Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en enige andere wetten ter verbetering van de toepassing van de maatregel ter ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel (verruiming mogelijkheden voordeelontneming); Advies en nader rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk Advies Raad van State en nader rapport
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136720
 2009-2010
 
 32 194
 Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering
en enige andere wetten ter verbetering van de toepassing van de maatregel
ter ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel (verruiming mogelijkheden
voordeelontneming)
 
 
 
 
 Nr. 
 4
 ADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT
 Hieronder zijn opgenomen het advies van de Raad van State d.d. 20 juli
2009 en het nader rapport d.d. 27 oktober 2009, aangeboden aan de Koningin
door de minister van Justitie. Het advies van de Raad van State is cursief
afgedrukt.
 
 Bij Kabinetsmissive van 28 mei 2009, no. 09.001443, heeft Uwe
Majesteit, op voordracht van de minister van Justitie, bij de Raad van State
ter overweging aanhangig gemaakt het voorstel van wet tot wijziging van het
Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en enige andere wetten
ter verbetering van de toepassing van de maatregel ter ontneming van wederrechtelijk
verkregen voordeel (verruiming mogelijkheden voordeelontneming), met memorie
van toelichting.
 
 
 Het wetsvoorstel strekt ertoe de mogelijkheden voor voordeelontneming
te verruimen. Daartoe wordt voorzien in de invoering van wettelijke bewijsvermoedens
over de criminele herkomst van het vermogen van de veroordeelde. Verder wordt
de mogelijkheid tot het leggen van «anderbeslag» uitgebreid en
wordt het mogelijk gemaakt onderzoek te doen naar het vermogen van de veroordeelde
nadat de betalingsverplichting onherroepelijk is geworden. Ook kan een reisverbod
worden opgelegd als bijkomende straf. Naast verruiming van de regeling van
de voordeelontneming wordt voorzien in een aanvulling van de gronden voor
verbeurdverklaring.
 De Raad van State maakt naar aanleiding van het wetsvoorstel opmerkingen
met betrekking tot de voorbereiding ervan, de noodzaak, het reisverbod, de
verruiming van de gronden voor verbeurdverklaring, de bewijslastverdeling,
het conservatoir beslag en het onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde.
Hij is van oordeel dat in verband met deze opmerkingen over het voorstel in
deze vorm niet positief kan worden geadviseerd.
 
 
 Blijkens de mededeling van de Directeur van uw kabinet van 28 mei
2009, nr. 09.001443, machtigde Uwe Majesteit de Raad van State zijn advies
inzake het bovenvermelde voorstel van wet rechtstreeks aan mij te doen toekomen.
Dit advies, gedateerd 20 juli 2009, nr. W03.09.0163/II, bied ik U hierbij
aan.
 
 
 De Raad maakt opmerkingen met betrekking tot de voorbereiding van het
wetsvoorstel, de noodzaak, het reisverbod, de verruiming van de gronden voor
verbeurdverklaring, de bewijslastverdeling, het conservatoir beslag en het
onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde. Hij is van oordeel dat in
verband met deze opmerkingen over het voorstel in deze vorm, niet positief
kan worden geadviseerd. 
 
 
 Het wetsvoorstel heeft naar aanleiding van het advies van de Raad aanzienlijke
wijzigingen ondergaan. Onder meer is het van het voorstel deel uitmakende
reisverbod als bijkomende straf komen te vervallen. Ook de voorgestelde regeling
met betrekking tot de verdeling van de bewijslast werd naar aanleiding van
het advies aangepast. Tenslotte zijn de aanvullende bevoegdheden waarin het
voorstel voorziet nader ingekaderd. Hieronder ga ik meer in detail op de aangebrachte
wijzigingen in. Naar mijn oordeel is daarmee aan de door de Raad gemaakte
opmerkingen adequaat gevolg gegeven.
 
 
 1. Voorbereiding
 Het is de Raad opgevallen dat het merendeel van de voorstellen in het
wetsvoorstel is opgenomen nadat een groot aantal adviezen was ingewonnen,
waaronder die van de Raad voor de Rechtspraak, de Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak en de Nederlandse Orde van Advocaten, over een voorontwerp met
een relatief bescheiden strekking. De nieuwe onderdelen van het wetsvoorstel,
die vooral zijn ontleend aan het advies van het college van procureurs-generaal
(OM), houden ver strekkende en ingrijpende wijzigingen in ten opzichte van
het eerdere ontwerp. Zij betreffen bijvoorbeeld
de invoering van bewijsvermoedens en een aanmerkelijke vereenvoudiging van
de mogelijkheden tot «anderbeslag». Deze gang van zaken heeft
ertoe geleid dat de andere bij de strafrechtspleging betrokken organisaties
wier advies voor de kwaliteit van de wetgeving van belang wordt geacht, zich
niet hebben kunnen uitlaten over de meest ver strekkende onderdelen van het
wetsvoorstel. Een ordentelijke wetgevingsprocedure brengt mee dat over dermate
ingrijpende wijzigingen van het voorontwerp opnieuw advies wordt gevraagd
bij de in de toelichting genoemde instanties. Nu het voorstel belangrijke
wijzigingen van strafprocessuele aard bevat, ligt ook advisering door de Adviescommissie
strafprocesrecht in de rede. De Raad adviseert overtuigend te motiveren waarom
over het ingrijpend gewijzigde voorstel geen adviezen meer zijn ingewonnen.
 
 
 1. De Raad constateert dat eerst nadat de adviezen naar aanleiding
van het voorontwerp waren ingewonnen, verstrekkende onderdelen aan het wetsvoorstel
zijn toegevoegd. Hij is van oordeel dat dit ertoe heeft geleid dat deze adviesorganen
zich niet over de meest verstrekkende wijzigingen hebben kunnen uitlaten en
adviseert te motiveren waarom over het gewijzigde voorstel geen nadere adviezen
zijn ingewonnen. Aan dit onderdeel van het advies is gevolg gegeven door in
de onderdelen van de memorie van toelichting die zich daarvoor lenen, tot
uitdrukking te brengen hoe de uitgebrachte adviezen tot aanpassing van het
voorontwerp hebben geleid. Voorts ben ik nadrukkelijk ingegaan op de redenen
waarom ik gemeend heb van een hernieuwde consultatie af te kunnen zien. Ik
verwijs hiertoe naar onderdeel 2 van de memorie van toelichting.
 
 
 2. Noodzaak
 Blijkens het algemeen gedeelte van de memorie van toelichting strekt het
wetsvoorstel tot aanpassing en uitbreiding van het ontnemingsinstrumentarium.
Voor de achtergronden hiervan wordt verwezen naar het Coalitieakkoord en naar
de beleidsnotitie van het kabinet ter zake van financieel-economische criminaliteit
die bij brief van 13 december 2007 aan de Tweede Kamer der Staten Generaal
is gezonden. Volgens deze notitie vormt een wezenlijk
knelpunt bij de toepassing van de ontnemingswetgeving het feit dat het afnemen
van crimineel vermogen door het OM «nog geen vanzelfsprekend onderdeel
is van de keuze voor de wijze waarop een misdrijf wordt benaderd». De
reden hiervan is dat het vervolgen en bestraffen van daders traditioneel meer
aandacht krijgt en dat het ontnemen extra werk en vaak bijzondere expertise
vergt. Een ander gesignaleerd knelpunt vormt het feit dat niet in alle gevallen
(tijdig) beslag wordt gelegd op roerende en onroerende zaken. Daardoor ontstaat
onnodig verschil tussen de bedragen die de rechter aan maatregelen oplegt
en de bedragen die daadwerkelijk op het vermogen van de veroordeelde worden
verhaald. Volgens de notitie ontbreekt het soms aan voldoende deskundigheid
en ervaring bij de betrokken instanties en kan de rolverdeling tussen specialisten
op dit terrein en generalisten nog verder worden verbeterd. Terecht stelt
daarom de toelichting bij het wetsvoorstel dat het belang van het vroegtijdig
verrichten van financieel onderzoek en het vroegtijdig leggen van conservatoir
beslag niet voldoende kan worden benadrukt. Vervolgens wordt echter
zonder nadere redengeving gesteld dat er nieuwe wettelijke regels nodig zijn
voor de zaken waarin het voor het OM niet mogelijk is gebleken om vroegtijdig
beslag te leggen en om de bewijslast van het OM over de herkomst van het vermogen
te verlichten. Daarnaast vermeldt de toelichting dat met de verwachte opbrengsten
van het wetsvoorstel in de begroting van Justitie rekening is gehouden. Het
wetsvoorstel is volgens de toelichting daarmee noodzakelijk om de «ontvangstentaakstelling»
te realiseren.
 
 
 De ontnemingswetgeving is in 1993 in werking getreden en in 1998 en 2004
door het WODC geëvalueerd. Beide keren kwam uit het onderzoek naar voren
dat, voor zover de resultaten van de ontneming bij de verwachtingen achterblijven,
dit niet aan de regelgeving te wijten is, maar het gevolg is van onvoldoende
aandacht bij de toepassing ervan. Ook de toelichting bij het wetsvoorstel
wijst daar op. In het ontbreken van organisatorische voorzieningen of een
bepaalde deskundigheid kan op zichzelf echter geen noodzaak worden gevonden
voor nieuwe, soms ver strekkende, voorstellen voor wetgeving. Dat werd onderkend
in het voorontwerp dat aan dit wetsvoorstel voorafging. Dat voorontwerp voorzag
slechts in drie relatief beperkte wijzigingen, met als argument dat «van
een meer intensieve toepassing van de bestaande mogelijkheden (meer) valt
te verwachten dan van ingrijpende aanvullingen of aanpassingen van de regelgeving».
De Raad acht het van wezenlijk belang dat de noodzaak van de voorgestelde
wijzigingen overtuigend wordt aangetoond. Hij adviseert het wetsvoorstel in
zoverre nader te bezien.
 
 
 2. De Raad maakt opmerkingen over de onderbouwing van de noodzaak
van het voorstel en adviseert het wetsvoorstel in zoverre nader te bezien.
Aan het advies van de Raad is gevolg gegeven door bij de onderdelen van de
memorie van toelichting die zich daarvoor lenen, de noodzaak van de onderdelen
van het wetsvoorstel van een nadere onderbouwing te voorzien.
 
 
 3. Het reisverbod
 Volgens het voorgestelde artikel 32 van het Wetboek van Strafrecht (Sr)
kan een reisverbod voor ten hoogste twee jaren worden opgelegd
 
 (a) met het oog op voorkoming van herhaling bij veroordeling wegens enig
misdrijf met een grensoverschrijdend karakter, of
 
 (b) met het oog op voorkoming van verhaalsfrustratie na oplegging van
de maatregel bedoeld in artikel 36e Sr, indien er aanwijzingen bestaan dat
voorwerpen buiten het grondgebied van Nederland zijn gebracht.
 
 
 De rechter bepaalt het tijdstip waarop het verbod ingaat, de duur en de
landen waarvoor het verbod geldt.
 Dit voorstel geeft de Raad aanleiding tot de volgende opmerkingen.
 
 
 a. Maatregel of straf
 Volgens de toelichting dient het reisverbod van artikel 32, eerste lid,
aanhef en onder a, Sr primair een speciaal preventief doel en is het niet
gericht op leedtoevoeging. Als het niet gaat om vergelding of leedtoevoeging,
ligt het niet voor de hand het reisverbod vorm te geven als een bijkomende
straf. Voorts wijst de Raad in verband met het reisverbod van artikel 32,
eerste lid, aanhef en onder b, Sr erop dat de wetgever de ontnemingsmaatregel
tot dusverre beschouwt als een afzonderlijke sanctie, strekkende tot financieel
herstel van de rechtmatige toestand, die geen onderdeel vormt van het sanctiepakket
dat in de hoofdprocedure geldt. De keuze voor
een reisverbod in de vorm van een bijkomende straf lijkt zich niet met deze
opvatting te verdragen. De oplegging van deze bijkomende straf is immers aan
de oplegging van de ontnemingsmaatregel gekoppeld. De Raad adviseert de keuze
voor het reisverbod in de vorm van een bijkomende straf nader te bezien.
 
 
 b. Verenigbaarheid van het reisverbod ter voorkoming van «verhaalsfrustratie»
met grondrechten en EG-recht
 Paragraaf 7 van de toelichting is gewijd aan het reisverbod als bijkomende
straf. Daarin wordt ingegaan op de verenigbaarheid
van het reisverbod met grondrechten en met het EG-recht. Het is de Raad opgevallen
dat deze toelichting vrijwel uitsluitend gaat over het reisverbod van het
voorgestelde artikel 32, eerste lid, aanhef en onder a, Sr. Het reisverbod
van het voorgestelde artikel 32, eerste lid, aanhef en onder b,
Sr dient als straf evenzeer verenigbaar te zijn met het in artikel 2, vierde
lid, van de Grondwet neergelegde recht om het land te verlaten, en met het
in artikel 2 van het Vierde Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming
van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) en artikel
12 van het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten
neergelegde recht op bewegingsvrijheid en het in dezelfde artikelen neergelegde
recht om het land te verlaten, alsmede met het EG-recht. Voor die verenigbaarheid
is van belang of een straf dient ter bescherming van een fundamenteel belang
van de samenleving, of de straf geschikt is om dat belang te beschermen en
of de straf niet verder gaat dan nodig is. In dat kader valt op dat er een
discrepantie bestaat tussen de tekst van het wetsvoorstel en de toelichting
daarop. De tekst van het voorstel gaat ervan uit dat het doel van dit reisverbod
voorkoming van verhaalsfrustratie is. De toelichting heeft het echter over
het voorkomen van het ongestoord kunnen genieten van de bezittingen die degene
aan wie een ontnemingsmaatregel is opgelegd, buiten Nederland heeft ondergebracht
en die met criminele activiteiten zijn gefinancierd. Dat wekt de indruk dat
niet zozeer «verhaalsfrustratie» wordt voorkomen als wel «genotsfrustratie»
wordt beoogd. De Raad betwijfelt of met het aan een ontnemingsmaatregel gekoppelde
reisverbod wordt voorkomen dat het verhaal op de goederen van degene aan wie
de maatregel is opgelegd, wordt ontgaan. Dat verhaal is gewoonlijk al voorkomen
doordat de goederen bijvoorbeeld in de loop van de ontnemingsprocedure naar
het buitenland zijn overgebracht. Bovendien zal veelal niet bekend zijn naar
welk land vermogen is overgebracht. Naar het oordeel van de Raad weegt het
reisverbod voor degene aan wie een ontnemingsmaatregel is opgelegd, niet op
tegen het in de Grondwet en verdragen neergelegde recht om het land te verlaten
en het recht op bewegingsvrijheid. Dat laat nog onverlet de verenigbaarheid
van het reisverbod in het algemeen met het EG-recht, waarop de Raad hierna
nader ingaat. De Raad adviseert daarom af te zien van het reisverbod als bedoeld
in artikel 32, eerste lid, aanhef en onder b, Sr.
 
 
 c. Vrij verkeer van personen
 Een reisverbod vormt een belemmering van verschillende vrijheden onder
het EG-Verdrag, in het bijzonder van de vrijheid van personenverkeer op basis
van artikel 18. Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft
recent overwogen dat artikel 18 van het EG-verdrag en artikel 27 Richtlijn
2004/38/EG niet in de weg staan aan een nationale wettelijke regeling die
het mogelijk maakt het recht van een burger van een lidstaat om naar een andere
lidstaat te reizen te beperken, met name op grond van het feit dat hij daaruit
eerder is uitgezet wegens «illegaal verblijf», mits
 
 (1) het persoonlijk gedrag van die burger een werkelijke, actuele en voldoende
ernstige bedreiging vormt, die een fundamenteel belang van de samenleving
aantast, en
 
 (2) de voorgenomen beperkende maatregel geschikt is om het ermee beoogde
doel te verwezenlijken en niet verder gaat dan nodig is voor het bereiken
van dat doel.
 
 
 Bovendien moet een maatregel die de gebruikmaking van het recht van vrij
verkeer beperkt, worden genomen op grond van overwegingen die eigen zijn aan
de bescherming van de openbare orde of de openbare veiligheid van de lidstaat
die de maatregel neemt.
 Het wetsvoorstel noch de toelichting werkt deze door het Hof genoemde
criteria nader uit. Omdat het gedrag van de betrokkene en de speciale preventie
bepalend zijn voor het al dan niet opleggen van een reisverbod, is de belemmering
van het vrije verkeer van personen binnen de Europese Unie gerechtvaardigd
en voldoet deze aan het evenredigheidsbeginsel, volgens de toelichting. Aan
de rechter wordt overgelaten te beoordelen of het reisverbod noodzakelijk
is ter voorkoming van een actuele, werkelijke en voldoende ernstige bedreiging
van een fundamenteel belang van de samenleving.
 Het is evenwel aan de wetgever om een standpunt te bepalen ten aanzien
van de vraag in welke gevallen de oplegging van een reisverbod in overeenstemming
is met het Europese recht en om de daarvoor geldende criteria in de wet op
te nemen. De summiere motivering in de toelichting vormt een ontoereikend
richtsnoer voor de toepassing van een uitsluitend naar doel begrensd reisverbod,
temeer nu vorengenoemde richtlijn bepaalt dat een strafrechtelijke
veroordeling als zodanig geen reden vormt voor maatregelen die het vrije verkeer
belemmeren.
 De Raad adviseert dragend te motiveren dat de reisverboden passen binnen
de grenzen van het EG-recht en daarbij behalve op genoemde richtlijn en rechtspraak
ook in te gaan op andere relevante bepalingen van EG-recht die gelden voor
burgers van de Unie, alsmede op bepalingen die relevant zijn voor onderdanen
van EER-landen of voor onderdanen uit landen waarmee de EG een overeenkomst
over personenverkeer heeft gesloten, en zo nodig deze verboden te heroverwegen.
 
 
 Onverminderd het voorgaande merkt de Raad over het reisverbod het volgende
op.
 
 
 d. Normering en systematiek
 Een bijkomende straf kan worden opgelegd in de gevallen waarin de wet
oplegging toelaat. Deze regel wordt zo uitgewerkt dat de wet per delict of
groep van delicten bepaalt of oplegging van de bijkomende straf mogelijk is. Het voorgestelde artikel 32, eerste lid, aanhef en onder
b, Sr breekt met deze systematiek: een bepaling van de strafbare feiten waarbij
oplegging van een reisverbod mogelijk is, wordt niet gegeven. Dit geldt ook
voor de onder a genoemde grond, omdat oplegging mogelijk is bij elk misdrijf
met «een grensoverschrijdend karakter». De gekozen omschrijving
voldoet niet aan de bij een wettelijke normering van strafoplegging in acht
te nemen precisie. Dat wordt ook geïllustreerd door een voorbeeld dat
in de toelichting wordt gebruikt. Die noemt «sekstoerisme» een
misdrijf met een grensoverschrijdend karakter, maar onderkent tegelijkertijd
dat in geval van seksueel misbruik van minderjarigen gepleegd in het buitenland
door een Nederlander het grensoverschrijdende karakter losstaat van de delictsomschrijving.
 De onduidelijkheid van de wettelijke normering maakt dat het voorstel
raakt aan het legaliteitsbeginsel, zoals dat verwoord is in artikel 7 EVRM,
artikel 16 van de Grondwet en artikel 1 Sr. Daar komt nog bij dat de met deze
bijkomende straf na te streven sanctiedoelen in de wet benoemd worden. Tot
dusverre laat de wet zich niet uit over de sanctiedoelen die met straffen
mogen worden nagestreefd. Dit klemt temeer nu het tweede sanctiedoel, de voorkoming
van «verhaalsfrustratie», geen breed en algemeen geaccepteerd
strafdoel is.
 De Raad adviseert af te zien van een doelbepaling en, ter wille van de
rechtszekerheid, uitdrukkelijk te bepalen voor welke delicten het reisverbod
als bijkomende straf kan worden opgelegd, en deze keuze overtuigend te motiveren.
 
 
 e. Handhaafbaarheid
 Een reisverbod is een gedragsvoorschrift. Er zijn meer straffen die gedragsvoorschriften
inhouden. Te denken valt aan een ontzetting van het recht om een beroep uit
te oefenen en aan een ontzegging van de rijbevoegdheid. Een noodzakelijk complement
van dergelijke straffen is een strafbepaling die handelen in strijd met de
opgelegde straf als een strafbaar feit aanmerkt. De Raad wijst bij wijze van
voorbeeld op artikel 195 Sr. Een dergelijke strafbaarstelling ontbreekt in
het voorstel. Evenmin is voorzien in de mogelijkheid een paspoort wegens handelen
in strijd met een reisverbod vervallen te verklaren. Tegen deze achtergrond
lijkt de waarde van de voorgestelde bijkomende straf uit een oogpunt van speciale
preventie gering. Daarbij wijst de Raad er nog op dat de Nederlandse overheid
uitsluitend van Nederlanders het paspoort kan intrekken. Verder bepaalt artikel
46a van de Paspoortwet dat een identiteitskaart niet kan worden geweigerd
of vervallen verklaard. Een houder van een buitenlands paspoort die in Nederland
veroordeeld wordt wegens een strafbaar feit als bedoeld in artikel 32 Sr,
hoeft derhalve, zelfs als wordt voorzien in de mogelijkheid van vervallenverklaring,
niet te vrezen voor zijn paspoort. Onduidelijk is in hoeverre van een strafrechtelijk
verbod op het handelen in strijd met een reisverbod, vergelijkbaar met artikel
195 Sr, iets verwacht mag worden. En als het reisverbod slechts zeer beperkt
kan worden gehandhaafd, lijkt het, mede vanuit Europeesrechtelijk gezichtspunt,
niet geschikt om de daarmee beoogde doelen te bereiken. De Raad adviseert in de toelichting uitdrukkelijk in te gaan op de
mogelijkheden het reisverbod te handhaven en het wetsvoorstel in het licht
van het vorenstaande aan te passen. 
 
 
 f. Aansluiting bij regeling ontzetting van rechten
 Het voorgestelde artikel 32, tweede lid, Sr bepaalt dat een reisverbod
voor ten hoogste twee jaren kan worden opgelegd. Het voorgestelde derde lid
schrijft voor dat een reisverbod het tijdstip vermeldt waarop het verbod ingaat,
de duur en de landen waarvoor het verbod geldt.
 Deze formuleringen wijken sterk af van de bij de ontzetting van rechten
gekozen benadering. Bij ontzetting van rechten bepaalt de rechter de duur
aan de hand van een wettelijke normering, die rekening houdt met de lengte
van een mogelijk tegelijk opgelegde vrijheidsstraf of geldboete (artikel 31,
eerste lid, onder 1 tot en met 3, Sr). De Raad adviseert deze methodiek over
te nemen.
 
 
 g. Procedure
 Wat het reisverbod betreft, merkt de Raad op dat hem is gebleken dat in
2007 door verschillende instanties advies is uitgebracht over een voorstel
tot invoering van een reisverbod als bijkomende straf, ondersteund door een
wijziging van de Paspoortwet. Voorgesteld was de invoering van de mogelijkheid
van een reisverbod als bijkomende straf bij een veroordeling wegens een misdrijf
met een grensoverschrijdend karakter. In dit wetsvoorstel is daaraan toegevoegd
de mogelijkheid van een reisverbod met het oog op voorkoming van «verhaalsfrustratie».
Noch van dit voorontwerp, noch van de adviezen terzake blijkt uit de toelichting
bij dit wetsvoorstel. Alle adviezen van wettelijke adviesorganen en eventuele
reacties van andere geraadpleegde instanties en organisaties dienen beschikbaar
te zijn en, mét de reactie van de regering, in het voorstel te zijn
verwerkt voordat de Raad om advies wordt gevraagd. Een en ander is ook van
belang voor de volgende stadia van het wetgevingstraject. De Raad adviseert in de toelichting alsnog in te gaan op de adviezen
die over het eerdere wetsvoorstel zijn uitgebracht, voor zover deze relevant
zijn voor de regeling van het reisverbod die in dit wetsvoorstel is opgenomen.
 
 
 3. Het advies van de Raad heeft mij aanleiding gegeven de voorgestelde
regeling inzake het reisverbod te heroverwegen en van dit wetsvoorstel geen
deel te laten uitmaken. De opmerkingen die de Raad dienaangaande heeft gemaakt,
laat ik hier derhalve verder onbesproken.
 
 
 4. De verruiming van de bijkomende straf van verbeurdverklaring 
 Het voorgestelde artikel 33a, eerste lid, onderdeel a, Sr breidt de mogelijkheden
tot verbeurdverklaring uit tot «aan de veroordeelde toebehorende voorwerpen
die geheel of grotendeels door middel van of uit de baten van het strafbare
feit zijn verkregen».
 De Raad merkt op dat de voorgestelde tekst naast een verruiming ook een
beperking inhoudt, doordat de mogelijkheid vervalt om voorwerpen verbeurd
te verklaren die niet aan de veroordeelde toebehoren maar die hij wel «geheel
of gedeeltelijk ten eigen bate kan aanwenden». De Raad adviseert de
huidige tekst in zoverre te handhaven.
 
 
 4. De Raad wijst er terecht op dat met de voorgestelde aanpassing
van de regeling voor verbeurdverklaring de mogelijkheid vervalt om voorwerpen
die niet aan de veroordeelde toebehoren maar die de veroordeelde «geheel
of gedeeltelijk ten eigen bate» kan aanwenden, komt te vervallen. Dit
is niet beoogd. De tekst van het voorgestelde artikel 33a, eerste lid, onderdeel
a, heeft overeenkomstig het advies van de Raad aanpassing ondergaan zodat
ook verbeurdverklaring mogelijk is van voorwerpen die de veroordeelde geheel
of gedeeltelijk ten eigen bate kan aanwenden.
 
 
 5. Artikel 36e, derde lid, Sr
 Het huidige artikel 36e, derde lid, Sr bepaalt, samengevat, dat op vordering
van het OM een ontnemingsmaatregel kan worden opgelegd indien aannemelijk
is dat het gronddelict of andere strafbare feiten er op enigerlei wijze toe
hebben geleid dat de veroordeelde wederrechtelijk voordeel heeft verkregen.
In het voorgestelde artikel 36e, derde lid, wordt daaraan toegevoegd dat in
dat geval wordt vermoed dat:
 
 a) uitgaven die de veroordeelde heeft gedaan in een periode van zes jaren
voorafgaand aan het plegen van dat misdrijf, wederrechtelijk verkregen voordeel belichamen, tenzij aannemelijk is dat deze uitgaven zijn gedaan
uit een legale bron van inkomsten, of
 
 b) voorwerpen die in een periode van zes jaren voorafgaand aan het plegen
van dat misdrijf aan de veroordeelde zijn gaan toebehoren, voordeel belichamen
als bedoeld in het eerste lid, tenzij aannemelijk is dat aan de verkrijging
van die voorwerpen een legale bron van herkomst ten grondslag ligt.
 
 
 Op vordering van het Openbaar Ministerie of op verzoek van de veroordeelde
kan de rechter volgens het voorgestelde nieuwe vierde lid een kortere periode
in aanmerking nemen.
 
 
 a. Omkering van de bewijslast
 In de toelichting wordt deze aanpassing omschreven als de introductie
van een wettelijk bewijsvermoeden, respectievelijk omkering van de bewijslast.
Deze terminologie kan aanleiding geven tot misverstanden. Aan artikel 36e
Sr ligt het uitgangspunt ten grondslag dat voor ontneming slechts in aanmerking
komt het voordeel dat de veroordeelde daadwerkelijk heeft genoten. Volgens
vaste jurisprudentie mag bij de schatting van het voordeel worden gebruikgemaakt
van een beredeneerde vermogensvergelijking, gebaseerd op wettige bewijsmiddelen
(zoals een sfo-rapport). Als het voorhanden
bewijsmateriaal de schijn tegen de veroordeelde wekt, kan de rechter op de
veroordeelde de bewijslast leggen om dat beeld te ontzenuwen. Ook nu wordt
al van de veroordeelde verlangd dat hij inzicht geeft in de herkomst van zijn
vermogen, indien hij beschikt over vermogensbestanddelen waarvan volgens het
OM de herkomst onduidelijk is. Dit wordt niet gekwalificeerd als een omkering
van de bewijslast, maar als een toepassing van het principe van een redelijke
bewijslastverdeling. De Raad wijst op HR 24 april 2007, NJ 2007, 265.
Daarbij merkt de Raad op dat het in dit geval ging om een ontneming wegens
gedragingen die zich vóór 1 maart 1993 hebben afgespeeld,
dus nog voordat de ontnemingswetgeving werd aangescherpt.
 De Raad adviseert de toelichting te verduidelijken.
 
 
 b. Wettelijk bewijsvermoeden
 De in artikel 36e, derde lid, Sr voorgestelde aanpassingen komen erop
neer dat de uitgaven die de veroordeelde tot zes jaar voor het plegen van
het misdrijf waarvoor hij is veroordeeld, heeft gedaan, of de voorwerpen die
hij in die periode heeft verkregen, worden vermoed wederrechtelijk verkregen
voordeel te belichamen, tenzij de veroordeelde aannemelijk kan maken dat er
een legale bron van inkomsten aan ten grondslag ligt. Beoogd wordt om meer
dan voorheen te komen tot een aanpassing van de stelplicht van het OM.
 
 
 Uit de toelichting blijkt dat het voorstel is geïnspireerd door de
wettelijke vormgeving van confiscatiebeslissingen in het Verenigd Koninkrijk.
Daarin kan een «criminal lifestyle» aanleiding zijn om tot een
bewijslastomkering te komen. De voorgestelde regeling gaat evenwel belangrijk
verder dan de Britse. In het wetsvoorstel wordt de omkering van de bewijslast
niet gerechtvaardigd door de vaststelling van een «criminal lifestyle»,
maar door de enkele vaststelling dat het aannemelijk is dat naast het gronddelict
ook andere strafbare feiten er op enigerlei wijze toe hebben geleid dat de
veroordeelde wederrechtelijk voordeel heeft verkregen, waarna vervolgens zes
jaar wordt teruggerekend. Enige strafbare betrokkenheid van de veroordeelde
bij deze andere strafbare feiten is daarbij niet vereist. Een omkering van
de bewijslast op een dermate smalle basis komt de Raad onjuist voor.
 De Raad merkt daarbij in de eerste plaats op dat het geldende Nederlandse
recht al elementen kent die lijken op het Britse systeem. Een ontnemingsmaatregel
kan worden gebaseerd op een veroordeling wegens het deelnemen aan een criminele
organisatie en zich uitstrekken over de jaren dat deze deelname heeft geduurd.
Dat is een grondslag die mogelijkerwijs overeenkomt met de vaststelling van
een «criminal lifestyle». Vervolgens wordt de voordeelontneming
die op deze grondslag kan worden gebaseerd, beheerst door de aannemelijkheid.
Op grond van het huidige artikel 36e, derde lid, Sr is in verband met de schatting
van het uit het gronddelict of uit andere feitenwederrechtelijk
verkregen voordeel immers niet de overtuiging vereist die voor het bewijs
van het ten laste gelegde feit is vereist, maar geldt het vereiste van aannemelijkheid.
Dat rechtvaardigt onder omstandigheden ontneming op basis van vermogensvergelijking.
In dat verband klemt het temeer dat bestaande mogelijkheden tot
het ontnemen van wederrechtelijk verkregen voordeel, ook op basis van artikel
36, tweede lid, Sr, in de toelichting niet in kaart zijn gebracht.
 
 In de tweede plaats merkt de Raad op dat een bewijsvermoeden
op zijn plaats kan zijn, indien aannemelijk is dat een gedraging niet op zichzelf
staat en degene die de bewijsopdracht krijgt, meer dan de vorderende partij,
in de positie is om (tegen-)bewijs te leveren. Bij het voorgestelde bewijsvermoeden
is dat niet verzekerd. Daar komt nog bij dat het vermoeden zich uitstrekt
tot vermogensbestanddelen die zes jaar vóór het misdrijf zijn
verkregen. De Raad wijst erop dat de ontnemingsmaatregel is gericht op herstel
in de oude toestand. Zoals de toelichting aangeeft, kan uit de rechtspraak
van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens worden afgeleid dat het gebruik
van bewijsvermoedens in overeenstemming kan zijn met de eis van een eerlijke
berechting van artikel 6 EVRM. Het gebruik van bewijsvermoedens moet echter
binnen redelijke grenzen blijven, terwijl er dient te worden voorzien in voldoende
procedurele waarborgen, zoals de toelichting aangeeft. Daarbij is zonder twijfel
van betekenis dat de afwegingen gemaakt worden door een strafrechter na een
zorgvuldige procedure. Van de wetgever mag echter worden verlangd dat de rechter
een adequaat kader ter beschikking staat, op basis van in de wet verankerde
criteria. Het gaat niet aan een vrijwel onbeperkte omkering van de bewijslast
te creëren in de verwachting dat de rechter daar een verstandig gebruik
van zal maken.
 
 
 De Raad adviseert het voorstel te heroverwegen.
 
 
 
 
 c. Overige opmerkingen
 
 
 – Ingevolge het voorgestelde artikel 36e, vierde lid, Sr kan uitsluitend
op vordering van het OM of op verzoek van de veroordeelde van de termijn van
zes jaren worden afgeweken. Het past bij de positie van de rechter in het
Nederlandse strafrecht, ook ambtshalve aanpassing van deze termijn mogelijk
te maken. De Raad adviseert hierin alsnog te voorzien.
 
 – In de toelichting wordt gerefereerd aan het Geerings-arrest. Uit
het arrest wordt afgeleid dat een vrijspraak op zichzelf niet aan ontneming
in de weg staat. De Hoge Raad lijkt daar anders over te denken: vergelijk
HR 9 september 2008, LJN BF0090. Mede omdat het Geerings-arrest betrekking
heeft op de toepassing van artikel 36e, tweede lid, Sr en het gebruik van
het bewijsvermoeden betrekking heeft op artikel 36e, derde lid, Sr, is de
passage in de toelichting verwarrend. De Raad adviseert de toelichting aan
te passen.
 
 
 5. De Raad constateert dat de voorgestelde aanpassing in de memorie
van toelichting wordt omschreven als een omkering van de bewijslast, welke
terminologie aanleiding kan geven tot misverstanden. Het advies van de Raad
heeft mij aanleiding gegeven in de memorie van toelichting te verduidelijken
dat wordt beoogd van de veroordeelde inzicht te verkrijgen in de herkomst
van zijn vermogen. Hiertoe heb ik in de toelichting tot uitdrukking gebracht
dat, door de werking van het voorgestelde bewijsvermoeden, het principe van
een redelijke en billijke verdeling van de bewijslast toepassing vindt. Ik
verwijs in dit verband naar onderdeel 4.2 van de memorie van toelichting.
 De Raad merkt voorts terecht op dat de regeling is geïnspireerd op
de wettelijke vormgeving van confiscatiebeslissingen in het Verenigd Koninkrijk
en meent dat met het wetsvoorstel, de Nederlandse regeling belangrijk verder
gaat dan de Britse, nu in de Nederlandse regeling niet de eis zou worden gesteld
dat er sprake is van een «criminal lifestyle». Naar aanleiding
daarvan heb ik als vereiste voor de toepassing van het bewijsvermoeden opgenomen
dat ook het plegen van andere feiten er aan heeft bijgedragen dat de veroordeelde
voordeel heeft genoten. Aldus vindt het vereiste van een «criminal lifestyle»
naar mijn mening adequaat vertaling in de Nederlandse regeling. Eveneens blijft
als uitgangspunt onverminderd van kracht, dat aan de veroordeelde slechts
voordeel wordt ontnomen, dat hij daadwerkelijk heeft genoten. Om dit uitgangspunt
krachtiger tot uitdrukking te laten komen, heb ik gevolg gegeven aan het advies
van de Raad om er in te voorzien dat de rechter ook ambtshalve de in artikel
36e, derde lid, Sr genoemde termijn van zes jaren kan verkorten. In onderdeel
4.2 van de memorie toelichting, waarnaar ik hier kortheidshalve verwijs, is
aangegeven dat dit middel een belangrijk correctief vormt op de werking van
het bewijsvermoeden. Van een vrijwel onbeperkte omkering van de
bewijslast, waarvan de Raad in dit verband spreekt, is daarmee geen sprake.
 
 
 6. «Anderbeslag»
 Het huidige artikel 94a van het Wetboek van Strafvordering (Sv) biedt
de mogelijkheid om, vooruitlopend op de (definitieve) vaststelling van een
geldboete of ontnemingsmaatregel, conservatoir beslag te leggen op het vermogen
van de verdachte. Artikel 94a, derde lid, Sv regelt het zogenoemde «anderbeslag».
Dit beslag kan – kort gezegd – worden gelegd op voorwerpen die
met het oogmerk van verhaalsfrustratie aan een ander zijn gaan toebehoren
(artikel 94a, derde lid, Sv). Eveneens kan vervangend beslag worden gelegd
op andere voorwerpen die aan deze ander toebehoren (artikel 94a, vierde lid,
Sv). Voorwaarde voor «anderbeslag» is, kort samengevat, dat
 
 (a) de voorwerpen (on)middellijk afkomstig zijn van het misdrijf,
 
 (b) er voldoende aanwijzingen zijn dat sprake is van een schijnconstructie
en
 
 (c) de derde de misdadige afkomst van de voorwerpen kende of behoorde
te kennen.
 
 
 Volgens de toelichting is het bereik van de huidige regeling te beperkt,
omdat deze voorbijgaat aan de gevallen dat een directe relatie met het misdrijf
ontbreekt, terwijl wel duidelijk is dat de verdachte vermogen bij een ander
heeft ondergebracht om het verhaal te frustreren. Daarom wordt voorgesteld
de onder a, b en c opgesomde cumulatieve eisen te vervangen door één
criterium: «anderbeslag» is mogelijk «indien er aanwijzingen
bestaan dat voorwerpen geheel of ten dele aan die ander zijn gaan toebehoren
met het kennelijke doel de uitwinning van voorwerpen te bemoeilijken of te
verhinderen.»
 
 
 De Raad merkt op dat de toepasselijkheid van de huidige regeling blijkens
de tekst en de totstandkominggeschiedenis ervan uitdrukkelijk beperkt is tot
die gevallen, waarin aan de delictsomschrijving van het delict witwassen welhaast
geheel is voldaan. Die regeling is betrekkelijk recent en na een zorgvuldige
afweging tot stand gekomen. Niet toegelicht
wordt waarom een ingrijpende wijziging na zo korte tijd wordt voorgesteld.
De Raad acht een dergelijke uiteenzetting en motivering temeer gewenst, nu
de voorgestelde verruiming van artikel 94a, derde lid, Sv het uitgangspunt
van het Burgerlijk Wetboek, dat een schuldeiser zijn vordering uitsluitend
op het vermogen van de schuldenaar kan verhalen, sterk uitholt. Door de voorgestelde
wijziging kan, uitsluitend op basis van voor verschillende interpretatie vatbare
omstandigheden en zonder dat een verband tussen een voorwerp met enig misdrijf
behoeft te worden aangetoond, de voor «anderbeslag» vereiste kwade
trouw worden aangenomen. Daarbij speelt ook een rol dat het begrip «aanwijzing»
een licht criterium is voor de toepassing van strafvorderlijke bevoegdheden.
Als voorbeeld kan worden gedacht aan een huwelijk buiten iedere gemeenschap
van goederen. Zeer wel denkbaar is dat een nieuw verworven voorwerp, zoals
een auto of een huis, op naam wordt gezet van de andere echtgenoot, omdat
het risico van verhaal daar het kleinst is. In de termen van het wetsvoorstel
is, indien vele jaren later een misdrijf plaatsvindt, de auto dan aan een
ander gaan toebehoren met het kennelijke doel de uitwinning van verhaal te
bemoeilijken, hoewel deze constructie privaatrechtelijk is toegestaan. Is
het gerechtvaardigd dat in deze situatie op de auto verhaal wordt genomen
als de ene echtgenoot zich, mogelijk pas jaren later, aan een strafbaar feit
schuldig maakt? Dit voorbeeld illustreert dat de feitelijke benadering van
de eigendomsvraag, waarop het voorstel is gebaseerd, zijn doel voorbijschiet
en eigendomsverhoudingen die bescherming verdienen, ten onrechte aantastbaar
maakt. Het«anderbeslag» kan daarmee ook een niet toelaatbare beperking
meebrengen van het eigendomsrecht als gewaarborgd door artikel 1, eerste lid,
eerste zin, van het Eerste protocol bij het EVRM. Anders dan de toelichting
stelt, wordt het uitgangspunt, dat bescherming wordt geboden aan het vermogen
en de rechtspositie van derden te goeder trouw, niet gerespecteerd.
 De Raad adviseert het voorstel in zoverre te heroverwegen.
 
 
 6. De Raad adviseert de voorgestelde regeling van het anderbeslag
te heroverwegen. De Raad meent dat de regeling zijn doel voorbij schiet en
dat eigendomsverhoudingen die bescherming verdienen, ten onrechte aantastbaar
worden gemaakt. De Raad wijst in dit verband op artikel 1, eerste lid, eerste
zin, van het Eerste Protocol, EVRM. Met de Raad ben ik het oordeel toegedaan dat de eigendom van derden te goeder trouw passend dient te worden
beschermd. Dit laat onverlet dat de thans geldende toepassingsvereisten het
gebruik van het «anderbeslag» te zeer beperken. Aan het advies
heb ik gevolg gegeven door de regeling van het «anderbeslag» van
een nadere inkadering te voorzien. Naast het vereiste dat er voorwerpen aan
de ander zijn gaan toebehoren met verhaalsfrustratie als doel, komt in de
vereisten thans tot uitdrukking dat de ander zich van dat doel, in meer of
mindere mate, bewust moet zijn geweest. Hiermee is een wetenschapsvereiste
verwoord. Aldus wordt voorkomen dat derden te goeder trouw ten onrechte met
een onder hen gelegd beslag worden geconfronteerd. De Raad merkt voorts op
dat het criterium van«aanwijzingen» een relatief licht strafvorderlijk
criterium is. Hierin heb ik aanleiding gezien het thans reeds in de wet besloten
liggende criterium van «voldoende aanwijzingen» te handhaven.
Daarbij heb ik aanmerking genomen dat dit criterium in de rechtspraktijk ook
nu reeds wordt gehanteerd.
 
 
 7. Onderzoek naar vermogen veroordeelde
 In het voorgestelde artikel 577ba Sv wordt een onderzoek naar het vermogen
van de veroordeelde mogelijk gemaakt. Ingevolge het vierde lid geldt dit onderzoek
als opsporingsonderzoek naar het strafbare feit of de strafbare feiten ter
zake waarvan de betalingsverplichting is opgelegd.
 Volgens de toelichting is het onderzoek naar het vermogen gericht op «de
vaststelling van de omvang van het vermogen van de veroordeelde waarop verhaal
kan worden genomen of op de vaststelling van de plaats waar vermogensbestanddelen
die aan de veroordeelde toebehoren, zich bevinden». Door het voorgestelde
vierde lid wordt de relatieve zwaarte van het feit waarvoor in de hoofdzaak
een veroordeling plaatshad, beslissend voor de vraag welke bevoegdheden ingezet
kunnen worden. Op deze wijze wordt echter geen adequate normering van onderzoeksbevoegdheden
verkregen. Het belang van het onderzoek, waar artikel 126g Sv op doelt, ziet
op het belang van het onderzoek naar het strafbare feit ter zake waarvan de
verdenking gerezen is. Het onderzoeksbelang in artikel 577ba Sv is een afgeleide
van de omvang van de nog openstaande betalingsverplichting en de mogelijkheden
om door opsporingshandelingen daarvoor verhaal te vinden. Bij het onderzoek
naar het vermogen van de veroordeelde zou dan ook niet het strafbare feit
waarvoor is veroordeeld, maar de vordering bepalend dienen te zijn voor toe
te passen bevoegdheden. Aangezien de toepasselijkheid van opsporingsbevoegdheden
en dwangmiddelen is gekoppeld aan de strafbare feiten die worden opgespoord,
maar niet aan de omvang van een betalingsverplichting die niet wordt nagekomen,
dienen de bevoegdheden die nodig worden geacht voor het onderzoek naar het
vermogen, uitdrukkelijk te worden opgesomd. Daarbij dient te worden bepaald
onder welke omstandigheden welke bevoegdheden mogen worden ingezet. De Raad
adviseert hiertoe.
 
 
 7. De Raad adviseert de bevoegdheden die nodig worden geacht voor
het onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde in de wet op te sommen
en aan te geven onder welke voorwaarden de bevoegdheden kunnen worden ingezet.
Ook aan dit onderdeel van het advies heb ik gevolg gegeven. De bevoegdheden
die in het belang van het onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde
kunnen worden toegepast en de voorwaarden waaronder, zijn opgesomd in de artikelen
577ba tot en met 577bg Sv. Niet langer wordt voor de toepassing van bevoegdheden
in het onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde aansluiting gezocht
bij de relatieve zwaarte van de feiten waarvoor een veroordeling is uitgesproken.
In de voorgestelde regeling komt zo meer tot uitdrukking dat het onderzoeksbelang
in artikel 577ba Sv een afgeleide is van de omvang van de nog openstaande
betalingsverplichting en de mogelijkheden om door onderzoekshandelingen daarvoor
verhaal te vinden. Het voorgestelde artikel 577ba dat eveneens aanpassing
heeft ondergaan, voorziet er in dat de rechter-commissaris deze elementen
in zijn afwegingen betrekt voordat hij de officier van justitie tot het doen
van onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde machtiging verleent. Ook
de toelichting heeft in dit verband aanpassing ondergaan. Kortheidshalve verwijs
ik hiervoor naar onderdeel 6 van de memorie van toelichting.
 
 
 8. Voor redactionele kanttekeningen verwijst de Raad naar de bij
het advies behorende bijlage. 
 
 
 8. De redactionele kanttekeningen van de Raad zijn, behoudens voor
zover betrekking hebbend op het reisverbod, overgenomen. Van de gelegenheid
is tenslotte gebruik gemaakt om, in plaats van de voorgestelde wijziging in
artikel 126 Sv, te voorzien in een afzonderlijk artikel 126fa Sv, dat nadere
voorzieningen bevat in verband met het strafrechtelijk financieel onderzoek.
In lijn daarmee heeft ook artikel 126f, vierde lid, Sv wijziging ondergaan.
 
 
 De Raad van State heeft bezwaar tegen de inhoud van het voorstel van wet
en geeft U in overweging dit niet aldus te zenden aan de Tweede Kamer der
Staten-Generaal.
 
 
 De waarnemend Vice-President van de Raad van State,
 P. van Dijk
 
 
 Ik moge U verzoeken het hierbij gevoegde gewijzigde voorstel van wet en
de gewijzigde memorie van toelichting aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal
te zenden.
 
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin 
 
 Bijlage bij het advies van de Raad van State betreffende
no. W03.09.0163/II met redactionele kanttekeningen die de Raad in overweging
geeft.
 – In het voorgestelde artikel 32, eerste lid, onder b, van het Wetboek
van Strafrecht ( Sr) de term «verhaalsfrustratie» vervangen door:
het ontgaan van verhaal.
 
 – In het voorgestelde artikel 36e, derde lid, Sr «indien aannemelijk
is dat naast» vervangen door: indien aannemelijk is dat behalve.
 
 – Het voorgestelde artikel 32 Sr opnemen ná artikel 36 Sr,
dan wel het reisverbod opnemen als een nieuw onderdeel 2 in artikel 9, eerste
lid, onderdeel b, Sr.
 
 – In het opschrift tot uitdrukking brengen dat mede voorzien wordt
in de invoering van een reisverbod, nu die straf niet uitsluitend in verband
met voordeelontneming wordt voorgesteld.
 
 – In het voorgestelde artikel 511e, eerste lid, onder b,van het
Wetboek van Strafvordering (Sv) (artikel II, onderdeel E) tot uitdrukking
brengen dat wordt afgeweken van artikel 345, derde lid, Sv.
 
 – De artikelen III en IV van het voorstel voorzien van een toelichting. 
 
 
 
 De oorspronkelijke tekst van het voorstel van wet en van de memorie van
toelichting zoals voorgelegd aan de Raad van State is ter inzage gelegd bij
het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Het voorontwerp behelsde de introductie van een onderzoek naar het vermogen
van de veroordeelde nadat de betalingsverplichting onherroepelijk is geworden,
de mogelijkheid om ook door de Staat te betalen rente over gelden waarop beslag
is gelegd tot het te ontnemen voordeel te rekenen en een vereenvoudiging van
de materiële gronden voor ontneming.
 
 
 Kamerstukken II 2007/08, 29 911, nr. 10.
 
 
 Kamerstukken II 1989/90, 21 504, nr. 3.
 
 
 De artikelsgewijze toelichting op artikel 32 verwijst naar paragraaf 7.
 
 
 HvJ EG, 10 juli 2008, C-33/07, Gheorghe Jipa tegen Roemenië.
 
 
 Gelet op het feit dat Richtlijn 2004/38 als voor de EER relevante tekst
wordt aangeduid.
 
 
 Openbaarmaking van de rechterlijke uitspraak en ontzetting van bepaalde
rechten zijn in artikel 339 Sr bijvoorbeeld mogelijk gemaakt bij een aantal
bedrogsdelicten. Verbeurdverklaring is in artikel 33a Sr op een aantal gronden
mogelijk gemaakt bij elk (strafbaar) feit (a, b, c); op een aantal andere
gronden enkel bij misdrijven (d, e).
 
 
 HvJ EG, 19-5-2009, C171/07, Apothekerkammer des Saarlandes e.a.
 
 
 Aanwijzing 262 van de Aanwijzingen voor de regelgeving.
 
 
 Zie bijvoorbeeld HR 24 april 2007, NJ 2007, 265.
 
 
 Wet van 8 mei 2003, Stb. 2003, 202.