale van 415 megawatt in bedrijf
worden genomen, waarvan de CO2-emissie ondergronds wordt opgeslagen.
Het moet de ambitie van Nederland zijn om tegen die tijd ook over deze techniek
te beschikken.Voor een eventueel te bouwen kolencentrale zou een keuze gemaakt moeten
worden tussen een poederkolencentrale of een kolenvergasser. Zij zouden natuurlijk
volgens de modernste technieken worden gebouwd en dat betekent
dat zij nauwelijks in uitstoot zullen verschillen. Milieueisen hoeven dus
niet sturend zijn in de technologiekeuze, hetgeen betekent dat er geen reden
is om de beslissing om in een nieuwe kolencentrale te investeren tot een zaak
van de overheid te maken.De minister zegt toe dat hij de Kamer schriftelijk zal informeren over
de CO2-uitstoot van respectievelijk een poederkolencentrale, een
kolenvergasser en een gascentrale.De minister bestrijdt met klem de suggestie dat zijn ambtsperiode verloren
jaren zijn geweest voor de energiebesparing. Integendeel, juist in eerdere
kabinetten speelde energiebesparing nauwelijks of geen rol in het energiebeleid,
terwijl het beleid van deze regering heeft geleid tot jaarlijkse energiebesparingen
van 0,2% en 0,3%. Deze besparing zal in de komende jaren met
nog eens 1,5% worden gehoogd, zodat aan de wens van de Kamer kan worden
voldaan om te komen tot een jaarlijkse energiebesparing van 2%.De energiebesparing in de bebouwde omgeving kan zeker nog worden verhoogd.
De energiepremieregeling bleek echter niet het geëigende middel om die
verhoging te bewerkstelligen. Een rehabilitatie van deze regeling ligt dan
ook niet voor de hand. De ministers van EZ en VROM zullen de Kamer binnenkort
in een brief voorstellen doen voor energiebesparing waarin de witte certificaten
en de EPD-richtlijn aan de orde zullen komen.CSP is een interessante nieuwe technologie voor de opwekking van duurzame
energie. Uit de brief van 16 mei mag de Kamer niet afleiden dat de regering
zich terughoudend opstelt tegenover deze techniek. Dat laat onverlet dat wel
moet worden bezien op welke manier het potentieel van deze techniek het beste
tot volle wasdom kan komen. Daarbij moet vooral worden gedacht aan toepassing
in streken met relatief veel zonne-uren als Noord-Afrika. Daarbij kan in het
bijzonder aan Algerije worden gedacht, omdat de regering met dit land werkt
aan samenwerkingsmogelijkheden voor duurzame energie.De minister zegt dat hij daarom CSP vooral zal steunen via de IEA en het
zevende Kaderprogramma. Overigens kan CSP natuurlijk ook aan de orde komen
in het Transitieplatform. Als dit platform te kennen geeft dat er belangstelling
is van bestaande bedrijven voor deze techniek, zal worden bezien of het ministerie
hieraan een financiële bijdrage kan leveren. Wellicht kan ook de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking hieraan bijdragen.Het convenant Glastuinbouw en Milieu (GlaMi) is afgesloten voordat de
emissiehandel van kracht werd. Op dit moment wordt getracht het convenant
en de regeling voor emissiehandel in elkaar te schuiven. Overigens valt een
deel van de glastuinbouw niet onder de regeling voor emissiehandel, omdat
tot een bepaald plafond een vrijstelling wordt verleend. In het NAP-2 wordt
hierop ingegaan.Het is een Europese paradox dat Europeanen goed zijn in laboratoria, maar
slecht op de markt. Dit probleem speelt op tal van terreinen. De Taskforce
Energietransitie buigt zich specifiek over dit probleem voor het onderzoek
naar duurzame energie. In het najaar komt er een evaluatie van het bestaande
instrumentarium. Probleem hierbij is wel dat het bedrijfsleven er niet bij
gebaat is als deze instrumenten steeds maar weer worden aangepast. Zekerheid
is voor hen heel belangrijk.De doelstellingen van het BLOW-convenant zullen worden gehaald. De regering
zal natuurlijk positief reageren op voorstellen om via een herverdeling over
de provincies een beter resultaat te halen dan oorspronkelijk voorzien.Nederland werkt met een afschrijvingsperiode van vijf jaar, omdat die
termijn in de wet is vastgelegd. Nederland wijkt daarmee af van de praktijk
van Duitsland. De minister zegt dat hij hoopt in het najaar hierop terug te
kunnen komen in de brief over energiebesparing.Op ambtelijk niveau wordt door Denemarken, Duitsland en Nederland overlegd over The Egmond Paper. Als dit overleg tot resultaten leidt,
zal de Kamer daarvan op de hoogte worden gesteld.De Kamer is gevraagd om in te stemmen met een rijksprojectenprocedure
voor windenergie in de Noordoostpolder, omdat het daardoor mogelijk wordt
om alle besluiten te coördineren via één rechtsingang.
De minister zegt ten slotte graag op korte termijn te horen of de Kamer hiermee
kan instemmen.De staatssecretaris herinnert eraan dat hij
de coördinerende bewindspersoon is voor de verdeling van emissierechten
over de verschillende sectoren in de vorm van streefwaarden. Met het oog op
deze coördinerende verantwoordelijkheid is een taakverdeling vastgesteld
die inhoudt dat de staatssecretaris voor Milieu verantwoordelijk is voor de
procedurele afhandeling van het NAP-2 en het daarop gebaseerde toewijzingsbesluit.In de Wet milieubeheer is de verplichting voor de regering opgenomen om
het concept-NAP-2 naar de Kamer te sturen. Nadat aan deze verplichting is
voldaan, is het aan de regering om het concept-NAP-2 ter goedkeuring aan de
Commissie aan te bieden. Het is van belang dat deze goedkeuring van de Commissie
zo spoedig mogelijk wordt verkregen, omdat het NAP-2 ook een aantal veranderingen
bevat waarvoor een wijziging van de wet- en regelgeving nodig is. Voorbeelden
daarvan zijn de kleine emittenten en de definitie van verbrandingsovens. Bovendien
moet na de goedkeuring van de Commissie ook het toewijzingsbesluit worden
afgerond, inclusief eventuele beroepsprocedures bij de Raad van State. Al
deze procedures vragen de nodige tijd en daarom is de regering er veel aan
gelegen om het NAP-2 zo spoedig mogelijk naar de Commissie te sturen. Uitstel
hiervan als gevolg van de wens van de Kamer om na het zomerreces over het
NAP-2 te debatteren, leidt tot tijdsverlies en daardoor tot meer onduidelijkheid
bij de industrie en de energieproducenten.De staatssecretaris merkt op dat eventuele kritiek van de Kamer verwerkt
kan worden als het concept-NAP-2 niet door de Commissie wordt goedgekeurd.
Als de Kamer hiermee akkoord kan gaan, betekent dat dat het tijdsverlies zo
beperkt mogelijk blijft. Hij waarschuwt er tegelijkertijd voor dat het niet
uitgesloten is dat de Commissie het concept-NAP-2 zonder verdere consultatie
goedkeurt. In dat geval is het dus niet meer mogelijk om de kritiek en eventuele
wensen van de Kamer in het NAP-2 te verwerken. Verder moet hierbij in het
oog worden gehouden dat de Nederlandse wet- en regelgeving niet gelijk is
aan die van de Nederland omringende landen en dat het daardoor onmogelijk
is om de procedures zo aan te passen dat bijvoorbeeld afgewacht kan worden
op welke manier Duitsland emissierechten gaat veilen.De regering heeft lang gewacht met het opstellen van het NAP-2 om zoveel
mogelijk informatie over de allocatieplannen van andere lidstaten te kunnen
verwerken. Verder was er tijd nodig om de aanpak van bijvoorbeeld de windfall
profits op zijn juridische houdbaarheid te testen.De door de Commissie vastgestelde deadline voor het indienen van de allocatieplannen
is 30 juni. Landen die nu al aangeven zich niet te zullen houden aan
deze deadline, gaan dus in tegen de regelgeving van de Commissie. De staatssecretaris
zegt dat de regering er de voorkeur aan geeft om zich wel aan deze deadline
te houden.In de Milieuraad is gesproken over mogelijkheden om de problemen rond
de definities van verbrandingsovens en kleine emittenten gezamenlijk op te
lossen. Alle lidstaten worden immers geconfronteerd met de bureaucratie die
hiermee gepaard gaat. In de praktijk bleek dit echter onmogelijk omdat, zoals
de Commissie terecht aangaf, dergelijke tussentijdse aanpassingen niet mogelijk
zijn zonder dat verschillende lidstaten aanvullende wensen op tafel leggen.
De Commissie heeft verder positief gereageerd op de oproep om hen strak aan
de afgesproken procedures te houden om te voorkomen dat lidstaten kun kaarten
voor zich houden totdat zij duidelijkheid hebben over de inhoud
van de allocatieplannen van andere lidstaten.De staatssecretaris benadrukt dat van bevoordeling van de industrie boven
de sectoren bebouwde omgeving en mobiliteit geen sprake is. Bovendien is de
verdeling van de emissierechten in het NAP vastgelegd, een plan dat op de
goedkeuring van het parlement mocht rekenen. In 2005 beschikte Nederland over
een hoeveelheid emissierechten die 7% lag boven de werkelijke behoefte.
Dit was terecht omdat Nederland veel energie-intensieve industrie heeft en
al in een vroeg stadium maatregelen voor energie-efficiency heeft genomen.Het staat volgens de staatssecretaris buiten kijf dat het klimaat verandert.
Nederland zal zich moeten aanpassen aan de gevolgen die dit zal hebben. Al
met al is het dé opdracht van de komende jaren om wereldwijd het gebruik
van fossiele brandstoffen terug te brengen. Nederland zal daarom steun blijven
verlenen aan het systeem van emissiehandel en zich ervoor inzetten dat het
systeem wordt uitgebreid. Gezien de omvang van de problemen zijn de VN het
aangewezen forum om afspraken te maken. Dat laat onverlet dat Nederland zo
creatief mogelijk zal meewerken aan initiatieven om het klimaat te beschermen.Daarbij moet gedacht worden aan het Asia Pacific Partnership on Clean
Development and Climate en het ontwikkelen van een Europese strategie voor
de situatie na 2012. Overigens zal de Commissie over enkele maanden een notitie
naar buiten brengen over de positie van de EU op de middellange en lange termijn.
Verder ontplooit de Wereldbank nuttige activiteiten om klimaatvriendelijke
investeringen te bevorderen. Een specifiek Nederlands initiatief is verder
de conferentie op 16 en 17 oktober 2006 Make markets work for climate.
Komend weekend zullen in Zuid-Afrika vijfentwintig milieuministers met elkaar
spreken over market based opportunities, potential of technology, adaptatie
en mogelijkheden voor een duurzaam, multilateraal klimaatsysteem. De uitkomsten
van deze conferentie, maar ook die van alle andere initiatieven, zullen in
oktober besproken worden op een conferentie in Nairobi.Het IBO zal onderzoek doen naar het milieubeleid voor de middellange en
lange termijn. In dat onderzoek wordt ingegaan op meer dwingende instrumenten
om de Nederlandse doelstellingen te realiseren. Daarbij zal ook de vraag aan
de orde komen in hoeverre de WTO dergelijke «paardenmiddelen»
toestaat.Kolencentrales moeten voldoen aan de geldende milieueisen. Deze eisen
zullen in de toekomst hoogstwaarschijnlijk worden aangescherpt. Dat geldt
in het bijzonder voor de emissieplafonds voor SO2, NOx
en fijn stof. De regering zal daarbovenop geen naar techniek discriminerende
maatregelen treffen om bij voorbaat bepaalde technieken uit te sluiten. Dergelijke
maatregelen zijn juridisch namelijk niet houdbaar. Overigens wordt in de voorstellen
die tot nu toe zijn gedaan, dermate moderne technologie gebruikt dat het niet
te verwachten is dat deze (aangescherpte) milieueisen tot problemen zullen
leiden.Op dit moment is er geen afdoende geteste technologie voor ondergrondse
opslag van CO2 beschikbaar. De overheid kan een kolencentrale daartoe
dan ook niet verplichten. Wel kan worden bezien of het mogelijk is om de te
bouwen centrale zo veel mogelijk voor te bereiden op ondergrondse opslag.
Zo is voor deze vorm van opslag veel ruimte nodig en daarmee kan al bij de
planning van de bouw rekening worden gehouden. Men zal daartoe overigens wel
moeten besluiten, omdat na 2012 een zeer forse reductie van de CO2-uitstoot
nodig is, zie de scenario’s van het ECN. Het is echter niet mogelijk
om via de CO2-emissiehandel dusdanige eisen te stellen dat de bouw
van een kolencentrale op de tweede Maasvlakte geen doorgang kan vinden. Verder
zullen de pilots met CO2-opslag krachtig moeten worden gesteund.De duurzaamheid van biobrandstoffen zal worden gegarandeerd door in de
desbetreffende AMvB duurzaamheidscriteria op te nemen. Deze criteria worden op dit moment door een commissie onder leiding van mevrouw
Kramer ontwikkeld.In de brief die de Kamer deze zomer van de ministers van VROM en EZ zal
ontvangen over energiebesparing in de bebouwde omgeving, wordt ook ingegaan
op mogelijkheden voor differentiatie van de overdrachtsbelasting. In deze
brief zal ook worden ingegaan op de overige door de commissies op dit punt
gedane suggesties.Het CDM is een essentieel instrument om de energiehuishouding van zich
snel ontwikkelende landen op peil te brengen. Meer dan de helft van de Nederlandse
CDM-projecten bevindt zich in Azië. Verder zijn er veel projecten in
Midden- en Zuid-Amerika. Dat geldt ook voor de projecten voor emissiereductie.
De grote aandacht voor China en India is niet alleen belangrijk omdat dit
zich economisch snel ontwikkelende landen zijn, maar ook omdat zij op deze
manier ervan kunnen worden overtuigd dat zij zich moeten aansluiten bij die
landen die een voortzetting wensen van het Kyotoprotocol na 2012. Het CDM
is immers een onderdeel van het Kyotoprotocol.Het rapport van het MNP over een geïntegreerd klimaat- en luchtbeleid
is opgesteld in opdracht van de regering. De uitkomst dat geïntegreerd
beleid grote synergievoordelen heeft, niet alleen uit een volksgezondheidsoogpunt
maar ook uit een financieel oogpunt, wordt gedeeld door de regering. Bovendien
kan het argument van de verbetering van de luchtkwaliteit ook worden gebruikt
om landen te overtuigen hun CO2-emissies te verlagen, ook als zij
veel minder CO2 per hoofd van de bevolking uitstoten dan bewoners
van de rijke landen.Nederland heeft het Verdrag en het Kyotoprotocol alleen geratificeerd
voor het deel van het Koninkrijk dat in Nederland ligt. Het is de bedoeling
dat het Verdrag en het protocol mede gelding krijgen voor de Nederlandse Antillen
en Aruba. Deze landen bereiden op dit moment wetgeving voor om aan de verplichtingen
van het VN-klimaatbeleid te voldoen. De Kamer zal hierover nader schriftelijk
worden geïnformeerd.De voorzitter stelt, gehoord de commissies,
voor om volgende week een vertrouwelijk overleg te houden met de vaste commissie
voor VROM en EZ. Na dit overleg kan dan een beslissing worden genomen over
de verdere procedure en over de vraag of de Kamer kan instemmen met een rijksprojectenprocedure
voor windenergie in de Noordoostpolder.De voorzitter van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer,BuijsDe voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,De HaanDe griffier van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer,Van der Leeden XNoot1Samenstelling: Leden: Hofstra (VVD), Buijs (CDA), voorzitter, Schreijer-Pierik
(CDA), Van Gent (GroenLinks), Snijder-Hazelhoff (VVD), Depla (PvdA), Van Oerle-van
der Horst (CDA), Van As (LPF), Van Bochove (CDA), Duyvendak (GroenLinks),
Huizinga-Heringa (ChristenUnie), Koopmans (CDA), Gerkens (SP), Spies (CDA),
Van Lith (CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Fierens (PvdA), ondervoorzitter,
Timmer (PvdA), De Krom (VVD), Verdaas (PvdA), Kruijsen (PvdA), Samsom (PvdA),
Hermans (LPF), Veenendaal (VVD), Lenards (VVD) en Krähe (PvdA).Plv. leden: Dezentjé Hamming (VVD), Mastwijk (CDA), Ormel (CDA),
Halsema (GroenLinks), Örgü (VVD), Dubbelboer (PvdA), Hessels (CDA),
Van den Brink (LPF), Knops (CDA), Vendrik (GroenLinks), Van der Staaij (SGP),
Vietsch (CDA), Vergeer (SP), Sterk (CDA), Haverkamp (CDA), Koşer Kaya
(D66), Boelhouwer (PvdA), Verbeet (PvdA), Balemans (VVD), Waalkens (PvdA),
Van Heteren (PvdA), Roefs (PvdA), Varela (LPF), Oplaat (VVD), Van der Sande
(VVD) en Crone (PvdA). XNoot2Samenstelling: Leden: Crone (PvdA), Bakker (D66), Hofstra (VVD), De Haan
(CDA), voorzitter, Schreijer-Pierik (CDA), ondervoorzitter, Timmermans (PvdA),
Vendrik (GroenLinks), Ten Hoopen (CDA), Weekers (VVD), Slob (ChristenUnie),
Van As (LPF), Van den Brink (LPF), Kortenhorst (CDA), Hessels (CDA), Van Velzen
(SP), Algra (CDA), Aptroot (VVD), Blom (PvdA), Smeets (PvdA), Douma (PvdA),
De Krom (VVD), Heemskerk (PvdA), Van Dam (PvdA), Dezentjé Hamming (VVD),
Jonker (CDA), Jungbluth (GroenLinks) en Irrgang (SP).Plv. leden: Tichelaar (PvdA), Dittrich (D66), Örgü (VVD), Van
Hijum (CDA), De Nerée tot Babberich (CDA), Koenders (PvdA), Duyvendak
(GroenLinks), Joldersma (CDA), Van Egerschot (VVD), Van der Vlies (SGP), Varela
(LPF), Hermans (LPF), Verburg (CDA), Van Vroonhoven-Kok (CDA), Atsma (CDA),
Blok (VVD), Samsom (PvdA), Van Dijken (PvdA), Van Heteren (PvdA), Snijder-Hazelhoff
(VVD), Tjon-A-Ten (PvdA), Waalkens (PvdA), Szabó (VVD), Van Dijk (CDA),
Van Gent (GroenLinks) en Gerkens (SP). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28240-50.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl