Ruimtevaartbeleid; Verslag van een Algemeen Overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24446, nr. 44

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

15-01-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

24446 nr. 44

13-01-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24446Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 42 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 446Ruimtevaartbeleidnr. 44VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 13 januari 2009De vaste commissie voor Economische Zaken1
heeft op 19 november 2008 overleg gevoerd met minister Van der Hoeven
van Economische Zaken over:– de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 10 november 2008 betreffende nadere invulling ruimtevaartbeleid
en inzet ESA Ministersconferentie (24 446, nr. 43).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk verslag
uit.Voorzitter: Hessels Griffier: FrankeVragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Besselink (PvdA): Voorzitter. Dit
overleg gaat over de inzet voor de ministersconferentie. In de nota staan
bovendien nog andere dingen die ik wil bespreken. Ik begin met de inzet voor
de ministersconferentie. Ik heb begrepen dat er veel overleg is geweest met
het veld. Daaruit kregen wij geen rare signalen dat er verkeerde keuzen zijn
gemaakt. In grote lijnen geven wij daarvoor onze complimenten.In het vorige algemeen overleg over ruimtevaart heb ik aangegeven dat
de PvdA-fractie wil inzetten op de kernkwaliteit van Nederland op het gebied
van ruimtevaart, onze wetenschappelijke poot. Deze moet het uitgangspunt zijn,
waarlangs volgens ons moet worden geredeneerd in de toepassing en de industrie.
De beperkte middelen van ons land kunnen dan zo efficiënt mogelijk worden
ingezet. Voor mij is dat de leidraad voor de beoordeling van deze projecten.Wij kunnen de keuzen die zijn gemaakt ondersteunen. Wel vind ik de toon
van de brief bijzonder. In feite zegt de minister: dit is de inzet, en als
het niet lukt, kijk ik ter plekke wat ik ga doen, en de Kamer zal daar achteraf
nog over horen. Ik begrijp dat de minister niet 10 000 opties kan uitwerken
en ik vind het hoopvol dat zij in de brief stelt dat een en ander zal worden
gerelateerd aan de wetenschap, maar kan zij toch meer duidelijkheid geven
over haar standpunt op dit punt? Ik neem aan dat zij iets meer zicht heeft
op wat er ongeveer gaat gebeuren op de ministersconferentie.Kan zij inschatten hoe andere landen reageren op de inschrijving van Nederland?
Hoe groot acht zij de slagingskans van haar inzet op dit moment?Wij bekijken dit uit een Nederlands gezichtspunt. Volgens mij is het punt
van discussie op dit terrein hoe wij het doen ten opzichte van andere Europese
landen, niet alleen in de EU, maar Europabreed. Hoe zetten deze landen in?
Doet Nederland dan nog een beetje mee of wordt ons de kaas van het brood gegeten?
Ik neem aan dat de minister een inschatting heeft gemaakt hoe wij er internationaal
voorstaan, ook op deze conferentie, en wat onze grote concurrenten zullen
zijn.De vakministeries doen nu mee als launching customer. Het is zeer belangrijk
dat de overheid daar serieus mee bezig is. Vindt de minister dit voldoende
of vindt zij het een mooie eerste stap en gaat zij bij de volgende ronde actiever
shoppen bij haar collega-ministers?In de brief staat dat Nederland zijn bijdrage moet verhogen van 4,48%
naar 4,71%. Geldt deze verhoging specifiek voor Nederland of gaat het
om een algemene verhoging? Als deze verhoging specifiek voor Nederland geldt,
wil ik weten waarom juist deze verhoging aan ons is opgelegd, als deze wordt
vergeleken met verhogingen die aan andere landen zijn opgelegd.Er is geconstateerd dat de spin-off naar het mkb beter kan. Hoe gaat de
minister daar meer handen en voeten aan geven?In de brief staat dat er momenteel een project gaande is om de beheersstructuur
van Galileo en NSS naar Noordwijk te halen. Mij lijkt dit een waardevolle
aanvulling op ons ruimtevaartcluster. Gaat de minister daarop inzetten? Kan
zij daaraan iets bijdragen?Wij hebben het convenant toegestuurd gekregen over het Netherlands Space
Office, het NSO. Ik dank de minister daarvoor. Het is fijn dat er al zulke
stappen zijn gezet. Ik proef daaruit dat het een overlegstructuur wordt. In
het vorige debat zijn wij ingegaan op de vraag hoe stevig dit instituut moet
zijn. Ik vind dat het steviger moet zijn. Hoe zit het met het mandaat? Is
het nu stevig genoeg, zodat het NSO een beetje slagvaardig wordt of wordt
het weer een bureaucratisch overlegorgaan? Overigens vind ik het nog steeds
belangrijk dat er overlegd wordt.In het vorige debat hebben wij ook afgesproken dat de minister heel specifiek
zou letten op de huidige combinatie van ruimte- en luchtvaart in het NIVR
en op de vraag of er een knip komt. Met de motie Hessels/Besselink is aan
de minister gevraagd om te garanderen dat er kruisbestuiving blijft. Wij hebben
toen ook gevraagd om een nulmeting. Wij wilden dat de kruisbestuiving in de
huidige situatie in kaart werd gebracht en dat deze in de toekomst geborgd
blijft. Wij willen dan bezien of het beter of slechter is geworden.De heer Aptroot (VVD): Voorzitter. Wij zijn
het op één punt na met de minister eens. Wij vinden het goed
dat zowel het kabinet als de industrie inzet op een paar gebieden waarin wij
sterk zijn. Wij kunnen niet alles doen. Het afgelopen jaar heb ik een aantal
bedrijven in de ruimtevaartindustrie bezocht, onder andere Estec in Noordwijk.
Wat in Noordwijk gebeurt is heel indrukwekkend en dat geldt ook voor wat er
bij allerlei andere bedrijven gebeurt, zoals Dutch Space en Fokker Aerospace.
Het is niet de grootste bedrijfstak, maar op het gebied van technologie staat
hij helemaal in de voorhoede. De VVD-fractie vindt dat belangrijk voor Nederland.
Wij nemen kennis van alle programma’s waarop Nederland in principe inschrijft,
zoals TROPOMI. De 4,71% voor de verplichte ESA-programma’s is
erop gebaseerd. Er is nog een bijdrage voor de lanceerbasis in Frans Guyana
en voor aardobservatieprogramma’s.Wij hebben behoefte aan een A4’tje waarop staat wat wij doen. Wij
hebben wel de bijlage met daarop alle ministeries, maar Economische Zaken
is het ministerie dat de eerste verantwoordelijkheid draagt. Het is prima
dat de bijdragen uit allerlei potten komen. Voor de industrie en de ontwikkelingen
maakt dat niks uit. Hoe verhoudt dit zich tot andere landen? Hoe zijn wij
tot deze bedragen gekomen? Komt dat omdat het budget niet hoger kon zijn of
is het voldoende dat wij zorgen dat er gebeurt wat wij willen? De VVD-fractie
wil dat de grote ESA-vestiging Estec in Noordwijk blijft. De VVD-fractie wil
bovendien niet alleen dat Estec er in deze omvang blijft, maar dat wij ervoor
zorgen dat er ook iets extra’s gebeurt. Als wij inschrijven weten wij
dat wij niet zomaar iets «over de balk naar Europa gooien». Nederland
krijgt er werk voor terug. Dit is heel iets anders dan wat er gebeurt met
een heleboel andere budgetten, waarbij je het geld kwijt bent en je maar moet
zien wat ervoor terugkomt. Nu of in de komende tijd zouden wij graag eens
een indicatie krijgen. Verder steunen wij de minister. Volgens mij heeft de
minister dezelfde inzet: vasthouden wat wij hebben en waar mogelijk versterken.Er worden drie nieuwe indicatoren voor de beleidsevaluatie voorgesteld.
De eerste twee indicatoren vinden wij vaag. Alleen de derde, de hoeveelheid
opdrachten die de Nederlandse industrie binnenhaalt, is volgens ons een indicator
waarmee metingen kunnen worden verricht. Waarom zouden wij niet het aantal
banen en de omzet in de ruimtevaartindustrie als indicator nemen? Het gaat
immers niet om gigantisch veel bedrijven. Ik weet wel dat dit niet alleen
aan de overheid ligt, maar dat dit voor allerlei indicatoren geldt. Wij zouden
dit eens een aantal jaren moeten monitoren en moeten kijken hoe het gaat.Het enige verschilpunt op dit terrein tussen de regering en de VVD-fractie
is het onderbrengen van het NSO bij SenterNovem. Ik denk dat dit een enorme
bureaucratie wordt. Aan de top komt de directeur van SenterNovem te staan.
Voorts komt er innovatie van SenterNovem. Daaronder komt de directeur van
het NSO. Dat werkt toch niet? De twee grootste regeringspartijen zeggen dat
zij dan wel «verbandjes» moeten aanleggen om ruimtevaart en luchtvaart
bij elkaar te houden. Deze zaten nu juist bij elkaar in het NIVR, dat goed,
klein en overzichtelijk was. Het besluit is genomen, maar ik vind dat uit
de uitwerking blijkt dat de VVD-fractie al goed had gezien dat het niets zou
worden. Ik geef de minister in overweging om ten halve te keren in plaats
van ten hele te dwalen. Ik begrijp dat de PvdA-fractie zich ook afvraagt of
wij het wel goed hebben gedaan.Mevrouw Besselink (PvdA): Tijdens het vorige
debat hebben wij hierover ook al gediscussieerd. Wij erkennen allemaal dat
dit goed moet worden georganiseerd. Vindt de VVD-fractie dat wij het hele
NSO maar moeten laten zitten?De heer Aptroot (VVD): Wij vonden het prima
dat ruimtevaart en luchtvaart in één organisatie zaten, het
NIVR. In feite was er geen probleem. Wij gaan nu bewust iets nieuws creëren.
Het NSO komt overigens bij een van de meest bureaucratische organisaties,
SenterNovem. Bovendien wordt het ondergebracht in de organisatie met een aantal
lagen erboven.Mevrouw Besselink (PvdA): Ik ben bekend met
uw liefdesverhouding tot SenterNovem, maar volgens mij gaat het hierbij om
afstemming binnen het ruimtevaartcluster in Nederland. U zegt dat er eigenlijk
geen probleem was. Maar erkent u niet dat er heel veel clubjes bezig waren?
Overkoepeling en afstemming zouden erg waardevol kunnen zijn in Nederland.De voorzitter: Mevrouw Besselink, de discussie
hierover hebben wij tijdens het vorige algemeen overleg al gevoerd.Mevrouw Gesthuizen (SP): Voorzitter. Ik wil
eerst vragen of voortaan een andere planning mogelijk is. Een week geleden
hebben wij de brief gehad. Met alle respect voor mijn collega-Kamerleden zeg
ik dat geen van ons ruimtevaartdeskundige is. Wij moeten daarom uitgebreid
consulteren. Ik zag de minister gisteravond laat nog bij het debat over de
gevolgen van de kredietcrisis voor de reële economie. Wij
werken allemaal hard en hebben niet altijd evenveel te zeggen over onze eigen
agenda. Ik zou het prettig hebben gevonden als wij iets meer tijd hadden gehad.De brief van de minister is uitstekend opgesteld, goed leesbaar en zeer
inzichtelijk wat betreft de afwegingen en de verantwoordelijkheden. Ook met
de analyse achter deze brief ben ik het goeddeels eens. Ruimtevaart is een
onbeschrijflijk interessante sector. Als er iets is dat onze jongeren kan
stimuleren om exact te kiezen op school, dan is dit er wel een heel goed voorbeeld
van. Ik ben zowel bij Estec geweest als bij een mkb-bedrijf dat in de ruimtevaart
zit. Verder heb ik met verschillende andere ondernemers in de ruimtevaartindustrie
gesproken. Ik ben echt trots op wat zij op Nederlandse bodem voor elkaar krijgen.Wat wordt er bedoeld met een zin in de brief van de minister op pagina
2 onder «maatschappelijk gebruik»: «Binnen het Europese
ruimtevaartbeleid heeft maatschappelijk gebruik van satellietgegevens een
belangrijke plaats.» Is er ook zoiets als onmaatschappelijk gebruik?
Zo ja, wat moeten wij ons daarbij voorstellen?De minister noemt de sterke punten van Nederland op het terrein van de
infrastructuur. Zij noemt ook een aantal producten en subsystemen van satellieten,
waaronder de excellentie van de zonnepanelen. Ik ben blij dat de minister
het belang hiervan inziet. De sector heeft aangegeven dat hij er belang bij
heeft dat er naast de vaandeldragerprojecten ook geld en aandacht is voor
het gewonere werk. Alleen de grote projecten doen, levert geen gezonde businesscase
op, zoals de sector zelf aangeeft. Voor het zeker stellen van continuïteit
is immers een sterke basis nodig. Ik hoop dat de minister kan aangeven dat
deze aandacht er in de toekomst onverminderd zal zijn. Er moeten echter keuzen
worden gemaakt. De minister kiest ervoor om iets minder geld beschikbaar te
stellen voor technologie ten gunste van TROPOMI en CX2. Is deze keuze in overleg
met de sector tot stand genomen?Ik heb nog een vraag over het Meteosat Third Generation, de derde generatie
satellieten. Ik begrijp dat wij moeten inschrijven voor het primaire proces
om ook mee te kunnen produceren aan de satellieten die in tweede instantie
kunnen worden geproduceerd. Begrijp ik goed uit de brief van de minister dat
zij wel deelneemt aan een bepaald verplicht gedeelte, maar dat zij verder
niet zal inschrijven? Betekent dit inderdaad dat wij geen opdracht hoeven
te verwachten voor de productie van de satellieten die daarna nog moeten worden
geproduceerd?Ik ga nu in op het totale budget. Kan de minister aangegeven of wij in
de buurt komen van de 4,5% die Nederland feitelijk aan de ESA-begroting
zou moeten bijdragen? Er wordt al gesproken in Europa over een gebalanceerde
aanpak van de ontwikkeling van de verschillende ESA-vestigingen in Europa.
Wij willen Estec in Nederland houden. Wij moeten daarom in de gaten houden
of wij voldoende bijdragen. Er waren zorgen in de sector, omdat wij jarenlang
onder het bedrag zaten dat wij moesten bijdragen. Er wordt gesproken over
een gemiddelde van 2,7%.Onder het kopje «gebruik» in de brief van de minister wordt
er ook gesproken over het ontwikkelen van het innovatieprogramma om de satellietgegevens
voor de verschillende sectoren beschikbaar te stellen. Kan de minister toezeggen
dat zij ons volgend jaar laat weten hoe het staat met het programma voor operationeel
gebruik? Hoe staat het met de opdracht aan NSO om te rapporteren over het
innovatieprogramma? Dit is een prima idee, maar de Kamer wil wel graag op
de hoogte worden gehouden van de voortgang.Ik ga nu in op het nog op te richten NSO. In het vorige algemeen overleg
hebben wij ons bijzonder druk gemaakt over de kruisbestuiving tussen luchten
ruimtevaart. Hoe zit het daarmee? Dit is een algemeen overleg over ruimtevaart,
vandaar dat wij niet uitgebreid over de luchtvaartsector spreken. Wordt met
de oprichting van het NSO de kruisbestuiving tussen deze twee sectoren gegarandeerd?Ik ga nu in op het mandaat. Er ligt nu een convenant. Ik ben erg benieuwd
naar dat mandaat en wie er betrokken zijn bij het opstellen ervan. Zijn dat
inderdaad NIVR, SRON en SenterNovem? Zal het mandaat inhouden dat het NSO
in de ESA kan onderhandelen namens Nederland? Als dit niet het geval is, waarom
niet?Voorzitter: AptrootDe heer Hessels (CDA): Voorzitter. Nog geen
halfjaar geleden hebben wij uitvoerig gesproken over het ruimtevaartbeleid.
Wij hebben toen belangrijke afspraken gemaakt met de minister. Uit de voorliggende
brief blijkt dat de minister deze afspraken uitstekend nakomt, ook in voorbereiding
op de conferentie van volgende week. Wat ons betreft had dit overleg dan ook
niet plaats hoeven vinden.Wij hebben ingestemd met de oprichting van het NSO op voorwaarde dat de
luchtvaartpoot van het NIVR niet zou verzwakken, wij vonden in ieder geval
dat de kruisbestuiving moest blijven bestaan. Hoe staat het daarmee? Wat kunnen
wij zeggen over die ontwikkelingen binnen de luchtvaarttak? Voorts vraag ik
de minister of zij ons in een leesbaar overzicht alle verplichtingen kan geven
die nu worden aangegaan, afgezet tegen het budget dat daarvoor beschikbaar
is. Passen die nieuwe activiteiten binnen de begroting?Voorzitter: HesselsAntwoord van de ministerMinister Van der Hoeven: Voorzitter. Allereerst
een opmerking naar aanleiding van de vraag over een andere planning omdat
de Kamer de voorliggende brief pas een week geleden ontving. Het is en blijft
lastig om goed te plannen. Ik wil natuurlijk graag dat de brief die ik naar
de Kamer stuur zo volledig mogelijk is. Het heeft enige tijd gekost voordat
ik over alle gegevens beschikte en dat is de reden voor de late verzending.
Ik dank de Kamer voor de complimenten voor de brief. Ik stel het op prijs
dat de sfeer waarin over ruimtevaart wordt gesproken in de Kamer een andere
is dan een jaar geleden. Ik vind dat erg prettig.Ik ben het eens met de heer Aptroot dat het om bedrijven gaat die qua
technologie in de voorhoede zitten. Dat betekent niet dat je meteen al bij
het mkb kunt zien waar dit toe leidt, maar op termijn wel. Het Estec kost
veel geld, maar het levert veel op voor de gemeente waar het is gevestigd
en ook voor Nederland. Het maakt onze positie binnen ESA namelijk sterker
dan wanneer wij een dergelijke organisatie niet zouden hebben in ons land.Tegen de heer Hessels zeg ik dat wij hebben geprobeerd om de afspraken
van een half jaar geleden zo goed mogelijk te vertalen en om daaraan een vorm
te geven die ook in de toekomst hanteerbaar is.Op de vraag over bijlage 1 of een en ander binnen de begroting past, antwoord
ik dat dit natuurlijk het geval is, anders kon ik het niet daarin opnemen.
Er is een beperkt aantal programma’s met een looptijd tot 2012. Dat
betekent dat je die verplichtingen soms aangaat in langer lopende programma’s.
Dat maakt het ingewikkeld. Na afloop van de conferentie zal ik de Kamer laten
weten wat de uitkomst ervan is. Ik kan dan aangeven of hetgeen wij hebben
opgenomen er allemaal inzit, of dat er nog een wijziging heeft plaatsgevonden,
afhankelijk van de inschrijving van anderen. Tegen mevrouw Besselink zeg ik
dat dit ook de eigen inschrijving beïnvloedt.2008 is een belangrijk jaar voor de ruimtevaart, niet alleen omdat wij
de ESA-conferentie mogen huisvesten, maar ook omdat wij eind september de
vijfde Space Council hebben gehad, waarbij de ESA en de EU samenkwamen en
waarbij de resolutie Taking forward European Space Policy is aangenomen.
Dit is van belang, omdat dit de implementatie is van het Europese ruimtevaartbeleid,
zoals wij dat in mei 2007 hebben vastgesteld.Wat betreft de voorgenomen Nederlandse inzet, meld ik dat wij inderdaad
keuzen hebben gemaakt. Wij hebben in de eerste plaats gekozen voor wetenschap.
Wetenschap is erg belangrijk. Ik weet dat het niet mijn portefeuille is, maar
je moet op een gegeven moment over je eigen grenzen heen durven te kijken.
Wij kiezen voor wetenschap, omdat wij er goed in zijn. Daarbij gaat het bijvoorbeeld
om ruimteonderzoek, astronomie, aardobservatie en planeten.Met het gebruik voor maatschappelijke doelen bedoelen wij dat de verkregen
data bijvoorbeeld kunnen worden gebruikt voor atmosfeer en water. Dat is een
maatschappelijk doel. Het staat los van de vaker genoemde andere doelen. Dat
kunnen bijvoorbeeld wetenschappelijke of militaire doelen zijn. Er zijn ook
onmaatschappelijke doelen. Ik heb er zojuist twee genoemd, hoewel anderen
zeker zullen zeggen dat ik die kwalificatie daaraan niet mag geven.Voorts zijn wij goed in infrastructuur. Wij hebben het dan over instrumenten,
het koudgassysteem en de componenten daarvan, de zonnepanelen, de koudestructuren
en de ontstekers. Wij hebben ons daarop gericht. Wij hebben ons voor heel
veel programma’s ingeschreven, omdat deze elementen in die programma’s
terugkomen. Voor programma’s waarin deze elementen niet voorkomen, hebben
wij ons niet ingeschreven, want dat heeft geen zin.Er is een aantal vragen gesteld over de omvang van de inschrijvingen in
de ESA-programma’s. Wij nemen deel aan de verplichte programma’s.
Dat betekent bijdragen aan het wetenschappelijk budget, aan de basisactiviteiten
en aan wat wij gezamenlijk in Kourou doen. Het is verstandig dat wij ook daar
onze verplichtingen nakomen. Wij dragen bij aan deze verplichte programma’s
naar rato van ons bbp. In tiende delen van procenten kan dit weleens verschillen,
zoals op dit moment ook het geval is. Wij verwachten dat onze bijdrage lager
zal uitvallen, omdat de directeur-generaal van ESA heeft aangegeven dat hij
zijn voorstel voor de verplichte programma’s neerwaarts gaat bijstellen.
Als dat gebeurt, heeft dat natuurlijk ook consequenties voor ons. Mocht er
sprake zijn van vrijval van middelen, dan zal ik samen met mijn collega van
OCW bekijken hoe die middelen anders kunnen worden ingezet, uiteraard ten
faveure van de Nederlandse ruimtevaart. Dat kan zowel nationaal als internationaal
zijn. Ik weet niet of die vrijval van middelen zal plaatsvinden en als deze
gaat plaatsvinden, weet ik niet in welke mate dit gebeurt. Wel is het van
belang dat wij een keuze maken die aansluit bij die zaken waarin wij een unieke
positie hebben. Dat beperkt de mogelijkheden sowieso.Mevrouw Besselink (PvdA): Ik heb een verduidelijkende
vraag. Moet ik mij hierbij voorstellen dat op de eerste dag van de conferentie
bij wijze van spreken al helder wordt wat de vrijval is? Als de minister ’s
avonds in conclaaf gaat en alles inschat, zet zij de volgende dag dan in op
andere programma’s? Of zegt de minister na afloop van de conferentie
dat zij een zakje geld over heeft en dat later kan worden besloten wat daarmee
gebeurt?Minister Van der Hoeven: Het gaat meestal
niet zo vlot. Wij komen samen om een bijdrage te leveren aan de verschillende
programma’s. Op een gegeven moment moet blijken of er vrijval is. Ik
durf daarop niet vooruit te lopen. Natuurlijk zullen wij afwegen wat wij nationaal
en internationaal gaan doen. Op dit moment kan ik er geen antwoord op geven.
Ik weet immers niet of er sprake zal zijn van vrijval. Als dat wel het geval
is, moet het passen in onze speerpunten.Mevrouw Besselink (PvdA): Ik begrijp dat de
minister dat niet kan zeggen, omdat zij niet weet wat er precies gaat gebeuren.
Als er op een gegeven moment duidelijkheid komt over de vrijval,
zet zij deze dan ter plekke op de conferentie opnieuw in? Of voegt zij het
extra geld bij TROPOMI, nadat hierop internationaal is ingeschreven en het
is binnengehaald? Of bekijkt zij de mogelijkheden binnen de Nederlandse begroting
voor bijvoorbeeld een extra product van Dutch Space?Minister Van der Hoeven: Op TROPOMI kom ik
dadelijk nog terug. Achteraf kun je wel altijd de inschrijving verhogen, maar
ik kan er echt niet op vooruit lopen. Voor hetzelfde geld is er helemaal geen
vrijval. Er is nog niets over bekend.Mevrouw Besselink vroeg of wij concurrenten hebben. Je moet natuurlijk
samen een bijdrage leveren aan de verschillende programma’s. Voor onze
prioriteiten zijn er weinig risico’s. Wel is het van belang dat in het
GMES Space Componentprogramma voldoende wordt ingeschreven ten behoeve van
TROPOMI. Momenteel is de vraag of andere landen voldoende inschrijven. Vanuit
Nederland komt er 21,7 mln. van Verkeer en Waterstaat, 7,9 mln. van het KNMI
en 11 mln. van VROM. Er zit dus heel veel geld in. Het is daarom van enorm
groot belang dat ook andere landen op TROPOMI inschrijven, opdat wij dat programma
kunnen realiseren. Daarover wordt op dit moment onderhandeld, om ervoor te
zorgen dat wij dit overeind kunnen houden. Gelet op de inzet vanuit het departement
en vanuit andere departementen zou het heel jammer zijn als er minder kan
worden gerealiseerd.Ik zal de Kamer inlichten over de uitkomsten van de ESA-conferentie. Ik
zal daarbij aangeven wat de uiteindelijke resultaten zijn van Nederland ten
opzichte van de andere landen. Ik denk dat dit belangrijker is dan de inzet.
Wij zullen dan meteen aangeven wat het aan «deliverables» oplevert
in de komende periode en op welke manier de Nederlandse industrie en het mkb
daarvan zouden kunnen profiteren.Er is gevraagd of wij specifiek rekening houden met het mkb. Behalve Dutch
Space, TNO en Stork maken de bedrijven deel uit van het mkb. Het zijn kleine
bedrijven. In opdracht van ESA vragen grote partijen vaker aan het mkb om
specifieke onderdelen te leveren. In het kader van de PEP-regeling gaan wij
expliciet na of het mkb bij een project betrokken is. Aan het NSO zal ik vragen
om bij de aanpassing van die regeling meer nadruk te leggen op versterking
van het mkb voor de ruimtevaart. In het algemeen zit het mkb er heel goed
in. Het grappige is dat het vaak om jonge bedrijven gaat die met innovatieve
producten komen en die daarbij echt wel wat extra ondersteuning kunnen gebruiken.Mevrouw Gesthuizen vroeg of wij naast de verplichte bijdrage opdrachten
krijgen voor de bouw van satellieten. Zij doelde op de MTG, de derde generatie
meteo-ontwikkeling. ESA zorgt voor de ontwikkeling. EUMETSAT zal later meerdere
satellieten inkopen uit de sector. Als je meedoet aan de ontwikkeling, is
er grote kans dat je ook bij latere opdrachten meedoet. Als je er niet aan
meedoet, heb je bij de latere opdrachten een achterstandspositie. Wij zetten
er daarom op in, mee te doen aan de ontwikkeling met als doel, later kans
te maken op opdrachten.De heer Aptroot vraagt hoeveel Nederland terugkrijgt van Estec. In 2006
hebben wij onderzoek gedaan naar de economische multiplier van Estec. Het
blijkt te gaan om ruim 200 mln. per jaar, een behoorlijke hoeveelheid geld.De betrokken departementen hebben hard getrokken aan TROPOMI. Met dit
instrument kan een bijdrage worden geleverd aan klimaat- en luchtkwaliteitmonitoring,
waarin wij expertise hebben opgebouwd in de afgelopen jaren. Wij spelen een
leidende rol in TROPOMI. Daarom exporteren en versterken wij dit. Wij zorgen
ervoor dat wij vooraan blijven lopen. Er is 133 mln. geraamd voor de ontwikkeling
en de bouw van TROPOMI. Wij willen daarin een prominente rol spelen op wetenschappelijk
en technologisch gebied. Wij kunnen dat, maar het kabinet moet het wel mogelijk
maken. Wij zijn daarom bereid om 78 mln. te financieren van het totale bedrag, wat ook in het voorstel staat. De rest van het bedrag moet
komen uit de inschrijvingen van de ESA-lidstaten in het programma GMES Space
Component. Het is erg belangrijk voor ons dat dit lukt. Achter de schermen
wordt daar hard aan gewerkt. Of het inderdaad lukt, moet blijken op de komende
ministersconferentie. In Europa is er veel bijval voor TROPOMI. De inzet van
Nederland wordt eigenlijk bepaald door de positie die wij innemen in Europa.
Wij hebben de slaagkans uiteraard afgestemd met het directoraat-generaal van
ESA, dat positief is, maar het uiteindelijke resultaat moet volgende week
blijken.Mevrouw Gesthuizen vraagt of met de sector is besproken dat er meer geld
voor technologie naar TROPOMI en CX2 gaat. Dit is het geval. Het NIVR en het
SRON hebben hierover geadviseerd. Deze organisaties hebben het advies besproken
met de verschillende sectoronderdelen.Over de vorming van het NSO meld ik dat ik het convenant heb bijgevoegd
dat is gesloten tussen de vier partijen die de organisatie hebben opgericht:
drie departementen en NWO. Daarmee wordt mijns inziens een belangrijke eerste
stap gezet. Ik geef daarmee aan dat wij er nog niet zijn. Het uitgangspunt
is dat er zal worden gewerkt aan de invulling van het uitvoeringsmandaat.
De «knip» tussen beleid en uitvoering ligt hoog. Ik denk dat dit
van belang is. Het NSO zal 1 februari 2009 informeel van start gaan op
basis van het convenant en het mandaat waaraan op dit moment wordt gewerkt.
Formeel kan dit pas plaatsvinden na afronding van de integratie van het NIVR
en SenterNovem in juli 2009. Ik weet dat er een haat-liefdeverhouding bestaat
tussen de heer Aptroot en SenterNovem, maar ik draai deze integratie niet
terug. Wel moeten wij de vinger aan de pols houden. Ik denk dat het heel belangrijk
is dat men weet dat de Kamer meekijkt. Ik weet wat de belangrijke elementen
zijn voor de Kamer: de bureaucratie, de omvang van het mandaat en de slagvaardigheid.
Voor mij zijn dat elementen waarop ik in het komende jaar zeer zeker zal toezien.
Wij wilden immers de huidige versnippering van de uitvoering van het ruimtevaartbeleid
over een aantal departementen en departementenorganisaties aanpakken. Wij
streven naar concentratie van de uitvoering en synergie met de andere innovatieprogramma’s.
Deze moet echter wel blijken. Voor mij is het belangrijk om te kijken of dit
werkt. Ik zal niet schromen om een pittig gesprek te voeren als het niet werkt.
Het is mij namelijk wel wat waard dat het goed loopt.Over de kruisbestuiving meld ik dat medewerkers van het NIVR worden opgenomen
in de organisatie van SenterNovem, als zij dat willen. De luchtvaart- en de
ruimtevaartmedewerkers zullen binnen SenterNovem onder één leidinggevende
vallen. Vanuit SenterNovem worden de ruimtevaartmedewerkers tewerkgesteld
bij het NSO. Ik hecht er zeer aan dat de luchtvaartcluster een heel herkenbaar
onderdeel is van de directie Innovatie van SenterNovem. NSO en de luchtvaartpoort
worden binnen SenterNovem naast elkaar gehuisvest, waardoor de synergie behouden
kan blijven. De synergie met andere innovatieprogramma’s moet groeien.
Daarbij denk ik met name aan innovatieprogramma’s voor materialen, hi-tech
systems en nanotechnologie. Dit moet gebeuren. Het mag geen papieren letter
zijn, want dan werkt het niet.Alle aanwezige Kamerleden vragen hoe er zal worden gerapporteerd over
de innovatieprogramma’s. In het eerste halfjaar van 2009 wordt er een
verkenning uitgevoerd naar de haalbaarheid van een innovatieprogramma voor
operationeel gebruik van de satellietdata. Tegelijkertijd bekijken wij of
er pilotprojecten zijn die in 2009 alvast kunnen starten. Het NSO zal zich
met de uitvoering daarvan bezighouden. Dat is de stand van zaken van dit moment.
Als er meer over te melden is, kom ik graag terug bij de Kamer.De heer Aptroot vraagt naar de indicatoren. Bij ESA wordt het volume van
de ESA-opdrachten gemeten. Dat is een maatstaf voor succes. Deze maatstaf
ligt allang boven het bedrag dat door ESA wordt gegarandeerd. Wij zitten daar
ruim boven. Ik zal goed kijken naar de omzet. De heer Aptroot vraagt
om ook te kijken naar het aantal banen dat daarmee samenhangt en naar de omvang
van de ruimtevaartindustrie. Dat zijn de nationale indicatoren. Deze staan
los van de internationale indicator die door ESA wordt gehanteerd. Ik denk
dat het helemaal geen slecht idee is om dit wat concreter te maken. Zo laat
je namelijk ook naar buiten zien hoe belangrijk deze sector voor Nederland
is. Dat wordt soms onderschat, omdat hij niet al te zichtbaar is. Ik ben dit
met de heer Aptroot eens. Ik zal kijken hoe wij daaraan tegemoet kunnen komen.
De sector heeft daar iets aan en wij hebben er ook iets aan.Nadere gedachtewisselingMevrouw Besselink (PvdA): Voorzitter. Mij
is duidelijk geworden dat wij niet helemaal kunnen regelen hoe het op 25 en
26 november moet verlopen tijdens de ministersconferentie. Ik ben blij
dat wij de brief achteraf krijgen. De minister geeft aan dat zij dan de buitenlandse
investeringen inzichtelijk zal maken. Zijn die gegevens van vorig jaar en
de jaren daarvoor ook beschikbaar? Aan de hand van deze gegevens kan worden
nagegaan of Nederland een grotere of kleinere speler wordt in de internationale
concurrentie. Het doel is dat de Estec-vestiging in Nederland blijft. Mijn
collega’s hebben dat al duidelijk verwoord.De minister is volgens mij niet ingegaan op mijn vraag waarom onze bijdrage
is verhoogd van 4,48% naar 4,71%. Is dat puur omdat ons bruto
nationaal product omhoog is gegaan of zit daar iets anders achter?Hoe pakt de minister de beheersstructuur van Galileo aan?De heer Aptroot (VVD): Voorzitter. Ik vind
het fijn dat de minister wil bekijken of het alternatieve voorstel voor indicatoren
zou kunnen werken. Verder heb ik op al mijn vragen antwoord gekregen. Wij
zullen kritisch blijven volgen hoe het onderbrengen bij SenterNovem zal verlopen.Ik wens de minister heel veel succes toe op de ministersconferentie. Het
is voor ons allemaal belangrijk. De inzet is er in ieder geval.Mevrouw Gesthuizen (SP): Voorzitter. Als ik
het goed begrijp, willen wij inschrijven op het programma voor de Meteosat
Third Generation. Ik vraag er specifiek naar, omdat ik van veel kanten heb
gehoord dat het dom zou zijn als wij dat niet zouden doen. Ik heb begrepen
dat je zeker opdrachten krijgt als je inschrijft. Ik heb een factor vijf gehoord:
als je voor een bepaald bedrag inschrijft, zou je voor een factor vijf aan
opdrachten terugkrijgen. Met dat winstpercentage zou ik het wel weten.Ik vind het prima dat de minister ons toezegt dat zij ons op de hoogte
houdt over het innovatieprogramma. Het is aan de Kamer om tegen de zomer van
2009 goed in de gaten te houden of zij iets gehoord heeft. Ik hoop dat de
Kamer dan inderdaad een laatste stand van zaken heeft gehad.Ik herinner mij nog dat ik tijdens het VAO na het vorige debat in eerste
instantie een motie heb ingediend. De minister zei toen onmiddellijk dat zij
hetgeen ik in mijn motie verzocht, al had toegezegd. Het ging over een overzicht
van het militair gebruik van gegevens. Wij hebben dit overzicht echter nog
niet gehad. Kan de minister hierop ingaan? Als zij dit niet kan, wil ik graag
dat zij toezegt dat wij daarvan nog een overzicht krijgen. Tijdens dat VAO
heb ik mijn motie nog ingetrokken, omdat de minister zei dat zij dat overzicht
al had toegezegd.Ik kan niet opmaken uit de brief of het feitelijke bedrag waarvoor wij
nu willen inschrijven naar de 4,5% gaat. Graag verneem ik van de minister
of dit het geval is.Minister Van der Hoeven: Voorzitter. Mevrouw
Besselink heeft gevraagd naar de resultaten van dit jaar en van de vorige
keer. Over de resultaten van dit jaar bestaat geen enkel probleem. De resultaten
zijn niet van vorig jaar, maar zijn van de vorige keer dat wij
hebben moeten inschrijven, tijdens de vorige ESA-ministersconferentie. Het
overzicht daarvan zullen wij bij de brief voegen. De Kamer kan dan zien wat
de resultaten zijn.Dit brengt mij op de vraag van mevrouw Gesthuizen over de Meteosat Third
Generation. Dit zijn inschrijvingen. Wij zetten voor 8,2 mln. in. Het hangt
ook af van andere inschrijvingen of een programma kan doorgaan. Wij zetten
erop in omdat wij het van belang vinden. Maar als door te lage inschrijvingen
van elders wordt besloten om het programma niet te laten doorgaan, krijg je
die vrijval waarover wij het in eerste instantie hadden. Ik zou dat niet willen,
maar ik ben niet de enige die daarover gaat. In 2005 moest er voor het laatst
worden ingeschreven. De Kamer krijgt niet de inschrijvingen van 2005, maar
de resultaten van 2005 naast de resultaten van 2008.In 2005 hebben wij ons kandidaat gesteld voor Galileo. In 2006 is dat
besproken in de Transportraad. De besluitvorming daarover is enige tijd op
de lange baan geschoven. Dat had te maken met veranderingen in de geplande
bouwfase. Het probleem was dat voordat de besluitvorming over de vestiging
tot stand kon komen, het Galileo-consortium van de GSA zich had teruggetrokken.
Dat maakte het wat lastiger. Vorig jaar heeft de commissie gekozen voor volledig
publieke financiering en om zelf de eindverantwoordelijkheid te nemen voor
het opleveren van een operationeel Galileo in 2013. Wij blijven natuurlijk
inzetten op Noordwijk. Dat is voor ons van belang, maar ik weet niet wat het
resultaat is. Een van de taken van het Galileo Security Monitoring Center
ligt op het gebied van veiligheid. Het gaat daarbij om veiligheid van het
hele systeem. Daarom moet dat Galileo Security Monitoring Center worden ingericht.
Wij willen dat dit een onderdeel is van het totale Galileoproject. De Europese
Commissie heeft aangegeven dat het Galileo Security Monitoring Center op kortere
termijn beschikbaar moet zijn. Om de kans te vergroten dat Galileo naar Noordwijk
wordt gehaald, moet eerst worden geprobeerd om het Galileo Security Monitoring
Center te verwerven. Momenteel hebben wij het probleem dat de Europese Commissie
nog niet voldoende inzicht heeft gegeven in de criteria die daarvoor worden
gehanteerd. Daardoor kunnen de consequenties van huisvesting nog niet goed
worden ingeschat. Uiteraard hebben wij inmiddels de informatie bij de Europese
Commissie opgevraagd om tot een gewogen kabinetsbesluit daarover te komen.
Als wij uit de mogelijke kandidatuur voor het Galileo Security Monitoring
Center zijn, krijgt de Kamer de informatie daarover van mijn collega Eurlings.
Het valt namelijk onder zijn portefeuille.Mevrouw Besselink heeft een vraag gesteld over de 4,48% en de 4,71%.
Het is een relatief aandeel van het Nederlandse bbp/bnp ten opzichte van andere
landen. Dat aandeel is gestegen. Het wordt elke drie jaar herberekend, omdat
de niveaus van het bnp van de lidstaten in de tijd variëren. Je ziet
dan dat daarin een kleine variatie kan zitten. Er is dus geen andere systematiek.
Het is een consequentie van de gehanteerde vergelijking.Mevrouw Gesthuizen (SP): Hebben wij straf
gekregen met die verhoging van 4,48% naar 4,71%, omdat wij altijd
te laag hebben ingeschreven?Minister Van der Hoeven: Wij hebben nooit
te laag ingeschreven. Het is altijd relatief. Binnen de ESA-landen variëren
de bnp-niveaus. Als een land het goed doet en zijn bnp-niveau hoger ligt ten
opzichte van andere lidstaten, komt het op een ander percentage uit.Mevrouw Gesthuizen (SP): Wij zijn uitgebreid
bij de industrie op werkbezoek geweest en ook bij Estec. Bij die bezoeken
kregen wij te horen dat Nederland er gewoon de kantjes vanaf had gelopen.
Er werd bijvoorbeeld te laag ingeschreven. ESA oefende toen druk uit om toch
over de brug te komen. Uiteindelijk werd er snel een gebouw neergezet bij
Estec om te laten zien dat het geld daarin werd gestoken. Daar
werd van gebaald, omdat men liever had dat het geld ergens anders heen ging.Minister Van der Hoeven: Ik begrijp dat mevrouw
Gesthuizen dit zegt, maar het gaat hierbij wel om twee heel verschillende
dingen. Het bnp-niveau is de norm voor verplichte programma’s en een
richtsnoer voor optionele programma’s. Wij houden ons aan de afgesproken
norm voor verplichte programma’s. Bij de optionele programma’s
is dit afhankelijk van het budget dat ervoor is dankzij de besluitvorming
van de Tweede Kamer. Vorig jaar heeft de Kamer beknibbeld op dit budget. Dat
is opgelost en wij praten er niet meer over, maar ik wil het wel even kwijt.Een ander punt is wat er met Estec moet gebeuren. Estec wordt in Nederland
gehuisvest. Dit betekent dat daarbij een ander belang ligt voor Nederland
en voor de mensen die er werken. Dit staat los van de optionele en de verplichte
programma’s. Daarbij moet worden waargemaakt dat de 200 mln. spin-off
die aan de aan Estec gerelateerde economische activiteiten wordt verdiend,
ook iets kost. Ik kan mij voorstellen dat mensen zeggen dat het geld in een
programma moet worden gestopt en niet in huisvesting, maar dan worden er andere
belangen afgewogen. Ik ga ervan uit dat de Kamer Estec graag in Nederland
wil houden.Mevrouw Gesthuizen vroeg naar een overzicht van het militair gebruik van
gegevens. Ik weet niet of wij de afspraak zijn nagekomen dat de Kamer dit
overzicht zou krijgen. Ik zal dat nakijken, want ik heb het beloofd. Als het
niet aan de Kamer is gestuurd, komt dit nog terug. Wel heb ik toegezegd dat
het militaire gebruik van ruimtevaartcapaciteit is toegestaan wanneer de controle
van de systemen onder civiel toezicht staat. Ik heb toen ook toegezegd dat
het in het geval van Galileo de bedoeling is dat een private onderneming de
exploitatie van het systeem gaat verzorgen, zoals nu gebeurt met de telecommunicatiesatellieten.
In het geval van GMES wordt nog gezocht naar een beheersstructuur. Hierin
zullen de Europese Commissie en de civiele organisaties EUMETSAT en ESA een
bepalende rol spelen. Als militaire gebruikers toegang willen tot de diensten
van die systemen, moeten zij een overeenkomst aangaan met een civiel bestuur
waarin de voorwaarden van gebruik en toegang zullen zijn vastgelegd. Om dat
punt draait het. Ik heb dit toen toegezegd. Dit loopt nog. Zodra daarover
meer te melden is, laat ik het de Kamer weten. Dit vroeg mevrouw Gesthuizen
toen in haar motie. Ik heb haar toegezegd dat wij het op deze manier gaan
doen.De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,TichelaarDe griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,FrankeXNoot1Samenstelling:Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik (CDA), Vendrik (GroenLinks),
Ten Hoopen (CDA), Tichelaar (PvdA), voorzitter, Hessels (CDA), ondervoorzitter,
Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Aptroot (VVD), Smeets (PvdA), Samsom (PvdA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Irrgang (SP), Jansen (SP), Biskop
(CDA), Ortega-Martijn (ChristenUnie), Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van der
Burg (VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD), Besselink (PvdA), Gesthuizen (SP),
Ouwehand (PvdD), Vos (PvdA) en De Rouwe (CDA).Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Jan Jacob van Dijk (CDA), Sap (GroenLinks),
Van Vroonhoven-Kok (CDA), Blom (PvdA), Aasted-Madsen-van Stiphout (CDA), Koşer
Kaya (D66), Ulenbelt (SP), Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma (PvdA), Weekers
(VVD), Karabulut (SP), Luijben (SP), De Nerée tot Babberich (CDA),
Cramer (ChristenUnie), Atsma (CDA), De Krom (VVD), Madlener (PVV), Van Dam
(PvdA), Gerkens (SP), Thieme (PvdD), Heerts (PvdA) en Uitslag (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24446-44.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl