Wet raadplegend referendum Europese Grondwet; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28885, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

22-05-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28885 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAlgemeenDe Europese Conventie en het grondwettelijk verdragHet referendum in de lidstaten van de EUReferenda over Europese integratieReferenda over het grondwettelijk verdragHet referendum in NederlandHet raadplegend referendumEen referendum over het grondwettelijk verdragOpzet van het wetsvoorstelArtikelsgewijsArtikel 2Artikel 3Artikel 6Artikel 8Artikel 9Artikel 10Artikel 15Artikel 20Artikel 24, 25, 26Artikel 28Artikel 29OndertekeningBIJLAGE ANationale referenda over Europese integratie tussen 1
januari 1972 en 15 mei 2003
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28885Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 60 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 885Voorstel van wet van de leden Karimi, Dubbelboer en Van der Ham betreffende
het houden van een raadplegend referendum over het grondwettelijk verdrag
voor de Europese Unie (Wet raadplegend referendum Europese Grondwet)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTING«Europe will be born on the day on which the different peoples fundamentally
decide to join.It will not suffice for members of parliament to vote for ratification.It will require popular referendums, preferably held on the same day in
all the countries involved.» Charles de Gaulle1«It would be entirely in character for Europe's governments to adopt
a written constitution for the Union, good or bad, without drawing the wider
public into debate about it, without seeking even their formal endorsement.
So here is a stipulation: any new constitution for the EU should be put to
a referendum in each and every country, and be adopted only if passed in every
case.» The Economist2AlgemeenHet grondwettelijk verdrag voor de Europese Unie3, dat door de Europese Conventie wordt ontworpen, zal waarschijnlijk
een mijlpaal vormen in de geschiedenis van de Europese integratie. In het
verdrag zullen de lidstaten aan de Europese instellingen nadrukkelijker bevoegdheden
toekennen op terreinen die tot de kern van de nationale soevereiniteit worden
gerekend, zoals strafrecht en buitenlandse politiek. Ook de opname van het
EU-grondrechtenhandvest in het verdrag toont aan dat de Conventie niet slechts
de zoveelste verdragsherziening voorbereidt, maar een Europese constitutie
schept. Het precedentloze karakter van de verdragsherziening vormt de aanleiding
voor dit wetsvoorstel.Een grotere betrokkenheid van de burgers bij de Europese constitutie is
dringend gewenst, zo menen de initiatiefnemers van dit wetsvoorstel. Een meerderheid
van de Tweede Kamer heeft in november 2002 uitgesproken dat een referendum
daartoe het aangewezen instrument is4. Met het
voorliggende wetsvoorstel willen de indieners de legitimiteit van de besluitvorming
over het grondwettelijk verdrag versterken, door de burgers in een nationaal
referendum advies te vragen over de bekrachtiging door Nederland. Daarbij
sluiten de indieners aan bij initiatieven, binnen en buiten de Conventie,
om in zoveel mogelijk EU-lidstaten gelijktijdig een referendum te organiseren
over het nieuwe verdrag.In deze Memorie van Toelichting wordt nader ingegaan op het karakter van
de lopende verdragsherziening en op de keuze van de indieners voor het houden
van een raadplegend referendum, zo mogelijk gelijktijdig met de verkiezingen
voor het Europese Parlement, die in Nederland worden gehouden op 10 juni
2004.De Europese Conventie en het grondwettelijk verdragSinds de Verdragen van Parijs (1951) en Rome (1957) zijn vertegenwoordigers
van de lidstaten van achtereenvolgens de EGKS, de EEG, de EG en de EU steeds
vaker bijeengekomen om te onderhandelen over herziening van Europese verdragen.
Op de eerste Intergouvernementele Conferenties (IGC's) in de jaren vijftig
volgden verschillende IGC's ter verdieping van de Europese integratie, waarvan
de laatste in december 2000 haar politieke afronding kreeg op de Top van Nice.De onderhandelingen in de aanloop naar en tijdens de Top van Nice verliepen
buitengewoon moeizaam. De gang van zaken bevestigde dat IGC's te vaak uitmonden
in touwtrekkerij tussen lidstaten om ogenschijnlijke kleinigheden, terwijl
het resultaat volgens velen achterblijft bij de uitdagingen waarvoor de EU
staat en moeilijk uit te leggen valt aan de burgers. Op de Top van Nice werd
het de staatshoofden en regeringsleiders van de EU-landen duidelijk dat er
aan de voorbereiding van verdragsherzieningen iets moest veranderen. In een
verklaring betreffende de toekomst van de Unie spraken zij de wens uit dat,
voorafgaand aan de volgende IGC, «een breder en tevens diepgaander debat
over de toekomst van de Europese Unie»1
zou worden gevoerd. Daarmee werd de weg vrijgemaakt voor een Europees constitutioneel
debat. De Europese Raad van Laken nam in december 2001 een verklaring aan,
waarin voor het eerst sprake was van een Europese «Grondwet».
In de Verklaring van Laken werd daartoe een grondwetgevende vergadering (Conventie)
bijeengeroepen, bestaande uit vertegenwoordigers van de regeringen van de
lidstaten en de kandidaat-lidstaten, nationale en Europese parlementsleden
en vertegenwoordigers van de Europese Commissie. De Europese Conventie kreeg
de opdracht «te zorgen voor een zo breed en zo transparant mogelijke
voorbereiding van de komende Intergouvernementele Conferentie», en daartoe
voorstellen te doen ten aanzien van de status van het EU-grondrechtenhandvest;
een nauwkeuriger bevoegdheidsafbakening tussen de Europese Unie en de lidstaten;
de rol van de nationale parlementen; de vereenvoudiging van de verdragen;
meer democratie, transparantie en efficiëntie in de Europese Unie2.Het aanwenden van een Conventie vergroot de kans dat de lopende verdragsherziening
resultaten oplevert die meer zijn dan de grootste gemene deler van de standpunten
van de lidstaten. De methode is eerder met succes beproefd bij de opstelling
van het EU-Grondrechtenhandvest in 2000. De Conventie heeft vanaf haar start,
begin 2002, een ruime interpretatie gegeven aan haar mandaat. Zeker wanneer
de voorzitter van de Conventie, de Franse oud-president Giscard d'Estaing,
erin slaagt een grote meerderheid van de Conventieleden achter het ontwerp
voor een grondwettelijk verdrag te krijgen, zullen de EU-lidstaten het eindproduct
moeilijk ter zijde kunnen schuiven in de daaropvolgende IGC. De Nederlandse
regering erkent inmiddels het gewicht van deze constitutionele operatie: «Er
wordt gewerkt aan een grondwet voor de Europese Unie, waarbij het geheel van
de bestaande verdragen op de schop wordt genomen. Niet alleen de institutionele
artikelen over het functioneren van de Unie, maar ook het geheel van de beleidsbepalingen
wordt daarbij onder de loep genomen. Een verdragsherziening van een dergelijk
formaat is zonder precedent in de geschiedenis van de Europese integratie.»3Hoe ingrijpend de verdragsherziening wordt, valt pas met zekerheid vast
te stellen wanneer de Conventie (naar verwachting in juni 2003) en de IGC
(mogelijk in december 2003) hun politieke werkzaamheden hebben afgerond. Duidelijk
is wel dat er binnen de Conventie en bij de lidstaten brede steun bestaat
voor een aantal ingrijpende wijzigingen in de bevoegdheidsverdeling tussen
de lidstaten en de EU, die haar «statelijke» karakter versterken.
De strafrechtelijke samenwerking, tot nu toe intergouvernementeel, wordt waarschijnlijk
gecommunautariseerd. Individuele lidstaten raken hun vetorecht op dit gevoelige
terrein goeddeels kwijt; dat geldt ook voor het tot nu toe halfcommunautaire
asiel- en migratiebeleid1. Op het terrein van
het buitenlands en veiligheidsbeleid wordt vermoedelijk het ambt van «Minister
van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie» in het leven geroepen.
Ook op dit terrein wordt het vetorecht van lidstaten teruggedrongen. Daarbij
is de parlementaire controle in het geding, omdat voor het Europees Parlement
geen rol van betekenis is voorzien. De EU-minister van Buitenlandse Zaken
wordt waarschijnlijk de enige minister in Europa die aan geen enkel parlement,
Europees of nationaal, verantwoording hoeft af te leggen2.Het constitutionele karakter van de verdragsherziening treedt wellicht
het duidelijkst naar voren bij de voorgenomen opname van het EU-grondrechtenhandvest
in het grondwettelijk verdrag. Binnen de Conventie en onder de lidstaten bestaat
hiervoor brede steun. Het grondrechtenhandvest krijgt zo een bindend karakter;
niet alleen voor de EU-instellingen, maar ook voor de lidstaten wanneer zij
Europees beleid ten uitvoer leggen. De Conventie wenst de EU bovendien rechtspersoonlijkheid
te geven en de bevoegdheid om toe te treden tot het Europees Verdrag van de
Rechten van de Mens.Tenslotte is het waarschijnlijk dat de Conventie ook verdere stappen zal
zetten naar een autonome Europese constitutionele orde, die het verdragsrechtelijke
kader ontstijgt. Het Presidium heeft de mogelijkheid aangestipt dat (delen
van) de constitutie, na inwerkingtreding, kunnen worden gewijzigd door de
(Europese) Raad, wellicht zelfs met een gekwalificeerde meerderheid van de
stemmen3. In het laatste geval is de EU, voor
de toe-eigening van soevereiniteit van de lidstaten, niet langer aan hun instemming
gebonden.Naar het oordeel van de indieners noodzaakt het karakter van deze verdragsherziening
een sterkere legitimatie door de burgers direct te betrekken bij de instemming
met het grondwettelijk verdrag. Een grotere betrokkenheid van de burgers bij
de hervorming van de EU is dringend gewenst, en een referendum achten zij
daartoe het aangewezen instrument, zoals ook een meerderheid van de Tweede
Kamer in november 2002 heeft uitgesproken.Het referendum in de lidstaten van de EUHet referendum kent in de diverse landen van de Europese Unie verschillende
vormen en status. Terwijl een nationaal referendum in Nederland en Duitsland
tot voor kort in het geheel niet mogelijk was, kent Oostenrijk wel drie verschillende
soorten nationale referenda. En waar het gaat over grondwettelijke aangelegenheden
of grondgebiedverandering is het referendum in Denemarken verplicht, in Frankrijk
raadplegend en kent Italië het correctieve referendum. In de literatuur
overheerst de gedachte dat over de toepassing en de werking van referenda
nauwelijks algemene uitspraken mogelijk zijn4.
Vast staat wel dat in Europese landen steeds frequenter referenda worden gehouden,
en ook dat steeds meer landen in Europa het referendum hebben ingevoerd. Het
aantal nationale referenda in Europa verdubbelde in tien jaar tijd: van 129
in de periode 1981–1990 naar 248 in de periode 1991–2000. Het
referendum blijkt met name een middel om legitimiteit te verwerven
voor een nieuwe grondwet. Van de 30 (voornamelijk Midden- en Oost-Europese)
landen die na 1989 een nieuwe grondwet aannamen, voerden 27 landen een vorm
van referendum in1. In West-Europa startte Portugal
in 2000 met grondwetshervormingen, waarvan het referendum een belangrijk onderdeel
vormde. In België zijn in 2002 voorstellen tot wijziging van de grondwet
ingediend voor een bindend volksinitiatief. In Nederland werd de Tijdelijke
referendumwet (Trw) van kracht en is een wijziging van de Grondwet voor invoering
van een correctief referendum in voorbereiding. En in Duitsland wordt de invoering
van het referendum op landelijk niveau binnenkort opnieuw besproken in de
Duitse Bondsdag. Inmiddels kent bijna elk land in Europa wel een vorm van
referendum.Referenda over Europese integratieEuropese integratie vormt sinds 1970 het meest voorkomende thema van nationale
referenda in Europa. Tussen 1972 tot april 2003 vonden 33 referenda over dit
onderwerp plaats. Van deze referenda kwam er 25 keer een «ja»
uit de bus en 8 keer een «nee»2. De
burgers van Europa stemmen ook steeds vaker per referendum over Europese integratie:
in de laatste tien jaar vonden er meer referenda plaats (17) dan in de twee
decennia daarvoor (16). Europese burgers lijken bovendien geïnteresseerder
in deze referenda dan in verkiezingen voor het Europese Parlement. De opkomst
bij deze referenda was met gemiddeld 68,2 procent van de kiesgerechtigden
in elk geval hoger dan de gemiddelde opkomst bij de verkiezingen van het Europese
Parlement (55,8 procent). En terwijl de opkomst bij Europese verkiezingen
daalde van 62 procent in 1979 naar 49 procent in 1999, daalde de opkomst bij
referenda over Europese integratie gemiddeld niet3.
Uit het voorgaande mag naar het oordeel van de indieners blijken dat er een
behoefte bestaat bij burgers èn politici om nationale beslissingen
omtrent Europese integratie direct aan de bevolking voor te leggen.Dat de burger belang hecht aan betrokkenheid bij de Europese integratie
is niet verwonderlijk, omdat het daarbij gaat om nieuwe bestuurlijke instellingen
waaraan nationale staten een deel van hun soevereiniteit afstaan. In diverse
EU-lidstaten wordt het afstaan van nationale bevoegdheden aan een hoger niveau
alleen legitiem geacht na expliciete toestemming van de burgers. Dit laatste
geldt volgens de indieners zeker ook bij de invoering van een Europese constitutie.Referenda over het grondwettelijk verdragOm in werking te kunnen treden, zal het verdrag na ondertekening moeten
worden geratificeerd door alle lidstaten4. Kaufmann,
Wallis en Hautala concluderen eind 2002 op basis van de landelijke regelgeving
en de politieke situatie van de (kandidaat) EU-lidstaten dat wellicht in zestien
van de vijfentwintig betrokken landen een referendum over het verdrag gehouden
zal worden. In sommige landen (Denemarken, Estland, Letland, Litouwen, Slovenië,
Oostenrijk en Ierland) zijn deze referenda voorgeschreven, in andere landen
(het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Zweden, Italië, Griekenland, Hongarije
en Finland) zal het de vorm aannemen van een (al dan niet bindend) facultatief
referendum of een volksinitiatief (Polen, Portugal, Slowakije). In nog andere
landen (waaronder ook Nederland) is een (correctief) referendum op grond van
een initiatief van burgers mogelijk.5In de motie-Timmermans c.s. (Kamerstukken II 2002/03, 21 501-20,
nr. 197) sprak de Tweede Kamer de wens uit dat een zo mogelijk Europees referendum
over de resultaten van de Conventie zou worden gehouden, danwel
een nationaal referendum over de ratificatie door Nederland van de verdragswijzigingen.
Voor de wens van de Kamer van een Europees referendum, te houden in alle lidstaten,
bestaat thans (nog) geen rechtsbasis in de huidige EU-verdragen. Een raadplegend
referendum over de uitkomst van de IGC is daarentegen wel te realiseren. De
indieners menen dat een raadplegend referendum over de uitkomst van de IGC,
i.c. het grondwettelijk verdrag, tegemoetkomt aan de wens van de Kamer de
verdragswijzigingen voorafgaande aan de ratificatie voor advies aan de burger
voor te leggen.De Tweede Kamer staat overigens niet alleen in haar opvatting dat het
grondwettelijk verdrag een referendum waard is. Eind maart 2003 werd binnen
de Conventie een voorstel geformuleerd om het grondwettelijk verdrag in nationale
referenda aan de Europese burgers voor te leggen, bij voorkeur gelijktijdig
met de Europese verkiezingen in juni 2004. Deze referenda zouden samen een
«Europa-brede» volksraadpleging vormen, en daarmee een Europese
publieke ruimte scheppen1. Dit voorstel was begin
mei 2003 inmiddels door eenderde van het totale aantal leden en plaatsvervangend
leden van de Conventie ondertekend.2Het referendum in NederlandEr is vaak opgemerkt dat Nederland bepaald een problematische verhouding
tot het referendum kent. Het debat over invoering van het referendum is al
meer dan honderd jaar oud. In die periode zijn maar liefst vijf staatscommissies
ingesteld om over de invoering van het referendum te adviseren. Volgens de
onderzoekers Butler & Ranney is Nederland met Duitsland het enige land
in Europa dat sinds 1945 geen referendum heeft gehouden op nationaal niveau.3In 1985 adviseert de commissie-Biesheuvel de regering om zowel het correctief
referendum als het volksinitiatief in te voeren.4
Het kabinet neemt de voorstellen van de commissie evenwel niet over (Kamerstukken
II, 18 100 VII nr. 42; Staatscourant 1984, nr.48 – blz. 1+2). In
de Tweede Kamer wordt in moties het mogelijk maken van een correctief referendum
in stemming gebracht, maar deze behalen geen meerderheid (Kamerstukken II,
18 807 nr. 9, 12 en 13; Handelingen II 1988/89, nr. 23, blz. 5656–5657).
Dan komt in 1996 de regering (Paars I) zelf met een voorstel tot wijziging
van de Grondwet die de invoering van het referendum mogelijk moet maken (Kamerstukken
II, 21 427, nr. 113). De Tweede Kamer gaat in juni 1997 akkoord, en amendeert
het voorstel teneinde ook wetten ter goedkeuring van internationale verdragen
referendabel te maken (Kamerstukken II, 25 153, nrs. 32 en 34). In 1998
stemt ook de Eerste Kamer in (Handelingen I 1997–1998, nr. 019, blz.
1039), maar in tweede lezing haalt het referendum in de Senaat niet de benodigde
tweederde meerderheid, en op 18 mei 1999 valt het kabinet in de «Nacht
van Wiegel» (Handelingen I 1998–1999, nr. 030, blz. 1339 e.v.).
Na het lijmen van Paars II wordt de afgewezen Grondwetswijziging opnieuw naar
de Kamer gestuurd (Kamerstukken II, 26 156 nrs. 9 en 10). Bovendien wordt
tot 1 januari 2005 een tijdelijke regeling ingevoerd: de Tijdelijke referendumwet
(Trw) (Kamerstukken II, 27 034). De Trw wordt in 2001 door de Eerste
Kamer aanvaard, en treedt in 2002 in werking.Het raadplegend referendumDe indieners betogen dat een raadplegend referendum een wettelijke basis
behoeft. Zoals is uiteengezet in de notitie van de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties van 29 november 2002 (Kamerstukken II 2002/03,
23 987, nr. 28) verzet de Grondwet zich niet tegen het uitschrijven
van een raadplegend referendum, mits het initiatief daartoe uitgaat van de
wetgever.Hoewel het raadplegend referendum formeel-juridisch mogelijk is, is het
nog nooit door de Nederlandse regering of de Kamer geïnitieerd. Wel zijn
er diverse verzoeken bij de regering ingediend om een raadpleging mogelijk
te maken. In 1997 wordt campagne gevoerd voor een raadplegend referendum over
het Verdrag van Amsterdam. Twee weken voor de Top van Amsterdam, roepen honderdvijftig
opiniemakers de Tweede Kamer op om zo'n referendum te initiëren.1 De oproep is aanleiding voor een debat in de Tweede Kamer,
maar deze volgt in meerderheid de regering in haar opvatting dat referenda
«van onderop» moeten komen (Mondelinge vraag van het lid Rosenmöller,
Handelingen II, 1996–1997, nr. 031, blz. 6026–6030).In 2002 breekt in de Tweede Kamer opnieuw een debat los over de wenselijkheid
van referenda over de uitbreiding van de Europese Unie en over de Europese
constitutie. De Tweede Kamer spreekt zich in de motie-De Graaf (Kamerstukken
II 2002/03, 23 987, nr. 23), uit voor een onderzoek naar de mogelijkheden
van een referendum over de EU-uitbreiding.2 In
de motie-Timmermans c.s. (Kamerstukken II 2002/03, 21 501–20, nr.
197) spreekt zij de wens uit om een bij voorkeur Europees referendum te houden
over de uitkomst van de Conventie, dan wel, indien dit niet mogelijk blijkt,
een nationaal referendum over de ratificatie door de Tweede Kamer van de daaruit
voortvloeiende verdragswijziging.3 Het onderhavige
wetsvoorstel geeft gevolg aan laatstgenoemde Kameruitspraak.De indieners van het wetsvoorstel wijzen erop dat het maatschappelijk
draagvlak voor referenda de laatste decennia gegroeid is. In februari 1997
vond 64 procent van de ondervraagden in een NIPO-peiling dat de bevolking
zich in een referendum moest kunnen uitspreken over de overdracht van bevoegdheden
aan de Europese Unie.4In onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau uit 1998 spreekt
tachtig procent van de ondervraagden zich uit voor invoering van het referendum
in Nederland; vijftien procent is tegen en vijf procent heeft geen oordeel.
Deze meerderheid loopt dwars door de politieke partijen heen. Van de kiezers
van de vier onderzochte partijen (PvdA, VVD, D66 en CDA) is een ruime meerderheid
voorstander: 81 procent van de PvdA-stemmers, 83 procent van de VVD-stemmers,
86 procent van de D66-stemmers en zeventig procent van de CDA-stemmers.5 Voorlopige cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau
over 2002 duiden aan dat het referendum onder Nederlandse kiezers onverminderd
populair is. Het aandeel voorstanders van het referendum blijft met 81 procent
hoog. Hoewel het aantal voorstanders met een voorkeur voor de VVD zakt naar
77 procent, stijgt het aantal voorstanders bij het CDA zelfs naar 78 procent.6Een referendum over het grondwettelijk verdragIn juni 2003 hoopt de Europese Conventie een ontwerptekst van het grondwettelijk
verdrag voor de Europese Unie af te leveren. Het is de bedoeling dat deze
constitutie, in al dan niet gewijzigde vorm, eind 2003 door de staatshoofden
resp. regeringsleiders van de EU-landen in Rome wordt goedgekeurd. Vervolgens
dient het grondwettelijk verdrag te worden ondertekend door de regeringen
en te worden geratificeerd door nationale parlementen of referenda. Invoering
van een Europese constitutie is naar het oordeel van de indieners van dit
wetsvoorstel bij uitstek een besluit om aan de burgers voor te leggen. Over
de ratificatie zal in diverse EU-landen een referendum worden gehouden. Deze
referenda zouden bij voorkeur moeten samenvallen met de Europese verkiezingen op 10, 11 en 13 juni 2004. De raadpleging kan op die manier een
belangrijke bijdrage leveren aan het aanzuiveren van het «democratisch
tekort» van de EU.Indieners menen dat er diverse valide argumenten zijn om zo'n landelijke
raadpleging over het grondwettelijk verdrag te organiseren, zo mogelijk tegelijk
met de verkiezing van het Europees Parlement op 10 juni 2004.In de eerste plaats vergroot een positieve referendumuitspraak de legitimiteit
van ratificatie door het parlement. «When a representative democracy
wishes a particular decision to be made with maximum legitimacy, it would
do well to make that decision by referendum.»1
In vele rechtsstelsels is het dan ook gebruikelijk dat grondwetten of internationale
verdragen direct door de kiesgerechtigde bevolking worden bekrachtigd. Ook
Nederland kent een vorm van volksraadpleging over wijzigingen van de nationale
Grondwet: de vereiste dat de tweede lezing van de Grondwetswijziging door
de Staten-Generaal pas kan plaatsvinden nadat er nieuwe Tweede-Kamerverkiezingen
zijn gehouden, geeft de kiezers in beginsel de mogelijkheid om zich tegen
ongewenste Grondwetswijzigingen uit te spreken.Hoewel de indieners betwijfelen of kiezers bij hun stem voor de Tweede
Kamer rekening houden met voorstellen tot wijziging van de Grondwet, bestaat
deze procedure in elk geval niet voor de voorgenomen ratificatie door Nederland
van het grondwettelijk verdrag van de EU. Ook een eventuele benodigde tweederde
meerderheid bij goedkeuring van de Goedkeuringswet – mocht deze noodzakelijk
worden geacht vanwege afwijking van de Grondwet (artikel 91, lid 3) –
hoeft niet te worden voorafgegaan door verkiezingen. Meer in algemene zin
willen de indieners wijzen op het verschil tussen de parlementaire behandeling
van verdragen en van wetten. Wetten kunnen door de Tweede Kamer gewijzigd
worden door middel van amendementen, terwijl bij internationale verdragen
na onderhandeling door de regering in de parlementaire behandeling alleen
de keuze tussen instemming of verwerping voorligt. Nochtans heeft, eenmaal
in werking getreden, het grondwettelijk verdrag voor de Europese Unie en daarop
gebaseerde besluiten en jurisprudentie voorrang op de nationale Grondwet.
Dit houdt in dat nationale regels – ook wetten – getoetst mogen
worden aan het Europese recht, inclusief toepasselijke bepalingen uit het
grondwettelijk verdrag. Wanneer het parlement voor het ratificeren van het
grondwettelijk verdrag voor de Europese Unie dezelfde procedure zou volgen
als voor de gemiddelde internationale overeenkomst, ontstaat naar het oordeel
van de indieners een democratische lacune. Met het onderhavige wetsvoorstel
wordt getracht deze lacune te dichten.In de tweede plaats bevordert een referendum de politieke participatie.
Wanneer burgers serieus genomen worden, dienen zij ook een stem te hebben.
Deelname aan het debat en het kunnen kiezen met een stem, impliceert dat burgers
een serieus onderdeel van het functioneren van de democratie zijn. Mondige
Europese burgers moeten in staat worden geacht hun oordeel te vellen over
de bevoegdheden van de Europese instituties. De Europese integratie heeft
zich, althans in Nederland, tot op heden grotendeels zonder bemoeienis of
directe invloed van de burgers voltrokken. In nationale verkiezingscampagnes
spelen Europese onderwerpen nauwelijks een rol – zelfs niet indien het
onderwerpen betreft waarbij de Tweede Kamer een belangrijke controlerende
functie heeft.2 Hierdoor bestaat naar het oordeel
van de indieners het gevaar dat burgers de indruk krijgen dat zij, voor wat
betreft de Europese integratie, voor voldongen feiten worden gesteld, waar
zij nooit voor of tegen hebben kunnen kiezen. Ook de meest rechtstreekse mogelijkheid
voor kiezers om wel hun stem te laten gelden in Europese aangelegenheden,
de verkiezingen van het Europees Parlement, biedt in dit geval geen uitkomst.
Weliswaar mogen burgers eens in de vijf jaar voor het Europees Parlement stemmen,
maar dat parlement heeft bij veel belangrijke besluiten – zoals de bekrachtiging
van het grondwettelijk verdrag – geen beslissende stem. Indieners menen
derhalve dat een raadplegend referendum bijdraagt aan de betrokkenheid van
burgers in Nederland bij deze belangrijke stap in het Europese integratieproces.
Zij zijn bovendien van oordeel dat een gezamenlijk Europa alleen kans van
slagen heeft indien de inwoners invloed kunnen uitoefenen op de belangrijkste
besluiten van de EU.In de derde plaats betekent een raadplegend referendum een belangrijke
impuls voor een publiek debat over de Europese integratie. Dat wordt naar
het oordeel van de indieners nu node gemist, ondanks intensieve voorlichtingscampagnes
van de regering. Vergeleken met andere EU-landen kent Nederland weinig debat
over Europa. Een illustratie hiervan vormt het feit dat, in de twee weken
voorafgaand aan de Europese verkiezingen van 1999, de televisie-actualiteitenprogramma's
in Nederland slechts twee procent van hun zendtijd besteedden aan deze verkiezingen;
het gemiddelde voor deze programma's in alle EU-lidstaten bedroeg acht procent.1 Een referendum dat tegelijk met de Europese Parlementsverkiezingen
in juni 2004 in meerdere EU-lidstaten wordt gehouden, geeft naar de overtuiging
van de indieners bovendien een impuls aan een Europa-wijd publiek debat over
de toekomst van de Europese Unie. Het ligt voor de hand te veronderstellen
dat voor- en tegenstanders van het verdrag daarbij grensoverschrijdende samenwerking
zullen aangaan. Bovendien zullen de media aan de argumenten in andere EU-lidstaten
extra aandacht geven. Vaak wordt tegen het idee van een Europese democratie
het argument ingebracht dat één Europees«demos»,
en daarmee één Europese publieke sfeer, niet bestaat. Dat is
tot op zekere hoogte waar, maar juist een Europa-wijd debat over de toekomst
van de Europese Unie, toegespitst op de uitkomsten van een referendum in diverse
prominente lidstaten, kan een belangrijke bijdrage leveren aan het ontstaan
van een grensoverschrijdende publieke ruimte. Het referendum biedt daarbij
de mogelijkheid tot een zakelijk debat, waarin politici hun standpunten veel
meer publiekelijk moeten beargumenteren, zodanig dat vele groepen zich erin
kunnen vinden, en meer rekening houdend met wat in de samenleving leeft. Het
debat wordt tenslotte ook zakelijker omdat een referendum een afgebakend onderwerp
betreft waarover goed met argumenten te twisten valt.De indieners zijn zich bewust van de mogelijkheid die de Trw biedt om
achteraf een referendumaanvraag in te dienen. Zij kiezen om de bovengenoemde
redenen evenwel bewust voor een raadpleging die vooraf gaat aan ratificatie
door de Staten-Generaal. Immers, de Trw biedt slechts de mogelijkheid tot
een correctie achteraf, omdat het pas na de ratificatie door het parlement
kan worden aangevraagd. Hoewel het bij de Trw ook om een advies gaat dat het
parlement zo nodig naast zich neer kan leggen, menen de indieners verder dat
voor een belangrijk deel voorbij zou worden gegaan aan de bovengeschetste
argumenten om vooraf een debat over het verdrag te entameren. Bovendien vervalt
met een beroep op de Trw na ratificatie de mogelijkheid het referendum gelijktijdig
met de verkiezing voor het Europees Parlement te houden, wat het publieke
debat en de participatie aan de stemming niet ten goede komt. Om cumulatie
van referenda over hetzelfde onderwerp te voorkomen, stellen de indieners
wel voor om te zijner tijd bij de goedkeuringswet van het grondwettelijk verdrag
te regelen dat de Trw wordt uitgesloten.Opzet van het wetsvoorstelHet gaat in dit wetsvoorstel om een referendum op initiatief van de rijksoverheid
(een zogenoemd raadplegend referendum). Zoals is uiteengezet in de notitie
van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 29 november
2002 (Kamerstukken II 2002/03, 23 987, nr. 28) verzet de Grondwet zich
niet tegen het uitschrijven van een raadplegend referendum, mits het initiatief
daartoe uitgaat van de wetgever. Met het oog hierop worden de hoofdlijnen
van de regeling met betrekking tot het uit te schrijven raadplegend referendum
neergelegd in dit wetsvoorstel.De Grondwet staat er aan in de weg dat de wetgever wordt gebonden aan
de uitslag van het referendum. Het is uiteindelijk aan de wetgever om te bepalen
of het grondwettelijk verdrag voor de Europese Unie door Nederland zal worden
goedgekeurd. De wetgever zal de uitslag van een referendum hierover beschouwen
als een zwaarwegend advies, maar behoudt de mogelijkheid die naast zich neer
te leggen.Het wetsvoorstel sluit voor een belangrijk deel aan bij de Trw. Dit geldt
voor de regels met betrekking tot de kiesgerechtigdheid, de kieskringen, stemdistricten
en stembureaus, de stemming, de stemopneming, de vaststelling van de uitslag,
de bepalingen inzake beroep en de strafbepalingen. Aangezien aan het referendum
op grond van dit wetsvoorstel, anders dan aan referenda op grond van de Trw,
geen voorfasen vooraf gaan, zijn de hoofdstukken 6 en 7 van de Trw niet van
toepassing verklaard en is een aantal andere bepalingen aangepast. De afwijkingen
van de Trw worden in de artikelsgewijze toelichting gemotiveerd. Voor het
overige zij verwezen naar de geschiedenis van de totstandkoming van de Trw
(Kamerstukken 27 034).Een aantal onderwerpen dient nog nader te worden geregeld bij algemene
maatregel van bestuur en bij ministeriële regeling. Het ligt in de rede
hierbij zo nauw mogelijk aan te sluiten bij het Tijdelijk referendumbesluit
en de Tijdelijke referendumregeling modellen.De kosten van nationale referenda op grond van de Trw worden door het
Rijk aan de gemeenten vergoed (Kamerstukken II 2000/01, 27 034, nr. 35).
De gemeenten zullen ook de kosten voor het referendum op grond van deze wet
door het Rijk vergoed krijgen.ArtikelsgewijsArtikel 2Het referendum gaat over het verdrag, dat op basis van de resultaten van
de Europese Conventie en de daaropvolgende Intergouvernementele Conferentie
(IGC) zal worden gesloten. Aangezien het verdrag op dit moment nog niet precies
kan worden aangeduid, is volstaan met de globale aanduiding «grondwettelijk
verdrag voor de Europese Unie».Er is de indieners veel aan gelegen het referendum te houden op 10 juni
2004 (tegelijk met de verkiezingen voor de leden van het Europees Parlement).
Dat is, in verband met de feitelijke organisatie van de stemming, slechts
mogelijk indien uiterlijk op 22 april 2004 duidelijkheid bestaat over
het precieze onderwerp van het referendum. Is het verdrag voor die datum ondertekend
voor het Koninkrijk, dan wordt het referendum gehouden over het verdrag, zoals
dat is ondertekend. Is het verdrag nog niet ondertekend, maar is voor 22 april
2004 in de IGC al wel overeenstemming bereikt over een verdragstekst, wordt
het referendum gehouden over deze verdragstekst. Het zou immers jammer zijn
de combinatie met de verkiezingen voor de leden van het Europees
Parlement los te laten om de enkele reden dat een formele handeling (de ondertekening
van het verdrag) nog niet heeft plaatsgevonden.Combinatie met de verkiezingen voor de leden van het Europees Parlement
is niet mogelijk indien de IGC voor 22 april 2004 nog geen overeenstemming
heeft bereikt over een verdragstekst (resp. wanneer deze wet nog niet in werking
is getreden voor die datum).Indieners zijn zich ervan bewust dat, volgens de conclusies van de Europese
Raad van Kopenhagen, het nieuwe verdrag na de toetreding van nieuwe lidstaten –
voorzien voor 1 mei 2004 – zal worden ondertekend.1 Zij wijzen er echter op dat ratificatie van het toetredingsverdrag
nog gaande is. Zij achten het voorbarig om ontwikkelingen die het door de
Europese Raad voorziene tijdschema doorkruisen uit te sluiten. Het feit dat
de regeringen van de lidstaten in 2000 in Nice hebben afgesproken dat een
nieuwe IGC over de volgende verdragsherziening zou worden bijeengeroepen in
2004,2 terwijl Duitsland, Frankrijk en Italië
er inmiddels voor pleiten deze IGC nog in 2003 te houden,3 illustreert dat deze tijdschema's niet in steen gebeiteld zijn.De indieners van het wetsvoorstel hebben gekozen voor een raadplegend
referendum. Op korte termijn valt immers geen Grondwetswijziging te realiseren,
die een decisief referendum mogelijk kan maken. Het referendum moet dan ook
worden beschouwd als een advies van de bevolking aan de volksvertegenwoordiging.
Daarom achten de indieners een opkomstdrempel overbodig.Artikel 3Op grond van de Trw zijn voor nationale referenda kiesgerechtigd diegenen
die kiesgerechtigd zijn voor de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal. Voor de beoordeling of aan de vereisten voor het kiesrecht
is voldaan, is de toestand op de datum van het besluit waarin de datum van
de stemming wordt bepaald bepalend.Ook voor het referendum op grond van dit wetsvoorstel wordt aangesloten
bij de kiesgerechtigdheid voor de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal. Voor de beoordeling of aan de vereisten voor het kiesrecht
is voldaan, is echter de toestand op de datum van inwerkingtreding van deze
wet bepalend. Indieners zijn zich ervan bewust dat er daarmee een verschil
zit tussen kiesgerechtigdheid voor de verkiezing van het Europees Parlement
en kiesgerechtigdheid voor het referendum over het grondwettelijk verdrag
voor de Europese Unie. Hoewel het daarbij om een beperkt aantal kiezers gaat,
valt daaraan volgens de indieners niet te ontkomen.Daarnaast wijzen de indieners op de Experimentenwet Kiezen op Afstand
(KoA) die van toepassing is voor de verkiezing van de leden van het Europees
Parlement (Kamerstukken II, 2002/03, 28 664). Hierbij worden kiezers
in de gelegenheid gesteld op afstand van het stembureau hun stem uit te brengen.
Of de experimenteerwet KoA, indien deze volgend jaar van toepassing zou zijn
op de verkiezingen voor de leden van het Europees Parlement, eveneens van
toepassing moet worden op het onderhavige referendum, als dat op dezelfde
dag gehouden zou worden, moet nader worden overwegen. Thans lopen de indieners
niet vooruit op deze mogelijkheid. Afhankelijk van de uitkomsten van het debat
over dit wetsvoorstel in de Kamer kan eventueel worden besloten nadere voorzieningen
te treffen in het onderhavige wetsvoorstel.Artikel 6Personen die hun werkelijke woonplaats buiten Nederland hebben, kunnen
zich laten registreren voor nationale referenda op grond van de Trw. Het verzoek
om registratie kan worden ingediend als het inleidend verzoek tot het houden
van een referendum is toegelaten en moet uiterlijk zes weken voor de dag van
stemming zijn ontvangen door het bevoegde orgaan.In dit wetsvoorstel is geen sprake van een inleidend verzoek tot het houden
van een referendum. Om die reden is voor wat betreft de begintermijn voor
het indienen van een registratieverzoek aangesloten bij de datum van inwerkingtreding
van deze wet. De eindtermijn is, net als in de Trw, zes weken voor de dag
van stemming. Indien deze wet in werking treedt nadat het verdrag is ondertekend
voor het Koninkrijk, vindt de stemming in beginsel al ruim zeven weken na
de inwerkingtreding van de wet plaats. Voor het indienen van een registratieverzoek
is in dat geval dan ook slechts ruim een week beschikbaar.Artikel 8Zoals hiervoor al is opgemerkt, vindt de stemming plaats op 10 juni
2004, indien deze wet voor 22 april 2004 in werking treedt én
het verdrag voor die datum is ondertekend voor het Koninkrijk, dan wel voor
die datum in de IGC overeenstemming is bereikt over de verdragstekst. In alle
andere gevallen vindt de stemming op een latere datum plaats, namelijk op
de eerste woensdag na de negenenveertigste dag na de datum van inwerkingtreding
van deze wet, tenzij het verdrag wordt ondertekend voor het Koninkrijk na
de inwerkingtreding van deze wet. In dat geval vindt de stemming plaats op
de eerste woensdag na de negenenveertigste dag na de datum waarop het verdrag
is ondertekend voor het Koninkrijk.Het tweede lid van artikel 8 strekt ertoe te voorkomen dat het referendum
in de zomervakantie plaatsvindt.Artikel 9Naar analogie van artikel 114, tweede lid, van de Trw, is bepaald dat
van het verdrag een feitelijke samenvatting zal worden gemaakt, die ten minste
veertien dagen voor de stemming aan het adres van de kiezers zal worden bezorgd.
De feitelijke samenvatting wordt vastgesteld door de referendumcommissie (zie
in dit verband ook de toelichting op de artikelen 24 tot en met 26).Indieners menen dat de regering een neutrale, opkomstbevorderende campagne
moet organiseren. In deze campagne ligt de nadruk op het onder de aandacht
brengen van het referendum en de mogelijkheid van mensen om hun stem uit te
brengen.Artikel 10Voor de volgende bepalingen geldt als peildatum niet de datum waarop de
dag van de stemming wordt bepaald (zoals het geval is in de Trw), maar de
datum van inwerkingtreding van deze wet:– de bepaling over de plaats waarin de kiezer deelneemt aan de stemming;– de bepaling met betrekking tot het versturen van de oproepingskaart;– de bepalingen met betrekking tot het verzoek te stemmen in een
stembureau naar keuze;– de bepalingen met betrekking tot het verzoek te stemmen bij volmacht;– de bepalingen met betrekking tot het verzoek te stemmen per brief
wegens verblijf in het buitenland wegens beroep of werkzaamheden. Artikel 15Bij een referendum op grond van de Trw is slechts sprake van een zogenaamde
raadgevende uitspraak tot afwijzing indien een meerderheid zich in afwijzende
zin uitspreekt en deze meerderheid ten minste dertig procent omvat van hen
die gerechtigd waren aan het referendum deel te nemen (artikel 5 Trw). Het
opnemen van een dergelijke drempel heeft slechts zin, indien aan het behalen
daarvan bepaalde consequenties worden verbonden, zoals de verplichting de
aan een referendum onderworpen wet te heroverwegen (artikel 15 Trw). Van dergelijke
consequenties is in het onderhavige geval geen sprake. De wetgever bepaalt
zelfstandig of het grondwettelijk verdrag voor de Europese Unie zal worden
goedgekeurd. De wetgever zal de uitslag van een referendum hierover beschouwen
als een zwaarwegend advies, maar behoudt de mogelijkheid die naast zich neer
te leggen. Daarom wordt in het onderhavige geval slechts vastgesteld of een
meerderheid zich voor het verdrag heeft uitgesproken.Artikel 20Evenals in de Trw het geval is, kan tegen een aantal besluiten op grond
van deze wet geen beroep worden ingesteld. Toegevoegd is dat geen beroep kan
worden ingesteld tegen het besluit van de referendumcommissie over het precieze
onderwerp van het referendum (artikel 2, derde lid). Aan een beroepsmogelijkheid
voor dit besluit lijkt geen behoefte te bestaan. Het besluit leent zich bovendien
nauwelijks voor een juridische toetsing.Artikel 24, 25, 26Omdat de regering c.q. de overheid partij is in de beoordeling van het
grondwettelijk verdrag is het wenselijk een onafhankelijke commissie (referendumcommissie)
in het leven te roepen die de volgende taken heeft:1. Uiterlijk op 22 april 2004 vaststellen of het referendum zal worden
gehouden over het verdrag, zoals dat is ondertekend voor het Koninkrijk dan
wel over de verdragstekst waarover in de IGC overeenstemming is bereikt (zie
in dit verband ook de toelichting op artikel 2);2. Het vaststellen van een feitelijke samenvatting van het verdrag (zie
in dit verband ook de toelichting op artikel 9);3. Het evenwichtig verstrekken van subsidies aan voor- en tegenstanders,
als ook aan neutrale organisaties die het debat willen stimuleren.De referendumcommissie bestaat uit vijf gezaghebbende mensen zonder inhoudelijke
binding met het onderwerp van het referendum en komend uit de kring van de
wetenschap, de overheid en maatschappelijke organisaties. De leden, en de
secretaris en eventuele overige medewerkers van de referendumcommissie worden
benoemd door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.De referendumcommissie stelt een subsidieregeling vast, waarin een aantal
zaken wordt geregeld met betrekking tot de verstrekking van subsidies ten
behoeve van maatschappelijke initiatieven die zich ten doel stellen het publieke
debat in Nederland over het verdrag dan wel het referendum te bevorderen.
Hiervoor is in totaal een bedrag beschikbaar van € 1 miljoen.De referendumcommissie is een zelfstandig bestuursorgaan. Het is van groot
belang dat de referendumcommissie haar taken en bevoegdheden zo onafhankelijk
mogelijk uitvoert. Om die reden wordt aan de minister slechts een minimumpakket
aan bevoegdheden toegekend in de verhouding tot de referendumcommissie. In
artikel 26, vierde lid, is bepaald dat de referendumcommissie desgevraagd
aan de minister de voor de uitoefening van zijn taak benodigde inlichtingen
verstrekt. De minister kan inzage vorderen van zakelijke gegevens en bescheiden,
voor zover dat voor de vervulling van zijn taak redelijkerwijs nodig is.Artikel 28In het regeerakkoord is afgesproken dat het wetsvoorstel tot intrekking
van de Trw zal worden ingetrokken. Op dit moment is dit wetsvoorstel echter
nog steeds aanhangig bij de Tweede Kamer. Het eerste lid sluit aan bij de
huidige situatie.Artikel 29Het onderhavige wetsvoorstel zou zonder nadere regeling aan een referendum
op grond van de Trw kunnen worden onderworpen. Een referendum over het onderhavige
wetsvoorstel zou het referendum over het grondwettelijk verdrag voor de Europese
Unie niet alleen ernstig kunnen vertragen, het zou bovendien merkwaardig zijn
een referendum te houden over het houden van een (ander) referendum. Artikel
29 strekt er dan ook toe het wetsvoorstel uit te sluiten van referendabiliteit.
Daartoe wordt, met inachtneming van het advies van de Raad van State inzake
het wetsvoorstel tot intrekking van de Tijdelijke referendumwet (Kamerstukken
2002/03, 28 739, A), enerzijds toepassing gegeven aan artikel 16 Trw
en anderzijds expliciet bepaald dat over dit wetsvoorstel geen referendum
op grond van de Trw kan worden gehouden.KarimiDubbelboerVan der HamBIJLAGE ANationale referenda over Europese integratie tussen 1
januari 1972 en 15 mei 2003LandDatumOnderwerpPercentage «ja»-stemmenOpkomstSoortFrankrijk23.4.1972EEG uitbreiding68.28%60.27%Presidentieel raadplegend,
niet-bindend Ierland10.5.1972EG lidmaatschap83.1%70.88%Obligatoir, bindendNoorwegen26.9.1972EG lidmaatschap46.5%79.2%Parlementair raadplegend,
niet-bindend Denemarken2.10.1972EG lidmaatschap63.29%90.14%Obligatoir, niet-bindendZwitserland3.12.1972Vrijhandelsverdrag met EEG72.5%52%Raadplegend,
bindend Verenigd Koninkrijk5.6 1975EG lidmaatschap67.23%64.03%Raadplegend,
niet-bindendGroenland23.2.1982EG lidmaatschap45.96%74.91%Parlementair raadplegend,
niet-bindend Denemarken27.2.1986Gemeenschappelijke markt56.24%75.39%Parlementair
raadplegend, niet-bindendIerland26.5.1987Gemeenschappelijke markt69.92%44.09%Obligatoir,
bindendItalië18.6.1989Europees constitutioneel proces88.06%85.4%Volksinitiatief, niet-bindendDenemarken2.6.1992Verdrag van Maastricht47.93%82.9% Obligatoir,
bindendIerland18.6.1992Verdrag van Maastricht68.7%57,31%Obligatoir,
bindendFrankrijk20.9.1992Verdrag van Maastricht51.05%69,69%Presidentieel
raadplegend, bindendZwitserland6.12.1992EEA lidmaatschap49.7%78%Raadplegend, bindendLiechtenstein12.12.1992EEA lidmaatschap55.81%87%Raadplegend, bindingDenemarken18.5.1993Verdrag van Maastricht56.77%85.5% Parlementair
raadplegend, niet-bindend Oostenrijk12.6.1994EU lidmaatschap66.58%82.35%Obligatoir, bindendFinland16.10.1994EU lidmaatschap56.88%70.4%Parlementair raadplegend,
niet-bindend Zweden13.11.1994EU lidmaatschap52.74%83.32%Parlementair raadplegend,
niet-bindend Åland-eilanden20.11.1994EU lidmaatschap73.64%49.1%Parlementair
raadplegend, niet-bindend Noorwegen28.11.1994EU lidmaatschap47.8%89%Parlementair raadplegend,
niet-bindendLiechtenstein9.4.1995EEG55.88%82.05%Raadplegend, bindend Zwitserland8.6.1997Blokkeren van procedure naar EU lidmaatschap25.9%35%Volksinitiatief, bindendIerland22.5.1998Verdrag van Amsterdam61.74%56.26%Obligatoir,
bindendDenemarken28.5.1998Verdrag van Amsterdam55.1%76.24% Obligatoir,
bindendZwitserland21.5.2000Bilaterale verdragen met de EU67.2%48%Facultatief,
bindendDenemarken28.9.2000Invoering Euro46.87%87.5%Obligatoir, bindendZwitserland4.3.2001Start procedure EU lidmaatschap23.2%55%Volksinitiatief,
bindendIerland7.6.2001Verdrag van Nice46.13%34.79%Obligatoir, bindendIerland19.10.2002Verdrag van Nice62.89%48.45%Parlementair raadplegend,
bindendMalta8.3.2003EU lidmaatschap53.6%91%Parlementair raadplegend,
bindendSlovenië23.3.2003EU lidmaatschap89.6%60.3%Constitutioneel,
bindendHongarije12.4.2003EU lidmaatschap83,76%45,62%Constitutioneel, bindendBron: B. Kaufmann, D. Wallis & H. Hautala, red., Voices of Europe: IRI Europe Report on the Growing Importance of Initiative
& Referendums in the European Integration Process, Amsterdam
2002; aanvulling van de referenda in 2003 zijn afkomstig van het Referendumplatform
Nederland.XNoot1Geciteerd in A. Peyrefitte, C'était de Gaulle, Parijs 1994.XNoot2«Our constitution for Europe», hoofdredactioneel commentaar
in: The Economist, 28 oktober 2000, p. 11.XNoot3De termen «grondwet», «grondwettelijk verdrag»
en «constitutioneel verdrag» worden door het Presidium van de
Europese Conventie, en ook door de Nederlandse regering, door elkaar heen
gebruikt. Hier is gekozen voor de term «grondwettelijk verdrag».XNoot4Motie van het lid Timmermans c.s., voorgesteld 30 oktober 2002 (Kamerstukken
II 2002/03, 21 502–20, nr. 197) aangenomen 5 november 2002.XNoot1«Verklaring betreffende de toekomst van de Unie», gehecht
aan de slotakte van het Verdrag van Nice, in: Publicatieblad
van de Europese Gemeenschappen, 2001/C 80/01, 10 maart 2001, p. 85–86.XNoot2Europese Raad van Laken, Verklaring van Laken betreffende
de toekomst van de Unie, SN 273/01, 15 december 2001.XNoot3Regeringsnotitie Stand van zaken Conventie, Kamerstukken II 2002–03,
28 473, nr. 4, 7 maart 2003, p. 4.XNoot1Nota van het Secretariaat aan de Conventie over Ontwerp
van artikel 31 in deel I, en ontwerp van de artikelen in deel II betreffende
«de ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid», CONV
614/03, Brussel, 14 maart 2003. Zie ook de notitie «Een Europese strafrechtelijke
ruimte» van de Staatssecretaris voor Europese Zaken, kenmerk DIE-258/03,
d.d. 9 mei 2003.XNoot2Nota van het Presidium aan de Conventie over Ontwerpartikelen
betreffende extern optreden in het constitutioneel verdrag, CONV
685/03, Brussel, 23 april 2003.XNoot3Nota van het Presidium aan de Conventie over Deel III:
Algemene en slotbepalingen, CONV 647/03, Brussel, 2 april 2003, p.
13.XNoot4Lijphart concludeerde dat het al dan niet voorkomen van referenda niets
te maken heeft met het type democratie in een land: «We wouldn't expect
the incidence of referendums to be related to characteristics of either model».
(A. Lijphart, Democracies, 1984). Ook Butler en Ranney kwamen in hun overzichtswerk
tot de slotsom dat generalisaties over referenda «waarschijnlijk onmogelijk
zijn: elk systeem kent zijn individuele nationale traditie». (D. Butler
& A. Ranney, Referendums around the World: the Growing
Use of Direct Democracy, Washington 1994).XNoot1IRI Europe Country Index on Citizen Lawmaking 2002, november 2002, Andreas
Gross & Bruno Kaufmann, p. 16–19.XNoot2Voor een overzicht: zie bijlage A.XNoot3B. Kaufmann, D. Wallis & H. Hautala (red.), Voices
of Europe: IRI Europe Report on the Growing Importance of Initiative &
Referendums in the European Integration Process, Amsterdam 2002,
p. 6. Aanvullingen in 2003 zijn afkomstig van het Referendumplatform Nederland.XNoot4Nota van het Presidium aan de Conventie over Deel III:
Algemene en slotbepalingen, CONV 647/03, Brussel, 2 april 2003, p.
14.XNoot5B. Kaufmann, D. Wallis & H. Hautala (red.), Voices
of Europe: IRI Europe Report on the Growing Importance of Initiative &
Referendums in the European Integration Process, Amsterdam 2002,
p. 15.XNoot1P. Balasz et. al., Referendum on the European Constitution, CONV 658/03, 31 maart 2003.XNoot2www.european-referendum.org.XNoot3D. Butler & A. Ranney, Referendums around the World:
the Growing Use of Direct Democracy, Washington 1994.XNoot4Staatscommissie van advies inzake de relatie kiezers – beleidsvorming
(commissie-Biesheuvel), Relatie Kiezers – Beleidsvorming, eindrapport, 1985.XNoot1Carla Aarsen e.a., «Een referendum over Europa – oproep aan
de Tweede Kamer», advertentie in Trouw,
31 mei 1997.XNoot2Motie van het lid De Graaf c.s., voorgesteld op 23 oktober 2002 (Kamerstukken
II 2002/03, 23 987 nr. 23), aangenomen 5 november 2002.XNoot3Zie noot 4.XNoot4www.sp.nl/nieuws/actie/euro-nee/enquete.stm.XNoot5SCP, Sociaal-Culturele Verkenningen 1999,
p. 36–38.XNoot6Notitie Paul Dekker (SCP) ten behoeve van lezingen over publieke steun
voor staatkundige vernieuwingen 1998–2002, mei 2003.XNoot1D. Butler & A. Ranney, Referendums around the World:
the Growing Use of Direct Democracy, Washington 1994, p. 15.XNoot2Zie onder meer: Ph. Van Praag en K. Brants (red.): Tussen beeld en inhoud. Politiek en media in de verkiezingen van 1998,
Spinhuis 2000, hst. 4 en 5, p. 58–111.XNoot1Claes de Vreese, Communicating Europe, http://network-europe.net/policies-priorities/CommunicatingEurope,
2003, p. 13.XNoot1Europese Raad van Kopenhagen, Conclusies van het Voorzitterschap, 13 december 2002, herzien 29 januari 2003, Raadsdocument
15 917/02, p. 2.XNoot2«Verklaring betreffende de toekomst van de Unie», gehecht
aan de slotakte van het Verdrag van Nice, in: Publicatieblad
van de Europese Gemeenschappen, 2001/C 80/01, 10 maart 2001, p. 86.XNoot3Regeringsnotitie Stand van zaken Conventie, Kamerstukken II 2002–03,
28 473, nr. 4, 7 maart 2003, p. 25. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28885-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl