Regeling van de subsidiëring van politieke partijen (Wet subsidiëring politieke partijen); Nota n.a.v. het verslag over o.a. overheidsbemoeienis met politieke partijen
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25704, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

27-04-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25704 nr. 5

16-04-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEEN 1. Inleiding2. De omvang van de overheidssubsidiëring3. De grondslag voor subsidietoekenning4. De brede doeluitkering5. Politieke jongerenorganisaties en politiek-wetenschappelijke
instituten6. Stopzetting van subsidieverlening en zendtijd bij discriminatie Artikelgewijs Artikel 1Artikel 1, tweede lidArtikel 3Artikel 4Artikel 5Artikelen 7 en 9Artikelen 8, 9 en 10Artikel 14Artikel 15Artikel 17Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25704Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 83 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 704Regeling van de subsidiëring van politieke partijen (Wet subsidiëring
politieke partijen)nr. 5NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 16 april 1998 ALGEMEEN 1. InleidingMet belangstelling heb ik kennis genomen van de door de fracties geformuleerde
vragen en opmerkingen. De leden hebben uitvoerig stil gestaan bij de verschillende
aspecten van het wetsvoorstel. Door de leden van meerdere fracties is daarbij
echter uitdrukkelijk aandacht gevraagd voor een belangrijk en principieel
punt, namelijk de relatie tussen de politieke partijen en de rijksoverheid
als subsidiegever. Door een aantal leden wordt daarbij de zorg uitgesproken
dat het wetsvoorstel kan leiden tot verdere overheidsbemoeienis met de politieke
partijen. Aan de vragen en opmerkingen over dit onderwerp zal ik allereerst
in deze inleidende paragraaf overwegingen wijden. In paragraaf 2 van deze
nota komen aan de orde de vragen die daar nauw mee samenhangen en die eveneens
van fundamentele aard zijn, namelijk de vragen over de omvang van de subsidiëring
en of deze voor de politieke partijen niet resulteert in een te grote afhankelijkheid
van de overheid. Daar worden ook de vragen over giften en sponsoring besproken.
De overige vragen en opmerkingen zal ik eveneens zoveel mogelijk onderwerpsgewijs
behandelen in de desbetreffende volgende paragrafen. Zo worden de vragen die
verband houden met de brede doeluitkering behandeld in paragraaf 4 waar tevens
de systematiek van de geoormerkte bedragen binnen de brede doeluitkering aan
de orde komt. De verdere vragen over de politieke jongerenorganisaties en
de politiek-wetenschappelijke instituten worden in paragraaf 5 behandeld.De leden van de fractie van het CDA misten, onder verwijzing naar het
advies van de Raad van State, een principiële argumentatie ten aanzien
van het openen van de mogelijkheid tot directe bemoeienis door de overheid
met politieke partijen, het verlaten van de vrije organisatievorm van politieke
vertegenwoordigingen en het aanhalen van de relatie tussen partij en fractie.
Zij verzochten om een andere onderbouwing en stelden daarbij de vraag hoe
inhoudelijke bemoeienis wordt uitgesloten.Zoals in de memorie van toelichting is uiteengezet, is het belangrijkste
doel van het wetsvoorstel de versterking van de intermediaire positie van landelijke politieke partijen in ons staatsbestel. Politieke partijen
zijn essentieel voor het goed functioneren van de democratische rechtsstaat.
Gelet op deze bijzondere positie van de politieke partijen en gezien het publieke
belang dat met de subsidieverlening is gemoeid, hecht ik er sterk aan dat
de voorschriften over deze subsidiëring wordt vervat in een wettelijke
regeling. Het betekent dat de regeling en toekomstige wijzigingen daarvan
worden vastgesteld volgens de met waarborgen omgeven procedure die voor de
totstandkoming van wetgeving geldt. Dit is belangrijk juist omdat het onderwerp
raakt aan de relatie tussen de overheid en de politieke partijen.Op grond van de huidige ministeriële subsidieregelingen wordt subsidie
toegekend aan de gelieerde politieke instellingen en instituten. Het wetsvoorstel
behelst een wijziging ten opzichte van die subsidiepraktijk. Het voorstel
voorziet in het toekennen van subsidie direct aan de politieke partijen. Ten
eerste is er dan het punt van de vrije organisatievorm waarvoor de leden van
de CDA-fractie aandacht hebben gevraagd. De Raad van State merkt in zijn advies
op dat, omdat het hier gaat om rechtstreekse subsidiëring op formeelwettelijke
basis, de tot dusver vrije organisatievorm in feite verdwijnt. De voorgestelde
vorm van subsidiëring zou impliceren dat de partijen een wettelijk omschreven
positie krijgen binnen het staatsbestel, waarmee het in de Kieswet neergelegde
lijstenstelsel feitelijk wordt losgelaten. Zoals ook in het nader rapport
is verwoord, betekent het direct toewijzen van subsidie aan politieke partijen
nog geen wijziging van de Kieswet of van het kiesstelsel. Op grond van de
Kieswet kunnen kandidatenlijsten voor verkiezingen worden ingeleverd door
groepen kiezers zonder dat daarvoor een bepaalde organisatievorm wordt vereist.
Die vrije organisatievorm blijft door dit wetsvoorstel ongewijzigd en het
lijstenstelsel wordt niet aangetast. Oogmerk van het wetsvoorstel is de instandhouding
en mogelijk versterking van de intermediaire positie van (landelijke) politieke
partijen. Daarvoor is aangesloten bij de verkiezingspraktijk, aangezien voor
de kamerverkiezingen in de praktijk uitsluitend lijsten worden ingeleverd
door partijen waarvan de aanduiding is geregistreerd en die dus een vereniging
zijn. Overigens kent ook de Kieswet bepaalde mogelijkheden en faciliteiten
uitsluitend toe aan partijen die zich als vereniging hebben georganiseerd.
Met het wetsvoorstel is daarom bij artikel G 1 van de Kieswet aangesloten.
Alleen politieke partijen die op grond van dat artikel hun aanduiding hebben
laten registreren, komen voor subsidiëring in aanmerking. Groepen kiezers
die anderszins een kandidatenlijst inleveren kunnen geen aanspraak maken op
de subsidie. Het in de Kieswet neergelegde stelsel wordt dus niet verlaten,
maar veeleer wordt met het wetsvoorstel de betekenis van politieke partijen
in ons staatsbestel onderstreept.Een aandachtspunt in de vragen van de leden van de CDA-fractie was ook
of door het wetsvoorstel de relatie tussen fractie en partij verder wordt
aangehaald. Het parlementaire zeteltal wordt namelijk als grondslag gehanteerd
voor de subsidie per partij. In antwoord kan erop gewezen worden dat ook in
de huidige ministeriële subsidieregelingen het aantal kamerzetels, waarmee
een politieke partij in de Kamer wordt gerepresenteerd, een bepalende factor
is voor de subsidiebedragen. Ik ben van oordeel dat de zetelverdeling in de
Tweede Kamer het criterium is dat het meest zuiver de politieke krachtsverhoudingen
tussen de partijen op nationaal niveau weergeeft en om die reden als verdeelsleutel
kan dienen. Voor een nadere uiteenzetting daaromtrent verwijs ik naar paragraaf
3.Een ander punt dat zoals gezegd door de leden van de fractie van het CDA
onder de aandacht werd gebracht, is de zorg dat subsidiëring kan leiden
tot inhoudelijke bemoeienis. Ook de leden van de SGP-fractie vroegen daarvoor
aandacht en deelden de zorg dat de mogelijkheid tot directe bemoeienis
door de overheid wordt geopend. Die leden waren van mening dat politieke partijen
als verenigingen voortgekomen uit het particulier initiatief, zelf verantwoordelijk
zijn voor de activiteiten die door of vanwege hen worden verricht. In beginsel
zouden politieke partijen ook zelf zorg dienen te dragen voor de financiering
van deze activiteiten. Volstaan zou kunnen worden met het scheppen van een
wettelijke basis voor de huidige drie subsidieregelingen. De leden van de
fractie van Groenlinks hadden begrepen dat de nieuwe systematiek de mogelijkheid
tot directe bemoeienis van de overheid met de politieke partijen zou vergroten.
Zij vroegen op welke wijze deze directe invloed zou kunnen worden voorkomen.Opgemerkt zij allereerst dat het feit dat politieke partijen de verenigingsvorm
hebben en uit particulier initiatief voortkomen, op zich geen reden is om
van subsidiëring af te zien. Het doel van de subsidiëring en van
het wetsvoorstel is de versterking van de intermediaire rol van de politieke
partijen. Zorg daarbij is terecht dat een al te grote financiële afhankelijkheid
van de rijksoverheid en een inhoudelijke overheidsbemoeienis met de politieke
partijen zouden kunnen ontstaan. Erkend moet worden dat in zekere zin er nu
reeds sprake is van overheidsbemoeienis, omdat het verstrekken van subsidie
impliceert dat (bepaalde) politieke activiteiten door de overheid als wenselijke
en te bevorderen activiteiten worden beschouwd (bijvoorbeeld politiek jongerenwerk
of vorming en scholing). Het stimuleren van activiteiten is ook een vorm van
overheidsbemoeienis. In het wetsvoorstel is aangegeven welke activiteiten
tot de subsidiabele activiteiten behoren. Op dat punt bevat het wetsvoorstel
naar mijn mening een duidelijke verbetering ten opzichte van de huidige situatie.
De politieke partijen zullen namelijk over een ruimere bestedingsvrijheid
beschikken. Behoudens de geoormerkte bedragen ten behoeve van de politieke
jongerenorganisaties en de wetenschappelijke instituten, is er geen verdere
bestedingswijze van de subsidie voorgeschreven. De subsidieverlening is dus
in hoge mate een wettelijk gebonden bevoegdheid. Het is niet zo dat de Minister
van Binnenlandse Zaken nadere voorwaarden kan stellen aan de activiteit of
kan afwegen of een bepaalde concrete activiteit naar zijn idee wel of niet
zinvol of wenselijk is. Dat is een vorm van overheidsbemoeienis die niet mag
voorkomen. 2. De omvang van de overheidssubsidiëringDe leden van de CDA-fractie steunden, gelet op de overwegingen die daaraan
ten grondslag liggen, de verhoging van 20% ten opzichte van het huidige gecombineerde
budget. In dat kader stelden de leden van deze fractie de vraag of ook het
risico van grote afhankelijkheid van politieke partijen van derden heeft meegewogen
bij de totstandkoming van het wetsvoorstel. Daarbij verwezen zij naar recente
publieke discussies in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten.Zowel tegen een al te grote afhankelijkheid van overheidssubsidies als
van financiële bijdragen van derden kan men bedenkingen hebben. Het is
onomstreden dat het veruit de voorkeur zou hebben als politieke partijen bij
het vervullen van hun functie voldoende zouden hebben aan contributies en
bijdragen van de eigen leden van de partij. Zoals ook door deze fractieleden
werd geconstateerd, blijken die inkomsten echter in steeds mindere mate toereikend.
Ik acht daarom als alternatief aanvaardbaar een model van gemengde financiering,
waarvan onder voorwaarden ook financieringsbronnen in de vorm van giften en
sponsoring deel uit kunnen uitmaken. Aan deze financieringsbronnen kunnen
bezwaren kleven indien ze gepaard gaan met ongewenste of onzichtbare beïnvloeding.
Reeds de schijn daarvan kan de politieke besluitvorming ernstige schade toebrengen.
Het is om deze reden gewenst dat ten aanzien van dergelijke inkomsten zoveel
mogelijk openheid wordt betracht. Ook de leden van de fractie van de VVD hebben beschouwingen gewijd aan
de positie van politieke partijen en de risico's van een te grote afhankelijkheid
van de overheid. Deze leden hadden daarbij met name bedenkingen bij het financieel
afhankelijk zijn van de overheid. Het zou de geloofwaardigheid van politieke
partijen in de ogen van veel burgers kunnen verminderen. Naar overtuiging
van de leden van deze fractie moeten politieke partijen zich voortdurend inspannen
om burgers aan te spreken en aan zich te binden. Alleen zo zou de intermediaire
rol ook op termijn met succes kunnen worden vervuld. De overheid zou daar
bij moeten aansluiten onder meer door duidelijk te maken wat het belang is
van de politieke partijen. Deze leden stelden daarom de vraag of niet de voorkeur
zou moeten worden gegeven aan het volstaan met een wettelijke grondslag voor
de voortzetting van de bestaande subsidiëring op het huidige niveau van
de activiteiten van een aantal aan politieke partijen gerelateerde organisaties.
Zij vroegen of de voorgestelde wettelijke regeling met rechtstreekse subsidiëring
niet minder opportuun is.Met de leden van deze fractie ben ik het zeer eens dat de politieke partijen
zelf zich voortdurend moeten inspannen om hun voortbestaan te waarborgen en
daartoe de belangstelling van de burgers moeten zien op te wekken. De bijdrage
die de overheid aan deze inspanningen kan leveren is begrensd en subsidiair
aan de eigen verantwoordelijkheid van de partijen. Ook de regering is van
oordeel dat hier waakzaamheid geboden is, omdat het ontstaan van een te grote
afhankelijkheid van de overheid averechts kan werken. Er mag zeker niet een
beeld ontstaan van verwevenheid van de politieke partijen met de overheid,
zoals beschreven door de leden van de VVD-fractie. Daarmee is echter niet
gezegd dat (financiële) bijdragen van de overheid achterwege moeten blijven
of dat niet bezien kan worden of deze bijdragen verhoogd moeten worden.De leden van de CDA-fractie verzochten aan te geven wat bedoeld is met
het risico van al te grote financiële afhankelijkheid van de rijksoverheid
in het licht van de kanttekening dat de mogelijkheden tot het aanboren van
alternatieve financieringsbronnen beperkt zijn. Zij vroegen aan te geven wanneer
er wel sprake is van te grote financiële afhankelijkheid. Tevens stelden
zij de vraag of de gekozen benadering in het wetsvoorstel niet automatisch
tot de conclusie leidt dat de facilitering van politieke partijen een taak
van de overheid is.De leden van de SGP-fractie daarentegen meenden dat politieke partijen
door middel van eigen activiteiten hun wervingskracht moeten vergroten. Deze
zagen hiervoor geen taak voor de overheid. Zij verzochten om een nadere onderbouwing
van de verhoging van het subsidiebudget.De leden van de RPF-fractie stelden eveneens de vraag wanneer er sprake
zou zijn van een al te grote financiële afhankelijkheid. Aangezien elke
grens arbitrair is, was het volgens deze leden de vraag welke grens hierbij
getrokken wordt en waarom die dan daar getrokken wordt.In de opmerking van de leden van de CDA-fractie dat facilitering van politieke
partijen (ook) een zorg is voor de overheid, kan ik mij vinden. In welke situatie
er nu precies een al te grote financiële afhankelijkheid ontstaat is –
zo stelden de leden van de fractie van de RPF terecht vast – niet goed
aan te geven. In ieder geval dient voorkomen te worden, dat partijen voor
hun primaire en essentiële functioneren van de overheid afhankelijk worden.
Dit uitgangspunt heeft er overigens toe geleid het subsidiëren van verkiezingscampagnes
af te wijzen. Een te grote afhankelijkheid van de rijksoverheid is dus ongewenst.
Reeds eerder is opgemerkt dat alternatieve financieringsbronnen in de vorm
van giften en sponsoring onder voorwaarden zeker aanvaardbaar zijn, maar dat
ook aan een al te grote afhankelijkheid van dergelijke inkomsten nadelen zijn
verbonden. Ik ben nu van oordeel dat een verhoging van 20% van het subsidiebudget
zeker niet bovenmatig is. Gelet op de veelheid van functies die
door de politieke partijen en hun instellingen worden verricht – de
leden van de CDA-fractie wezen daar op – meen ik ook dat een totaalbudget
van ongeveer 10 miljoen gulden zeer goed verdedigbaar is. Dit geldt te meer
wanneer men een vergelijking zou maken met de situatie in de ons omringende
landen. Voorts dient dan wel in ogenschouw te worden genomen dat (inhoudelijke)
bemoeienis met de politieke partijen als gevolg van de subsidiëring wordt
tegengegaan. De leden van verschillende fracties, en zoals eerder beschreven
ook de Raad van State, hechtten hier terecht sterk aan. Daar kan nog aan worden
toegevoegd dat wordt voorgesteld de subsidiëring op wettelijk niveau
te regelen en dat betekent dat wijzigingen van de regeling slechts door de
wetgever kunnen worden vastgesteld.Door een aantal fracties zijn vragen gesteld over de wenselijkheid van
een openbaarheidsverplichting ten aanzien van giften aan politieke partijen.
De leden van de fractie van de PvdA vroegen of de regering mogelijkheden ziet
om die verplichting in deze wet op te nemen. De leden van de SGP-fractie vroegen
zich af of in een wet over subsidiëring van politieke partijen een regeling
inzake giften en sponsoring mag ontbreken en vroegen welke bezwaren er zijn
om de afspraken tot zelfregulering in het wetsvoorstel op te nemen.De leden van de CDA-fractie stelden de vraag hoe denkrichtingen over regels
met betrekking tot de integriteit van politieke partijen, de openbaarmaking
van giften en het onder voorwaarden aanvaardbaar zijn van giften en sponsoring
zich verhouden tot het principe van geen inhoudelijke bemoeienis met politieke
partijen van overheidswege.De leden van de VVD-fractie waren van mening dat afhankelijkheid van individuele
personen, bedrijven of instellingen eveneens schadelijk is voor politieke
partijen. Zij stelden dat om te kunnen beoordelen of giften en sponsoring
het risico van afhankelijkheid met zich meebrengen, openbaarheid noodzakelijk
is. De voorziene evaluatie zou moeten uitwijzen of de over zelfregulering
gemaakte afspraken effectief zijn.De leden van de RPF-fractie konden zich niet anders voorstellen dan dat
een sponsor een zakelijk belang heeft bij sponsoring van partijen. Daarbij
doemt volgens deze leden het gevaar op van de mogelijkheid om politieke invloed
te kopen. Zij vroegen hoe excessen voorkomen kunnen worden en in hoeverre
ervaringen met sponsoring in het buitenland ten voorbeeld zouden kunnen strekken.Politieke partijen zijn cruciaal voor het goed functioneren van het politieke
systeem en dat stelt eisen aan de partijen. Zoals reeds beschreven past grote
terughoudendheid als het gaat om overheidsbemoeienis met de politieke partijen
en dat geldt zeker waar het betreft het stellen van voorschriften ten aanzien
van het functioneren van de partijen. Dat betekent echter niet dat ten aanzien
van politieke partijen en politieke ambtsdragers geen gedrags- en rechtsnormen
zouden kunnen gelden. Daarbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de zuiveringseed
die door politieke ambtsdragers moet worden afgelegd alvorens zij hun functie
kunnen uitoefenen. Het stellen van dergelijke eisen met het oog op de integriteit
van politieke ambtsdragers acht ik geenszins een ongerechtvaardigde inmenging
van overheidswege. Vergelijkbare overwegingen kunnen ook van toepassing zijn
ten aanzien van de politieke partijen. Veelal zal echter volstaan kunnen worden
met algemeen aanvaarde, maar ongeschreven normen. Het stellen van die eisen
en gedragsregels is primair een verantwoordelijkheid van de politieke partijen
zelf, die daarop worden aangesproken door de samenleving en uiteindelijk door
de kiezer.Giften en sponsoring acht ik onder voorwaarden aanvaardbaar. Reeds uiteengezet
is dat ook daarbij gewaakt dient te worden voor het ontstaan van een afhankelijkheid.
Voorts meen ik dat het functioneren van politieke partijen in het democratisch
staatsbestel als voorwaarde vereist, dat er een zekere inzichtelijkheid bestaat
in de herkomst van geldelijke middelen van een politieke partij
met name waar het gaat om giften van enige omvang aan de partij. Om deze reden
zijn er met de politieke partijen afspraken gemaakt en convenanten gesloten
over de openbaarheid van giften. Het betreft afspraken tot zelfregulering.
Uit het feit dat alle politieke partijen de afspraak zijn aangegaan, leid
ik af dat het belang van deze normen breed wordt onderschreven. De afspraken
zijn inmiddels geëvalueerd. Gebleken is niet dat zich hier misstanden
voordoen. Ik heb daar in ieder geval geen signalen over ontvangen. De vraag
is echter of de openbaarheid van giften aan politieke partijen een aangelegenheid
is die blijvend bij convenant geregeld moet worden en die onderwerp is van
bilaterale afspraken tussen de Minister van Binnenlandse Zaken en de verschillende
politieke partijen. Betreft het niet een beginsel van een dusdanig belang
dat dit dient te worden vervat in een wettelijke regel? Daarbij doet zich
bovendien de vraag voor of het niet een beginsel is, dat in het gehele Koninkrijk
gehanteerd zou moeten worden. Het verheugt mij dus dat meerdere fracties deze
vragen aan de orde stellen. Ik heb de kwestie voorgelegd aan de politieke
partijen bij gelegenheid van de evaluatie van de convenanten. Van de politieke
partijen die gereageerd hebben, kunnen CDA, PvdA, GroenLinks, SGP, senioren
2000 ermee instemmen dat de inhoud van de afspraken zou worden neergelegd
in een wettelijke regeling. Ook het kamerlid Hendriks heeft positief gereageerd.
Het hoofdbestuur van de VVD was echter van mening dat omdat uit de evaluatie
niet was gebleken dat de werking van de afspraak onbevredigend is geweest,
er geen reden is om de afspraak vast te leggen in een wettelijke regeling. Zoals reeds aangegeven hecht ik grote waarde aan de integriteit van het
openbaar bestuur en in dat kader aan de inzichtelijkheid van de inkomstenbronnen
van politieke partijen. Om deze reden stel ik voor om de openbaarheid van
giften aan politieke partijen wettelijk te regelen. Met de bijgevoegde nota
van wijziging wordt aan het wetsvoorstel een nieuw artikel 16a toegevoegd
dat deze openbaarmaking regelt. De inhoud van de bepaling is ontleend aan
de genoemde afspraken. Voor een nadere uiteenzetting over de regeling verwijs
ik naar de toelichting bij de nota van wijziging. 3. De grondslag voor subsidietoekenningDe leden van de PvdA-fractie stelden een vraag over de subsidieverlening
aan een politieke partij die uitsluitend in de Eerste Kamer der Staten-Generaal
is vertegenwoordigd. Zij wezen op de reeds bij eerdere gelegenheden besproken
mogelijke uitkomsten van de systematiek. Zo zou een partij met één
vertegenwoordiger in de Tweede Kamer en vier vertegenwoordigers in de Eerste
Kamer, minder subsidie ontvangen dan een partij met alleen drie vertegenwoordigers
in de Eerste Kamer. De leden meenden dat in plaats van de voorgestelde systematiek,
het te verkiezen zou zijn om het grootste aantal zetels van een partij in
Eerste of Tweede Kamer als uitgangspunt te nemen voor de vaststelling van
de subsidie.Deze leden merkten terecht op dat ook de regering het probleem onderkent.
Ik kan dan ook wel begrip opbrengen voor het voorstel van deze leden om uit
te gaan van het aantal zetels in die Kamer waar de politieke partij met het
grootste aantal zetels is gerepresenteerd. De regering is ook inderdaad van
oordeel dat de beschreven «vreemde uitkomsten» zich zeer sporadisch
zullen voordoen. Het is juist dat deze zich bij de door de fractieleden voorgestelde
systematiek niet kunnen voordoen. Aan dat voorstel kleeft echter het grote
bezwaar dat daarmee het uitgangspunt wordt verlaten dat de zetelverdeling
in de Tweede Kamer – als maatstaf voor de politieke krachtsverhoudingen –
primaire grondslag dient te zijn voor de subsidietoedeling. Een afwijking
van dit standpunt acht ik aanvaardbaar voor de bijzondere situatie dat een politieke partij uitsluitend in de senaat wordt gerepresenteerd, omdat
niet goed te rechtvaardigen zou zijn dat die partij dan volledig van de subsidie
is uitgesloten. Gelet op het bezwaar tegen het voorstel van de aan het woord
zijnde leden, zou ik hun voorstel dan ook niet willen overnemen.Aangezien het voorstel is om subsidie toe te kennen aan een politieke
partij die uitsluitend in de Eerste Kamer is gerepresenteerd, ligt het in
de rede om ten aanzien van de toewijzing van zendtijd aan een politieke partij
voor dezelfde benadering te kiezen. Daartoe wordt in bijgevoegde nota van
wijziging voorgesteld om artikel 39g van de Mediawet in die zin aan te passen,
dat ook een politieke partij die uitsluitend in de Eerste Kamer is vertegenwoordigd
in aanmerking komt voor zendtijd politieke partijen.De leden van de CDA-fractie ondersteunden de keuze van de regering om
te kiezen voor het zeteltal van Tweede Kamer en – onder bepaalde omstandigheden –
Eerste Kamer als subsidiegrondslag. Vraag voor hen was wel hoe zwaar een zetel
in de Eerste Kamer in het verdeelsysteem weegt en zij verzochten om een toelichting.
Ook de leden van de SGP-fractie vroegen of er een weging heeft plaatsgevonden
of dat de zetels in de beide Kamers even zwaar worden gewogen.De vraag is of gelet op de staatkundige verhouding tussen de beide Kamers
voor de subsidiëring een minder gewicht zou moeten toegekend aan zetels
in de Eerste Kamer. Het wetsvoorstel bevat daartoe geen specifieke voorziening.
Indien een politieke partij subsidie verkrijgt op basis van zetels in de Eerste
Kamer, worden deze op gelijke wijze meegeteld. Het bedrag per zetel (artikel
5, eerste lid) is voor zetels in de Tweede Kamer en in de Eerste Kamer hetzelfde.
Procentueel bezien is er echter wel een verschil om de eenvoudige reden dat
de Tweede Kamer tweemaal zoveel zetels telt als de Eerste Kamer. Dat betekent
bijvoorbeeld dat 4% van de zetels in de Eerste Kamer (3 kamerzetels), resulteert
in een aanzienlijk lager subsidiebedrag dan 4% van de zetels in de Tweede
Kamer (6 kamerzetels). Ik meen dat dit effect niet ongewenst is gelet op de
staatkundige verhouding tussen de Tweede en de Eerste Kamer. In ieder geval
is er geen aanleiding voor een nadere regeling.Om die reden zou ik de suggestie van de leden van de D66-fractie, gedaan
naar aanleiding van opmerkingen van de gezamenlijke wetenschappelijke bureaus,
dan ook niet willen overnemen. De suggestie was namelijk om het bedrag ten
behoeve van gelieerde organen van partijen die wel in de Eerste Kamer, maar
niet in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn, juist te verdubbelen.Daarmee is naar mijn veronderstelling ook impliciet een antwoord gegeven
op de vraag van de leden van de RPF-fractie of een zelfde gewicht aan een
Eerste-Kamerzetel kan worden toegekend als aan een Tweede Kamerzetel, omdat
de wijze van kiezen verschilt. Daarnaast vroegen deze leden of het wetsvoorstel
kan betekenen, dat de rijksoverheid ook een financiële relatie aangaat
met een lokale partij wanneer die vertegenwoordigd is in de Eerste Kamer.Doelstelling van het wetsvoorstel is de versterking van de intermediaire
positie van landelijke partijen. In dat opzicht deel ik de opvatting van de
leden van de VVD-fractie, dat besluiten over eventuele subsidiëring van
lokale of regionale partijen door gemeente- en provinciebesturen genomen moeten
worden. Ingevolge het wetsvoorstel komt voor subsidie in aanmerking een politieke
partij die in de Tweede Kamer of Eerste Kamer der Staten-Generaal is gerepresenteerd.
Dat criterium betekent dat niet van belang is of de politieke partij feitelijk
een regionale of lokale achtergrond heeft. Het is echter niet zo dat op basis
van dezelfde kamerzetels meerdere partijen voor de subsidie in aanmerking
kunnen komen. Ingeval van een combinatie van (lokale) politieke partijen,
zal naar de omstandigheden moeten worden beoordeeld of een politieke partij
en, zo ja, welke partij in de Staten-Generaal wordt gerepresenteerd (artikel
2). De leden van de SGP-fractie hadden moeite met het feit dat in de begripsbepaling
van een politieke partij (artikel 1, tweede lid) wordt uitgegaan van een fictief
begrip dat alleen voor deze wet van toepassing is. Zij verwezen naar het advies
van de Raad van State terzake. Deze leden verzochten om een aanpassing van
de begripsbepaling.In het voorstel van wet zoals ter advisering gezonden aan de Raad van
State, werd gesproken van politieke partijen die in Staten-Generaal zijn vertegenwoordigd.
De Raad heeft in zijn advies terecht opgemerkt dat een terminologie waarin
gesproken wordt van het vertegenwoordigd zijn van politieke partijen staatsrechtelijk
niet correct is, omdat in de Kamers geen partijen zijn vertegenwoordigd, maar
kiezers. In het nader rapport is uiteengezet, dat het er uitsluitend om gaat
dat voor de verdeling van de subsidie over de politieke partijen, als maatstaf
wordt gehanteerd het aantal kamerzetels dat bij de politieke partij «behoort».
Naar aanleiding van het advies van de Raad is wel overwogen om daarvoor de
formeel correcte terminologie te gebruiken en te spreken van «politieke
partijen die aan de laatst gehouden verkiezingen voor de Tweede Kamer der
Staten-Generaal hebben deelgenomen met hun aanduiding boven de kandidatenlijst
en aan wie daarbij een of meer zetels zijn toegekend». Bezwaar was uiteraard
dat dit de begrijpelijkheid van de regeling niet ten goede zou komen, maar
vooral dat in deze formele benadering de splitsing en fusie van kamerfracties
dan niet tot uitdrukking zou kunnen komen bij de subsidieverlening. Bedoeling
is namelijk om aan te sluiten bij de politieke praktijk. Daarom wordt in het
wetsvoorstel gesproken van de representatie van politieke partijen in de Kamer
en is in artikel 1 van het wetsvoorstel tevens aangeven dat het een fictief
begrip betreft dat slechts voor de toepassing van deze wet wordt gehanteerd.
Ik meen dat dit een goede oplossing is, waarbij ik nog zou willen opmerken
dat anders dan deze leden veronderstelden, het probleem niet voorkomen kan
worden indien de constructie van indirecte subsidiëring zou worden gehanteerd,
omdat ook dan de hoogte van de subsidies zal afhangen van de kamerzetels die
bij de gelieerde politieke partij behoren.De leden van de SP-fractie vroegen waarom niet is voorgesteld ook het
ledental van een politieke partij mee te nemen in de bepaling van de hoogte
van de subsidie. Zij vroegen of dat niet juist een goede stimulans zou zijn
voor partijen om meer contact en binding te zoeken met de burger en waarom
het belang van het inhoudelijk betrekken bij de activiteiten en het bevorderen
van de omvang van het aantal leden, geen aanleiding is om het ledenaantal
een rol te laten spelen bij de subsidietoekenning. De leden van de GPV-fractie
wezen erop dat het wetsvoorstel geen enkele prikkel bevat voor politieke partijen
om de ledentallen te laten groeien. De jaarlijkse controle op het aantal leden
van een politieke partij zou in de ogen van deze leden immers goed door een
accountant uitgevoerd kunnen worden. Deze leden vroegen nader te motiveren
waarom uitvoeringstechnische bezwaren aan een groter accent op ledentallen
in de weg staan. Zij beoordeelden het wetsvoorstel op dit punt als weinig
consequent, omdat het ledental bij de toekenning van subsidies aan jongerenorganisaties
wel een rol speelt. Zij stelden varianten voor waarbij in meerdere mate rekening
wordt gehouden met de ledentallen.Zoals in het nader rapport is beschreven, acht ik een verdeelsystematiek
waarbij voor de vaststelling van het subsidiebedrag het ledental van de politieke
partij wordt meegewogen, niet op voorhand ondenkbaar. Veronderstelling is
dat daarvan een zekere stimulans tot ledenwerving van uit zou gaan. Ook de
Raad van State wijst daarop. Het wetsvoorstel voorziet voor wat betreft de
ledentallen uitsluitend in een drempel van 1000 leden van de politieke partij.
Voorts geldt alleen het ledental van de politieke jongerenorganisaties als
een verdeelmaatstaf, namelijk voor de geoormerkte subsidiebedragen voor deze
organisaties. Daar gaat het echter nog om redelijk overzichtelijke aantallen.
Bij het als verdeelsleutel hanteren van de veel grotere ledentallen
van politieke partijen zelf (totaal ruim 300 000), voorzie ik complicaties
in de uitvoering, gelet op de controleerbaarheid van aangeleverde cijfers.
In dat opzicht gaat het om aantallen die bijna vergelijkbaar zijn met ledentallen
van de publieke omroepen die van belang zijn voor de vaststelling van de zendtijdverdeling.
Ook de voor de subsidieverdeling te hanteren verdeelsleutels voor politieke
partijen dienen objectief vastgesteld en gecontroleerd te kunnen worden. Daar
doet zich echter een extra complicerende factor voor, aangezien het lidmaatschap
van een politieke partij een zeer privacy-gevoelig gegeven betreft, zodat
de Minister van Binnenlandse Zaken noch zijn accountantsdienst bevoegd zijn
zelfstandig kennis te nemen van de ledenlijsten van de politieke partijen.
Ik meen daarom dat de uitvoeringstechnische bezwaren van dien aard zijn, dat
de voordelen daar niet tegen opwegen. Overigens was ook de Commissie subsidiëring
politieke partijen van oordeel dat er vanwege de uitvoerbaarheid van dient
te worden afgezien. Het wetsvoorstel, dat is gebaseerd op het uitgangspunt
dat de representatie in de Tweede Kamer – en derhalve de uitspraak van
de kiezers – de beste indicatie is voor het maatschappelijk draagvlak,
leidt tot een rechtvaardige en goed uitvoerbare verdeling van de subsidiegelden
over de politieke partijen. Verlies of winst van kamerzetels als gevolg van verkiezingen is dus van
invloed op de hoogte van de subsidie voor de gerepresenteerde politieke partij.
De leden van de GPV-fractie constateerden dat politieke partijen voor de door
de overheid verstrekte aanvullende financiële middelen, volledig afhankelijk
zouden worden van een goede verkiezingsuitslag. Bij een verlies van een groot
aantal zetels zou dit een politieke partij voor kortere of langere tijd volledig
lam leggen.Het hanteren van kamerzetels als verdeelmaatstaf, heeft inderdaad als
consequentie dat verkiezingsuitslagen direct gevolg hebben voor de subsidies.
Daarbij zij wel de kanttekening geplaatst dat iedere politieke partij die
in de Staten-Generaal is vertegenwoordigd, een basisbedrag wordt toegekend.
Daarnaast is met artikel 12 voorzien in een zekere overgangsfase. Het artikel
ziet op de situatie dat als gevolg van de verkiezing het zeteltal van een
gerepresenteerde partij wijzigt. Voor wat betreft de toedeling van de subsidies
wordt deze wijziging echter pas verwezenlijkt vier maanden nadat de Kamer
in gewijzigde samenstelling bijeen is gekomen. Dit «uitstel» van
de aanpassing van de subsidie betreft zowel de situatie dat het nieuwe zeteltal
voor een partij leidt tot een hoger als tot een lager maximum subsidiebedrag,
en biedt bij wijze van gewenningsperiode, de gelegenheid voor de organisatie
om zich op de nieuwe financiële situatie in te stellen. 4. De brede doeluitkeringMeerdere fracties stelden vragen over de systematiek van een brede doeluitkering
met daarbinnen een tweetal geoormerkte subsidiestromen voor de politiek-wetenschappelijke
instituten respectievelijk de politieke jongerenorganisaties. Daarbij was
vooral een aandachtspunt of met deze gekozen systematiek de onafhankelijkheid
van deze organisaties in voldoende mate is gewaarborgd.De leden van de fractie van de PvdA hadden begrip voor het feit dat de
regering streeft naar één duidelijke regeling voor de volledige
geldstroom naar politieke partijen en aan hen gelieerde organisaties. De gekozen
systematiek riep bij hen echter enkele vragen op. De door de partijen aangewezen
jongerenorganisaties en wetenschappelijke instituten zullen de voor hen gereserveerde
subsidiegelden indirect via de partij ontvangen. De leden van de PvdA-fractie
vroegen, welke ruimte er bestaat voor de politieke partijen om nadere invloed
uit te oefenen op de activiteiten van een jongerenorganisatie en hun wetenschappelijk
bureau. Volgens deze leden lijkt de gekozen constructie, waarbij
aan de doorsluizing van subsidiegelden een privaatrechtelijke overeenkomst
ten grondslag ligt, ruimte te bieden voor bemoeienissen van de partij met
de gesubsidieerde instellingen. Ook de leden van de fractie van GroenLinks
verzochten om een nadere onderbouwing van de gewijzigde systematiek. Hoewel
uiteengezet was om welke redenen de subsidiëring van politieke partijen
wordt verruimd, wilden deze leden een nadere toelichting op de vraag om welke
redenen hiervoor de gehele systematiek is gewijzigd. Dit zou volgens deze
leden temeer klemmen, nu zowel de meeste wetenschappelijke instituten als
de meeste politieke jongerenorganisaties hun voorkeur uitspraken voor handhaving
van de huidige regeling.De leden van de SGP-fractie waren het ermee eens dat de subsidies aan
de politiek wetenschappelijke instituten en politieke jongerenorganisaties
worden geoormerkt. Met name ten aanzien van de politiek-wetenschappelijke
instituten gingen de leden van de SGP-fractie ervan uit dat in de overeenkomst
geen nadere voorwaarden mogen worden opgenomen, die er toe zouden kunnen leiden
dat de onafhankelijkheid van de instituten geweld wordt aangedaan.De leden van de SP-fractie hadden geen bezwaar tegen een brede doeluitkering
en gaven aan dit – anders dan de memorie van toelichting suggereerde –
al eerder te kennen gegeven te hebben. Zij begrepen niet de angst dat bijvoorbeeld
wetenschappelijke bureaus onvoldoende middelen zouden krijgen. Zij meenden
dat de politieke partijen daar zelf via hun interne partij-democratie over
zouden kunnen beslissen.De leden van de RPF-fractie daarentegen meenden dat het laten aangaan
van een overeenkomst de vrees doet ontstaan dat de onafhankelijkheid van de
politiek-wetenschappelijke instituten en de politieke jongerenorganisaties
onvoldoende is gewaarborgd. Deze leden vroegen waarom niet in de wet wordt
vastgelegd dat partijen geen inhoudelijke eisen mogen stellen bij de toekenning
van het geoormerkte geld. Daarnaast vroegen zij in hoeverre de moederpartijen
door middel van het goedkeuren van onder meer begroting en activiteitenplan
de wetenschappelijke instituten en jongerenorganisaties in een bepaalde richting
zullen kunnen sturen.De systematiek van de subsidiëring zoals vervat in het wetsontwerp,
is de weerslag van eerdere beraadslagingen met de Kamer. Deze hebben plaatsgevonden
met name op basis van de notitie over de positie en de subsidiëring van
politieke partijen waarover de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken op
27 juni 1996 overleg heeft gevoerd. In deze notitie was het oorspronkelijke
voorstel van de regering weergegeven om te komen tot een bundeling en integratie
van de verschillende subsidiestromen tot een brede doeluitkering en deze te
voorzien van een limitatieve opsomming van activiteiten waarvoor de doeluitkering
mag worden aangewend. Daarbij was het voornemen om in de wettelijke regeling
voor de politieke partijen een zorgplicht op te nemen ten aanzien van de politiek-wetenschappelijke
instituten en de politieke jongerenorganisaties. Naar het oordeel van de kamercommissie
echter bood de voorgestelde zorgplicht onvoldoende garanties voor de onafhankelijkheid
van deze instituten en organisaties. Dit heeft ertoe geleid dat gekozen is
voor de oplossing om binnen de totaaluitkering bedragen ten behoeve van deze
instellingen te oormerken. Met deze systematiek wordt op een verantwoorde
wijze tegemoet gekomen aan de zorg over de onafhankelijke positie van de politiek-wetenschappelijke
instituten en de politieke jongerenorganisaties, terwijl het streven om te
komen tot een geïntegreerde subsidiestroom in de richting van één
instantie, de politieke partij, zoveel mogelijk in stand blijft.De privaatrechtelijke overeenkomst is bedoeld om de politieke jongerenorganisaties
en de politiek-wetenschappelijke instituten te waarborgen dat zij de subsidiebedragen
ook daadwerkelijk ontvangen (zie artikel 6). De overeenkomst zal voorzien
in de daartoe strekkende verbintenis voor de politieke partij.
Vastgelegd moet zijn dat de voor de instellingen berekende subsidiebedragen,
in zijn geheel door de partij worden uitbetaald.Vooropgesteld zij dat het niet tot de overheidsbemoeienis behoort of politieke
partijen al dan niet afspraken maken over de activiteiten van de gelieerde
instellingen en instituten. Maar voorzover de leden van deze fracties willen
aangeven dat het ongewenst zou zijn, indien de subsidie door een politieke
partij wordt gebruikt als middel om de gelieerde instellingen aan te zetten
tot het maken van dergelijke afspraken, ben ik het daarmee eens. Het is zeker
niet de bedoeling van het wetsvoorstel en om deze reden wordt voorgesteld
dit ook uitdrukkelijk uit te sluiten. De bijgevoegde nota van wijziging voorziet
in een toevoeging van een bepaling aan artikel 3, waarmee wordt geregeld dat
aan het sluiten van de schriftelijke overeenkomsten tot subsidieverlening
door de politieke partij geen andere voorwaarden kunnen worden verbonden,
dan die welke voortvloeien uit de toepassing van deze wet. Op deze wijze wordt
voorkomen dat de subsidie gebruikt kan worden om de activiteiten van de politieke
jongerenorganisaties of de politiek-wetenschappelijke instituten te beïnvloeden.Het zou echter te ver voeren om bovendien wettelijk te bepalen dat activiteitenplannen
en begrotingen van de gelieerde instellingen door de partij (als doorgeefluik)
ongewijzigd worden overgenomen. De leden van de SGP-fractie informeerden naar
de noodzaak om dit in de wet op te nemen. Ik meen dat de politieke partijen
en de gelieerde instellingen daartoe zelf over voldoende verantwoordelijksbesef
beschikken en dat de onderlinge verstandhouding ruimschoots waarborgen biedt.De leden van de fractie van de PvdA stelden vragen over de terugvordering
van teveel betaalde subsidies. Zij constateerden dat er in het voorstel geen
expliciete bepalingen zijn opgenomen over de terugvordering van ten onrechte
uitgekeerde subsidies. Zij vroegen of dergelijke bepalingen onnodig zijn en
zij stelden de vraag of terugvordering van ten onrechte uitgekeerde subsidies
ten behoeve van wetenschappelijke bureaus of politieke jongerenorganisaties
zal worden bemoeilijkt door de indirecte wijze waarop de subsidies aan hen
worden verleend.Het voorstel van wet bevat inderdaad geen bepalingen over de terugvordering
van teveel uitgekeerde subsidies. De reden daarvoor is niet dat dergelijke
bepalingen niet nodig worden geacht. Op de verstrekking van de subsidies aan
de politieke partijen zijn de algemene bepalingen van de Algemene wet bestuursrecht
(Awb) van toepassing. De Awb bevat de algemene bepalingen over onder meer
de aanvraag van subsidies, de verlening van subsidies en voorschotten. Afdeling
4.2.7 Awb bevat de algemene voorschriften over de betaling van de subsidie
en de terugvordering van onverschuldigd uitbetaalde bedragen. Voor wat betreft
de procedurele aspecten van de subsidieverlening kon in het wetsvoorstel derhalve
worden volstaan met enkele aanvullende bepalingen (de artikelen 7 tot en met
12).Op de door deze leden gestelde vraag over de terugvordering van eventueel
teveel uitgekeerde subsidiebedragen ten behoeve van de politiek-wetenschappelijke
instituten en de politieke jongerenorganisaties, kan geantwoord worden, dat
er in dat opzicht inderdaad sprake is van een wijziging. Deze subsidiebedragen
worden immers niet meer toegekend en uitbetaald aan deze organisaties zelf,
maar aan de politieke partij. Hierbij zij wel de kanttekening geplaatst, dat
ook onder de huidige systematiek er geen subsidies direct aan politieke jongerenorganisaties
worden uitbetaald, aangezien deze worden uitgekeerd aan een overkoepelende
organisatie (stichting «PING»). Oogmerk van het wetsvoorstel is
om te komen tot een beperking van de geldstromen en tot een situatie, waarbij
het Ministerie van Binnenlandse Zaken niet meer met meerdere instanties, maar
nog slechts met één instantie te maken heeft namelijk de politieke partij. Dat betreft zowel de toekenning van subsidie als eventuele
terugvorderingen. In dat opzicht maakt het geen verschil of de politieke partij
uit eigen overweging geldbedragen heeft doorbetaald aan een gelieerde organisatie,
bijvoorbeeld ten behoeve van scholing en vorming, ofwel bedragen op grond
van de verplichte doorbetaling heeft doorgesluisd naar het politiek-wetenschappelijk
instituut of de politieke jongerenorganisatie. Voor de laatste twee geldt
echter wel dat deze instellingen jegens de politieke partij slechts recht
hebben op de geoormerkte bedragen voorzover door de instelling ook daadwerkelijk
subsidiabele uitgaven zijn gedaan en verantwoord kunnen worden. De betalingsverplichting
voor de politieke partij jegens deze gelieerde instellingen reikt dus nooit
verder dan het bedrag waarop de instellingen aanspraak kunnen maken (zie artikel
6).Het geoormerkte subsidiebedrag wordt slechts toegekend voorzover de uitgaven
van het wetenschappelijk instituut of de jongerenorganisatie voor subsidie
in aanmerking komen. Dat betekent dus dat als bijvoorbeeld uitgaven zijn gedaan
voor activiteiten die niet subsidiabel zijn of die niet verantwoord kunnen
worden, de gelieerde organisatie geen aanspraak heeft op het desbetreffende
bedrag. Dit deed bij de leden van de RPF-fractie de vraag rijzen of dit betekent
dat nalatigheid van de moederpartij financiële gevolgen kan hebben voor
de organisatie.Het is inderdaad zo dat de systematiek waarbij de politieke partij als
«doorgeefluik» fungeert voor wat betreft de doorsluizing van subsidiebedragen
en de benodigde schriftelijke stukken, een zekere verantwoordelijkheid betekent
voor de politieke partij. Het bijvoorbeeld niet doorzenden van de stukken
zal uiteraard consequenties hebben voor de subsidieverlening. In de subsidiepraktijk
zal de daadwerkelijke verantwoordelijkheid van de politieke partij echter
betrekkelijk zijn, omdat de activiteitenplannen en begrotingen door de gelieerde
organisatie worden aangeleverd en vervolgens tezamen met de eigen schriftelijke
stukken van de politieke partij worden doorgezonden naar het Ministerie van
Binnenlandse Zaken.De leden van de fractie van D66 verwachtten dat het wetsvoorstel er niet
toe zal kunnen leiden dat politieke partijen in de verleiding komen om, bijvoorbeeld
ten behoeve van de campagne, geld weg te halen bij de gelieerde partij-organen,
waaronder wetenschappelijke instituten en politieke jongerenorganisaties.
Zij achtten het systeem van doeluitkeringen gekoppeld aan geoormerkte bedragen
een goede waarborg en vonden het nodig dat er zekerheid bestaat dat de geldstromen
naar de betreffende organisaties gaan. Deze leden wilden weten welke garanties
het wetsvoorstel biedt, dat ook het geld voor de andere gelieerde partij-organen
ter bestemder plaatse komt. Voorts wilden deze leden weten wat in een overeenkomst
met deze gelieerde partij-organen zou moeten komen te staan en wat de minimale
looptijd van de overeenkomst zou moeten zijn.Het wetsvoorstel voorziet in een systematiek waarbij het subsidiebedrag
door de politieke partij naar eigen inzicht voor activiteiten kan worden aangewend
onder voorwaarde dat deze activiteiten tot de subsidiabele activiteiten behoren
(artikel 4). Er is dus een zekere bestedingsvrijheid met uitzondering van
de geoormerkte bedragen voor de politiek-wetenschappelijke instituten en de
politieke jongerenorganisaties. Voor welke doeleinden de politieke partij
het overige gedeelte van de subsidie aanwendt, is een verantwoordelijkheid
van de partij zelf. Het wetsvoorstel voorziet dus binnen het kader van subsidiable
uitgaven niet in verdere verplichte bestedingspatronen. Met een verdergaande
oormerking van bedragen, zoals gesuggereerd door deze leden, zou het doel
van het wetsvoorstel om politieke partijen een zekere bestedingsvrijheid te
bieden, verloren gaan. Het wetsvoorstel bevat om deze reden ook slechts bepalingen aangaande
overeenkomsten tot subsidieverlening waar het betreft de politiek-wetenschappelijk
instituten en de politieke jongerenorganisaties. Het wetsvoorstel is voorts
bewust uiterst summier over de inhoud van de te sluiten overeenkomsten. Slechts
voorgeschreven is dat in de overeenkomst is vastgelegd dat ten minste het
ten behoeve van het politiek-wetenschappelijke instituut of de politieke jongerenorganisatie
toegekende bedrag door de partij ook wordt uitbetaald. Het enige doel van
de overeenkomsten is dat deze gelieerde instellingen de waarborg hebben, dat
zij de financiële middelen ook inderdaad ontvangen. Voor verdere wettelijke
eisen aan de overeenkomst zie ik geen aanleiding en dus bijvoorbeeld ook niet
over de looptijd van de overeenkomst.Daarmee is naar ik hoop tevens de vraag van de fractie van de RPF omtrent
de wenselijkheid van de looptijd van de overeenkomsten beantwoord. Deze leden
achtten een looptijd van bijvoorbeeld vijf jaar wenselijk.De leden van de fractie van D66 wezen erop dat inhoudelijke beïnvloeding
van de gelieerde instellingen door de politieke partijen voorkomen moet worden,
althans niet door dit wetsvoorstel worden aangemoedigd. Het wetsvoorstel zou
deze onafhankelijkheid zoveel mogelijk moeten waarborgen. Deze leden vroegen
in dat verband of aan het stellen van eisen aan activiteitenplan en begroting
conform artikel 7, tweede lid, ook aan andere dan subsidietechnische aspecten
wordt gedacht. Wat dient men zich hier voor te stellen bij de taakverdeling
tussen partij en gelieerde partijorganen?Zoals ook in de toelichting bij artikel 7 is verwoord, bestaat het voornemen
om nadere regels te stellen over de inrichting van deze schriftelijke stukken
en daarbij onder meer eisen te stellen omtrent de specificatie van de begrote
uitgaven voor de te subsidiëren activiteiten. Het zal dus regels betreffen
over de boekhoudkundige inrichting en vormgeving van de stukken, met name
bedoeld om de accountantsdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken
in de gelegenheid te stellen de stukken te beoordelen. De leden van deze fractie
hebben dus terecht geconstateerd dat het gaat om subsidietechnische aspecten.
Voor de duidelijkheid zij erop gewezen dat het zeker niet betreft regels over
het soort van activiteiten dat voor subsidie in aanmerking komt. Dit wordt
namelijk ingevolge het voorstel op wetsniveau geregeld (artikel 4).Meerdere fracties stelden vragen over de verantwoording van de uitgaven
en de toetsing door Binnenlandse Zaken. Zo informeerden de leden van de fractie
van GroenLinks naar de doelmatigheidstoetsing en meer in zijn algemeenheid
naar de wijze waarop de verantwoording plaatsvindt. Zij vroegen of de jongerenorganisaties
en de wetenschappelijke bureaus hun eigen traject voor de verantwoording aan
de minister hebben of dat dit door de moederpartij dient te gebeuren en of
een afzonderlijke verantwoording niet meer recht zou doen aan de onafhankelijkheid
van de verschillende organisaties.De leden van de CDA-fractie hadden er goede nota van genomen dat de omschrijving
van de subsidiabele activiteiten globaal cq. marginaal is. Zij vroegen of
de subsidiëring en controle- en toetsingssystematiek steeds op dit abstractieniveau
zal plaatsvinden en dus niet aan de hand van concrete activiteiten. Hiermee
zou naar de mening van deze leden immers inhoudelijke bemoeienis op de loer
kunnen liggen.Ook de leden van de SGP-fractie hadden geconstateerd dat in het wetsvoorstel
een aantal bepalingen is opgenomen met betrekking tot de subsidieaanvraag
en de financiële verantwoording van de subsidiabele activiteiten. Zij
meenden dat de subsidiegever bij het beoordelen van activiteitenplannen en
begrotingen zich zal moeten beperken en dat er geen sprake mag
zijn van inhoudelijke bemoeienis waarvan een zekere sturing zou kunnen uitgaan.Het wetsvoorstel voorziet niet in een toetsing op de doelmatigheid van
de uitgaven. Naar mijn oordeel dient ook uiterste terughoudendheid betracht
te worden als het gaat om de vraag of de gesubsidieerde uitgaven en bestedingen
efficiënt en doeltreffend waren. Een dergelijke toetsing, die bij overheidssubsidiëring
in het algemeen het uitgangspunt zal zijn, ligt waar het gaat om de subsidie
aan politieke partijen niet voor de hand. Dat ben ik geheel met de leden van
de CDA-fractie eens. Het is eenvoudigweg niet aan de minister om te bepalen
of een concrete activiteit wel of niet zinvol of verstandig is. Dit is de
primaire verantwoordelijkheid van de politieke partij. Anderzijds meen ik
wel dat, zeker ook aangezien het hier toch een besteding uit de algemene middelen
betreft, de minister gerechtigd is een grens te trekken als er sprake is van
uitgaven met een verspillend karakter of die anderszins niet meer in redelijkheid
zijn toe te rekenen aan het verrichten van de activiteit. In dat geval kan
immers niet meer gesproken worden van uitgaven die direct samenhangen met
de subsidiabele activiteiten zoals omschreven in artikel 4 van het wetsvoorstel.Een andere vraag is of het de politieke partij is die verantwoording aflegt
over het gebruik van de subsidie ten behoeve van de gelieerde instelling of
dat dit geschiedt door de instelling. Formeel en juridisch geschiedt de toekenning
van de subsidie aan de politieke partij, inclusief de geoormerkte bedragen
ten behoeve van de politiek-wetenschappelijke instituten en de politieke jongerenorganisaties.
Feitelijk fungeert de politieke partij in deze als doorgeefluik voor zowel
de subsidiebedragen als de administratieve afwikkeling in verband met aanvraag
en verantwoording. Een eventueel tekortschieten in de verantwoording zou ook
per saldo voor rekening komen van de gelieerde instelling en niet voor de
politieke partij. Voor dat punt zou ik willen terugverwijzen naar de eerdere
beantwoording van vragen over de terugvordering van onverschuldigd betaalde
subsidies.De leden van de CDA-fractie stelden de vraag in hoeverre de huidige tijdelijke
regeling Algemene Vorming en Scholing Politiek Kader in Midden- en Oost-Europa
voldoet aan de in de memorie van toelichting bepleite zeer globale omschrijving
in artikel 4, onder d. Daarbij vroegen zij zich af of de regering de regeling
voor Midden- en Oost-Europa beschouwt in een ander kader, namelijk politieke
partijen als voertuig voor de uitvoering van buitenland-politiek, de leden
van de partij primair niet ten goede komend. Ook stelden zij de vraag of de
regeling volgens de regering naar haar aard wel integraal onderdeel kan zijn
van de brede doeluitkering. Tevens waren de leden van de CDA-fractie van mening
dat de regering een principiële keuze moet maken over wel of niet opname
van de regeling in de brede doeluitkering. Tenslotte verzochten zij de regering
de evaluatie van de regeling aan de Kamer te zenden.De leden van de VVD-fractie stemden in met het voorstel om de tijdelijke
regeling ten behoeve van vorming en scholing van politieke partijen in Midden-
en Oost-Europa niet te betrekken bij de brede doeluitkering. Zij verzochten
de regering een nadere toelichting te geven op de tijdelijkheid van en de
wettelijke grondslag voor deze regeling.De leden van de SGP-fractie waren er nog niet van overtuigd dat de subsidieregeling
ten behoeve van vorming en scholing van politieke partijen in Midden- en Oost-Europa
buiten het wetsvoorstel zou moeten worden gelaten. Volgens deze leden zouden
de op grond van de regeling gesubsidieerde activiteiten onder de reikwijdte
van artikel 4 worden gebracht.De tijdelijke regeling Algemene Vorming en Scholing Politiek Kader in
Midden- en Oost-Europa heeft tot doel het democratiseringsproces in de landen
van Midden- en Oost-Europa te bevorderen. Het doel van het wetsvoorstel
is, zoals al eerder verwoord, het subsidiëren van politieke partijen
om de intermediaire positie van (landelijke) politieke partijen in ons democratisch
staatsbestel in stand te houden. Contacten met zusterpartijen in het buitenland
zijn ook voor Nederlandse partijen van belang. Om die reden is deze activiteit
dan ook als subsidiabele activiteit in het wetsvoorstel opgenomen. Overwogen
zou kunnen worden de subsidieregeling Midden- en Oost-Europa te integreren
in de subsidiëring zoals geregeld in het wetsvoorstel. De tijdelijke
subsidieregeling valt onder het zogenaamde Matra (Maatschappelijke Transformatie)-
programma, een tijdelijk programma van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
In 1998 zal het gehele Matra-programma geëvalueerd worden, waarna een
besluit zal worden genomen over de voorzetting van het programma. Hoewel de
tijdelijke subsidieregeling reeds geëvalueerd is door mijn ministerie
(het evaluatierapport is bij deze nota gevoegd), zal het pas op termijn duidelijk
worden of het Matra-programma een meer structureel karakter krijgt. Dan kan
er een besluit worden genomen over de voorzetting van de subsidieregeling
voor Midden- en Oost-Europa en de wijze waarop de voortzetting zou moeten
geschieden.De leden van de VVD-fractie stelden een vraag over de wettelijke grondslag
voor de genoemde subsidieregeling in Midden- en Oost- Europa. Per 1 januari
1998 is de derde tranche van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) in werking
getreden. Daarmee is bepaald dat subsidies alleen verstrekt mogen worden op
grond van een wettelijk voorschrift. In artikel 4:32, derde lid, Awb is een
uitzondering gemaakt voor subsidies, waarvan de begroting melding maakt van
de subsidie-ontvanger en het bedrag waarop de subsidie ten hoogste kan worden
vastgesteld. Dit is ten aanzien van de subsidieregeling Midden- en Oost-Europa
het geval. Dit betekent overigens dat de bepalingen van de Wet overige BiZa-subsidies
op de subsidieregeling van toepassing zijn.De leden van de CDA-fractie vroegen aan te geven waarom is afgezien van
subsidiëring van verkiezingscampagne-activiteiten, terwijl andere typen
activiteiten – benoemd in artikel 4 – wel subsidiabel worden geacht.
Met de regering zagen deze leden weliswaar het nadeel van een grote afhankelijkheid
van politieke partijen van de rijksoverheid, maar aan de andere kant, zo stelden
deze leden, wordt juist tijdens campagnes grootschalig gecommuniceerd met
leden en kiezers over beleidsvraagstukken.Reeds eerder is aangegeven dat subsidiëring een vorm van overheidsbemoeienis
is, waarbij een financieel-juridische relatie ontstaat tussen de overheid
en in dit geval de politieke partij. Onomstreden is dat het risico bestaat
van een te grote afhankelijkheid. Ik meen dat die afhankelijkheid met name
dient te worden tegengegaan waar het betreft het primaire en elementaire optreden
van politieke partijen zijnde het voeren van verkiezingscampagnes. De regering
erkent dat daarmee het risico van afhankelijkheden van derden niet is uitgesloten.
Desalniettemin heeft het om genoemde redenen de voorkeur om het voor de subsidiëring
beschikbare budget uitsluitend aan te wenden voor de in artikel 4 bedoelde
activiteiten en dus om verkiezingscampagnes niet tot de subsidiabele activiteiten
te rekenen. De opsomming van activiteiten in artikel 4 is voldoende breed
om ruimschoots tot een betekenisvolle ondersteuning van het functioneren van
politieke partijen te komen.De leden van de CDA-fractie verzochten aan te geven welke grens gehanteerd
wordt waar het gaat om diensten aan fracties en individuele leden enerzijds
en aan politieke partijen anderzijds. Zij waren van mening dat het bepalend
criterium voor de inzet van fractiepersoneel en persoonlijk medewerkers gelegen
moet zijn in het belang van het goed functioneren van de fractie. Deze leden
waren van oordeel dat dit belang niet te eng mag worden gedefinieerd en merkten
daarbij op dat een vergelijkbare spanning ook aanwezig is bij politieke adviseurs
van bewindspersonen. Ze stelden de vraag hoe de minister en zijn
accountantsdienst de inzet van fractiemedewerkers voor verkiezingscampagnes
zou beoordelen. Voorts vroegen zij of hier sprake was van subsidiëring
van campagne-activiteiten via een U-bocht, terwijl de regering een rechtstreekse
subsidiëring principieel uitsluit.In het wetsvoorstel is bepaald dat de subsidie slechts wordt verstrekt
voor uitgaven die direct samenhangen met de in artikel 4 opgesomde activiteiten.
Van deze activiteiten maakt het aanstellen van fractiemedewerkers of persoonlijke
medewerkers voor kamerleden geen deel uit. De activiteiten van fracties in
de Tweede Kamer worden dus niet aangemerkt als subsidiabele activiteiten van
de politieke partij. De accountantsdienst van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken zal in zijn onderzoeken daar ook van uitgaan. Voor de financiële
ondersteuning van fracties en de daartoe strekkende aanstelling van medewerkers,
bestaat een specifieke regeling namelijk de door de Kamer vastgestelde Regeling
financiële ondersteuning fracties Tweede Kamer1. In deze regeling is bepaald dat de fracties een bijdrage ontvangen
in de kosten die nodig zijn om de fractie goed te laten functioneren. Tot
deze kosten behoren bijvoorbeeld ook uitgaven in verband met fractiemedewerkers
of persoonlijk medewerkers van kamerleden (artikel 4 van de regeling). De
subsidiëring voor politieke partijen en de ondersteuning van fracties
in de Tweede Kamer zijn dus twee naast elkaar bestaande regelingen die elkaar
uitsluiten. De eerste beoogt het subsidiëren van activiteiten van politieke
partijen, de tweede het verlenen van bijdragen in fractiekosten. Overigens
is in de regeling over de fractie-ondersteuning ook uitdrukkelijk bepaald
dat de toegekende fractiebijdrage niet gebruikt mag worden voor ondersteuning
van politieke partijen of daaraan verbonden instellingen (artikel 2).De leden van de RPF-fractie vroegen of de lijst van subsidiabele activiteiten
uitsluit dat met overheidsgeld verkiezingscampagnes worden gefinancierd. Deze
leden wijzen erop dat informatievoorziening aan leden een activiteit is die
op de lijst voorkomt, terwijl die informatievoorziening heel goed onderdeel
kan uitmaken van een verkiezingscampagne. Zij vroegen of de lijst helder is,
hoe financieringsstromen worden onderscheiden en hoe controle wordt uitgeoefend.Er is bewust voor gekozen om in de opsomming van subsidiabele activiteiten
niet zeer gedetailleerde criteria te stellen, maar om een globalere omschrijving
van de subsidiabele doelen te geven. Een gedetailleerde omschrijving zou een
inhoudelijke inmenging in de te verrichten activiteiten kunnen impliceren.
De opgesomde activiteiten zijn echter voldoende helder omschreven om te bepalen
of uitgaven voor een bepaalde activiteit voor subsidie in aanmerking komen.
In het door de leden van de RPF-fractie aangehaalde voorbeeld zal het duidelijk
zijn dat het – al dan niet in een verkiezingscampagne – door een
politieke partij verstrekken van informatie aan personen niet zijnde leden
van de partij, iets anders is dan informatievoorziening aan leden.Door de leden van de SGP-fractie werd de vraag gesteld waarom ten opzichte
van de huidige subsidieregelingen is gekozen voor een uitbreiding van de subsidiabele
activiteiten.Oogmerk van het wetsontwerp is de instandhouding en zo mogelijk versterking
van de intermediaire positie van politieke partijen. Daartoe strekt de verhoging
van het beschikbare subsidiebedrag, maar ook uitbreiding van de activiteiten
die voor subsidiëring in aanmerking komen. Bij de uitbreiding van de
subsidiabele activiteiten is overigens mede uitgegaan van de wensen van de
politieke partijen zelf. De politieke partijen zullen beschikken over een
ruimere bestedingsvrijheid, omdat het toegekende bedrag, behoudens de geoormerkte
bedragen ten behoeve van de politieke jongerenorganisaties en de wetenschappelijke
instituten, vrij besteedbaar is voor activiteiten die van de
opsomming deel uitmaken. Ik acht deze verruimde bestedingsvrijheid in het
belang van het functioneren van de politieke partijen. 5. Politieke jongerenorganisaties en politiek-wetenschappelijke
institutenDe leden van de CDA-fractie stemden in met de keuze om gelden voor de
politieke jongerenorganisatie en politiek-wetenschappelijke instituten te
«oormerken» binnen de subsidie en de uitkering te baseren op maatstaven,
om tegemoet te komen aan de onafhankelijke positie van deze organisaties.
In dit kader vroegen de leden van de CDA-fractie of de opmerking op blz. 4
van de memorie van toelichting dat een gedetailleerde omschrijving van de
subsidiabele een inhoudelijke inmenging in de te verrichten activiteiten zou
impliceren, ook van toepassing is op de relatie tussen de politieke partij
enerzijds en de politieke jongerenorganisaties en de politiek-wetenschappelijke
instituten anderzijds. Onder verwijzing naar de schriftelijke overeenkomsten
als bedoeld in artikel 3, vroegen zij hoe wettelijk is gewaarborgd dat politieke
partijen zich niet gedetailleerd en inhoudelijk mengen in de te verrichten
activiteiten van politieke jongerenorganisaties en politiek-wetenschappelijke
instituten.De keuze voor een globale omschrijving is ook van toepassing ten aanzien
van de politieke jongerenorganisaties en de politiek-wetenschappelijke instituten.
In artikel 4 is namelijk bepaald dat de subsidie onder meer wordt verstrekt
voor uitgaven die direct samenhangen met politiek-wetenschappelijke activiteiten
(onderdeel e) en met activiteiten ter bevordering van de politieke participatie
van jongeren (onderdeel f). Indien deze activiteiten worden verricht door
politiek-wetenschappelijke instituten respectievelijk politieke jongerenorganisaties
is voor de politieke partij een subsidiebedrag beschikbaar waarvan het maximum
wordt berekend met toepassing van artikel 5, eerste lid, onder b en c. De
beschikbare bedragen worden ingevolge artikel 6 slechts verstrekt voorzover
de uitgaven van deze organisaties ook daadwerkelijk voor subsidie in aanmerking
komen. Of activiteiten voor subsidie in aanmerking komen wordt, zoals gezegd,
bepaald door artikel 4. De politieke partij kan daaromtrent geen nadere voorschriften
stellen of aan de activiteiten eisen verbinden. In paragraaf 4 van deze nota
is reeds gemeld dat wordt voorgesteld om bij nota van wijziging aan het wetsvoorstel
toe te voegen dat ook aan het sluiten van de schriftelijke overeenkomsten
tot subsidieverlening door de politieke partij geen andere voorwaarden kunnen
worden verbonden, dan die welke voortvloeien uit de toepassing van deze wet.In die paragraaf is tevens verwoord, dat ik geen aanleiding zie wettelijk
te regelen dat activiteitenplannen en begrotingen van de gelieerde instellingen
ook daadwerkelijk door de partij ongewijzigd worden doorgezonden. Ik meen
dat dit zou leiden tot een vorm van overregulering die tekort doet aan de
eigen verantwoordelijkheid van de politieke partijen.De leden van de fractie van D66 merkten op dat zij kritisch waren over
de voorgestelde verdeelsleutel voor het doorsluizen van de gelden naar wetenschappelijke
instituten en de jongerenorganisaties via de gekozen combinatie van zeteltal
en ledentalen. Zij meenden dat dit de stabiliteit van deze organisaties kan
bemoeilijken. Voor wat betreft de wetenschappelijke instituten vroegen de
leden van deze fractie hoe gedacht zou worden over een verhoging van het basisbedrag
en een verlaging van het bedrag per kamerzetel, met gelijkblijvende totaalbedragen
voor de gezamenlijke politiek-wetenschappelijke instituten.Artikel 5, eerste lid, onderdeel b, van het wetsvoorstel bevat de berekeningswijze
van het bedrag ten behoeve van de politiek-wetenschappelijke
instituten. Voor iedere politieke partij die een instituut heeft aangewezen,
geldt een basisbedrag van f 160 000,– en een bedrag per kamerzetel
van f 12 000,–. Deze verdeelsleutel leidt er volgens de raming
toe dat ten opzichte van de huidige situatie alle instituten er bij benadering
evenveel op vooruit gaan (zie de bijlage bij de memorie van toelichting).
Geen van de instituten zou er op achteruit gaan. In de brief van 16 augustus
1996 aan de Kamer is omtrent de voorgenomen oormerking ook als uitgangspunt
geformuleerd dat de hoogte van de uit te keren bedragen zodanig zou zijn,
dat deze niet lager zouden zijn dan de huidige maximumbedragen voor de desbetreffende
wetenschappelijke instituten. Een bijstelling van de verdeelsleutel zou leiden
tot een herschikking van de middelen. Een verhoging van het basisbedrag en
een verlaging van het bedrag per kamerzetel – met gelijkblijvende totaalbedragen –
zou ertoe leiden dat de instituten gelieerd aan de grotere partijen er ten
opzichte van de huidige situatie financieel op achteruit zouden gaan. Ik zie
daartoe geen aanleiding. Met het toekennen van basisbedragen worden weliswaar
fluctuaties in de hoogte van de subsidiebedragen tegengegaan, maar het streven
naar stabiliteit voor de instituten mag naar mijn mening geen afbreuk doen
aan het uitgangspunt, dat de instituten gelieerd aan de grotere partijen ook
aanspraak moeten hebben op hogere subsidiebedragen. Ik vind een verhoging
van de basisbedragen daarom ongewenst. De hoogte van het voorgestelde basisbedrag
(160 000,–) biedt voldoende waarborg tegen al te hoge fluctuaties
als gevolg van verkiezingen, waarbij bovendien nog geldt dat artikel 13 voorziet
in een overgangs- of gewenningsfase van vier maanden ingeval van een zetelwijziging
als gevolg van verkiezingen.De leden van de D66-fractie stelden vast dat de helft van de beschikbare
gelden afhangt van het zeteltal van de moederpartij en de andere helft van
de ledentallen van de jongerenorganisatie. Zij wezen er op te hechten aan
stabiliteit voor die organisaties en suggereerden een vergroting van het bedrag
dat volgens de ledentallen van de jongerenorganisaties wordt verdeeld. Zij
stelden de vraag of niet een basisbedrag noodzakelijk is om als politieke
jongerenorganisatie te kunnen functioneren.Het meewegen van het aantal kamerzetels bij de toedeling van de subsidie
ten behoeve van de politieke jongerenorganisaties impliceert dat een wijziging
van het zeteltal van de politieke partij van invloed is op de hoogte van de
subsidie. Ik meen echter dat de effecten daarvan in voldoende mate worden
getemperd door het feit dat de helft van de beschikbare subsidie wordt toegekend
op basis van de ledentallen van de politieke jongerenorganisaties. Van grote
schoksgewijze gevolgen voor de continuïteit van de jongerenorganisaties
zoals de leden van deze fractie veronderstelden, zal geen sprake zijn. Indien
zowel het aantal kamerzetels van de politieke partij als het ledental van
de politieke jongerenorganisatie sterke teruggang vertonen zal dit duidelijk
tot uitdrukking komen in de hoogte van de subsidie, maar ik meen dat dit dan
ook terecht is.De leden van de SGP-fractie konden ermee instemmen dat er ten aanzien
van de politieke jongerenorganisaties een gecombineerde verdeelsleutel zal
worden gehanteerd. Wat hen betreft staat het ledental voorop; daarnaast zal
tevens rekening moeten worden gehouden met het zeteltal van de verwante politieke
partij in de Staten-Generaal.De leden van de RPF-fractie stelden verbaasd te zijn over de keuze om
niet alleen op basis van de ledentallen van de politieke jongerenorganisaties
de verdeelsleutel vast te stellen. Het feit dat aan grotere partijen gelieerde
politieke jongerenorganisaties vaker activiteiten zouden moeten organiseren,
had hen niet overtuigd. Zij waren er eerder van overtuigd dat juist grotere
jongerenorganisaties, waarbij het lidmaatschap echt leeft en jongeren gemotiveerd
lid worden, veel activiteiten ontplooien. Zij constateerden dat het lid van
de ene politieke jongerenorganisatie kennelijk minder gewicht in de schaal
legt dan het lid van een andere politieke jongerenorganisatie
en zij waren van oordeel dat, wanneer zowel de regering als de jongerenorganisaties
stellen dat deze organisaties onafhankelijk zijn, hier gelijke gevallen ongelijk
worden behandeld.Ook de leden van de GPV-fractie had het bevreemd dat de regering voor
een andere verdeelsystematiek aan de jongerenorganisaties had gekozen en dat
niet langer sprake was van een basisbedrag voor de jongerenorganisaties. Deze
leden zouden graag onderbouwd zien dat op jongerenorganisaties die zijn gelieerd
aan grotere partijen in meerdere mate een beroep wordt gedaan tot het verrichten
van activiteiten. Zij stelden de vraag of deze activiteiten een zodanig zwaar
accent rechtvaardigen op het aantal zetels van de moederpartij, dat de helft
van het beschikbare subsidiebedrag daarvan afhankelijk is gesteld en of het
niet de voorkeur zou verdienen het ledental van jongerenorganisaties een groter
accent te geven dan in het wetsvoorstel is voorzien.Allereerst zij opgemerkt dat de mate waarin het lidmaatschap bij een jongere
«echt leeft» en er sprake is van gemotiveerd lidmaatschap, als
begrippen moeilijk meetbaar zijn en lastig te hanteren als verdeelsleutel.
En overigens hoeft het ook niet per definitie zo te zijn dat de leden van
grotere politieke jongerenorganisaties meer gemotiveerd zijn dan die met minder
leden zoals de leden van de RPF-fractie impliciet suggereerden. De bedoeling
van de verdeelsleutel is uiteraard de toedeling van de subsidie in lijn met
het doel waarvoor deze wordt verstrekt. Het doel in dezen is niet zozeer het
subsidiëren van politieke jongeren, maar het ondersteunen van activiteiten
ter bevordering van de politieke participatie van jongeren (zie artikel 4,
onderdeel f). Het ledental biedt dan een zeer goede indicator van de omvang
en het belang van de jongerenactiviteiten. Argument voor het zwaar wegen van
de eigen ledentallen van de politieke jongerenorganisaties is bovendien dat
dit hun onafhankelijke positie benadrukt. De leden van de RPF-fractie wezen
daar terecht op. Zoals bekend is er over de gewenste verdeelsleutel voor de
jongerenorganisaties uitvoerig gedebatteerd in het kader van de notitie subsidiëring
politieke partijen. Deze beraadslagingen hebben geleid tot een bijstelling
van het oorspronkelijke standpunt van de regering. Er is voor gekozen niet
uitsluitend het ledental bepalend te laten zijn maar om evenzeer het zeteltal
van de politieke partij mee te wegen. Overweging daarbij is dat van jongerenorganisaties
gelieerd aan grotere politieke partijen meer activiteiten en activiteiten
van een grotere omvang worden verwacht. Door de gecombineerde verdeelsleutel
is voorzien in verdeelmaatstaven die indicatoren vormen voor de omvang en
het maatschappelijk belang van de te subsidiëren politieke jongerenactiviteiten.
Hierbij zij de kanttekening geplaatst dat het hier maximumbedragen betreft
die slechts toegekend worden voorzover daar ook daadwerkelijk activiteiten
van de jongerenorganisaties tegenover staan. Tevens zij er nog op gewezen
dat het de politieke partijen vrij staat om naast het geoormerkte bedrag dat
verplicht dient te worden doorgesluisd, bedragen van de brede doeluitkering
aan hun jongerenorganisatie door te betalen ten behoeve van subsidiabele activiteiten.
Het totale subsidiebudget is immers ook verhoogd.Het was de leden van de RPF-fractie opgevallen dat er in het wetsvoorstel
een onderscheid wordt gemaakt tussen de wijze waarop wetenschappelijke instituten
en de politieke jongerenorganisaties worden gesubsidieerd. Deze leden vroegen
waarom er in het geval van de wetenschappelijke instituten wel voorzien wordt
in een basisbedrag en in het geval van de jongerenorganisaties niet. Zij stelden
voor om deze organisaties alsnog een basisbedrag te verstrekken. Ook de leden
van de GPV-fractie stelden de vraag of het niet de voorkeur zou verdienen
opnieuw een basisbedrag voor alle jongerenorganisaties te introduceren waardoor
voor alle organisaties een bestaansminimum kan worden gegarandeerd. Waarom
is op dit punt afgeweken van de voor de wetenschappelijke instituten geldende
verdeelsystematiek waarin wel in een basisbedrag is voorzien en
kan inzicht worden verschaft in de vaste kosten die iedere jongerenorganisatie
moet maken om te kunnen functioneren, zo vroegen deze leden.De leden van GroenLinks vroegen in dit verband of het niet beter zou zijn
om aan alle erkende politieke jongerenorganisaties een basisbedrag toe te
kennen van f 50 000,–, zodat deze organisaties een gegarandeerd
inkomen hebben ten behoeve van hun minimale voorzieningen. Van het resterend
bedrag zou de helft verdeeld kunnen worden op basis van het aantal kamerzetels,
en de andere helft op basis van het aantal leden van de jongerenorganisaties.
Deze fractieleden vroegen of dit niet meer garanties zou bieden voor de mogelijkheid
van de jongerenorganisaties om zich te profileren, en of hierdoor de afhankelijkheid
van de moederpartij niet meer zou worden ingeperkt.Het toekennen van een basisbedrag strekt ertoe de gesubsidieerde organisatie
een zeker minimum inkomensniveau te garanderen en om een vorm van stabilisering
in de subsidie te realiseren en grote fluctuaties als gevolg van wijzigingen
van de factoren die bepalend zijn voor de hoogte van de subsidie (i.c. kamerzetels),
enigszins tegen te gaan. Om die reden wordt aan de wetenschappelijke instituten
een basisbedrag toegekend en overigens ook aan de politieke partijen zelf.
Het spreekt dat basisbedragen in het belang zijn van partijen met minder kamerzetels
en van aan deze partijen gelieerde instellingen. De gecombineerde verdeelsleutel
ten aanzien van de politieke jongerenorganisaties (kamerzetels moederpartij,
ledental jongerenorganisatie) zal reeds een stabilisering van deze subsidies
ten gevolg hebben, zodat aan het toekennen van basisbedragen minder behoefte
bestaat. Voorts ben ik van oordeel dat als zowel het aantal leden van de jongerenorganisatie,
als het aantal kamerzetels zeer beperkt is, een (substantiële) financiële
overheidsondersteuning ook niet is aangewezen. Overigens bedraagt het minimumbedrag
dat ingevolge het wetsvoorstel als geoormerkt bedrag ten behoeve van een politieke
jongerenorganisatie kan worden toegekend, afhankelijk van de omstandigheden
iets meer dan f 10 000 per jaar (uitgaande van een partij met één
kamerzetel en het minimumaantal jongeren van 100).Er zijn meerdere vragen gesteld over wat moet worden verstaan onder het
lidmaatschap van een politieke jongerenorganisatie. De leden van de RPF-fractie
wezen er op dat het hen had bevreemd dat alle PvdA-leden van onder de 27 jaar
automatisch lid zouden zijn gemaakt van de Jonge Socialisten (JS). Zij vroegen
daarover een oordeel en stelden de vraag hoe legitiem de maatregel is om mensen
die niet te kennen hebben gegeven lid van een jongerenorganisatie te willen
worden, toch lid te maken teneinde aanspraak te kunnen maken op meer subsidie.
Zou deze maas in de wet niet gedicht moeten worden, zo vroegen zij. Ook de
leden van de GPV-fractie vroegen of het denkbaar is dat leden van de moederpartij,
die jonger zijn dan 27 jaar, ook worden meegeteld als leden van de jongerenorganisatie
en of daar controle op wordt uitgeoefend. Vanuit de VVD-fractie werden eveneens
vragen gesteld over het automatisch lid gemaakt worden van een politieke jongerenorganisatie.De vraag of de wijze waarop op dit moment door de Jonge Socialisten nieuwe
leden worden ingeschreven al dan niet legitiem is, kan ik niet beantwoorden
aangezien het Ministerie van Binnenlandse Zaken (nog) niet beschikt over vastgestelde
gegevens omtrent ledentallen. In zijn algemeenheid ben ik het echter wel eens
met de opvatting van de leden van de RPF-fractie, dat men niet bij wijze van
een boekhoudkundige overschrijving, het ledental van een jongerenorganisatie
kunstmatig kan verhogen met het oog op de subsidie. Dat geldt dan overigens
niet alleen voor jongerenorganisaties maar ook voor politieke partijen met
het oog op de gestelde drempel van 1000 leden, bedoeld in artikel 2, vierde
lid, van het wetsvoorstel. Een lidmaatschap in de zin van het wetsvoorstel
vereist een uitdrukkelijke wilsverklaring van betrokkene. Het principe «wie zwijgt stemt toe» is in dat opzicht onvoldoende. Om daarover
geen misverstanden te laten bestaan, wordt voorgesteld aan het wetsvoorstel
een artikel (16a) toe te voegen waarmee uitdrukkelijk wordt bepaald dat betrokkene
zich voor het lidmaatschap moet aangemeld hebben danwel daar uitdrukkelijk
mee moet hebben ingestemd. Of aan dit vereiste zal zijn voldaan wordt gecontroleerd
aan de hand van het verslag van de accountant die op grond van artikel 10,
tweede lid, tevens de naleving van de opgegeven ledentallen dient vast te
stellen. 6. Stopzetting van subsidieverlening en zendtijd bij discriminatie De leden van de fractie van de VVD hadden weinig behoefte aan stopzetting
van subsidiëring en zendtijd ingeval van een veroordeling van een politieke
partij wegens discriminatie. Zij stelden dat alleen de kiezers effectief met
destructieve partijen kunnen afrekenen en dat een overheid dit nooit kan overnemen.
Totdat het zover is, zou de overheid in beginsel alle partijen gelijk moeten
behandelen. Het zou primair aan de rechter zijn om een partij die zich aan
discriminatie schuldig maakt te bestraffen. Volgens deze leden zou overheidsingrijpen
hooguit en bij uitzondering aan de orde kunnen zijn bij een structurele en
daadwerkelijke ondermijning van de democratische rechtsorde en grondslagen
van de Nederlandse samenleving. In het verlengde daarvan vroegen de leden
hoe de regering de mogelijkheden beoordeelt voor de rechter om discriminerende
partijen effectief te straffen.De leden van SP-fractie waren voorstander van stopzetting van subsidie
en ontzegging van zendtijd van politieke partijen die onherroepelijk veroordeeld
zijn wegens aanzetten tot discriminatie. Ook de leden van GroenLinks achtten
het een vooruitgang dat de politieke partijen gesanctioneerd kunnen worden
indien zij zijn veroordeeld op grond van de discriminatiebepalingen. Daarnaast
werden door enkele fracties bij de artikelsgewijze toelichting vragen gesteld
over de toepassing van het voorgestelde artikel 15.Ik ben van oordeel dat de vraag in welke gevallen de overheid moet ingrijpen
in het functioneren van een politieke partij of zelfs in het voortbestaan
van de partij, een andere vraag is dan of de overheid een partij onder alle
omstandigheden dient te blijven ondersteunen. Het spreekt voor zich dat ook
daar grote terughoudendheid gepast is. Het is in beginsel niet aan de overheid
om te oordelen over het optreden van politieke partijen en om daar dan consequenties
aan te verbinden. Anderzijds meen ik echter dat de overheid in dat opzicht
niet volstrekt waardevrij kan handelen en vind ik dat een partij die zich
schuldig maakt aan discriminatie, niet langer aanspraak kan maken op overheidsondersteuning.
Of anders gezegd, ik acht het niet aanvaardbaar dat de overheid – zij
het indirect – een bijdrage levert aan het discriminerend optreden van
de partij. Ik ben het met de leden van deze fractie eens, dat indien een politieke
partij discrimineert, het aan de rechter is om dat te bestraffen. Het Wetboek
van Strafrecht voorziet daartoe in voldoende mogelijkheden. Maar als het oordeel
leidt tot een onherroepelijke veroordeling, dan is dat aanleiding om de overheidssteun
in de vorm van de subsidie en de zendtijd van politieke partijen te staken.
Dit dient uiteraard zorgvuldig te gebeuren. Mede om die reden wordt voorgesteld
de maatregel te koppelen aan een onafhankelijk rechterlijk oordeel en de stopzetting
van rechtswege te laten ingaan bij een strafrechtelijke veroordeling van de
politieke partij. Voor een nadere uiteenzetting daaromtrent verwijs ik naar
de beantwoording van de vragen gesteld bij artikel 15. Artikelgewijs Artikel 1De leden behorend tot de CDA-fractie wilden vernemen of altijd en onverkort
de definitie van politieke partij, zoals aangegeven in artikel 1, eerste lid,
onderdeel b, zal gelden. De leden van de VVD-fractie wezen er op dat een aantal
leden van provinciale staten die lid zijn van regionale politieke partijen
één van hen of een vertegenwoordiger van hen tot lid van de
Eerste Kamer kan kiezen. Deze leden vroegen of de formulering van artikel
1 met zich mee brengt, dat dan geen subsidiëring door de rijksoverheid
plaatsvindt.Doelstelling van het wetsvoorstel is de versterking van de intermediaire
positie van landelijke partijen. De subsidie wordt uitsluitend toegekend aan
een politieke partij. De definitie in artikel 1 van politieke partij geldt
ongeacht of de partij de subsidieaanspraak ontleent aan zetels in de Tweede
Kamer of in de Eerste Kamer. Het is niet mogelijk dat op basis van dezelfde
kamerzetels meerdere (regionale) partijen voor subsidie in aanmerking kunnen
komen. Zoals ook in paragraaf 3 is aangegeven zal ingeval van een combinatie
van politieke partijen, naar de omstandigheden moeten worden beoordeeld of
er sprake is van het gerepresenteerd zijn van een politieke partij in de Staten-Generaal
en zo ja, welke. De in artikel 2, derde lid, bedoelde verklaring van de Kamervoorzitter
zal daartoe in beginsel doorslaggevend zijn. Mocht er geen sprake zijn van
het gerepresenteerd zijn van een aan te duiden politieke partij, dan zal inderdaad
subsidiëring door de rijksoverheid achterwege blijven.De leden van de GPV-fractie vroegen nader te motiveren waarom aan een
zetel in de Eerste Kamer een gelijk gewicht wordt toegekend als aan een zetel
in de Tweede Kamer, in geval een politieke partij uitsluitend in de Eerste
Kamer is gerepresenteerd. Zij vroegen of het gelet op het zware accent dat
gelegd wordt op het zetelaantal in de Tweede Kamer voor de berekening van
aan politieke partijen toe te kennen subsidies, niet oneigenlijk is om het
zetelaantal van de Eerste Kamer bij de vaststelling van subsidies te betrekken,
indien een politieke partij alleen in de Eerste Kamer vertegenwoordigd is.Zoals reeds in paragraaf 3 van deze nota is verwoord, ben ik van oordeel
dat primair de zetelverdeling in de Tweede Kamer – als maatstaf voor
de politieke krachtsverhoudingen – grondslag dient te zijn voor de subsidietoedeling.
Een afwijking van dit standpunt acht ik aanvaardbaar voor de bijzondere situatie
dat een politieke partij uitsluitend in de Eerste Kamer wordt gerepresenteerd,
omdat niet goed te rechtvaardigen zou zijn dat die partij dan volledig van
de subsidie is uitgesloten. Vraag daarbij is of er ten aanzien van zetels
in de Eerste Kamer een andersoortige weging zou moeten plaatsvinden. Het wetsvoorstel
gaat er nu vanuit dat, indien een politieke partij subsidie verkrijgt op basis
van zetels in de Eerste Kamer, deze op gelijke wijze worden meegeteld. Het
bedrag per zetel is voor beide Kamers gelijk (artikel 5, eerste lid). In paragraaf
3 is beschreven dat er procentueel bezien wel een verschil is omdat de Tweede
Kamer tweemaal zoveel zetels telt als de Eerste Kamer. Ik acht daarom een
verdere correctie van het gewicht dat aan een zetel in de Eerste Kamer wordt
toegekend, niet nodig en ook niet gewenst. Artikel 1, tweede lidDe leden van de PvdA-fractie hadden geconstateerd dat het woord «vertegenwoordiging»
in het oorspronkelijke wetsontwerp, naar aanleiding van het advies van de
Raad van State is vervangen door «representatie». Zij wezen erop
dat volgens de huidige subsidieregelingen de te subsidiëren instellingen
en organisaties worden aangewezen door de fracties van de in
de Kamer vertegenwoordigde politieke groeperingen. Met deze constructie zou
onduidelijkheid worden voorkomen over wie er wordt vertegenwoordigd in de
Kamer. Zij vroegen welke afwegingen ertoe hebben geleid geen gebruik te maken
van de systematiek van de subsidieregelingen, waarbij de te subsidiëren
instellingen worden aangewezen door de kamerfracties.Het punt is dat in de Kamer geen politieke partijen worden vertegenwoordigd,
maar kiezers. De Raad van State heeft dat terecht opgemerkt. Aan dat principiële
punt kan echter niet worden ontkomen door een fractie de politieke partij
te laten aanwijzen die zij vertegenwoordigen. Aan een dergelijke constructie
zouden daarentegen wel enkele bezwaren kleven. Ingevolge de huidige subsidieregelingen
worden de instituten en gelieerde instellingen gesubsidieerd. Het wetsvoorstel
voorziet in een subsidiëring van politieke partijen. De kamerfracties
zijn uiteraard geen onderwerp van de subsidie. De hoogte van de subsidie voor
de politieke partij is wel afhankelijk van het aantal kamerzetels waarmee
de partij wordt gerepresenteerd. Er is dus in dat opzicht zeker een relatie
tussen de politieke partij en (de omvang van) de fractie. Maar duidelijk moet
zijn dat het de politieke partij is die de aanspraak heeft op de subsidie
en die deze aanvraagt. Ik vind het daarom niet gewenst om voor wat betreft
de subsidieaanspraak van de politieke partij, een formele aanwijzingsbevoegdheid
voor de fractie in het wetsvoorstel op te nemen. Artikel 3De leden van de CDA-fractie verzochten aan te geven waarom een maximumleeftijd
van 27 jaar is gekozen voor politieke jongerenorganisaties. Komt deze grens
overeen met de in de praktijk gebruikte maximumleeftijd, zo vroegen deze leden.De subsidieregeling welzijnsbeleid (VWS) hanteert voor wat betreft de
subsidiëring van jeugdorganisaties als grens de leeftijd van 25 jaar.
In het wetsvoorstel is voor de ruimere leeftijdsgrens van 27 jaar gekozen,
omdat deze inderdaad beter aansluit bij de praktijk van de politieke jongerenorganisaties.
De maximumleeftijd van 27 jaar is overigens het criterium bij talloze regelingen
ten aanzien van jeugdigen op het terrein van bijvoorbeeld belastingen of sociale
voorzieningen, zodat deze grens zeker niet volstrekt willekeurig is. Opgemerkt
zij nog dat het criterium bepalend is voor de verdeling van het beschikbare
subsidiebudget en dat een ander leeftijdscriterium niet zou leiden tot een
verhoging van het beschikbare budget.Voor de vraag van de leden van de VVD-fractie en die van de GPV-fractie
over de mogelijkheid dat politieke partijen voorwaarden verbinden aan de aanduiding
van politieke jongerenorganisaties en politiek-wetenschappelijke instituten,
verwijs ik naar de beantwoording in paragraaf 4.De leden van de VVD-fractie hadden vastgesteld dat de drempel, genoemd
in artikel 3, tweede lid, onder b, met zich brengt dat een politieke jongerenorganisatie
met 100 leden en f 1000,– aan eigen inkomsten, mits verbonden aan
een grote politieke partij, recht heeft op een subsidie van enkele tonnen.
De leden vroegen om een nadere toelichting op de redelijkheid van de drempel.De vaststelling van de leden van deze fractie is op zich juist. Inschatting
is allereerst dat deze casus zich niet snel zal voordoen. Uitgaande van de
ramingen zou een jongerenorganisatie met 100 leden gelieerd moeten zijn aan
een politieke partij die met zo'n 40 zetels in de Kamer is gerepresenteerd.
Het zou dus een hele grote politieke partij betreffen met een hele kleine
jongerenorganisatie. De geschetste casus lijkt mij in ieder geval onvoldoende
reden om de drempel van 100 leden te verhogen. Voorts moet bedacht
worden dat het berekende bedrag het subsidiebedrag betreft, dat maximaal ten
behoeve van de jongerenorganisatie wordt toegekend. Het bedrag wordt slechts
daadwerkelijk toegekend voorzover daar subsidiabele uitgaven tegenover staan. Artikel 4Door de leden van de VVD-fractie werd gevraagd of indien een politieke
partij de subsidie aantoonbaar voor slechts één activiteit benut,
bijvoorbeeld de informatieverstrekking aan leden, er volstaan kan worden met
het verstrekken, ter inzage geven en overleggen van informatie die tot die
ene activiteit beperkt blijft. Ook vroegen zij of informatieverstrekking aan
potentiële leden en ledenwerving ook onder de bepaling van artikel 4,
onderdeel a, valt.Opzet van het wetsvoorstel is dat de politieke partijen een zekere keuzevrijheid
geboden wordt bij de aanwending van de subsidie. Een partij kan er dus voor
kiezen om de subsidie uitsluitend voor informatievoorziening aan leden te
gebruiken. Onder informatievoorziening aan leden wordt daarbij niet verstaan
informatievoorziening aan personen die nog geen lid zijn. De vraag of bij
een beperkt bestedingsdoel ook de verantwoording van de uitgaven beperkt kan
blijven, wordt bevestigend beantwoord. Uit de van toepassing zijnde algemene
voorschriften over subsidies in de Awb volgt namelijk, dat de aanvrager rekening
en verantwoording dient af te leggen omtrent de aan de activiteiten verbonden
uitgaven en inkomsten, (uitsluitend) voorzover deze voor de vaststelling van
de subsidie van belang zijn (artikel 4:45 Awb). Artikel 5Voor de beantwoording van de vraag van de leden van de VVD-fractie over
de controleerbaarheid van cijfers over het ledental van politieke partijen,
zou ik willen verwijzen naar de beantwoording van vragen daarover in paragraaf
3 van deze nota en voor de vraag over het automatisch lid gemaakt worden van
een politieke jongerenorganisatie naar paragraaf 5.De leden van deze fractie hadden het verder opmerkelijk gevonden, dat
het rekenvoorbeeld in de bijlage bij de memorie van toelichting komt tot een
subsidie van f 3 967 000,– voor de kleinere politieke
partijen die – met uitzondering van de Groenen – in totaal met
24 leden in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn. Het eveneens met 24 leden
in de Tweede Kamer vertegenwoordigde D66 komt tot minder dan een derde van
dat bedrag. De grootte van het verschil wordt bepaald door de hoogte van de
basisbedragen. De leden van de VVD-fractie vroegen om een toelichting op de
hoogte van die bedragen. Dat er naar gestreefd is zoveel mogelijk aan te sluiten
bij de bestaande situatie achtten zij als toelichting onvoldoende.Voor de goede orde wil ik erop wijzen dat de voorbeeldberekeningen in
de bijlage op dit punt een enigszins vertekend beeld geven. Zoals ook bij
de berekeningen is toegelicht, is er van de fictie uitgegaan dat alle genoemde
fracties als zodanig in de Kamer zijn gekozen. Buiten beschouwing is gelaten
dat een aantal van de huidige fracties als gevolg van splitsing is ontstaan.
Ook aan deze afgesplitste fracties is in de berekeningen steeds een volledig
basisbedrag toegekend. Het wetsvoorstel en overigens ook de bestaande subsidieregelingen
voorzien erin dat bij splitsing de basisbedragen worden verdeeld over de nieuwe
fracties. Dit laat echter onverlet dat het een juiste constatering van de
VVD-leden is dat meerdere kleine partijen meer subsidie ontvangen, dan een
grotere partij met hetzelfde aantal kamerzetels. Aan dit verschil ligt het
toekennen van basisbedragen ten grondslag. Dit is relatief in het voordeel
van kleinere partijen in de Kamer. Overweging bij het toekennen
van de basisbedragen is, dat in beginsel iedere organisatie een bepaalde financiële
basis nodig heeft om te kunnen functioneren en dat vervolgens de uitgaven
stijgen naarmate het een grotere organisatie betreft. Voor de politieke partijen
is voorzien in een basisbedrag van f 75 000,–. Het bedrag
per kamerzetel bedraagt f 24 000,–. Bij de berekening van
het geoormerkte bedrag voor politiek-wetenschappelijke instituten wordt eveneens
een basisbedrag gehanteerd namelijk f 160 000,–. Bij dit bedrag
wordt f 12 000,– per kamerzetel van de gelieerde politieke
partij opgeteld. Ten aanzien van de politieke jongerenorganisaties is niet
voorzien in basisbedragen. Daarover is in paragraaf 5 een uiteenzetting gegeven.
De gekozen systematiek is ontleend aan de bestaande subsidieregelingen. Ik
acht het ook gerechtvaardigd om bij het opstellen van een wettelijke regeling
de bestaande subsidietoedeling als uitgangspunt te nemen. Om die reden zijn
bijvoorbeeld de bedragen ten behoeve van de politiek-wetenschappelijke instituten
zodanig vastgesteld, dat dit voor geen van de instituten leidt tot een lager
bedrag dan het huidige voor hen beschikbare maximumbedrag. Ik meen dat de
voorgestelde systematiek leidt tot een redelijke verdeling van de subsidies. Artikelen 7 en 9Bij ministeriële regeling kunnen eisen worden gesteld aan de inrichting
van het activiteitenplan en de begroting van de gesubsidieerde instellingen.
De leden van de PvdA-fractie vroegen uiteen te zetten aan welk soort regels
hierbij moet worden gedacht en welke restricties bij het stellen van regels
in acht zullen worden genomen.Voor de duidelijkheid zij er nogmaals op gewezen dat op grond van de delegatiebepaling
geen eisen kunnen worden gesteld aan de activiteiten of aan de gesubsidieerde
instellingen. De nadere regels kunnen slechts betrekking hebben op de inrichting
van de schriftelijke stukken, waarbij gedacht kan worden aan eisen omtrent
de specificatie van de begrote uitgaven voor de te subsidiëren activiteiten.
Het zal dus regels betreffen over de boekhoudkundige inrichting en vormgeving
van de stukken met het oog op de inzichtelijkheid van de stukken en vooral
bedoeld om de accountantsdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken
in de gelegenheid te stellen de stukken te beoordelen.De leden van de VVD-fractie vroegen of het activiteitenplan, de begroting,
het activiteitenverslag en het financieel verslag tevens betrekking hebben
op het politiek-wetenschappelijke instituut en de politieke jongerenorganisatie.
De vraag daarbij was of overwogen is om de politieke partij als doorgeefluik
voor de door het instituut en de jongerenorganisatie opgestelde stukken te
laten fungeren.Ook ten aanzien van de te subsidiëren activiteiten van de politiek-wetenschappelijke
instituten en de politieke jongerenorganisaties dienen de genoemde stukken
ter beschikking te worden gesteld. Dat betekent echter niet dat de door de
instellingen aangeleverde stukken daadwerkelijk in de schriftelijke stukken
van de politieke partij moeten worden geïntegreerd. Het doel van het
ter beschikking stellen is uitsluitend het vaststellen van de subsidie en
de verantwoording van de uitgaven. De politieke partij zal dus in de praktijk
fungeren als doorgeefluik waarbij de verschillende stukken naast elkaar kunnen
worden ingezonden. Artikelen 8, 9 en 10Voor de vraag van de GPV-fractie of een gebrekkige of foutieve financiële
verantwoording van de politieke partij over de besteding van de subsidies
financiële gevolgen kan hebben voor de politieke jongerenorganisatie
of het politiek-wetenschappelijke instituut, zou ik willen verwijzen
naar de uiteenzettingen daaromtrent in paragraaf 4.Door de leden van de VVD-fractie werd de vraag gesteld of het waar is
dat de accountantsdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken niet de
bevoegdheid krijgt de ledenlijsten van politieke partijen in te zien. Is de
enige instantie die het ledental van een politieke partij kan controleren
de eigen accountant van de partij, zo vroegen zij, en waarom biedt dat voldoende
zekerheid.Gegevens over de politieke gezindheid van personen zijn gevoelige gegevens
in de zin van de Wet persoonsregistraties evenals bijvoorbeeld gegevens omtrent
ras of godsdienst. De minister en zijn accountantsdienst kunnen daarom niet
over de gegevens beschikken. Met de in voorbereiding zijnde Wet bescherming
persoonsgegevens zal dat niet veranderen. Daarom is in artikel 10, tweede
lid, voorgeschreven dat de accountant van de politieke partij de juistheid
dient te beoordelen van de ledentallen, die gebruikt zijn om de aanspraak
op de subsidie te bepalen. De controle door de minister en diens accountantsdienst
zal plaatsvinden aan de hand van deze accountantsverklaring. Eventueel kan
op grond van het derde lid van artikel 10, bij ministeriële regeling
een aanwijzing worden vastgesteld over de reikwijdte en de intensiteit van
het onderzoek door de accountant van de politieke partij. Voor de duidelijkheid
zij er nog op gewezen dat de politieke partij gebruik moet maken van een registeraccountant
of een account-administratieconsulent. Deze dienen te zijn ingeschreven in
het accountantsregister en zijn onderworpen aan het toezicht van respectievelijk
het Nederlands Instituut van Registeraccountants en de Nederlandse Orde van
Accountant-Administratieconsulenten. Schrapping uit het accountantsregister
bij wijze van tuchtrechtelijke maatregel heeft als gevolg dat het beroep van
accountant niet meer mag worden uitgeoefend. Bij de controle van de door de
partijen aangeleverde informatie zal tevens worden gecontroleerd of de accountant
in het register staat ingeschreven. Artikel 14Dit artikel regelt de subsidieverlening aan politieke partijen die zijn
ontstaan door een splitsing of samenvoeging van fracties in de Eerste Kamer
en de Tweede Kamer. De leden van de fractie van de PvdA merkten op dat er
geen voorziening is getroffen voor de situatie dat de Eerste Kamerfractie
van een partij die zowel in de Eerste Kamer als de Tweede Kamer is gerepresenteerd
zich splitst. In dit geval ontstaat een partij die alleen in de Eerste Kamer
is gerepresenteerd en dus volgens het voorstel recht heeft op subsidie.Hoewel de beschreven situatie zich waarschijnlijk niet frequent zal voordoen,
ben ik het met deze leden eens dat artikel 14 in de situatie zou moeten voorzien.
Bij nota van wijziging wordt daarom voorgesteld de bepaling met een artikellid
uit te breiden. In de situatie dat een politieke partij in beide Kamers der
Staten-Generaal is vertegenwoordigd, en de fractie in de Eerste Kamer of een
deel van deze fractie zich vervolgens afsplitst en een nieuwe politieke partij
gaat representeren, komt ingevolge het nieuwe derde lid, de nieuwe partij
met ingang van het volgend kalenderjaar voor subsidie in aanmerking. De basisbedragen
worden naar evenredigheid van de kamerzetels van de betrokken partijen verdeeld.De leden van de VVD-fractie hadden begrepen dat, indien politieke partijen
tussentijds tot een fusie besluiten, aan de nieuwe partij één
basisbedrag wordt toegekend. Het was volgens de leden echter denkbaar dat
partijen niet fuseren, maar in de Tweede Kamer één fractie vormen.
Zou in dat geval ook één basisbedrag in de rede liggen, zo vroegen
deze leden. Het wetsvoorstel voorziet in toekenning van subsidie aan politieke partijen.
Aan een partij wordt een basisbedrag toegekend. Wanneer twee of meer partijen
samengaan en één partij vormen, ligt het in de rede aan deze
nieuwe politieke partij ook één basisbedrag toe te kennen. Ik
meen echter dat het niet juist is om bij de subsidietoekenning vooruit te
lopen op voorgenomen fusies van politieke partijen en de basisbedragen te
beperken, omdat er in de Kamer reeds sprake is van ver gaande samenwerking
van de representaties van de politieke partijen. Bedacht dient dus te worden
dat het wetsvoorstel voorziet in de subsidiëring van politieke partijen
en niet van kamerfracties. Artikel 15De leden van de PvdA-fractie konden zich vinden in de intentie van het
voorgestelde in artikel 15. Zij constateerden echter dat in het verleden slechts
een enkele keer een partij is veroordeeld voor handelingen in strijd met de
genoemde discriminatiebepalingen. Zij wezen erop dat in het verleden leden
van de Tweede Kamerfractie van de CD en bestuursleden van de CP'86 waren veroordeeld
wegens discriminatie en aanzetten tot rassenhaat. Zij vroegen of niet een
veroordeling van een of meer leden van de kamerfractie of van het bestuur
van de partij onder bepaalde omstandigheden als uitgangspunt voor artikel
15 zou kunnen worden gebruikt.Ook de leden van de RPF-fractie vroegen wat het gevolg kan zijn van het
gemaakte onderscheid tussen de individuele vertegenwoordiger van zo'n partij
en de partij zelf. Zij vroegen of het mogelijk is dat meerdere vertegenwoordigers
en gezichtsbepalende personen veroordeeld worden terwijl de partij zelf buiten
schot blijft. Wanneer komt de partij in het geding, zo vroegen zij.Het wetsvoorstel voorziet in het staken van de subsidie indien de politieke
partij wegens discriminatie is veroordeeld. Dit betreft uitsluitend de veroordeling
van de politieke partij zelf als rechtspersoon. Artikel 15 ziet niet op gedragingen
van leidinggevende of gezichtsbepalende personen zoals bijvoorbeeld bestuursleden
of leden van de fractie. Er is bewust van afgezien om de stopzetting van de
subsidie te koppelen aan de veroordeling van natuurlijke personen. Stopzetting
van de subsidie kan ingrijpende gevolgen hebben voor de politieke partij.
De intrekking van de subsidie is daarom alleen te rechtvaardigen als de discriminerende
gedraging ook inderdaad aan de partij als rechtspersoon is toe te rekenen.
Men kan niet eenvoudigweg alle gedragingen van particuliere, natuurlijke personen
toerekenen aan de politieke partij waarvan men bestuurder of anderszins vooraanstaand
lid is. Of de gedraging kan worden toegerekend aan de partij is afhankelijk
van vele omstandigheden die in onderling verband moeten worden bezien. Het
gaat dan om de interne organisatie van de rechtspersoon, de verdeling van
de bevoegdheden, de wijze waarop en door wie de besluiten worden genomen en
bijvoorbeeld ook om de vraag wie verantwoordelijk is voor de totstandkoming
en verspreiding van propagandamateriaal. Gedragingen van vooraanstaande bestuursleden
zullen eerder aan de partij zijn toe te rekenen dan gedragingen van andere
betrokkenen. Het is echter niet aan de regering om de afweging te maken en
te bepalen welke strafbare gedragingen aan de politieke partij zijn toe te
rekenen. Ook zou ik het bezwaarlijk achten om in een wettelijke regeling te
bepalen dat strafbare uitingen en gedragingen van bepaalde bestuursleden en
functionarissen altijd voor rekening van de politieke partij komen. Het vereist
zoals beschreven een gecompliceerde afweging die zich niet voor een algemene
regeling leent. Het is nu juist bij uitstek aan de rechter om daarover te
oordelen en de afweging te maken. Indien de rechter tot het oordeel komt dat
de strafbare feiten zijn aan te merken als gedragingen van de politieke partij
en de partij daarom als rechtspersoon voor de feiten veroordeelt,
vervalt de subsidie van rechtswege.De leden van de PvdA-fractie vroegen te overwegen om ook een veroordeling
van fractieleden of bestuursleden wegens deelname aan een criminele organisatie
als bedoeld in artikel 140 van het Wetboek van Strafrecht, onder te bepalen
omstandigheden grond te laten zijn voor het vervallen van het recht op subsidie.Het laten vervallen van de subsidie bij discriminatie doet terecht de
vraag rijzen of niet ook bij veroordeling wegens bepaalde andere misdrijven
de overheidssubsidie voor de politieke partij achterwege zou moeten blijven.
Ook de Raad van State heeft die vraag in zijn advies onder de aandacht gebracht.
Stopzetting van de subsidie dient echter niet te lichtvaardig als sanctiemiddel
te worden gehanteerd. Stopzetting van de subsidie ingeval van strafbare gedragingen
draagt immers het karakter van corrigerend optreden jegens politieke partijen
door de subsidiërende rijksoverheid. Het is een vorm van overheidsbemoeienis
met het handelen van een politieke partij. Van belang is echter ook dat politieke
partijen een bijzondere rol vervullen in de samenleving en een wezenlijke
functie hebben in de democratische rechtstaat. Discriminatie raakt aan de
grondslagen van de rechtsstaat en ondermijnt op ernstige wijze de cohesie
van de samenleving. Dit rechtvaardigt maatregelen jegens een politieke partij
die zich aan discriminatie schuldig maken in de zin dat overheidssteun achterwege
blijft. Bij andere misdrijven kan er evenzeer sprake zijn van ernstige schade
voor de samenleving, maar er geldt in veel mindere mate dat de maatschappelijke
samenhang en democratische rechtsstaat als zodanig er door worden bedreigd.
Ik er ben er dan ook geen voorstander van de maatregel uit te breiden tot
andere misdrijven, zoals bijvoorbeeld het vormen van een criminele organisatie
in de zin van artikel 140 van het Wetboek van Strafrecht. Een veroordeling
wegens deelname aan een criminele organisatie kan betrekking hebben op allerlei
soorten misdrijven. Bedacht dient te worden dat de overweging bij de voorgestelde
maatregel ook niet is gericht op het opleggen van extra boetes naast de strafrechtelijke
veroordeling. Het gaat om de vraag of de activiteiten van een discriminerende
partij nog als te subsidiëren activiteiten moeten worden aangemerkt en
dus nog als door de overheid te ondersteunen activiteiten. In dat verband
dient gewezen te worden op het Verdrag inzake uitbanning van rassendiscriminatie
op grond waarvan de overheid zich dient te onthouden van steun aan rassendiscriminatie.
Ook het Verdrag inzake uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen
geeft aanleiding tot maatregelen. Deze overwegingen hebben geleid tot de voorgestelde
bepalingen ten aanzien van discriminatie. Gelet op het belang van terughoudendheid,
vind ik zoals gezegd verdere maatregelen ten aanzien van denkbare andersoortige
strafbare gedragingen niet gewenst.In artikel 15 wordt voorgesteld van rechtswege de aanspraak op subsidie
gedurende een bepaalde periode te laten vervallen, als een politieke partij
is veroordeeld tot een onvoorwaardelijke geldboete. De leden van de VVD-fractie
vroegen nu of overwogen is de inhoud van het artikel minder rigide vorm te
geven en bijvoorbeeld de regering een discretionaire bevoegdheid te geven.Een discretionaire bevoegdheid zou bijvoorbeeld inhouden dat, nadat een
politieke partij strafrechtelijk is veroordeeld, de regering vervolgens moet
beoordelen of de subsidiëring daadwerkelijk gestaakt wordt danwel toch
wordt voorgezet of dat er na het strafrechtelijk vonnis nog door de regering
nader bepaald kan worden voor welke periode de subsidie achterwege blijft.
In het voorstel van wet is daar bewust niet voor gekozen, maar wordt voorgesteld
de stopzetting van de subsidie na een onherroepelijke veroordeling door de
strafrechter van rechtswege in te laten gaan. Een discretionaire
bevoegdheid zou een beoordelingsruimte voor de regering inhouden. Het is naar
mijn mening principieel niet juist om het oordeel over het functioneren van
politieke partijen en hun uitingen en het daaraan verbinden van consequenties,
onderwerp te laten zijn van de politieke en bestuurlijke besluitvorming van
een minister of de regering. Het heeft de voorkeur om de maatregel van rechtswege
te verbinden aan een onherroepelijke strafrechtelijke veroordeling, omdat
op deze wijze wordt aangesloten bij het onpartijdig en onafhankelijk oordeel
van de rechter. De gevolgen voor de subsidiëring vloeien vervolgens van
rechtswege voort uit de wettelijke bepalingen en dus direct uit de door de
wetgever vastgestelde regels. Gelet op het grote belang van een zo onbelemmerd
mogelijk functioneren van politieke partijen in onze democratische rechtsstaat,
dient de wetgever eenduidig te bepalen welke maatregelen verbonden zijn aan
de strafrechtelijke veroordeling. De strafrechter is bij uitstek toegerust
om te beoordelen of een politieke partij het strafbare feit van discriminatie
heeft begaan. En aangezien wordt aangesloten bij de door het strafrecht gestelde
normen, is er bovendien ook sprake van een zeer zorgvuldige en met waarborgen
omgeven procedure. Er is dan geen aanleiding om vervolgens de regering te
laten afwegen of er voldoende gronden zijn om de subsidietoekenning te staken
en ik meen zoals gezegd dat er voor een dergelijke beoordeling ook geen ruimte
moet zijn, gelet op de verhouding tussen regering en politieke partijen. Om
deze reden is het eveneens onwenselijk om de duur van de stopzetting nader
door de regering te laten vaststellen. In het voorgestelde artikel 15 wordt
de duur van de stopzetting van de subsidie gerelateerd aan de zwaarte van
de strafrechtelijke veroordeling.De leden van de VVD-fractie vroegen in hoeverre de grondwettelijke vrijheid
van meningsuiting in het geding komt door de inhoud van artikel 15.Artikel 7 van de Grondwet verbiedt voorafgaand verlof vanwege de overheid
en schrijft voor dat alleen de formele wetgever inhoudelijke beperkingen aan
de vrijheid van meningsuiting kan stellen. In het voorgestelde artikel 15
is bepaald dat toekenning van de overheidssubsidie (tijdelijk) achterwege
blijft, indien de politieke partij veroordeeld wordt wegens discriminatie.
Het discriminatieverbod, neergelegd in de artikelen 137c e.v. van het Wetboek
van Strafrecht, betekent een beperking van de vrijheid van meningsuiting in
de zin van de Grondwet. Met deze bepalingen in het Wetboek van Strafrecht
heeft de wetgever bepaalde uitingen verboden, namelijk uitingen die discriminerend
zijn of tot discriminatie aanzetten. Daarbij is voldaan aan de grondwettelijke
eis dat alleen de wetgever inhoudelijke beperkingen aan de vrijheid van meningsuiting
kan stellen. Artikel 15 van het wetsvoorstel, is gekoppeld aan de genoemde
strafbepalingen, maar vormt op zichzelf geen beperking van de vrijheid van
meningsuiting. Het artikel bepaalt dat onder omstandigheden verdere overheidsondersteuning
van de activiteiten van de politieke partij achterwege blijft, en wel in de
situatie dat de politieke partij door de strafrechter wegens discriminatie
is veroordeeld. De maatregel behelst ook geen vorm van voorafgaand verlof.
De grondwettelijke vrijheid van meningsuiting is derhalve niet in het geding.
Anderzijds is het duidelijk dat door het wegvallen van de overheidssteun een
politieke partij getroffen wordt in haar functioneren en feitelijk ook minder
mogelijkheden zal hebben haar gedachtegoed te verkondigen. Dat zal voortvloeien
uit de verminderde financiële positie van de partij als gevolg van het
stopzetten van de overheidssubsidie. Door het vervallen van de zendtijd politieke
partijen, zal de partij bovendien niet meer de van overheidswege en kosteloos
beschikbare gestelde zendtijd kunnen benutten om haar standpunten kenbaar
te maken. De stopzetting van de subsidie en de zendtijd zijn derhalve maatregelen
die voor een politieke partij zwaarwegende gevolgen kunnen hebben. Het is
om die reden van belang dat de maatregel slechts plaatsvindt
na een zorgvuldige procedure. Zoals hierboven is beschreven, geschiedt de
stopzetting slechts ingeval van een onherroepelijke strafrechtelijke veroordeling
en is deze dus gerelateerd aan een rechterlijke beslissing.In de toelichting bij artikel 15 komt de proportionaliteit aan de orde
in verband met het vervallen van het subsidierecht bij een veroordeling van
een partij tot een boete wegens discriminatie. De leden van de VVD-fractie
wezen er op dat een boete van minder dan f 2500,– voor een partij
die met drie leden in de Tweede Kamer is vertegenwoordigd, het vervallen van
een subsidie van f 372 000,– tot gevolg kan hebben. De leden
vroegen in dit licht om een nadere toelichting op de proportionaliteit.Het woord proportionaliteit in de memorie van toelichting is wellicht
wat ongelukkig gekozen. Er is in ieder geval niet mee gedoeld op proportionaliteit
in strafrechtelijke zin. De leden van deze fractie hebben ook terecht geconstateerd
dat de financiële gevolgen voor de subsidie een veelvoud zijn van de
opgelegde strafrechtelijke geldboete. Met proportioneel was bedoeld dat er
een evenredige relatie is gelegd tussen de zwaarte van de strafrechtelijke
veroordeling en dus van de ernst van het feit enerzijds en de stopzetting
van de subsidie anderzijds. Daarbij is ervoor gekozen om de gevolgen voor
de subsidie en voor de zendtijd niet symbolisch te doen zijn, maar om de consequenties
voor de partij reëel te maken. Artikel 17De leden van de SGP-fractie hadden kennis genomen van het voornemen van
enkele commerciële omroepen om reclamezendtijd te verkopen aan politieke
partijen. Zij vonden dit een onwenselijke ontwikkeling, omdat aan politieke
partijen via de landelijke publieke omroep zendtijd ter beschikking wordt
gesteld. Zij gingen er van uit dat overheidssubsidies voor politieke partijen
niet mogen worden gebruikt om commerciële zendtijd te kopen.In artikel 4 van het wetvoorstel is bepaald welke uitgaven voor subsidiëring
in aanmerking komen. Tot deze activiteiten behoort niet het voeren van wervings-
of verkiezingscampagnes, zodat eventuele daartoe gemaakte uitgaven in verband
met reclamezendtijd niet gesubsidieerd worden.De Minister van Binnenlandse Zaken,H. F. DijkstalXNoot1Kamerstukken II 1996/97, 23 686, nr. 6. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25704-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl