Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 19..; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25877, nr. 8

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

07-10-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

25877 nr. 8

29-09-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEEN1.1 Uitvoeringslasten en financiële gevolgen2. DE DIENSTEN EN DE COÖRDINATIE TUSSEN DE DIENSTEN 2.1 De coördinatie van de taakuitvoering door de
diensten2.2 De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)2.3 De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD)2.4 Enkele aspecten van de taakuitvoering door diensten 2.4.1 Algemeen2.4.2 Verslaglegging omtrent de taakuitvoering door de
diensten2.4.3 Verduidelijking van de omstandigheden waaronder
bijzondere bevoegdheden mogen worden uitgebreid2.5 Overige onderwerpen3. GEGEVENSVERWERKING DOOR DE DIENSTEN 3.1 Het begrip «gegevensverwerking»3.2 Algemene bepalingen met betrekking tot gegevensverwerking
door de diensten Enkele aanvullende eisen met betrekking tot de verwerking
van gevoelige persoonsgegevensGegevensverwerking ten behoeve van de AIVD door andere
ambtenarenOverige algemene bepalingen met betrekking tot gegevensverwerking3.3 De verzameling van gegevens 3.3.1 De algemene bevoegdheid tot gegevensverzameling3.3.2 De regeling van de bijzondere bevoegdheden van de
diensten3.3.2.1 Bijzondere bevoegdheden3.3.2.2. Observeren en volgen3.3.2.2.1. De inzet van «agenten» en het oprichten
en de inzet van rechtspersonen3.3.2.2.2 Openen van brieven en andere geadresseerde zendingen3.3.3 De uitoefening van nieuwe «bevoegdheden»3.4 De verstrekking van gegevens door de diensten3.5 De verwijdering, vernietiging en overbrenging van
gegevens4. KENNISNEMING VAN DOOR OF TEN BEHOEVE VAN DE DIENSTEN
VERWERKTE GEGEVENS 4.1 Algemeen4.2 Recht op kennisneming van persoonsgegevens4.3 Recht op kennisneming van andere dan persoonsgegevens4.4 Weigeringsgronden en beperkingen4.5 Notificatie4.6 Rechtsbescherming5. DE SAMENWERKING TUSSEN DE DIENSTEN EN MET ANDERE INSTANTIES 5.1 Samenwerking met inlichtingen- en veiligheidsdiensten
van andere landen5.2 Samenwerking met andere instanties6. TOEZICHT EN KLACHTBEHANDELING 6.1 Algemeen6.2 Gronden voor versterking van het toezicht6.3 De commissie van toezicht betreffende de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten6.4 De taakuitoefening door de commissie van toezicht
en de behandeling van klachten6.4.1 De uitoefening van het toezicht7. OVERIGE ONDERWERPEN 7.1 Geheimhouding7.2 De toepasselijkheid van de Algemene wet bestuursrechtARTIKELSGEWIJS VERSLAG Artikel 6, lid 2 sub c en artikel 7, lid 2 sub dArtikel 8 lid 3Artikel 12 lid 4Artikel 15 en 16Artikel 19Artikel 21Artikel 22 en 29Artikel 23Artikel 30Artikel 35Artikel 36 lid 1Artikel 38 lid 3Artikel 45 lid 1Artikel 50 lid 2Artikel 58 lid 2Artikel 59 lid 2 onder aArtikel 60Artikel 63Artikel 64Artikel 69 lid 2Artikel 73Artikel 75 lid 5Artikel 85OndertekeningBIJLAGE Landenoverzicht regeling openbaarmaking en overdracht van documenten
van inlichtingen- en veiligheidsdiensten aan archiefdienstenInleidingConclusieRelevante wetgeving NederlandDuitslandNoorwegenFrankrijkVerenigd KoninkrijkDenemarkenVerenigde Staten
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25877Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 363 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 877Regels met betrekking tot de inlichtingen- en veiligheidsdiensten alsmede
wijziging van enkele wetten (Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
19..)nr. 8NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 29 september 1999 ALGEMEENDe regering heeft met belangstelling kennis genomen van de reacties van
de leden van de fracties van PvdA, VVD, CDA, D66, GroenLinks, GPV, RPF, SGP
en SP op het onderhavige wetsvoorstel.Zij is verheugd dat de leden van de PvdA-fractie met instemming van het
wetsvoorstel hebben kennis genomen en de voorgestelde wettelijke regeling
voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten als een behoorlijke wettelijke
regeling beschouwen alsmede dat naar het oordeel van de leden van de VVD-fractie
de voorgestelde wettelijke regeling een evenwichtige indruk maakt. Eveneens
is zij verheugd dat de leden van de CDA-fractie op hoofdlijnen met de voorgestelde
regeling instemmen.Wij hebben er alle begrip voor, dat bij de leden van deze fracties, maar
ook bij die van de andere fracties nog de nodige vragen bestaan met betrekking
tot de diverse in het wetsvoorstel geregelde onderwerpen. In het onderstaande
zullen wij op deze vragen en opmerkingen ingaan en hopen daarmee bestaande
onduidelijkheden of aarzelingen weg te nemen.Bij deze nota naar aanleiding van het verslag is ook een nota van wijziging
gevoegd. Daarin worden diverse wijzigingen van het wetsvoorstel voorgesteld;
deze wijzigingen zijn deels technisch en deels inhoudelijk van aard. De nota
van wijziging is zoals in de brief van de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties van 7 mei 1999 aan de Tweede Kamer is medegedeeld1 voor spoedadvies voorgelegd aan de Raad van State. In
de nota van wijziging worden namelijk enkele wijzigingen voorgesteld, waaromtrent
het kabinet het wenselijk heeft geacht dat advies zou worden gevraagd. Het
betreft hier in het bijzonder de voorgestelde wijziging ter zake van het taakartikel
van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en van de Militaire
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD), alsmede de invoering van een notificatieverplichting.
Het advies van de Raad van State en het aan de Koningin uitgebrachte nader
rapport is bij de nota van wijziging gevoegd. Tot slot willen wij nog het
volgende opmerken. In verband met de advisering door de Raad van State over
de nota van wijziging was het noodzakelijk om deze van een zodanige toelichting
te voorzien, dat deze zich zelfstandig liet lezen. In de nota
naar aanleiding van het verslag zullen bepaalde voor te stellen wijzigingen
waar dit functioneel is eveneens worden toegelicht, hetgeen noodgedwongen
een zekere overlap tussen de tekst van de toelichting op de nota van wijziging
en onderhavige nota oplevert.Alvorens in te gaan op de vragen uit het algemeen deel van het verslag
die betrekking hebben op de inhoud van het wetsvoorstel, willen wij eerst
reageren op de opmerking van de leden van de fractie van D66 dat het onderhavige
wetsvoorstel – naar hun oordeel – wel heel erg lang op zich heeft
laten wachten. Het was hen niet duidelijk waarom de totstandkoming van dit
wetsvoorstel nog vrijwel de gehele kabinetsperiode in beslag heeft genomen.
Wat waren de meest ingewikkelde en tijdrovende problemen, zo vragen deze leden.Bij de voorbereiding van wetgeving moet naar het oordeel van de regering
zowel zorgvuldig als met tempo worden gehandeld. Zorgvuldig, in dit geval,
omdat allereerst het object van regeling daartoe noopt. Het gaat immers om
de regulering van activiteiten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten die
bij de uitvoering van hun activiteiten noodzakelijkerwijs inbreuken moeten
maken op grondrechten van burgers. Bij de formulering van het wetsvoorstel
moest dan ook een juiste balans gevonden worden tussen enerzijds taken en
bevoegdheden van deze diensten en anderzijds de (grond)rechten die de burgers –
zowel nationaal- als internationaal-rechtelijk – toekomen. Bij het zoeken
naar die balans heeft de regering gemeend om – alvorens daadwerkelijk
tot het opstellen van wetgeving over te gaan – eerst een analyse te
plegen van de reikwijdte en consequenties van de uitspraken van de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State d.d. 16 juni 1994 over inzage in
BVD-dossiers. Zoals bekend hielden deze uitspraken in, dat de huidige Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten op onderdelen niet in overeenstemming
werd geacht met de artikelen 8 en 13 van het Europees Verdrag tot bescherming
van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM). De desbetreffende
analyse had ook betrekking op de relevante jurisprudentie van het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). De analyse is 18 april 1995 aan de
Tweede Kamer aangeboden en op 23 mei 1995 besproken. De meeste fracties konden
zich in de daarbij geschetste aanpak vinden. Een interdepartementale werkgroep
onder voorzitterschap van de coördinator van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
heeft vervolgens het concept-wetsvoorstel voorbereid; daarbij is naar ons
oordeel voldoende tempo gehouden. Dit mede gelet op het feit dat bij de voorbereiding
van het concept-wetsvoorstel afstemming diende plaats te vinden op wetgevingscomplexen,
die zelf ook in beweging waren; wij noemen in dat verband de ontwikkelingen
op het vlak van privacywetgeving, telecomwetgeving en strafwetgeving. Begin
december 1996 was het concept-wetsvoorstel gereed. Op 9 december 1996 is het
wetvoorstel voor advies voorgelegd aan de Raad van State, die op 17 september
1997 zijn advies uitbracht. Op 7 februari 1998 is het wetsvoorstel vervolgens
aan de Tweede Kamer aangeboden. Naar ons oordeel heeft de voorbereiding van
het wetsvoorstel inderdaad enige tijd gevergd, maar mede in ogenschouw genomen
de tijd die bepaalde onderdelen van het wetgevingsproces hebben gevergd, waarop
de regering niet altijd invloed uit kan oefenen is dat ook verdedigbaar. De
leden van de fractie van D66 vroegen voorts naar wat de meest ingewikkelde
dan wel tijdrovende problemen bij de voorbereiding van het wetsvoorstel waren.
Zoals deze leden uit het wetsvoorstel kunnen opmaken wordt daarin een veelheid
aan onderwerpen geregeld, zoals taken en bevoegdheden van diensten, coördinatie
tussen de diensten, rechten van de burger, toezicht en controle. Elk van deze
onderwerpen – maar ook in samenhang – gaven van tijd tot tijd
aanleiding tot nadere studie en besluitvorming, zowel op ambtelijk als politiek
niveau. Het is dan ook niet zo dat één enkel onderwerp door
zijn ingewikkeldheid of tijdrovendheid voor de door deze leden
veronderstelde vertraging heeft gezorgd.Strikt genomen is met het voorgaande de vraag van de leden van de D66-fractie
ter zake van het tempo van wetgeving waar het de voorbereiding van het wetsvoorstel
betreft beantwoord. Nu echter tussen het uitbrengen van het verslag van de
vaste commissie voor Binnenlandse Zaken op 30 juli 1998 en de beantwoording
van de vragen en opmerkingen daaruit een overigens ook naar ons gevoelen –
ruime tijdsperiode ligt, willen wij hier toch even bij de achtergrond daarvan
in het kort stil staan. Allereerst stellen we vast dat het door de vaste commissie
uitgebrachte verslag enkele indringende vragen en opmerkingen bevatte, die
naar ons oordeel nadere bestudering en op onderdelen nadrukkelijke ambtelijke
en politieke – besluitvorming vereiste in de daarvoor bestaande gremia
(CVIN, MICIV en MR). Daar kwam nog bij dat hetgeen in de parlementaire behandeling
van de verklaringsvoorstellen tot herziening van artikel 12 en 13 Grondwet
tussen parlement en regering was gewisseld, met name waar het gaat om het
begrip nationale veiligheid en de notificatieverplichting, bij de beantwoording
diende te worden betrokken. Een en ander leidde tot diverse wijzigingsvoorstellen,
waar vervolgens door het kabinet van werd geoordeeld, dat deze voor advies
aan de Raad van State zouden moeten worden voorgelegd. Uiteindelijk gaat het
er immers om dat op zorgvuldige wijze een wettelijke regeling tot stand komt,
die niet alleen voldoet aan de (meer technische) eisen van behoorlijke wetgeving,
maar ook inhoudelijk de toets der kritiek kan doorstaan. Wij menen dat met
het uitbrengen van deze nota naar aanleiding van het verslag op de vele vragen
en opmerkingen van de vaste commissie uitvoerig wordt gereageerd en met de
voorstellen in de nota van wijziging aan menig kritiekpunt ook van derden
tegemoet wordt gekomen.Ter afsluiting van dit onderdeel wordt nog opgemerkt dat in december 1998
door het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM) een
commentaar op het wetsvoorstel is uitgebracht.1
Wij hebben de vrijheid genomen om waar dat mogelijk was de opmerkingen van
het NJCM te betrekken in de beantwoording van de door de vaste commissie gestelde
vragen. Voorts heeft de Registratiekamer bij brief van 2 maart 1999 een reactie
op het wetsvoorstel gezonden aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Deze reactie betrof vrijwel uitsluitend de uitleg van artikel 17, derde lid,
van het wetsvoorstel. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
heeft de Registratiekamer bij brief van 15 april 1999 geantwoord dat hij geen
aanleiding zag om tot aanpassing van genoemd artikel te komen; een afschrift
van deze brief is aan de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
van de Tweede Kamer gezonden.Wij komen thans toe aan onze reactie op de vragen uit het algemene deel
van het verslag.De leden van de fractie van de VVD hadden kennis genomen van het streven
van de regering om in het wetsvoorstel het primaire bedrijfsproces van de
diensten te regelen. Zij gaven echter aan dat naar hun oordeel het logischer
was geweest de memorie van toelichting te openen met een beschrijving van
de diensten. Voorts hadden zij verwacht dat gelet op de grote nadruk die gelegd
wordt op de coördinatie van de uitvoering van de taken van de AIVD en
de MIVD, ook aangegeven zou zijn waarom gekozen is voor handhaving van twee
gescheiden diensten die beide zowel in het binnenland als in het buitenland
actief zijn. Ook de ervaringen met de coördinatie tot nu toe achtten
zij daarbij van belang. Zij vroegen de regering om alsnog op deze onderwerpen
in te gaan. Aan het verzoek van deze leden voldoen wij graag. De Binnenlandse Veiligheidsdienst heeft in het afgelopen decennium in
diverse opzichten een ingrijpend transformatieproces doorgemaakt. Niet alleen
in organisatorisch opzicht, maar ook anderszins. Diverse ontwikkelingen, zoals
de gewijzigde buitenlandse politieke situatie, maakten het begin jaren negentig
noodzakelijk om tot een vernieuwing van de BVD te komen. Over dit reorganisatieproces
is de Tweede Kamer indertijd uitgebreid geïnformeerd; we wijzen in dit
verband onder meer naar de bij het verslag van de vaste Commissie voor de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van 19 september 1990 gevoegde bijlage
waarin de hoofdlijnen van die reorganisatie zijn uiteengezet.Na de reorganisatie van 1990 heeft de BVD zich ontwikkeld tot een organisatie
die zich richt op het leveren van informatie, advies en diensten aan de dragers
van veiligheidsbelangen in de samenleving. De organisatie kreeg te maken met
wisselende bedreigingen van de belangen, bedoeld in artikel 8, tweede lid,
onder a, van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv), en daarmee
met de noodzaak tot vergroting van de flexibiliteit. Producten moesten meer
afgestemd worden op de belangendragers, samenwerkingsverbanden moesten versterkt
worden en door middel van het uitbrengen van een jaarverslag werd meer openheid
gegeven over de aandachtsgebieden van de dienst.Met het oog op een adequate uitvoering van de in februari 1997 ingevoerde
Wet veiligheidsonderzoeken (Wvo) en met de nieuwe Wet op de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten in het vizier werkt de BVD sinds 1 januari 1999 volgens
een aangepaste organisatiestructuur.De huidige organisatie van de BVD bestaat uit een zestal directies en
uit één project.De directies Democratische Rechtsorde en Staatsveiligheid verrichten onderzoek
naar personen en organisaties die een bedreiging kunnen vormen voor de democratische
rechtsorde, de veiligheid van de staat of andere gewichtige belangen van de
staat. De directie Democratische Rechtsorde richt zich op schending van grondrechten,
ontregeling van politieke besluitvorming, terrorisme en ander politiek geweld.
De directie Staatsveiligheid richt zich op activiteiten van buitenlandse inlichtingendiensten,
proliferatie van massavernietigingswapens, fenomenenonderzoek georganiseerde
misdaad en ongewenste handel in conventionele wapens.De directie Beveiliging bevordert de beveiliging van gegevens waarvan
de geheimhouding door het belang van de staat wordt geboden alsmede die onderdelen
van overheid en bedrijfsleven die van vitaal belang zijn voor de instandhouding
van het maatschappelijk leven. Voorts verricht deze directie veiligheidsonderzoeken
naar personen die vertrouwensfuncties (gaan) vervullen bij overheid en bedrijfsleven.
Ook de werkzaamheden van de BVD met het oog op de beveiliging van NAVO-informatie
worden binnen deze directie verricht. Verder is een meldpunt integriteitsaantastingen
met betrekking tot de Nederlandse overheid bij de directie Beveiliging ondergebracht.De directie Bijzondere Inlichtingenmiddelen levert bijzondere operationele
informatie en diensten en verzorgt de relaties met buitenlandse zusterdiensten.De directie Bedrijfsvoering geeft managementadvies en levert centrale
faciliteiten op de terreinen personeel, automatisering en organisatie, financiën,
veiligheid, kwaliteitsmanagement, registratie en archivering en facilitair
bedrijf.De directie Strategie en Juridische Zaken (SJZ) is verantwoordelijk voor
de ondersteuning van de dienstleiding en het managementteam van de BVD, het
ontwikkelen en bewaken van de strategische koers, juridische en parlementaire
aangelegenheden en de interne en externe communicatie. Het project Inlichtingen Buitenland heeft tot doel voorbereidingen te
treffen voor de inlichtingentaak met betrekking tot het buitenland.Op 31 december 1998 telde de BVD 584 formatieplaatsen. De organisatie van de MID kan in het kort als volgt worden beschreven.
Vanaf de oprichting in 1987 heeft de MID te maken gehad met een ingewikkeld
integratieproces, waarbij de Marine Inlichtingendienst, de Landmacht Inlichtingendienst
en de Luchtmacht Inlichtingendienst werden opgeheven en samengevoegd tot één
Militaire Inlichtingendienst. In 1997 werden voorts de verbindingsinlichtingen-elementen
van de krijgsmachtdelen opgenomen in de Afdeling Verbindingsinlichtingen van
de MID.De huidige organisatie van de MID bestaat uit acht afdelingen, te weten:
de afdeling Inlichtingen, de afdeling Contra-Inlichtingen en Veiligheid, de
afdeling Operaties, de afdeling Verbindingsinlichtingen, de afdeling Beleid,
Plannen en Control en de afdelingen MID bij de Koninklijke marine, de Koninklijke
landmacht en de Koninklijke luchtmacht. De School Militaire Inlichtingendienst,
een dienstonderdeel van de Koninklijke landmacht, verzorgt de operationele
opleiding van MID-personeel.De inlichtingentaak, vervat in artikel 9, tweede lid, onder a, van de
huidige Wiv en artikel 7, tweede lid, onder a, van het wetsvoorstel, wordt
uitgevoerd door de afdeling Inlichtingen en de bureaus Inlichtingen van de
afdelingen van de MID bij de krijgsmachtdelen, tezamen aangeduid als het ressort
Inlichtingen. De afdelingen Verbindingsinlichtingen en Operaties ondersteunen
deze activiteit. Voorts is een onderdeel van de afdeling Inlichtingen als
MID-cel bij het Defensie crisisbeheersingscentrum geplaatst om te kunnen voorzien
in de inlichtingenbehoefte van de Chef Defensiestaf, welke is belast met de
zorg voor de beleidsadvisering over de militaire aspecten van crisisbeheersings-
en vredesoperaties, de coördinatie hiervan en het leiden van deze operaties.De contra-inlichtingen- en veiligheidstaak, opgenomen in artikel 9, tweede
lid, onder b en c, van de huidige Wiv en artikel 7, tweede lid, onder b tot
en met d, van het wetsvoorstel wordt vervuld door de afdeling Contra-Inlichtingen
en Veiligheid en de bureaus Veiligheid van de afdelingen van de MID bij de
krijgsmachtdelen, tezamen aangeduid als het ressort Contra-Inlichtingen.Op 31 december 1998 bedroeg het aantal formatieplaatsen bij de MID 785. Een meer uitvoerige beschrijving van de organisatie van de MID wordt gegeven
in met name de hoofdstukken 2, 3 en 8 van het eerste jaarverslag van de MID,
dat op 31 juli 1998 aan de beide kamers der Staten-Generaal is uitgebracht.
Overigens zij opgemerkt dat de MID zich thans in een reorganisatieproces bevindt.
De minister van Defensie heeft per brief van 15 maart 1999 en van 8 juni 1999
de vaste kamercommissie voor Defensie van de Tweede Kamer over deze reorganisatie
geïnformeerd.1 Op de vraag van de leden van
de VVD-fractie waarom is gekozen voor de handhaving van twee gescheiden diensten
die beiden zowel in het binnenland als het buitenland actief zijn reageren
wij als volgt. Allereerst wordt opgemerkt dat bij de voorbereiding van het
wetsvoorstel de vraag of de BVD en de MID als afzonderlijke diensten moeten
blijven bestaan of moeten worden samengevoegd niet expliciet aan de orde is
geweest. Het bestaan en handhaven van twee gescheiden diensten was derhalve
uitgangspunt. Er bestond overigens ook geen aanleiding – intern of extern –
om dit uitgangspunt ter discussie te stellen. Dat is ook niet zo verwonderlijk
nu tussen de BVD en de MID naar ons oordeel markante verschillen zijn aan
te wijzen, die het bestaan van twee afzonderlijke diensten rechtvaardigen.
Beide diensten hebben hun eigen wettelijke taakstelling en leveren bij de
behartiging daarvan hun bijdrage aan de nationale veiligheid. Zoals uit de
formulering van de taakstelling blijkt, richt de BVD zich primair op de «civiele
maatschappij» en richt de MID zich primair op de militaire sector, waarbij
bijvoorbeeld moet worden gedacht aan het analyseren van de operationele gereedheid
en opbouw van andere krijgsmachten en hun militaire intenties. Dit onderscheid
is wezenlijk en dient te worden gehandhaafd. In een samenleving zoals wij
die kennen zou het naar ons oordeel weinig passend zijn, indien een militaire inlichtingendienst zich ook zou richten op de «civiele maatschappij».
Weliswaar zou in één organisatorisch verband waar zowel BVD
als MID zouden zijn ondergebracht, de nodige organisatorische voorzieningen
kunnen worden aangebracht om een dergelijke situatie te voorkomen. Maar vanuit
beheersmatig en politiek opzicht, met name waar het de aansturing en de politieke
verantwoordelijkheid betreft, kan dit toch complexe situaties opleveren. Ook
vermoeden wij dat een dergelijke qua omvang toch grote organisatie –
gelet op het ervaringsfeit dat inlichtingen- en veiligheidsdiensten toch al
met argusogen worden bekeken – met nog meer argwaan zal worden omgeven.
Voor de MID geldt voorts nog het volgende. De MID als onderdeel van het ministerie
van Defensie is grotendeels werkzaam ten behoeve van datzelfde ministerie
en in het bijzonder voor de daaronder ressorterende krijgsmachtonderdelen.
Dat is ook niet zo vreemd nu de verwerking van «militaire inlichtingen»
van oudsher ook als een taak van de krijgsmacht moet worden beschouwd. In
welke constellatie dan ook, zou een directe relatie tussen de MID-werkzaamheden
en de (overige) Defensie-onderdelen met bijhorende sturings- en verantwoordingsinstrumenten
dienen te worden gehandhaafd. Het voorgaande overziend komen wij dan ook tot
het oordeel dat vastgehouden dient te worden aan twee gescheiden diensten.De leden van de VVD-fractie vroegen tenslotte om in te gaan op de ervaringen
tot nu toe met de coördinatie van de uitvoering van de taken van de diensten.De coördinatie van de taakuitvoering van de diensten krijgt op verschillende
manieren gestalte. Zo bestaan er veelvuldige bilaterale contacten tussen BVD
en MID, waarin tot coördinatie en afstemming van elkaars activiteiten
wordt gekomen, bijvoorbeeld waar het de door de BVD en MID gezamenlijk verrichte
onderzoeken betreft. Verder ligt hier natuurlijk een belangrijke taak voor
de coördinator van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Onder zijn
voorzitterschap vindt regelmatig overleg plaats in het verband van het Comité
Verenigde Inlichtingendiensten Nederland (CVIN). In dat gremium wordt niet
alleen de afstemming tussen de activiteiten van de diensten besproken, maar
wordt ook gesproken over onderwerpen die voor elk van de diensten van belang
zijn en waar een gemeenschappelijke standpuntbepaling van belang is. Gewezen
wordt op een onderwerp als cryptografie, maar ook bijvoorbeeld het voorstel
voor een nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten is uitvoerig
in het CVIN besproken. Dat geeft al aan dat coördinatie een breed terrein
kan beslaan, dus niet alleen de dagelijkse taakuitvoering. Naast coördinatie
in het verband van het CVIN, wordt door de coördinator ook buiten dat
verband – veelal via de instelling van aparte werkgroepen – bewerkstelligd
dat op diverse terreinen tussen de diensten tot afstemming en overeenstemming
wordt gekomen. Zo is bijvoorbeeld het voorstel voor een nieuwe Wiv in een
dergelijke werkgroep, waarin naast vertegenwoordigers van de diensten ook
vertegenwoordigers van de wetgevingsdirecties van de betrokken departementen
zijn vertegenwoordigd, voorbereid. Het geheel overziend komen wij dan ook
tot de conclusie dat de coördinatie tussen de diensten in brede zin goed
verloopt. Onze ervaringen zijn dan ook gunstig.De leden van de fractie van de VVD nodigden de regering uit aan te geven
waarom het geheel van de controlemogelijkheden nu zodanig is dat het onafhankelijk
bindend advies – naar wij aannemen van de Nationale ombudsman ter zake
van door hem behandelde klachten – als sluitstuk kan worden gemist.Wij zijn van mening dat onafhankelijk bindend advies als sluitstuk kan
worden gemist om de volgende redenen. Zoals in artikel 80, derde lid, van
het wetsvoorstel is vastgelegd, dient de betrokken minister de Nationale ombudsman
schriftelijk mede te delen welke gevolgen hij aan diens oordelen
en aanbevelingen verbindt. De minister heeft met andere woorden een wettelijk
vastgelegde reactieplicht. Bovendien dient ingevolge artikel 80, vierde lid,
van het wetsvoorstel de desbetreffende minister het oordeel en de aanbevelingen
van de Nationale ombudsman alsmede de daaraan door hem verbonden gevolgen
aan de commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (commissie IVD)
van de Tweede Kamer te zenden. Dat is met name van belang waar het gaat om
die aanbevelingen van de Nationale ombudsman alsmede de reactie van de minister
daarop, die gelet op de veiligheid dan wel andere gewichtige belangen van
de staat, niet openbaar gemaakt kunnen worden maar wel ter vertrouwelijke
kennisneming aan de commissie dienen te worden medegedeeld. Het oordeel van
de Nationale ombudsman dat schriftelijk en, voor zover de veiligheid of andere
gewichtige belangen van de staat zich niet daartegen verzetten, met redenen
omkleed aan de klager wordt uitgebracht is immers openbaar en kan dan ook
bijvoorbeeld door het parlement worden aangegrepen om de verantwoordelijke
minister in het openbaar ter zake tot verantwoording te roepen. Wat het niet
openbare, doch uitsluitend ter vertrouwelijke kennisneming aan de commissie
voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten uitgebrachte gedeelte betreft,
kan het parlement – zij het via deze door haar ingestelde commissie –
ook op dit gedeelte en de wijze waarop de minister daar mee om wenst te gaan
controleren. Het voorgaande brengt dan ook naar ons oordeel met zich mee dat
het oordeel en de aanbevelingen van de Nationale ombudsman alles behalve een
vrijblijvend karakter hebben.Nu de klachtprocedure – materieel gezien – geen vrijblijvend
karakter heeft, zou de vraag kunnen rijzen waarom dit niet formeel wordt vastgelegd.
In de memorie van toelichting (blz. 80) hebben wij reeds naar voren gebracht
dat het toekennen van een bindend karakter aan het oordeel van de Nationale
ombudsman afbreuk zou doen aan één van de karakteristieken van
een klachtprocedure ten opzichte van andere vormen van (rechts)bescherming,
zoals het beroep op de rechter. Externe klachtbehandeling wordt onder meer
gekenmerkt door het onderzoeken van klachten van burgers tegen overheidsoptreden,
het bekritiseren van dat optreden wanneer daartoe aanleiding bestaat, zonder
het desbetreffende overheidsorgaan te kunnen binden aan een oordeel. Daar
komt nog bij dat zodra oordelen van de Nationale ombudsman ook formeel een
bindend karakter zouden krijgen, daarmee het thans bestaande onderscheid ten
opzichte van rechterlijke controle vervaagt. Bovenal zijn wij van mening dat
artikel 8 jo artikel 13 van het EVRM niet dwingt tot bindende advisering in
klachtprocedures1. In de EHRM-jurisprudentie terzake2 staat de vraag centraal of het geheel van mogelijkheden
voor burgers om (vermeend) optreden van de diensten te kunnen laten toetsen,
aan het vereiste van een «effective remedy» voldoet. Die vraag
menen wij bevestigend te kunnen antwoorden. In het onderhavige geval heeft
de burger niet alleen de mogelijkheid van de klachtprocedure bij de Nationale
ombudsman, die zoals gezegd geen vrijblijvend karakter heeft, maar hij heeft
ook nog de mogelijkheid van rechterlijke toetsing. Ten aanzien van inzage
in dossiers staat beroep bij de bestuursrechter open. Verder kan de burgerlijke
rechter in beeld komen indien naar het oordeel van de betrokkene de dienst
jegens hem een onrechtmatige daad (artikel 6:162 van het Burgerlijk Wetboek)
zou hebben begaan. Tot een dergelijke conclusie kan de burgerlijke rechter
bijvoorbeeld komen mede op basis van de bevindingen en het oordeel van de
Nationale ombudsman. Ook is het – in een hoogst uitzonderlijk geval –
denkbaar dat de strafrechter in het vizier komt, omdat een ambtenaar van de
dienst zich als verdachte moet verantwoorden.De leden van de VVD-fractie deelden de opvatting van de regering dat het
onwenselijk is de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) van toepassing te doen
zijn op de inzage in gegevens bij de diensten. Het stemt ons tot vreugde
dat deze leden van oordeel zijn, dat de in hoofdstuk 4 van het wetsvoorstel
neergelegde regeling voor kennisneming van door of ten behoeve van de diensten
verwerkte gegevens op gedegen wijze is uitgewerkt. Zij vroegen ons in te gaan
op de mogelijkheden die onder het nieuwe regime bestaan voor onafhankelijk
historisch onderzoek van de gegevens.De mogelijkheden voor onafhankelijk historisch onderzoek onder het nieuwe
regime wijken niet af van de huidige mogelijkheden. Het regime dat van toepassing
is op de verstrekking van gegevens, zowel persoonsgegevens als andere gegevens,
ten behoeve van dergelijk onderzoek wijzigt immers niet wezenlijk. Verzoeken
van historici, of van andere personen, die betrekking hebben op persoonsgegevens
van derden die bij de diensten berusten (in de terminologie van de nieuwe
Wiv wordt gesproken over «verwerkt») zullen – evenals nu –
niet kunnen worden gehonoreerd. Alleen de personen waarop de desbetreffende
gegevens betrekking hebben, kunnen – indien de in de nieuwe Wiv opgenomen
weigeringsgronden daar niet aan in de weg staan – inzage krijgen in
hun persoonsgegevens. Dat brengt dus met zich mee, dat persoonsgegevens voor
derden, historici daaronder begrepen, in beginsel pas beschikbaar komen op
het moment dat zij – met inachtneming van de regeling van de Archiefwet
1995 en artikel 42 van het onderhavige wetsvoorstel – zijn overgebracht
naar een archiefbewaarplaats. In beginsel, omdat het feit dat het hier dan
uiteindelijk gaat om gegevens waaraan geen openbaarheidsbeperkingen worden
gesteld in het belang van de staat of zijn bondgenoten, nog niet betekent
dat andere in de Archiefwet 1995 opgenomen beperkingsgronden opgeld kunnen
doen. Zo is het denkbaar dat op de voet van artikel 15, eerste lid, van de
Archiefwet 1995 beperkingen worden gesteld met het oog op de eerbiediging
van de persoonlijke levenssfeer; omtrent een dergelijke beperking –
die bovendien slechts voor een bepaalde termijn kan worden gesteld –
zal eerst het advies van de archiefbeheerder, in casu de algemene rijksarchivaris
dienen te worden ingewonnen.Wat de verstrekking van andere dan persoonsgegevens betreft, treedt er
onder het nieuwe regime eveneens geen wezenlijke verandering op ten opzichte
van de mogelijkheden die thans op grond van de Wob bestaan. Anders dan nu
zal dan echter niet meer de Wob het wettelijk kader vormen in het licht waarvan
verzoeken om kennisneming van dergelijke gegevens ten behoeve van historisch
onderzoek worden beoordeeld, maar de nieuwe Wiv. Zoals in de memorie van toelichting
op het wetsvoorstel is uiteengezet kent de nieuwe Wiv immers een uitputtende
regeling voor de kennisneming van persoonsgegevens en andere gegevens. Wat
de kennisneming van andere gegevens betreft, komt de regeling overigens vrijwel
geheel overeen met die uit de Wob; de Wob is als het ware in de nieuwe Wiv
geïncorporeerd. Afwijkingen van de regeling in de Wob bestaan er op het
punt van de behandelingstermijn voor inzageverzoeken (drie maanden in plaats
van twee weken) alsmede op het punt van het afwegingskader bij de wijze van
verstrekking, waarbij onder de nieuwe Wiv de voorkeur van de verzoeker kan
worden afgewogen tegen het belang van de dienst (in de Wob dient rekening
te worden gehouden met de voorkeur van de verzoeker en de vlotte voortgang
van de werkzaamheden). Voor gegevens die niet meer bij de diensten berusten,
maar zijn overgebracht naar de archiefbewaarplaats geldt de regeling van de
Archiefwet 1995. De aldaar berustende gegevens zijn openbaar, tenzij daaraan
ingevolge artikel 15, eerste lid, van de Archiefwet 1995 openbaarheidsbeperkingen
zijn gesteld; daarbij kan het overigens niet gaan om een beperking met het
oog op het belang van de staat of zijn bondgenoten, aangezien een dergelijke
beperking op de grond van artikel 42 van de nieuwe Wiv tot opschorting van
de overbrenging leidt. Overigens willen wij in dit verband wijzen op het bij deze nota naar aanleiding
van het verslag gevoegde «buitenlandoverzicht». In dat overzicht
wordt onder meer op hoofdlijnen de mogelijkheden tot inzage in persoonsgegevens
die bij inlichtingen- en veiligheidsdiensten berusten in een aantal door ons
onderzochte landen geschetst; voorts wordt eveneens op hoofdlijnen een schets
gegeven van de regeling ter zake van de overbrengingstermijn van gegevens
naar een archiefdienst en de mogelijkheden tot beperking van de inzage in
de gegevens aldaar. Uit dit overzicht blijkt dat de regeling zoals wij die
in Nederland kennen waar het betreft de inzage in persoonsgegevens van derden
die bij de diensten berusten, waar het in het kader van historisch onderzoek
toch veelal om zal gaan, zowel nu, als straks onder de nieuwe Wiv niet afwijkt
van datgene wat in de andere door ons onderzochte landen gebruikelijk is.
Wat de overbrengingstermijn van gegevens naar een archiefdienst betreft, kan
in algemene zin worden geconcludeerd dat de Nederlandse regeling alles behalve
ongunstig afsteekt bij die welke in de andere onderzochte landen worden gehanteerd.
Dit laatste geldt evenzeer voor de beperkingen die aan de openbaarheid van
aan de archiefdienst overgedragen gegevens kunnen worden gesteld. Het lijkt
ons dan ook dat de mogelijkheden tot onafhankelijk historisch onderzoek op
basis van (persoons-) gegevens die bij de diensten berusten c.q. die zijn
overgebracht naar een archiefdienst niet minder zijn, dan die welke in de
door ons onderzochte landen zijn gebleken.De leden van de VVD-fractie verzochten aan te geven welke aanbevelingen
van de commissie Van Traa met betrekking tot dit wetsvoorstel als relevant
zijn beoordeeld en wat met ieder van deze aanbevelingen is gedaan.De voor dit wetsvoorstel relevante aanbevelingen van de commissie Van
Traa zijn de aanbevelingen die in paragraaf 10.12.7 van het eindrapport
van de commissie met betrekking tot Binnenlandse Veiligheidsdienst zijn opgenomen1. De desbetreffende aanbevelingen zijn vervolgens verwerkt
in een lijst van beslispunten die de commissie op 22 maart 1996 aan de Tweede
Kamer heeft voorgelegd2. Op 22 mei 1996 heeft
het toenmalige kabinet zijn standpunt over deze beslispunten aan de Tweede
Kamer meegedeeld3. Voor het wetsvoorstel zijn
met name de beslispunten 96 en 97 en de standpunten daarover relevant. Beslispunt
96 is dat het optreden van de landelijke BVD-officier van justitie een expliciete
wettelijke basis dient te krijgen. Volgens de commissie Van Traa zou dat wijziging
van artikel 22, derde lid, van de Wiv vereisen. Ook zou de landelijke officier
alle relevante informatie dienen te controleren om voor de rechtmatigheid
van de verkrijging van informatie in ambtsberichten te kunnen instaan. Hoewel
geen expliciet beslispunt had de commissie eerder in haar eindrapport ook
aanbevolen het gebruik van BVD-informatie ten behoeve van de opsporing beter
te regelen. Naar aanleiding van beslispunt 96 heeft het kabinet het standpunt
ingenomen dat het met het creëren van een wettelijke basis kon instemmen,
maar dat het niet de opvatting deelde dat daartoe artikel 22 van de Wiv gewijzigd
zou moeten worden. De bedoelde wettelijke basis voor het optreden van de landelijke
BVD-officier van justitie is terug te vinden in artikel 374 van het wetsvoorstel. In dat artikel is ook het gebruik van BVD-informatie
ten behoeve van de opsporing geregeld. De inhoud van artikel 22, derde lid,
van de Wiv is overgenomen in artikel 56, tweede lid, van het wetsvoorstel.
Beslispunt 97 is dat de onderzoeks-methoden van de BVD een specifieke wettelijke
grondslag dienen te krijgen, zeker waar deze methoden een inbreuk maken op
grondrechten. Het toenmalige kabinet heeft met dit beslispunt ingestemd. In
paragraaf 3.2.2 van het wetsvoorstel worden de bijzondere bevoegdheden
van de AIVD en de MIVD uitvoerig geregeld. De leden van de D66-fractie vroegen zich af of een toezichtscommissie
die tevens optreedt als adviseur bij de interne klachtbehandeling alsmede
een reactieplicht van de ministers op de aanbevelingen van de Nationale ombudsman
nu wel toereikend zijn om de kritiek van het Europese Hof voor de rechten
van de mens het hoofd te bieden.Allereerst willen wij opmerken dat, anders dan deze leden stellen, het
Europese Hof de jurisdictie van de Nationale ombudsman ten aanzien van (vermeend)
optreden van de diensten nimmer als een ontoereikende rechtsgang in de zin
van artikel 13 EVRM heeft beoordeeld. Wat de concrete vraag van deze leden
betreft, menen wij deze bevestigend te kunnen beantwoorden. Wij wijzen er
in dit verband graag op dat het enkele feit dat de oordelen van de Nationale
ombudsman geen bindend karakter dragen, nog niet meebrengt dat van een ontbreken
van een «effective remedy» als bedoeld in artikel 13 EVRM sprake
is.Zoals wij reeds op blz. 80 van de memorie van toelichting uiteen hebben
gezet, zijn wij het op dit punt dan ook niet eens met de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State in de zaken Van Baggum en Valkenier. Waar het om gaat,
is de vraag of het geheel van mogelijkheden voor betrokkenen om (vermeend)
optreden van de diensten te kunnen laten toetsen, aan het vereiste van een
«effective remedy» voldoet. Tegen de achtergrond van dit uitgangspunt
dient in de eerste plaats in de beschouwing te worden betrokken dat, indien
iemand bij de Nationale ombudsman een klacht over het optreden van een der
diensten heeft ingediend doch de ombudsman dit optreden niet als onbehoorlijk
heeft beoordeeld, hem altijd nog de weg naar de civiele rechter openstaat
om het optreden van de dienst in een actie uit onrechtmatige daad te laten
toetsen. Het oordeel van de rechter is uiteraard wel bindend. In de tweede
plaats wijzen wij op de mogelijkheid dat de Nationale ombudsman het optreden
van een der diensten als onbehoorlijk heeft beoordeeld, doch de verantwoordelijke
minister de eventuele aanbevelingen van de ombudsman niet overneemt. Ook in
dat geval kan betrokkene de zaak voor de burgerlijke rechter brengen. Overigens
kan betrokkene in het geval dat hij een klacht over het optreden van een dienst
heeft, ook direct naar de burgerlijke rechter stappen.Een en ander zou tot de conclusie hebben kunnen leiden dat er geen aanleiding
is om in het geheel van rechtsmiddelen voor betrokkenen extra waarborgen aan
te brengen. De regering heeft het niettemin wenselijk gevonden om op een aantal
punten toch met dergelijke waarborgen te komen. Het betreft in de eerste plaats
de waarborgen die ook door de leden van de D66-fractie in hun vraag zijn genoemd.
De eerste waarborg is dat reeds in de fase van interne klachtbehandeling de
commissie van toezicht als onafhankelijke externe adviseur optreedt. Dat bevordert
de kans dat al in die fase een ook voor de indiener van de klacht bevredigende
oplossing wordt gevonden. De tweede waarborg is dat de verantwoordelijke minister
verplicht is een reactie op de conclusie en aanbevelingen van de Nationale
ombudsman naar aanleiding van een klacht over het optreden van een dienst
te geven. Weliswaar is het geven van zo'n reactie nu reeds praktijk, doch
het formaliseren daarvan kan toch als een extra waarborg worden gezien. Naast
deze door genoemde leden naar voren gebrachte waarborgen, wijzen wij nog op
de verplichting het oordeel en de aanbevelingen van de Nationale ombudsman
en de reactie daarop van de minister ter kennis van de commissie IVD van de
Tweede Kamer te brengen. Hierboven – in reactie op vragen van de leden
van de VVD-fractie – is daar al nader op ingegaan, zodat kortheidhalve
daarnaar wordt verwezen. Naast het geheel van deze (rechts)middelen, die ingeval
van een individuele klacht van belang zijn, kan tot slot nog op een aantal
andere waarborgen worden gewezen, die los van een eventuele klacht staan.
Het gaat om controlemogelijkheden die evenzeer tegemoet komen aan het verlangen
van het EHRM naar «adequate and effective guarantees against abuse».
Wij volstaan met het noemen van de introductie van een onafhankelijke
commissie van toezicht en de rol die de commissie IVD van de Tweede Kamer
vervult. In antwoorden op andere vragen komen wij nog uitgebreid op beide
commissies terug.Wij menen dat in het voorgaande antwoord in samenhang met het antwoord
dat wij hiervóór op een vraag van de VVD-fractie over de rechtsbescherming
tegen het optreden van de diensten hebben gegeven, voldoende argumenten liggen
die het standpunt van het NJCM dat het wetsvoorstel geen garantie van een
effectief rechtsmiddel in de zin van artikel 13 EVRM biedt, weerspreken. Wij
erkennen dat het feit dat het wetsvoorstel beperkingen aan het inzagerecht
oplegt en betrokkene vaak niet van een onderzoek op de hoogte is, de effectiviteit
van de beschikbare rechtsmiddelen minder groot dan in «gewone»
gevallen doet zijn. Dat is evenwel inherent aan het karakter van de taak van
geheime diensten. Juist omdat de activiteiten van de diensten een geheim karakter
hebben, zal een klacht bij de Nationale ombudsman ingevolge artikel 79 van
het wetsvoorstel niet alleen tegen het optreden, maar ook tegen het vermeend
optreden van een dienst kunnen worden ingediend. Bij de behandeling van de
klacht krijgt de Nationale ombudsman overigens wèl inzage in alle gegevens
die voor een goede behandeling van belang zijn.De regering heeft kennisgenomen van de kritische opstelling van de leden
van de GroenLinks-fractie tegenover het onderhavige wetsvoorstel. Deze leden
beschouwden het bestaan van de diensten als een noodzakelijk kwaad, hetgeen
hun inziens dient mee te brengen dat het functioneren ervan zo beperkt mogelijkheid
blijft. Voorts – aldus deze leden – vraagt de inbreuk die deze
diensten maken op de persoonlijke levenssfeer om goede waarborgen voor de
gebruikmaking van de bevoegdheden. Verder achtten zij een zo groot mogelijke
transparantie van het functioneren van de diensten van belang, tezamen met
een effectieve controle daarop.De leden van de fractie van GroenLinks vroegen in dit kader waarom het
maken van een nieuwe wet voor de regering geen aanleiding is geweest om de
huidige vormen van rapportage en controle te heroverwegen en te vervangen
door vormen die meer ruimte laten aan democratische controle. In de memorie van toelichting is aangegeven op welke wijze en door welke
instanties controle wordt c.q. kan worden uitgeoefend op de activiteiten van
inlichtingen- en veiligheidsdiensten1. Gelet
op de aard van deze activiteiten, die immers een grotendeels geheim karakter
dragen, levert dat inherente beperkingen op voor een volledig openbare controle;
niettemin moet worden getracht om deze beperkingen zo maximaal mogelijk te
minimaliseren. Onzes inziens niet zozeer – zoals de leden van de fractie
van GroenLinks suggereren – door de bestaande vormen te vervangen, maar
door te komen tot een aanvulling daarop. Daarom worden in het wetsvoorstel
ook enkele voorstellen gedaan om de controle op de activiteiten van de diensten
en de rapportage daaromtrent te versterken. Zo wordt voorgesteld om tot de
instelling van een onafhankelijke commissie van toezicht te komen, die zal
worden belast met het toezicht op de rechtmatige uitvoering door de diensten
van de Wiv en de Wet veiligheidsonderzoeken. Bij nota van wijziging wordt
voorgesteld om de Tweede Kamer een belangrijke rol te laten spelen bij de
benoeming van de leden van deze commissie. Ook krijgen beide kamers van de
Staten-Generaal het recht om de commissie van toezicht te verzoeken een bepaald
onderzoek naar een dienst in te stellen. Ten behoeve van het toezicht is de
commissie uitgerust met vergaande bevoegdheden. De commissie zal wat het door
haar uitgeoefende toezicht betreft zowel rechtstreeks aan het parlement rapporteren
via het door haar uit te brengen openbare jaarverslag (met de mogelijkheid
van een geheim verslag aan de commissie IVD van de Tweede Kamer) als indirect,
namelijk via de openbare en geheime toezichtsrapportages ex artikel 75 van het wetsvoorstel die, nadat zij door de commissie zijn vastgesteld,
door de betrokken minister met diens reactie aan de beide kamers der Staten-Generaal
onderscheidenlijk de commissie IVD van de Tweede Kamer dienen te worden aangeboden.
Naar onze mening wordt op deze wijze de democratische controle bevorderd.De leden van de fracties van de GPV, RPF en SGP, hierna te noemen de kleine
christelijke fracties, hebben erop gewezen dat de taken en positie van de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten na het wegvallen van de tegenstellingen
tussen oost en west voortdurend in beweging zijn.Zij vroegen hoe de regering de positie en taken van de dienst ziet; is
het juist de ontwikkeling van de jaren negentig te omschrijven als een ontwikkeling
van klassieke veiligheidsdiensten naar organisaties die primair optreden als
veiligheidsadviseurs van de overheid? Ook vroegen zij wat deze ontwikkeling
betekent voor de positionering van met name de AIVD ten opzichte van verschillende
departementen en of het nog wel voor de hand ligt de politieke verantwoordelijkheid
voor de AIVD bij de minister van Binnenlandse Zaken te laten. Gewezen wordt
op de nauwe samenwerking met het ministerie van Buitenlandse Zaken bij het
verrichten van onderzoek betreffende andere landen en de nauwe samenwerking
met het ministerie van Justitie bij de bestrijding van de georganiseerde misdaad.
De kleine christelijke fracties vroegen of de minister van Binnenlandse Zaken
over voldoende mogelijkheden tot aansturing van het inlichtingen- en veiligheidswerk
beschikt wanneer er zo nauw met andere departementen moet worden samengewerkt
en hoe die aansturing in de praktijk werkt.Wij zijn het met de leden van de kleine christelijke fracties eens dat
de BVD verandert van een klassieke «geheime dienst» in de richting
van een organisatie die niet naast maar meer en meer in de samenleving staat.
Waar voorheen sterk de nadruk lag op persoons-, organisatie- en feitgebonden
informatieverstrekking, wordt thans ook regelmatig gevraagd om meer algemene
inschattingen en oordelen over veiligheidsimplicaties van politiek-maatschappelijke
ontwikkelingen. Een organisatie kortom die ook adviseert, die belangendragers1 dient en die vanuit zijn specifieke kennis en mogelijkheden
een bijdrage kan leveren aan beleidsvorming op diverse terreinen van overheidsbeleid.
Nu de BVD naar aanleiding van vragen van belangendragers zich in toenemende
mate bezighoudt met thema's als de desintegratieve elementen in de multiculturele
samenleving, bepaalde aspecten van georganiseerde criminaliteit, asielproblematiek,
integriteit en proliferatie worden contacten en informatie-uitwisseling met
diensten en organisaties als politie, IND, Justitie, Buitenlandse Zaken en
Economische Zaken inderdaad steeds belangrijker.Waar het gaat om de aspecten samenwerking en aansturing is het goed om
een onderscheid te maken in enerzijds de behoeftestelling en evaluatie en
anderzijds de taakuitoefening. Samenwerking is vooral noodzakelijk in de fase
van behoeftestelling en evaluatie. Overleg over het beleid betreffende de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten en de coördinatie van dat beleid
vindt plaats in de Ministeriële Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(MICIV). Hierin nemen naast de minister-president, minister van Algemene Zaken,
de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van
Defensie, ook de ministers van Buitenlandse Zaken, van Justitie, van Economische
Zaken en van Verkeer en Waterstaat deel. Daarbij worden zij ondersteund door
door hen aangewezen ambtenaren. Indien het onderwerp daartoe aanleiding geeft
vergadert de MICIV in een beperktere samenstelling. De voorbereiding van dit
overleg vindt plaats in het CVIN, het overleg- en afstemmingsorgaan van de
inlichtingenen veiligheidsdiensten van Nederland. De coördinator
van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, die functioneel ondergeschikt
is aan de minister van Algemene Zaken, is voorzitter van dit comité.
In het CVIN hebben naast de coördinator, het Hoofd van de Binnenlandse
Veiligheidsdienst en de Directeur van de Militaire Inlichtingendienst, voorts
ambtelijke vertegenwoordigers zitting van de ministeries van Algemene Zaken,
Buitenlandse Zaken en Justitie. Andere departementen, zoals Economische Zaken
en Verkeer en Waterstaat, worden indien hen regarderende belangen in het geding
zijn uitgenodigd voor dit overleg. Aldus vindt via deze gremia en ook via
rechtstreekse contacten met andere departementen overleg plaats over de taakvelden
en aandachtsgebieden van de BVD.Ook bij de taakuitoefening is samenwerking noodzakelijk. Hierbij is het
nodig de specifieke taken van de verschillende ministeries goed te onderscheiden.
Zo heeft de BVD waar het de bestrijding van georganiseerde misdaad betreft
geen opsporingstaak. De interesse van de BVD voor georganiseerde misdaad richt
zich veeleer op de aard en omvang van het fenomeen en de uitingsvormen daarvan
die kunnen leiden tot corrumpering en/of aantasting van de integriteit van
het openbaar bestuur. Wanneer de BVD bij zijn informatieverzameling stuit
op informatie die strafrechtelijk van belang is dan kan de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties deze in beginsel door middel van een ambtsbericht
aan het openbaar ministerie zenden. Bij de aansturing van de BVD in zijn taakuitvoering
heeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties derhalve nadrukkelijk
de politieke verantwoordelijkheid. Deze verantwoordelijkheid is bij de minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties goed op zijn plaats. De dreigingen
waarop de BVD zich richt zijn primair dreigingen die zich richten op het functioneren
van de Nederlandse staat. Met taken als de zorg voor de Grondwet, coördinatie
van het binnenlands bestuur, integrale veiligheid, het minderhedenbeleid en
openbare orde en veiligheid valt een aantal van de meest betrokken beleidsterreinen
onder de verantwoordelijkheid van dezelfde minister. Dat de aandachtsgebieden
van de BVD ook tal van raakvlakken heeft met belangen die andere departementen
behartigen is evident, echter dat is niet anders als het gaat om bijvoorbeeld
de taakuitoefening van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
met betrekking tot onderwerpen als het minderhedenbeleid en integrale veiligheid;
ook op die terreinen hebben andere departementen hun eigen belangen, die ook
al is het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties coördinerend –
ten volle tot hun recht kunnen komen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties is bij uitstek een coördinerend ministerie.Wat betreft de nieuwe taak van de dienst tot het verrichten van onderzoek
betreffende andere landen geldt ook dat bij de behoeftestelling en het formuleren
van het onderzoeksonderwerp afstemming en overleg noodzakelijk is maar dat
de politieke verantwoordelijkheid voor de aansturing van de uitvoering bij
één minister moet liggen. Bij de nieuwe inlichtingentaak buitenland
worden de onderwerpen vastgesteld bij besluit van de minister-president, minister
van Algemene Zaken, in overeenstemming met de minister van Binnenlandse zaken
en Koninkrijksrelaties en de minister van Defensie. Vervolgens is de minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties verantwoordelijk voor de uitvoering
van het onderzoek naar de desbetreffende onderwerpen (uiteraard voor zover
het hier gaat om onderwerpen die aan de AIVD zijn toegewezen).De leden van de kleine christelijke fracties vroegen tenslotte in hoeverre
de inhoud van het wetsvoorstel tijdgebonden is. Zij wezen in dit verband naar
uitlatingen van de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, waarbij deze
aangaf dat de bevoegdheden van de BVD op dat moment nog toereikend waren,
maar als dreigingen toenemen of anders van karakter worden, bekeken
dient te worden of daarop nog een gepast antwoord gegeven kan worden.1In reactie op deze vraag zouden wij willen stellen dat bij het opstellen
van het wetsvoorstel is getracht, zeker waar het regeling van de (bijzondere)
bevoegdheden van de diensten betreft, deze zo techniekloos en ook zo min mogelijk
tijdgebonden te formuleren. Dat neemt niet weg dat ontwikkelingen in de techniek,
maar bijvoorbeeld ook in het karakter van de dreigingen, ertoe kunnen leiden
dat de voorgestelde regeling met betrekking tot de bijzondere bevoegdheden
van de diensten aanpassing c.q. aanvulling behoeft. Om te voorkomen dat dergelijke
nieuwe bijzondere «bevoegdheden» (lees: handelingen die leiden
of kunnen leiden tot een beperking van het recht op bescherming van de persoonlijke
levenssfeer als bedoeld in artikel 10 van de Grondwet) niet door een dienst
ingezet zouden kunnen worden, zolang daarvoor een specifieke wettelijke regeling
ontbreekt, is in het wetsvoorstel een restartikel (artikel 30) opgenomen op
basis waarvan dergelijke nieuwe «bevoegdheden» met toestemming
van de verantwoordelijke minister kunnen worden uitgeoefend. Binnen een jaar
na de uitvoering van die bevoegdheid (handeling) dient echter bij de kamer
een wetsvoorstel tot regeling van die bevoegdheid te zijn ingediend, opdat
ook de mede-wetgever over de wenselijkheid en noodzakelijkheid van deze nieuwe
bevoegdheid voor de diensten kan uitspreken en in een adequate wettelijke
regeling daarvan kan worden voorzien. Naar ons oordeel kan hiermee een gepast
antwoord worden gegeven op de door de toenmalige minister van Binnenlandse
Zaken gesignaleerde problematiek. 1.1 Uitvoeringslasten en financiële gevolgenDe leden van de CDA-fractie verzochten de regering een nadere toelichting
te geven waarom de regering verwacht dat de nieuwe taakstelling van de diensten
binnen de bestaande formatie-sterkte zou kunnen worden gerealiseerd en ten
koste van welke (oude) taken dit zou plaatsvinden. Zal er, aldus deze leden,
sprake zijn van efficiency-voordelen?Sinds de indiening van het wetsvoorstel bij de Tweede Kamer op 7 februari
1998 is meer inzicht ontstaan in de voor een adequate uitvoering van de nieuwe
taak, althans wat de AIVD betreft, benodigde capaciteit. Voor de MIVD ligt
een en ander anders, waarop in het onderstaande nog nader zal worden ingegaan.
Zoals in de memorie van toelichting op het wetsvoorstel was aangegeven, zou
de nieuwe taakstelling van de diensten, via herschikking en prioriteitsstelling,
door de beide diensten grotendeels binnen de formatiesterkte kunnen worden
uitgevoerd. Wel zouden enkele gespecialiseerde, op de nieuwe taak gerichte
operationele medewerkers moeten worden aangetrokken. Per dienst werd daarbij
gedacht aan tien operationele medewerkers; in de aanloopfase waarbij de organisatie-elementen
nog moeten worden gevormd, leek om praktische redenen een voorlopige uitbreiding
van elk der diensten met vijf gespecialiseerde operationele medewerkers aangewezen.
Inmiddels is bij de BVD een project Inlichtingen Buitenland gestart. Dit project
heeft tot opdracht de noodzakelijke voorbereidende werkzaamheden te verrichten
opdat na totstandkoming van de nieuwe Wiv met voortvarendheid de nieuwe taak
ter hand kan worden genomen. In het kader van dit project wordt nader onderzocht
welke (potentiële) inlichtingenbehoefte bij diverse (potentiële)
behoeftestellers op basis van de inmiddels bij nota van wijziging aangepaste
nieuwe taakstelling bestaat. Een eerste oriëntatie leert dat deze behoefte
groter is dan aanvankelijk bij de voorbereiding van het wetsvoorstel was verondersteld.
Het gaat hierbij in het bijzonder om inlichtingen over onderwerpen met een
overwegend niet-militaire relevantie (ergo: onderwerpen met een vrijwel uitsluitend
civiel karakter). Voorts is nog eens goed gekeken naar de succes- en faalfactoren
van de in 1994 opgeheven Inlichtingendienst Buitenland. Daaruit is (alsnog)
de les getrokken dat voor een goede uitvoering van de nieuwe
inlichtingentaak, althans wat de AIVD betreft, niet volstaan kan worden met
de aanvankelijk voorgestelde formatieve uitbreiding (inlichtingencapaciteit);
indien de inlichtingentaak buitenland ter hand wordt genomen dient dat ook
met een zodanige formatie-omvang te geschieden dat is verzekerd dat deze ook
naar behoren kan worden uitgevoerd. Het aldus ontstane beeld heeft geleid
tot nadere bezinning en besluitvorming omtrent de voor de uitvoering van de
nieuwe taak van de BVD/AIVD benodigde capaciteit. Het resultaat daarvan is
dat rekening er mee dient te worden gehouden dat wil deze nieuwe taak naar
behoren worden vervuld op termijn tot een substantiële uitbreiding van
de capaciteitsomvang moet worden overgegaan die is geëigend om de opgedragen
taak naar behoren te vervullen. De uiteindelijke omvang van de formatieve
uitbreiding is echter mede afhankelijk van de ontwikkelingen in de behoeftestelling,
in het bijzonder de aard, omvang en complexiteit van de door de AIVD te verrichten
onderzoeken. Bezien is of binnen de huidige formatie-omvang een aantal plaatsen
vrij kon worden gemaakt ten behoeve van de uitvoering van de nieuwe inlichtingentaak.
Gebleken is dat hiervoor geen enkele ruimte bestaat, temeer nu de uitvoering
van het bestaande brede takenpakket van de per 1 januari 1999 gereorganiseerde
BVD met de huidige formatie al sterk onder druk staat. In het kader van de
begroting voor 2000 is dan ook een eerste voorziening getroffen ten behoeve
van de uitbreiding van de formatie welke benodigd zal zijn voor de nieuwe
inlichtingentaak; het spreekt zoor zich dat deze in afwachting van de totstandkoming
van de nieuwe Wiv zal worden ingezet bij de voorbereidende werkzaamheden van
het project Inlichtingen Buitenland.Ten aanzien van de nieuwe taakstelling van de MIVD kan het volgende worden
opgemerkt. Thans vindt een reorganisatieproces plaats bij de MID. Doelstelling
daarvan is onder andere binnen de huidige personele situatie door aanpassingen
van de organisatie en werkwijze van de MID tot een meer effectieve en efficiënte
taakuitvoering te komen gericht op de ondersteuning van de huidige taakstelling
van de krijgsmacht. Het aspect handhaving en bevordering van de internationale
rechtsorde voor zover de krijgsmacht daarbij is betrokken of naar verwachting
zal worden betrokken, als onderdeel van de nieuwe a- en c-taak van de MIVD,
wordt dan ook zoveel als mogelijk met de huidige formatiesterkte gerealiseerd.
De afdeling Operaties van de MID zal belast worden met de nieuwe inlichtingentaak
buitenland. Ter voorbereiding van deze taak heeft een uitbreiding plaatsgevonden
met vijf operationele medewerkers. Overigens zij nog opgemerkt dat de werkwijze,
de organisatiestructuur en de personele formatie van de afdeling Operaties,
in het licht van de gewijzigde omstandigheden met inbegrip van een kritische
kijk op de behoeftestelling, in het kader van het reorganisatieproces opnieuw
wordt vastgesteld. Naar verwachting zal hierover eind 1999 meer duidelijkheid
komen. Eerst dan kan definitief worden bezien in hoeverre de afdeling Operaties
ten behoeve van de nieuwe taakstelling behoefte heeft aan een extra uitbreiding.De leden van de fractie van D66 vroegen om een nadere toelichting op de
hoogte van de geheime uitgaven bij de beide diensten, mede in vergelijking
met de geheime uitgaven die in de afgelopen periode zijn gedaan. Voorts vroegen
deze leden waarom er een structurele verhoging van de geheime uitgaven van
de BVD per 1999 plaatsvindt.Wat de BVD/AIVD betreft wordt het volgende opgemerkt. Het begrotingskader
van de geheime begroting bedroeg in 1998 circa f 3,1 mln. In dit budget
was een bedrag van f 0,5 mln verdisconteerd voor de eerste voorbereidende
werkzaamheden omtrent de inlichtingentaak buitenland. Voor het jaar 1999 is
op de geheime begroting een budget beschikbaar van circa f 4,0 mln (in
latere jaren licht oplopend). Binnen dit budgettaire kader van de geheime
begroting is met ingang van 1999 een structureel budget van f 1,3
mln beschikbaar voor het voorbereiden en na de invoering van de nieuwe Wiv
ook daadwerkelijk uitvoeren van de inlichtingentaak buitenland. De middelen
die voor de inlichtingentaak buitenland binnen de geheime begroting beschikbaar
zijn, zullen na de inwerkingtreding van de nieuwe Wiv worden aangewend voor
de financiering van de operationele activiteiten, reis- en verblijfkosten,
opleidingskosten en vergoedingen voor informanten.Gelet op de bij de dienst beschikbare ervaringsgegevens inzake de uitvoering
op de geheime begroting, kan worden gesteld dat er vooralsnog sprake is van
een evenwichtige verhouding tussen de middelen ad f 1,3 mln die voor
het uitvoeren van de inlichtingentaak buitenland beschikbaar zijn in relatie
tot het (resterende) budget van f 2,7 mln dat thans op de geheime begroting
voor de overige operationele activiteiten beschikbaar is.De MID had tot 1995 een bedrag van f 2,0 mln voor operationele activiteiten
op de begroting voor geheime uitgaven. In 1996 is dit budget teruggebracht
tot f 0,2 mln. Vanaf 1998 heeft de MID in verband met de voorbereidingen
op de nieuwe taak op de geheime begroting naast het standaardbudget van f 0,2
mln de beschikking over een additioneel budget van f 0,9 mln. Dit deel
van de geheime begroting wordt aangewend voor de financiering van diverse
voorbereidende operationele activiteiten, additionele opleidingen en reiskosten.Tot slot dient te worden opgemerkt dat, zoals hiervoor in antwoord op
vragen van de leden van de CDA-fractie is gesteld, het in het kader van de
reorganisatie ingestelde onderzoek naar onder meer de behoeftestelling zou
kunnen leiden tot een herijking van bovengenoemd budget op termijn.De leden van de kleine christelijke fracties hadden, met name in verband
met de nieuwe taakstelling van de diensten tot het verrichten van onderzoek
betreffende andere landen, behoefte aan een betere onderbouwing van de extra
uitvoeringslasten. Ook vroegen zij waarop de regering de verwachting baseert
dat beide diensten uiteindelijk elk met tien operationele medewerkers zullen
moeten worden uitgebreid, en is het – gelet op de verschillen in taakstelling
van beide diensten – logisch dat de uitbreiding van beide diensten van
dezelfde omvang zal zijn.Zoals hiervoor in antwoord op vragen van leden van de CDA-fractie is gesteld,
is met betrekking tot de nieuwe inlichtingentaak bij nader inzien een additionele
capaciteitsuitbreiding noodzakelijk. In dat verband wordt ook uiteengezet
dat de capaciteitsuitbreiding (vooralsnog) alleen betrekking heeft op de AIVD;
daarmee wijkt de uitbreiding van de AIVD wat de nieuwe taak betreft af ten
opzichte van hetgeen voor de MIVD wordt voorgesteld. Wij verwijzen deze leden
kortheidshalve naar hetgeen wij aldaar hierover hebben opgemerkt.Wat betreft de door deze leden verlangde nadere onderbouwing van de uitvoeringslasten,
met name in verband met de nieuwe taak ten aanzien van andere landen, merken
wij het volgende op. Naast de middelen die voor de reeds voorziene formatie-uitbreiding
in verband met de nieuwe taakstelling voor BVD en MID waren voorzien, dienen
er thans extra middelen beschikbaar te worden gesteld voor de voorziene personeelsuitbreiding
bij de BVD. Daarop is eerder in deze paragraaf in antwoord op vragen van leden
van de CDA-fractie ingegaan. Rekening dient te worden gehouden met een substantiële
uitbreiding.In de besluitvorming rond de begroting voor het jaar 2000 is een
eerste voorziening getroffen. Naast extra middelen voor personeel is er ook
behoefte aan extra budget ter financiering van de materiële uitgaven,
de geheime uitgaven en de huisvestingskosten.Voor de MID wordt opgemerkt dat, zoals eerder is aangegeven, de afdeling
Operaties belast zal worden met de nieuwe inlichtingentaak buitenland. Ter
voorbereiding van deze taak heeft een uitbreiding plaatsgevonden
met vijf operationele medewerkers die inmiddels in dit kader zijn aangesteld.
Daarnaast moet een, in het kader van de reorganisatie van de MID ingesteld
onderzoek zicht geven op een eventuele behoefte aan een extra uitbreiding
bij de afdeling Operaties ten behoeve van de nieuwe inlichtingentaak buitenland.Naast de financiële gevolgen verbonden aan de nieuwe taak van de
AIVD en de MIVD wordt opgemerkt, dat ook aan de invoering van een notificatieverplichting,
zoals in de bij deze nota naar aanleiding van het verslag gevoegde nota van
wijziging is voorzien, financiële gevolgen en uitvoeringslasten zijn
verbonden. Voor de BVD/AIVD zijn de gevolgen van de invoering van een notificatieverplichting
als voorgesteld vooralsnog vastgesteld op een extra personeelsuitbreiding
met 15 fte met inbegrip van de daaraan verbonden materiële uitgaven en
huisvestingskosten; voor de MID/MIVD worden deze gevolgen lager ingeschat
en wel op een extra personeelsuitbreiding met 3 fte. Het verschil tussen BVD/AIVD
en MID/MIVD moet vooral daaruit worden verklaard, dat naar verwachting de
uitoefening van de bijzondere bevoegdheden die onder de notificatieverplichting
vallen bij de MIVD geringer zal zijn dan bij de AIVD. 2. DE DIENSTEN EN DE COÖRDINATIE TUSSEN DE DIENSTEN 2.1 De coördinatie van de taakuitvoering door de
dienstenDe leden van de kleine christelijke fracties ontvingen graag een toelichting
op het uitgangspunt van gelijkwaardigheid van de beide diensten voor wat betreft
taakstelling en bevoegdheden. Zijn de taken – zo vragen deze leden zich
af – niet zo verschillend, dat het logisch zou zijn daarin het uitgangspunt
te nemen? Een dergelijke benadering hoeft dan nog niet te leiden tot verschil
in waardering, maar gelijke bevoegdheden behoeven dan nog niet vanzelfsprekend
te zijn. Vanuit wetssystematisch oogpunt valt wel iets te zeggen voor de keuze
van het wetsvoorstel de taken en bevoegdheden van beide diensten zoveel mogelijk
identiek te formuleren, maar – zo vroegen deze leden zich af –
zit daaraan niet het risico, dat terwille van de uniformiteit bevoegdheden
soms ruimer geformuleerd zijn dan voor elk van de diensten afzonderlijk nodig
zou zijn?In reactie op deze vragen en opmerkingen van de leden van de kleine christelijke
fracties zouden wij allereerst willen opmerken dat wij met het gekozen uitgangspunt
van gelijkwaardigheid niet meer en niet minder tot uitdrukking hebben willen
brengen, dat er tussen de beide diensten geen rangorde bestaat. Beide diensten
hebben hun eigen wettelijk geformuleerde taak, die weliswaar naar aard en
inhoud verschillend is, doch beide taken zijn qua belang voor onze nationale
veiligheid van even groot gewicht. Wat de gelijkwaardigheid van bevoegdheden
betreft merken wij op, dat wij niet inzien waarom er in het soort bevoegdheden
dat de ene of de andere dienst toekomt onderscheid dient te worden gemaakt.
Het lijkt ons lastig om uit het scala aan bijzondere bevoegdheden dat in het
wetsvoorstel is gedefinieerd, op objectieve gronden een keuze te maken van
bevoegdheden die enerzijds bij de taakstelling van de AIVD zouden behoren
en anderzijds bij de taakstelling van de MIVD. Beide diensten dienen immers
over de bevoegdheden te beschikken die nodig (kunnen) zijn voor een adequate
effectuering van hun taakstelling. Onzes inziens is het belangrijker dat (de
besluitvorming over) de inzet van deze bevoegdheden, het daarbij te hanteren
afwegingskader, de uitoefening zelf en de controle daarop op een adequate
wijze zijn genormeerd; zoals bekend treft het wetsvoorstel op al deze punten
de nodige voorzieningen.Wel is wat de MIVD betreft bij de uitoefening van enkele bijzondere bevoegdheden
bepaald, dat de uitoefening daarvan buiten plaatsen in gebruik van Defensie
slechts is geoorloofd indien de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties daarmee heeft ingestemd. Dit om te voorkomen dat onderzoeken
van de MIVD (eventuele) onderzoeken van de AIVD, die zich immers primair richt
op de «civiele maatschappij», zouden doorkruisen. 2.2 De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)Alvorens in te gaan op de diverse vragen en opmerkingen van de verschillende
fracties met betrekking tot onder andere de taakomschrijving van de AIVD,
zouden wij eerst in willen gaan op een door ons voor te stellen wijziging
ter zake. Deze wijziging regardeert ook de taakomschrijving van de MIVD; het
onderstaande geldt mutatis mutandis voor de MIVD.In het kader van de parlementaire behandeling van de verklaringsvoorstellen
tot herziening van artikel 121 (huisrecht) onderscheidenlijk
132 (brief-, telefoon-, telegraafgeheim en het
geheim van daarmee vergelijkbare communicatietechnieken) van de Grondwet is
bij nota van wijziging3 het aanvankelijk in deze
voorstellen opgenomen criterium «belang van de staat», dat bepalend
zou zijn bij de beantwoording van de vraag of een uitzondering op de notificatieplicht
(verplichting om de burger te informeren dat de uitoefening van één
van de bovengenoemde grondrechten is beperkt) door de diensten gemaakt zou
kunnen worden, vervangen door het criterium «nationale veiligheid».Aanleiding voor deze wijziging vormden de opmerkingen van enkele Tweede
Kamerfracties, die het begrip «belang van de staat» te onduidelijk
vonden; het zou een containerbegrip zijn en bovendien was niet duidelijk wat
de verhouding ervan was ten opzichte van hetzelfde begrip in artikel 68 Grondwet.Vastgesteld werd dat het begrip «belang van de staat» in de
verklaringsvoorstellen tot herziening van artikel 12 onderscheidenlijk 13
Grondwet een andere inhoud had dan in artikel 68 Grondwet. De inhoud van het
begrip «belang van de staat» in artikel 68 Grondwet, dat een verschoningsgrond
vormt voor een bewindspersoon om bepaalde inlichtingen niet aan het parlement
te verschaffen, kan immers van geval tot geval variëren; zo kunnen, indien
zwaarwegende omstandigheden daartoe nopen, bijvoorbeeld niet alleen het belang
van de veiligheid van de staat, de eenheid van de Kroon, maar ook de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer en de betrekkingen met andere staten daaronder
worden begrepen. Een zo «ruime» interpretatie van het zelfde begrip
in de artikelen 12 en 13 Grondwet werd niet beoogd. Daar komt nog bij dat
het in het algemeen wenselijk is dat binnen hetzelfde wettencomplex daarin
gehanteerde begrippen eenzelfde betekenis hebben. Het begrip «nationale
veiligheid» zou een beter criterium zijn.Het begrip «nationale veiligheid» is – anders dan het
begrip «belang van de staat» in artikel 68 Grondwet – concreter
en biedt meer houvast. Immers het begrip is ontleend aan artikel 8 EVRM4, waar het één van de doelcriteria vormt
op grond waarvan beperkingen op het daarin gegarandeerde recht op privacy
zijn toegestaan. In de nota naar aanleiding van het verslag ter zake van het
verklaringsvoorstel tot herziening van artikel 12 Grondwet werd daaromtrent
gesteld dat in de jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten van
de Mens (EHRM) en de Europese Commissie voor de Rechten van de Mens (ECRM)
naar voren komt dat de activiteiten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
waarmee inbreuken op de door artikel 8 beschermde grondrechten worden gemaakt,
bij uitstek aan deze beperkingsgrond werden getoetst. De invoering van het begrip «nationale veiligheid» in de verklaringsvoorstellen
voor de herziening van de artikelen 12 en 13 Grondwet heeft echter niet alleen
betekenis voor de in deze artikelen voorziene uiten afstelmogelijkheden met
betrekking tot de verplichting van notificatie door de diensten. In de brief
van 19 januari 1998 van de minister van Binnenlandse Zaken aan de Tweede Kamer1 wordt immers gesteld: «Het criterium »nationale
veiligheid« geeft de taakuitoefening door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
beter weer (dan het eerder gehanteerde criterium «belang van de staat»)
(...). De term is niet alleen bedoeld om de taakuitoefening door de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten te bestrijken, maar ook om die taakuitoefening te reguleren
en af te bakenen. Het zal nu allereerst gebruikt worden om het taakartikel
in de ontwerp-Wiv nader uit te werken, en kan vervolgens worden gebruikt door
de commissie van toezicht en – bij externe klachten – door de
Nationale ombudsman, om te toetsen of de diensten binnen hun wettelijk kader
zijn gebleven. Bij de rapportages door de commissie van toezicht aan de Tweede
Kamer komt de toetsing weer terug bij de Kamer.»Uit dit citaat blijkt dat met de introductie van het begrip «nationale
veiligheid» in de artikelen 12 en 13 Grondwet, een breder doel werd
nagestreefd, namelijk ook om de taakomschrijving van de diensten daaraan aan
te passen.De regering heeft bezien of het begrip «nationale veiligheid»
inderdaad in de taakomschrijving van de AIVD onderscheidenlijk de MIVD kon
worden ingevoerd. Uitgangspunt daarbij was dat zowel het huidige takenpakket
als de in het wetsvoorstel voorziene uitbreiding daarvan onder de reikwijdte
van het begrip «nationale veiligheid» zouden moeten kunnen worden
gebracht. Daartoe was van belang om zicht te krijgen op de reikwijdte van
dit begrip in het licht van artikel 8 EVRM.Het begrip «nationale veiligheid» is, zoals gezegd, ontleend
aan en komt overeen met hetzelfde begrip in artikel 8, tweede lid, EVRM. De
nadrukkelijke aansluiting bij artikel 8 EVRM betekent dat de invulling van
het begrip «nationale veiligheid» mede bepaald wordt door de jurisprudentie
die daaromtrent is c.q. wordt gevormd. Nu bestaat er overigens over de inhoud
en reikwijdte van het begrip «nationale veiligheid» als zodanig
geen jurisprudentie. Er zijn – voor zover bekend – geen uitspraken
van het EHRM bekend waarbij is uitgesproken dat bepaalde activiteiten van
inlichtingenen veiligheidsdiensten buiten het begrip «nationale veiligheid»
zijn gebracht. Wel zijn er verschillende uitspraken gedaan waarbij de nationale
veiligheid aan de orde was. Zo kan uit deze jurisprudentie worden opgemaakt
dat in de volgende gevallen de nationale veiligheid in het geding kan zijn:
het schenden van staatsgeheimen en militaire geheimen, de verspreiding van
opruiende geschriften onder militairen, het oproepen tot en het goedkeuren
van geweld, het verrichten van neo-nazistische activiteiten, het verrichten
van terroristische activiteiten en de publicatie van (geheime informatie in)
geschriften die schade kunnen toebrengen aan het functioneren van de staatsveiligheidsdienst
van een land.2 Overigens ook zonder direct een
relatie te leggen met artikel 8 EVRM kan worden beaamd dat – gelet op
de invulling die in het reguliere spraakgebruik aan het begrip «nationale
veiligheid» wordt gegeven met het begrip «nationale veiligheid»
de activiteiten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten beter worden geduid.
Voorts ziet men in de (wettelijke) taakstelling van buitenlandse zusterdiensten
dat ook deze primair activiteiten dienen te verrichten in het kader van «national
security» of equivalenten daarvan.Dat in de jurisprudentie van het EHRM niet wordt gefocust op de interpretatie
van het doelcriterium «nationale veiligheid» komt doordat het
zwaartepunt bij de toetsing door het EHRM ligt op de noodzakelijkheid van de inbreuk op het in artikel 8, eerste lid, EVRM gegarandeerde
grondrecht; de omlijning van het begrip «nationale veiligheid»
vindt plaats in relatie tot wat noodzakelijk geacht kan worden in een democratische
samenleving.1 Er bestaat derhalve – afgaande
op de jurisprudentie – ruimte bij de (nationale) invulling van het begrip;
aan de nationale wetgever wordt een (wide) margin of appreciation gelaten.
Deze constatering heeft ons tot de conclusie geleid, dat het begrip «nationale
veiligheid» dan ook zo ruim kan en mag worden uitgelegd, dat alles wat
de diensten thans op grond van hun huidige taakstelling doen in ieder geval
onder het begrip «nationale veiligheid» kan en mag worden gebracht;
dit geldt – met een enkele kanttekening waar het de AIVD betreft –
ook voor de nieuwe taken (de zogeheten inlichtingentaak buitenland van de
AIVD en de MIVD).De regering is zich er overigens van bewust dat artikel 8 EVRM naast het
doelcriterium «nationale veiligheid» ook andere doelcriteria kent,
die voor de taakuitoefening van de diensten relevant (kunnen) zijn. Naar de
stellige overtuiging van de regering vallen onder «nationale veiligheid»
onder omstandigheden echter ook aspecten die onder andere doelcriteria gerangschikt
kunnen worden, zoals bijvoorbeeld «de openbare veiligheid», «de
bescherming van de rechten en vrijheden van anderen»; daarvan is naar
ons oordeel sprake indien daarbij tevens de nationale veiligheid in het geding
is. Met name bij de nieuwe inlichtingentaak buitenland van de AIVD onderscheidenlijk
van de MIVD zal daar sprake van kunnen zijn. In dit verband is voor de AIVD
in het bijzonder het criterium «economisch welzijn van het land»
van belang. Wellicht zou strikt genomen volstaan kunnen worden met uitsluitend
de introductie van het begrip «nationale veiligheid» in de nieuwe
taak van de AIVD. Niettemin is ervoor gekozen om in de formulering van de
nieuwe taak van de AIVD expliciet «vitale economische belangen van Nederland»
(als species van het meer algemene criterium «economisch welzijn van
het land») op te nemen in het kader waarvan de AIVD onderzoeken kan
verrichten betreffende andere landen.Daaraan liggen de volgende overwegingen ten grondslag. Met de invoering
van de nieuwe inlichtingentaak voor de AIVD en de MIVD wordt beoogd die taken
van de voormalige Inlichtingendienst Buitenland (IDB) op te pakken, die indertijd
bij de opheffing van deze dienst zijn gestopt. Verwezen wordt naar het overzicht
dat in de nota naar aanleiding van het verslag ter zake van het wetsvoorstel
waarbij de IDB werd opgeheven, waarin werd aangegeven welke activiteiten van
de IDB (deels) werden gestopt en (deels) door de BVD en MID werden overgenomen.2 De activiteiten die zijn gestopt lagen op het terrein
van wetenschap en techniek, economie en politiek. De activiteiten met betrekking
tot vraagstellingen op het vlak van economie en politiek waren niet gerelateerd
aan een concrete bedreiging van de Staat. Wat betreft de activiteiten met
betrekking tot vraagstellingen op het vlak van de economie is het de bedoeling
dat vanwege het civiele karakter deze activiteiten door de AIVD worden uitgevoerd.
Bij de invoering van het begrip «nationale veiligheid» als overkoepelend
begrip in de taakstelling van de AIVD is vervolgens bezien of de hier bedoelde
activiteiten, die immers ook besloten liggen in de taakstelling zoals geformuleerd
in artikel 6, tweede lid, onder d, van het wetsvoorstel zoals dat aan de Tweede
Kamer is aangeboden, onder dit begrip waren te vatten. Zoals eerder toegelicht
kan en mag het begrip «nationale veiligheid» ruim worden uitgelegd;
de hiervoor aangehaalde activiteiten van de IDB die bij opheffing van deze
dienst zijn gestopt zijn naar ons oordeel dan ook in algemene zin onder het
begrip «nationale veiligheid» te vatten. Enige twijfel bestaat
echter waar het gaat om het verrichten van onderzoeken die gerelateerd zijn
aan vitale economische belangen van Nederland. Teneinde elke twijfel op dat
punt weg te nemen is besloten om tot een explicitering hiervan te komen in
de omschrijving van de inlichtingentaak buitenland van de AIVD
(artikel 6, derde lid (nieuw)). Ter illustratie van onze twijfels het navolgende
(abstracte) voorbeeld. De Nederlandse economie is hoge mate afhankelijk van
economische ontwikkelingen elders in de wereld; deze ontwikkelingen kenmerken
zich onder meer door een verdere internationalisering en globalisering. Beslissingen
die elders worden genomen kunnen grote invloed hebben op de Nederlandse economie.
Informatie over ontwikkelingen in andere landen op dit vlak kan op diverse
wijzen worden verkregen, onder meer door samenwerking met diensten van andere
landen. Deze zullen echter daarbij rekening houden met hun eigen belangen.
Teneinde niet afhankelijk te zijn van informatie van derden is het naar ons
oordeel noodzakelijk om waar dat nodig is een zelfstandige informatiepositie
op te kunnen bouwen en te handhaven. Het lijkt ons dat dit belang niet ter
discussie staat. Echter de vraag kan rijzen of dit soort informatie gerelateerd
is aan de «nationale veiligheid». Nu de wenselijkheid en noodzaak
van deze informatie is gegeven, dient ook duidelijk te zijn dat deze door
de AIVD kan worden verzameld; teneinde elke discussie daaromtrent te vermijden
is zoals hiervoor aangegeven dit in het desbetreffende taakonderdeel van de
AIVD geëxpliciteerd. De omschrijving «vitale economische belangen
van Nederland» moet daarbij worden gezien als een species van het in
artikel 8, tweede lid, EVRM opgenomen doelcriterium economisch welzijn van
een land; het was noodzakelijk om bij deze beperkingsgrond aansluiting te
zoeken mede vanwege het feit dat bij de uitvoering van de nieuwe inlichtingentaak
(bijzondere) bevoegdheden kunnen worden uitgeoefend waarmee inbreuken op het
ingevolge artikel 8, eerste lid, EVRM aan de burger toekomende recht op privacy
kunnen worden gemaakt. Met de gekozen formulering, in het bijzonder de toevoeging
dat het om vitale economische belangen gaat, hebben we willen benadrukken
dat de activiteiten van de AIVD op dit terrein uitsluitend zijn toegestaan
indien voor Nederland wezenlijke economische belangen in het geding zijn.Tot slot wordt opgemerkt, dat met de explicitering «vitale economische
belangen van Nederland» in de nieuwe taakstelling van de AIVD tevens
de mogelijkheid ontstaat om – indien dat wenselijk wordt geacht –
op dat vlak ook onderzoeken te verrichten, waarbij de nationale veiligheid
als zodanig niet in het geding is of zich lastig laat beredeneren. In zoverre
kan de aanpassing van het hier bedoelde taakartikel van de AIVD begrepen worden
als een bescheiden, doch niettemin wenselijk geachte, taakuitbreiding ten
opzichte van het oorspronkelijk aan de Tweede Kamer voorgelegde voorstel.In de bij deze nota naar aanleiding van het verslag gevoegde nota van
wijziging wordt derhalve voorgesteld in de taakomschrijving van zowel de AIVD
als de MIVD het begrip «nationale veiligheid» als overkoepelend,
zo men wil: leidend, begrip in te voeren. Voor de AIVD wordt daarnaast voorgesteld
om ten aanzien van de nieuwe taak naast «nationale veiligheid»
ook «vitale economische belangen van Nederland» op te nemen. Voor
het taakartikel van de AIVD brengt deze wijziging overigens met zich mee,
dat de zogeheten d-taak in een nieuw derde lid wordt ondergebracht. In het
onderstaande zullen we dan ook bij de beantwoording niet meer over de d-taak
spreken, maar over de «inlichtingentaak buitenland». Hetzelfde
geldt voor de zogeheten e-taak van de MIVD.Wij gaan thans in op de in het verslag gestelde vragen.De regering neemt met genoegen kennis van het feit dat de leden van de
fracties van de VVD en het CDA met de voorgestelde naamswijzigingen, namelijk
van Binnenlandse Veiligheidsdienst in Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
en van Militaire Inlichtingendienst in Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst,
kunnen instemmen. Wel vroegen de leden van de fractie van het
CDA of het juist is dat de BVD jarenlang een naam heeft gedragen die de lading
niet dekt; zij meenden dit uit de memorie van toelichting op te maken.In de memorie van toelichting hebben wij de a-taak van de BVD gekarakteriseerd
als de inlichtingentaak; de b- en c-taak – vanwege het feit dat het
hier gaat om veiligheidsonderzoeken en beveiligingsbevordering – als
de veiligheidstaak. Nu moet dit onderscheid niet verabsoluteerd worden. Immers –
in de huidige omschrijving van de a-taak – moge het verzamelen van inlichtingen
weliswaar centraal staan, het gaat er uiteindelijk om dat op basis van die
inlichtingen belangendragers kunnen worden geïnformeerd opdat zij tijdig
maatregelen kunnen treffen om aan (potentiële) bedreigingen van die belangen
weerstand te kunnen bieden. Er zit dus ook een veiligheidscomponent in. Bezien
vanuit de door de regering gehanteerde invulling van de begrippen veiligheidstaak
en inlichtingentaak, moet dan ook de vraag van de leden van de CDA-fractie
bevestigend worden beantwoord. Het voorgaande geldt echter evenzeer voor de
MID. Ook in de taak van de MID zitten zowel inlichtingen- als veiligheidscomponenten.
Zo kan de a-taak in het huidige taakartikel, de zogeheten contra-inlichtingentaak
van de MID, als de inlichtingentaak worden beschouwd; en de b- en c-taak (veiligheidsonderzoeken
en beveiligingsbevordering) in het huidige taakartikel als de veiligheidstaak.
Met andere woorden: ook de huidige naam van de Militaire Inlichtingendienst
is vanuit deze optiek bezien niet accuraat. Voor beide diensten geldt tenslotte,
dat met de voorgestelde uitbreiding voor beide diensten van hun huidige taakstelling
met de taak onderzoek te verrichten betreffende andere landen, de inlichtingentaak
verder wordt uitgebreid. Dus zeker gelet op de voorgestelde uitbreiding van
de taakstelling van de beide diensten onder het regime van de nieuwe wet is
de naamswijziging zoals voorgesteld ten aanzien van de BVD èn de MID
aangewezen.De leden van de VVD-fractie vroegen aansluitend of de regering kon aangeven
wat in het kader van het onderhavige wetsvoorstel de essentiële verschillen
zijn tussen «het verzamelen van gegevens», «het verwerken
van gegevens», «het verrichten van onderzoek» en het «nemen
van maatregelen». Het was deze leden ook opgevallen dat in de artikelen
6 en 7 van het wetsvoorstel slechts wordt gesproken over «het verrichten
van onderzoek», terwijl hoofdstuk 3 van het wetsvoorstel – dat
kennelijk ook betrekking heeft op het verrichten van onderzoek – de
titel «de verwerking van gegevens» meekrijgt. In het verlengde
van het voorgaande vroegen de leden van de CDA-fractie om nader aan te geven
waarom «het verrichten van onderzoek» in het kader van de a-taak
de lading beter dekt dan «het verzamelen van gegevens». De leden
van de fractie van D66 tenslotte, veronderstelden voorts dat – wat de
a-taak betreft – de oude taak van het verzamelen van gegevens zowel
in de breedte als in de diepte was uitgebreid. Het verrichten van onderzoek
gaat (immers) verder dan het verzamelen van gegevens. Deze leden vroegen zich
dan ook af of met de voorgestelde wijziging van de a-taak – anders dan
de regering in de memorie van toelichting heeft gesteld – feitelijk
niet toch sprake is van een inhoudelijke wijziging van de a-taak en wel van
een taakuitbreiding.In antwoord op deze vragen merken we allereerst op dat – in navolging
van hetgeen in het voorstel van Wet bescherming persoonsgegevens is geschied –
in het onderhavige wetsvoorstel het begrip «gegevensverwerking»
of «verwerking van gegevens» is geïntroduceerd. In paragraaf 3.2
van de memorie van toelichting is uitgebreid daarbij stilgestaan; wij verwijzen
deze leden graag nogmaals naar de aldaar gegeven uiteenzetting. In artikel
1 van het wetsvoorstel is het begrip gegevensverwerking gedefinieerd1. Onder gegevensverwerking of verwerking van gegevens
wordt verstaan: elke handeling of elk geheel van handelingen met betrekking
tot gegevens, waaronder in ieder geval het verzamelen, vastleggen,
ordenen, bewaren, bijwerken, wijzigen, opvragen, raadplegen, gebruiken, verstrekken
door middel van doorzending, verspreiding of enige andere vorm van terbeschikkingstelling,
samenbrengen, met elkaar in verband brengen, alsmede het afschermen, uitwissen
of vernietigen van gegevens. Het verzamelen van gegevens is slechts één
van de handelingen, die onder het begrip gegevensverwerking vallen. Het is
echter evident dat ook alle andere handelingen door de diensten worden verricht
met betrekking tot de door hen verzamelde gegevens. In de huidige taakomschrijving
van de diensten, in het bijzonder de a-taak van de BVD en de a- en c-taak
van de MID, wordt uitsluitend gesproken over het verzamelen van gegevens.
Door de introductie van het begrip gegevensverwerking in de nieuwe Wiv zou
derhalve de taakomschrijving van de diensten reeds om die reden op dit punt
aanpassing behoeven. Daarbij had wellicht ook gekozen kunnen worden voor vervanging
van «het verzamelen van gegevens» door «het verwerken van
gegevens». Wij hebben er echter voor gekozen om te spreken van «het
verrichten van onderzoek». Daarmee wordt naar ons oordeel de aard van
de werkzaamheden van de diensten, waar het gaat om de a-taak en de inlichtingentaak
buitenland van de AIVD onderscheidenlijk de a-, c- en e-taak van de MIVD,
beter gekarakteriseerd; ook vindt aldus afstemming plaats op de Wet veiligheidsonderzoeken,
waar immers ook wordt gesproken over «onderzoek» in plaats van
«gegevensverwerking». Zoals uit het voorgaande mag blijken is
dus de veronderstelling van de leden van de D66-fractie, dat met de voorgestelde
wijziging de oude a-taak van de BVD zowel in de breedte als in de diepte is
uitgebreid, onjuist; de wijziging achten wij slechts van technische aard.
De zorg van het NJCM in zijn commentaar op het wetsvoorstel, namelijk dat
de a-taak van de AIVD een ruimere omschrijving kent dan de huidige wet, is
derhalve niet terecht.De leden van de CDA-fractie vroegen met betrekking tot de nieuwe d-taak
van de AIVD en de nieuwe e-taak van de MIVD (de nieuwe inlichtingentaak buitenland)
onder welke titel deze taken thans worden en in het verleden werden uitgeoefend.De nieuwe taken van de AIVD en MIVD worden thans niet door de diensten
uitgeoefend. De diensten kunnen thans immers alleen die taken uitvoeren die
de huidige Wiv hen heeft toebedeeld. In het verleden werden de activiteiten
die straks – na totstandkoming van de nieuwe Wiv – op grond van
de nieuwe taak van de AIVD en van de MIVD kunnen worden verricht, door de –
in 1994 opgeheven – Inlichtingendienst Buitenland (IDB) verricht. Het
gaat hier om activiteiten die betrekking hebben op zogeheten strikt offensieve
inlichtingentaken; dat wil zeggen taken, gericht op de inwinning van informatie
ten aanzien van onderwerpen die niet rechtstreeks gerelateerd zijn aan (concrete)
bedreigingen van de nationale veiligheid en waar het de AIVD betreft tevens
de vitale economische belangen van Nederland1.
Zoals indertijd bij de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel waarbij
de IDB werd opgeheven werd gesteld, betrof het hier activiteiten die de IDB
in tegenstelling tot de BVD en de MID op grond van zijn wettelijke taakstelling
wèl kon verrichten. Bij de opheffing van de IDB zijn overigens wel
een aantal andere activiteiten van de IDB die in relatie stonden tot deze
strikt offensieve inlichtingentaak door de BVD en de MID gecontinueerd; het
ging daarbij om activiteiten die deze diensten binnen het kader van hun wettelijke
taakstelling konden overnemen. Het betrof hier met name het onderhouden van
contacten met relevante buitenlandse diensten, het vervullen van ad hoc defensietaken
door de MID, het uitvoeren van noodzakelijke, internationaal georiënteerde,
operationele werkzaamheden voor zover gerelateerd aan de veiligheid of andere
gewichtige belangen van de staat door de BVD en de bewerking van verkregen
gegevens2. In de nota naar aanleiding van het
verslag aan de Tweede Kamer ter zake van het wetsvoorstel waarbij
de IDB werd opgeheven, is een nader uitgewerkt overzicht gegeven van de activiteiten
van de IDB die (deels) werden gestopt en (deels) door de BVD en MID werden
overgenomen1. Om hieronder nader uiteen te zetten
overwegingen wordt het thans noodzakelijk geacht om de strikt offensieve inlichtingentaak
opnieuw op te pakken. Niet door oprichting van een nieuwe inlichtingendienst,
maar door wettelijke toedeling van deze taak – langs de scheidslijn
niet of wel militair relevant – aan de AIVD en de MIVD.De leden van de CDA-fractie vroegen in dit kader of de regering ook inhoudelijke
argumenten en overwegingen kon weergeven die leiden tot de noodzaak van een
strikt offensieve inlichtingentaak; met name vroegen zij welke ontwikkelingen
sinds de opheffing van de IDB tot het inzicht hebben geleid dat alsnog in
de mogelijkheid van een strikt offensieve inlichtingentaak moet worden voorzien.
Er is naar ons oordeel een aantal redenen om alsnog in de mogelijkheid van
een strikt offensieve inlichtingentaak te voorzien. Daarmee zo geven wij toe
nemen wij een ander standpunt in dan de toenmalige regering bij gelegenheid
van de opheffing van de IDB. Daarbij moet worden gerealiseerd dat indertijd
ook andere factoren bewust dan wel onbewust – een rol speelden om tot
opheffing van deze dienst te komen. Thans moeten wij constateren dat allerlei
ontwikkelingen sinds het einde van de Koude Oorlog, die zo geven wij toe –
ook indertijd natuurlijk al gekend hadden kunnen worden, bij nader inzien
tot een andere conclusie hadden moeten leiden, althans wat het antwoord op
de vraag betreft of aan een offensieve inlichtingentaak dus los van de vraag
naar de organisatorische context behoefte bestaat. Er is sprake van voortschrijdend
inzicht op dit punt, zo men wil. Wij zouden thans nader op de ontwikkelingen
in willen gaan die onzes inziens de behoefte aan de nieuwe inlichtingentaak
constitueren.Het einde van de Koude Oorlog, feitelijk en symbolisch gemarkeerd door
de val van de Berlijnse Muur, luidde, anders dan velen hadden verwacht en
in elk geval gehoopt, niet een tijdperk in van vrede en eendracht. Door het
politieke, militaire maar vooral economische bankroet van de voormalige Sovjet-Unie
kwam weliswaar een einde aan de confrontatie tussen de twee nucleaire supermachten
USA en USSR, ieder bovendien leider van respectievelijk NAVO en Pact van Warschau,
maar niet aan conflicten en brandhaarden in Europa en elders in de wereld.
In Europa heeft het uiteenvallen van niet alleen de Sovjet-Unie maar ook van
het Pact van Warschau enerzijds geleid tot een uitbreiding van de NAVO, anderzijds
heeft het verdwijnen van de repressieve communistische regimes in een aantal
Midden- en Oosteuropese landen geleid tot het weer opkomen van oude, lang
onderdrukte nationale en ethnische tegenstellingen, soms actief gestimuleerd
door politieke leiders. Het uiteenvallen van Joegoslavië langs nationalistisch/ethnische
lijnen is daarvan het mogelijk meest sprekende voorbeeld. Maar ook buiten
Europa, aan de periferie van de voormalige Sovjet-Unie, leiden ethnische en
religieuze tegenstellingen tot gewapende conflicten, zoals in de Kaukasus.
Autoritaire, sterk persoonlijk bepaalde regimes zoals in Libië, Irak
en Noord-Korea blijven door hun onberekenbaar karakter potentiële dreigingen
voor hun naaste en verdere omgeving, mede omdat zij hun pogingen voortzetten
tot het verwerven van massavernietigingswapens.Het bovenstaande is geen limitatieve opsomming van actuele en potentiële
ontwikkelingen en problemen waarmee Nederland direct of indirect te maken
heeft, maar dient slechts om aan te geven hoe de relatief overzichtelijke
situatie van de Koude Oorlog heeft plaats gemaakt voor een aanzienlijk minder
overzichtelijke politieke en economische situatie in Europa en daarbuiten.
Deze gegevenheid brengt met zich mee, dat de Nederlandse regering ter bepaling
van haar beleid thans meer dan ooit behoefte heeft aan betrouwbare
eigen inlichtingen over situaties in voor de Nederlandse politiek en economie
relevante landen. Deze inlichtingen worden voor een groot deel geleverd door
de diplomatieke vertegenwoordigers van het ministerie van Buitenlandse Zaken,
maar ook van de ministeries van Defensie, Economische Zaken en Landbouw. De
regering heeft echter moeten vaststellen dat er naast de reguliere diplomatieke
en ambtelijke berichtgeving behoefte bestaat aan eigen informatie betreffende
politieke en/of economische onderwerpen die moeilijk te verkrijgen is, of
die betrekking heeft op landen die moeilijk toegankelijk zijn. De Nederlandse
regering kiest ervoor een substantiële rol te spelen in internationale
gremia, zoals de Verenigde Naties, Veiligheidsraad, NAVO en Europese Unie.
Bij de bepaling van het Nederlands standpunt moeten onze vertegenwoordigers
echter in voorkomende gevallen afgaan op de informatie die door andere delegaties
wordt ingebracht en die in het algemeen mede gebaseerd is op door hun nationale
inlichtingendiensten aangedragen feitenmateriaal. Dit kan bijvoorbeeld betrekking
hebben op de mensenrechtensituatie in landen waar Nederland niet diplomatiek
vertegenwoordigd is en/of van waaruit aanzienlijke migrantenstromen richting
Nederland komen c.q. te verwachten zijn. Het is niet wenselijk dat ons land
geen eigen apparaat heeft voor dit type internationale inlichtingenvergaring.Meer nog dan op politiek en veiligheidsgebied, zijn inlichtingendiensten,
ook al kunnen die overigens als «bevriende diensten» omschreven
worden, elkaars concurrenten als het gaat om inlichtingen op economisch gebied.
Het is een feit van algemene bekendheid dat ook landen die voor het overige
bondgenoten zijn, elkaar op economisch gebied beconcurreren en daarbij onder
meer gebruik maken van hun nationale inlichtingendiensten. Om Nederland in
staat te stellen zich in deze voor ons land buitengewoon belangrijke internationale
arena te handhaven en daarbij met een zekere equality of arms zijn vitale
economische belangen veilig te stellen, is een eigen inlichtingencapaciteit
op dat gebied noodzakelijk. Te denken is hierbij aan het vergroten van kansen
voor onze nationale economie, bijvoorbeeld waar het de opkomende markten betreft.De regering heeft er bewust voor gekozen in de hierboven aangeduide inlichtingenbehoeften
te voorzien door een inlichtingencomponent onder te brengen bij zowel de Algemene
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst als bij de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst.
Zoals eerder in de nota naar aanleiding van het verslag is opgemerkt, wordt
bij de toedeling van de nieuwe inlichtingentaak aan de AIVD anders dan bij
gelegenheid van de indiening van het wetsvoorstel (begin 1998) ervoor gekozen
de personele capaciteit ten behoeve van de uitvoering van deze nieuwe taak
in de komende jaren substantieel in omvang te doen groeien; wat de MIVD betreft
wordt vooralsnog – in afwachting van de resultaten van de reorganisatie
vastgehouden aan de oorsponkelijke voorgestelde uitbreiding. Wij zijn van
oordeel dat een levensvatbaar en voor zijn taak toegerust inlichtingenapparaat
adequate bemensing en financiële middelen eist. Dit klemt temeer nu in
de huidige multipolaire wereld minder dan in de periode van de Koude Oorlog
kan worden teruggevallen op de welwillendheid van bondgenoten. Bovendien is
het quid pro quo in de wereld van de inlichtingendiensten, meer nog dan in
die van de veiligheidsdiensten, doel en middel tegelijk van elke samenwerking.
Het beschikken over eigen inlichtingen opent de mogelijkheid op basis van
een zekere gelijkwaardigheid met andere inlichtingendiensten gegevens uit
te wisselen, hetgeen de eigen nationale inlichtingenpositie nog eens zal versterken. De leden van de CDA-fractie vroegen tenslotte wat de nieuwe inlichtingentaak
buitenland betreft – om een nadere toelichting op de betekenis van het
tussen haken geplaatste bijvoeglijk naamwoord «strikt».Met het woord «strikt» – dat ook vervangen zou kunnen
worden door het woord «uitsluitend» – is niet meer en niet
minder beoogd, dan aan te geven dat het gaat om die inlichtingentaken van
de voormalige IDB die op generlei wijze te relateren waren aan bestaande wettelijke
taken van de BVD of de MID met als gevolg dat deze ook niet door deze diensten
konden worden overgenomen.De leden van de fractie van het CDA verzochten de regering aan te geven
wat exact de meerwaarde is van de functie van de coördinator.De taak van de coördinator heeft een aantal aspecten. Deze taak is
nauw gerelateerd aan het feit dat de minister-president voorzitter is van
de Ministeriële Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(MICIV). In artikel 4 van het wetsvoorstel is de taak van de coördinator
nader omschreven. Voor een goede taakuitvoering zijn de hoofden van de diensten
verplicht de coördinator alle medewerking te verlenen en hem daartoe
alle nodige inlichtingen te verschaffen.De werkzaamheden van de MICIV worden voorbereid in het Comité Verenigde
Inlichtingendiensten Nederland (CVIN). De coördinator is voorzitter van
dit comité.De coördinator informeert en adviseert de minister-president over
de zaken die in de MICIV aan de orde komen.Voorts coördineert hij de werkzaamheden van de diensten. Deels vindt
dit plaats in het CVIN, deels geschiedt dit op ad hoc basis in rechtstreeks
contact met de diensten. Ook hierover informeert en adviseert de coördinator
de minister-president, opdat deze zijn coördinerende verantwoordelijkheid
waar kan maken.De coördinator is tevens aanjager en initiator van overleg over veiligheidsrelevante
ontwikkelingen, zowel nationaal als internationaal en brengt deze, zo nodig
via rapportages aan de MICIV, onder de aandacht van de desbetreffende bewindspersonen.In het wetsvoorstel is voorzien in een uitbreiding van de taak van de
AIVD en MIVD met een strikt offensieve inlichtingentaak. Als gevolg van deze
taakuitbreiding van de diensten krijgt de taak van de coördinator een
extra dimensie, in die zin dat deze de minister-president zal dienen te informeren
en te adviseren ter zake van de onderwerpen die ingevolge de hiervoor genoemde
artikelen dienen te worden aangewezen.Tot slot wordt nog op het volgende gewezen. In het CVIN kunnen enerzijds
de belangen van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten naar behoren worden
behartigd, terwijl anderzijds de belangen van de ministeries (belangendragers
of behoeftestellers), wier werkzaamheden op enigerlei wijze raakvlakken hebben
met die van de AIVD of de MIVD worden gewogen. De coördinator speelt
in die belangenbehartiging een centrale rol. Deze rol heeft de afgelopen jaren
aan importantie gewonnen, omdat – mede tengevolge van de stormachtige
ontwikkelingen op het gebied van de informatie- en communicatietechnologie –
de belangen van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten steeds meer raakvlakken
kregen met die van de marktpartijen (vgl. de discussie rond de aftapbaarheid
van mobiele telefonie of de ontwikkelingen rond TTP's1). Om die belangen naar behoren te kunnen wegen in de besluitvorming
over bestuurlijke vraagstukken die zowel de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
als de markt raken, worden in verband daarmee (met enige regelmaat) ambtelijke
vertegenwoordigers van de ministeries van Economische Zaken, Verkeer en Waterstaat
en Financiën in het CVIN uitgenodigd.De leden van de CDA-fractie vroegen of de coördinator een taak heeft
in de richting van de commissie IVD van de Tweede Kamer. In het verkeer met het parlement, en dus ook met de commissie IVD, is
het aanspreekpunt de desbetreffende verantwoordelijke minister; de coördinator,
immers ambtenaar en functioneel ondergeschikt aan de minister-president, heeft
derhalve geen zelfstandige taak in de richting van de commissie IVD. Niettemin
kan de minister-president de coördinator machtigen om bepaalde informatie
rechtstreeks aan de commissie te doen toekomen; een en ander in overeenstemming
met de in juni 1998 vastgestelde Aanwijzingen inzake externe contacten van
rijksambtenaren (Stcrt. 1998, 104).De leden van de VVD-fractie stelden vast dat de regering enkele jaren
geleden nog van mening was dat er geen behoefte meer bestond aan offensieve
inlichtingentaken, maar nu voor zowel de AIVD als de MIVD wordt voorgesteld
de taakomschrijving in de wet aan te vullen met wat respectievelijk de d-taak
en de e-taak wordt genoemd. Zij verzochten ons aan te geven op grond van welke
overwegingen de regering tot deze tegenovergestelde mening is gekomen.Wij verwijzen deze leden graag naar hetgeen wij hiervoor gesteld hebben
met betrekking tot vergelijkbare vragen van de leden van de CDA-fractie.De leden van de VVD-fractie vroegen voorts of wij zouden kunnen aangeven
welk verzoek van de minister van Economische Zaken de inzet van de bijzondere
bevoegdheden van artikel 20 zou kunnen rechtvaardigen. Zij overwogen in dit
verband dat het begrip «belang van de staat» in artikel 6, tweede
lid, onder d, van het wetsvoorstel ruim geïnterpreteerd kan worden.Allereerst wijzen wij erop dat bij nota van wijziging het begrip «belang
van de staat» wordt gewijzigd in «nationale veiligheid»;
bovendien wordt – waar het gaat om de nieuwe taak van de AIVD –
daarnaast ook «vitale economische belangen van Nederland» genoemd.
Hiervoor is reeds uitvoerig op de voorgestelde wijziging ingegaan, waarbij
onder meer is aangegeven dat het thans voorgestelde begrip «nationale
veiligheid» concreter is en meer houvast biedt dan het begrip «belang
van de staat». Wij verwijzen deze leden dan ook graag naar hetgeen wij
hierover eerder in deze nota naar aanleiding van het verslag hebben opgemerkt.Wat de inzet van bijzondere bevoegdheden betreft, merken wij op dat bij
elk verzoek – of dat nu afkomstig is van de minister van Economische
Zaken of een andere minister – allereerst door de daartoe bij wet aangewezen
ministers zal dienen te worden vastgesteld of het hier een verzoek met een
zodanig belang voor de nationale veiligheid betreft1, dat de AIVD of de MIVD (of beide diensten gezamenlijk) met het verrichten
van onderzoek naar het desbetreffende onderwerp dient te worden belast. Is
deze beslissing eenmaal genomen, dan komt in beginsel ook de mogelijkheid
tot uitoefening van bijzondere bevoegdheden – waaronder de bevoegdheid
ex artikel 20, waaraan de leden van de VVD-fractie refereren – in beeld.
In beginsel, aangezien voor de uitoefening daarvan het in de wet vast te leggen –
en thans in de praktijk gebruikelijke – afwegingskader dient te worden
gevolgd (zie de artikelen 31 en 32). Zo wordt bepaald dat de uitoefening van
bijzondere bevoegdheden slechts geoorloofd is, indien de daarmee beoogde verzameling
van gegevens niet of niet tijdig kan geschieden door raadpleging van voor
een ieder toegankelijke informatiebronnen of van informatiebronnen waarvoor
aan de dienst een recht op kennisneming van de aldaar berustende gegevens
is opgenomen (artikel 31, eerste lid). Blijkt het noodzakelijk te zijn om
toch gebruik te maken van bijzondere bevoegdheden, dan zal vervolgens voldaan
dienen te worden aan de gebruikelijke eisen van subsidiariteit en proportionaliteit.
Het is overigens denkbaar en – waar mogelijk – wenselijk dat reeds
bij de (politieke) besluitvorming naar aanleiding van het verzoek ook reeds
op voorhand de (mogelijke) uitoefening van bijzondere bevoegdheden wordt betrokken. De leden van de VVD-fractie vroegen ons in te gaan op de hun inziens grote
overlapping tussen het onderzoek betreffende andere landen dat zowel de AIVD
als de MIVD gaan doen, en waarbij – aldus de memorie van toelichting –
met betrekking tot de AIVD sprake is van «onderwerpen met een overwegend
niet-militaire relevantie» en bij de MIVD van onderwerpen «die
indirect relevant zijn voor defensie». Naar het oordeel van deze leden
is coördinatie alleen onvoldoende om competentiegeschillen en misverstanden
te voorkomen.Anders dan deze leden zijn wij niet van oordeel dat er van een grote overlapping
sprake is tussen het onderzoek betreffende andere landen dat door de AIVD
of de MIVD kan worden verricht. Waar het onderzoeken aangewezen in het belang
van de nationale veiligheid betreft, merken we het volgende op. In artikel
6, derde lid (nieuw), onderscheidenlijk artikel 7, tweede lid, onderdeel e,
van het wetsvoorstel is waar het gaat om onderzoeken in het belang van de
nationale veiligheid – als toedelingscriterium geformuleerd, dat onderwerpen
met een overwegend niet-militaire relevantie toekomen aan de AIVD en onderwerpen
met een overwegend militaire relevantie aan de MIVD. In beginsel wordt dan
ook één van de diensten met het onderzoek belast. Uiteraard
kan het zo zijn dat een bepaald onderwerp zowel militaire als niet-militaire
relevantie heeft; in dat geval is het mogelijk om beide diensten gezamenlijk
onderzoek daarnaar te laten verrichten. Ook kan besloten worden om in dit
soort gevallen de ene dienst met de «feitelijke uitvoering» te
belasten, bijvoorbeeld omdat de desbetreffende dienst reeds bepaalde expertise
bezit en die mede gelet op aspecten van effectiviteit en efficiëntie
in casu het best is uitgerust om dat onderzoek te verrichten. Betrokkenheid
van de andere dienst kan op verschillende wijze invulling krijgen. De kans
op competentiegeschillen en misverstanden tussen de AIVD en de MIVD bij de
uitvoering van de nieuwe taak, waarop de leden van de VVD-fractie doelen,
achten wij voorshands niet aanwezig. Immers de uitoefening van een onderzoek
als hier bedoeld is onderworpen aan expliciete besluitvorming door de minister-president,
minister van Algemene Zaken, in overeenstemming met de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Defensie. Bij deze besluitvorming
wordt niet alleen bepaald dàt er een onderzoek dient te worden verricht
en ten aanzien van welk onderwerp, maar ook welke dienst met het onderzoek
wordt belast dan wel dat de diensten gezamenlijk daarmee worden belast. In
dit besluitvormingsproces wordt dan ook concrete invulling gegeven aan het
toedelingscriterium wel of niet militair relevant. Zonder een besluit als
hiervoor bedoeld, kunnen de AIVD of de MIVD geen onderzoek betreffende andere
landen verrichten. De door de leden van de VVD-fractie gesignaleerde kans
op misverstanden en competentiegeschillen zou wellicht kunnen worden gerealiseerd,
indien de onderzoekstaak betreffende andere landen zonder het hiervoor beschreven
en in het wetsvoorstel neergelegde besluitvormingsmechanisme aan de AIVD en
de MIVD zou zijn toebedeeld. Immers in die gevallen zouden de diensten deze
onderzoekstaak autonoom kunnen invullen.Overigens zijn wij van oordeel dat met coördinatie wel degelijk een
adequate bijdrage kan worden geleverd aan het voorkomen van competentiegeschillen
en dergelijke. Daarvoor bestaan in het kader van de uitvoering van de Wiv
immers een aantal instrumenten. Is het niet via de interventie van de coördinator
van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (zie diens taak ex artikel 4,
derde lid, onder b) of het CVIN, dan uiteindelijk toch door politieke besluitvorming
in de MICIV.Tot slot wordt opgemerkt, dat waar het gaat om onderzoek dat van belang
is met het oog op vitale economische belangen van Nederland, alleen de AIVD
daarmee kan worden belast.De leden van de D66-fractie vroegen waarom bij de uitoefening van de d-taak
van de AIVD en de e-taak van de MIVD het feit dat er sprake moet
zijn van onderzoek dat dringend gevorderd wordt in het belang van de staat,
dit als zodanig niet in het wetsartikel zelf is opgenomen.Wij wijzen erop dat het begrip «belang van de staat» bij de
uitoefening van de genoemde taken niet meer centraal staat. Dit begrip is
immers zoals hiervoor uitvoerig is uiteengezet vervangen door het begrip «nationale
veiligheid», dat concreter is en meer houvast biedt. Indien het begrip
«belang van de staat» zou zijn gehandhaafd in de hier bedoelde
taakomschrijving van de AIVD en de MIVD, zou inderdaad overwogen kunnen worden
om als nader afbakeningscriterium het criterium «dringend gevorderd»
daarbij op te nemen. Het lijkt ons echter dat, nu wordt uitgegaan van het
begrip nationale veiligheid, een dergelijke nader afbakeningscriterium kan
worden gemist.De leden van de kleine christelijke fracties meenden, dat de toevoeging
van de taak tot het verrichten van onderzoek betreffende andere landen wel
erg summier onderbouwd is. Deze leden gaven voorts aan dat hier sprake is
van een principiële keuze. In dat verband stelden deze leden een aantal
vragen en maakte zij een aantal opmerkingen.Alvorens daarop in te gaan wijzen wij deze leden graag eerst op hetgeen
hiervoor – in antwoord op vragen van de leden van de fractie van het
CDA – is gesteld met betrekking tot de overwegingen die aan het voorstel
tot invoering van de nieuwe taak voor de AIVD en voor de MIVD ten grondslag
liggen. Daarmee wordt naar ons oordeel voor een deel ook de vraag van deze
leden beantwoord of het nodig en gewenst is dat een veiligheidsdienst naast
een in principe defensieve taak ook een expliciete offensieve taak tot het
inwinnen van inlichtingen in – bedoeld zal zijn: betreffende –
het buitenland heeft. In aanvulling daarop willen wij nog het volgende stellen.
De vraag van deze leden lijkt te suggereren dat het niet wenselijk zou zijn
om bij één en dezelfde dienst zowel defensieve als offensieve
taken onder te brengen. Wij zien daar geen principiële bezwaren in. Wel
zullen in de meer praktische sfeer maatregelen moeten worden getroffen; zo
zullen gespecialiseerde, op de aard van de offensieve taak gerichte operationele
medewerkers moeten worden aangetrokken. Voorts is het zaak om te zorgen dat
binnen de dienst de uitvoering van de offensieve taak op een juiste manier
wordt georganiseerd. Bij de AIVD zal de nieuwe inlichtingentaak niet worden
toegevoegd aan een bestaande operationele directie (op dit moment de directies
Democratische Rechtsorde en Staatsveiligheid), maar worden ondergebracht in
een nieuwe – daartoe in te stellen – directie. Zoals eerder reeds
is aangegeven is binnen de MID gekozen voor de toedeling van deze nieuwe taak
aan een bestaande afdeling, te weten de afdeling Operaties.De leden van de kleine christelijke fracties vroegen voorts hoe de situatie –
wat het onderzoek betreffende andere landen betreft – feitelijk is sedert
de opheffing van de IDB. Is – aldus deze leden – dit onderzoek
helemaal van de baan, of was daarvoor geen bijzondere wettelijke grondslag
nodig?Het onderzoek betreffende andere landen voor zover het gaat om de strikt
offensieve inlichtingentaak, wordt – zoals wij hiervoor reeds hebben
uiteengezet in antwoord op vragen van leden van de CDA-fractie – sinds
de opheffing van de IDB niet meer verricht. Wel zijn enkele activiteiten van
de IDB die in relatie stonden tot de offensieve inlichtingentaak, in het bijzonder
het onderhouden van contacten met buitenlandse zusterdiensten, door de BVD
en de MID overgenomen voor zover zij deze binnen hun wettelijke taakstelling
konden uitvoeren. Uit dit antwoord blijkt dat voor de taak die niet kon worden
overgenomen de desbetreffende wettelijke grondslag bij de BVD en de MID derhalve
ontbrak; deze wettelijke grondslag wordt thans voor de AIVD en de MIVD in
dit wetsvoorstel geschapen. De leden van de kleine christelijke fracties vroegen ons voorts naar de
redenen waarom wij aan de noodzaak voor een wettelijke grondslag voor de nieuwe
taak ook organisatorische gevolgen willen verbinden. Wij zouden deze vraag
als volgt willen beantwoorden.Toedeling van een nieuwe taak aan een bestaande organisatie roept altijd
de vraag op op welke wijze deze taak binnen die organisatie op de beste wijze
kan worden ingevuld. Soms kan worden volstaan met toedeling van de taak aan
een bestaand organisatie-onderdeel (eventueel met enkele lichte aanpassingen),
maar soms kan daarmee niet worden volstaan en is de instelling van een nieuw
organisatie-onderdeel noodzakelijk (en in extreme gevallen zelfs een gehele
reorganisatie).Voor wat de BVD/AIVD betreft is ervoor gekozen om zodra de wettelijke
grondslag voor de nieuwe taak is gerealiseerd – de nieuwe taak in een
aparte directie onder te brengen. Daarmee wordt aansluiting gezocht bij het
voor de BVD gangbare model, dat de organisatie van de uitvoering van de aan
de dienst opgedragen taak in herkenbare eenheden (directies) moet zijn terug
te vinden. In het algemeen deel van deze nota naar aanleiding van het verslag
is in reactie op daartoe strekkende opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
een beschrijving van de diensten gegeven; daaruit blijkt ook op welke wijze
de dienst is georganiseerd en dat met name de directies Democratische Rechtsorde,
Staatsveiligheid en Beveiliging in hun taakstelling aansluiten bij de taakstelling
zoals die in de (huidige) Wiv is geformuleerd. Vooruitlopend op de nieuwe
taak van de BVD/AIVD is een project Inlichtingen Buitenland gestart, dat overigens
uitsluitend is belast met de noodzakelijke voorbereidende activiteiten om
tezijnertijd de nieuwe taak met voortvarendheid op te kunnen pakken.Zoals hiervoor reeds is opgemerkt is wat betreft de MID gekozen voor de
toedeling van deze nieuwe taak aan een bestaande afdeling, te weten de afdeling
Operaties. In de aanloop naar de uitvoering van de nieuwe taak zullen noodzakelijke
voorbereidende werkzaamheden dienen te worden verricht. Daartoe worden organisatorische
aanpassingen van de afdeling Operaties doorgevoerd.De leden van de kleine christelijke fracties vroegen ons voorts wat de
beide diensten in de toekomst wel doen wat zij nu niet doen. Wij verwijzen
deze leden naar hetgeen wij eerder in antwoord op vragen van de leden van
de fractie van het CDA hebben gesteld.De leden van de kleine christelijke fracties merkten op, dat het opnieuw
aanpakken van een offensieve inlichtingentaak om een coherente visie ter zake
vraagt; zij vroegen ons daarnaar. Wij verwijzen deze leden graag naar onze
uiteenzetting op vragen van de leden van de CDA-fractie naar de argumenten
en overwegingen die aanleiding hebben gegeven tot de noodzaak voor (herinvoering
van) een strikt offensieve inlichtingentaak.De leden van de PvdA-fractie vroegen ons een voorbeeld te geven, waarbij
een behoeftesteller de behoefte aan bepaalde inlichtingen aan de orde stelt
in het Comité Verenigde Inlichtingendiensten Nederland (CVIN).Het voorbeeld waar de leden van de PvdA-fractie naar vragen heeft betrekking
op de nieuwe taak van de AIVD, de zogeheten inlichtingentaak buitenland (en
de nieuwe taak van de MIVD). Deze nieuwe taak kan zolang het onderhavige wetsvoorstel
niet tot wet is verheven en in werking is getreden niet worden uitgeoefend;
er zijn derhalve thans dan ook geen concrete voorbeelden te geven. Niettemin
kan aan de hand van hetgeen indertijd bij gelegenheid van de opheffing van
de IDB is gesteld ter zake van de activiteiten die werden gestopt en niet
door de BVD of de MID op grond van hun wettelijke taakstelling konden worden
opgepakt, een indicatie worden gegeven van het soort onderwerpen dat door
een behoeftesteller aan de orde zou kunnen worden gesteld in het CVIN. Het
gaat dan met name om onderwerpen in de sfeer van techniek en wetenschap,
economie en politiek. Zo zou de minister van Economische Zaken in de situatie
dat er vitale economische belangen van Nederland op het spel staan, waarbij
het bijvoorbeeld van cruciaal belang is geïnformeerd te zijn over de
opvattingen van andere landen ter zake van het desbetreffende onderwerp, in
het CVIN zijn behoefte aan bepaalde informatie aan de orde kunnen stellen.
Het CVIN voorziet deze behoeftestelling zonodig van commentaar en overlegt
over de wijze waarop daaraan tegemoet zou kunnen worden gekomen. De voorzitter
van het CVIN legt vervolgens een en ander ter besluitvorming voor aan de minister-president
en de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Defensie.De leden van de D66-fractie vroegen of, in het kader van de d- en e-taak
van respectievelijk de AIVD en de MIVD, alle concrete aanvragen van behoeftestellers
via het CVIN bij de MICIV terechtkomen, of dat er sprake is van een zekere
zeefwerking.In de memorie van toelichting is uiteengezet dat een behoeftesteller diens
inlichtingenbehoefte in het CVIN aan de orde stelt. In het CVIN wordt vervolgens
overlegd of aan die inlichtingenbehoefte tegemoet kan worden gekomen. Het
is echter mogelijk dat, om uiteenlopende redenen, de in het CVIN vertegenwoordigde
partijen gezamenlijk tot de conclusie komen dat – alles afwegende –
een verzoek niet gehonoreerd dient te worden. Dat betekent dat de voor de
aanwijzing van onderwerpen in het kader van de uitvoering van de Inlichtingentaak
buitenland verantwoordelijke ministers, in casu de minister-president in overeenstemming
met de voor de diensten verantwoordelijke ministers en derhalve niet de MICIV,
geen advies zullen ontvangen om aan de gestelde behoefte tegemoet te komen.
In die zin zou men van een zekere zeefwerking kunnen spreken. Dat laat natuurlijk
onverlet de plicht van zowel de coördinator als de hoofden van de diensten
om de verantwoordelijke ministers te informeren over al hetgeen van belang
kan zijn, derhalve ook over hetgeen in het CVIN aan de orde is gesteld en
uiteindelijk niet tot een voorstel voor onderzoek door de AIVD of MIVD aan
de voor de besluitvorming verantwoordelijke ministers heeft geleid.De leden van de D66-fractie vroegen voorts of het CVIN een vaste samenstelling
heeft.Zoals eerder in deze nota is uiteengezet, hebben in het CVIN, waarvan
de coördinator voorzitter is, naast het Hoofd van de Binnenlandse Veiligheidsdienst
en de Directeur van de Militaire Inlichtingendienst, ambtelijke vertegenwoordigers
zitting van het ministerie van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en Justitie.
Dit is op dit moment aan te merken als de vaste samenstelling. Daarnaast worden
vertegenwoordigers van andere departementen uitgenodigd om bij de bespreking
van hen regarderende belangen aanwezig te zijn. In de praktijk gaat het hier
vrijwel altijd om vertegenwoordigers van de ministeries van Economische Zaken
en van Verkeer en Waterstaat; soms neemt ook een vertegenwoordiger van het
ministerie van Financiën aan de bespreking deel.Tenslotte vroegen de leden van de D66-fractie of de gevoeligheid van een
onderwerp waarnaar onderzoek moet worden verricht met zich meebrengt dat het
traject tussen diensten wordt aangepast.In de memorie van toelichting is het traject dat moet worden doorlopen
om te komen tot een besluit welke dienst met het onderzoek naar een bepaald
onderwerp wordt belast, nauwkeurig omschreven. Het is evenwel niet uitgesloten
dat in uitzonderlijke gevallen, gelet op de gevoeligheid van het onderwerp,
afstemming met de betrokken diensten buiten CVIN-verband plaatsvindt. Voor
de uitvoering van de onderzoeken is uiteraard de betrokken minister verantwoordelijk. 2.3 De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD)De leden van de CDA-fractie vroegen om een verduidelijking in hoeverre
er sprake is van een inhoudelijke taakuitbreiding van de MIVD en wat het verschil
is tussen de huidige en de nieuwe situatie. Voorts vroegen deze leden in hoeverre
het herformuleren van taken met zich meebrengt dat personeelsuitbreiding nodig
is. De kleine christelijke fracties stelden de vraag hoe de toevoeging van
de zogenaamde e-taak zich verhoudt tot de voorgestelde wijzigingen in de a-
en c-taak en wat de e-taak hieraan toevoegt. Hierover merken wij het volgende
op.De voorgestelde aanpassingen in de a-taak van de MIVD in artikel 7, tweede
lid, onder a, onderdeel 2, en de c-taak van de MIVD in artikel 7, tweede lid,
onder c, onderdeel 3, houden verband met de veranderde taakstelling van de
krijgsmacht na de val van de Berlijnse muur en het einde van de Koude Oorlog.
In het afgelopen decennium hebben structurele veranderingen in de internationale
veiligheidssituatie plaatsgevonden. Het handhaven en bevorderen van de internationale
rechtsorde door middel van het uitvoeren van crisisbeheersings- en vredesoperaties
is naast de algemene verdedigingstaak een volwaardige taak van de krijgsmacht
geworden. Met de formulering van artikel 7, tweede lid, onder a, onderdeel
2° is aangesloten bij het nieuwe artikel 97 van het voorstel (in tweede
lezing) van Rijkswet tot wijziging van de bepalingen van de Grondwet inzake
de verdediging.1 Deze veranderingen hebben voor
de MID nieuwe taken gegenereerd, welke hun weerslag hebben gekregen in de
hiervoor genoemde artikelen.De nieuwe d-taak van de MIVD, namelijk de beveiligingsbevorderende taak,
ligt in de huidige Wiv besloten in de c-taak van de MID. Voor de duidelijkheid
is in het wetsvoorstel gekozen voor een apart geformuleerde taak.De hierboven beschreven taak, welke is ontstaan als gevolg van de veranderde
internationale veiligheidssituatie, is evenwel een wezenlijk andere taak dan
de voorgestelde inlichtingentaak buitenland. De taakuitbreiding door toevoeging
van de inlichtingentaak buitenland betreft een gedeelte van de IDB-taken welke
bij de opheffing van deze dienst in 1994 niet zijn (en niet konden worden)
overgenomen door de MID of de BVD. Het gedeelte waarin alsnog in de voorgestelde
inlichtingentaak buitenland van de MIVD wordt voorzien heeft betrekking op
onderzoek betreffende andere landen ten aanzien van onderwerpen met een overwegend
militaire relevantie die door de minister-president, minister van Algemene
Zaken, in overeenstemming met de minister van Defensie en de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zijn aangewezen. Eerder is in deze
nota al ingegaan op de wijze waarop tot aanwijzing van deze onderwerpen wordt
gekomen.In het kader van de nieuwe inlichtingentaak buitenland is in eerste instantie
voorzien in een formatieve uitbreiding van 5 fte's. Daarnaast bestaat de mogelijkheid
dat, afhankelijk van het aantal opdrachten in het kader van de inlichtingentaak
buitenland, de formatie na evaluatie met nogmaals 5 fte's wordt uitgebreid. 2.4 Enkele aspecten van de taakuitvoering door diensten 2.4.1 AlgemeenDe leden van de VVD-fractie vroegen zich af waarom het beter zou zijn
om in de jaarverslagen duidelijkheid te verschaffen over de kwestie onder
welke omstandigheden tegen welke (categorieën) personen en organisaties
de diensten activiteiten zouden mogen ontplooien, dan in een regeling krachtens
de wet. Naar het oordeel van deze leden is dit laatste geen gekunstelde
constructie, terwijl toch in voldoende mate flexibel gereageerd kan worden
op veranderde omstandigheden. Een vergelijkbare vraag betrof die van de leden
van de D66-fractie, die vroegen welke waarborgen er nu gesteld zijn opdat
het jaarverslag daadwerkelijk voor een ieder duidelijk aangeeft waarom en
wanneer welke accenten worden gelegd. Meer algemeen gesteld: hoe kan de vereiste
kenbaarheid voor de burgers worden gediend. Ook de vraag van de SP-fractie
naar een nadere uiteenzetting over de interpretatie van de begrippen «de
veiligheid of andere gewichtige belangen van de staat» en de «bescherming
van de democratische rechtsorde» in de taakomschrijving van de AIVD,
moet naar ons oordeel onder deze noemer worden begrepen.Om met deze laatste vraag te beginnen. Een nadere uiteenzetting over de
interpretatie van genoemde begrippen is, indien het om een min of meer bestendige
interpretatie zou moeten gaan, niet goed te geven. Zou dat wel mogelijk zijn,
dan zou de regering uit een oogpunt van kenbaarheid ervoor hebben gekozen
de taken waarin deze begrippen voorkomen, in het wetsvoorstel nader te omschrijven.
De reden waarom dit voorts niet goed mogelijk is, is dat een nadere omschrijving
van taken in de vorm van concrete aandachtsgebieden en taakvelden onvermijdelijk
al gauw een semi-statisch of, zo men wil, semi-dynamisch karakter zou moeten
krijgen en om die reden zich minder goed voor opneming in de Wiv zou lenen.
Zou dat wel gebeuren, dan zou de Wiv naar verwachting zeer frequent moeten
worden gewijzigd om adequaat te kunnen inspelen op wijzigingen in die aandachtsgebieden
en taakvelden van de dienst, of zou, indien dat achterwege zou blijven, het
risico bestaan dat niet of onvoldoende kan worden opgetreden tegen dreigingen
die wel onder de huidige, meer abstracte taakomschrijving vallen, doch niet
tot de aandachtsgebieden of taakvelden behoren die op enig moment in de Wiv
zouden staan. Wel is het mogelijk en ook wenselijk om ieder jaar door middel
van een jaarverslag kenbaar te maken op welke aandachtsgebieden en taakvelden
de dienst zich het afgelopen jaar heeft gericht en op welke van die gebieden
en taken de dienst zich in het lopende jaar in ieder geval zal richten. Wat
dit inhoudt moge blijken uit het jaarverslag van de BVD over 1998. Blijkens
dat jaarverslag heeft de BVD zich in dat jaar gericht op de volgende aandachtsgebieden:
aantasting van grondrechten, bepaalde aspecten van (internationaal) georganiseerde
criminaliteit, terrorisme en ander politiek geweld, proliferatie van massavernietigingswapens
en conventionele wapenhandel, beveiligingsbevordering (waaronder integriteitsonderzoeken)
en nog enkele andere gebieden. Het semi-statische karakter van deze aandachtsgebieden
is terug te vinden in bijvoorbeeld in het aandachtsgebied dat betrekking heeft
op integriteit van de openbare sector (sinds 1994 aandachtsgebied) en het
aandachtsgebied «bepaalde aspecten van (internationaal) georganiseerde
criminaliteit» (sinds 1996 aandachtsgebied). Tot slot wordt opgemerkt
dat nu in artikel 8, tweede lid, van het wetsvoorstel wordt vastgelegd dat
het jaarverslag inzicht dient te worden gegeven in de aandachtsgebieden waarop
de dienst zijn activiteiten in het afgelopen jaar heeft gericht en in het
lopende jaar zal richten, wettelijk verzekerd is dat de aandachtsgebieden
voor een ieder kenbaar zijn. Het lijkt ons niet noodzakelijk om daarbij tevens
de expliciete eis te stellen, dat aangegeven wordt «waarom wanneer welke
accenten» worden gelegd. Zoals uit de tot op heden door de BVD uitgebrachte
jaarverslagen blijkt, wordt niet alleen volstaan met een aanduiding van het
aandachtsgebied maar ook met een (uitgebreide) toelichting daarop. Met voorgaande
uiteenzetting hopen wij ook genoegzaam te hebben aangetoond dat met de combinatie
van de omschrijving van de taken van de diensten in de wet en de beschrijving
van de aandachtsgebieden en taakvelden in de jaarverslagen anders dan het
NJCM in zijn commentaar op het wetsvoorstel meent de activiteiten van de diensten
zo strikt en nauwkeurig worden beschreven als redelijkerwijs mogelijk is. 2.4.2 Verslaglegging omtrent de taakuitvoering door de
dienstenDe leden van de CDA-fractie vroegen waarom ervoor is gekozen om via een
toelichting bij de begroting van het ministerie van Algemene Zaken verantwoording
af te leggen over de wijze waarop de coördinator functioneert en niet
door middel van verslaglegging via een jaarverslag. De beide diensten, AIVD
en MIVD, worden immers wel verplicht om een jaarverslag uit te brengen.De keuze voor het afleggen van verantwoording via de toelichting op de
begroting van het ministerie van Algemene Zaken is gemaakt vanwege een tweetal
redenen. Allereerst vanwege een heel praktische reden; de coördinator,
in tegenstelling tot de AIVD of de MIVD, is immers geen dienst maar een functionaris,
die slechts door één ambtenaar permanent wordt ondersteund.
Verder is de coördinatorfunctie qua omvang beperkt van aard en geeft
ook uit dien hoofde naar onze mening geen aanleiding tot het maken van een
apart jaarverslag.De leden van de SP-fractie constateerden dat in het wetsvoorstel slechts
twee eisen worden gesteld aan het jaarverslag; er moet namelijk inzicht worden
gegeven in (a) de aandachtsgebieden van de diensten van het afgelopen jaar
en (b) de aandachtsgebieden van de diensten in het lopende jaar. Deze leden
vroegen zich af of dit wel voldoende is.Naar het oordeel van de regering kan met het stellen van deze twee eisen
worden volstaan. Het betreft hier minimum-eisen, waarmee wordt beoogd te garanderen
dat in ieder geval deze twee onderwerpen in het door de desbetreffende ministers
uit te brengen jaarverslag aan de orde worden gesteld. Dat was – zoals
in de memorie van toelichting is uiteengezet – (mede) van belang in
verband met het feit dat de burger zoveel mogelijk inzicht moet worden gegeven
in de omstandigheden waarin jegens hem inlichtingenmiddelen (lees: bijzondere
bevoegdheden) kunnen worden ingezet. Dit in verband met de eis van kenbaarheid
en voorzienbaarheid; de burger moet in de gelegenheid worden gesteld om –
waar mogelijk – zijn gedrag aan te passen aan mogelijk optreden van
de diensten. Voor het overige kan onzes inziens aan de desbetreffende ministers
de vrijheid worden gelaten het jaarverslag naar eigen inzicht in te richten.
En overigens kunnen natuurlijk in goed overleg tussen de desbetreffende minister
en de kamer, bijvoorbeeld bij gelegenheid van de bespreking van het jaarverslag,
nadere afspraken worden gemaakt over elementen die de kamer in het jaarverslag
terug zou willen vinden. Bij het opstellen van toekomstige jaarverslagen zal
daar dan vervolgens rekening mee kunnen worden gehouden.De leden van de VVD-fractie vroegen zich af waarom in artikel 8 van het
wetsvoorstel niet is bepaald dat de verstrekking van vertrouwelijke gegevens
die vanwege het openbare karakter van het jaarverslag niet daarin kunnen worden
vermeld in de vorm van een jaarlijks vertrouwelijk verslag aan de commissie
IVD zullen worden verstrekt; dit in plaats van hetgeen thans in artikel 8,
vierde lid, staat vermeld, namelijk dat deze gegevens door de desbetreffende
minister kunnen worden verstrekt.Tot op heden is wat de BVD betreft jaarlijks naast het openbare jaarverslag
ook altijd een geheim jaarverslag aan de commissie voor de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten (commissie IVD) uitgebracht. De MID heeft in 1998 voor
het eerst zowel een openbaar jaarverslag als een geheim jaarverslag uitgebracht;
dit laatste – zoals ook al jaren met betrekking tot de geheime jaarverslagen
van de BVD gebruikelijk is – uitsluitend aan de commissie voor de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten. Zoals de leden van de VVD-fractie terecht opmerken
is er ook sprake van incidentele gegevensverstrekking aan de commissie voor
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Het is denkbaar dat de incidentele
gegevensverstrekking in enig verslagjaar naar aard en inhoud zodanig is geweest
dat – al dan niet in overleg met de commissie – wordt
vastgesteld, dat het daarnaast uitbrengen van een geheim jaarverslag geen
aanvullende betekenis meer heeft. In dit soort situaties zou een wettelijke
verplichting daaraan in de weg kunnen staan. Het verdient dan ook naar onze
mening de voorkeur om het uitbrengen van een geheim jaarverslag aan de commissie
voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten niet imperatief voor te schrijven.De leden van de fractie van de SP merkten op, dat het jaarverslag zowel
aan de Eerste Kamer als de Tweede Kamer wordt uitgebracht en openbaar is.
Voorts constateerden zij dat een aantal gegevens niet openbaar zullen zijn,
maar wel aan de commissie IVD kunnen worden medegedeeld. Zij pleitten in dit
verband om een betere parlementaire controle, namelijk door de gehele Tweede
Kamer, en vroegen de regering ter zake om een reactie.De wijze waarop het parlement controle uitoefent c.q. wenst uit te oefenen
op de regering is – in onze staatsrechtelijke verhoudingen – een
aangelegenheid waar het parlement over gaat en niet de regering. Waar het
gaat om verstrekking van gegevens aan het parlement, geeft artikel 68 Grondwet
daarvoor de regel. Verstrekking van gegevens blijft alleen dan achterwege,
indien het belang van de staat zich tegen verstrekking verzet. Indien een
minister of staatssecretaris zich op deze grond wil beroepen, is overigens
besluitvorming in de ministerraad voorgeschreven. In algemene zin kan dus
gesteld worden dat niet verstrekken van gegevens aan het parlement hoge uitzondering
is. Artikel 68 Grondwet staat er niet aan in de weg dat aan de verstrekking
van bepaalde gegevens de eis van vertrouwelijkheid wordt gesteld. Dat geldt
bij uitstek indien gegevens worden verstrekt aan de door de Tweede Kamer ingestelde
commissie IVD. Verstrekking van niet-openbare gegevens aan de commissie IVD
vindt plaats vanwege het feit dat deze gegevens, die op onze nationale veiligheid
betrekking hebben en daarom geheim dienen te blijven, aan deze commissie vertrouwelijk
(kunnen) worden medegedeeld en de regering de overtuiging heeft dat –
door de kleine kring van personen die van deze gegevens kennis kunnen nemen –
de vertrouwelijkheid daarvan ook is gegarandeerd. Gelet op het voorgaande
is de praktijk dan ook, dat deze commissie op al haar vragen ook waar het
operationele aangelegenheden betreft antwoord krijgt. Zodra verstrekking van
dergelijke gegevens aan de gehele Tweede Kamer zou moeten plaatsvinden, ontstaat
er echter een nieuwe situatie. De mogelijkheid van het al of niet verstrekken
van dergelijke gegevens – al dan niet vertrouwelijk – zal de regering
dan opnieuw in het licht van artikel 68 Grondwet beoordelen. 2.4.3 Verduidelijking van de omstandigheden waaronder
bijzondere bevoegdheden mogen worden uitgebreidDe leden van de PvdA-fractie vonden de uitleg die in de memorie van toelichting
werd gegeven over de omstandigheden waaronder bijzondere bevoegdheden mogen
worden uitgeoefend wel zeer globaal. Daarbij wordt gesproken over het maken
van een risicoanalyse en een dreigingsanalyse, waarbij op basis van deze laatste
analyse wordt bepaald welke bijzondere bevoegdheden moeten worden ingezet
om de gewenste informatie te krijgen. Kan, aldus deze leden, de regering hierover
meer duidelijkheid c.q. criteria verschaffen?Bij de beantwoording van de vraag of en, zo ja, welke bijzondere bevoegdheden
mogen worden uitgeoefend speelt een aantal toetsingscriteria een rol. Voorop
staat dat de personen of organisaties, waartegen deze bevoegdheden worden
ingezet, door de doelen die zij nastreven, dan wel door hun activiteiten aanleiding
geven tot het ernstige vermoeden dat zij een gevaar vormen voor het voortbestaan
van de democratische rechtsorde, dan wel voor de veiligheid of voor andere
gewichtige belangen van de staat. De risico-analyse heeft tot doel het betreffende gevaar te concretiseren. In de risico-analyse wordt het belang dat
in het geding is nader omschreven en gespecificeerd. Tevens worden de aard
van de bedreiging geconcretiseerd en worden de reguliere mogelijkheden die
de maatschappij ten dienste staan om zich tegen dit dreigende gevaar te weer
te stellen (het zogenoemde maatschappelijk weerstandsvermogen) aan een nadere
beschouwing onderworpen en met elkaar in verband gebracht. Het maatschappelijk
weerstandsvermogen wordt geacht geringer te zijn naar mate de bedreiging systematischer,
heimelijker en oneigenlijker van karakter is. Indien uit de risico-analyse
zou blijken dat de maatschappij voldoende middelen ten dienste staan om ook
zonder bemoeienis van de AIVD aan deze specifieke bedreiging het hoofd te
bieden, heeft deze dienst geen taak. De dreigingsanalyse heeft onder meer
tot doel deze met het maatschappelijk weerstands-vermogen samenhangende aspecten
van de bedreiging in kaart te brengen. Daarnaast moet uit de dreiginganalyse
blijken wat de aard van deze bedreiging is (worden er bijvoorbeeld aanslagen
verwacht of blijft het bij intimidatie) en hoe groot de kans is dat zij zich
ook daadwerkelijk zal concretiseren. Al deze uit de dreigingsanalyse voortvloeiende
elementen vormen met elkaar de basis voor de toetsing aan proportionaliteit
en subsidiariteit, die aan iedere inzet van bijzondere bevoegdheden vooraf
gaat.Overigens wordt opgemerkt dat in de praktijk risico- en dreigingsanalyse
meer en meer met elkaar vervlochten zijn geraakt; indien bijzondere omstandigheden
zich voordoen wordt echter nog wel een op deze omstandigheden toegespitste
dreigingsanalyse gemaakt.Het was de leden van de D66-fractie niet geheel duidelijk wie de risicoanalyse
maakt. Zoals uit het voorgaande blijkt is dat de desbetreffende dienst.Voorts vroegen deze leden of de MICIV een rol speelt bij de bepaling of
er een risicoanalyse dan wel een hierop volgende dreigingsanalyse wordt gemaakt.De beslissing of er een risico-analyse – en eventueel aansluitend
een dreigingsanalyse – dient te worden opgesteld wordt door de diensten
zelf genomen1. Wel kan het zo zijn, dat resultaten
van de risicoanalyse in het CVIN en – aansluitend – MICIV aan
de orde worden gesteld. 2.5 Overige onderwerpenDe leden van de VVD-fractie vroegen ons een toelichting te geven op de
werkzaamheden die ambtenaren van andere diensten voor de AIVD verrichten.
Naar wij aannemen bedoelen deze leden de ambtenaren die ingevolge artikel
55 van het wetsvoorstel (artikel 18 van de huidige Wiv) werkzaamheden ten
behoeve van de AIVD verrichten. Het gaat hier om (a) de korpschef van een
politiekorps, (b) de commandant van de Koninklijke Marechaussee en (c) het
hoofd van de directie douane-aangelegenheden van het Ministerie van Financiën;
daartoe aangewezen ondergeschikten van deze ambtenaren zijn belast met de
feitelijke uitvoering van en het toezicht op de werkzaamheden ten behoeve
van de AIVD.De korpschef en de aangewezen ondergeschikte ambtenaren gezamenlijk zijn
veelal in organisatorische zin ondergebracht bij de Regionale Inlichtingendienst
(RID); de commandant van de Kmar en de desbetreffende aangewezen ondergeschikten
zijn ondergebracht in de Bijzondere Dienst van de Kmar (BD-Kmar).De leden van de VVD-fractie vroegen ons aan te geven welke werkzaamheden
deze ambtenaren voor de AIVD verrichten en hoeveel ambtenaren voor welk deel
van hun werktijd bij deze werkzaamheden zijn betrokken. De werkzaamheden die
de RID'en en de BD-Kmar op grond van artikel 18 van de huidige
Wiv (artikel 55 van het wetsvoorstel) voor de BVD verrichten worden beschreven
in jaarlijks – onder verantwoordelijkheid van het hoofd van de BVD –
vast te stellen RID onderscheidenlijk BD-Kmar activiteitenplannen. De inhoud
van deze plannen is geheim; de werkzaamheden zijn uiteraard gerelateerd aan
de taakstelling van de dienst en liggen zowel op het terrein van onderzoek
als operationele ondersteuning. De werkzaamheden van het hoofd van de directie
douane-aangelegenheden van het ministerie van Financiën en de desbetreffende
aangewezen ondergeschikte ambtenaren, hebben – anders dan die van de
RID en de BD-Kmar – een ad hoc-karakter. Wat het aantal ambtenaren betreft,
dat ex artikel 18 van de Wiv werkzaamheden voor de BVD verricht, kan het volgende
worden opgemerkt. Op grond van artikel 18, eerste lid, zijn van rechtswege
aangewezen de 26 korpschefs (inclusief de korpschef van de KLPD), de commandant
van de Kmar en het hoofd van de directie douane-aangelegenheden. Daarnaast
zijn er nog ongeveer 120 medewerkers bij de RID'en werkzaam. Wat de BD-Kmar
betreft gaat het om ongeveer 30 medewerkers. Wat het aandeel in hun werktijd
betreft geldt – bij benadering – het volgende. Wij beperken ons
hier overigens tot de RID-medewerkers en de medewerkers van de BD-Kmar. De
RID-medewerkers werken – op het totaal bezien – gemiddeld de helft
van hun werktijd voor de BVD; per individuele RID-medewerker kan dit overigens
nogal variëren (zo zijn er medewerkers die full-time BVD-werkzaamheden
verrichten). Overigens wordt opgemerkt dat in de praktijk blijkt dat de werkdruk
bij de aangewezen politiefunctionarissen op het vlak van de reguliere politiewerkzaamheden
toeneemt, waardoor naar verwachting de beschikbaarheid ten behoeve van werkzaamheden
voor de BVD onder druk zal komen te staan. Voor de medewerkers die zijn aangewezen
bij de BD-Kmar geldt dat in het algemeen genomen van jaar tot jaar de helft
van het totaal aan aangewezen ambtenaren full-time voor de BVD werkzaam is.De leden van de VVD-fractie vroegen vervolgens wie met de dagelijkse leiding
aan deze ambtenaren is belast voor wat betreft de werkzaamheden ten behoeve
van de AIVD. Zoals eerder is gesteld worden jaarlijks voor de werkzaamheden
van de RID en BD-Kmar zogeheten activiteitenplannen opgesteld. Ten aanzien
van de werkzaamheden zoals deze daarin beschreven staan is het BVD-teamhoofd
verantwoordelijk. Deze stuurt op afstand de processen. De chef RID bepaalt
echter de aan de hand van het dagelijkse werkaanbod de concrete inzet van
RID-medewerkers zowel wat tijd als prioriteit betreft. Deze heeft dan ook
de dagelijkse leiding. De positie van het hoofd van de BD-Kmar is te vergelijken
met die van een chef RID.De leden van de VVD-fractie vroegen voorts of wij in zouden kunnen gaan
op het belang van het onderscheid door de eerdergenoemde ambtenaren tussen
gegevens die de AIVD betreffen en gegevens die hun eigen dienst(en) betreffen.
Ook vroegen deze leden of dit onderscheid in de praktijk ook steeds daadwerkelijk
gemaakt wordt.Het is van het grootste belang dat tussen de gegevens die in het kader
van werkzaamheden ten behoeve van de AIVD worden verwerkt en die welke de
desbetreffende ambtenaren in hun andere hoedanigheid (dus anders dan als medewerker
van de AIVD) verwerken een strikte scheiding wordt gehanteerd. In artikel
14, tweede lid, van het wetsvoorstel is deze regel – die overigens thans
in artikel 2 van de Privacyregeling BVD is neergelegd – dan ook expliciet
op formeel-wettelijk niveau – neergelegd. Gegevens die zijn verwerkt
door of ten behoeve van de AIVD zijn immers onderworpen aan een ander, op
de werkzaamheden van de AIVD toegesneden wettelijke regime, dat afwijkt van
het wettelijk regime dat bijvoorbeeld in de Wet politieregisters is neergelegd
voor de gegevens in persoonsregistraties die worden gehouden ten behoeve van
de uitvoering van de politietaak. Dergelijke verschillen manifesteren
zich bijvoorbeeld in het verstrekkingenregime, maar ook op het punt van de
rechten van de geregistreerde. Voorts is het aanbrengen van een strikte scheiding
en de handhaving daarvan van belang in verband met het kunnen dragen van de
verantwoordelijkheid voor de desbetreffende gegevensverwerking c.q. registratie.
Er is dan ook bij alle partijen een eigen belang aanwezig om te bewerkstelligen
dat de strikte scheiding wordt gehandhaafd. Voor de RID heeft het hoofd van
de BVD aanwijzingen gegeven, die zijn neergeslagen in het Handboek RID1. Op de naleving van deze aanwijzingen, die onder meer
betrekking hebben op het treffen van voorzieningen voor gescheiden informatiestromen,
archieven – ook met betrekking tot geautomatiseerde bestanden –
ziet in de dagelijkse praktijk de chef RID toe; overigens heeft ook de korpschef
hier een taak (de chef RID staat immers onder diens leiding). Voorts is voorzien
in controle achteraf via de jaarlijks onder verantwoordelijkheid van de BVD
te houden schouwingsprocedures. Deze jaarlijkse schouw is echter gebaseerd
op het Privacyreglement BVD en heeft als zodanig de functie om de scheiding
op grond van dit reglement te garanderen. Tot slot wordt opgemerkt, dat in
de opleidingen die worden verzorgd voor de RID-medewerkers nadrukkelijk aan
de hiervoor geschetste problematiek aandacht geschonken.De leden van de VVD-fractie stelden de vraag of er ook ambtenaren van
andere diensten voor de MIVD werken. Ingevolge artikel 55 van het wetsvoorstel
verrichten de aldaar genoemde ambtenaren slechts werkzaamheden voor de AIVD.
Het wetsvoorstel bevat geen vergelijkbare bepaling voor de MIVD. Overigens
behelst artikel 55 van het wetsvoorstel, behoudens de daarin vermelde uitbreiding
met een categorie toezichtsambtenaren, geen wijzigingen ten opzichte van de
huidige – op artikel 18 van de huidige Wiv gebaseerde – situatie.
Ook onder het regime van de huidige Wiv verrichten de hiervoor genoemde functionarissen
geen werkzaamheden voor de MID.De ambtenaren van de AIVD en van de MIVD hebben nadrukkelijk geen opsporingsbevoegdheid.
De leden van de VVD-fractie vroegen of zij wel bevoegd zijn personen aan te
houden en voor te geleiden.De bevoegdheid om verdachten aan te houden en voor te geleiden komt alleen
toe aan opsporingsambtenaren; dit ligt alleen anders in het geval de verdachte
op heterdaad wordt betrapt, immers dan komt de bevoegdheid tot aanhouding
een ieder toe (dus ook ambtenaren van de AIVD en de MIVD). Zie artikel 53
van het Wetboek van Strafvordering.Naar het oordeel van de leden van de CDA-fractie bewerkstelligt de in
artikel 9 van het wetsvoorstel neergelegde regeling een papieren scheiding
tussen – wat zij noemen – AIVD-werk en politiewerk. Zij vroegen
in dit verband om een nadere onderbouwing van de wijze waarop op deze scheiding
wordt toegezien.De in artikel 9 neergelegde regeling bewerkstelligt naar ons oordeel,
anders dan de leden van de CDA-fractie menen, geen papieren scheiding. In
ons rechtsbestel komt de bevoegdheid tot opsporen alleen toe aan hen die daartoe
uitdrukkelijk zijn aangewezen. In artikel 9, eerste lid, dat gelet hierop
strikt genomen een overbodige bepaling is, wordt niettemin expliciet gesteld
dat de ambtenaren van de diensten geen bevoegdheid tot het opsporen van strafbare
feiten bezitten. In artikel 9, tweede lid, wordt aansluitend bepaald dat de
in artikel 55 bedoelde ambtenaren bij het verrichten van werkzaamheden ten
behoeve van de AIVD geen bevoegdheden tot het opsporen van strafbare feiten
uit mogen oefenen. Het toezicht daarop berust in de eerste plaats bij de minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, die verantwoordelijk is voor
de AIVD en voor de werkzaamheden die door de artikel 55 ambtenaren ten behoeve
van de AIVD worden verricht. Daarnaast ligt een toezichthoudende
rol voor het openbaar ministerie en de rechter. Immers, indien een ambtenaar
als bedoeld in artikel 55 in diens hoedanigheid van medewerker AIVD toch gebruik
maakt van opsporingsbevoegdheden die hem in zijn andere hoedanigheid toekomen,
is er sprake van een onbevoegde uitoefening van opsporingsbevoegdheid.De leden van de CDA-fractie vroegen voorts een nadere toelichting op de
wijze waarop tussen AIVD-gegevens en politiegegevens een strikt onderscheid
wordt gemaakt. Allereerst willen wij deze leden verwijzen naar hetgeen wij
hiervoor in antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie hebben gesteld.
In aanvulling daarop willen wij nog het volgende stellen.Voorop gesteld wordt dat de AIVD en de politie duidelijk verschillende
taken uitvoeren. Dat brengt mee dat de gegevensverwerking bij de AIVD en die
bij de politie in beginsel strikt gescheiden plaatsvinden. Dat impliceert
niet dat van enige informatie-uitwisseling tussen AIVD enerzijds en politie/justitie
anderzijds geen sprake zou mogen zijn. Op grond van artikel 15, tweede lid,
van de Wet op de politieregisters kunnen reeds thans gegevens uit politieregisters
aan de BVD en de MID worden verstrekt die deze dienst ten behoeve van de uitvoering
van haar taak nodig heeft. Daarnaast worden op grond van de artikelen 11 en
12 van de Wiv door de BVD reeds jarenlang ambtsberichten aan het openbaar
ministerie verstrekt waarin mededeling wordt gedaan van door de dienst verwerkte
gegevens die van belang kunnen zijn voor de opsporing en vervolging van strafbare
feiten. Beide vormen van informatie-uitwisseling hebben hun waarde bewezen.
Wel heeft de Commissie Van Traa in haar eindrapport de vraag opgeworpen of
de artikelen 11 en 12 van de Wiv voldoende basis voor de verstrekking van
BVD-gegevens aan het openbaar ministerie vormen. De Commissie heeft om die
reden aanbevolen het gebruik van BVD-informatie ten behoeve van de opsporing
beter te regelen1. Aan deze aanbeveling is gevolg
gegeven in artikel 37 van het wetsvoorstel, waarin een expliciete wettelijke
basis aan de gegevensverstrekking door een dienst ten behoeve van de opsporing
wordt gegeven. Van belang in dit verband is dat deze gegevensverstrekking
via een daartoe aangewezen officier van justitie dient te lopen, die op grond
van het derde lid van artikel 37 van het wetsvoorstel controle kan uitoefenen
op de juistheid van de door een dienst gegeven informatie. Tegen deze achtergrond
valt slechts in zoverre een strikt onderscheid tussen AIVD-gegevens en politiegegevens
te maken dat verstrekking van deze gegevens aan het openbaar ministerie, respectievelijk
de AIVD aan een specifiek doel is gebonden: de opsporing en vervolging van
strafbare feiten, respectievelijk de goede taakuitoefening door de AIVD. Overigens
zijn wij het oneens met de suggestie van deze leden dat zich in het verleden
op het punt van de informatie-uitwisseling misstanden hebben voorgedaan. Wij
zien ons in deze opvatting gesterkt door de Commissie Van Traa, die zich weliswaar
op het standpunt stelde dat het grensvlak tussen politie en BVD nadere normering
behoeft, doch tevens aangaf dat dit niet wil zeggen dat in de relatie tussen
de BVD en de politie veel zaken fout gaan2. De
door deze leden in dit kader tot slot gestelde vraag of het wetsvoorstel op
dit punt een toetsing aan het EVRM kan doorstaan, kunnen wij bevestigend beantwoorden. 3. GEGEVENSVERWERKING DOOR DE DIENSTEN 3.1 Het begrip «gegevensverwerking»De leden van de VVD-fractie vroegen of tot het verwerken van gegevens
onder omstandigheden ook gerekend kan worden het creëren en verspreiden
van al dan niet juiste gegevens om daarmee bepaalde effecten –
bijvoorbeeld met het oog op het voortbestaan van de democratische rechtsorde –
te bereiken.Het creëren en verspreiden van al dan niet juiste gegevens is, gelet
op de gehanteerde definitie van gegevensverwerking, daaronder te begrijpen.
In het wetsvoorstel worden echter in paragraaf 3.1 aan de gegevensverwerking
door de diensten in algemene zin bepaalde eisen gesteld. Zo dient bijvoorbeeld
de verwerking van gegevens in overeenstemming met de wet te geschieden en
op behoorlijke en zorgvuldige wijze (artikel 12, derde lid); verstrekking
van gegevens die bij de diensten berusten dient dan ook in overeenstemming
te zijn met de daarvoor in paragraaf 3.3 van het wetsvoorstel gestelde
regels. De hoofden van de diensten dienen voorts zorg te dragen voor de nodige
voorzieningen ter bevordering van de juistheid en volledigheid van de gegevens
die worden verwerkt (artikel 16, onderdeel a). Hoewel onder omstandigheden
het creëren en verspreiden van onjuiste gegevens met het oog op de effecten
waarop de leden van de fractie van de VVD doelen wenselijk kan zijn, is dat
mede gelet op hetgeen hiervoor is gesteld in het kader van de nieuwe Wiv vrijwel
uitgesloten. De enige mogelijkheid die thans denkbaar is, ligt besloten in
de bevoegdheid tot inzet van een agent, die immers kan worden belast met het
bevorderen of treffen van maatregelen ter bescherming van door een dienst
te behartigen belangen (artikel 21, eerste lid, onder a, onder 2°). Een
algemene bevoegdheid ter zake is dus niet gegeven en zou indien wenselijk
geacht afzonderlijk dienen te worden geregeld.De leden van de D66-fractie vroegen waarom bij de definiëring van
het begrip «gegevensverwerking» in artikel 1 van het wetsvoorstel
geen aansluiting is gezocht bij het begrip «verwerking van persoonsgegevens»,
zoals gedefinieerd in de voorgestelde Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp).
Ook vroegen zij wat de regering onder «bewerking» verstaat.Het is wel degelijk de bedoeling dat de door deze leden bedoelde definitie
aansluit bij de definitie van het begrip «verwerking van persoonsgegevens»
in de voorgestelde Wet bescherming persoonsgegevens. De thans gebruikte definitie
is ontleend aan een eerder concept van die wet. Abusievelijk is deze definitie
niet aangepast, toen het desbetreffende begrip in het definitieve wetsvoorstel
voor de Wbp anders kwam te luiden. Deze omissie wordt bij bijgevoegde nota
van wijziging hersteld. Overigens wijzen wij erop dat het begrip «gegevensverwerking»
in het onderhavige wetsvoorstel ruimer is dan het begrip «verwerking
van persoonsgegevens» in de Wbp: het omvat ook de verwerking van andere
dan persoonsgegevens. Omdat de term «bewerking» in de aangepaste
definitie van het begrip «gegevensverwerking» niet meer voorkomt,
menen wij de vraag naar de betekenis van die term verder buiten beschouwing
te kunnen laten. 3.2 Algemene bepalingen met betrekking tot gegevensverwerking
door de diensten Enkele aanvullende eisen met betrekking tot de verwerking
van gevoelige persoonsgegevensDe leden van de CDA-fractie vroegen welke beperkingen worden aangelegd
bij het verwerken van andere dan persoonsgegevens en bij het bewerken en met
elkaar in verband brengen van gegevens. Zij meenden dat, ondanks de beperkingen
in artikel 13 van het wetsvoorstel, in feite alle gegevens kunnen worden verzameld.
Geeft artikel 13, vierde lid, niet een ontsnappingsclausule die in feite altijd
kan worden gehanteerd, zo vragen deze leden.De beperkingen die in algemene zin aan het verwerken van gegevens –
zowel persoonsgegevens als andere gegevens – zijn gesteld, zijn opgenomen in artikel 12 van het wetsvoorstel. Deze beperkingen behelzen
het vereiste dat verwerking slechts plaatsvindt voor een bepaald doel, het
vereiste dat de verwerking noodzakelijk is voor een goede uitvoering van de
Wiv of de Wet veiligheidsonderzoeken en het vereiste dat de verwerking geschiedt
in overeenstemming met de wet en op behoorlijke en zorgvuldige wijze. Genoemde
beperkingen zijn ontleend aan die welke in het voorstel voor de Wet bescherming
persoonsgegevens zijn opgenomen en zijn derhalve indirect gebaseerd op de
Europese privacy-richtlijn (Richtlijn 95/46/EG, PbEG L 281). Deze beperkingen
gelden ook voor het bewerken en het met elkaar in verband brengen van gegevens,
die beide immers vormen van gegevensverwerking zijn. Daarbij geldt dat het
met elkaar in verband brengen van gegevens allerminst een vrijbrief voor het
verzamelen van alle mogelijke gegevens inhoudt. Het verzamelen van de gegevens,
die met elkaar in verband kunnen worden gebracht, dient op zichzelf beschouwd
ook rechtmatig te hebben plaatsgevonden, dat wil zeggen binnen de beperkingen
die in artikel 13 zijn neergelegd. In dit licht valt dan ook niet goed te
begrijpen waarop deze leden hun mening baseren dat in feite alle gegevens
kunnen worden verzameld. Als alleen al naar de beperkingen in het eerste en
tweede lid van artikel 13 wordt gekeken, moet aanstonds duidelijk zijn dat
slechts persoonsgegevens van een zeer klein deel van de bevolking van Nederland
in aanmerking komt voor verwerking door de diensten. Als het bovendien om
zgn. gevoelige gegevens gaat, worden voor de verwerking daarvan in het derde
en vierde lid enkele aanvullende eisen gesteld. De beperkte mogelijkheid die
het vierde lid biedt om dergelijke gegevens te verwerken, zouden wij bepaald
niet willen aanmerken als een ontsnappingsclausule die in feite altijd kan
worden gehanteerd. Het vierde lid sluit uit dat verwerking van gevoelige gegevens
uitsluitend op grond van de in het derde lid genoemde kenmerken als godsdienst
en ras plaatsvindt. Daarnaast is de eveneens in het vierde lid opgenomen eis
van onvermijdelijkheid een zwaarder criterium dan de noodzakelijkheidseis
die in artikel 12 is opgenomen. Overigens merken wij nog op dat de inhoud
van het derde en vierde lid niet uniek is. Zij komt nagenoeg overeen met die
van artikel 5, eerste en tweede lid, van de Wet politieregisters. Gegevensverwerking ten behoeve van de AIVD door andere
ambtenarenDe leden van de CDA-fractie vroegen waarom in artikel 14, tweede lid,
van het wetsvoorstel, niet is gekozen voor een verplichtende bepaling –
in plaats van de huidige «kan»-bepaling – waar het gaat
om het geven van nadere aanwijzingen door het hoofd van de AIVD omtrent het
gescheiden houden van de verwerking van gegevens door de ambtenaren, bedoeld
in artikel 55, van het wetsvoorstel ten behoeve van de AIVD van de verwerking
van gegevens door de desbetreffende ambtenaren ten behoeve andere doeleinden.Naar ons oordeel is de hoofdnorm, die in artikel 14, tweede lid, eerste
volzin is neergelegd voldoende duidelijk: tussen de gegevens verwerkt ten
behoeve van de AIVD en die verwerkt ten behoeve van andere doeleinden dient
een strikte scheiding te zijn. Een verplichting om daarnaast nog nadere aanwijzingen
te geven achten we daarom ook niet nodig. Dat laat onverlet dat in de praktijk
behoefte kan bestaan om waar nodig dergelijke aanwijzingen te geven; het kan
hier gaan om meer algemene aanwijzingen maar ook om een aanwijzing in een
concrete situatie (bijvoorbeeld om een bepaalde ongewenste situatie te redresseren).
Naar onze mening moet dan ook worden volstaan met het scheppen van louter
de bevoegdheid dergelijke aanwijzingen te geven. Overige algemene bepalingen met betrekking tot gegevensverwerkingDe leden van de D66-fractie vragen naar aanleiding van de in artikel 16
bedoeld zal zijn artikel 15 – van het wetsvoorstel neergelegde zorgplicht
voor de hoofden van de diensten voor geheimhouding van daarvoor in aanmerking
komende gegevens en bronnen waaruit gegevens afkomstig zijn, wat het onderscheidend
criterium is bij «daarvoor in aanmerking komend».In algemene zin geldt dat, zolang de lange termijn doeleinden van een
dienst zich daartegen verzetten, daaraan gerelateerde gegevens geheim dienen
te zijn en te blijven. Op de hoofden van de diensten rust dan ook de zorgplicht
zodanige maatregelen te treffen dat deze geheimhouding wordt verzekerd. Immers
zodra dergelijke gegevens publiekelijk bekend raken, ontstaat zicht op het
actuele kennisniveau van een dienst waardoor de lange termijn doeleinden van
de dienst worden geschaad. Meer in specifieke zin geldt daarnaast het volgende.
De diensten verzamelen gegevens uit verschillende bronnen. Voor zover deze
gegevens zijn ontleend aan zgn. open bronnen, dat wil zeggen bronnen die voor
een ieder toegankelijk zijn (zoals kranten, tijdschriften, televisie, radio
e.d.), kan bescherming van deze bronnen achterwege blijven. Indien op enig
moment namelijk indien de lange termijn doeleinden van de dienst geen gevaar
meer lopen tot verstrekking van dergelijke gegevens in het kader van een verzoek
om kennisneming overgegaan zou kunnen worden, kan de bescherming van deze
bronnen achterwege blijven. Dat ligt natuurlijk anders, indien de gegevens
uit zgn. gesloten bronnen afkomstig zijn. Daartoe behoren in het bijzonder
gegevens afkomstig van informanten en agenten, en van (buitenlandse) zusterdiensten.
Bij verstrekking van gegevens in het kader van een verzoek om kennisneming
zullen deze bronnen geheim dienen te blijven; met betrekking tot menselijke
bronnen, maar overigens ook met betrekking tot technische bronnen, is deze
bronbescherming zelfs absoluut. 3.3 De verzameling van gegevens 3.3.1 De algemene bevoegdheid tot gegevensverzamelingDe leden van de D66-fractie was het niet geheel duidelijk of het vervallen
van het machtigingsvereiste in artikel 17 ertoe kan leiden dat diensten gemakkelijk
een verzoek zullen indienen bij houders van persoonsregistraties. Zij vroegen
of met het machtigingsvereiste ook niet een zekere verantwoording voor het
verzoek wegvalt.Het doen laten vervallen van het vereiste van een machtiging, zoals dat
thans in artikel 17, eerste lid, onder b, van de (huidige) Wiv is opgenomen,
zal naar ons oordeel niet met zich meebrengen dat de diensten gemakkelijk,
bedoeld zal zijn gemakkelijker, een verzoek zullen indienen bij houders van
persoonsregistraties; ook op het punt van verantwoording wijzigt niets. De
huidige machtiging is, om redenen zoals uiteengezet in de memorie van toelichting,
noodzakelijkerwijs al in algemene termen gesteld. Kort gezegd wordt daarin
bepaald, (a) dat men zich tot houders van persoonsregistraties mag wenden,
indien zulks noodzakelijk is ter uitvoering van de ingevolge de Wiv aan de
diensten opgedragen taak, (b) het verzoek om persoonsgegevens beperkt blijft
tot de gegevens die noodzakelijk zijn voor het doel van een bepaald onderzoek
dan wel een bepaalde operationele activiteit, mede gelet op de aard en omvang
daarvan, (c) dat het verzamelen van gegevens op een wijze dient plaats te
vinden die zo min mogelijk inbreuk maakt op de persoonlijke levenssfeer van
degene op wie het onderzoek zich richt en andere personen ten aanzien van
wie gegevens zijn verkregen en – ten slotte – (d) verzoeken om
gegevens slechts mogen worden gedaan door daartoe door het hoofd van de dienst
aangewezen ambtenaren, die zich jegens de houder van een persoonsregistraties
dienen te legitimeren. Het lijkt ons dat deze machtigingsvoorwaarden weinig
tot geen toegevoegde waarde hebben ten opzichte van hetgeen in het wetsvoorstel
in algemene zin als voorwaarden met betrekking tot de verwerking (waaronder
begrepen: verzameling) van persoonsgegevens zijn gesteld. Het noodzakelijkheidsvereiste zoals dat onder a en b tot uitdrukking is gebracht geldt
immers ingevolge artikel 12, eerste en tweede lid, in algemene zin voor het
gehele proces van gegevensverwerking door een dienst. Wat betreft het vereiste
ad c, waarin het proportionaliteitsvereiste tot uitdrukking wordt gebracht,
geldt dat dit hoewel wij het waar het de bijzondere bevoegdheden betreft expliciet
in het wetsvoorstel hebben neergelegd tot de algemeen geldende beginselen
dient te worden gerekend. Tot slot wordt opgemerkt dat het onder d gestelde
vereiste in artikel 17, tweede lid, is neergelegd.Tot slot de vraag van de leden van de D66-fractie, of nu niet een te grote
verantwoordelijkheid bij de houders van persoonsregistraties wordt gelegd
om te beslissen of zij overgaan tot het verstrekken.Wij zien niet in op welke wijze het doen laten vervallen van de machtigingsconstructie
op dit punt enige wijziging in de eigen verantwoordelijkheid van de houders
betekent. Zij zullen – evenals nu – zelfstandig een beslissing
dienen te nemen of zij tot verstrekking overgaan; een verplichting tot verstrekking
is immers niet in artikel 17 voorzien. Met dit laatste beantwoorden wij tegelijkertijd
de vraag van de leden van de CDA-fractie, die ons vroegen waar en op welke
wijze expliciet is vastgelegd dat een dergelijke verplichting niet bestaat.
Het voorgaande laat onverlet dat het verzamelen van gegevens als bedoeld in
artikel 17 van het wetsvoorstel uiteraard wel onder de algemene politieke
verantwoordelijkheid van de betrokken minister blijft vallen. Het gaat hier
echter om verschillende verantwoordelijkheden: die van de minister waar het
gaat om het vragen van informatie, en die van de houder voor het eventueel
verstrekken daarvan.De leden van de CDA-fractie vroegen ons tevens een nadere onderbouwing
van het gevolg van het buiten toepassing verklaren van een eventueel bestaande
verplichting om bepaalde gegevens omtrent gedane verstrekkingen vast te leggen
(protocolplicht).Het gevolg van het buiten toepassing verklaren van de protocolplicht is
dat door de houder van een persoonsregistratie aan een verzoek van een geregistreerde
om hem te informeren aan welke persoon of instantie hem betreffende gegevens
zijn verstrekt, voor zover het gaat om gegevensverstrekking aan de AIVD of
de MIVD, niet voldaan hoeft te worden. Dit is in het bijzonder van belang
om te garanderen, dat de desbetreffende persoon niet op de hoogte raakt van
een eventueel onderzoek van een dienst waarin hij – blijkens de gegevensverstrekking
aan de dienst – is betrokken. Het wel verstrekken van zogeheten protocolgegevens
kan immers leiden tot frustratie van een (actueel) onderzoek van een dienst
c.q. zicht geven op het actueel kennisniveau van een dienst. Voor een goede
taakuitvoering door de diensten is dit funest. 3.3.2 De regeling van de bijzondere bevoegdheden van de
dienstenAlvorens in te gaan op de diverse vragen en opmerkingen met betrekking
tot de regeling van de bijzondere bevoegdheden in paragraaf 3.2.2 van
het wetsvoorstel, willen wij erop wijzen dat bij nota van wijziging de in
deze paragraaf opgenomen regeling op diverse onderdelen wordt gewijzigd en
aangevuld. In het bijzonder met betrekking tot de voorgestelde regeling ter
zake van de interceptie van telecommunicatie (de artikelen 25 en 26) is gebleken
dat deze – gelet op de praktische uitvoering daarvan – een nadere
verfijning behoeft. Dat heeft er onder meer toe geleid dat een bepaalde vorm
van interceptie (het zogeheten «searchen»; verkenning van de telecommunicatie)
in een afzonderlijk artikel (artikel 25a) dient te worden ondergebracht. Daarnaast
zijn enkele wijzigingen aangebracht in verband met de totstandkoming van de
Telecommunicatiewet. Deze en andere wijzigingen van de regeling betreffende
de bijzondere bevoegdheden van de diensten, worden in de toelichting op de
nota van wijziging uitvoerig toegelicht. In het onderstaande
zal – waar dat functioneel is – eveneens op eventuele wijzigingen
worden ingegaan. Dat brengt onvermijdelijk enige overlap met zich mee tussen
hetgeen in deze nota als in de toelichting op de nota van wijziging is gesteld.De leden van de PvdA-fractie vragen of de bijzondere bevoegdheden tevens
kunnen worden uitgeoefend voor andere doeleinden dan het verzamelen van gegevens,
bijvoorbeeld ten behoeve van het daadwerkelijk verhinderen van een terroristische
aanslag.De bijzondere bevoegdheden in par. 3.2.2 van het wetsvoorstel zijn, op
een enkele uitzondering na, alle bedoeld voor het verzamelen van gegevens.
Dat moge in de eerste plaats blijken uit het feit dat deze paragraaf deel
uitmaakt van par. 3.2, die als titel «De verzameling van gegevens»
heeft. Doch ook uit de regeling van de bijzondere bevoegdheden zelf kan worden
afgeleid dat zij in bijna alle gevallen ertoe dienen om gegevens te verzamelen.
Soms blijkt dit uit de aard van de bevoegdheid zelf, zoals bij de bevoegdheid
tot het gericht aftappen van telecommunicatie (vgl. artikel 25). In andere
gevallen blijkt dit uit de expliciete vermelding dat de uitoefening van de
bevoegdheid gericht is op het verzamelen van gegevens. Een voorbeeld daarvan
is de regeling van het observeren (vgl. artikel 20).De uitzonderingen op het uitgangspunt dat de bijzondere bevoegdheden gericht
zijn op het verzamelen van gegevens zijn de volgende. De enige echte uitzondering
is gelegen in artikel 21, eerste lid, onder a, onder 2°, waarin is vastgelegd
dat agenten kunnen worden belast met het bevorderen of het treffen van maatregelen
ter bescherming van een door een dienst te behartigen belang. Hoewel deze
bevoegdheid niet gericht is op het verzamelen van gegevens, is uit een oogpunt
van toegankelijkheid ervoor gekozen haar te integreren in het artikel waarin
de inzet van agenten in bredere zin is geregeld. De andere «uitzonderingen»
betreffen de bevoegdheden die weliswaar niet direct, maar wel indirect op
het verzamelen van gegevens zijn gericht. Het gaat om zgn. accessoire bevoegdheden,
die ertoe dienen om andere bevoegdheden die wel direct op het verzamelen van
gegevens gericht zijn, goed te kunnen uitoefenen. Genoemd worden de bevoegdheid
tot het oprichten en inzetten van rechtspersonen ter ondersteuning van operationele
activiteiten (artikel 21, eerste lid, onder b) en de bevoegdheid tot het betreden
van elke plaats, voor zover dat redelijkerwijs nodig is om bepaalde andere
bevoegdheden te kunnen uitoefenen (artikel 29).Uitsluitend de eerdergenoemde bevoegdheid om agenten in te zetten voor
het bevorderen of het treffen van maatregelen ter bescherming van een door
een dienst te behartigen belang, kan, zo nodig, direct worden benut om bijvoorbeeld
een terroristische aanslag tegen te gaan. In de overige gevallen kan een dergelijke
aanslag worden verhinderd door de informatie te verstrekken die een dienst
met betrekking tot de voorgenomen aanslag heeft verzameld. De bevoegdheid
om daartoe gegevens aan derden te verstrekken die de nodige maatregelen kunnen
nemen om de aanslag te verhinderen, is geregeld in de artikelen 35 tot en
met 40 van het wetsvoorstel.De leden van de VVD-fractie vroegen of een indruk kan worden gegeven in
welke mate van de diverse bijzondere bevoegdheden gebruik gemaakt wordt.Tot onze spijt kunnen wij op de vraag van deze leden geen antwoord geven.
Informatie over de mate waarin bijzondere bevoegdheden worden ingezet –
hoe algemeen ook gesteld – betreft informatie over operationele aangelegenheden,
die uitsluitend ter vertrouwelijke kennisneming aan de commissie IVD van de
Tweede Kamer kan worden verstrekt. Dergelijke informatie, in het bijzonder
waar het gaat om de aantallen zogeheten m- en t-lasten (lasten aan het hoofd
van de BVD tot aftappen van telecommunicatie of de inzet van
microfoons), wordt verstrekt in het geheime jaarverslag van de BVD dat aan
deze commissie wordt gezonden. Op verzoek van de commissie zal met ingang
van het geheime jaarverslag over 1998 ook informatie worden verstrekt inzake
de inzet van enkele andere bijzondere bevoegdheden. Het betreft hier –
naast de eerder genoemde m- en t-lasten – in het bijzonder het aantal
binnentredingsacties. Indien de commissie meer informatie wenst – ook
over de inzet van andere bijzondere bevoegdheden – wordt deze uiteraard,
zij het ter vertrouwelijke kennisneming, verstrekt.De leden van de VVD-fractie vroegen voorts op welke wijze het parlement
de minister kan controleren als het gaat om het gebruik maken van de bijzondere
bevoegdheden en het handelen van de minister in dat verband.Zoals uit het antwoord op de vorige vraag van de leden van deze fractie
kan worden opgemaakt, ligt de parlementaire controle waar het gaat om de inzet
van bijzondere bevoegdheden in concrete gevallen en de daarbij door de betrokken
minister gemaakte afwegingen in handen van de commissie IVD van de Tweede
Kamer. De desbetreffende informatie is immers – om evidente redenen –
geheim. Onder het regime van de nieuwe Wiv treedt hier geen verandering in
op, zij het dat de nieuwe commissie van toezicht uit eigen beweging dan wel
op verzoek van de kamer gericht onderzoek kan doen naar de wijze waarop van
bijzondere bevoegdheden gebruik gemaakt wordt. Dit toezicht mondt uit in toezichtsrapportages,
die – zoals bij nota van wijziging wordt voorgesteld – een openbaar
en geheim deel bevatten. Voor zover het gaat om rapportage over de operationele
inzet van bijzondere bevoegdheden zoals hiervoor aangegeven, zal deze slechts
in de vorm van een geheime rapportage – via de betrokken minister, vergezeld
van diens reactie daarop – aan de commissie IVD van de Tweede Kamer
kunnen uitmonden. Het openbare deel van de toezichtsrapportage, waarin geen
gegevens als bedoeld in artikel 8, derde lid, van het wetsvoorstel, mogen
zijn opgenomen, zal – via de betrokken minister en met diens reactie
daarop – aan de beide kamers der Staten-Generaal dienen te worden gezonden.
Dit alles leidt ertoe dat de parlementaire controle via de activiteiten van
de commissie van toezicht, ook waar het de toepassing van bijzondere bevoegdheden
betreft, een extra dimensie kan krijgen.De leden van de fractie van het CDA wensten een nadere toelichting op
de reikwijdte van submandatering1, alsmede wensten
deze leden geïnformeerd te worden op welke wijze controle wordt uitgeoefend
op de omvang en het aantal submandateringen.Alvorens meer concreet in te gaan op de vragen van deze leden, merken
we het volgende op. In algemene zin geldt dat de toestemming voor de inzet
van bijzondere bevoegdheden dient te worden genomen op het voor de desbetreffende
bijzondere bevoegdheid meest in aanmerking komende niveau dat in de hiërarchie
van de organisatie voldoende hoog is, en waarbij tevens rekening wordt gehouden
met de eis dat de flexibiliteit van de inzet van dergelijke bevoegdheden op
adequate wijze wordt gegarandeerd waardoor een effectieve en tijdige taakuitvoering
door de dienst mogelijk is. Hoewel naar ons oordeel het moeilijk is om in
theoretische zin een rangorde aan te brengen tussen de verschillende bijzondere
bevoegdheden waar het gaat om de mate van ingrijpendheid in de persoonlijke
levenssfeer van burgers, hetgeen dan min of meer automatisch gevolgen zou
dienen te hebben voor de vaststelling van het niveau waarop toestemming dient
te worden verleend (hoe ingrijpender de bevoegdheid, hoe hoger in de organisatie
de functionaris dient te worden aangewezen die voor de toepassing daarvan
toestemming dient te verlenen), bestaat er naar ons oordeel wel een zekere
consensus dat de uitoefening van bepaalde bevoegdheden – in het bijzonder
die bevoegdheden die raken aan meer specifiek in de Grondwet uitgewerkte grondrechten,
zoals die welke in artikel 12 en 13 zijn neergelegd – toestemming
op een hoger niveau vereisen dan de uitoefening van andere bevoegdheden. In
het wetsvoorstel is dan ook bepaald dat als het gaat om bijvoorbeeld het gericht
aftappen en opnemen van telecommunicatie altijd toestemming van de minister
is vereist; zelfs het hoofd van de dienst kan deze toestemming niet verlenen.Nu echter wat meer concreet de vragen van de leden van de CDA-fractie.De hoofdregel voor wat betreft het verlenen van toestemming is neergelegd
in artikel 19, eerste lid, van het wetsvoorstel: de uitoefening van een bijzondere
bevoegdheid is slechts toegestaan, indien, voor zover niet anders is bepaald,
de betrokken minister of namens deze het hoofd van de dienst daartoe toestemming
heeft gegeven.De hoofdregel geldt voor zover niet anders is bepaald.Zo is in een aantal gevallen bepaald dat uitsluitend de minister toestemming
kan verlenen; dus ook niet in mandaat door het hoofd van de dienst. Het betreft
hier:– de toepassing van observatie- en registratiemiddelen in woningen
(artikel 20, tweede en derde lid);– de opdracht aan bestuursorganen om medewerking te verlenen bij
het creëren van pseudo-identiteiten (artikel 21, tweede lid);– het doorzoeken van woningen (artikel 22, vierde lid);– het met een technisch hulpmiddel gericht aftappen, ontvangen en
opnemen en afluisteren van elke vorm van gesprek, telecommunicatie of gegevensoverdracht
door middel van een geautomatiseerd werk, ongeacht waar een en ander plaatsvindt
(artikel 25, tweede en derde lid);– de selectie op ongericht ontvangen niet-kabelgebonden telecommunicatie
(artikel 26, vierde en vijfde lid);– de uitvoering van een handeling die niet is te herleiden tot een
bijzondere bevoegdheid die reeds is geregeld en die bij uitvoering daarvan
leidt of kan leiden tot beperking van het recht op bescherming van de persoonlijke
levenssfeer, bedoeld in artikel 10, eerste lid, van de Grondwet.In een enkel geval is bepaald dat een andere autoriteit dan de betrokken
minister of namens deze het hoofd van de dienst toestemming dient te verlenen,
namelijk de rechtbank te Den Haag voor zover het gaat om het openen van brieven
en andere geadresseerde zendingen, zonder goedvinden van de afzender of de
geadresseerde (artikel 23, eerste lid). Nu ingevolge artikel 13, eerste lid,
van de Grondwet het briefgeheim uitsluitend kan worden geschonden in de gevallen
bij de wet bepaald op last van de rechter, is geen toestemming vereist als
bedoeld in artikel 19 (zie artikel 23, tweede lid).Tot slot is – naast het hiervoor vermelde geval – met betrekking
tot de uitoefening van een aantal andere bijzondere bevoegdheden bepaald dat
geen toestemming is vereist. Het betreft hier:– het gericht ontvangen en opnemen van niet-kabelgebonden telecommunicatie
dat zijn oorsprong of bestemming heeft in andere landen aan de hand van een
technisch kenmerk, voor zover deze telecommunicatie betrekking heeft op militair
berichtenverkeer (artikel 25, achtste lid; nieuw);– het met een technisch hulpmiddel gericht ontvangen en opnemen
van niet- kabelgebonden telecommunicatie dat zijn oorsprong of bestemming
heeft in andere landen aan de hand van een technisch kenmerk ter verkenning
van de communicatie (artikel 25a, eerste lid);– het met een technisch hulpmiddel ontvangen en opnemen van niet-kabelgebonden
telecommunicatie, met inbegrip van de bevoegdheid om versleuteling
van de telecommunicatie ingedaan te maken (artikel 26, eerste lid);– het richten van een verzoek aan de aanbieders van openbare telecommunicatienetwerken
en openbare telecommunicatiediensten in de zin van de Telecommunicatiewet,
om gegevens te verstrekken ter zake van alle verkeer dat over een openbaar
telecommunicatienetwerk, dan wel met gebruikmaking van openbare telecommunicatiediensten
heeft plaatsgevonden dan wel zal plaatsvinden ten aanzien van een in dat verzoek
aangegeven nummer, dan wel ten aanzien van aan een in dat verzoek aangegeven
persoon of organisatie toebehorend nummer (artikel 27, eerste lid);– het richten van een verzoek aan de aanbieders van openbare telecommunicatiediensten
en openbare telecommunicatienetwerken in de zin van de Telecommunicatiewet,
om gegevens te verstrekken betreffende (a) de naam en de geregistreerde woon-
of verblijfplaats van de persoon dan wel de vestigingsplaats van de organisatie
aan wie onderscheidenlijk waaraan het in het verzoek aangegeven nummer als
bedoeld in die wet toebehoort, of (b) het nummer als bedoeld in die wet, alsmede
de geregistreerde woon- of verblijfplaats dan wel vestigingsplaats van de
in het verzoek aangegeven persoon onderscheidenlijk organisatie (artikel 28,
eerste lid);– de toegang tot elke plaats, voor zover dat redelijkerwijs nodig
is om bepaalde middelen aan te kunnen brengen of bepaalde bijzondere bevoegdheden
uit te kunnen oefenen (artikel 29, eerste lid). Het betreft hier allemaal gevallen waarvan wij gemeend hebben dat het
stellen van het vereiste van toestemming geen of nauwelijks toegevoegde waarde
heeft. Bijvoorbeeld doordat de uitoefening van de desbetreffende bevoegdheid
zo ongericht is, dat nog niet van een beperking van enig grondrecht kan worden
gesproken (temeer nu buiten het exceptionele geval van artikel 25a in die
gevallen nog niet gericht van de inhoud van de gegevens kennis mag worden
genomen, waarvoor in een latere fase wel toestemming is vereist) òf
doordat het om bevoegdheden gaat die accessoir zijn aan de uitoefening van
andere bijzondere bevoegdheden waarvoor wel het toestemmingsvereiste is gesteld.In andere dan de hiervoor geschetste gevallen geldt dus de hoofdregel
van artikel 19 van het wetsvoorstel met inbegrip van de mogelijkheid van onder-mandaat
door het hoofd van de dienst.Wat de mogelijkheid tot het verlenen van toestemming door het hoofd van
de dienst namens de minister, zoals in artikel 19, eerste lid, is neergelegd,
betreft, merken wij nog het volgende op. De bevoegdheid om namens de minister
toestemming te verlenen, is een vorm van mandaat. De bepalingen van afdeling
10.1.1 van de Algemene wet bestuursrecht zijn daarop van toepassing. De verantwoordelijke
minister kan dus op grond van artikel 10:6 van de Algemene wet bestuursrecht
algemene of bijzondere instructies geven ter zake van de uitoefening van de
gemandateerde bevoegdheid; op het hoofd van de desbetreffende dienst rust
een informatieplicht jegens de minister. De minister kan langs deze weg bijvoorbeeld
bepalen dat al dan niet in bepaalde, nader aan te duiden soorten van gevallen
toestemming voor de uitoefening van de desbetreffende bijzondere bevoegdheid
uitsluitend door de minister zelf kan worden verleend.Wat de mogelijkheid tot onder-mandaat door het hoofd van de dienst betreft,
wordt het volgende opgemerkt. Ingevolge artikel 19, tweede lid, kan het hoofd
van de dienst aan hem ondergeschikte ambtenaren bij schriftelijk besluit aanwijzen
die de toestemming, bedoeld in het eerste lid, namens hem kan verlenen. Een
dergelijk schriftelijk besluit dient aan de betrokken minister te worden gezonden,
zodat deze controle kan uitoefenen op de wijze waarop door de hoofden van
de diensten aan de mogelijkheid van onder-mandaat invulling wordt
gegeven. Indien de minister dat wenselijk acht, kan hij uiteraard ingrijpen
en de mandaatsregeling doen aanpassen; de bevoegdheid tot het geven van algemene
of bijzondere instructies door de minister blijft immers onverlet. Een regeling,
zoals neergelegd in artikel 19, tweede lid, van het wetsvoorstel is wat dit
betreft in de praktijk van grote ambtelijke organisaties alles behalve ongebruikelijk.Bij de bijzondere bevoegdheden waarvoor ingevolge het wetsvoorstel de
mogelijkheid van onder-mandaat geldt, gaat het overwegend om bijzondere bevoegdheden
die de diensten autonoom, dat wil zeggen zonder verplichte medewerking van
derden1, kunnen toepassen en die in de operationele
sfeer op flexibele doch verantwoorde wijze ingezet moeten kunnen worden. Afhankelijk
van de wijze waarop de uitvoering van in het bijzonder operationele activiteiten
bij een dienst is georganiseerd, moet onder-mandaat met betrekking tot daarvoor
in aanmerking komende bijzondere bevoegdheden mogelijk zijn. Bij de uitwerking
van de (onder-)mandaatsregeling kan en zal echter rekening dienen te worden
gehouden met gevallen, waarin het wel wenselijk en noodzakelijk wordt geacht
dat de bevoegdheden tot het verlenen van toestemming op een hoger niveau binnen
de organisatie wordt verleend. Dat geldt in het bijzonder voor de situaties
waarbij de inzet van een bijzondere bevoegdheid in een concreet onderzoek
een relatief groot afbreukrisico kent of waarbij overwegingen van principiële
aard een rol spelen. In de mandaatsregeling die door het hoofd van de AIVD
onderscheidenlijk het hoofd van de MIVD tezijnertijd zal worden getroffen,
zullen dergelijke randvoorwaarden aan de uitoefening van de bevoegdheid tot
toestemmingsverlening in mandaat worden gesteld. Dergelijke randvoorwaarden
komen overigens reeds nu veelvuldig in mandaatsregelingen van verschillende
aard voor.Wij hopen met het voorgaande betoog de vragen van de leden van de CDA-fractie
voldoende te hebben beantwoord.De leden van de D66-fractie gaven aan dat de praktische consequenties
van de in artikel 19 opgenomen regeling met betrekking tot de beslissingsbevoegdheid
ten aanzien van het uitoefenen van bijzondere bevoegdheden hen niet geheel
duidelijk is. In dat verband hebben zij enkele vragen. Zo vroegen deze leden
of de minister in kennis wordt gesteld van een namens hem genomen besluit
tot toestemming. Voorts vroegen zij of er enige indicatie is te geven van
de frequentie waarmee toestemming voor bijzondere bevoegdheden gevraagd wordt.
Ook vroegen zij of op welke gronden de regering het wenselijk acht om de mogelijkheid
van submandaat te introduceren alsmede hoeveel ambtenaren als gesubmanteerden
bevoegd zijn om toestemming te verlenen. Allereerst zouden wij deze leden willen verwijzen naar hetgeen hiervoor
in antwoord op vragen van de leden van de CDA-fractie is gesteld. In aanvulling
daarop merken wij op, dat een minister niet op de hoogte zal worden gesteld
van elk namens hem genomen besluit tot toestemming. Dat zou in de praktijk
niet alleen tot een grote bureaucratische rompslomp aanleiding geven, alleen
al vanwege het grote aantal gevallen waarin toestemming dient te worden verleend,
maar bovendien kan men zich afvragen wat een minister met dergelijke hoeveelheid
informatie zou moeten doen. Het lijkt ons van een groter belang dat in de
organisatie van de AIVD en de MIVD, bij de invulling van de te hanteren werkwijze
e.d., mechanismen zijn ingebouwd die – onder meer via de eerdergenoemde
mandaatsregeling – garanderen dat indien dat noodzakelijk is, de verantwoordelijke
minister tijdig en adequaat wordt geïnformeerd over aangelegenheden die
diens aandacht behoeven of waarvan overeenkomstig de wettelijke regeling en
anderszins gemaakte afspraken is voorgeschreven dat de minister zelf een beslissing
dient te nemen. Voor het overige geldt hetgeen gebruikelijk is
in het verkeer tussen de minister en de aan hem ondergeschikte ambtenaren.Wat de gevraagde indicatie ten aanzien van de frequentie van toestemmingverlening
betreft, merken wij op dat wat de BVD betreft het hierbij afgaande op de huidige
praktijkervaringen – eerder in termen van enkele duizenden gevallen
dan enkele honderden gevallen op jaarbasis dient te worden gerekend. Voor
de MID zal dit aantal overigens naar stellige verwachting beduidend lager
liggen. Tot slot wordt opgemerkt dat thans nog niet exact valt aan te geven
hoeveel ambtenaren als onder-gemandateerden bevoegd zullen worden verklaard
om toestemming te verlenen. Bij de implementatie van de nieuwe Wiv in de organisatie
van zowel de BVD/AIVD als de MID/MIVD zullen ook de bestaande mandaatsregelingen
en procedures tegen het licht moeten worden gehouden. Voor wat de AIVD betreft
ligt het – nog even afgezien van de soort bijzondere bevoegdheid –
in de rede dat naast het plaatsvervangend hoofd AIVD, in ieder geval de directeuren
en teamhoofden – binnen de grenzen van de nieuwe Wiv – de bevoegdheid
tot toestemmingverlening in daarbij aangegeven gevallen onder-gemandateerd
(kunnen) krijgen. Het gaat dan uiteindelijk om enkele tientallen functionarissen.Ten aanzien van de MID kan het volgende worden opgemerkt. Naar het zich
thans laat aanzien zal geen gebruik worden gemaakt van de in artikel 19, eerste
lid, geboden mogelijkheid onder-mandaat aan afdelingshoofden te verlenen ten
aanzien van de beslissingsbevoegdheid met betrekking tot de inzet van bijzondere
bevoegdheden. Een uitzondering hierop zal wellicht worden gemaakt ten aanzien
van de bevoegdheid tot het vaststellen van de aan onderwerpen gerelateerde
trefwoorden (bij nota van wijziging opgenomen in artikel 26, zesde lid). Voorts
zij opgemerkt dat het feit dat artikel 19, eerste lid, van het wetsvoorstel
mandaat aan het hoofd MIVD (of bij diens afwezigheid het plaatsvervangend
hoofd MIVD) toestaat, niet betekent dat van deze mandateringsmogelijkheid
gebruik moet worden gemaakt. Bij de uitwerking in de mandaatbesluiten van
Defensie zal terughoudend worden omgegaan met betrekking tot de mandaatverlening
aan het hoofd van de MIVD voor wat betreft de beslissingsbevoegdheid tot inzet
van bijzondere bevoegdheden.De leden van de kleine christelijke fracties onderschreven het belang
van een goede regeling van de beslissingsbevoegdheid met betrekking tot de
uitoefening van bijzondere bevoegdheden, in welk kader huns inziens terecht
strenge eisen worden gesteld aan de mogelijkheden van mandaat en submandaat.
Deze leden vroegen zich echter af of het niet te zwak uitgedrukt is als gesteld
wordt dat het denkbaar is dat de betrokken minister voor de onder hen ressorterende
dienst in algemene zin instructies kan geven in welke gevallen of soorten
van gevallen deze zelf een beslissing dient te nemen. Behoort zo'n algemene
instructie niet altijd te bestaan of is het de bedoeling dat zonder algemene
instructie mandaat alleen in uitdrukkelijk aangewezen situaties onder dan
te stellen voorwaarden kan.Wij zouden deze leden willen wijzen op hetgeen hiervoor reeds in antwoord
op vragen van de leden van onder meer de CDA-fractie is gesteld. Aldaar is
ook ingegaan op de uitwerking van mandaatsregelingen met betrekking tot het
verlenen van toestemming voor de uitoefening van daarbij aangegeven bijzondere
bevoegdheden. Voor zover een minister algemene instructies geeft in welke
gevallen of soorten van gevallen hij zelf een beslissing zal dienen te nemen,
zullen deze in die mandaatsregelingen hun uitwerking krijgen. In de memorie
van toelichting en in het voorgaande hebben wij aangegeven waaraan dan moet
worden gedacht (al dan niet bestaan van een relatief groot afbreukrisico,
gevallen waarbij overwegingen van principiële aard een rol spelen). Het
bestaan van een dergelijke mandaatsregeling laat overigens onverlet
de bevoegdheid van de minister om daarbuiten zowel algemene als bijzondere
instructies te geven.De leden van de PvdA-fractie achtten het niet zo evident dat, indien zich
bijzondere omstandigheden voordoen, bijvoorbeeld dat de uitoefening van een
bepaalde bijzondere bevoegdheid potentieel een groot politiek risico oplevert,
dit aan de betrokken minister wordt voorgelegd, die dan vervolgens zelf een
beslissing ter zake neemt. Deze konden dit in ieder geval niet uit artikel
19 afleiden.De hier geschetste evidentie valt inderdaad niet uit artikel 19 zelf af
te leiden. Zoals hiervoor in antwoord op vragen van de leden van de CDA-fractie
is gesteld kan de minister algemene en bijzondere instructies geven ter uitvoering
van de gemandateerde bevoegdheid. Dergelijke instructies, in het bijzonder
die waarbij wordt vastgelegd in welke gevallen de minister zelf toestemming
tot het uitoefenen van een bijzondere bevoegdheid dient te geven, zullen in
het kader van de invoering van de nieuwe Wiv worden geformuleerd.De leden van de PvdA-fractie vroegen of gedurende de periode waarvoor
toestemming voor het uitoefenen van een bijzondere bevoegdheid is gegeven,
meer keren van deze bevoegdheid gebruik mag worden gemaakt. Allereerst wordt opgemerkt dat de uitoefening van een bijzondere bevoegdheid
waarvoor toestemming wordt gevraagd, geschiedt in het kader van een bepaald
onderzoek van de dienst. Zoals uit de regeling van de diverse bijzondere bevoegdheden
blijkt, moet bij het verzoek om toestemming in de meeste gevallen aangegeven
worden jegens welke persoon of instantie de desbetreffende bijzondere bevoegdheid
dient te worden uitgeoefend en voorts de reden waarom; het verzoek is daarmee
altijd gerelateerd aan een bepaald onderzoek en – waar mogelijk –
gerelateerd aan een persoon of instantie. Een op basis van deze gegevens verleende
toestemming tot uitoefening van een bijzondere bevoegdheid, mag dan ook niet
voor een ander doel of onderzoek worden aangewend.1
Zou dat wel geschieden, dan is er sprake van détournement de pouvoir.
Een besluit tot verlening van toestemming zal derhalve nimmer het karakter
kunnen hebben van een algemene machtiging tot uitoefening van een bepaalde
bevoegdheid voor een periode van maximaal drie maanden, ongeacht de onderzoeken
waarvoor deze bevoegdheid wordt aangewend.Is eenmaal toestemming verleend voor de uitoefening van een bepaalde bijzondere
bevoegdheid, dan kan deze bevoegdheid gedurende de gehele periode waarvoor
toestemming is verleend worden uitgeoefend. Dat kan aaneengesloten voor de
duur van de gehele periode plaatsvinden; daarnaast is het echter denkbaar
dat de uitoefening van bepaalde bevoegdheden in die periode niet aaneengesloten,
maar met tussenpozen plaatsvindt. Ter illustratie van dit laatste moge wellicht
het volgende voorbeeld dienen. Indien toestemming is verleend om een bepaalde
persoon gedurende drie maanden te volgen en te observeren, betekent dit niet
dat dus de betrokkene continu dient te worden gevolgd en geobserveerd. Operationele
overwegingen, maar ook andere redenen, kunnen met zich mee brengen dat gedurende
een bepaalde periode de betrokkene niet (meer) wordt gevolgd of geobserveerd;
bijvoorbeeld omdat op dat moment anderszins de gewenste inlichtingen kunnen
worden verkregen (toepassing afwegingskader zoals neergelegd in artikel 31
en 32). Concluderend: gedurende de periode waarvoor toestemming is verleend
om een bepaalde bevoegdheid uit te oefenenen, kan deze meerdere keren –
binnen die periode – worden uitgeoefend. 3.3.2.1 Bijzondere bevoegdhedenDe leden van de GroenLinks-fractie stelden verbaasd te zijn over de presentatie
van wat deze leden noemen de nieuwe bevoegdhedencatalogus; zij achtten deze
presentatie niet op zijn plaats. Deze leden waren van mening dat met dit wetsvoorstel
de bevoegdheden van inlichtingen- en veiligheidsdiensten fors werden uitgebreid,
maar dat een gedegen motivering daarvoor ontbreekt. Zij waren voorts van oordeel
dat de omschrijving van de bevoegdheden in het wetsvoorstel oogt als een tamelijk
complete vertaling van wensenlijstjes die, aldus deze leden, de diensten ongetwijfeld
zullen hebben. Ook bij het totstandbrengen van nieuwe wetgeving zouden dergelijke
wensenlijstjes dienen te worden afgewogen tegen het recht op bescherming van
de persoonlijke levenssfeer van betrokkenen. Telkens opnieuw dient de vraag
beantwoord te worden, of de kerntaken van de diensten niet uitgeoefend kunnen
worden zonder een bepaalde bevoegdheid. De leden van de fractie van GroenLinks
achtten het dan ook aangewezen dat de regering aangeeft in hoeverre deze bevoegdheid
onder de huidige wet reeds bestaat en, in het geval het een nieuwe bevoegdheid
betreft, wordt aangegeven wat daarvan de noodzaak is.Wij zouden deze leden als volgt willen antwoorden. Voor de goede uitoefening
van de aan de AIVD en MIVD opgedragen wettelijke taken is het naar ons oordeel
van wezenlijk belang dat deze diensten in beginsel kunnen beschikken over
alle daarvoor noodzakelijke bevoegdheden. Daarbij moeten we overigens al meteen
opmerken dat niet voor elke deeltaak de bijzondere bevoegdheden, zoals opgenomen
in paragraaf 3.2.2. van het wetsvoorstel, ingezet moeten kunnen worden.
Zoals uit artikel 18 van het wetsvoorstel blijkt, kunnen de bijzondere bevoegdheden
alleen worden uitgeoefend, voor zover dat noodzakelijk is voor de goede uitvoering
van de taken, bedoeld in artikel 6, tweede lid, onder a, en derde lid waar
het de AIVD betreft en artikel 7, tweede lid, onder a, c en e waar het de
MIVD betreft. Dat betekent dus dat de bijzondere bevoegdheden uit paragraaf 3.2.2
niet ingezet kunnen worden bij de uitvoering van veiligheidsonderzoeken en
bij de uitvoering van de zogeheten beveiligingsbevorderende taak van de diensten.
Zoals wij in de memorie van toelichting1 ook
hebben uiteengezet achten wij de mogelijkheid tot uitoefening van bijzondere
bevoegdheden bij een veiligheidsonderzoek niet noodzakelijk en wenselijk,
en moet kunnen worden volstaan met de algemene bevoegdheid tot het verzamelen
van gegevens als bedoeld in artikel 17 van het wetsvoorstel. De inzet van
bijzondere bevoegdheden bij dergelijke onderzoeken sluit naar zijn karakter
al niet daarbij aan, aangezien het hier gaat om bevoegdheden die om effectief
te kunnen zijn heimelijk dienen te worden ingezet, en een veiligheidsonderzoek
slechts met instemming en medeweten van de betrokkenen wordt verricht; voorts
zal de met de inzet van een bijzondere bevoegdheid gepaard gaande inbreuk
op de persoonlijke levenssfeer van de betrokken persoon veelal in geen verhouding
staan tot het met het veiligheidsonderzoek te bereiken doel. Een en ander
heeft ertoe geleid dat besloten is de bestaande praktijk te codificeren; ook
nu worden namelijk bij veiligheidsonderzoeken geen bijzondere bevoegdheden
ingezet. Het voorgaande geldt mutatis mutandis ook voor de uitvoering van
de beveiligingsbevorderende taak van de diensten; de uitvoering van deze taken
geschiedt in overleg met en met medewerking van de desbetreffende overheidsinstanties
of bedrijven. Resumerend kan dan ook worden gesteld dat bij de voorbereiding
van het wetsvoorstel – zoals uit het voorgaande blijkt wat deze twee
taken betreft, derhalve nadrukkelijk is bezien welke bevoegdheden voor de
uitvoering daarvan noodzakelijk zijn geacht. Voor de andere – in artikel 18 limitatief aangeduide – taken
van de diensten kunnen de bijzondere bevoegdheden wel ingezet worden. Het
gaat daarbij om bijzondere bevoegdheden die grotendeels reeds nu aan de diensten
toekomen, zij het dat daarbij wel onderscheid moet worden gemaakt tussen de
BVD/AIVD en MID/MIVD. Daarnaast wordt voorzien in een enkele nieuwe bijzondere
bevoegdheid; in het bijzonder wordt hierbij gedoeld op de bevoegdheid tot
het openen van brieven. Voor een deel van de aan de diensten toekomende bijzondere
bevoegdheden ontbreekt thans een expliciete wettelijke grondslag; de uitoefening
daarvan wordt gebaseerd op de wettelijke taakstelling van de diensten al dan
niet in samenhang met de bevoegdheid tot gegevensverzameling ex artikel 15
en 17 van de huidige Wiv. Te denken valt aan het volgen en observeren, de
inzet van agenten, het doorzoeken van gesloten voorwerpen (niet zijnde brieven
of andere gesloten geadresseerde zendingen), het opvragen van abonnee- en
verkeersgegevens. Enkele bevoegdheden worden echter thans wel nadrukkelijk
genormeerd, zij het in de vorm van een strafuitsluitingsgrond; gewezen wordt
op de artikelen 139a tot en met 139c van het Wetboek van Strafrecht. In deze
gevallen gaat het echter om bevoegdheden die uitsluitend de BVD toekomen.
Een enkele bevoegdheid, namelijk het binnentreden, ligt besloten in een andere
bevoegdheid; indien aan het hoofd van de BVD de last wordt gegeven om in het
kader van uitoefening van de aan de BVD opgedragen taak gesprekken van een
persoon door middel van een microfoon af te luisteren, dan brengt dat tevens
zij het impliciet de bevoegdheid met zich mee om indien nodig in besloten
plaatsen, waaronder begrepen woningen, binnen te treden1. Wat de bevoegdheden betreft die thans nog niet aan diensten toekomen,
wordt gewezen op de mogelijkheid tot het openen van brieven en andere geadresseerde
gesloten zendingen.Anders dan de leden van de fractie van GroenLinks menen, is dus met de
voorgestelde regeling ter zake van de bijzondere bevoegdheden niet sprake
van een forse uitbreiding van de aan de diensten toekomende bijzondere bevoegdheden;
met het wetsvoorstel worden de meeste bestaande bevoegdheden, en een enkele
nieuwe, van een uitdrukkelijke wettelijke basis voorzien. Een dergelijke operatie
is overigens niet uniek. Het beeld met betrekking tot de regulering van de
bevoegdheden van inlichtingen- en veiligheidsdiensten is het voorgaande overziend
immers vergelijkbaar met die voor de instanties belast met de opsporing van
strafbare feiten. In beide gevallen is geconstateerd, dat een expliciete wettelijke
basis ten aanzien van een aantal door deze instanties toegepaste methoden
ontbrak. Wat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten betreft is dit indertijd
verwoord in het kabinetsstandpunt naar aanleiding van de uitspraak van de
Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van 16 juni 1994; het onderhavige
wetsvoorstel geeft daaraan en ook overigens aan de ter zake geformuleerde
aanbeveling in het rapport van de Parlementaire Enquêtecommissie Opsporingsbevoegdheden2 – uitvoering. Wat de bijzondere bevoegdheden ten
behoeve van de opsporing van strafbare feiten betreft, vloeit een en ander
voort uit de resultaten van de Parlementaire Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
Deze aanbevelingen hebben onder andere geleid de inmiddels tot stand gekomen
wet tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met de regeling
van enige bijzondere bevoegdheden tot opsporing en wijziging van enige andere
bepalingen (bijzondere opsporingsbevoegdheden)3,
welke op 1 februari 2000 in werking zal treden.Wat de aard en omvang van de te regelen bevoegdheden voor inlichtingen-
en veiligheidsdiensten betreft de leden van de GroenLinks-fractie duiden dit
aan met de term wensenlijstje van de diensten hebben wij ons bij de voorbereiding
van het wetsvoorstel op het standpunt gesteld, dat de diensten in beginsel
alle bijzondere bevoegdheden dienen toe te komen, die noodzakelijk
kunnen zijn voor een goede taakuitvoering. De door de diensten te behartigen
belangen thans bij nota van wijziging ondergebracht onder het overkoepelende
begrip «nationale veiligheid» verdragen zich naar ons oordeel
slecht met een beperkte, laat staan een ten opzichte van de huidige situatie
ingeperkte, bevoegdhedencatalogus. Dat betekent niet dat automatisch elk denkbare
bijzondere bevoegdheid aan de diensten moet worden toegekend. De bijzondere
bevoegdheden dienen wel naar hun aard gericht te zijn op dan wel ten dienste
te staan van het verzamelen van gegevens1. Hoewel
alle bijzondere bevoegdheden zoals wij die in het wetsvoorstel hebben geregeld
en waarvan enkele bij nota van wijziging nog nader worden verfijnd kunnen
leiden tot een beperking van iemands recht op bescherming van diens persoonlijke
levenssfeer, menen wij dat in het kader van dit wetsvoorstel de bescherming
van dit grondrecht niet zozeer moet worden gezocht in beperking van het aantal
bijzondere bevoegdheden dat aan de diensten toekomt, maar veeleer in waarborgen
die worden gesteld aan de uitoefening van die bijzondere bevoegdheden en het
toezicht daarop. Zo is de uitoefening van de bijzondere bevoegdheden in paragraaf 3.2.2
aan verschillende procedurele vereisten gebonden; deze vereisten zijn grotendeels –
toegesneden op de desbetreffende bijzondere bevoegdheid – in het daarop
betrekking hebbende wetsartikel neergelegd. Voorts is het in acht te nemen
afwegingskader voor de uitoefening van bijzondere bevoegdheden in het wetsvoorstel
neergelegd. Van elke bevoegdheidsuitoefening dient voorts een schriftelijk
verslag te worden gemaakt. En tenslotte wordt in het wetsvoorstel voorzien
in de instelling van een onafhankelijke commissie van toezicht, die ook op
de uitoefening van bijzondere bevoegdheden in concrete gevallen of in algemene
zin toezicht zal kunnen houden. Daarmee worden bestaande toezichts- en controlemechanismen
verder versterkt.De leden van de GroenLinks-fractie maakten verder de opmerking dat ook
het toestemmingsvereiste zonder duidelijke motivering voor veel zaken wordt
teruggebracht van drie ministers naar één minister, of een door
hem of haar gemandateerde. Zij achtten het, gegeven het belang van bescherming
van de persoonlijke levenssfeer van de burgers, onwenselijk om tot een verlichting
te komen van de toestemmingsprocedure. Zij vroegen ons nogmaals de gemaakte
keuze te onderbouwen.Wij willen allereerst opmerken dat anders dan de genoemde leden in hun
vraagstelling suggereren, het toestemmingsvereiste van drie of vier –
ministers thans niet voor veel zaken geldt, doch slechts voor de uitoefening
van enkele bevoegdheden. Het gaat hier om de afgifte van een last als bedoeld
in artikel 139a, derde lid, onder 3°, 139b, derde lid en 139c, tweede
lid, onder 3°, van het Wetboek van Strafrecht. In de aldaar bedoelde gevallen
kunnen de minister-president, de minister van Justitie en de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gezamenlijk aan het hoofd van de
BVD een bijzondere last verstrekken, bijvoorbeeld tot het met een technisch
hulpmiddel afluisteren van een gesprek, indien zulks nodig is in het belang
van de staat. Indien het gaat om een last tot het aftappen en opnemen van
telecommunicatie dan is tevens toestemming van de minister van Verkeer en
Waterstaat vereist; in dit geval wordt de last dus door vier ministers afgegeven.In het wetsvoorstel wordt voor de hier bedoelde gevallen te weten de uitoefening
van de bijzondere bevoegdheden als bedoeld in de artikelen 24 en 25 –
het toestemmingsvereiste inderdaad teruggebracht tot één minister,
namelijk tot de voor de dienst verantwoordelijke minister. Voor de uitoefening
van de hier bedoelde bevoegdheden door de MIVD geldt overigens in een aantal
gevallen, zie artikel 24, tweede lid, en artikel 25, derde lid, dat de uitoefening
van de desbetreffende bevoegdheid slechts plaats kan vinden indien de toestemming
is verleend door de minister van Defensie in overeenstemming met de minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Overigens anders
dan de leden van de fractie van GroenLinks menen, is hierbij geen mandaat
mogelijk.Op bladzijde 41 van de memorie van toelichting is naar ons oordeel helder
uiteengezet waarom wij van mening zijn dat voortaan dient te worden volstaan
met toestemming door slechts één (en waar het de MIVD betreft
soms twee) minister(s). De belangrijkste reden is dat in het in het wetsvoorstel
neergelegde systeem van toestemmingverlening voor de uitoefening van bijzondere
bevoegdheden in alle gevallen als hoofdregel is neergelegd, dat daarvoor toestemming
van de voor de dienst verantwoordelijke minister of namens deze het hoofd
van de dienst is vereist. Wij zien niet in waarom voor de hier in het geding
zijnde bevoegdheden een afwijking op deze hoofdregel zou moeten worden gehandhaafd;
temeer nu voor een dergelijk afwijkend toestemmingsvereiste geen objectieve
rechtvaardigingsgrond te geven valt. Tussen de diverse bijzondere bevoegdheden
valt immers (in theoretische zin) geen absoluut onderscheid te maken, in die
zin dat de ene bijzondere bevoegdheid per definitie een meer of minder ingrijpende
inbreuk op iemands persoonlijke levenssfeer zou inhouden. Verder doch dat
is meer gebaseerd op de ervaring in de praktijk tot op heden is de toegevoegde
waarde van een last die wordt afgegeven door meerdere ministers gering. De
voor de desbetreffende dienst verantwoordelijke minister is en blijft immers
verantwoordelijk voor de uiteindelijke bevoegdheidsuitoefening en kan daarop
worden aangesproken. Het stellen van de voorwaarde dat ook bepaalde andere
ministers mede toestemming zouden moeten verlenen, zou hooguit aan de orde
zijn indien (telkens) een bijzonder door deze minister te behartigen belang
bij de bevoegdheidsuitoefening in het geding zou zijn. Een dergelijk belang
behoudens in de gevallen dat in het wetsvoorstel voor de uitoefening van bijzondere
bevoegdheden door de MIVD in bepaalde gevallen de toestemming in overeenstemming
met de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties dient te worden
verleend achten we niet aanwezig. Dat vormt ook mede de reden dat de mede-ondertekening
door de minister van Verkeer en Waterstaat komt te vervallen. Zoals op bladzijde
41 en 42 van de memorie van toelichting is aangegeven, is sinds de privatisering
van de PTT de directe verantwoordelijkheid van deze minister voor de (verplichte)
medewerking van de PTT aan de uitvoering van een bijzondere last tot het aftappen
en opnemen van telecommunicatie immers komen te vervallen.De leden van de fractie van GroenLinks vroegen ons alsnog in te gaan op
de voorwaarden die in het rapport van de Europese Commissie van 3 december
1991 (14 084/88 E.V.) zijn gesteld, en aan te geven in hoeverre het voorliggende
wetsvoorstel daaraan voldoet. Met name vroegen deze leden of niet duidelijker
moet worden omschreven welke typen van bedreigingen onder welke omstandigheden
de toepassing van bepaalde typen bevoegdheden rechtvaardigen.Genoemd rapport van de Europese Commissie voor de Rechten van de Mens
(ECRM) bevestigt de lijn in eerdere uitspraken van het Europese Hof voor de
Rechten van de Mens (EHRM) dat de wet in voldoende duidelijke termen dient
aan te geven de omstandigheden waarin en de voorwaarden waaronder de autoriteiten
bevoegd zijn tot het nemen van geheime maatregelen.1 De zaken waarop het rapport van de ECRM betrekking had, vielen nog
onder de werking van het koninklijk besluit van 5 augustus 1972, houdende
regeling van de taak, de organisatie, de werkwijze en de samenwerking van
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Stb. 437), de voorloper van de huidige
Wiv. De ECRM oordeelde dat de in dit besluit opgenomen beschrijving van de
omstandigheden waaronder de diensten geheime maatregelen kunnen toepassen,
onvoldoende duidelijk was. De beschrijving van deze omstandigheden in het
wetsvoorstel heeft min of meer hetzelfde niveau van abstractie. Om redenen
die wij in par. 2.4.1 van deze nota hebben uiteengezet, menen wij echter dat
het niet goed mogelijk is om in de Wiv zelf een nadere aanduiding
van deze omstandigheden op te nemen. Mede in het licht van de jurisprudentie
met betrekking tot het EVRM hebben wij naar andere wegen gezocht om aan de
in artikel 8 EVRM vastgelegde eis te voldoen dat de beperking van het recht
op privacy die in de geheime maatregelen ligt opgesloten, «in accordance
with the law» is. Wij menen een geschikte weg te hebben gevonden in
de in artikel 13 van dit wetsvoorstel opgenomen verplichting voor de diensten
jaarlijks door middel van een jaarverslag kenbaar te maken op welke aandachtsgebieden
en taakvelden de dienst zich het afgelopen jaar heeft gericht en op welke
gebieden en taken de dienst zich in het lopende jaar in ieder geval zal richten.
Van belang hierbij is dat uit de jurisprudentie met betrekking tot het EVRM
valt af te leiden dat het begrip «law» ruim mag worden uitgelegd.
Zo vallen ook koninklijke besluiten, noodverordeningen en zelfs interne reglementen
onder dit begrip.1 In het licht hiervan menen
wij dat ook een op een wettelijke verplichting gebaseerd openbaar jaarverslag
waarin een nadere aanduiding van in de wet beschreven omstandigheden wordt
gegeven, onder het begrip «law» kan worden begrepen. De bijzondere
bevoegdheden van de diensten die een beperking van het recht op privacy inhouden,
en de (procedurele) voorwaarden waaronder deze bevoegdheden kunnen worden
uitgeoefend, worden uitgebreid in hoofdstuk 3 van het wetsvoorstel beschreven.De ECRM bracht in eerder genoemd rapport verder naar voren dat de rechtsmiddelen
tegen het optreden van de diensten niet in het koninklijk besluit van 5 augustus
1972 waren opgenomen. Zij vervolgt met: «As the Court as well as the
Commission have held in several cases, for systems of secret surveillance
to be compatible with Article 8 of the Convention, they must contain safeguards
laid down bij law and effective for the control of the activities of the respective
services». In het algemeen deel van deze nota hebben wij in ons antwoord
op vragen van de leden van de fracties van de VVD en D66 reeds aangegeven
dat het geheel van mogelijkheden voor betrokkenen om (vermeend) optreden van
de diensten te kunnen laten toetsen, naar ons oordeel aan het in artikel 13
EVRM vastgelegde vereiste van een «effective remedy» voldoet.
Bij de beoordeling of sprake is van voldoende «safeguards» c.q.
een «effective remedy» mag uit het rapport van de ECRM niet worden
afgeleid dat de verschillende mogelijkheden voor de burger in de Wiv zelf
moeten zijn geregeld. Van belang is het geheel van deze mogelijkheden, ongeacht
in welke wettelijke regeling zij zijn neergelegd.2
Overigens merken wij nog op dat de mogelijkheid om met betrekking tot het
(vermeend) optreden van een dienst een klacht bij de Nationale ombudsman in
te dienen, ingevolge dit wetsvoorstel in de Wiv zelf zal worden opgenomen
(zie artikel 79).De leden van de fractie van GroenLinks vroegen voorts naar de verhouding
van de werkzaamheden van de diensten tot het opsporingswerk van politie en
justitie. Zij achtten het niet ondenkbeeldig dat – ondanks de omstandigheid
dat opsporingsbevoegdheid aan de ambtenaren van de diensten onthouden blijft –
de uitoefening van de bijzondere bevoegdheden van de diensten zich meer en
meer op het vlak van de opsporing van strafbare feiten zullen gaan begeven.
Graag vernamen deze leden of de regering deze zorg deelt en welke maatregelen
de regering ter bestrijding hiervan denkt te kunnen nemen.Wij delen de door deze leden geuite zorg niet, waarbij we ons gesterkt
voelen door de bevindingen in het rapport van de Tijdelijke evaluatiecommissie
opsporingsmethoden.3 De uitoefening van bevoegdheden
door de diensten kan, gelet op artikel 9 van het wetsvoorstel, nimmer gericht
zijn op het opsporen van strafbare feiten. Het verstrekken van voor de strafvordering
relevante informatie door een dienst aan justitie valt onder
een geheel andere noemer. Het gaat daarbij om informatie die verzameld is
in onderzoeken in het kader van de eigen taakuitoefening. De BVD onderzoekt
in dat kader onder meer in hoeverre activiteiten van criminele organisaties
afbreuk doen aan de integriteit van staat en samenleving (zie nader blz. 21
van het jaarverslag van de dienst over 1997). Het behoeft, naar wij hopen,
geen betoog dat een dergelijk type onderzoek onder het taakartikel van de
BVD valt. Het zal echter evenzeer duidelijk zijn dat onderzoek dat tot dit
type behoort, informatie kan genereren die van belang voor de opsporing en
vervolging van strafbare feiten is. Dat is overigens ook bij onderzoek op
andere aandachtsgebieden mogelijk. Wij menen dat het van groot belang is dat
dergelijke informatie ook ter beschikking van het openbaar ministerie kan
komen: dat vergroot immers de kans dat criminelen daadwerkelijk opgespoord,
vervolgd en veroordeeld worden. Gelet op het voorgaande zien wij geen aanleiding
om met nadere maatregelen te komen.De leden van de fractie van GroenLinks vroegen voorts of wij konden aangeven
of wij het niet wenselijk achten de figuur van de RID-functionaris te laten
voortbestaan onder de nieuwe wet. Vermenging van politie- en inlichtingenwerk,
aldus deze leden, is daarbij (immers) een gegeven.Allereerst zouden wij willen opmerken, dat een politiefunctionaris op
grond van artikel 55, tweede lid, kan worden aangewezen en aldus worden belast
met de feitelijke uitvoering van en het toezicht op werkzaamheden ten behoeve
van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. Op het moment dat deze
functionaris deze werkzaamheden verricht, doet hij dat onder verantwoordelijkheid
van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en overeenkomstig
de aanwijzingen van het hoofd van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(artikel 55, derde lid). In dit geval is er geen sprake van «politiewerk»,
maar van werkzaamheden in het kader van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
(«AIVD-werkzaamheden»). Van vermenging van politiewerk en inlichtingenwerk
(dit laatste in de zin van «AIVD-werkzaamheden») is naar ons oordeel
dan ook geen sprake. Zowel de huidige als de nieuwe Wiv treffen voorts een
aantal extra garanties om – nadrukkelijk – te voorkomen dat een
dergelijke «vermenging» van politie- en inlichtingenwerk, waar
deze leden van spreken, plaatsvindt. Gewezen wordt op onder meer artikel 9
en artikel 14 van het wetsvoorstel.In de praktijk zijn medewerkers van de RID vaak ook belast met het verzamelen
van inlichtingen in het kader van de handhaving van de openbare orde. Dat
geschiedt echter niet ter uitvoering van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
en dus ook niet onder verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, maar in het kader van de uitvoering van de politietaak,
en derhalve onder verantwoordelijkheid van de desbetreffende burgemeester.
In dit geval is niet zozeer sprake van vermenging van politie- en inlichtingenwerk,
maar is het verzamelen van inlichtingen ook politiewerk. Wij erkennen dat
het onderscheid tussen de werkzaamheden die de politiefunctionaris verricht
in diens hoedanigheid als medewerker van de BVD/AIVD enerzijds en als ambtenaar
bij het regionale politiekorps anderzijds, niet altijd goed zichtbaar is voor
een buitenstaander. Temeer nu beide soorten werkzaamheden plaatsvinden onder
een en dezelfde vlag, te weten die van de RID. Wij zijn ons bewust van deze
problematiek, die dan ook onze voortdurende aandacht heeft.Het voorgaande leidt ons evenwel niet tot de conclusie, dat de figuur
van de RID-functionaris onder de nieuwe wet niet langer zou moeten voortbestaan.
Het alternatief dat dan om de hoek komt kijken, namelijk dat de BVD/AIVD eigen
medewerkers in de diverse regio's gaat stationeren, is immers om verschillende
redenen niet aantrekkelijk. Allereerst niet vanwege het feit dat dit een aanmerkelijke
uitbreiding van de dienst zou meebrengen. Voorts zal naar ons
oordeel de doelmatigheid van het werk van de dienst in ernstige mate te lijden
hebben van een dergelijke opzet. Essentieel voor het doelmatig werken van
de BVD/AIVD als veiligheidsdienst is kennis van de lokale omstandigheden.
De politie heeft die kennis; de ambtenaar van de BVD/AIVD heeft die kennis
over het algemeen niet.1 Eventuele problemen
als hiervoor aangestipt, moeten dan ook naar ons oordeel op een andere wijze
worden tegemoet getreden. Met het afschaffen van de figuur van de RID-functionaris
en daarmee het verlies van diens kennis en ervaring met in het bijzonder van
de lokale c.q. regionale situatie («oog en oor»-functie), is een
goede taakuitvoering door de BVD/AIVD niet gebaat. 3.3.2.2. Observeren en volgenDe leden van de PvdA-fractie vroegen of de diensten niet bevoegd zijn
tot het observeren en/of volgen van organisaties.De diensten zijn bevoegd tot het observeren en volgen van natuurlijke
personen en het volgen van zaken. De desbetreffende natuurlijke personen kunnen
al dan niet tot een organisatie behoren. Behoren zij tot een organisatie,
dan zou kunnen worden gesteld dat door het observeren en volgen van deze personen
indirect ook de organisatie wordt «geobserveerd» en «gevolgd».
Dat, anders dan ingeval van andere bevoegdheden in het wetsvoorstel, niet
expliciet is vermeld dat de bevoegdheid ook ten aanzien van organisaties kan
worden uitgeoefend, is gelegen in het feit dat het in taalkundig opzicht minder
fraai is om over het «observeren» en «volgen» van
organisaties te spreken. 3.3.2.2.1. De inzet van «agenten» en het oprichten
en de inzet van rechtspersonenVoor een antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie naar de
reden waarom de in artikel 21, eerste lid, onder a, onder 2°, geregelde
bevoegdheid tot het bevorderen en treffen van maatregelen niet in een apart
artikel of zelfs een apart hoofdstuk is ondergebracht, verwijzen wij naar
ons antwoord op de vraag die de leden van de PvdA-fractie hierover in par.
3.3.2 hebben gesteld.Deze leden vroegen voorts welke andere artikelen dan artikel 21 (ook)
het actief optreden van de AIVD en de MIVD los van gegevensverwerking betreffen.Buiten artikel 21 voorziet geen enkele ander artikel in paragraaf 3.2.2
van het wetsvoorstel in de bevoegdheid tot het treffen van maatregelen. Artikel
22, waarop deze leden wijzen, is volledig gericht op de verwerking van gegevens,
in het bijzonder de verzameling van gegevens.De leden van de VVD-fractie vroegen voorts waarom met betrekking tot het
bevorderen of treffen van maatregelen geen onderscheid wordt gemaakt tussen
ambtenaren van de AIVD en MIVD en derden die als «externe agenten»
worden aangeduid. Deze leden vroegen voorts welke eisen aan dergelijke agenten
worden gesteld.Allereerst willen wij opmerken dat het begrip «externe agent»
niet door ons wordt gehanteerd. Zoals wij in de memorie van toelichting hebben
uiteengezet kan het bij agenten gaan om eigen medewerkers van de dienst die
als agent worden ingezet; daarnaast kunnen ook externen, die specifiek voor
deze taakuitvoering worden aangezocht, als agent worden ingezet. In beide
gevallen geschiedt de inzet van een dergelijke persoon onder verantwoordelijkheid
en instructie van een dienst. Wij zien dan ook niet in waarom het onderscheid
wel of niet ambtenaar van een dienst gevolgen zou dienen te hebben voor de
soort werkzaamheden die deze personen verrichten. Wat betreft de eisen die gesteld worden aan agenten, kan het volgende
worden opgemerkt. Allereerst moet worden opgemerkt dat er agenten in diverse
soorten en maten zijn, niet alleen waar het betreft de aard van de relatie
met de dienst (zie hiervoor), maar ook bijvoorbeeld wat betreft de mate van
intensiteit waarin zij voor de dienst actief zijn. De eisen die aan agenten
worden gesteld worden mede door dit soort factoren bepaald. Een algemene eis
die voor alle agenten geldt is die betreffende de betrouwbaarheid. Hoewel
deze eis uiteraard ook voor eigen medewerkers van de dienst geldt, maar ten
aanzien van hen – vanwege het feit dat alle dienstmedewerkers een veiligheidsonderzoek
hebben ondergaan de betrouwbaarheid op voorhand reeds voldoende is vastgesteld,
wordt wat externen betreft extra aandacht aan deze eis besteed. Al naar gelang
meer zekerheid omtrent de betrouwbaarheid van een dergelijke agent wordt verkregen,
kan diens inzetbaarheid verder worden vergroot en ook worden belast met activiteiten
met een toenemend risico.De hoogste eisen worden gesteld aan eigen medewerkers van de dienst die
als agent worden ingezet. Deze zullen namelijk altijd onder de dekmantel van
een aangenomen identiteit met bijbehorende legende dienen te opereren. Dit
kan een grote psychische belasting voor de betrokkene opleveren. Voorts moet
worden gerealiseerd dat het zijn van agent ook gevolgen heeft voor diens sociale
omgeving, zoals familie en vriendenkring. Bovendien – afhankelijk van
de situatie waarin de agent wordt ingezet – kan eventuele «ontmaskering»
van de agent leiden tot levensbedreigende situaties. Tot slot moeten ook de
risico's voor de dienst bij de inzet van een dergelijke agent zoveel mogelijk
worden geminimaliseerd. In de werving en selectie van dergelijke agenten wordt
dan ook veel aandacht besteed aan de diverse aspecten, zoals de psychologische
geschiktheid, die aan het zijn van agent zijn verbonden. Is men eenmaal geselecteerd
dan dienen diverse opleidingen en trainingen te worden gevolgd, teneinde de
noodzakelijke kennis en vaardigheden eigen te maken die voor een effectieve
inzet nodig zijn.De leden van de CDA-fractie wezen erop dat de rechtspersonen die worden
opgericht een tijdelijk karakter hebben. Moet deze tijdelijkheid dan ook niet
in de wet geregeld worden, zo vroegen deze leden.De oprichting van rechtspersonen, evenals de inzet van andere bijzondere
bevoegdheden, is gerelateerd aan een bepaald onderzoek van de dienst. Hoe
lang een dergelijk onderzoek en de inzet van dergelijke bevoegdheden nodig
is, laat zich niet op voorhand vaststellen. Zeker is in ieder geval wel dat
alles – dus ook de inzet van een rechtspersoon – een tijdelijk
karakter heeft. Vanuit deze optiek bezien achten we het dan ook niet wenselijk
en nodig om deze tijdelijkheid in de wet zelf neer te leggen, temeer nu dit
voor alle bevoegdheden geldt.Overigens willen wij hier wijzen op een in de nota van wijziging opgenomen
aanvulling van artikel 21, waar het gaat om het oprichten van rechtspersonen
ter ondersteuning van operationele activiteiten. Het betreft hier de aanvulling
met een achtste lid, waarin met betrekking tot het oprichten van dergelijke
rechtspersonen, artikel 29, eerste en tweede lid, van de Comptabiliteitswet
buiten toepassing wordt verklaard. Ingevolge artikel 29, eerste en tweede
lid, van deze wet is het oprichten, doen oprichten of mede-oprichten van een
rechtspersoon door de Staat onderworpen aan een voorhangprocedure bij de beide
kamers der Staten-Generaal.1 Het is evident,
dat indien de diensten ten behoeve van operationele activiteiten overgaan
tot één van de genoemde handelingen, een dergelijke (openbare)
procedure achterwege dient te blijven. De voorgestelde wijziging van artikel
21 voorziet daarin.De leden van de VVD-fractie vroegen of het verschil tussen een informant
en een externe agent is, dat de eerste over gegevens beschikt en de tweede
de beschikking daarover probeert te krijgen. Wat het onderscheid tussen informanten en agenten betreft wordt naar ons
oordeel in de memorie van toelichting dit onderscheid helder uiteengezet.
Een informant is in het kader van het onderhavige wetsvoorstel de natuurlijke
persoon die door de positie waarin hij verkeert dan wel de hoedanigheid die
hij heeft over gegevens beschikt of kan beschikken die voor een goede taakuitvoering
van de dienst van belang kunnen zijn. Een agent is een natuurlijke persoon
die doelbewust door een dienst wordt ingezet om gericht gegevens te verzamelen
die voor de taakuitvoering van de dienst van belang kan zijn. In uitzonderingsgevallen
kan deze persoon tevens worden belast met het bevorderen of treffen van maatregelen.
Het door de leden van de VVD-fractie aangegeven verschil stemt in grote lijnen
dan ook hiermee overeen.Overigens is hèt wezenlijke verschil tussen beide figuren, dat
een agent wordt «gestuurd». Deze werkt in opdracht en onder supervisie
van een dienst. De medewerking van agenten en informanten geschiedt overigens
altijd op vrijwillige basis.De leden van de fractie van D66 is het niet duidelijk wie onder «natuurlijke
personen» in artikel 21 van het wetsvoorstel dienen te worden verstaan.
Moet het begrip «natuurlijke personen» worden geïnterpreteerd
als synoniem voor het begrip «agent» in de betekenis van «diender»
of is dit ruimer. Kunnen, aldus deze leden, ook gewone burgers als zogenaamde
externen, die specifiek voor deze taakuitvoering worden aangezocht, worden
aangemerkt.Het begrip «natuurlijke personen» in artikel 21 dient, evenals
elders in de Nederlandse wetgeving gebruikelijk is, ter onderscheiding van
het begrip «rechtspersoon». Het begrip «natuurlijke personen»
dient voorts ook niet als synoniem voor het begrip «agent» in
de betekenis van «diender». Het begrip «agent» in
de wereld van inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft namelijk een geheel
andere betekenis dan het begrip «agent» in de sfeer van politie.
Tot slot wordt opgemerkt dat ook gewone burgers – in de betekenis van
personen die geen ambtenaar bij een dienst zijn – door een dienst kunnen
worden aangezocht voor de functie van agent. Overigens verwijzen wij deze
leden graag naar hetgeen hiervoor reeds is opgemerkt in antwoord op vragen
van de leden van de VVD-fractie.De leden van de D66-fractie wezen op problemen die in het verleden geweest
zijn met politie-informanten die ten behoeve van inlichtingen- en veiligheidsdiensten
werkzaamheden verrichtten. Met name de aansturing, aldus deze leden, liet
wel eens te wensen over. Deze leden vroegen of in het voorliggende voorstel
daarin nu in voldoende mate is voorzien.In de periode voor de totstandkoming van de huidige Wiv ontbrak het aan
een wettelijk instrumentarium om aan politiefunctionarissen die werkzaamheden
verrichtten voor de BVD wij nemen aan dat de leden van de D66-fractie met
het begrip «politie-informanten» op deze functionarissen doelen –
aanwijzingen te geven. Met de totstandkoming van de huidige Wiv in 1987 voorziet
artikel 18, derde lid, daarin. Aldaar wordt onder meer bepaald dat de werkzaamheden
door de hier bedoelde functionarissen ten behoeve van de BVD worden verricht
overeenkomstig de aanwijzingen van het hoofd van de Binnenlandse Veiligheidsdienst.
Deze bepaling is in artikel 55, derde lid, van het wetsvoorstel neergelegd.
Deze aanwijzingen kunnen zowel van algemene als bijzondere aard zijn. Naar
ons oordeel wordt daarmee in voldoende mate voorzien in de mogelijkheid tot
aansturing.De leden van de fractie van de PvdA vroegen om nader uitleg met betrekking
tot hetgeen op bladzijde 33 van de memorie van toelichting is gesteld omtrent
de instructie, of beter gezegd omtrent datgene waarover naar hun oordeel niets
wordt gezegd, namelijk dat kennelijk niet in alle gevallen de verplichting
bestaat tot het maken van een instructie. Zo wensten deze leden
te vernemen wanneer een instructie niet nodig is. Immers in verband met de
controle is het van essentieel belang dat er wel een instructie bestaat.Wij willen er allereerst op wijzen dat wij het uiteraard met deze leden
eens zijn, dat de aanwezigheid van een instructie voor controle (achteraf)
of de betrokken agent zich wel daaraan heeft gehouden, van essentieel belang
is. Uit de vraagstelling van de leden van de PvdA-fractie, in combinatie met
het- overigens onvolledige – citaat uit de memorie van toelichting,
krijgen wij de indruk dat enig misverstand bestaat over de soort instructie
die hier in het geding is. De instructie waarover op bladzijde 33 van de memorie
van toelichting wordt gesproken, betreft namelijk een specifieke instructie,
die ingevolge artikel 21, derde lid, aan een agent – inderdaad –
kan worden gegeven. Immers het gaat hier om de situatie waarbij een agent
bij instructie van de dienst tevens kan worden belast met het verrichten van
handelingen die tot gevolg kunnen hebben dat medewerking wordt verleend aan
het plegen van een strafbaar feit, dan wel een strafbaar feit wordt gepleegd.
Hoofdregel is echter dat een agent geen medewerking verleend aan strafbare
feiten dan wel zelf strafbare feiten pleegt. Wij hebben er van afgezien dit
expliciet in artikel 21 neer te leggen, aangezien dit naar ons oordeel evident
is. Aan het medewerking verlenen aan dan wel zelf plegen van een strafbaar
feit door een agent, dient derhalve altijd een instructie ten grondslag te
liggen. Of een dergelijke instructie wordt gegeven is echter de resultante
van een belangenafweging, die eveneens in artikel 21, derde lid, is weergegeven:
een dergelijke instructie wordt slechts gegeven, indien een goede taakuitvoering
van de dienst dan wel de veiligheid van de betrokken agent daartoe noodzaakt.
Het betreft hier een bevoegdheid en niet een verplichting om een dergelijke
instructie te geven, waarvan het antwoord op de vraag of deze wordt gegeven
afhankelijk is van deze belangenafweging. Leidt de belangenafweging tot de
conclusie dat de agent tevens medewerking mag verlenen aan het plegen van
strafbare feiten dan wel strafbare feiten mag plegen, dan dient een dergelijke
instructie ook te worden gegeven. Zoals in de memorie van toelichting is uiteengezet
is de aanwezigheid van een instructie niet alleen van belang in verband met
het eerdergenoemde controle-aspect, maar ook om te bewerkstelligen dat een
agent – mits hij zich aan de gegeven instructie heeft gehouden –
in deze gevallen straffeloos is. Dit laatste is – zeker voor de persoon
van de agent – essentieel en schept alleen al uit dien hoofde een verplichting.De leden van de PvdA-fractie vroegen ons hen nader te informeren over
de reikwijdte van de bevoegdheid van een agent om onder bepaalde voorwaarden
medewerking te verlenen aan het plegen van strafbare feiten dan wel zelf strafbare
feiten te plegen.In de memorie van toelichting is uiteengezet waarom ervan is afgezien
om deze bevoegdheid op enigerlei wijze in de wet zelf te begrenzen. Deze redenering
komt er – kort gezegd op neer – dat naarmate een gegeven begrenzing
in de wet meer duidelijkheid verschaft over de reikwijdte van de bevoegdheid,
voor een organisatie waarbinnen de agent opereert, eenvoudiger is na te gaan
of de agent betrouwbaar is, en dat naarmate deze begrenzing abstracter is,
zij onvoldoende rechtszekerheid biedt. In het verslag geven de hier aan het
woord zijnde leden aan dat zij deze redenering volgen. Tegen de achtergrond
daarvan hopen wij dat deze leden er begrip voor kunnen opbrengen dat wij niet
verder willen en kunnen gaan dan op te merken dat de bevoegdheid nimmer gebruikt
zal worden om misdrijven te plegen die tegen het leven zijn gericht, zoals
moord en doodslag. Naar ons oordeel zal geen enkel belang bij een goed taakuitvoering
door een dienst het plegen van een dergelijk misdrijf ooit kunnen rechtvaardigen.
Wij verwijzen deze leden overigens ook graag naar onze reactie op vragen met
betrekking tot artikel 21 in het artikelsgewijs onderdeel van deze nota naar
aanleiding van het verslag. De leden van de PvdA-fractie vroegen wat wordt bedoeld met «het
bevorderen of treffen van maatregelen».Alle bijzondere bevoegdheden van de diensten zijn gericht op de verzameling
van gegevens ten behoeve van de aan deze diensten opgedragen taken. Op een
enkel punt wordt daarvan afgeweken, en dat betreft de mogelijkheid om een
natuurlijke persoon, al dan niet onder dekmantel van een aangenomen identiteit,
onder verantwoordelijkheid en instructie van een dienst – tevens –
te belasten met het bevorderen of treffen van maatregelen ter bescherming
van door de dienst te behartigen belangen (artikel 21, eerste lid, onder a,
onder 2°). Op bladzijde 34 en 35 van de memorie van toelichting hebben
wij uiteengezet wat wij daaronder verstaan. In aanvulling daarop en op wat
eerder in deze nota naar aanleiding van het verslag is gesteld merken wij
nog het volgende op. Anders dan bij de andere bijzondere bevoegdheden, biedt
de inzet van een agent in een bepaald onderzoek, niet alleen de mogelijkheid
om een bepaalde informatiepositie te verwerven en op deze wijze gegevens te
verzamelen, maar ook om de agent zelf bepaalde handelingen te laten verrichten
met het doel een bepaalde situatie of ontwikkeling gericht te beïnvloeden.
Deze handelingen – in het artikel samengebracht onder de noemer «het
treffen of bevorderen van maatregelen» – kunnen verschillende
vormen aannemen. Daarbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het verspreiden
van «desinformatie» of het frustreren van voorgenomen gewelddadige
acties. Het moge duidelijk zijn dat dit soort activiteiten van een agent met
de nodige omzichtigheid dienen te worden omgeven, teneinde te voorkomen dat
hij door de mand valt met alle gevolgen – mogelijk ook van levensbedreigende
aard – vandien. Het bevorderen of treffen van maatregelen door een agent
komt dan naar ons oordeel ook pas dan aan de orde, indien niet langs andere
weg – zoals in de memorie van toelichting reeds is geschetst –
(bestuurlijke of andere) maatregelen kunnen worden genomen ter bescherming
van de door de dienst te behartigen belangen.De leden van de VVD-fractie vroegen of de in artikel 22 geregelde bevoegdheden
al niet onder artikel 21, eerste lid, onder a, onder 2°, vallen. Zij vroegen
of in afwijking van artikel 22 kan worden gehandeld op grond van artikel 21,
eerste lid, onder a, onder 2°.Artikel 22 geeft een bevoegdheid – het doorzoeken van besloten plaatsen
en van gesloten voorwerpen en het verrichten van onderzoek aan voorwerpen –
die naar haar aard gericht is op het verzamelen van gegevens. Artikel 21,
eerste lid, onder a, onder 2°, is de enige bevoegdheid die juist een ander
doel dient, te weten het bevorderen en treffen van maatregelen door een agent
ter bescherming van door een dienst te behartigen belangen. Daarbij kan onder
meer worden gedacht aan het verijdelen door de agent van een terroristische
aanslag. Het gaat hier derhalve niet om verzameling van gegevens. De bevoegdheid
ex artikel 22 kan naar zijn aard dan ook niet onder artikel 21, eerste lid,
onder a, onder 2°, worden begrepen; om eenzelfde reden kan dan ook niet
in afwijking van artikel 22 op grond van artikel 21, eerste lid, onder a,
onder 2°, worden gehandeld.De leden van de PvdA-fractie vroegen of het begrip «doorzoeken»
(in artikel 22, eerste lid) niet net zo goed «onderzoeken» kan
worden genoemd, nu het doorzoeken tevens het openmaken van bepaalde zaken
behelst.In artikel 22, eerste lid, is gekozen voor het begrip «doorzoeken»,
omdat dit naar onze mening de aard van de activiteit beter zou weergeven.
Niettemin zou ook voor het begrip «onderzoeken» gekozen kunnen
worden. Buiten kijf dient echter te staan, dat de in de memorie van toelichting
genoemde handelingen onder de in artikel 21, eerste lid, neergelegde bevoegdheid
dienen te worden begrepen. Op de vraag van de leden van de VVD-fractie in welke situatie het zinvol
kan zijn dat aparte machtigingen nodig zijn voor het binnentreden en het doorzoeken
van een woning, antwoorden wij dat wij ons een dergelijke situatie bij nader
inzien niet kunnen voorstellen. Hetzelfde geldt met betrekking tot de toepassing
van observatie- en registratiemiddelen binnen woningen. Om die reden hebben
wij artikel 29, vierde lid, zo aangepast dat in het geval dat de bevoegdheid
tot het binnentreden van een woning wordt uitgeoefend om daar observatie-
en registratiemiddelen aan te brengen dan wel de woning te doorzoeken, geen
aparte machtiging tot het binnentreden van de woning van de betrokken minister
of namens deze het hoofd van een dienst nodig is. Deze machtiging kan geacht
worden te zijn inbegrepen in de toestemming die de minister op grond van artikel
20, derde lid, en 22, vierde lid, dient te geven om de observatie- en registratiemiddelen
in een woning aan te brengen, onderscheidenlijk een woning te doorzoeken.
Voor acties als het plaatsen van een microfoon in een woning om gesprekken
te kunnen afluisteren dient het machtigingsvereiste voor het daartoe binnentreden
van de woning wel in stand te blijven, omdat – om bij ons voorbeeld
te blijven – het toestemmingsvereiste voor het afluisteren in artikel
25, tweede lid, niet uitsluitend op het afluisteren in een woning betrekking
heeft, doch ook voor het afluisteren op andere plaatsen bedoeld is. Anders
gezegd: de op grond van die bepaling gegeven toestemming omvat niet automatisch
ook het binnentreden van een woning. 3.3.2.2.2 Openen van brieven en andere geadresseerde zendingenDe leden van de CDA-fractie was het onduidelijk waarom de diensten niet
aan een concrete termijn worden gebonden waar het gaat om teruggave van brieven
en ander geadresseerd drukwerk. Zij vroegen op dit punt een nadere toelichting.In artikel 23, negende lid, van het wetsvoorstel is bepaald dat de hier
bedoelde stukken onverwijld dienen te worden teruggegeven aan de betreffende
instelling van post of vervoer. Zoals in de memorie van toelichting is aangegeven,
is afgezien van het opnemen van een concrete termijn, waarbinnen de stukken
aan de instelling van post of vervoer dienen te worden geretourneerd, omdat
de diensten er zelf alle belang bij hebben om deze termijn zo kort mogelijk
te houden. Elke vertraging in de aflevering door de instelling van post of
vervoer, kan er immers toe leiden dat degene waarvoor de desbetreffende stukken
bestemd zijn, daarover vragen gaat stellen en afhankelijk van de mate waarin
betrokken zich bewust is van de eventuele mogelijkheid dat hij door een dienst
in de gaten wordt gehouden wordt gealerteerd en vervolgens tot aanpassing
van zijn gedrag komt. Dit laatste kan ertoe leiden dat een onderzoek van een
dienst wordt bemoeilijkt. Voorts vragen wij ons af wat voor termijn gesteld
zou dienen te worden. Wij zouden dan ook willen vasthouden aan de voorgestelde
regeling en willen afzien van het opnemen van een concrete termijn. Overigens
bepaalt ook het Wetboek van Strafvordering in het kader van de opsporing dat
poststukken waarvan de inbeslagneming niet wordt gehandhaafd «onverwijld»
aan de betrokken vervoerder moet worden teruggegeven.1De leden van de kleine christelijke fracties hadden zich wat verbaasd
over het gestelde ten aanzien van de bevoegdheid tot het openen van brieven.
Is het ontbreken van deze bevoegdheid in de praktijk dan nooit als een gemis
ervaren en heeft het openen van brieven dan ook nooit plaatsgevonden, zo vragen
deze leden. Tot slot vroegen deze leden of het niet vreemd is de mogelijkheid
tot het maken van een inbreuk op een grondrecht alleen te motiveren vanuit
de logica en niet vanuit de gebleken noodzaak. In de praktijk is het ontbreken van de hier bedoelde bevoegdheid wel degelijk
als een gemis ervaren. Indien het vermoeden bestaat dat bepaalde informatie
die noodzakelijk is voor de goede taakuitvoering van de dienst naar verwachting
kan worden verzameld door kennis te nemen van de inhoud van een brief, dan
is het vrij frustrerend indien de bevoegdheid tot het openen van dergelijke
brieven ontbreekt. Hoewel deze leden kritiek hebben op een motivering vanuit
de logica, willen we er op wijzen dat we in de nieuwe Wiv beogen de bevoegdheden
van de diensten zo volledig mogelijk te regelen; óók vanuit
de notie dat het hebben van al deze bevoegdheden als een noodzaak wordt ervaren
om de aan de diensten opgedragen taak naar behoren te kunnen uitoefenen. Het
niet opnemen van een bevoegdheid als de onderhavige, waarvan het vrij evident
is dat de uitoefening daarvan in voorkomende gevallen voor een goede taakuitvoering
relevante gegevens kan opleveren, biedt dan in feite een uitweg voor allerlei
personen en organisaties die de aandacht van een dienst behoeven om via die
weg hun communicatie te laten verlopen en aldus voor de taakuitvoering relevante
gegevens buiten het bereik van een dienst te houden.Wat de vraag van de leden van de kleine christelijke fracties betreft
of het openen van brieven bij gebreke van een daartoe strekkende bevoegdheid –
dan ook nooit heeft plaatsgevonden, merken wij het volgende op. Wat de BVD
betreft moet worden vastgesteld dat in het verleden, met name in de periode
ten tijde van de Koude Oorlog, incidenteel brieven zijn geopend. Het ging
hierbij veelal om (nog) niet aan de PTT toevertrouwde brieven, zodat in casu
geen sprake was van het plegen van enig strafbaar feit (vgl. o.m. de artikelen
201, 371 e.v. Wetboek van Strafrecht). Er is daarvan overigens geen overzicht
bijgehouden. In dit kader is relevant te realiseren, dat in die periode over
het algemeen de taakopdracht van de dienst als een voldoende grondslag werd
beschouwd voor het uitoefenen van allerlei bevoegdheden, tenzij er sprake
was van expliciete strafbaarstelling van bepaalde handelingen. Onder invloed
van allerlei ontwikkelingen, waaronder die in de rechtsspraak van het EHRM,
is in de afgelopen jaren echter het besef gegroeid dat de bevoegdheden van
de dienst evenals die van de politie, die met een vergelijkbare problematiek
te maken heeft een expliciete wettelijke basis vereisen. Het voorliggende
wetsvoorstel heeft (mede) tot doel deze expliciete wettelijke basis voor de
verschillende (bijzondere) bevoegdheden, waaronder het openen van brieven,
te scheppen. Het voorgaande geldt mutatis mutandis voor de MID.De leden van de CDA-fractie vroegen of het binnendringen in netwerken
ook onder artikel 24, eerste lid, van het wetsvoorstel valt. Zij wezen in
dit verband erop, dat in de memorie van toelichting alleen over (stand alone)
pc's wordt gesproken.In de memorie van toelichting wordt eveneens aangegeven dat de gehanteerde
begrippen, zoals geautomatiseerd werk, dienen te worden uitgelegd overeenkomstig
hetgeen daaronder in het Wetboek van Strafrecht wordt verstaan. Dat betekent
dat ten aanzien van geautomatiseerd werk wordt uitgegaan van de in artikel
80 sexies gehanteerde definitie. Deze luidt als volgt: «onder geautomatiseerd
werk wordt verstaan een inrichting die bestemd is om langs elektronische weg
gegevens op te slaan en te verwerken». Blijkens de memorie van toelichting
duidt het begrip op het functioneren van het werk, voor een deel onafhankelijk
van menselijk ingrijpen. Hieronder vallen bijvoorbeeld computers, maar ook
netwerken van aan elkaar verbonden computers. Het binnendringen van computernetwerken
valt derhalve ook onder artikel 24, eerste lid, van het wetsvoorstel.De leden van de fractie van het CDA wezen op artikel 24, derde lid, en
artikel 25, achtste lid, van het wetsvoorstel waarin de medewerkingsplicht is geregeld ten aanzien van het ongedaan maken van versleuteling van
geautomatiseerde gegevens. Zij vroegen hoe deze verplichting in de internetpraktijk
ging werken. Voorts vroegen de leden van de CDA-fractie hoe wij de rol van
trusted third parties (TTP's) in het kader van het elektronisch briefgeheim
zien.De in de genoemde artikelen opgenomen verplichting, betreft de verplichting
voor een ieder die kennis draagt ter zake van het ongedaan maken van de versleuteling
van gegevens onderscheidenlijk gesprekken, telecommunicatie of gegevensoverdracht,
om op een daartoe strekkend schriftelijk verzoek van het hoofd van een dienst
alle noodzakelijke medewerking te verlenen om deze versleuteling ongedaan
te maken. Hoe deze verplichting in de internetpraktijk zal uitpakken laat
zich wellicht het beste aan de hand van een voorbeeld toelichten. Indien iemand
kennis draagt van de versleuteling van een e-mail bericht dat op grond van
de uitoefening van de bevoegdheid, bedoeld in artikel 24 of 25, in het
bezit van de dienst is gekomen, dan is deze persoon uiteraard voor zover diens
kennis reikt verplicht om – op een daartoe strekkend schriftelijk verzoek
van het hoofd van de dienst deze kennis ter beschikking te stellen. Deze kennis
kan berusten bij een Internet Service Provider (ISP), maar bijvoorbeeld ook
bij een trusted third party (TTP). De kwaliteit van de persoon of instantie
is irrelevant; relevant is slechts of betrokkene kennisdrager is of niet.
Wat betreft de rol van TTP's in het kader van het electronisch briefgeheim,
merken wij het volgende op. Zoals bekend kan thans nog niet worden gesproken
van een «elektronisch briefgeheim» (lees: een grondwettelijke
bescherming van e-mail) in de zin zoals we spreken van het briefgeheim ex
artikel 13 Grondwet. Het «elektronisch briefgeheim» zal immers
in het kader van de herziening van artikel 13 Grondwet zijn beslag dienen
te krijgen; de commissie grondrechten in het digitale tijdperk zal, overeenkomstig
haar taakopdracht, met een voorstel ter zake moeten komen. Dit betekent overigens
niet dat het e-mail verkeer thans geen enkele bescherming zou genieten. Zo
deelt e-mail dat via een openbaar telecommunicatienetwerk wordt verzonden
(gedurende de zogeheten transportfase) in het grondwettelijk beschermde recht
van het telefoongeheim. Voorts wordt dit strafrechtelijk beschermd; zie daartoe
artikel 139c van het Wetboek van Strafrecht. E-mail dat wordt verzonden via
een eigen, intern netwerk wordt eveneens strafrechtelijk beschermd (artikel
139a, tweede lid en 139b, tweede lid, van het Wetboek van Strafrecht). E-mail
opgeslagen in een geautomatiseerd werk wordt op dit moment slechts strafrechtelijk
beschermd; dit geautomatiseerde werk kan de computer van de ISP zijn, maar
ook de computer waarmee het e-mail bericht is gemaakt dan wel waarmee deze
is ontvangen en waar het op de harde schijf is opgeslagen. Artikel 138a van
het Wetboek van Strafrecht biedt hier bescherming. In het wetsvoorstel computercriminaliteit
II wordt voorgesteld de bescherming die e-mail krachtens het Wetboek van Strafrecht
en het Wetboek van Strafvordering geniet, op enkele punten nog aan te vullen1. Het feit dat e-mail dus op verschillende wijzen bescherming
geniet, betekent echter niet dat daarvan onder geen enkele omstandigheid kennis
van kan worden genomen. Evenals bij het reguliere briefgeheim zal, uiteraard
voor zover de wetgever daarin heeft voorzien, ook bij e-mail al dan niet ondergebracht
onder een «elektronisch briefgeheim» van de inhoud daarvan kennis
moeten kunnen worden genomen, indien dat noodzakelijk is in het kader van
bijvoorbeeld de nationale veiligheid. De artikelen 24 en 25 van het wetsvoorstel
geven daarvoor aan de diensten de nodige bevoegdheden. Overigens impliceert
wettelijke regulering van bevoegdheden uiteraard ook bescherming, namelijk
bescherming tegen onwettig en/of onredelijk overheidsoptreden. TTP's die in
het kader van het «elektronisch briefgeheim» een rol hebben als
bewaarder van sleutels met betrekking tot de versleutelingsmethodiek waarmee
e-mail is versleuteld, zullen dan ook mits wordt voldaan aan de in artikel
24 en 25 neergelegde eisen medewerking dienen te verlenen in de
zin van het verstrekken van de kennis die men draagt en noodzakelijk is om
de versleutelde gegevens te ontcijferen.De leden van de VVD-fractie vroegen naar aanleiding van de woorden «ongeacht
waar een en ander plaatsvindt» in artikel 25, eerste lid, in te gaan
op de bevoegdheden van de diensten om al dan niet vanuit Nederland gesprekken,
telecommunicatie en gegevensoverdracht in andere landen af te tappen.Allereerst wordt opgemerkt dat de bevoegdheid van de diensten om gesprekken,
telecommunicatie en gegevensoverdracht af te tappen, zoals onder andere geregeld
in artikel 25, niet verder reikt dan tot waar de rechtsmacht van de Nederlandse
Staat reikt. De Nederlandse wetgever kan immers niet eenzijdig rechtsmacht
scheppen in andere landen. Dat neemt niet weg dat de uitoefening van de in
artikel 25 geregelde bevoegdheid, in het bijzonder voor zover deze betrekking
heeft op de interceptie van telecommunicatie, alsmede de uitoefening van de
bevoegdheden, zoals neergelegd in – het bij nota van wijziging ingevoegde
artikel 25a en artikel 26, tevens uit kunnen strekken tot de interceptie van
telecommunicatie met een oorsprong of bestemming in het buitenland.De leden van de VVD-fractie stelden vast dat ervoor gekozen is de bevoegdheden
van artikel 25 ook aan de MIVD toe te kennen. Deze leden vroegen in hoeverre
het ontbreken van deze bevoegdheden door deze dienst tot nu toe als een gemis
is ervaren.In een aantal gevallen is het ontbreken van deze bevoegdheden voor de
MID waar het gaat om de interceptie van andere telecommunicatie als bedoeld
in het bij de nota van wijziging toegevoegde achtste lid van artikel 25 –
als een gemis ervaren. Dit is bijvoorbeeld het geval bij vermeende spionage
door defensiemedewerkers. In zo'n situatie is het lastig op andere wijze voldoende
inzicht te krijgen in deze activiteiten. Overigens zal naar verwachting bij
de MIVD buiten de gevallen van gerichte interceptie als bedoeld in het bij
de nota van wijziging toegevoegde achtste lid van artikel 25 – slechts
in een gering aantal gevallen van de bevoegdheid als omschreven in artikel
25 van het wetsvoorstel gebruik dienen te maken.De leden van de CDA-fractie vroegen wie de kosten moet betalen die verbonden
zijn aan de medewerkingverplichtingen voor de houders van telecommunicatievoorzieningen
en degenen die telecommunicatiediensten voor derden verzorgen. Zij vroegen
in dit verband of het niet in de rede ligt dat degene die om de gegevens en
de medewerking verzoekt, ook de daarmee gemoeide kosten voor zijn rekening
neemt.De investerings-, exploitatie- en onderhoudskosten voor de technische
voorzieningen die door aanbieders van openbare telecommunicatienetwerken en
openbare telecommunicatiediensten zijn of worden gemaakt teneinde aan de verschillende
medewerkingverplichtingen inzake het aftappen van telecommunicatie te voldoen,
komen ingevolge artikel 13.6, eerste lid, van de Telecommunicatiewet te hunner
laste. Op grond van het tweede lid van dat artikel worden de kosten die rechtstreeks
uit een individuele tap of informatieverstrekking voortvloeien in de vorm
van administratiekosten en personeelskosten, door de Staat vergoed. Voor de
redenen achter deze kostenverdeling, die buiten de reikwijdte van dit wetsvoorstel
valt, wordt verwezen naar de passages over dit onderwerp in de memorie van
toelichting bij het voorstel voor de Telecommunicatiewet1.De leden van de fractie van het CDA konden zich indenken dat wordt voorgesteld
het aantal ministers dat betrokken is bij het verlenen van toestemming tot
aftappen, terug te brengen tot één. Zij vroegen hoe de betrokkenheid van drie of vier ministers tot nu toe in de praktijk
heeft gewerkt.Wij zouden deze vraag als volgt willen beantwoorden. In de praktijk zijn
er tot op heden geen problemen geweest met het feit dat al naar gelang de
soort bevoegdheid – drie of vier ministers toestemming dienen te verlenen;
noch waar het de inhoudelijke als de procedurele kant van de zaak betreft.
Waar het de inhoudelijke kant van de zaak betreft, bijvoorbeeld waarom dient
een bepaalde persoon te worden afgetapt, leert de ervaring dat hierbij het
oordeel van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (immers
verantwoordelijk voor de BVD) altijd wordt gevolgd; in procedurele zin zijn
er ook geen problemen opgetreden, aangezien los van urgente gevallen de aanvraag
van de lasten (inclusief verlengingen daarvan) zoveel mogelijk wordt geconcentreerd
in één verzamel-aanvraag per kwartaal. Dat de ervaringen tot
nu toe op dit punt bevredigend zijn, betekent echter niet dat er geen reden
zou zijn om tot een ander toestemmingssysteem te komen. Daaraan liggen immers
andere inhoudelijke – overwegingen ten grondslag. Daaromtrent is eerder
door de leden van de fractie van GroenLinks-fractie een vraag gesteld; wij
verwijzen de leden van de fractie van het CDA graag naar ons antwoord daarop
(paragraaf 3.3.2.1 van deze nota naar aanleiding van het verslag).De leden van de fractie van de VVD vroegen of uit de tekst van bladzijde
42 en 43 van de memorie van toelichting moet worden opgemaakt dat het mogelijk
is dat ambtenaren van de diensten zonder medeweten van het betrokken telefoonbedrijf
trachten mobiele telefoongesprekken af te luisteren van personen waarvan men
noch de identiteit noch het telefoonnummer kent. Zij merkten in dit verband
overigens nog op dat naar de mening van deze leden het gestelde waar hiervoor
op werd gewezen in strijd is met het gestelde in de laatste twee zinnen onderaan
bladzijde 42 van de memorie van toelichting.Wij beantwoorden de vraag van deze leden als volgt. Het (gericht) afluisteren
van mobiele telefoongesprekken van personen waarvan noch de identiteit noch
het telefoonnummer (of een ander daarmee vergelijkbaar nummer, zoals bedoeld
in de Telecommunicatiewet) bekend is, is gelet op de in artikel 25 neergelegde
regeling niet mogelijk. In het verzoek om toestemming tot het aftappen van
telecommunicatie dient ingevolge artikel 25, vierde lid, een aantal gegevens
te worden opgenomen; het betreft hier onder meer gegevens betreffende de identiteit
van de persoon of organisatie alsmede het nummer als bedoeld in de Telecommunicatiewet.
Het kan voorkomen dat noch het ene noch het andere gegeven op het moment van
het verzoek om toestemming bekend is. Dat staat op zich aan de toestemmingverlening
niet in de weg. De effectuering van de verleende toestemming is echter gelet
op het bepaalde in artikel 25, vijfde lid – niet mogelijk. In artikel
25, vijfde lid, wordt immers bepaald dat indien bij het verzoek om toestemming
het nummer nog niet bekend is, de toestemming slechts wordt verleend onder
de voorwaarde dat de bevoegdheid slechts mag worden uitgeoefend zodra het
nummer bekend is. Dit nummer kan op verschillende wijzen worden verkregen;
of via de aanbieders van openbare telecommunicatienetwerken en openbare telecommunicatiediensten
overeenkomstig de ter zake in de Telecommunicatiewet neergelegde regeling
of doch slechts indien het nummer niet langs andere wijze of niet tijdig kan
worden verkregen via de inzet van een technisch hulpmiddel waarmee het nummer
kan worden verkregen. De bevoegdheid tot de inzet van een dergelijk technisch
hulpmiddel wordt overigens in de bij deze nota naar aanleiding van het verslag
gevoegde nota van wijziging aan artikel 25, vijfde lid, toegevoegd. Zodra
het nummer bekend is, kan de bevoegdheid tot het afluisteren van telefoongesprekken
worden geëffectueerd; hoofdstuk 13 van de Telecommunicatiewet regelt
de medewerkingsplicht voor de aanbieders van openbare telecommunicatienetwerken en openbare telecommunicatiediensten aan de uitvoering van
een bevoegd gegeven toestemming tot het aftappen of opnemen van door hen verzorgde
telecommunicatie. Medeweten en medewerking van de genoemde aanbieders is regel.
Op bladzijde 43, onderaan, van de memorie van toelichting is echter aangegeven
ter toelichting op de in artikel 29, eerste lid, onder e, geregelde (binnentredings)bevoegdheid
dat in zeer uitzonderlijke gevallen, namelijk indien een beroep op de medewerkingsplicht
gelet op het belang van een goede taakuitvoering van de dienst is uitgesloten,
door de dienst zelf in telecommunicatiecentrales voor openbare netwerken en
diensten een telefoontap wordt geplaatst. In dat geval is er dus ook geen
sprake van medeweten van de desbetreffende aanbieder. Terugkerend naar de
door de leden van de VVD-fractie geformuleerde vraag, moet worden vastgesteld
dat het afluisteren door ambtenaren van de diensten zonder medeweten van het
telefoonbedrijf van mobiele telefoongesprekken waarbij noch de identiteit
noch het nummer bekend is, niet mogelijk is. Het nummer dient immers altijd
bekend te zijn.Tot slot willen wij opmerken dat wij mede onder verwijzing naar hetgeen
wij hiervoor hebben gesteld, maar ook overigens – de door deze leden
vermeende tegenstrijdigheid in de memorie van toelichting, te weten het gestelde
op bladzijde 42 en 43 in relatie tot de laatste twee zinnen van bladzijde
42, niet kunnen ontdekken.De leden van de fractie van D66 wezen op het bepaalde in artikel 25, zesde
lid, waarin wordt bepaald dat indien bij het verzoek om toestemming tot het
met een technische hulpmiddel gericht afluisteren e.d. de gegevens betreffende
de identiteit van een persoon of organisatie nog niet bekend zijn, de toestemming
slechts wordt verleend onder de voorwaarde de desbetreffende gegevens zo spoedig
mogelijk aan te vullen. Deze leden vreesden dat hiermee de bevoegdheid voor
aftappen behoorlijk zou kunnen worden opgerekt. Zij vroegen ons deze uitzonderingsgrond
nader toe te lichten. Voorts vroegen deze leden wat redelijkerwijs onder «zo
spoedig mogelijk» wordt verstaan.Anders dan de leden van de fractie van D66 menen is hier niet sprake van
het oprekken van een bevoegdheid of van een uitzonderingsgrond. In de praktijk
komt het namelijk wel eens voor dat de dienst aandacht heeft voor een bepaalde
persoon, bijvoorbeeld doordat is gebleken dat deze «verdachte»
contacten heeft met andere «targets», maar dat diens identiteit
nog niet is vastgesteld. In dit soort gevallen moet het naar ons oordeel mogelijk
zijn om toch een taplast te krijgen, zij het wel onder de voorwaarde waarvan
artikel 25, zesde lid, spreekt. Aangezien het hier gaat om het uitoefenen
van een bevoegdheid tot het gericht aftappen e.d. betekent dat dat de desbetreffende
persoon ook al is zijn identiteit nog niet bekend niettemin in voldoende mate
in de aanvraag om een taplast dient te zijn aangeduid; dat kan geschieden
door bijvoorbeeld diens relatie tot andere «targets» te schetsen.
Voorts moet bij de keuze voor deze bijzondere bevoegdheid en de aanvraag om
toestemming uiteraard het afwegingskader, zoals dat geldt voor de inzet van
bijzondere bevoegdheden, worden gehanteerd; daarvan zal in de redengeving
voor de aanvraag van toestemming moeten blijken. Is eenmaal toestemming verleend
door de desbetreffende minister mandaat is bij de uitoefening van de in artikel
25, eerste lid, geregelde bijzondere bevoegdheid niet mogelijk dan kan de
bijzondere bevoegdheid jegens betrokkene worden uitgeoefend. Zodra echter
diens identiteit is vastgesteld, dient de door de minister afgegeven taplast
zo spoedig mogelijk met diens identiteitsgegevens te worden aangevuld. Indien
een taplast voor drie maanden is afgegeven, hetgeen veelal het geval is, zal
gedurende de periode dat de taplast geldt in de interne administratie bij
de dienst met betrekking tot de afgegeven taplasten, daarvan aantekening dienen
te worden gemaakt; het is dus niet zo dat zodra de identiteitsgegevens bekend
zijn een nieuwe taplast dient te worden aangevraagd. Het spreekt
echter voor zich, dat indien na afloop van de periode waarvoor de taplast
is afgegeven wordt geoordeeld dat deze dient te worden verlengd, de desbetreffende
gegevens in de nieuwe aanvraag om toestemming overeenkomstig het bepaalde
in artikel 25, vierde lid in de aanvraag dienen te worden vermeld.De leden van de VVD-fractie vroegen of de tekst van bladzijde 44 en 45
betekent dat het mogelijk is dat al het telefoonverkeer – bijvoorbeeld
per satelliet – geautomatiseerd kan worden afgeluisterd op het gebruik
van bepaalde trefwoorden.Op bladzijde 44 en 45 van de memorie van toelichting is artikel 26 van
het wetsvoorstel toegelicht. In het eerste lid van artikel 26 wordt de bevoegdheid
voor de diensten geregeld om ongericht niet-kabelgebonden telecommunicatie
te ontvangen en op te nemen. Zoals in de memorie van toelichting is aangegeven
gaat het bij de in artikel 26 geregelde bevoegdheid om de ongerichte interceptie
van etherverkeer, waarbij al het etherverkeer dat via een bepaald satellietkanaal
of een bepaalde frequentie wordt verzonden als het ware uit de lucht wordt
gezogen en vervolgens in computers wordt opgeslagen. Artikel 26 ziet dus niet
op kabelgebonden telecommunicatie; het telefoonverkeer dat langs deze weg
plaatsvindt kan slechts op de voet van de regeling van artikel 25 (gerichte
interceptie) plaatsvinden. In artikel 26, derde lid, is vervolgens aangegeven
op welke wijze de aldus geïntercepteerde telecommunicatie kan worden
geselecteerd. Ingevolge het derde lid, onder c, is selectie aan de hand van
aan een nader omschreven onderwerp gerelateerde trefwoorden mogelijk. De bevoegdheid
om het telefoonverkeer op het gebruik van trefwoorden «af te luisteren»,
is dan ook begrensd in die zin dat het dient te gaan om niet-kabelgebonden
telecommunicatie welke op de wijze als omschreven in artikel 26, eerste lid,
is opgenomen. 3.3.3 De uitoefening van nieuwe «bevoegdheden»De leden van de PvdA-fractie vroegen zich af of het wel wenselijk is dat
de verantwoording door de regering aan de kamer over een nieuwe bijzondere
bevoegdheid achteraf wordt afgelegd. Het zou dus, aldus deze leden, kunnen
dat de dienst een methode toepast waarvoor in de kamer geen draagvlak bestaat;
zij achtten dat niet erg democratisch, zeker nu het inbreuken op grondrechten
betreft. Deze leden wezen op de passage in de memorie van toelichting, waarin
staat dat aangezien de minister de commissie IVD zo spoedig mogelijk over
de uitvoering van een nieuwe bevoegdheid moet inlichten, deze op korte termijn
kan worden gestaakt. De leden van de PvdA-fractie vonden deze uitleg niet
geheel bevredigend en vonden dat onvoldoende was gemotiveerd waarom is afgezien
van het afleggen van verantwoording vóór uitvoering van de nieuwe
bevoegdheid. Voorts was voor hen onduidelijk waarom de term «zo spoedig
mogelijk» en niet het woord «terstond» wordt gebruikt als
aanduiding van de snelheid waarmee deze commissie daarover moet worden ingelicht.
Tot slot vroegen zij of de commissie hierover schriftelijk wordt geïnformeerd.Allereerst willen wij opmerken dat bij nota van wijziging in artikel 30,
tweede lid, «zo spoedig mogelijk» door «terstond»
is vervangen. Wij zijn het met de leden van de PvdA-fractie eens dat er geen
enkel beletsel bestaat om de commissie IVD onmiddellijk na de verleende toestemming
voor de inzet van een nieuwe «bevoegdheid» te informeren. Dit
informeren kan zowel schriftelijk als mondeling geschieden. In het wetsvoorstel
wordt ter zake geen vorm voorgeschreven. Ook in artikel 8, vierde lid, van
het wetsvoorstel, wordt met betrekking tot de wijze van informatieverstrekking
aan de commissie IVD niet voorgeschreven in welke vorm dit dient te geschieden.
In beide gevallen berust het achterwege laten van een dergelijk
voorschrift op de gedachte dat in situaties waarin van zeer geheime informatie
sprake is, het de voorkeur kan verdienen de informatie uitsluitend mondeling
te verstrekken. Het lijkt ons voorts evident dat bij het informeren van de
commissie IVD niet alleen wordt volstaan met de enkele mededeling dat een
nieuwe «bevoegdheid» wordt toegepast, maar dat ook nader wordt
ingegaan op de daaraan ten grondslag liggende beweegredenen. Daarbij kan ook
operationele informatie zoals immers wel vaker geschiedt in het overleg met
de commissie IVD vertrouwelijk worden medegedeeld.Wat de vraag betreft waarom in wetsvoorstel is gekozen voor verantwoording
achteraf en niet vooraf waar het gaat om de toepassing van een nieuwe «bevoegdheid»
willen wij het volgende opmerken. Zoals we in de memorie van toelichting al
hebben uiteengezet en dat vormt ook de kern van ons betoog achten wij het
staatsrechtelijk onjuist om de kamer, in casu de commissie IVD, een zeker
«bestuurlijke» taak toe te kennen in de sfeer van het operationele
werk van de diensten. Of een nieuwe «bevoegdheid» in het kader
van het operationele werk van de dienst moet worden ingezet, is een aangelegenheid
waarover de voor de betreffende dienst verantwoordelijke minister gelet op
alle relevante factoren en het vigerende afwegingskader een beslissing dient
te nemen en de verantwoordelijkheid dient te dragen. Hij is immers verantwoordelijk
voor de dienst in kwestie en voor de goede uitvoering van de aan de dienst
opgedragen wettelijke taak; ter zake kan hij door het parlement ter verantwoording
worden geroepen. Gelet op het doorgaans geheime karakter van de activiteiten
van inlichtingen- en veiligheidsdiensten kan geen volledig openbare controle
plaatsvinden, immers dat zou een goede taakuitoefening door de diensten schaden.
Vandaar dat als het gaat om de geheime activiteiten de commissie IVD de controle
daarop verricht; deze commissie krijgt alle relevante ook operationele informatie
en legt jaarlijks, zoals bekend, van haar activiteiten via een verslag verantwoording
af aan de gehele kamer. Op het moment dat de commissie naast deze controlerende
taak ook een zekere «bestuurlijke» taak zou worden toebedeeld
gaan naar ons oordeel de verantwoordelijkheden, waar het het operationele
werk van de diensten betreft, door elkaar lopen. Dit achten wij wij geven
toe dat we op dit punt afwijken van het eerder in het kabinetsstandpunt ingenomen
standpunt onwenselijk. Wat het democratisch karakter van de voorgestelde regeling
in artikel 30 betreft, de leden van de PvdA-fractie refereren in hun vraagstelling
hier in zekere zin aan, merken wij op dat voor de uitoefening van de nieuwe
«bevoegdheid» een wettelijk grondslag voorhanden is in de vorm
van artikel 30; of artikel 30, zoals voorgesteld, waarin inderdaad sprake
is van handelingen die tot een beperking van het in artikel 10, eerste lid,
Grondwet neergelegde grondrecht kunnen leiden, uiteindelijk ook tot stand
komt, is onderworpen aan de gebruikelijke democratische besluitvorming. Of
voor dergelijke, concrete handelingen achteraf wel of geen draagvlak in de
kamer bestaat, zal moeten blijken bij gelegenheid van de behandeling van het
wetsvoorstel dat immers ter normering van deze handeling (de nieuwe bevoegdheid)
binnen een jaar bij de Staten-Generaal dient te worden ingediend.De leden van de VVD-fractie merkten op, dat de regering is teruggekomen
van het standpunt dat het inzetten van nieuwe middelen vooraf met de commissie
IVD besproken zal worden. Zij vroegen welke nieuwe, destijds niet in de afweging
betrokken inzichten tot deze wijziging hebben geleid. Ook de leden van de
CDA-fractie vroegen waarom de in het oorspronkelijk kabinetsstandpunt geldende
argumentatie thans niet meer valide is. De staatsrechtelijke argumenten die
nu worden gehanteerd, aldus deze leden, waren toen toch ook al bekend.Wij geven toe dat de staatsrechtelijke argumenten indertijd weliswaar
bekend waren, maar zijn bij de voorbereiding van het wetsvoorstel en in het bijzonder bij het ontwerpen van de regeling met betrekking tot
de bijzondere bevoegdheden, ook in relatie tot de voorstellen ter verbetering
van het toezicht op de diensten, scherper in beeld gekomen. Het lijkt ons
dat juist waar het gaat om het optreden van inlichtingen- en veiligheidsdiensten
een heldere verantwoordelijkheidsverdeling in stand gehouden dient te worden.
Voor het overige wijzen wij de genoemde leden naar onze reactie op de vragen
en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie.De leden van de VVD-fractie vroegen voorts welke beperkingen er gelden
voor handelingen die eveneens niet tot een bijzondere bevoegdheid zijn te
herleiden, maar waarvan de uitvoering niet leidt of kan leiden tot beperking
van het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer.De diensten zijn op grond van zowel de huidige als de nieuwe Wiv bevoegd
tot het verrichten van verschillende handelingen die niet als handelingen
ter uitvoering van bijzondere bevoegdheden zijn aan te merken. Het is niet
mogelijk om in algemene zin aan te geven welke beperkingen voor het verrichten
van dergelijke handelingen gelden: elke niet bijzondere bevoegdheid kent haar
specifieke beperkingen. Zo bepaalt artikel 17, tweede lid, van het wetsvoorstel
dat een ambtenaar van een dienst, indien hij zich voor het verzamelen van
gegevens tot een houder van een verzameling van persoonsgegevens wendt, verplicht
is zich ten opzichte van de houder te legitimeren. Een ander voorbeeld is
artikel 36, tweede lid, van het wetsvoorstel. Op grond van die bepaling mogen
diensten gegevens aan zusterdiensten verstrekken, als daarbij de voorwaarde
wordt gesteld dat de desbetreffende zusterdienst de gegevens niet aan anderen
verstrekt. Omdat eventuele specifieke beperkingen aan een niet bijzondere
bevoegdheid steeds in de regeling van de desbetreffende bevoegdheid zijn terug
te vinden, menen wij met het geven van deze voorbeelden te kunnen volstaan.De leden van de CDA-fractie wilden vernemen of aan de inrichting van het
schriftelijk verslag dat wordt bijgehouden van de uitoefening van de bijzondere
bevoegdheden door de diensten nog nadere eisen worden gesteld.In artikel 33 van het wetsvoorstel hebben wij slechts de verplichting
tot het maken van een verslag neergelegd. Daarbij is afgezien van het stellen
van nadere eisen. De wijze waarop namelijk verslaglegging plaatsvindt zo wijst
de huidige praktijk uit is sterk afhankelijk van de soort bijzondere bevoegdheid
(inlichtingenmiddel) die wordt uitgeoefend. Al naar gelang de soort bijzondere
bevoegdheid zal in het verslag meer of minder hoeven te worden opgenomen.
Zo zal het verslag van het opvragen van abonneegegevens bij een aanbieder
van een openbaar telecommunicatienetwerk of dienst er anders en waarschijnlijk
ook korter uitzien dan een verslag van het binnentreden van een woning. Voorts
moet worden gerealiseerd dat bij veel bijzondere bevoegdheden aan het verlenen
van toestemming voor de uitoefening daarvan een schriftelijk verzoek ten grondslag
moet liggen waarin onder meer aangegeven moet worden ten aanzien van «wie –
waarom – gedurende welke periode – welke bevoegdheid» zou
moeten worden uitgeoefend. In die gevallen bijvoorbeeld waar het gaat om een
verzoek om het aftappen van telecommunicatie zal het verslag dan veelal beperkt
kunnen blijven tot een feitelijke weergave van (relevante gedeelten van) de
gevoerde telecommunicatie met weergave van de deelnemers aan het gesprek,
gesprekstijden e.d. Al met al moet een flexibele invulling naar ons oordeel
dan ook mogelijk blijven. Overigens moet de verslaglegging – waar het
de uitoefening van bijzondere bevoegdheden betreft die onder de notificatieregeling
ex artikel 33a vallen wel zodanig zijn, dat tezijnertijd kan worden voldaan
aan de eisen die worden gesteld aan de inhoud van het notificatieverslag dat
aan een burger moet worden uitgebracht. Deels zullen daarvoor de gegevens opgenomen in het verzoek om toestemming kunnen worden gebruikt, deels
de verslagen ex artikel 33.De leden van de D66-fractie vonden de inzet van een nieuw middel dat niet
is te herleiden tot één van de in de Wiv vermelde bevoegdheden
eigenlijk niet in de doelstelling van dit wetsvoorstel passen, dat immers
beoogt bevoegdheden van de diensten nader te normeren. Niettemin achtten deze
leden het begrijpelijk dat de diensten enige ruimte moeten hebben om in een
concreet geval bepaalde handelingen te verrichten. Zij vroegen ons aan te
geven aan welke mogelijke situaties en middelen wij denken.Wij zouden deze vraag als volgt willen beantwoorden. Met het wetsvoorstel
zoals dat is ingediend bij de kamer, aangevuld met hetgeen in de nota van
wijziging wordt voorgesteld, worden naar ons oordeel de bijzondere bevoegdheden
die de diensten nodig hebben voor een goede uitvoering van hun taak naar de
huidige stand van zaken uitputtend geregeld. Een en ander conform de door
de leden van de D66-fractie gememoreerde doelstelling. Zouden er namelijk
andere bijzondere bevoegdheden noodzakelijk zijn geacht voor de diensten,
dan zouden die conform diezelfde doelstelling – reeds nu in het wetsvoorstel
moeten worden genormeerd. Het is echter niet uitgesloten dat nadat het wetsvoorstel
tot wet is verheven en in werking getreden – er zich ontwikkelingen
voordoen die ertoe leiden dat met de thans genormeerde bijzondere bevoegdheden
niet kan worden volstaan. Om deze nieuwe «bevoegdheden», beter
gezegd handelingen, al wel vooruitlopend op een expliciete wettelijke normering
in de Wiv conform de overige bijzondere bevoegdheden te kunnen verrichten
indien een goede taakuitvoering van de dienst dat noodzakelijk maakt, is artikel
30 opgenomen. Deze legitimeert onder voorwaarden dergelijke handelingen. Wat
de concrete vraag van de leden van de D66-fractie betreft, kunnen we daarop
thans geen concreet antwoord geven. Immers in welke situaties of met betrekking
tot welke middelen artikel 30 moet worden gehanteerd, laat zich moeilijk op
voorhand voorspellen.De leden van de D66-fractie wezen erop dat de regering aan de commissie
IVD geen «bestuurlijke» taak wil toekennen waar het gaat om de
uitvoering van een handeling als bedoeld in artikel 30. De regering, aldus
deze leden, houdt wel rekening met de mogelijkheid dat de commissie IVD dan
wel de commissie van toezicht nadat melding is gedaan van de uitvoering van
een zodanige handeling deze oordeelt dat de handeling moet worden gestaakt.
Is, aldus deze leden, dan echter niet evenzeer sprake van bestuurlijk optreden.
En zou dan toetsing vooraf door de commissie IVD dan wel de commissie van
toezicht zeker als het ingrijpende handelingen betreft – niet de voorkeur
verdienen.Anders dan de leden van de D66-fractie menen wij dat er geen sprake is
van bestuurlijk optreden indien één van de commissies van oordeel
is dat een uitvoering van een – niet tot een van de wettelijke bevoegdheden
te herleiden – handeling zou moeten worden gestaakt. Het is immers de
regering, althans de desbetreffende minister, die beslist of er gevolg wordt
gegeven aan het oordeel van de betreffende commissie en de betrokken handeling
inderdaad wordt gestaakt. Voor deze beslissing kan hij door het parlement
ter verantwoording worden geroepen; òf via het openbare verslag van
werkzaamheden dat de commissie IVD aan de kamer uitbrengt òf via de
door de commissie van toezicht uit te brengen openbare toezichtsrapportages.
In verband hiermee zijn wij tevens van mening dat toetsing vooraf door één
van de bedoelde commissies niet de voorkeur verdient.Met betrekking tot de nieuwe onvoorziene bevoegdheden vroegen de leden
van de kleine christelijke fracties of het sluitstuk van een dergelijke procedure altijd moet zijn een voorstel tot regeling aan de Staten-Generaal.
Het komt hen namelijk niet ondenkbaar voor dat de conclusie bij de gebruikmaking
van de bevoegdheid, kan zijn «eens maar nooit meer». In het licht
daarvan vroegen zij of het niet meer voor de hand ligt te bepalen dat een
dergelijke nieuwe bevoegdheid niet opnieuw mag worden gebruikt als niet binnen
een jaar een voorstel van wet is ingediend.Wij zijn van oordeel dat het sluitstuk bij de uitvoering van een handeling
die niet tot een van de bestaande wettelijke bevoegdheden te herleiden is,
altijd moet worden gevormd door een wetsvoorstel, hoezeer wij de leden van
de kleine christelijke fracties ook kunnen volgen in hun aarzelingen. Het
indienen van een wetsvoorstel houdt niet alleen verband met het vereiste dat
voor elke handeling die inbreuk kan maken op de persoonlijke levenssfeer,
een wettelijke grondslag moet bestaan, maar het bewerkstelligt ook een brede
parlementaire controle op de uitgevoerde handeling. Het parlement krijgt immers
de gelegenheid zich uit te spreken over (het al dan niet wettelijk verankeren
van) de uitgevoerde handeling. Mocht het wetsvoorstel door het parlement worden
verworpen, dan staat ondubbelzinnig vast dat er sprake is van een «eens
maar nooit meer»-handeling. De plicht om altijd een wetsvoorstel in
te dienen, biedt tezamen met de (verplichte) mededeling aan de commissie van
toezicht en de commissie IVD een effectief controlemiddel op de uitvoering
van handelingen die niet te herleiden zijn tot de bestaande wettelijk genormeerde
bijzondere bevoegdheden.Ten aanzien van het vastleggen dat een nieuwe bevoegdheid niet opnieuw
mag worden gebruikt als niet binnen één jaar een wetsvoorstel
is ingediend, wijzen wij op het nadeel dat termijnen in dit soort gevallen
altijd arbitrair zijn. Bovendien bestaat er bij de handelwijze zoals neergelegd
in het wetsvoorstel, meer transparantie.De leden van de fractie van de PvdA wezen op artikel 31, waarin aan de
toepassing van bijzondere bevoegdheden de eis van subsidiariteit en proportionaliteit
wordt gesteld. Zij vroegen hoe deze toetsing nu concreet gaat plaatsvinden.In de memorie van toelichting is ingegaan op de zogeheten risico- en dreigingsanalyse
(paragraaf 2.5.3). Een dreigingsanalyse wordt gemaakt indien aan de hand
van de risico-analyse wordt vastgesteld dat er een taak voor de dienst ligt.
Overigens wordt opgemerkt, dat in de praktijk risicoen dreigingsanalyses meer
en meer in elkaar geschoven worden; niettemin worden er onder bijzondere omstandigheden
nog wel steeds op die omstandigheden toegespitste dreigingsanalyses gemaakt.
Het doel van een dreigingsanalyse is vast te stellen naar welk aspect van
de dreiging de belangstelling van de dienst uitgaat, welke tijdsdruk er bestaat
alsmede welke gegevens er al voorhanden zijn en welke (nog) ontbreken. Op
basis van deze analyse kan worden bepaald welke (bijzondere) bevoegdheden
moeten worden ingezet om de gewenste (en ontbrekende) informatie te krijgen.Daarbij komt het afwegingskader, zoals dat in de artikelen 31 en 32 is
neergelegd, en in het bijzonder de eis van subsidiariteit en proportionaliteit
in beeld. Hoofdregel is, dat de uitoefening van een bijzondere bevoegdheid
als bedoeld in paragraaf 3.2.2 slechts geoorloofd is, indien de daarmee
beoogde verzameling van gegevens niet of niet tijdig kan geschieden door raadpleging
van voor een ieder toegankelijke informatiebronnen (zogeheten open bronnen)
of van informatiebronnen waarvoor aan de dienst een recht op kennisneming
van de aldaar berustende gegevens is verleend (artikel 31, eerste lid). Gelet
op de inhoud van de dreigingsanalyse zal vastgesteld kunnen worden of de gewenste
gegevens wel of niet dan wel deels langs de in artikel 31, eerste lid, gefomuleerde
weg kunnen worden verkregen. Indien de gewenste gegevens niet of niet tijdig
via deze weg kunnen worden verkregen, dan zal overgegaan moeten
worden tot de uitoefening van bijzondere bevoegdheden. Daarbij komt de vraag
aan de orde welke bijzondere bevoegdheden wel of niet in aanmerking komen
om te worden uitgeoefend. De uiteindelijke keuze voor een of meer bepaalde
bijzondere bevoegdheden wordt door diverse factoren beïnvloed. Deze factoren
hangen onder meer samen met (bepaalde kenmerken, eigenschappen, gedrag van)
de persoon of organisatie waarop de dienst zich dient te richten, zoals bijvoorbeeld
de door de betrokkene gehanteerde communicatiemiddelen, vervoersmiddelen e.d.
Ter illustratie: als iemand geen telefoon heeft, valt de mogelijkheid tot
het aftappen en opnemen van diens telecommunicatie weg, en wordt daarmee in
zekere zin de inzet van (richt)microfoons geïndiceerd. Indien iemand
een kantoorpand heeft van waaruit hij diverse activiteiten verricht, dan zal
bij de keuze van de in te zetten bijzondere bevoegdheden met dat gegeven rekening
worden gehouden; indien gegevens verzameld dienen te worden over de bezoekers
van de betrokkene, dan is bijvoorbeeld (statische) video-observatie van de
ingang van het pand een mogelijkheid, maar zijn ook andere observatiemethoden
denkbaar. Verder is relevant de tijd die de dienst heeft om de ontbrekende
gegevens te verzamelen; is er sprake van een acute dreiging dan zullen die
bijzondere bevoegdheden dienen te worden uitgeoefend, waarmee naar verwachting
de noodzakelijke gegevens zo spoedig mogelijk kunnen worden verkregen en zal
ook de intensiteit van de inzet ervan groter kunnen zijn. Stel dat in een
normale situatie de keuze dient te worden gemaakt uit het aftappen en opnemen
van door de betrokken persoon gevoerde telefoongesprekken of het afluisteren
van diens gesprekken door middel van een microfoon in diens woning, dan zal
in gevallen van een acute dreiging de inzet van beide middelen tegelijk aanwezig
kunnen zijn om tijdig de benodigde gegevens te verkrijgen.Uit het voorgaande blijkt dat de keuze welke bijzondere bevoegdheid moet
worden uitgeoefend, door diverse factoren wordt beïnvloed; toepassing
van de subsidiariteitseis en de proportionaliteitseis kan niet in abstracto
plaatsvinden doch is sterk context-gebonden. Deze afweging wordt bij gelegenheid
van de dreigingsanalyse gemaakt en komt vervolgens telkens dan aan de orde
als bijvoorbeeld de verlenging van de uitoefening van een bepaalde bijzondere
bevoegdheid wordt overwogen of de beëindiging daarvan en de keuze voor
een andere bevoegdheid dient te worden gemaakt. Belangrijke factoren zijn
daarbij in hoeverre de verlangde informatie reeds is bemachtigd, de effectiviteit
van de daarbij uitgeoefende bevoegdheid (ter illustratie: indien het aftappen
van telecommunicatie geen relevante informatie oplevert, dient de vraag beantwoord
te worden of voortzetting van de telefoontap nog wel wenselijk is mede in
het licht van de proportionaliteitseis). Wij hopen met deze uiteenzetting
de vraag van de leden van de PvdA-fractie voldoende te hebben beantwoord.De leden van de PvdA-fractie vroegen voorts of de verplichting kan worden
ingevoerd dat bij het vragen van toestemming tevens gemotiveerd wordt aangegeven
waarom de bevoegdheid subsidiair en proportioneel is. Of is het – zo
vroegen deze leden – de bedoeling van de regering een en ander te regelen
in de algemene maatregel van bestuur, bedoeld in artikel 21, zevende lid?
Ook vroegen zij hoe de regering over een dergelijke verplichting denkt.Zoals uit de hiervoor gegeven uiteenzetting met betrekking tot de toepassing
van de eis van subsidiariteit en proportionaliteit blijkt, is deze toepassing
sterk context-gebonden. Uit het wettelijk vast te leggen systeem volgt dat
de subsidiariteits- en proportionaliteitstoets bij de inzet van bijzondere
bevoegdheden telkens een punt van aandacht is. Voor zover het gaat om verzoeken
om toestemming die dienen te worden voorgelegd aan de voor de dienst verantwoordelijke
minister, is bij de regeling van de desbetreffende bijzondere
bevoegdheden telkens aangegeven dat de reden waarom de desbetreffende bijzondere
bevoegdheid moet worden uitgeoefend in het doorgaans schriftelijke –
verzoek moet worden vermeld. Daartoe kan ook de verantwoording over de subsidiariteits-
en proportionaliteitstoets worden gerekend. Buiten deze gevallen, die niet
altijd de vorm van een expliciet schriftelijk verzoek om toestemming zullen
hebben, zou het stellen van de eis dat telkens gemotiveerd wordt aangegeven
waarom de bevoegdheid voldoet aan de subsidiariteits- en proportionaliteitseis,
te ver strekken; hier moet onzes inziens de ruimte gelaten worden dat ook
anderszins verantwoording over de gemaakte afweging ter zake wordt gegeven.
De invoering van een verplichting, zoals door de leden van de PvdA-fractie
wordt voorgesteld, achten we gelet op het voorgaande niet nodig, maar zou
indien daartoe toch de wens zou bestaan beperkt dienen te blijven tot de gevallen
waarbij de toestemming is voorbehouden aan de voor de dienst verantwoordelijke
minister.Wat de vraag van de leden van de PvdA-fractie betreffende de algemene
maatregel van bestuur ex artikel 21, zevende lid, betreft, merken wij op dat
deze algemene maatregel van bestuur niet strekt tot het invoeren van een motiveringsplicht
met betrekking tot het subsidiariteits- en proportionaliteitsvereiste. Deze
eventueel vast te stellen algemene maatregel van bestuur zal blijkens genoemd
artikel betrekking hebben op (a) de voorwaarden waaronder en de gevallen waarin
ter uitvoering van een instructie aan een agent handelingen mogen worden verricht
die tot gevolg kunnen hebben dat medewerking wordt verleend aan het plegen
van een strafbaar feit, dan wel een strafbaar feit wordt gepleegd en (b) de
wijze waarop de uitoefening van de desbetreffende bevoegdheid wordt gecontroleerd.De leden van de PvdA-fractie vroegen ons enkele voorbeelden, waarbij de
uitoefening van een bijzondere bevoegdheid achterwege dient te blijven, indien
de uitoefening ervan voor de betrokkene een onevenredig nadeel in vergelijking
met het daarbij na te streven doel oplevert (artikel 31, derde lid).Een voorbeeld hiervan is het volgende. Indien het wenselijk is om vast
te stellen of een bepaalde persoon (A) een woning van een andere persoon (B)
bezoekt, bestaan verschillende mogelijkheden dit vast te stellen. Bijvoorbeeld
door video-observatie in de woning van persoon B, maar ook door bijvoorbeeld
vanaf de openbare weg de woning te observeren. Het is evident dat als het
enkel gaat om het vaststellen of de woning door persoon A wordt bezocht, video-observatie
in de woning van persoon B gelet op het na te streven doel voor deze persoon
een onevenredig nadeel oplevert. Een ander voorbeeld betreft het volgende.
Indien het noodzakelijk is om vast te stellen met wie een bepaalde persoon
telefoongesprekken voert, kan dit op diverse manieren geschieden. Zo kan dit
geschieden door het plaatsen van een telefoontap, maar ook door bijvoorbeeld
een zogeheten numerator-actie. Het is evident dat gelet op de verlangde gegevens
het plaatsen van een telefoontap in dit geval een onevenredig nadeel voor
de betrokken persoon oplevert en dus gekozen dient te worden voor een numerator-actie. 3.4 De verstrekking van gegevens door de dienstenDe leden van de CDA-fractie vroegen waarom er – anders dan bij externe
gegevensverstrekking – geen protocolplicht is opgenomen ten aanzien
van de interne gegevensverstrekking. Zij wezen er in dit verband terecht op
dat ook de verstrekking aan een ingevolge artikel 55 ten behoeve van de dienst
werkzame ambtenaar als interne gegevensverstrekking dient te worden aangemerkt.
Deze leden achtten het bijvoorbeeld in het kader van een goede
controle door de commissie van toezicht gewenst dat ten aanzien van beide
vormen van verstrekking een protocolplicht geldt.Wij willen voorop stellen dat – zoals min of meer in de vraag van
de leden van de CDA-fractie ligt besloten – de nodige voorzieningen
binnen de organisatie van elk der diensten zijn – en waar nodig nog
zullen worden – getroffen, opdat de commissie van toezicht tezijnertijd
op een effectieve manier controle kan uitoefenen op de rechtmatige uitvoering
van de Wiv. Dat geldt ook wat de verstrekking van gegevens betreft; zowel
extern als intern. Anders dan deze leden zijn wij echter van oordeel dat volstaan
kan worden met uitsluitend een protocolplicht voor externe gegevensverstrekking.
In dat geval raken de gegevens immers buiten het bereik van de dienst. Gelet
op de aard van de gegevens, die alleen al door het feit dat zij afkomstig
zijn van een inlichtingen- en veiligheidsdienst een extra dimensie krijgen,
alsmede op de bijzondere wettelijke eisen die aan (bepaalde vormen van) gegevensverstrekking
worden gesteld, is het noodzakelijk om zicht te hebben op – niet alleen –
de personen en instanties waaraan gegevens verstrekt worden, maar ook welke
gegevens zijn verstrekt. De invoering van een protocolplicht óók
voor de interne gegevensverstrekking heeft naar ons oordeel echter weinig
tot geen toegevoegde waarde in het licht van andere voorzieningen die binnen
de diensten bestaan. Zo is de verstrekking van gegevens binnen de diensten
onderworpen aan het zogeheten «need to know»principe; dit principe
is functie-gebonden. Dit laatste betekent dat kennisneming van door de diensten
verwerkte gegevens is voorbehouden aan die personen die vanuit hun functie
daarvan kennis mogen krijgen. Hiernaast leidt de invoering van een dergelijke
protocolplicht naar ons oordeel tot zodanige (administratieve) lasten, waarvan
moeilijk gesteld kan worden dat die in een juiste verhouding staan tot het
daarmee beoogde doel. Een dergelijke regeling – bij wijze van voorbeeld –
zou tot gevolg hebben dat elk gesprek (telefonisch of vis-à-vis) tussen
medewerkers van de dienst in het kader van de taakuitvoering, waarbij gegevens
worden uitgewisseld, dient te worden geprotocolleerd.De leden van de PvdA-fractie verzochten de regering de brief van de ministers
van Justitie en van Binnenlandse Zaken van 28 februari 1992 ter zake van de
bruikbaarheid van gegevens afkomstig van de diensten ten behoeve van de opsporing1 in het licht van een aantal ontwikkelingen in de afgelopen
jaren, nog eens nader te bezien en in een uitvoerige reactie uiteen te zetten
of, en zo ja, de daarin vermelde conclusies ook in 1998 nog stand houden.
Sinds 1992 vonden op het terrein van de informatievergaring ten behoeve van
het strafproces immers veel ontwikkelingen plaats, vergelijk onder meer het
rapport en de aanbevelingen van de commissie Van Traa alsmede de wetgeving
die als reactie daarop is geëntameerd.Wij zouden deze leden als volgt willen antwoorden. Sinds het verschijnen
van de genoemde brief hebben zich inderdaad de nodige ontwikkelingen voorgedaan.
Ontwikkelingen die onzes inziens ertoe nopen de brief van 1992 nog eens goed
tegen het licht te houden waar nodig te actualiseren. In interdepartementaal
verband wordt daaraan thans gewerkt; deze werkzaamheden zijn nog niet afgerond.
Zodra dit het geval is zullen wij de kamer van de resultaten separaat op de
hoogte stellen. De leden van de VVD-fractie vroegen hoe het parlement kan controleren
of organen die bevoegd zijn tot het nemen van maatregelen adequaat reageren
op gegevens die hen door de diensten zijn verstrekt.Deze controlemogelijkheid is in verschillende opzichten beperkt. Allereerst
doordat de parlementaire controle zich slechts uitstrekt tot datgene waarvoor
de ministers verantwoordelijk zijn. Voor zover door de diensten gegevens zijn
verstrekt aan andere ministers met het oog op door hen te behartigen belangen,
strekt de controle van het parlement zich uit tot datgene wat
zij met deze gegevens hebben gedaan. Het zijn dan ook deze ministers die ter
verantwoording dienen te worden geroepen. Voor zover gegevens zijn verstrekt
aan andere bestuursorganen, instanties e.d. zal controle op hetgeen deze instanties
met de door de dienst verstrekte gegevens hebben gedaan, door andere instanties
dienen plaats te vinden; het kan daarbij gaan om gemeenteraad, provinciale
staten, maar uiteraard ook door rechterlijke en andere daarvoor aangewezen
instanties. Controle door de rechter is bijvoorbeeld aan de orde indien een
werkgever naar aanleiding van door de dienst verstrekte gegevens jegens een
werknemer bepaalde rechtspositionele maatregelen heeft genomen. De controlemogelijkheid
is echter ook in een ander opzicht beperkt. Om controle uit te kunnen oefenen,
is het nodig dat kenbaar is waarom, welke informatie aan welke persoon of
instantie is verstrekt en wat deze er vervolgens mee heeft gedaan. Het moge
duidelijk zijn dat voor zover al door personen en instanties waaraan door
de dienst gegevens zijn verstrekt, aan de dienst teruggemeld wordt wat er
met de verstrekte gegevens is gedaan – veelal dergelijke gegevens niet
door een dienst openbaar gemaakt kunnen worden; dit kan ten koste gaan van
de effectiviteit van het werk van de diensten, maar ook van de behartiging
van de belangen waarvoor de gegevensverstrekking plaatsvindt. Bovendien: voor
zover gegevens zijn verstrekt aan het openbaar ministerie of op de voet van
artikel 38 aan personen of instanties die naar aanleiding daarvan bevoegd
zijn jegens personen maatregelen te treffen, is het niet aan de dienst om
eventueel tot openbaarmaking daarvan over te gaan maar aan het openbaar ministerie
onderscheidenlijk de persoon of instantie als bedoeld in artikel 38. Het is
immers in deze gevallen, maar overigens ook in alle andere gevallen, de verantwoordelijkheid
van de personen en instanties waaraan is verstrekt om te bepalen of zij aan
de hand van de verstrekte gegevens tot het nemen van maatregelen overgaan.
De diensten verschaffen slechts informatie. Het voorgaande betekent dan ook
dat controle door het parlement eigenlijk alleen goed mogelijk is door tussenkomst
van de commissie IVD; daaraan kunnen immers de desbetreffende gegevens uiteraard
voor zover deze voorhanden zijn – ter vertrouwelijke kennisneming worden
voorgelegd. De parlementaire controle kan overigens versterkt worden via het
rechtmatigheidstoezicht dat de commissie van toezicht zal gaan uitvoeren.
Het is denkbaar dat de commissie van toezicht een toezichtsrapport over deze
materie uitbrengt. In het kader van het toezicht zijn aan de commissie vergaande
bevoegdheden toegekend; op basis van artikel 69 van het wetsvoorstel bestaat
bovendien voor een ieder die bij de uitvoering van de wet betrokken is dus
ook de personen en instanties waaraan gegevens zijn verstrekt de verplichting
om aan de commissie desgevraagd alle inlichtingen te verschaffen en medewerking
te verlenen. Zoals bij nota van wijziging wordt voorgesteld zal een door de
commissie van toezicht opgesteld rapport in ieder geval een openbaar deel
dienen te bevatten; het is echter wel zo, dat ook de commissie bij haar openbare
rapportage in ieder geval de kritische ondergrenzen te weten actueel kennisniveau,
bronnen en modus operandi – in acht dient te nemen. Dit openbare rapport
wordt door tussenkomst van de verantwoordelijke minister, vergezeld van diens
reactie daarop, aan de beide kamers der Staten-Generaal gezonden. Tot op zekere
hoogte is dus openbare controle mogelijk. Het geheime deel van het toezichtsrapport
dat concreter kan zijn – wordt door tussenkomst van de verantwoordelijke
minister, vergezeld met diens reactie daarop, gezonden aan de commissie IVD
van de Tweede Kamer.In artikel 37, eerste lid, van het wetsvoorstel wordt aan de minister
ruimte gelaten een eigen afweging te maken. De leden van de PvdA-fractie vroegen
of deze discretionaire bevoegdheid wordt gecontroleerd. Wie, aldus deze leden,
heeft er zicht op wanneer de minister wel en wanneer hij niet het OM inlicht,
en waarom. In de dagelijkse praktijk van het werk van de diensten wordt regelmatig
kennisgenomen van strafbare feiten of het voornemen tot het plegen daartoe.
Of daarvan een ambtsbericht wordt uitgebracht aan het openbaar ministerie
staat inderdaad ter discretie van de minister, of namens deze het hoofd van
de dienst. Bij het werk van de dienst staat evenwel de eigen taakuitoefening
voorop. Of aan het openbaar ministerie gegevens via het uitbrengen van een
ambtsbericht worden verstrekt ter zake van geconstateerde strafbare feiten,
zal dan ook mede in het licht van de eigen taakuitoefening worden beoordeeld.
Daarover vindt ook overleg plaats met de zogeheten BVD-officier van justitie.
Het spreekt echter voor zich dat als er sprake is van majeure feiten dit gevolgen
heeft voor de wijze waarop met de discretionaire bevoegdheid wordt omgegaan;
de marges worden dan wel smaller. Wat het controle-aspect betreft, moet worden
opgemerkt dat de controle op de uitoefening van deze bevoegdheid evenals met
betrekking tot de andere bevoegdheden die aan de diensten toekomen aan inherente
beperkingen onderhevig is, zij het dat met de komst van de onafhankelijke
commissie van toezicht deze controle wel kan worden geoptimaliseerd. Het is
bovendien niet zo dat de minister van alle geconstateerde strafbare feiten
op de hoogte wordt gesteld; dat zou niet alleen veel bureaucratische rompslomp
opleveren, maar bovendien zal in de meeste gevallen daaraan toch geen gevolg
richting openbaar ministerie gegeven kunnen worden. Controle is in de praktijk
eigenlijk alleen dan mogelijk in de gevallen, waarbij wel tot verstrekking
wordt overgegaan. 3.5 De verwijdering, vernietiging en overbrenging van
gegevensDe leden van de PvdA-fractie missen in de memorie van toelichting een
uitleg over hoe de verwijdering, vernietiging en overbrenging van gegevens
nu verloopt en hoe hier, door het wetsvoorstel, verandering in zal komen.
Wij beantwoorden deze vraag als volgt.Volgens de huidige Wiv en de daarop gebaseerde privacyregelingen moeten
persoonsgegevens worden verwijderd zodra zij niet langer noodzakelijk zijn
voor de uitvoering van de taken van een dienst. De verwijderde gegevens moeten
worden vernietigd tenzij wettelijke regels omtrent bewaring daaraan in de
weg staan. De verwijderde gegevens die niet voor vernietiging in aanmerking
komen worden bewaard in afgezonderde bestanden die uitsluitend toegankelijk
zijn voor archiefwerkzaamheden, klachtbehandeling en dergelijke. De bewaring
en vernietiging van gegevens – zowel persoonsgegevens als andere gegevens –
wordt geregeld door de Archiefwet 1995. De minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen en de minister die het mede aangaat, stellen gehoord de Raad
voor cultuur, selectielijsten vast die tenminste aangeven welke gegevens voor
vernietiging in aanmerking komen. Met de Tweede Kamer is echter afgesproken
dat voor de BVD een zwaardere procedure zal gelden dan die van de Archiefwet
1995. Bij de BVD heeft de Centrale Archiefselectiedienst (CAS) op basis van
een volgens de gebruikelijke regels vastgestelde selectielijst een proefbewerking
op de archieven uitgevoerd. Over het resultaat van deze praktijkproef zal
de Raad voor cultuur advies uitbrengen en pas daarna zal in overleg met de
Tweede Kamer worden besloten of er daadwerkelijk kan worden vernietigd. In
essentie worden volgens de thans voorliggende BVD-selectielijsten uitsluitend
grootschalig verzamelde persoonsgegevens vernietigd. Vrijwel alle overige
door de BVD vastgelegde gegevens alsmede steekproeven van de te vernietigen
persoonsgegevens blijven bewaard. De Archiefwet 1995 regelt ook de overbrenging.
Archiefbescheiden die niet voor vernietiging in aanmerking komen worden overgebracht
naar een archiefbewaarplaats. In beginsel gebeurt dit wanneer de archiefbescheiden
20 jaar oud zijn. Het kan echter ook eerder. Bij de overbrenging worden de
noodzakelijke beperkingen aan de openbaarheid gesteld. De archiefbescheiden
waarvoor een openbaarheidsbeperking geldt met het oog op het belang van de
staat of zijn bondgenoten, worden na de overbrenging, conform de Archiefwet
1995, in verband met het vereiste beveiligingsregime weer teruggeleend aan
de diensten. Archiefbewaarplaatsen zijn in beginsel namelijk open instituten
die niet zijn ingesteld op het bewaren en beveiligen van staatsgeheime stukken.Het wetsvoorstel brengt slechts op één punt verandering
in de regels die gelden voor de verwijdering, vernietiging en overbrenging
van gegevens. Voor de overbrenging van archiefbescheiden bevat artikel 42
van het wetsvoorstel een bijzondere regeling. De constructie van het aan de
diensten teruglenen van overgebrachte archiefbescheiden waarop in het belang
van de staat of zijn bondgenoten een openbaarheidsbeperking rust, is gekunsteld
en niet praktisch. Het wetsvoorstel bevat daarom de regeling dat bescheiden
niet worden overgebracht zolang zij nog in het belang van de staat of zijn
bondgenoten – en dus niet in verband met enig ander belang – geheim
moeten worden gehouden. Zoals uiteengezet in de memorie van toelichting is
deze wijziging ingegeven door praktische overwegingen. Om ieder misverstand
te voorkomen wijzen wij er nadrukkelijk op dat de bijzondere overbrengingsregeling
niet leidt tot een beperking van de mogelijkheden tot kennisneming door burgers
en wetenschappers. Het al dan niet geheim zijn van de bescheiden wordt bepaald
door hun inhoud en niet door de plaats waar zij zich bevinden. De Archiefwet
1995 en de nieuwe Wiv kennen immers beide de openbaarheidsbeperking in het
belang van de staat en zijn bondgenoten. Of documenten gelet op hun inhoud
in het belang van de staat of zijn bondgenoten geheim moeten worden gehouden,
wordt volgens het wetsvoorstel overigens bepaald nadat daaromtrent advies
van de algemene rijksarchivaris is ingewonnen. Weigeringen om documenten in
verband met een openbaarheidsbeperking ter inzage te geven, kunnen aan de
rechter ter toetsing worden voorgelegd. Voor verdere informatie over de bijzondere
regeling voor het overbrengen van archiefbescheiden verwijzen wij voorts naar
hetgeen in paragraaf 4.6 van deze nota naar aanleiding van het verslag
is gesteld. 4. KENNISNEMING VAN DOOR OF TEN BEHOEVE VAN DE DIENSTEN
VERWERKTE GEGEVENS 4.1 AlgemeenDe leden van de fractie van D66 vroegen zich af of zij het goed zagen,
dat in het wetsvoorstel een regime ter zake van de kennisneming van gegevens
bij de diensten wordt ingevoerd dat op onderdelen een teruggang betekent bij
hetgeen op dit moment in de praktijk mogelijk is. Zij kregen de indruk dat
het belang van geheimhouding wel erg zwaar wordt aangezet in de verhouding
tot het belang van de openbaarheid.In reactie hierop zouden wij allereerst het volgende willen opmerken,
opdat de beantwoording van de vraag van deze leden in de juiste context plaatsvindt.Anders dan deze leden veronderstellen – blijkens het inleidend betoog
in het verslag op de door hen opgeworpen vraag – is de toepasselijkheid
van de Wet openbaarheid van bestuur op inzage van eigen persoonsgegevens (en
die van derden) niet het normale systeem voor dit soort situaties. Als dat
wel het geval zou zijn, dan zouden immers alle andere inzageregelingen in
eigen persoonsgegevens – maar evenzeer in die van derden – in
de Nederlandse wetgeving, zoals bijvoorbeeld die welke zijn opgenomen in de
Wet persoonsregistraties, de Wet politieregisters, de Wet gemeentelijke
basisadministratie persoonsgegevens en in de voorgestelde Wet bescherming
persoonsgegevens, als abnormaal (dat wil zeggen van het veronderstelde normale
regime afwijkend) moeten worden beschouwd. Dat is echter geenszins het geval;
integendeel. De genoemde wettelijke regelingen geven regels voor de registratie
door overheidsorganen van persoonsgegevens voor uiteenlopende- al dan niet
in de wet zelf gespecificeerde – taken. Dergelijke specifieke regelingen –
waarbij niet alleen normen worden gesteld voor de gevallen waarin en de voorwaarden
waaronder welke soort gegevens omtrent een persoon mogen worden geregistreerd
en verstrekt (onder de werking van de Wbp: verwerkt) maar ook welke rechten
(en plichten) aan een geregistreerde toekomen – strekken ter uitvoering
van de regelingsopdracht van artikel 10, tweede en derde lid, van de Grondwet
en vormen – ook ingevolge artikel 8 EVRM – de vereiste wettelijke
beperkingsgrondslag voor het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer.
In deze wettelijke regelingen is derhalve een afweging gemaakt tussen de diverse
belangen die bij de desbetreffende registraties c.q. gegevensverwerkingen
betrokken zijn. De Wet openbaarheid van bestuur – die niet specifiek
op persoonsgegevens ziet, maar betrekking heeft op alle gegevens die bij overheidsorganen
berusten – geeft een algemene en – ten opzichte van de bijzondere
wettelijke regelingen zoals voornoemd – aanvullende regeling. Het doel
van de Wet openbaarheid van bestuur is – in vergelijking met die van
de genoemde regelingen en de daarin opgenomen inzageregelingen – ook
anders; openbaarheid staat (inderdaad) voorop ter bevordering van de democratische
bestuursvoering.De toepasselijkheid van de Wet openbaarheid van bestuur als inzageregeling
in eigen persoonsgegevens, die eventueel bij een dienst geregistreerd zouden
kunnen zijn, is dan ook niet meer en niet minder een noodoplossing. Zoals
deze leden bekend is, kende de huidige Wiv en de daarop gebaseerde privacyregelingen
van BVD en MID – evenals de hiervoor genoemde wettelijke regelingen –
een eigen inzageregeling; dat deze inhield dat verzoeken om inzage in eigen
gegevens – ongeacht de vraag of er wel of niet gegevens bij de diensten
voorhanden waren – te allen tijde dienden te worden afgewezen doet daaraan
niet af. De huidige Wiv en daarop gebaseerde uitvoeringsregelgeving dient
op gelijke voet te worden geplaatst met de Wet persoonsregistraties, Wet politieregisters
en Wet Gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens.In de zaken Van Baggum en Valkenier heeft de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State echter – om in de memorie van toelichting bij
onderhavig wetsvoorstel uiteengezette redenen – artikel 8 en 16 Wiv
jo. artikel 10 van de Privacyregeling BVD in verband met strijd met artikel
8 en 13 EVRM buiten toepassing gelaten. Als beoordelingskader voor deze inzageverzoeken
werd door de bestuursrechter vervolgens teruggegrepen op de Wet openbaarheid
van bestuur (als algemeen aanvullende regeling). Dat daarmee – als noodoplossing –
een regeling van toepassing is verklaard die van origine als uitgangspunt
«openbaarheid» heeft, betekent dan ook naar ons oordeel nog niet
automatisch dat «openbaarheid» – wat de activiteiten van
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten betreft – vervolgens als het
algemene uitgangspunt zou dienen te gelden. Om redenen uiteengezet in de memorie
van toelichting past bij de activiteiten van deze diensten juist als uitgangspunt
geheimhouding; hetgeen niet wegneemt dat op enig moment de redenen voor geheimhouding
niet meer opgeld doen en dus – met inachtneming van eisen van bronbescherming
e.d. – een zo ruim mogelijke mate van openbaarheid wordt nagestreefd.Sinds de uitspraken in de zaken Van Baggum en Valkenier wordt –
in afwachting van een nieuwe Wiv, waarin opgenomen een op de diensten toegespitste
inzageregeling die naar het oordeel van de regering wél degelijk voldoet
aan de eisen van het EVRM – alle verzoeken om inzage in eigen
persoonsgegevens dan ook behandeld als een verzoek in de zin van de Wet openbaarheid
van bestuur.Wat verzoeken om inzage in persoonsgegevens van derden betreft, geldt –
zie in dit verband ook de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van
de Raad van State in de zaak Reydon/De Jager1 –
de in de huidige Wiv (artikel 16) en de daarop gebaseerde Privacyregeling
BVD ter zake opgenomen regeling onverkort: dergelijke inzageverzoeken dienen
te worden afgewezen.2 Voor de volledigheid wijzen
wij er op, dat deze wettelijke regeling tot stand is gekomen ná het
door de leden van de D66-fractie aangehaalde uitspraak van de Afdeling rechtspraak
van de Raad van State.Overigens wijzen wij erop dat inzage in persoonsgegevens van derden ook
in de hierboven genoemde regelingen, zoals de Wet persoonsregistraties en
de Wet politieregisters, sterk aan banden is gelegd. Zo geldt in het kader
van de Wet persoonsregistraties immers dat verstrekking slechts is toegestaan
voor zover dit in overeenstemming is met het doel van de registratie, wordt
gevorderd ingevolge een wettelijk voorschrift dan wel geschiedt met toestemming
van de geregistreerde. Wij erkennen overigens dat artikel 11, tweede lid,
van de Wet persoonsregistraties ook de mogelijkheid biedt om ten behoeve van
wetenschappelijk onderzoek gegevens te verstrekken, voor zover de persoonlijke
levenssfeer van de betrokkene niet onevenredig wordt geschaad; dit laatste
wordt dan – blijkens de wetsgeschiedenis – ondervangen door het
vragen van toestemming aan de betrokkene of door de verstrekking van geanonimiseerde
gegevens. Een dergelijke regeling zou als het gaat om gegevens die zich bij
inlichtingen- en veiligheidsdiensten bevinden om verschillende redenen overigens
geen toepassing kunnen vinden. Allereerst lijkt ons het vragen van toestemming
aan de betrokkene onmogelijk nu daarmee zicht wordt gegeven op het actueel
kennisniveau van de dienst; voorts zal in de gevallen dat gegevens in geanonimiseerde
vorm worden verstrekt de vraag kunnen rijzen of met de desbetreffende gegevensverstrekking
wel in voldoende mate wordt tegemoet gekomen aan de wens van de verzoeker,
nu er er naar verwachting weinig gegevens zullen overblijven die kunnen worden
verstrekt.Wat de Wet politieregisters betreft is de verstrekkingsregeling nog stringenter;
dat is ook niet zo vreemd gelet op de aard van de door de politie verwerkte
gegevens. Het lijkt ons dat de gegevens bij de diensten naar hun aard even
gevoelig, zo niet gevoeliger zijn dan die welke de politie verwerkt; dat rechtvaardigt
onzes inziens dan ook een stringent inzageregime voor derden, zoals de huidige
Wiv kent en de toekomstige Wiv naar ons oordeel zou dienen te bevatten.Nu concreet wat de vraag van de leden van de D66-fractie betreft, namelijk
of het in het wetsvoorstel voorgestelde regime een achteruitgang betekent
ten opzichte van het huidige regime. Naar ons oordeel – alles afwegende –
niet. Daarbij betrekken we overigens mede ons voorstel, opgenomen in de bij
deze nota naar aanleiding van het verslag gevoegde nota van wijziging, om
in geval van inzage in eigen gegevens de regeling opgenomen in artikel 49
van het wetsvoorstel ook van toepassing te doen zijn op de inzage in eigen
persoonsgegevens; deze regeling biedt de mogelijkheid om aan betrokkene een
schriftelijk overzicht van de hem betreffende gegevens te verstrekken (dat
kan een afschrift zijn, maar ook bijvoorbeeld een opsomming of samenvatting
van hem betreffende gegevens die in verschillende documenten voorkomen). Op
dit punt komen we dan ook tegemoet aan de opmerking van de leden van de D66-fractie,
waarbij zij het in artikel 45, tweede lid, van het wetsvoorstel neergelegde
verbod voor betrokkene om bij gelegenheid van kennisneming van de hem betreffende
gegevens deze op enigerlei wijze vast te leggen, als een wel erg vergaande
beperking bij het recht- en bewijszoeken beschouwen. In paragraaf 4.6
van deze nota naar aanleiding van het verslag wordt op ons voorstel nader
ingegaan, zodat we deze leden graag daarnaar verwijzen. Dit laatste geldt
tevens voor enkele andere vragen van deze leden, die immers ook – als
kritiekpunten op het wetsvoorstel – terug komen in het rapport van de
werkgroep Onderzoek van de archieven van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
(werkgroep-Valk), waarop in paragraaf 4.6 van deze nota uitgebreid zal
worden ingegaan. Het betreft hier in het bijzonder de vragen van deze leden
over de termijn die aan de diensten worden gegund bij de behandeling van inzageverzoeken,
de keuze voor de bestuursrechter en de overdracht van archiefbescheiden naar
het Algemeen Rijksarchief.De leden van de D66-fractie gaven tenslotte te kennen de schriftelijke
reactie van de regering graag af te wachten, maar reeds op voorhand te kennen
te willen geven dat het moeilijk zal zijn hen te overtuigen van de noodzaak
van een zo strakke openbaarheid beperkende lijn als, naar hun oordeel, in
het wetsvoorstel wordt aangehouden.Wij hopen dat deze leden met de uiteenzetting zoals die in het voorgaande
is gegeven alsmede met hetgeen voorts in dit hoofdstuk van de nota naar aanleiding
van het verslag in reactie op vragen van leden van deze en andere fracties
is gesteld ter zake van de problematiek van kennisneming van door of ten behoeve
van de diensten verwerkte gegevens, worden overtuigd van de noodzaak van een
regeling als door ons voorgesteld. In de bijlage bij deze nota is overigens
een overzicht op hoofdlijnen – opgenomen van de in een aantal Westeuropese
landen alsmede de Verenigde Staten van Amerika geldende regelgeving waar het
gaat om onder andere de toegang tot gegevens bij inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Uit dat overzicht kan naar ons oordeel worden opgemaakt dat de indruk van
de leden van de D66-fractie, dat de koudwatervrees groot is en dat geheimhouding
van gegevens in Nederland een aanzienlijk hogere prioriteit krijgt dan in
vele andere landen, onjuist is. De door ons voorgestelde regeling overigens
ook de huidige regeling steekt zowel waar het gaat om toegang tot gegevens
die bij de diensten berusten als waar het gaat om de overbrengingstermijn
en de toegang tot gegevens met betrekking tot gegevens die zijn overgebracht
naar een archiefbewaarplaats niet ongunstig af bij datgene wat in de andere
onderzochte landen regel is. Het tegenovergestelde namelijk dat de Nederlandse
regelgeving als regel gunstiger uitpakt lijkt eerder het geval te zijn. Wij
vragen ons dan ook af waarop de stelling van de leden van de D66-fractie,
dat het belang van de openbaarheid in deze landen na verloop van enige (beperkte)
tijd zwaarder weegt, is gebaseerd.De leden van de SP-fractie constateerden – overigens terecht –
dat hoofdstuk 4 van het wetsvoorstel tot consequentie heeft dat de Wet openbaarheid
van bestuur niet langer van toepassing zal zijn op de kennisneming van persoonsgegevens
en andere gegevens bij de diensten. Zij vroegen daarop een nadere toelichting.In het voorgaande hebben wij reeds in reactie op vragen en opmerkingen
van de leden van de D66-fractie uiteengezet waarom de Wet openbaarheid van
bestuur thans toepassing vindt als het gaat om inzage in eigen persoonsgegevens
bij de diensten; het gaat daarbij om een noodoplossing. Op inzage in persoonsgegevens
van derden is artikel 16 van de (huidige) Wiv van toepassing; dergelijke verzoeken
worden conform vaste jurisprudentie van de Afdeling bestuursrechtspraak van
de Raad van State – afgewezen. Wat de inzage in andere dan persoonsgegevens
betreft is thans de Wet openbaarheid van bestuur van toepassing; in het wetsvoorstel,
dat beoogt met betrekking tot de verstrekking van (alle soorten) gegevens
door de diensten een uitputtende regeling te geven, is de regeling uit de
Wet openbaarheid van bestuur vrijwel ongewijzigd overgenomen (zie de artikelen
49, 51 en 52), zodat – mede gelet op artikel 43 van het
wetsvoorstel – deze wet na inwerkingtreding van de nieuwe Wiv niet meer
van toepassing zal zijn. 4.2 Recht op kennisneming van persoonsgegevensDe leden van de PvdA-fractie vonden dat onvoldoende is gemotiveerd waarom
van de huidige praktijk, waarbij de persoon aan wie inzage in hem betreffende
gegevens bij de dienst is verleend deze op enigerlei manier mag vastleggen,
wordt afgeweken. Zij vroegen of de motivering voor het in artikel 42, tweede
lid, neergelegde verbod alsnog kon worden gegeven.Naar ons oordeel kan beantwoording van deze vraag thans achterwege blijven,
nu – zoals wij hierboven in antwoord op vragen van de leden van de D66-fractie
hebben aangegeven en nader uiteengezet in paragraaf 4.6 van deze nota
naar aanleiding van het verslag – bij nota van wijziging wordt voorgesteld
om artikel 49 van het wetsvoorstel ook van toepassing te doen zijn op (gehonoreerde)
verzoeken om inzage in eigen persoonsgegevens.De leden van de fractie van GroenLinks waren niet overtuigd door de motivering
van de inperkingen van het inzagerecht. Zij stelden in dat verband diverse
vragen. Allereerst, zo vroegen deze leden, moet onder het recht op inzage
ook niet – conform de Wet openbaarheid van bestuur – het recht
op het maken van kopieën worden begrepen.Zowel in de Wet openbaarheid van bestuur als in de (nieuwe) Wiv wordt
aan het betreffende overheidsorgaan verschillende modaliteiten gelaten waarmee
op een – gehonoreerd – verzoek om inzage in gegevens kan worden
gereageerd. Zo kan gekozen worden voor het verstrekken van een kopie van het
document, maar bijvoorbeeld ook voor het geven van een uittreksel of een samenvatting.
Het is dan ook niet zo, dat uit het inzagerecht een recht op het maken van
kopieën voortvloeit; het is het overheidsorgaan dat daaromtrent een beslissing
neemt, waarbij – in het kader van de Wiv – de voorkeur van de
aanvrager zal worden afgewogen tegen het belang van de dienst (zie artikel
49 van het wetsvoorstel).De leden van de fractie van GroenLinks vroegen vervolgens of wij konden
toelichten welke betekenis de voorgestelde regeling rond het inzagerecht heeft
voor de toepasselijkheid van de Wet openbaarheid van bestuur.Zoals reeds hierboven is aangegeven, kent de nieuwe Wiv een uitputtende
regeling voor de verstrekking van gegevens door de diensten; de Wet openbaarheid
van bestuur is dan ook verder niet van toepassing.De leden van de fractie van GroenLinks vroegen ons voorts of de vergelijking
met de Wet politieregisters niet misplaatst is, nu het in het voorliggende
wetsvoorstel niet om actuele gegevens gaat, maar om gegevens die tenminste
vijf jaar oud zijn. Wij interpreteren deze vraag aldus dat daarmee wordt gedoeld
op het feit dat ingevolge de Wet politieregisters de verstrekking van afschriften
(«mededelingen in schriftelijke vorm») bij uitoefening van het
recht op kennisneming wordt uitgesloten en in het wetsvoorstel – zoals
het bij de Tweede Kamer is ingediend – een vergelijkbare, zo men wil
verregaander beperking wordt aangebracht, namelijk dat men bij kennisneming
van de betreffende gegevens deze zelfs niet op enigerlei wijze mag vastleggen
(artikel 42, tweede lid).De vergelijking die wij hebben gemaakt met de Wet politieregisters is
naar ons oordeel in algemene zin niet misplaatst, indien men zich daarbij
richt op de aard van de gegevens die door enerzijds de politie en anderzijds
de diensten worden verwerkt; niemand zal willen ontkennen dat dergelijke gegevens
een «gevoelig» karakter dragen waarmee met grote zorgvuldigheid
moet worden omgesprongen. Zoals wij hiervoor echter al hebben aangegeven stellen
wij bij nota van wijziging voor om met betrekking tot de kennisneming
door een persoon van hem betreffende gegevens bij een dienst artikel 49 van
het wetsvoorstel van toepassing te verklaren; dat betekent dat – om
in termen van de Wet politieregisters te spreken – betrokkene ook mededelingen
in schriftelijke vorm kunnen worden gedaan. Daarmee wijken wij dus –
uiteindelijk – ten gunste van de betrokkene af van de regeling zoals
die in de Wet politieregisters is opgenomen.Overigens willen wij nog een enkele opmerking maken over – blijkens
de vraagstelling – bij deze leden aanwezige veronderstelling dat gegevens
bij de diensten die ouder zijn dan vijf jaar niet meer actueel zouden zijn,
maar ook – eveneens impliciet in hun vraagstelling besloten –
dat het bij politieregisters (altijd) om actuele gegevens zou gaan. Deze veronderstelling
is niet juist. Zoals ook uit artikel 50 van het wetsvoorstel en de daarop
gegeven toelichting blijkt, kunnen gegevens van vijf jaar en ouder nog wel
degelijk actueel zijn indien omtrent de betrokken persoon nog gegevens zijn
verwerkt die jonger zijn dan vijf jaar in het kader van een onderzoek waarin
ook die oudere gegevens zijn verwerkt dan wel indien die oudere gegevens (nog)
relevant zijn voor enig ander lopend onderzoek. Wat de gegevens, opgenomen
in politieregisters betreft1, wordt opgemerkt
dat ook daar «niet-actuele» gegevens in kunnen zitten. Voorts
zal aan een persoon bij uitoefening van diens recht op kennisneming van hem
betreffende gegevens opgenomen in een politieregister de kennisneming van
die gegevens voor zover die noodzakelijk zijn voor een goede uitoefening van
de politietaak («actuele» gegevens) dan wel indien gewichtige
belangen van derden daartoe noodzaken, op grond van artikel 21, eerste lid,
Wet politieregisters dienen te worden geweigerd.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen ons of wij het niet met deze
leden eens zijn dat een zo grote inperking van het recht op inzage –
naar wij aannemen bedoelen deze leden het verbod om op enigerlei wijze ter
inzage gegeven gegevens vast te leggen – op een zeer zwaarwegend ander
belang moet berusten.Nu zoals hierboven reeds is gesteld deze inperking ongedaan is gemaakt,
behoeft deze vraag onzes inziens verder geen beantwoording.Deze leden vroegen voorts of het juist is dat tot dusverre slechts ongeveer
driehonderd maal positief op een verzoek tot inzage is gereageerd.Voor zover het gaat om verzoeken om inzage, die zijn ingediend bij de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, kan het volgende worden
medegedeeld. Door de dienst wordt niet precies bijgehouden in hoeveel gevallen
positief op een verzoek tot inzage wordt gereageerd; met positief wordt dan
hier bedoeld, dat aan betrokkene inzage wordt verleend in omtrent hem aangetroffen
niet-actuele gegevens tot voor kort in een door hem aangegeven bestuurlijke
aangelegenheid of context. Het gaat echter in dit geval wel om meer dan vierhonderd
gevallen. Daarnaast komen gevallen voor, dat aan betrokkene wordt medegedeeld
dat omtrent hem géén niet-actuele gegevens zijn aangetroffen.In zekere zin is dit ook te duiden als een «positieve» reactie,
waarbij echter door het ontbreken van niet-actuele gegevens ook geen inzage
gegeven kan worden. Een dergelijke mededeling laat natuurlijk onverlet dat
omtrent betrokkene wel gegevens aanwezig kunnen zijn in het kader van een
lopend onderzoek (actuele gegevens); het is evident dat daaromtrent geen enkele
mededeling wordt gedaan.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen ons verder hoe groot het aantal
personen is waarvan gegevens bij de diensten zijn geregistreerd. Het exacte aantal personen waaromtrent bij de diensten gegevens zijn geregistreerd
is niet te geven. Daarbij moet worden bedacht dat gegevens omtrent personen
op diverse manieren kunnen zijn geregistreerd (bijvoorbeeld in aparte persoonsdossiers,
in onderwerpsdossiers of anderszins). Voorts moet hierbij opgemerkt
worden dat indien er gegevens omtrent een persoon zijn geregistreerd daaraan
verschillende redenen ten grondslag kunnen liggen. Zo kan iemand geregistreerd
zijn in zijn hoedanigheid van (gewezen) ambtenaar van de dienst (personeelsadministratie),
vanwege het feit dat naar betrokkene een veiligheidsonderzoek is ingesteld
(in welk geval afhankelijk van het soort onderzoek – ook gegevens omtrent
door de betrokkene opgegeven referenten bij de dienst berusten), en voorts
doordat deze bij de taakuitvoering van de dienst (anders dan veiligheidsonderzoeken)
in beeld is gekomen. In dit laatste geval moet vervolgens weer onderscheid
gemaakt worden tussen personen die als «target» moeten worden
aangemerkt en personen die op de één of andere manier aan dergelijke
«targets» gerelateerd zijn. Het voorgaande brengt mee dat waar
het de BVD betreft slechts in indicatieve zin een uitspraak kan worden gedaan
omtrent het aantal personen waaromtrent gegevens zijn geregistreerd. Het aantal
(echte) persoonsdossiers bij de BVD bedraagt ruim honderdduizend. Daarvan
betreft een deel persoonsdossiers in het kader van veiligheidsonderzoeken,
een deel personeelsdossiers en voor het overige andersoortige persoonsdossiers.
Overigens wordt opgemerkt dat in het kader van veiligheidsonderzoeken in het
afgelopen decennium geen persoonsdossiers meer zijn aangelegd; de desbetreffende
persoonsgegevens worden thans in zogeheten verzameldossiers opgenomen. In
de periode daaraan voorafgaand werden in het kader van veiligheidsonderzoeken
alleen persoonsdossiers aangelegd als het ging om onderzoeken van het hoogste
niveau. Wat de onderwerpsdossiers betreft kan worden opgemerkt dat daarin
naar schatting gegevens zijn opgenomen die betrekking hebben op vele honderdduizenden
personen.Een exacte opgave van het aantal persoonsdossiers bij de MID is thans
niet te geven. In 1998 is de Centrale Archief Selectiedienst (CAS) begonnen
met de inventarisatie en beschrijving van de MID-archieven en de archieven
van de voorlopers van de militaire inlichtingendienst. Op 15 maart 1999 is
een voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer gezonden.1 Gaande dit onderzoek zal meer duidelijkheid komen omtrent de omvang
van het aantal geregistreerde personen bij de MID.De leden van de fractie van GroenLinks hadden vervolgens nog enkele vragen
gerelateerd aan het kopierecht. Zo vroegen zij of het niet al te theoretisch
was om aan dat recht de angst voor schaduwregistratie te ontlenen, gegeven
de ervaringen tot nu toe. Voorts of het klopt, dat aan de tot dusver verstrekte
kopieën geen verplichting tot geheimhouding was verbonden en hoe dat
zich verhoudt tot de voorgestelde onthouding van het kopierecht.Hoewel strikt genomen deze vragen in het licht van ons voorstel om artikel
49 ook van toepassing te verklaren op de kennisneming van eigen persoonsgegevens
wellicht geen beantwoording meer behoeven, menen wij toch een korte reactie
ter zake te moeten geven. De angst voor het ontstaan van schaduwregistraties –
die immers slechts kunnen ontstaan indien kopieën verstrekt kunnen worden –
achten wij – anders dan de leden van de GroenLinks-fractie – niet
(geheel) theoretisch. Een persoon of organisatie die op een systematische
manier de door een dienst aan verschillende burgers in afschrift gegeven persoonsgegevens
verzameld en deze in een persoonsregistratie (die overigens als zodanig aan
de eisen van de Wet persoonsregistraties zal dienen te voldoen) opneemt, kan
wellicht – afhankelijk van de inhoud van de verschillende persoonsgegevens
en de verbanden die daartussen gelegd kunnen worden c.q. de vergelijkingen
die tussen de persoonsgegevens onderling mogelijk worden – tot bevindingen
komen die, vanuit de wettelijke plicht die op de diensten rust om bijvoorbeeld
de veiligheid van personen met wier hulp gegevens zijn verzameld te garanderen,
op gespannen voet staan met die wettelijke plicht; anders gezegd: verstrekking
van (persoons)gegevens, waaruit de identiteit van dergelijke
personen zou kunnen worden afgeleid mag niet plaatsvinden. Het voorgaande
betekent dan ook dat de diensten bij de verstrekking van (persoons)gegevens
alert dienen te zijn op dit soort effecten.Daarmee komen we op de andere vraag van de leden van de GroenLinks-fractie,
namelijk of het juist is dat aan de tot dusver verstrekte kopieën geen
verplichting tot geheimhouding was gebonden. Een dergelijke verplichting is
aan de personen die een afschrift hebben gekregen van de hen betreffende persoonsgegevens
tot op heden niet gesteld, en kan – zeker waar het gaat om verstrekkingen
op grond van de Wet openbaarheid van bestuur – ook niet gesteld worden.
Ook op grond van de nieuwe Wiv zal een dergelijke plicht bij verstrekking
van gegevens op grond van hoofdstuk 4 van het wetsvoorstel niet opgelegd kunnen
worden.Op de vraag van deze leden hoe het voorgaande zich verhoudt tot de voorgestelde
onthouding van het kopierecht menen wij, gelet op hetgeen eerder in antwoord
op vragen van deze leden als die van de fracties van D66 en van de PvdA is
gesteld, verder niet in hoeven te gaan.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen ons tot slot nader in te gaan
op de gronden voor onze keuze om het meenemen van een raadsman niet steeds
toe te staan en of daarmee artikel 18 van de Grondwet geen geweld wordt aangedaan.Met deze vraag richten deze leden zich op artikel 45, vierde lid, van
het wetsvoorstel. Wij wijzen erop dat bij nota van wijziging enkele wijzigingen
worden voorgesteld met betrekking tot de in het wetsvoorstel opgenomen regeling
met betrekking tot de kennisneming van persoonsgegevens en andere gegevens.
Zo is onder meer het verbod tot het op enigerlei wijze mogen vastleggen van
persoonsgegevens die ter inzage worden verleend geschrapt. In verband hiermee
hebben wij gemeend ook artikel 45, vierde lid, te moeten schrappen, zodat
naar ons oordeel niet nader in hoeft te worden gegaan op de door deze leden
gevraagde gronden. Overigens willen wij wat artikel 18 Grondwet betreft nog
wel het volgende opmerken, teneinde elk misverstand omtrent de reikwijdte
van artikel 18 Grondwet weg te nemen. De vraag of het meenemen van een raadsman
steeds zou moeten worden toegestaan, valt buiten de reikwijdte van artikel
18 van de Grondwet. Dat artikel garandeert dat een ieder die voor de Nederlandse
rechter verschijnt, zich mag laten bijstaan. Deze garantie geldt derhalve
de situatie dat een burger betrokken is bij een rechtsgeding1. Bij het inzage nemen van stukken bij een dienst is (nog) geen sprake
van een rechtsgeding. De mogelijkheid om te bepalen dat kennisneming van de
gegevens slechts is voorbehouden aan de aanvrager, doet artikel 18 van de
Grondwet dan ook geen geweld aan.De leden van de CDA-fractie konden zich situaties voorstellen waarbij
de persoon in kwestie – dat wil zeggen de persoon omtrent wie gegevens
zijn geregistreerd – is overleden, doch zijn/haar levenspartner of kinderen
toch inzage in de hem betreffende gegevens verlangen. Deze leden constateerden
dat op grond van de wet een dergelijk verzoek om inzage geweigerd dient te
worden. Zij vroegen dan ook waarom in het wetsvoorstel niet in dit soort gevallen
is voorzien door het opnemen van een afwijkingsmogelijkheid.Allereerst moet worden opgemerkt dat de mogelijkheid om de gegevens van
de overleden partner of ouder in te zien ook onder huidig recht al niet bestaat.
Het gaat immers niet om eigen persoonsgegevens maar omtrent persoonsgegevens
van derden; het al dan niet overleden zijn van de betrokkene is daarbij irrelevant.
Een afwijkingsmogelijkheid voor levenspartners of kinderen, zoals door de
leden van de CDA-fractie wordt voorgestaan, achten wij niet wenselijk. Allereerst
zien wij niet in waarom levenspartners of kinderen in een andere – bevoorrechte –
positie dienen te worden gebracht dan «normale» derden;
los nog van de vraag dat als men daar al voor zou kiezen men direct de vraag
oproept waar de grens te leggen: waarom bijvoorbeeld ook niet een uitzondering
voor de ouders? Het enkele feit dat de overleden persoon in een bijzondere
relatie tot zijn/haar levenspartner of kinderen heeft gestaan achten wij geen
overtuigend argument; met evenveel recht kan worden betoogd dat ook andere
derden, bijvoorbeeld een organisatie waar betrokkene jarenlang heeft gewerkt,
verenigingen waarvan hij deel heeft uitgemaakt, evenzeer een vorm van een
bijzondere relatie tot de betrokkene hebben gehad en op grond daarvan wellicht
meer dan de gemiddelde andere derden in gegevens omtrent de betrokkene geïnteresseerd
(zouden) kunnen zijn. Tot slot stellen wij vast dat in andere (privacy)wetgeving
ook geen bijzondere voorzieningen voor levenspartners of kinderen zijn gecreëerd,
terwijl daarvoor onder omstandigheden wellicht meer voor te zeggen is; bijvoorbeeld
het geval dat de betrokkene is overleden aan bepaalde erfelijke ziekte, waarvan
de gegevens van belang kunnen zijn voor diens kinderen. Wij zijn dan ook van
oordeel dat een afwijkingsmogelijkheid, waaraan door de leden van de CDA-fractie
wordt gerefereerd, niet opgenomen dient te worden. 4.3 Recht op kennisneming van andere dan persoonsgegevensDe leden van de PvdA-fractie vroegen ons een voorbeeld te geven van de
situatie dat bij kennisneming van andere dan persoonsgegevens ook alleen inzage
mogelijk is en de ter inzage gegeven gegevens op generlei wijze mogen worden
vastgelegd.Bij nota van wijziging is, zoals wij eerder hebben aangegeven, het verbod
om bij gelegenheid van de kennisneming van persoonsgegevens deze op enigerlei
wijze vast te leggen geschrapt. Een vergelijkbare regeling in artikel 49,
derde lid, van het wetsvoorstel zoals dat bij de kamer was ingediend en betrekking
had op de wijze van kennisneming van andere dan persoonsgegevens, is eveneens
bij nota van wijziging geschrapt. Gelet hierop kan onzes inziens dan ook het
door de leden van de PvdA-fractie gevraagde voorbeeld achterwege blijven. 4.4 Weigeringsgronden en beperkingenArtikel 50 van het wetsvoorstel geeft aan wat de weigeringsgronden en
beperkingen zijn. De leden van de CDA-fractie meenden dat het erop neer komt
dat er voor elk verzoek wel een weigering of beperking kan worden aangehaald.
In verband daarmee vroegen deze leden of de formulering van artikel 50 aan
het EVRM is getoetst.Uiteraard is het voorgestelde artikel 50 aan het EVRM getoetst. Sterker
nog, artikel 50 is een neerslag van de EHRM-jurisprudentie. Zoals wij in de
memorie van toelichting (blz. 68) hebben aangegeven is het uitgangspunt bij
de toetsing van verzoeken dat de BVD (mutatis mutandis de MID) de wettelijke
taak uitsluitend binnen een zekere mate van geheimhouding effectief kan uitvoeren.
Drie criteria spelen daarbij een rol: de dienst moet zijn bronnen, zijn werkwijze
en zijn actuele kennisniveau geheim kunnen houden. Het gaat daarbij om kritische
ondergrenzen die als een vertaling zijn van het zogeheten jeopardise-criterium
uit de EHRM-jurisprudentie. Het jeopardise-criterium houdt in dat lange termijndoeleinden
die tot het oorspronkelijk onderzoek leidden, niet in gevaar mogen komen.
Het Europese Hof oordeelde ter zake dat het niet in kennis stellen van de
betrokkene met het oog op het eerder genoemde criterium, nog niet betekent
dat in strijd met artikel 8 van het EVRM wordt gehandeld.1 Een en ander brengt met zich dat een inzageverzoek alleen kan worden
gehonoreerd (de weigering van een inzageverzoek is toegelaten) wanneer het
verzoek uitdrukkelijk wordt beperkt tot de kennisneming van niet-actuele persoonsgegevens
die over de verzoeker zijn geregistreerd in het kader van een
onderzoek ten aanzien waarvan de wetenschap daarover niet langer relevant
is voor de huidige taakuitvoering van de dienst. Uiteraard kunnen daarbij
alleen gegevens worden verstrekt, voor zover er geen bronnen, modus operandi
of andere dan de weigeringsgronden in het geding zijn. Zie bijvoorbeeld ook
Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State 1 augustus 1997, NJB 1997,
blz. 1768, nr. 57.Ter zake vroegen de leden van de PvdA-fractie waarom de verplichting tot
een deugdelijke motivering bij de weigering tot inzage niet in artikel 51
van het wetsvoorstel zelf is opgenomen.De verplichting tot een deugdelijke motivering hoeft niet geregeld te
worden, aangezien deze uit artikel 3:46 van de Algemene wet bestuursrecht
voortvloeit. Hierin wordt namelijk bepaald dat een besluit (waaronder ook
een beschikking wordt verstaan) dient te berusten op een deugdelijke motivering.
De beslissing op een inzageverzoek is een beschikking in de zin van de Awb. 4.5 NotificatieDe leden van de fracties van de PvdA en van D66 hebben enkele vragen met
betrekking tot de notificatie. Zoals uit de bij de nota naar aanleiding van
het verslag gevoegde nota van wijziging blijkt, stellen wij voor reeds nu
een notificatieregeling in het wetsvoorstel op te nemen. Dit voorstel lichten
we hieronder toe; de door de genoemde leden gestelde vragen worden daarmee
naar ons oordeel ook geheel beantwoord, waardoor een separate beantwoording
achterwege kan blijven.In paragraaf 2.2 is al gerefereerd aan de behandeling van de verklaringsvoorstellen
tot herziening van artikel 12 onderscheidenlijk 13 Grondwet en de discussie
omtrent het begrip «belang van de staat», ook waar het gaat om
de in de beide artikelen voorgeschreven notificatie, in bijzonder de mogelijkheid
tot uitstel dan wel afstel daarvan.Aanvankelijk lag het in de bedoeling van de regering om pas met de concrete
uitwerking van de notificatieplicht, zoals deze in de genoemde artikelen 12
en 13 Grondwet is onderscheidenlijk was verwoord, te komen op het moment dat
de desbetreffende voorstellen tot grondwetsherziening in tweede lezing zouden
zijn aanvaard. In de memorie van toelichting op het onderhavig wetsvoorstel –
de leden van de fractie van de PvdA refereren daaraan – was dat ook
als zodanig aangekondigd.Zoals bekend is het verklaringsvoorstel tot herziening van artikel 13
Grondwet op 28 mei 1999 ingetrokken. De op 25 maart 1999 ingestelde commissie
«Grondrechten in het digitale tijdperk» is onder meer belast met
de taak de regering met het oog op de ontwikkelingen op het terrein van de
informatie- en communicatietechnologie te adviseren omtrent de aanpassing
van de grondrechten, zoals opgenomen in hoofdstuk 1 van de Grondwet. Het is
evident dat daarbij ook artikel 13 Grondwet zal worden betrokken en dat overeenkomstig
de taakopdracht aan de commissie in haar advies ter zake een concreet voorstel
voor grondwetswijziging wordt gedaan. Mede gelet op de in het parlement gevoerde
discussies mogen we er van uit gaan dat daarin evenals in het inmiddels ingetrokken
verklaringsvoorstel een vorm van notificatie zal worden opgenomen. Het voorstel
tot herziening van artikel 12 Grondwet is thans in tweede lezing aanhangig
bij de Tweede Kamer; de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
heeft op 29 oktober een verslag daarover uitgebracht.Op grond van hetgeen in de parlementaire behandeling van genoemde voorstellen
tot nu toe is gewisseld zijn wij tot de conclusie gekomen, dat – anders
dan aanvankelijk was aangekondigd – niet met een voorstel voor regeling
van een notificatieplicht dient te worden gewacht, maar dat dit voorstel
voor een notificatieregeling reeds nu gedaan dient te worden. In het bijzonder
het voorlopig verslag van de desbetreffende commissie van de Eerste Kamer
op het inmiddels ingetrokken – verklaringsvoorstel tot herziening van
artikel 13 Grondwet heeft daar aanleiding toe gegeven, temeer nu deze commissie
de voortgang met betrekking tot bedoelde herzieningsvoorstellen – dus
ook het tweede lezings-voorstel met betrekking tot artikel 12 Grondwet –
afhankelijk maakte van de wijze waarop de uitvoeringswetgeving – dus
ook op het punt van de notificatie in de nieuwe Wiv – gestalte krijgt.
In het verslag met betrekking tot het voorstel voor een nieuwe Wiv zijn het
voorts met name de leden van de fractie van D66 die ons vragen of wij al een
idee hebben hoe de notificatie in het wetsvoorstel vorm zou moeten krijgen.In de nota van wijziging die bij deze nota naar aanleiding van het verslag
is gevoegd, is ons voorstel voor een notificatieregeling uitgewerkt (nieuw
artikel 33a).Alvorens meer in detail op de inhoud van het voorgestelde artikel in te
gaan, willen wij eerst in algemene zin daarover een opmerking maken.Met betrekking tot het onderwerp notificatie in relatie tot de activiteiten
van inlichtingen- en veiligheidsdiensten lopen de meningen uiteen, in het
bijzonder waar het gaat om de vraag òf uit de artikelen 8 en –
in het bijzonder – 13 van het EVRM en de daaromtrent gevormde jurisprudentie
van het EHRM (met name de zaak Klass e.a.) eigenlijk wel een notificatieverplichting
als zodanig voortvloeit. Wij waren en zijn nog steeds van oordeel dat een
dergelijke verplichting niet daaruit kan worden afgeleid. Allereerst voelen
we ons in dit oordeel gesterkt door het feit dat van de landen die wij –
mede op verzoek van de kamer – nader hebben bezien op onder meer de
aldaar aanwezige wet- en regelgeving – óók op het vlak
van notificatie – alleen Duitsland een beperkte notificatieregeling
kent (beperkt namelijk tot de uitoefening van slechts enkele bevoegdheden).1 Andere door ons in voornoemd kader onderzochte landen
die zijn aangesloten bij het EVRM ontberen een dergelijke regeling en zijn
tot op heden niet door het EHRM – en tot voor kort ook het ECRM –
daarop aangesproken.Voorts zou in het geval dat de stelling juist zou zijn, dat uit artikel
13 EVRM in algemene zin een notificatieverplichting zou zijn af te leiden,
dit verdergaande consequenties hebben dan die welke deze thans worden verondersteld
te hebben voor inlichtingen- en veiligheidsdiensten (en de instanties belast
met de opsporing en vervolging van strafbare feiten). Dan zouden immers voor
alle gevallen waarbij de overheid een inbreuk maakt op één van
de in het EVRM gegarandeerde grondrechten aan een notificatieplicht zijn onderworpen.
Deze conclusie wordt, nog afgezien van de praktische gevolgen die dit heeft
voor het hele terrein van overheidswerkzaamheden, dan ook terecht niet getrokken.
Overigens voelen wij ons gesterkt in ons standpunt door het rapport van de
Tijdelijke commissie evaluatie opsporingsmethoden. Ook deze commissie meent
dat, hoewel een notificatieplicht als een geëigende invulling van artikel
13 EVRM kan worden gezien, een dergelijke plicht niet zonder meer uit dat
artikel voortvloeit.2Het staat landen natuurlijk echter vrij om waar het gaat om het verlenen
van bescherming tegen inbreuken op grondrechten van burgers een verdergaande
bescherming te bieden dan waar het EVRM strikt genomen toe verplicht. Wij
doen dat op onderdelen ook; deels omdat de Grondwet daartoe verplicht, zoals
bijvoorbeeld de eis dat inbreuken op bepaalde grondrechten een formeel-wettelijke
grondslag dienen te hebben. Met de invoering van een notificatieverplichting
voor de diensten wordt dan ook naar ons oordeel de burger waar het gaat om
de (controle op de) activiteiten van inlichtingenen veiligheidsdiensten
een extra mogelijkheid geboden om diens uit artikel 8 en 13 EVRM toekomende
grondrechten (nog) beter te effectueren. Met de invoering van deze verplichting
komen wij ook tegemoet aan het standpunt van het NJCM dat, indien zulks mogelijk
is zonder dat dit gevaar voor de staatsveiligheid oplevert, actieve notificatie
dient plaats te vinden aan burgers die voorwerp van onderzoek door een dienst
zijn geweest.De notificatieplicht zoals we die in artikel 33a hebben uitgewerkt strekt
zich uit tot de gevallen waarin de huidige Grondwet tot notificatie verplicht;
dat geldt voor artikel 12 Grondwet, waarin reeds nu – ook voor inlichtingen-
en veiligheidsdiensten – een ongeclausuleerde notificatieverplichting
is opgenomen. En voorts wordt een dergelijke verplichting geïntroduceerd
voor de situatie waarin – naar redelijke verwachting – in de toekomst
de Grondwet ons toe zal gaan verplichten, te weten waar inbreuken worden gemaakt
op het door artikel 13 Grondwet gegarandeerde grondrecht op bescherming van
het brief-, telefoon- en telegraafgeheim. We stellen weliswaar vast dat het
verklaringsvoorstel tot herziening van artikel 13 Grondwet is ingetrokken
en derhalve ook de daarin voorgestelde verplichting tot notificatie vooralsnog
niet grondwettelijk zal worden vastgelegd. Aangenomen mag echter worden dat
naar aanleiding van de door de commissie «Grondrechten in het digitale
tijdperk» uit te brengen advies tezijnertijd een nieuw, meer omvattend,
voorstel voor een herzien artikel 13 Grondwet zal worden ingediend, waarin
naar stellige verwachting eveneens een notificatieverplichting zal worden
opgenomen. Mede gelet hierop zijn wij van oordeel dat wij reeds nu met een
regeling van de notificatieverplichting ter zake dienen te komen die zich
niet alleen uitstrekt tot inbreuken op het in artikel 12 Grondwet gegarandeerde
grondrecht maar ook vooruitlopend op een (naar alle waarschijnlijkheid) daartoe
strekkende grondwettelijke verplichting tot inbreuken op het in artikel 13
Grondwet gegarandeerde grondrecht. Er bestaat immers in de Tweede Kamer een
meerderheid voor de invoering van een dergelijke notificatieverplichting;
de regering heeft zich daarbij dan ook neergelegd.Voorts wordt opgemerkt dat de notificatieverplichting zoals wij die voorstellen
alleen zal gaan gelden voor zogeheten nieuwe gevallen, dat wil zeggen voor
de gevallen van uitoefening van daarvoor in aanmerking komende bijzondere
bevoegdheden die pas na inwerkingtreding van de notificatieverplichting zich
zullen voordoen. Bij nota van wijziging wordt voorgesteld het wetsvoorstel
met een daartoe strekkend artikel aan te vullen (zie artikel 95a).De notificatieverplichting, of beter gezegd: de verplichting om een verslag
uit te brengen van het gebruik van een bepaalde bijzondere bevoegdheid jegens
betrokkene, zoals wij die in het voorgestelde artikel 33a hebben vormgegeven,
valt uiteen in verschillende elementen: a. een nadere concretisering van de reikwijdte van de verplichting een
verslag uit te brengen (eerste lid; aanduiding van de bijzondere bevoegdheden
die in het licht van artikel 12 en 13 Grondwet voor het uitbrengen van een
verslag in aanmerking komen);b. een uitwerking van de verplichtingen voor de betrokken ministers, zowel
de onderzoeksverplichting (eerste lid; kan tot het uitbrengen van een verslag
worden overgegaan?) als de eigenlijke verplichting tot het uitbrengen van
het verslag (eerste lid; de mededeling dat een bepaalde bijzondere bevoegdheid
is gehanteerd jegens betrokkene);c. de inhoud van het aan de betrokkene uit te brengen verslag (tweede
lid); d. een nadere concretisering van de gronden die tot uitstel dan wel afstel
van de verplichting tot het uitbrengen van een verslag aanleiding geven (vijfde
en zesde lid);e. een regeling van de gevallen wanneer de betrokken minister definitief
is ontslagen van de verplichting een verslag uit te brengen (vierde lid).Naast de regeling voorzien in artikel 33a worden ook enkele overgangsrechtelijke
voorzieningen voorgesteld. Gewezen wordt op het eerder genoemde artikel 95a
alsmede de voorgestelde wijziging van artikel 105.Ad a: Zoals in het voorgaande om daarbij aangegeven redenen al is uiteengezet
wordt voorgesteld dat alleen verslag wordt uitgebracht van de uitoefening
van die bijzondere bevoegdheden die een inbreuk maken op de door artikel 12
en 13 gegarandeerde grondrechten. Het gaat dan concreet om de uitoefening
van de volgende bijzondere bevoegdheden:– de bevoegdheid tot het openen van brieven en andere geadresseerde
zendingen als bedoeld in artikel 23, eerste lid;– de bevoegdheid tot het met een technisch hulpmiddel gericht aftappen,
ontvangen, opnemen en afluisteren van elke vorm van gesprek, telecommunicatie
of gegevensoverdracht door middel van een geautomatiseerd werk als bedoeld
in artikel 25, eerste lid. Dit omvat dus ook het opnemen van gesprekken tussen
burgers met behulp van een microfoon, welke niet onder de reikwijdte van artikel
13 Grondwet valt; – de bevoegdheid tot selectie aan de hand van gegevens betreffende
de identiteit van een persoon of een nummer (vergelijkbaar met «gericht»
tappen) op met een technisch hulpmiddel ongericht ontvangen en opgenomen gegevens
als bedoeld in artikel 26, derde lid, onderdeel a en b; en– de (accessoire) bevoegdheid tot het mogen betreden van plaatsen,
bedoeld in artikel 29, eerste lid, van het wetsvoorstel, een en ander voor
zover het gaat om binnentreden in woningen.Ad b: In artikel 33a, eerste lid, zijn verder de verplichtingen voor de
betrokken ministers uitgewerkt. Het betreft hier allereerst de verplichting
om te onderzoeken of aan de persoon ten aanzien van wie één
van de hiervoor, onder a, genoemde bevoegdheden is uitgeoefend, daarvan verslag
kan worden uitgebracht. Blijkt dit mogelijk te zijn, dan heeft de betrokken
minister vervolgens de verplichting dit zo spoedig mogelijk te doen.De onderzoeksverplichting ontstaat eerst vijf jaar na beëindiging
van de toepassing van een bijzondere bevoegdheid jegens een bepaalde persoon.
Aan het opnemen van de vijf jaren-termijn liggen inhoudelijk dezelfde overwegingen
ten grondslag als aan het opnemen van deze termijn bij de regeling voor inzage.
De ervaring heeft namelijk geleerd dat in 99% van de gevallen het verlenen
van inzage in persoonsgegevens jonger dat vijf jaar niet mogelijk is omdat
dat zicht geeft op het actueel kennisniveau van de dienst; het is evident
dat kennisgeving van de inzet van bijzondere bevoegdheden jegens een persoon
binnen die vijf jaren hetzelfde effect heeft. Bovendien: naar stellige verwachting
zal in alle gevallen dat wordt genotificeerd een verzoek om inzage in de desbetreffende
persoon regarderende gegevens worden ingediend. Deze moeten dan echter op
grond van artikel 50, eerste lid, worden afgewezen. Het zou dan naar ons oordeel
van inconsistentie getuigen indien bij notificatie geen en bij inzage wel
een vijf jaren-termijn wordt gehanteerd. Zowel gelet op het hiervoor beschreven
verband tussen notificatie en inzage als vanuit wetssystematisch oogpunt is
ervoor gekozen om in artikel 33a naar de vijf jaren-termijn in artikel 50,
eerste lid, te verwijzen.Ten aanzien van een persoon kunnen meerdere bijzondere bevoegdheden als
bedoeld in artikel 33a, eerste lid, zijn uitgeoefend; voorts kan het zijn dat één en dezelfde soort bijzondere bevoegdheid meerdere
keren, maar niet in een aaneengesloten periode jegens een persoon wordt uitgeoefend.
In al deze gevallen dient van de desbetreffende bevoegdheidsuitoefening afzonderlijk
verslag te worden uitgebracht; met andere woorden: met betrekking tot al deze
gevallen afzonderlijk bestaat een onderzoeksverplichting als bedoeld in het
eerste lid. Van een aaneengesloten periode is echter wel sprake, indien bijvoorbeeld
de toestemming tot het afluisteren van de telefoon van een bepaalde persoon
voor drie maanden wordt verleend en deze toestemming na afloop van deze periode
op een daartoe strekkend verzoek opnieuw wordt verleend. De uitoefening van
deze bevoegdheid vindt dan ononderbroken, dat wil zeggen in een aaneengesloten
periode plaats. Voor de onderzoeksverplichting alsmede de verplichting om
daaromtrent een verslag uit te brengen, geldt deze als één bevoegdheidsuitoefening.
Voorts geldt als uitoefening van een bevoegdheid in een aaneengesloten periode,
de situatie dat bijvoorbeeld toestemming is verleend om een persoon gedurende
drie maanden af te tappen, doch in deze periode het tappen niet ononderbroken
doch met tussenpozen plaatsvindt. Bepalend is derhalve of de periode waarvoor
toestemming is verleend om één van de hiervoor genoemde bevoegdheden
uit te oefenen na afloop daarvan wel of niet direct wordt gevolgd door een
nieuwe periode waarvoor toestemming is verleend.Nu zal het in de praktijk veelal zo zijn dat in het geval verschillende
bijzondere bevoegdheden ten aanzien van een persoon zijn uitgeoefend, al deze
bevoegdheden binnen het kader van een bepaald onderzoek, waarin de betreffende
persoon is betrokken, zijn toegepast; dat zal dan ook met zich meebrengen
dat in feite het onderzoek naar de laatst uitgeoefende bijzondere bevoegdheid
(mede)bepalend is voor het antwoord op de vraag of ook ten aanzien van de
andere, eerder uitgeoefende bijzondere bevoegdheden tot het uitbrengen van
een verslag kan worden overgegaan.Blijkt uit het onderzoek, dat – gelet op de in artikel 33a, vijfde
lid, geformuleerde grond voor uitstel – niet tot het uitbrengen van
een verslag met betrekking tot de desbetreffende bevoegdheidsuitoefening jegens
betrokkene kan worden overgegaan, dan blijft dit achterwege. De onderzoeksverplichting
herleeft echter het jaar daarop en vervolgens elk jaar, totdat het moment
is aangebroken dat wordt vastgesteld dat het verslag kan worden uitgebracht.Voor zover één van de afstelgronden als bedoeld in artikel
33a, zesde lid, aan de orde is, blijft een onderzoek als bedoeld in artikel
33a, eerste lid, achterwege; daarmee komt ook de verplichting tot het uitbrengen
van een verslag te vervallen. Of een afstelgrond aan de orde is kan òf
bij gelegenheid van de uitoefening van de desbetreffende bijzondere bevoegdheid
reeds worden vastgesteld, waardoor nimmer een onderzoek als bedoeld in artikel
33a, eerste lid, hoeft te worden verricht; òf het bestaan van een afstelgrond
wordt pas bij gelegenheid van dat onderzoek vastgesteld, waarmee de verplichting
tot periodiek onderzoek komt te vervallen. De gronden voor afstel zijn immers
van dien aard dat indien eenmaal is vastgesteld dat daaraan wordt voldaan
deze vervolgens ook blijven gelden.Overigens wordt opgemerkt, dat het natuurlijk niet is uitgesloten dat
ten aanzien van een bepaalde persoon meermalen bijzondere bevoegdheden zijn
ingezet waarbij deels de gronden voor uitstel en deels voor afstel van toepassing
zijn. Het moge evident zijn dat voor zover sprake is van uitstel, periodieke
toetsing als hierboven weergegeven dient te blijven plaatsvinden. Indien het onderzoek tot de vaststelling leidt dat tot het uitbrengen
van een verslag kan worden overgegaan, dan is de minister verplicht dit zo
spoedig mogelijk te doen. Daartoe is het echter noodzakelijk te weten waar
de betrokkene – per post of anderszins – te bereiken is. Veelal
zal hier kunnen worden volstaan met het raadplegen van de Gemeentelijke basisadministratie
persoonsgegevens (GBA). Het uitbrengen van het verslag kan echter (definitief)
achterwege blijven, indien zulks redelijkerwijs niet mogelijk is. Van dit
laatste is naar ons oordeel sprake indien betrokkene niet met een redelijke
inspanning is te traceren. Wat onder een redelijke inspanning dient te worden
volstaan zal van geval tot geval kunnen verschillen. Het criterium zal met
name dan van belang zijn, indien de betrokkene niet (meer) in Nederland verblijft;
het gaat onzes inziens te ver indien – buiten de gevallen dat diens
woon- of verblijfplaats op eenvoudige wijze is vast te stellen – ook
nog eens in andere landen een uitgebreide zoektocht zou moeten worden ondernomen.
(Toepassing artikel 33a, vierde lid).Ad c: De inhoud van het uit te brengen (schriftelijke) verslag is in artikel
33a, tweede lid, uitputtend omschreven. Naast gegevens omtrent de identiteit
van de betrokken persoon, dient een aanduiding te worden gegeven van de bijzondere
bevoegdheid die ten aanzien van hem is uitgeoefend. Daarbij kan naar ons oordeel
worden volstaan met een verwijzing naar het desbetreffende wetsartikel. Voorts
dient vermeld te worden welke persoon of instantie de voor de uitoefening
van de desbetreffende bijzondere bevoegdheid benodigde toestemming, machtiging
dan wel last heeft verleend, alsmede de datum waarop dit is geschied. Tot
slot moet aangegeven worden gedurende welke periode de bevoegdheidsuitoefening
heeft plaatsgevonden, en voor zover de uitgeoefende bevoegdheid inhield het
binnentreden van een woning zonder toestemming van de bewoner, een aanduiding
van de woning waarin is binnengetreden.Voor zover de uitgeoefende bijzondere bevoegdheid het binnentreden van
een woning zonder toestemming van de bewoner betreft, geldt – zonder
een nadere voorziening – artikel 10 van de Algemene wet op het binnentreden.
Artikel 10, eerste lid, bepaalt dat degene die zonder toestemming van de bewoner
een woning is binnengetreden, op zijn ambtseed of -belofte een schriftelijk
verslag dient op te maken omtrent het binnentreden. Artikel 10, tweede lid,
geeft vervolgens aan wat in dat verslag dient te worden vermeld. Daartoe behoort
een aantal gegevens, zoals de naam of nummer en hoedanigheid van degene die
is binnengetreden, de wijze van binnentreden e.d., die – waar het gaat
om binnentreden door de diensten – niet voor openbaarmaking in aanmerking
komen. Naar ons oordeel dient dan ook te worden volstaan met de gegevens als
bedoeld in artikel 33a, tweede lid. In verband daarmee is artikel 10, tweede
lid, van de Algemene wet op het binnentreden buiten toepassing verklaard.Ad d: In artikel 33a, vijfde en zesde lid, van het wetsvoorstel is aangegeven
welke gronden tot uitstel onderscheidenlijk welke tot afstel van de notificatie
kunnen leiden. Deze gronden zijn eerder tijdens de parlementaire behandeling
van de verklaringsvoorstellen tot herziening van artikel 12 en het inmiddels
ingetrokken voorstel met betrekking tot -13 Grondwet door de regering geformuleerd.
Een en ander in verband met de omstandigheid dat in de genoemde voorstellen,
waarin in algemene zin de verplichting tot notificatie bij inbreuken op de
door deze artikelen gegarandeerde grondrechten is opgenomen, tevens is voorzien
in de mogelijkheid tot uitstel en – voor zover de nationale veiligheid
zich blijvend daartegen verzet – zelfs afstel van deze verplichting.
Nu de notificatieverplichting – bij nota van wijziging – in het
onderhavig wetsvoorstel (reeds) wordt ingevuld, dienen ook de uitstel- en
afstelgronden – mede op basis van hetgeen eerder aan het parlement is
gemeld – te worden geoperationaliseerd; in het bijzonder
is daarbij aangesloten bij de meer concrete uitwerking van de gronden voor
uitstel en afstel, zoals die in de memorie van antwoord aan de Eerste Kamer
ter zake van het verklaringsvoorstel tot herziening van artikel 12 Grondwet
is gegeven1. Zo is aldaar gesteld dat, voor zover
het gaat om afstel, daarvan met name sprake zal zijn indien door het verstrekken
van het verslag bronnen kunnen worden onthuld, waaronder mede begrepen buitenlandse
inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Voorts is als grond voor afstel genoemd
de mogelijkheid dat de betrekkingen met andere landen ernstig zouden worden
verstoord. In artikel 33a, zesde lid, onder b, is deze afstelgrond nader uitgewerkt,
waarbij deels tekstueel aansluiting is gezocht bij de weigeringsgrond ex artikel
10, tweede lid, onder a, van de Wob. Afstel op deze grond kan bijvoorbeeld
aan de orde zijn bij het onderzoek betreffende andere landen in het kader
van vitale economische belangen van Nederland. Tot slot is aangegeven dat
van afstel sprake zal zijn, indien door het uitbrengen van het verslag een
specifieke toepassing van een methode zou worden onthuld (waarmee inzicht
zou kunnen worden gegeven in het technisch kennisniveau van een dienst) of
indien dit zou leiden tot onthulling van de identiteit van degene die de desbetreffende
dienst behulpzaam is geweest bij de toepassing van een methode. Wij zijn bij
de uitwerking van artikel 33a, zoals dat thans bij nota van wijziging wordt
voorgesteld, tot de conclusie gekomen dat met de genoemde afstelgronden –
zij het deels in een andere redactie – kan worden volstaan; zie daartoe
het zesde lid.Wat betreft de grond voor uitstel dient naar ons oordeel aangesloten te
worden bij de grond voor weigering van inzage in eigen persoonsgegevens, zoals
deze in artikel 50 van het wetsvoorstel is geformuleerd. Het gaat daarbij
om een nadere invulling van de weigeringsgrond «actueel kennisniveau».
Zolang door het uitbrengen van het verslag zicht wordt gegeven op het actueel
kennisniveau van een dienst, dient zulks achterwege te blijven. Anders dan
in het geval waarbij een afstelgrond aan de orde is, zal in dit soort gevallen
periodiek – dat wil zeggen elk jaar – dienen te worden bezien
of de grond voor uitstel nog steeds opgeld doet. In artikel 33a, vijfde lid,
is deze uitstelgrond nader uitgewerkt.Ad e: In artikel 33a, derde lid, van het wetsvoorstel is tenslotte bepaald
dat de betrokken minister definitief is ontslagen van de verplichting een
verslag uit te brengen, indien is vastgesteld dat het uitbrengen van het verslag
redelijkerwijs niet mogelijk is. Hierboven onder b is dit reeds toegelicht.De invoering van een notificatieplicht als hiervoor beschreven heeft diverse
gevolgen voor de diensten. Deze gevolgen zijn van organisatorische, personele
en financiële aard. Thans zal daarop nader worden ingegaan.Een notificatieverplichting, hoe beperkt deze ook is, heeft gevolgen voor
de organisatie van het werkproces bij de diensten. Deze gevolgen zijn door
elke dienst in kaart gebracht en worden thans nader geanalyseerd. De aanpassingen
in het werkproces kent bij elke dienst een aantal gemeenschappelijke elementen.
Zo zal moeten worden voorzien in een signaleringssysteem, dat bij het verstrijken
van de wettelijk voorgeschreven termijn (zie artikel 33a, eerste lid) een
signaal afgeeft dat een onderzoek moet worden gestart naar het antwoord op
de vraag of met betrekking tot desbetreffende bijzondere bevoegdheid thans
een verslag kan worden uitgebracht aan de persoon ten aanzien van deze bevoegdheid
is uitgeoefend; dit geldt zowel voor het verstrijken van de periode van vijf
jaar als voor de daaropvolgende periodieke toets (tot aan het moment dat het
verslag wordt uitgebracht c.q. het uitbrengen daarvan definitief achterwege
kan blijven). Ten tweede zal in het werkproces een voorziening
moeten worden getroffen dat de voor verslaglegging benodigde gegevens op systematische
wijze worden vastgelegd en toegankelijk zijn. Naar het zich laat aanzien is
het verslag als zodanig – gelet op de inhoud – al op het moment
van beëindiging van de uitoefening van desbetreffende bijzondere bevoegdheid
op te maken. In het werkproces dient vervolgens op adequate wijze de kennis
te worden georganiseerd om te beoordelen of van de uitoefening van een bijzondere
bevoegdheid op enig moment verslag kan worden uitgebracht. Het gaat daarbij
niet alleen om de kennis te beoordelen of door het uitbrengen van een verslag
zicht wordt gegeven op het actueel kennisniveau van een dienst, maar ook of
sprake is van een uitstel- of afstelgrond. Dit – cruciale – deel
van de notificatieprocedure zal naar verwachting het meest arbeids- en kennisintensief
zijn. Tot dit oordeel komen wij nu dit onderdeel van de procedure voor een
groot deel vergelijkbare aspecten omvat als die welke in het kader van de
(inhoudelijke) beoordeling van inzageverzoeken aan de orde zijn.Arbeidsintensief is dit onderdeel van de notificatieprocedure in het bijzonder
vanwege het feit dat met ingang van het zesde jaar na invoering van de notificatieverplichting
bij de diensten, het aantal te onderzoeken gevallen van uitoefening van bijzondere
bevoegdheden waaromtrent mogelijkerwijs verslag kan worden uitgebracht exponentieel
toeneemt; van jaar tot jaar zullen niet alleen nieuwe gevallen dienen te worden
onderzocht, maar ook «oude» gevallen, dat wil zeggen de gevallen
die het jaar daarvoor niet voor verslaglegging in aanmerking zijn gekomen.
Kennisintensief is dit onderdeel van de procedure omdat niet alleen de expertise
maar ook de kennis zelf voor de beoordeling van het geval in relatie tot het
onderzoek waarbinnen de bijzondere bevoegdheid jegens de betreffende persoon
is uitgeoefend alsmede in relatie tot andere (actuele) onderzoeken van de
dienst waar de betreffende persoon mogelijkerwijs eveneens in is betrokken,
voorhanden dient te zijn en op niveau dient te worden gehouden (aspect van
kennismanagement). Voorkomen dient immers te worden dat door verslaglegging
zicht wordt gegeven op het actueel kennisniveau van een dienst en daarmee
de veiligheid van de staat wordt geschaad.Is eenmaal vastgesteld dat omtrent de uitoefening van de desbetreffende
bijzondere bevoegdheid aan de betrokken persoon verslag kan worden uitgebracht,
dan zal deze dienen te worden getraceerd. Dat zal veelal kunnen gebeuren via
raadpleging van de GBA (het verdient in dit verband dan ook aanbeveling om
het in de GBA gehanteerde administratienummer omtrent betrokkene bij de dienst
te registreren).Naast de gevolgen die de invoering van de notificatieverplichting voor
de organisatie (van het werkproces) van de diensten heeft, heeft deze ook –
daarmee samenhangende – personele en financiële gevolgen. De –
per definitie extra – werkzaamheden die in het kader van de notificatieverplichting
verricht dienen te worden, kunnen niet worden opgevangen binnen de bestaande
formatie van de diensten. Dat betekent dat voor de uitvoering van de notificatieverplichting
de personeelssterkte van de dienst zal moeten worden uitgebreid. De exacte
omvang van de uitbreiding is thans nog niet te becijferen; wel is indicatief –
aan de hand van een eerste analyse – aan te geven wat minimaal aan extra
personeel benodigd is. Voor de AIVD is dit becijferd op 15 fte. Voor de MIVD
is dit becijferd op 3 fte. Voor de MID zal bij de besluitvorming over de begroting
voor het jaar 2001 een besluit worden genomen over de vereiste financiering
van de 3 fte's voor de notificatieverplichting.Op termijn zal naar verwachting het aantal met notificatie belaste personeelsleden
een zodanige omvang kunnen bereiken, dat dan bezien dient te worden of aanvullende
organisatorische voorzieningen dienen te worden getroffen. Voorts dienen de
kosten voor ontwikkeling, uitvoering en exploitatie van een op
de notificatieverplichting toegesneden automatiseringssysteem te worden vergoed.Op termijn moeten ook de effecten van de invoering van de notificatieverplichting
op de uitoefening van het inzagerecht worden bezien. Naar onze stellige overtuiging
zal namelijk het uitbrengen van een verslag aan een persoon, inhoudende dat
ten aanzien van hem een daarbij aangegeven bijzondere bevoegdheid is uitgeoefend,
vrijwel altijd tot gevolg hebben dat betrokkene een verzoek om inzage in de
hem betreffende gegevens bij de dienst doet. De precieze omvang van dergelijke
(extra) verzoeken laat zich thans nog niet vaststellen; deze is immers afhankelijk
van het aantal gevallen waarin daadwerkelijk verslag kan worden uitgebracht.
Anders dan bij de uit te brengen verslagen – die niet als besluiten
in de zin van de Algemene wet bestuursrecht kunnen worden aangemerkt (immers
niet op enig rechtsgevolg gericht) – leidt de behandeling van inzageverzoeken
tot voor bezwaar en beroep vatbare besluiten. Ook op dit vlak zal dus extra
druk op de thans daarvoor beschikbare administratieve, juridische en bewerkerscapaciteit
bij de diensten ontstaan.Voor de (wijze van) implementatie van de notificatieverplichting in het
werkproces is elke dienst zelf verantwoordelijk. Het is evident dat de aanpassing
van het werkproces van de diensten – waartoe ook de ontwikkeling van
een op de notificatieprocedure toegespitst automatiseringssysteem behoort –
de nodige tijd vergt. Als gevolg van de invoering van de notificatieplicht
zal het daarvoor (extra) benodigde personeel moeten worden geworven en ingewerkt.
Het voorgaande brengt naar ons oordeel met zich mee, dat de inwerkingtreding
van de notificatieverplichting in ieder geval pas dan dient te geschieden,
indien alle voor de uitvoering daarvan benodigde maatregelen in de organisatie
van de diensten zijn getroffen.Het moment van inwerkingtreding is voorts afhankelijk van de totstandkoming
en inwerkingtreding van het voorstel tot herziening van artikel 12 Grondwet,
zoals dat thans in tweede lezing bij de Tweede Kamer aanhangig is gemaakt.
De reden hiervoor is, dat – anders dan het huidige artikel 12 Grondwet –
het voorgestelde grondwetsartikel voorziet in de mogelijkheid van afstel van
notificatie (indien de nationale veiligheid zich daar blijvend tegen verzet).
In verband met het voorgaande wordt in – het bij nota van wijziging
gewijzigde – artikel 105 van het wetsvoorstel dan ook voorzien in de
mogelijkheid tot gedifferentieerde inwerkingtreding van artikelen of onderdelen
van de nieuwe Wiv; de inwerkingtreding van de voorgestelde notificatieregeling
kan aldus worden afgestemd op de totstandkoming en inwerkingtreding van het
herzieningsvoorstel ter zake van artikel 12 Grondwet. 4.6 RechtsbeschermingDe leden van de fractie van de PvdA wensten graag een reactie te hebben
op de door de werkgroep Onderzoek archieven van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(werkgroep-Valk) in het rapport «Beheren en beweren»1 geuite punten van kritiek op onderdelen van het onderhavige wetsvoorstel.
Het gaat daarbij om de volgende punten:a. het feit dat het niet mogelijk is kopieën te maken van het dossier
dat ter inzage is gegeven;b. de – in de ogen van de werkgroep – zeer lange wachttijd
voor een beslissing op een inzageverzoek van drie en maximaal vier maanden;c. het feit dat de burger die een beslissing wil aanvechten, aangewezen
is op de bestuursrechter;d. slechts de archiefbescheiden die volledig openbaar zijn kunnen worden overgedragen aan het ARA. In dit verband stelt de werkgroep
dat dit meer dan 75 jaar zou kunnen duren.Voorts wezen deze leden op de opmerking van de werkgroep op blz. 38 van
haar rapport, waarbij deze zich afvraagt of de voorstellen in het wetsvoorstel
in redelijkheid kunnen worden aangemerkt als een afweging van de belangen
van openbaarheid en geheimhouding die in de Nederlandse samenleving, maar
ook in de Europese rechtspraak, als evenwichtig en juist zal worden aanvaard.Op de gemaakte opmerkingen van de werkgroep zouden wij als volgt willen
reageren.Wat de onder a gemaakte opmerking betreft, zijn wij tot het oordeel gekomen
dat de in artikel 45, tweede lid, van het wetsvoorstel opgenomen regeling,
waarbij het de burger – die is toegestaan om kennis te nemen van hem
betreffende persoonsgegevens – verboden is om op enigerlei wijze de
desbetreffende gegevens bij gelegenheid van de kennisneming vast te leggen,
dient te worden heroverwogen. Hoewel wij van oordeel blijven dat door het
verstrekken van afschriften elders een schaduw-registratie kan ontstaan, waarbij
door systematische vergelijking van vrijgegeven gegevens alsnog inzicht ontstaat
in bijvoorbeeld bronnen van de dienst of gebruikte modus operandi, achten
wij het belang van recht- en bewijszoekende burgers – die voor een effectieve
actie over de desbetreffende gegevens moet kunnen beschikken – van doorslaggevend
belang. In de bij de nota naar aanleiding van het verslag gevoegde nota van
wijziging wordt daarom voorgesteld artikel 45, tweede lid, laatste volzin
(en in het verlengde daarvan artikel 49, derde lid) te laten vervallen en
artikel 49, dat thans alleen op de kennisneming van andere gegevens dan persoonsgegevens
van toepassing is, ook op de kennisneming van persoonsgegevens van toepassing
te verklaren. Dit laatste wordt bewerkstelligd door artikel 49 in een nieuwe
paragraaf (paragraaf 4.3a Wijze van kennisneming van gegevens) onder
te brengen. Daarmee wordt de mogelijkheid geschapen om aan betrokkene een
schriftelijk overzicht van diens gegevens te verstrekken. Artikel 49, dat
is geïnspireerd door artikel 7 van de Wet openbaarheid van bestuur, geeft
namelijk een regeling voor de wijze waarop in het geval van (gehonoreerde)
verzoeken om kennisneming van gegevens, de desbetreffende gegevens kunnen
worden verstrekt. Dit artikel biedt verschillende modaliteiten. Zo kan een
afschrift worden verstrekt van een document dat de desbetreffende gegevens
bevat, maar ook kan een uittreksel of samenvatting worden verstrekt. Ingevolge
artikel 49, tweede lid, dient de betrokken minister bij het kiezen van de
vorm van inkennisstelling rekening te houden met de voorkeur van de aanvrager
en het belang van de dienst. Deze afweging kan in voorkomende gevallen ertoe
leiden dat slechts wordt volstaan met het verlenen van inzage van de inhoud
van het desbetreffende document.Wat de onder b gemaakte opmerking betreft, is het – zoals de werkgroep
stelt – inderdaad juist dat in het wetsvoorstel een termijn van drie
maanden wordt gehanteerd voor de beslissing op een verzoek om inzage; deze
kan gemotiveerd met maximaal vier weken worden verlengd. Aan de keuze voor
een termijn van drie maanden ligt een aantal overwegingen ten grondslag. Allereerst
vloeit deze voort uit het feit dat de dossiers bij de diensten niet louter
het karakter van een persoonsregistratie hebben, d.w.z. een samenhangende
verzameling van op verschillende personen betrekking hebbende persoonsgegevens,
die langs geautomatiseerde weg worden gevoerd of met het oog op een doeltreffende
raadpleging van die gegevens systematisch is aangelegd. Bij de diensten komen
persoonsgegevens traditioneel voor in persoons- en onderwerpdossiers. Omtrent
een persoon kunnen in diverse dossiers gegevens aanwezig zijn, waarbij verwijzingen
naar andere dossiers (kunnen) ontbreken. Met andere woorden: voor een adequate
reactie op inzageverzoeken dient veel meer zoekwerk te worden
verricht dan in het geval dat er sprake zou zijn van gegevens in één
persoonsregistratie. Bij de Wet persoonsregistraties en de Wet politieregisters
gaat het wel om persoonsregistraties die aan de eerdergenoemde criteria voldoen,
hetgeen met zich meebrengt dat de desbetreffende gegevens ook sneller kunnen
worden gereproduceerd. Dat betekent dat dan ook de termijn voor een besluit
op een inzageverzoek korter kan worden gesteld.Wij onderkennen overigens de hoge vlucht die ontwikkelingen in de informatietechnologie
nemen, zowel op het vlak van digitalisering van gegevens (documenten) als
de ontsluiting daarvan (document retrieval systems). Ook bij de diensten worden
dergelijke technieken steeds meer toegepast. Zo is in het afgelopen jaar bij
de BVD het zogeheten Dorus-Piramide (DoPi)-systeem ingevoerd; het betreft
hier een document retrieval system gecombineerd met een workflow-managementsysteem.
De introductie van deze en vergelijkbare systemen kan tot gevolg hebben, dat –
voor zover het gaat om het traceren van gegevens omtrent een verzoeker –
tijdwinst kan worden geboekt; zij het dat dit zolang oude gegevens niet in
een dergelijk systeem zijn opgenomen alleen opgeld doet voor nieuwe gevallen,
waarvan de gegevens vanaf het begin in een dergelijk systeem zijn verwerkt.Maar de tijd benodigd voor het zoeken van gegevens is niet de enige bepalende
factor voor de voorgestelde termijn van drie maanden. Naast het zoeken naar
gegevens omtrent de betrokkene geldt voor de diensten dat – indien gegevens
zijn gevonden – deze nog moeten worden getoetst aan de weigeringsgronden;
dat is een zorgvuldig karwei, temeer daar voorkomen dient te worden dat door
het verlenen van inzage bijvoorbeeld zicht ontstaat op bronnen van de diensten
(zo moeten bijvoorbeeld de gegevens die zicht kunnen bieden op de identiteit
van informanten en agenten worden afgeschermd teneinde hun veiligheid te kunnen
garanderen). Het is evident dat hoe meer gegevens er omtrent betrokkene voorhanden
zijn, hoe meer tijd deze toetsing (en de daaraan gerelateerde bewerking van
de gegevens) vergt.Tot slot: de ervaringen die tot op heden zijn opgedaan met de Wob-termijn
van twee weken (met verlenging tot vier weken) hebben geleerd dat deze gewoon
te kort is en (vrijwel) continu leidt tot termijnoverschrijdingen. Voor de
betrokken burger leidt dit tot irritatie; maar sterker geldt nog dat «niet
beslissen» binnen de gestelde termijn tot een fictieve weigering leidt
waartegen – evenals een wel genomen beslissing (die alsnog moet volgen) –
bezwaar en beroep openstaat (met alle gevolgen vandien voor de beschikbare
capaciteit om dergelijke verzoeken af te doen).Het voorgaande overziend, blijven wij van oordeel dat de in het wetsvoorstel
neergelegde termijn van drie maanden met de mogelijkheid van verlenging met
ten hoogste vier weken, onverkort dient te worden gehandhaafd.De opmerking onder c veronderstelt dat wij in het wetsvoorstel een ongebruikelijke
keuze zouden hebben gemaakt, waar het gaat om de voor de burger openstaande
rechtsgang – civielrechtelijk of bestuursrechtelijk – om een besluit
op een inzageverzoek in rechte te doen te toetsen. Niets is minder waar. In
het wetsvoorstel is gekozen voor de bestuursrechter in plaats van de civiele
rechter waar het gaat om (bijvoorbeeld) het aanvechten van beslissingen op
inzageverzoeken, omdat dergelijke beslissingen – zie ook de praktijk
onder de Wob – aan te merken zijn als besluiten in de zin van de Algemene
wet bestuursrecht, waarvoor derhalve de reguliere bezwaar- en beroepsprocedure
(bij de bestuursrechter) geldt. De keuze voor de bestuursrechter betekent
ook dat de aansluiting bij relevante Wob-jurisprudentie wordt verzekerd. We
erkennen dat we daarmee afwijken van de huidige regeling in onder meer de
Wet persoonsregistraties. Echter met de totstandkoming van het thans bij de
Tweede Kamer aanhangige voorstel voor een Wet bescherming persoonsgegevens
zal ook op grond van die wet tegen besluiten van bestuursorganen op inzageverzoeken
de gang naar de bestuursrechter open komen te staan. Wij zijn dan ook van
oordeel dat er geen aanleiding is om voor een andere rechtsingang dan de bestuursrechtelijke
te kiezen.Overigens willen wij in dit kader nog opmerken dat bij nota van wijziging
wordt voorgesteld het beroep bij de bestuursrechter tegen besluiten op inzageverzoeken
te beperken tot één instantie, te weten de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State.Op dit moment staat namelijk tegen besluiten op inzageverzoeken –
na bezwaar – beroep in twee instanties open bij de bestuursrechter;
in eerste instantie bij de rechtbank en in hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State. In het wetsvoorstel zoals dit aan de kamer is voorgelegd
is – aanvankelijk – op dit punt geen wijziging ten opzichte van
de huidige situatie voorgesteld. Wij achten echter – bij nadere overweging –
termen aanwezig om op dit punt toch met een wijzigingsvoorstel te komen, inhoudende
dat – na bezwaar bij de desbetreffende minister – het beroep wordt
beperkt tot één instantie, te weten de Afdeling bestuursrechtspraak.
Artikel 52a, ondergebracht in de nieuwe paragraaf 4.5 Beroep, voorziet
daarin. Uitgezonderd zijn overigens de besluiten op grond van artikel 47,
derde en vijfde lid; in het onderstaande wordt daarop nog nader ingegaan.Aanleiding voor deze wijziging ligt allereerst in het streven de duur
van de totale procedure, die vaak meer dan een jaar beslaat, te beperken.
Een dergelijke beperking kan onzes inziens niet zozeer worden gerealiseerd
door verkorting van de beslistermijn voor de minister, maar door het beroep
op de bestuursrechter terug te brengen tot één instantie. Ook
de aard van het geschil en de daarbij in het geding zijnde belangen rechtvaardigt
onzes inziens echter de voorgestelde wijziging. De aard van het geschil is
immers dat de burger kennis moet kunnen nemen van eventueel bij een dienst
omtrent hem aanwezige gegevens, ook in verband met eventuele vervolgacties;
dit inzagerecht moet binnen een redelijke termijn kunnen worden geëffectueerd.
De in het geding zijnde belangen, in het bijzonder de staatsveiligheid, brengt
verder met zich mee dat op zorgvuldige wijze met eventueel aanwezige gegevens
moet worden omgesprongen. Dit geldt zowel bij de beoordeling van inzageverzoeken,
de daaraan gerelateerde toetsing van eventueel aanwezige gegevens aan de wettelijk
vastgelegde weigeringsgronden en het gereedmaken van een inzagedossier, als
bij de (vertrouwelijke) terbeschikkingstelling van eventueel aanwezige gegevens
in het kader van rechterlijke procedures, waarbij ook het «need to know»
principe opgeld dient te doen en voorkomen moet worden dat gegevens op een
voor de diensten niet controleerbare wijze buiten hun macht geraken. De zorgplicht
die ingevolge de Wiv op de hoofden van de diensten rust (zie de artikelen
15 en 16) houdt immers niet op te bestaan, indien gegevens die worden verwerkt
door de diensten – al is het maar tijdelijk – in het kader van
een rechterlijke procedure ter beschikking van een rechtbank worden gesteld.
Het is evident dat de hier bedoelde zorgplicht het beste kan worden geëffectueerd,
indien het aantal instanties waaraan de hier bedoelde gegevens in het kader
van een procedure kunnen worden verstrekt tot een minimum wordt beperkt. In
de huidige situatie hebben de diensten in eerste aanleg echter te maken met
negentien rechtbanken, waarmee telkens weer afspraken dienen te worden gemaakt
ter zake van een zorgvuldige omgang met de aan hen ter inzage te geven gegevens.
Het verdient – ook vanuit de optiek van een zorgvuldige omgang met de
naar hun aard gevoelige gegevens – de voorkeur te komen tot concentratie
van de rechtsmacht bij één instantie, te weten de Afdeling bestuursrechtspraak. Zoals hierboven is aangegeven worden van de regeling, voorzien in artikel
52a, de besluiten op grond van artikel 47, derde en vijfde lid, uitgezonderd.
Daaraan liggen de volgende overwegingen ten grondslag. Bij de regeling in
artikel 47 gaat het om kennisneming door een persoon die werkzaam voor of
ten behoeve van een dienst is (geweest) in hem betreffende gegevens voor zover
deze zijn opgenomen in de personeels- en salarisadministratie van een dienst.
In dezen is dus de «werkgever-werknemer» verhouding in het geding,
waarbij aansluiting dient te worden behouden bij de voor deze verhouding geldende
rechtsgang. Het recht op inzage in hem betreffende gegevens vloeit rechtstreeks
voort uit de wet en vereist geen apart besluit van de betrokken minister.
Wel zijn de beslissingen die op grond van het derde en vijfde lid worden genomen,
aan te merken als besluiten. Tegen deze beslissingen dient rechtspraak in
twee instanties mogelijk te blijven vanwege de veelal bestaande samenhang
met rechtspositionele aangelegenheden; het is niet wenselijk dat in dergelijke
gevallen een afwijkende regime wordt geïntroduceerd.Tot slot de opmerking gemaakt onder d. Zoals bekend is de Archiefwet 1995
gewoon van toepassing op de diensten. Op één enkel onderdeel
wordt in het wetsvoorstel echter een afwijking voorgesteld; deze is neergelegd
in artikel 42 en ziet op de opschorting van de overbrengingstermijn. Zoals
in de memorie van toelichting op het wetsvoorstel is uiteengezet, liggen daar
voornamelijk praktische overwegingen aan ten grondslag1. Anders dan de werkgroep-Valk meent, leidt het wetsvoorstel niet tot
een onaanvaardbare beperking van de openbaarheid. Overbrenging naar het algemeen
rijksarchief na twintig jaar blijft immers de regel, evenals de ook thans
in de Archiefwet 1995 neergelegde mogelijkheid de openbaarheid van naar het
algemeen rijksarchief overgebrachte archiefbescheiden te beperken met het
oog op de belangen van de Staat of diens bondgenoten. Van die mogelijkheid
zal een spaarzaam gebruik worden gemaakt. Steeds is het advies van de algemene
rijksarchivaris vereist. Wat de termijn van 75 jaar betreft, merken wij op
dat deze ook elders wordt gehanteerd; bijvoorbeeld ten aanzien van notariële
archieven en de registers van huwelijken en echtscheidingen. Voor het bijzondere
geval dat zelfs de termijn van 75 jaar onvoldoende mocht zijn om de belangen
van de Staat of zijn bondgenoten te beschermen, is een besluit van de ministerraad
vereist. Een overeenkomstige bepaling komt in de Archiefwet 1995 voor (artikel
15, zesde lid); deze bepaling is totstandgekomen door een amendement van de
kamerleden Scheltema-de Nie en Valk.2Het voorgaande overziend zien wij dan ook geen aanleiding om tot een heroverweging
van artikel 42 van het wetsvoorstel te komen.De leden van de CDA-fractie verzochten ons twee zaken. Allereerst om een
definitieve standpuntbepaling ten aanzien van de aanbevelingen van de werkgroep-Valk
over de openbaarheid en overdracht van archieven van inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Op de aanbevelingen die betrekking hebben op de in het wetsvoorstel voorgestelde
regeling ter zake (aanbeveling 4 en 5) zijn wij hierboven reeds uitvoerig
ingegaan, zodat wij deze leden daarnaar verwijzen. Wat aanbeveling 6 van de
werkgroep betreft, namelijk om te onderzoeken hoe de openbaarheid en overdracht
van archiefbescheiden aan archiefdiensten in het buitenland is geregeld, wordt
verwezen naar de bijlage bij deze nota naar aanleiding van het verslag. Daarin
is met betrekking tot een aantal Westeuropese landen alsmede de Verenigde
Staten van Amerika schematisch weergegeven hoe de vigerende regelgeving in
deze landen op hoofdlijnen – eruitziet, waar het gaat om onder meer
de toegang tot gegevens die bij inlichtingen- en veiligheidsdiensten berusten,
de overbrengingstermijn die geldt waar het de overbrenging naar een archiefdienst
betreft en de regels die gelden ten aanzien van de overbrenging
van documenten met een openbaarheidsbeperking naar de archiefdienst.Op de tweede plaats verzochten de leden van de CDA-fractie om duidelijkheid
te verschaffen over de zorg voor de archiefbescheiden die op basis van artikel
18 van de Wiv bij de Regionale Inlichtingendiensten (RID'en) ten behoeve van
de BVD worden gevormd en beheerd (aanbeveling 10 van de werkgroep). Zoals
in de reactie van de minister-president op aanbeveling 10 van de werkgroep
is aangegeven, zou hierover met de algemene rijksarchivaris overleg worden
gevoerd. Een en ander heeft tot het volgende resultaat geleid.De archieven die de RID'en vormen in het kader van hun werkzaamheden ten
behoeve van de lokale autoriteiten – bijvoorbeeld wanneer zij zich bezighouden
met openbare orde problemen – vallen onder de verantwoordelijkheid van
de lokale overheden. De zaak ligt echter anders wanneer RID'en op grond van
artikel 18 van de Wiv1 werkzaamheden uitvoeren
ten behoeve van de BVD (en tezijnertijd AIVD). In dat geval werken de RID'en
volgens aanwijzingen van het hoofd van de BVD en onder de (volledige) politieke
verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
De RID'en functioneren in dat geval als rijksorgaan. De archieven die in dit
verband worden gevormd en die fysiek van de andere archieven zijn gescheiden,
vallen daarom ook onder de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid, in casu
de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Geheel overeenkomstig deze lijn zijn
op de door de RID'en ex artikel 18 Wiv verzamelde gegevens (archiefbescheiden)
ook de Privacyregeling-BVD en de BVD-selectielijst van toepassing.In de Archiefwet 1995 wordt niet expliciet melding gemaakt van de twee
onderscheiden verantwoordelijkheden voor de RID-archieven (namelijk de archieven
aangelegd ten behoeve van en onder verantwoordelijkheid van de lokale overheden
enerzijds en de archieven aangelegd ten behoeve van en onder verantwoordelijkheid
van de rijksoverheid anderzijds). Aangezien dit tot misverstanden aanleiding
kan geven is naar ons oordeel een verheldering van de wetgeving op dit punt
wenselijk. In de bij deze nota naar aanleiding van het verslag gevoegde nota
van wijziging wordt dan ook voorgesteld aan artikel 14 een nieuw derde lid
toe te voegen, waarbij buiten kijf wordt gesteld dat de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties de zorgdrager is met betrekking tot de archiefbescheiden
die verband houden met de gegevensverwerking ten behoeve van de AIVD door
de ambtenaren, bedoeld in artikel 55 van het wetsvoorstel. 5. DE SAMENWERKING TUSSEN DE DIENSTEN EN MET ANDERE INSTANTIES 5.1 Samenwerking met inlichtingen- en veiligheidsdiensten
van andere landenDe leden van de kleine christelijke fracties vonden de in artikel 54,
tweede lid, genoemde voorwaarden bij de samenwerking met diensten in andere
landen wel erg rekbaar. De ruime interpretatie – zoals deze blijkens
de memorie van toelichting – daaraan moet worden gegeven, namelijk dat
tot de belangen die de diensten hebben te behartigen ook het Nederlandse buitenlandse
beleid, waaronder dat op het vlak van de mensenrechten, behoort, vloeit naar
het oordeel van deze leden niet logisch uit de wettekst voort. Deze leden
zijn van oordeel dat de wettekst vanwege de gevoeligheid van de materie zelf
meer houvast dient te bieden met betrekking tot de toepassing.In reactie op deze opmerking van de leden van de kleine christelijke fracties zouden wij het volgende willen stellen. Ingevolge artikel
54, tweede lid, kunnen in het kader van het onderhouden van verbindingen met
daarvoor in aanmerking komende inlichtingen- en veiligheidsdiensten gegevens
worden verstrekt ten behoeve van door deze diensten te behartigen belangen.
Het gaat derhalve om de verstrekking van gegevens anders dan op grond van
artikel 35, eerste lid, onder d van het wetsvoorstel, waarbij de verstrekking
plaatsvindt in het kader van de goede taakuitvoering door de diensten. Bij
die verstrekking staat de taakstelling van de diensten, zoals deze in artikel
7 onderscheidenlijk 8 van het wetsvoorstel is vastgelegd, immers voorop. De
verstrekking van gegevens, zoals bedoeld in artikel 54, tweede lid, is van
een andere orde. Niet de taakstelling ex artikel 7 onderscheidenlijk artikel
8 van het wetsvoorstel vormt dan het uitgangspunt, maar het onderhouden van
goede samenwerkingsrelaties met verschillende zusterdiensten. Deze samenwerkingsrelaties
verschillen van zusterdienst tot zusterdienst; in een aantal gevallen zijn
deze samenwerkingsrelaties geïnstitutionaliseerd in min of meer formeel
samenwerkingsverband, waaraan door inlichtingen- en veiligheidsdiensten van
verschillende landen wordt deelgenomen. Een goede samenwerkingsrelatie is
van wezenlijk belang voor een adequate taakvervulling door de diensten; indien
buitenlandse zusterdiensten gegevens hebben die bij kunnen dragen aan een
goede taakuitvoering door de BVD of de MID is het dus van belang dat deze
gegevens ook kunnen worden verkregen. Omgekeerd geldt hetzelfde natuurlijk
voor de zusterdiensten waar de BVD of de MID een samenwerkingsrelatie mee
heeft. Indien de BVD of de MID gegevens heeft die voor deze diensten van belang
kunnen zijn, maar deze niet ingevolge artikel 35, eerste lid, van het wetsvoorstel
worden verstrekt, moet het niettemin mogelijk zijn toch tot verstrekking over
te gaan. Hier is immers ook het wederkerigheidsbeginsel van toepassing. Een
dergelijke verstrekking dient naar ons oordeel wel aan een aantal criteria
te voldoen. In artikel 54, tweede lid, van het wetsvoorstel hebben wij die
aldus geformuleerd, dat (a) de door de zusterdiensten te behartigen belangen
niet onverenigbaar mogen zijn met de belangen die de AIVD of MIVD hebben te
behartigen en (b) een goede taakuitvoering door de diensten zich niet tegen
verstrekking verzet. Het onder a genoemde criterium waar de leden van de kleine
christelijke fracties op doelen is noodzakelijkerwijs in algemene termen gesteld;
het gaat daarbij immers om een veelheid van belangen. Soms zijn die belangen
vertaald in concreet vastgesteld regeringsbeleid, zoals bijvoorbeeld het mensenrechtenbeleid;
maar vaak ook niet. Wij zouden dan ook willen vasthouden aan de regeling,
zoals door ons vastgesteld, hoewel wij deze leden toegeven dat in de gevallen
dat een afweging als door artikel 54, tweede lid, vereist wordt gemaakt het
mensenrechtenbeleid een constante vormt.Overigens wordt bij nota van wijziging (onderdeel X) artikel 54 van het
wetsvoorstel aangevuld met de mogelijkheid om naast verstrekking van gegevens,
waarop hiervoor is ingegaan, ook op andere wijze met daarvoor in aanmerking
komende inlichtingen- en veiligheidsdiensten van andere landen samen te werken.
Het gaat dan in het bijzonder om de mogelijkheid tot het verlenen van technische
en andere vormen van ondersteuning. Aan het verlenen van deze vormen van ondersteuning
worden vergelijkbare voorwaarden gesteld als aan het verstrekken van gegevens.
Wel is vanwege mogelijk politieke aspecten die aan het verlenen van ondersteuning
aan buitenlandse zusterdiensten verbonden kunnen zijn bepaald dat de toestemming
voor het verlenen van ondersteuning in principe door de betrokken minister
dient te worden verleend. In spoedeisende gevallen, bijvoorbeeld bij grensoverschrijdende
volg- en observatie-acties, moet het echter mogelijk zijn dat ook het hoofd
van de dienst toestemming kan verlenen; dit dient dan echter wel nadrukkelijk
door de minister te zijn bepaald, hetgeen in de voorgestelde wijziging van artikel 54 in die zin is neergelegd dat ter zake door de minister
een nadrukkelijk mandaatsbesluit dient te worden genomen.De leden van de kleine christelijke fracties vroegen voorts wie beoordeelt
met welke landen en met welke intensiteit met diensten in andere landen wordt
samengewerkt.De samenwerking met diensten uit andere landen, of om in termen van het
wetsvoorstel te spreken: het onderhouden van verbindingen met daarvoor in
aanmerking komende inlichtingen- en veiligheidsdiensten van andere landen,
is – zoals artikel 54, eerste lid, aangeeft een zorgplicht die rechtstreeks
op de schouders van de hoofden van de diensten is gelegd. Dat is ook niet
zo vreemd, immers het onderhouden van dergelijke verbindingen is gewoon onderdeel
van het dagelijkse werk van de diensten; deze contacten zijn er veelvuldig
en van dienst tot dienst meer of minder intensief. Zo bestaan er verschillende
gremia, waarin de hoofden van diensten van verschillende landen structureel
overleg voeren.De beoordeling met welke diensten van welke landen wordt samengewerkt
alsmede de intensiteit van de samenwerking wordt normaliter op het niveau
van de dienst zelf gemaakt, hetgeen overigens niet betekent dat er geen afstemming
met de politiek verantwoordelijke bewindspersoon plaatsvindt. De voor de dienst
verantwoordelijke minister wordt omtrent de samenwerking met andere diensten
geïnformeerd. En in de gevallen dat het gaat om samenwerking met diensten
van zogeheten «risicolanden» is het evident dat dit aan de verantwoordelijke
bewindspersoon ter besluitvorming wordt voorgelegd. Immers, deze samenwerking
kan in het licht van het buitenlands beleid dat Nederland voert – bijvoorbeeld
op het vlak van de mensenrechten – een extra dimensie krijgen die om
uitdrukkelijke politieke besluitvorming vraagt. 5.2 Samenwerking met andere instantiesDe leden van de CDA-fractie verzochten ons om een nadere onderbouwing
ten aanzien van de noodzaak van artikel 55, mede in relatie tot de mogelijkheden
die artikel 57 biedt ten aanzien van de informatiemogelijkheden voor de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten.Tussen de artikelen 55 en 57 zit een cruciaal verschil. In artikel 55
wordt geregeld welke ambtenaren – anders dan die welke in dienst zijn
van de AIVD – onder verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties werkzaamheden verrichten ten behoeve van de AIVD.
De werkzaamheden die ingevolge dit artikel voor de AIVD worden verricht zijn
AIVD-werkzaamheden; dus, indien aangewezen ambtenaren van een regionaal politiekorps
deze werkzaamheden verrichten ten behoeve van de AIVD doen zij dat niet in
hun hoedanigheid – en met de daarbij behorende bevoegdheden –
als medewerker van het regionaal politiekorps, maar in de hoedanigheid van
medewerker van de AIVD (organisatorisch ondergebracht in de RID). Zij kunnen
worden belast met allerhande werkzaamheden, zoals bijvoorbeeld volg- en observeeracties.
Artikel 57 ziet echter uitsluitend op de verstrekking van gegevens. Bovendien –
en dat is het cruciale verschil met artikel 55 – gaat het hier om verstrekking
van gegevens die de desbetreffende in artikel 57 genoemde ambtenaren in hun
hoedanigheid als ambtenaren van de politie, van de douane of van de Koninklijke
marechaussee ter kennis zijn gekomen en welke voor een dienst – dus
niet alleen de AIVD maar ook de MIVD – van belang kunnen zijn. De desbetreffende
gegevens worden echter wel door de in artikel 55, eerste lid, bedoelde ambtenaren
aan de desbetreffende dienst gezonden. 6. TOEZICHT EN KLACHTBEHANDELING 6.1 AlgemeenAlvorens in te gaan op de diverse gestelde vragen en gemaakte opmerkingen
van de leden van verschillende fracties met betrekking tot de in het wetsvoorstel
voorziene regeling betreffende toezicht en klachtbehandeling, willen wij eerst
ingaan op een aantal – in de bij deze nota naar aanleiding van het verslag
gevoegde nota van wijziging opgenomen – wijzigingen van de voorgestelde
regeling ter zake.In het wetsvoorstel, zoals dat bij de Tweede Kamer is ingediend, is voorzien
in de instelling van een commissie van toezicht. Deze commissie is belast
met het toezicht op de rechtmatige uitvoering van de Wiv en de Wet veiligheidsonderzoeken;
voorts is de commissie belast met het adviseren van de ministers van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, de minister van Defensie en de minister van
Algemene Zaken ter zake van het onderzoeken en beoordelen van klachten (onafhankelijk
advies in een interne klachtenprocedure). De voorzitter en leden van de commissie
worden bij koninklijk besluit benoemd; voor de benoeming van de voorzitter
wordt bovendien een aanbeveling van drie personen opgesteld door een driemanschap,
bestaande uit de vice-president van de Raad van State, de Nationale ombudsman
en de president van de Hoge Raad gezamenlijk. De commissie is voorts aan te
merken als een zelfstandig bestuursorgaan (immers orgaan van een rechtspersoon,
die krachtens publiekrecht is ingesteld en niet hiërarchisch ondergeschikt
aan enig minister) en dient in beginsel te voldoen aan de Aanwijzingen inzake
zelfstandige bestuursorganen.In het verslag van de kamer zijn met betrekking tot de onafhankelijkheid
van de commissie (met name in relatie tot de benoemingsprocedure) kritische
kanttekeningen geplaatst. Ook de status van zelfstandig bestuursorgaan heeft
vragen opgeroepen. Wat dit laatste betreft moet worden vastgesteld, dat de
Raad van State in zijn advies omtrent het wetsvoorstel op de inlichtingenen
veiligheidsdiensten eveneens vraagtekens heeft geplaatst bij het zbo-karakter;
de Raad adviseerde om in het geval dat – zoals aanvankelijk was voorgesteld –
de commissie, belast zou worden met de behandeling van klachten (als externe
klachtinstantie in plaats van de Nationale ombudsman) de commissie om dezelfde
redenen als die welke gelden voor de Nationale ombudsman niet aan te merken
als bestuursorgaan en de commissie te vermelden in artikel 1:1, tweede lid,
van de Algemene wet bestuursrecht1.Het voorgaande heeft ons aanleiding gegeven ons te bezinnen op de vraag
of en, zo ja, op welke wijze aan de kritiek van de kamer tegemoet zou kunnen
worden gekomen. Wij zijn van oordeel dat ter onderstreping van de onafhankelijkheid
van de commissie, ook ten opzichte van de uitvoerende macht, een aantal wijzigingen
dient te worden voorgesteld. Deze wijzigingen zijn neergelegd in de onderdelen
Z, AA, BB, DD, EE, II en LL (artikel 95d) van de bij deze nota naar aanleiding
van het verslag gevoegde nota van wijziging.Het betreft hier de volgende wijzigingen.Allereerst stellen wij voor de Tweede Kamer bij de benoeming van alle
leden van de commissie te betrekken. Onderdeel Z van de nota van wijziging
voorziet daarin. Aldaar stellen wij voor dat voor de benoeming van de leden
door de Tweede Kamer per vacature een voordracht van drie personen wordt gedaan.
Bij haar voordracht slaat de Tweede Kamer zodanig acht als haar dienstig voorkomt
op een door het eerder genoemde driemanschap gezamenlijk opgemaakte aanbevelingslijst
van ten minste drie personen per vacature. Naar ons oordeel wordt op deze wijze in de benoemingsprocedure van de leden van de commissie zodanige
waarborgen ingebouwd, dat daarmee elke twijfel omtrent de onafhankelijkheid
van de commissie wordt weggenomen. Weliswaar houdt de kroon een eigen verantwoordelijkheid
waar het gaat om de uiteindelijke benoeming, doch het is evident dat de betrokken
ministers bij de voordracht aan de kroon voor benoeming van de voorzitter
en de andere leden gebonden zijn aan de voordracht die de Tweede Kamer per
vacature heeft uitgebracht. Het betreft echter een voordracht van de Tweede
Kamer zonder rangorde tussen de personen, hetgeen betekent dat de betrokken
ministers uit de drie voorgedragen kandidaten een keuze mogen maken. Voor
de gemaakte keuze zullen zij uiteraard desgevraagd aan de kamer rekenschap
dienen af te leggen.De grotere betrokkenheid van de Tweede Kamer bij de benoeming van de leden
van de commissie impliceert naar ons oordeel ook bij ontslag van leden op
grond van artikel 61, aanhef en onder g, van het wetsvoorstel, een grotere
betrokkenheid van de Tweede Kamer; anders dan de in artikel 61, onder a tot
en met f, neergelegde objectieve ontslaggronden heeft de ontslaggrond in onderdeel
g – namelijk dat betrokkene naar het oordeel van de betrokken ministers
door handelen of nalaten ernstig nadeel toebrengt aan het in hem te stellen
vertrouwen – een zeker subjectief, waarderingselement in zich. In onderdeel
AA van de nota van wijziging wordt dan ook voorgesteld om – in plaats
van het eerder voorgestelde driemanschap – vooraf de Tweede Kamer omtrent
een voorgenomen ontslag op deze grond te horen.De wijzigingen zoals hiervoor toegelicht, maar ook indachtig de opmerkingen
van de zijde van de kamer ter zake van het zbo-karakter van de commissie alsmede
hetgeen de Raad van State eerder in zijn advies daaromtrent heeft opgemerkt,
brengen naar ons oordeel tevens mee dat het zbo-karakter van de commissie
van toezicht dient te worden heroverwogen. Niet alleen het feit dat door de
voorgestelde wijzigingen in de sfeer van de benoeming (en het ontslag) van
de leden van de commissie, de commissie meer en meer het karakter krijgt van
instanties als de Nationale ombudsman en de Algemene Rekenkamer, zonder daarmee
overigens te zeggen dat de commissie van toezicht als Hoog College van Staat
zou moeten worden aangemerkt, speelt daarbij een belangrijke rol. Maar ook
komt het ons onwenselijk voor om waar het gaat om benoeming van leden («bestuurders»)
van zelfstandige bestuursorganen tot een vermenging van verantwoordelijkheden
te komen die enerzijds rusten op de regering en anderzijds op het parlement.
Verder vormt een reden om tot heroverweging van het zbo-karakter van de commissie
te komen, het feit dat in het wetsvoorstel al een belangrijk deel van het
bestuursrecht, waaraan (zelfstandige) bestuursorganen normaliter zijn onderworpen,
zoals de regeling ter zake van bezwaar en beroep uit de Algemene wet bestuursrecht,
niet van toepassing is verklaard op de commissie. Zoals in de memorie van
toelichting reeds was uiteengezet, was het gelet op de taak en positie van
de commissie niet gewenst, dat tegen haar oordelen en daarmee samenhangende
beslissingen bezwaar en beroep zou openstaan.1
In meer algemene zin kan worden gesteld, dat de commissie van toezicht advies-
en controletaken vervult die zich onderscheiden van de bestuurlijke werkzaamheden
waarop de Algemene wet bestuursrecht ziet.Het voorgaande heeft ertoe geleid, dat wij voorstellen om de commissie
van toezicht op te nemen in artikel 1:1, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht.
Nu daarmee de commissie van haar (zelfstandig) bestuursorgaan-karakter wordt
ontdaan, dient ook artikel 68 van het wetsvoorstel te vervallen. Dit artikel,
waarin de inlichtingenplicht van de commissie jegens de ministers van Algemene
Zaken, van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Defensie was geregeld,
strekte immers ter uitvoering van de Aanwijzingen inzake zelfstandige
bestuursorganen, die thans niet meer van toepassing zijn.In de nota van wijziging wordt voorts een aantal wijzigingen voorgesteld,
die ertoe strekken om de betrokkenheid van de beide kamers der Staten-Generaal
bij de uitoefening van de toezichtsactiviteiten door de commissie van toezicht
te vergroten. Dit geschiedt allereerst door een aanvulling van artikel 74
van het wetsvoorstel, waarin de bevoegdheid van de commissie tot het verrichten
van onderzoek in het kader van haar toezichthoudende taak is geregeld. Voorgesteld
wordt om in dit artikel een nieuw tweede lid in te voegen, waarbij wordt bepaald
dat de commissie bevoegd is om op een daartoe strekkend verzoek van elk van
de beide kamers der Staten-Generaal een onderzoek te verrichten naar de wijze
waarop hetgeen bij of krachtens de nieuwe Wiv en de Wet veiligheidsonderzoeken
is gesteld, is uitgevoerd. Het blijft echter aan de commissie om te bepalen
of zij aan een dergelijk verzoek gehoor geeft. Deze bepaling is vergelijkbaar
met die welke voor de Algemene Rekenkamer geldt ingevolge artikel 58 van de
Comptabiliteitswet.Verder wordt voorgesteld om artikel 75 te wijzigen. In dit artikel is
de procedure geregeld rondom de toezichtsrapportage door de commissie van
toezicht. In de regeling zoals deze thans in het wetsvoorstel is neergelegd,
is een door de commissie uitgebracht toezichtsrapport niet openbaar; alleen
aan de commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van de Tweede
Kamer (commissie IVD) wordt het toezichtsrapport door de verantwoordelijke
minister ter vertrouwelijk kennisneming toegezonden. Nu aan de beide kamers
het recht wordt verleend om de commissie van toezicht te verzoeken een bepaald
onderzoek te verrichten, dient onzes inziens het complement daarvan te zijn
dat ook voor zover mogelijk in het openbaar daaromtrent wordt gerapporteerd.
Voorgesteld wordt daarom in artikel 75, eerste lid, te bepalen dat het toezichtsrapport
een openbaar deel bevat, waarop artikel 8, derde lid, van overeenkomstige
toepassing is. Dit laatste betekent dat het openbare deel van het toezichtsrapport
geen gegevens mogen worden opgenomen die gelet op het belang van de staat
niet openbaar kunnen worden gemaakt. Daarvan is in ieder geval sprake indien
de gegevens zicht geven op door de dienst aangewende middelen in concrete
aangelegenheden, door de dienst aangewende geheime bronnen en het actuele
kennisniveau van een dienst. Dergelijke gegevens kunnen door de commissie
van toezicht wel in een geheim deel van het rapport worden opgenomen. Het
openbare deel van het toezichtsrapport dient door de verantwoordelijke minister,
vergezeld van diens reactie daarop, binnen zes weken nadat de commissie dit
aan hem heeft doen toekomen aan de beide kamers der Staten-Generaal te worden
gezonden; het geheime deel van het toezichtsrapport dient op vergelijkbare
wijze ter vertrouwelijke kennisneming aan de commissie IVD van de Tweede Kamer
te worden gezonden (gewijzigd artikel 75, vijfde lid).Naar ons oordeel wordt op deze wijze de mogelijkheid tot parlementaire
controle op het functioneren van inlichtingen- en veiligheidsdiensten met
inachtneming van de noodzakelijkerwijs in acht te nemen grenzen verder verbeterd.Wij zullen nu ingaan op de diverse opmerkingen en vragen van de leden
van de verschillende fracties. Wij merken op voorhand reeds op, dat een aantal
opmerkingen en vragen in het licht van de door ons voorgestelde wijzigingen
naar ons oordeel geen (inhoudelijke) reactie meer behoeft. Waar dat aan de
orde is, zal dat worden aangegeven.De leden van de D66-fractie vroegen of de mogelijkheid van toetsing door
de rechter ooit is overwogen. De mogelijkheid van rechterlijke toetsing indien het gaat om toetsing
achteraf bestaat reeds. In paragraaf 6.2 van de memorie van toelichting
hebben wij bij de schets van de bestaande vormen van toezicht daarop reeds
gewezen. Mochten deze leden evenwel met hun vraag doelen op de mogelijkheid
van rechterlijke toezicht vooraf dat wil zeggen een wijze van toezicht, waarbij
bijvoorbeeld de uitoefening van bijzondere bevoegdheden als bedoeld in paragraaf 3.2.2
van het wetsvoorstel afhankelijk wordt gemaakt van (een vorm van) instemming
vooraf door een rechterlijke instantie –, dan merken wij daaromtrent
het volgende op. Met betrekking tot de verbetering van het toezicht op de
activiteiten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben wij een aantal
beleidsmatige uitgangspunten geformuleerd. Deze uitgangspunten zijn eveneens
in paragraaf 6.2 van de memorie van toelichting verwoord. Één
van die uitgangspunten houdt in dat het toezicht betrekking dient te hebben
op de rechtmatige uitvoering van de Wiv en de Wvo door in ieder geval de AIVD,
de MIVD en de coördinator; het betreft hier dus toezicht achteraf. Toezicht
vooraf zoals hiervoor geschetst, achten wij waar het activiteiten van inlichtingen-
en veiligheidsdiensten betreft niet gewenst, aangezien de besluitvorming over
de wijze waarop deze diensten hun taken uitvoeren (al dan niet in mandaat)
dient plaats te vinden onder de volledige verantwoordelijkheid van de desbetreffende
minister die daarover achteraf verantwoording aflegt aan de daarvoor in aanmerking
komende instanties (parlement, rechter, commissie van toezicht). Rechterlijk
of enige andere vorm van onafhankelijk toezicht vooraf is dan ook niet expliciet
in de uiteindelijke besluitvorming over de inrichting van het toezicht aan
de orde geweest.De leden van de fractie van D66 hadden vervolgens nog enige vragen en
opmerkingen over de door ons voorgestelde vorm van onafhankelijk toezicht.
Zo vroegen zij allereerst of langs deze weg de parlementaire controle meer
inhoud en diepgang zal kunnen krijgen. In het verlengde daarvan vroegen zij
hoe de commissie van toezicht zal bijdragen aan een betere parlementaire controle
op de diensten, nu zij alleen aan de betrokken ministers en de commissie IVD
rapporteert. Ten aanzien van het jaarverslag van de commissie hadden de leden
eveneens vragen. De leden vroegen of er ter zake niet meer wettelijke waarborgen
konden worden geboden, zodat al datgene wat niet geheim hoeft te blijven ook
daadwerkelijk wordt gerapporteerd.Zoals wij aan het begin van deze paragraaf hebben uiteengezet, worden
door ons bij nota van wijziging enkele vergaande aanpassingen van de eerder
voorgestelde regeling ter zake van het toezicht voorgesteld. Deze aanpassingen,
in het bijzonder de grotere rol van de Tweede Kamer in de benoemingsprocedure
met betrekking tot de leden van de commissie van toezicht, de opening van
de mogelijkheid dat elke kamer van de Staten-Generaal de commissie van toezicht
kan verzoeken een bepaald onderzoek in te stellen en last but not least de
invoering van het voorschrift dat de toezichtsrapportages in ieder geval een
openbaar deel dienen te bevatten, leiden er naar onze stellige overtuiging
ertoe dat de parlementaire controle meer nog dan reeds in wetsvoorstel was
voorzien aan inhoud en diepgang zal kunnen winnen. Dit geldt temeer nu naast
het openbare jaarverslag van de commissie ook openbare toezichtsrapportages
mogelijk worden; de mogelijkheden tot parlementaire controle op de uitvoering
van de Wiv en de Wvo anders dan in het verband van de commissie IVD van de
Tweede Kamer wordt daarmee naar ons oordeel gemaximaliseerd. Wat de inhoud
van het jaarverslag van de commissie van toezicht betreft, doch dit geldt
naar ons oordeel evenzeer voor de toezichtsrapportages, dient naar ons oordeel
volstaan te worden met geen andere eis dan die welke ook geldt ten aanzien
van de door de voor de desbetreffende diensten verantwoordelijke ministers
uit te brengen jaarverslag, zoals neergelegd in artikel 8, derde lid. Andere bepalingen achten wij gezien de onafhankelijkheid van de commissie
van toezicht niet wenselijk. De commissie dient zelf te beoordelen op welke
wijze zij met inachtneming van de eerdergenoemde eis het door haar uit te
brengen openbare jaarverslag en de uit te brengen openbare toezichtsrapportages
verslag wenst in te richten. 6.2 Gronden voor versterking van het toezichtDe leden van de fractie van GroenLinks wezen erop dat ingevolge het EVRM
een wet als de Wiv dient te voorzien in een daadwerkelijk en effectief rechtsmiddel
voor een nationale instantie. De klachtmogelijkheid bij de Nationale ombudsman
dat onderdeel uitmaakt van het geheel van voorzieningen dat tezamen naar het
oordeel van de regering een «effective remedy» vormt was, aldus
deze leden, door de Europese Commissie voor de Rechten van de Mens en door
Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State eerder als onvoldoende
bestempeld, aangezien de Nationale ombudsman geen bindende oordelen mag geven.
Zij constateerden dat wij de uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak
in dezen niet volgen. Zij vernamen van ons dan ook graag waarom het rapport
van de ECRM naar ons oordeel niet tot een andere conclusie zou moeten leiden.Voor een reactie op de vraag van de fractie van GroenLinks of de mogelijkheid
om over het optreden van de diensten te klagen bij de Nationale ombudsman
in het licht van uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad
van State en de ECRM wel een effectief rechtsmiddel in de zin van het EVRM
is, verwijzen wij naar ons antwoord op hiermee vergelijkbare vragen van de
leden van de fracties van VVD en D66 in het algemeen deel van deze nota.De leden van de PvdA-fractie vroegen ons of met betrekking tot de mogelijkheid
van beroep op de burgerlijke rechter in verband met het begaan van een onrechtmatige
daad door de BVD reeds jurisprudentie bestaat en, zo ja, of daarvan een overzicht
gegeven zou kunnen worden, waarbij tevens wordt ingegaan op de hoogte van
eventueel toegekende schadevergoedingsbedragen.Er bestaan slechts enkele uitspraken van de rechter als hier bedoeld;
in geen enkel geval is daarbij overigens geoordeeld dat de Staat (i.c. de
BVD) een onrechtmatige daad zou hebben begaan en derhalve schadeplichtig zou
zijn. Een zaak die tot in hoogste instantie in casu de Hoge Raad – is
uitgeprocedeerd betreft die tussen de Staat der Nederlanden en de heer Wilman.
Voorts wijzen we op de procedure tussen de Staat der Nederlanden e.a. en de
Stichting Schadevergoeding mevrouw W.B. Schuurman. Deze zaak is echter nog
niet tot in hoogste instantie uitgeprocedeerd. Daarnaast zijn er nog drie
zaken in behandeling bij de burgerlijke rechter. Voor het overige zijn zeven
verzoeken tot schadevergoeding bij de BVD ingediend. Zes verzoeken zijn afgewezen
en hebben geen civielrechtelijk gevolg gekregen; één verzoek
is thans nog in behandeling bij de BVD. Wat de MID betreft, kan worden opgemerkt
dat tot op heden geen vorderingen tot schadevergoeding uit hoofde van onrechtmatig
handelen jegens een burger die onderwerp van onderzoek is geweest zijn ingediend.Met betrekking tot de taak van de commissie van toezicht als onafhankelijk
extern adviseur bij de interne klachtregeling, vroegen de leden van de D66-fractie
of de toegevoegde waarde van het adviesrecht van de commissie uitvoeriger
kan worden gemotiveerd. Ook vroegen zij in welke mate deze taak de werklast
van de commissie zal verhogen.Het spreekt voor zich dat de toegevoegde waarde van de commissie van toezicht
bij de interne klachtregeling, besloten ligt in haar onafhankelijk karakter.
Mede vanuit haar toezichtstaak en haar afstand tot de diensten zal de commissie
kunnen bijdragen aan een klachtbehandeling waarbij meerdere –
bijvoorbeeld in het bijzonder op rechtmatigheid gerichte – gezichtspunten
in beschouwing zijn genomen.De mate waarin de adviestaak de werklast van de commissie zal verhogen,
zal naar onze mening, gegeven het doorgaans geringe aantal klachten bij de
Nationale ombudsman over het optreden van de diensten, beperkt zijn. Mocht
de praktijk zich evenwel anders ontwikkelen, dan zal uitbreiding van het secretariaat
of omzetting van de deeltijdbetrekking voor de leden in een voltijdse betrekking
worden overwogen. 6.3 De commissie van toezicht betreffende de inlichtingen-
en veiligheidsdienstenDe leden van de PvdA-fractie vroegen of wij hebben overwogen de onafhankelijkheid
van de commissie te vergroten door benoeming, non-activiteit en ontslag te
laten geschieden op basis van een bindende voordracht door de nu voorziene
commissie van aanbeveling van de Tweede Kamer. Verder vroegen zij waarom de
aanbeveling niet tevens wordt gedaan door de voorzitter van de Algemene Rekenkamer.
Is het niet denkbaar dat de Tweede Kamer kan oordelen over de aanbevelingen?Bij de voorbereiding van de regeling betreffende de commissie van toezicht
zijn verschillende varianten voor de benoeming van de commissie overwogen.
Uiteindelijk is gekozen voor de variant zoals deze in het wetsvoorstel, zoals
dat aan de Tweede Kamer is aangeboden, is neergelegd. Naar ons oordeel werd
op zich daarmee al op voldoende wijze de onafhankelijkheid van de commissie
gegarandeerd; overigens ook vanwege het feit dat de commissie als zelfstandig
bestuursorgaan niet werkzaam zou zijn onder verantwoordelijkheid van enig
minister en geen bijzondere of algemene aanwijzingen zou kunnen ontvangen.
De diverse vragen en opmerkingen uit het verslag, hebben ons er evenwel toe
gebracht om de voorgestelde regeling nog eens kritisch tegen het licht te
houden en te bezien op welke wijze de onafhankelijkheid van de commissie van
toezicht verder zou kunnen worden vergroot. Dat heeft geleid tot een aantal
aanpassingen, die bij nota van wijziging worden voorgesteld. Op deze wijzigingen
is in paragraaf 6.1 van deze nota naar aanleiding van het verslag reeds
in toelichtende zin ingegaan. Deze wijzigingen zien onder meer op de benoemingsprocedure
en de procedure betreffende ontslag met betrekking tot de leden van de commissie,
waarbij aan de Tweede Kamer een belangrijke rol wordt toegekend. Daarbij is
overigens de aanbeveling door de «commissie van aanbeveling»,
bestaande uit de vice-president van de Raad van State, de president van de
Hoge Raad der Nederlanden en de Nationale ombudsman, gehandhaafd; over die
aanbevelingen kan de Tweede Kamer in de thans voorgestelde procedure vervolgens
een oordeel vormen. Wat de samenstelling van de «commissie van aanbeveling»
betreft, ligt aan het niet opnemen van de president van de Algemene Rekenkamer
in deze «commissie» geen bijzondere reden ten grondslag. Gelet
op de aard van de werkzaamheden van de commissie van toezicht lag naar ons
oordeel de voorgestelde samenstelling van de «commissie van aanbeveling»
voor de hand; voor het overige doch dat is meer een praktische overweging
zijn wij van oordeel dat er naar gestreefd dient te worden dergelijke commissies
waar mogelijk beperkt van omvang te houden.De leden van de CDA-fractie vroegen zich af hoe onafhankelijk de commissie
van toezicht is, nu deze wordt benoemd door de uitvoerende macht, terwijl
dezelfde commissie op een deel van de uitvoerende macht toezicht moet houden.
Wordt, aldus deze leden, de onafhankelijkheid niet vergroot door benoeming
te laten geschieden op basis van een bindende voordracht door de voorziene
commissie van aanbeveling. Ook de leden van de fractie van D66 stelden deze
vraag, waarbij zij onder verwijzing naar de benoemingsprocedure ten aanzien
van de Nationale ombudsman – overigens ook de mogelijkheid
opperden van benoeming van de commissie door de Tweede Kamer ter vergroting
van de onafhankelijkheid van de commissie.Wij zouden de leden van de fractie van het CDA en van D66 allereerst willen
verwijzen naar hetgeen hiervoor in paragraaf 6.1 is gesteld met betrekking
tot onze wijzigingsvoorstellen tot vergroting van de onafhankelijkheid van
de commissie alsmede naar onze antwoorden op de vragen van de leden van de
PvdA-fractie. Wat de door de leden van D66-fractie geopperde mogelijkheid
van benoeming, non-activiteit en ontslag van de commissie door de Tweede Kamer
betreft, merken wij op dat wij een andere keuze hebben gemaakt die naar ons
oordeel omtrent de onafhankelijkheid van de commissie geen enkele onduidelijkheid
(meer) laat bestaan. Het enkele feit dat de voor de commissie geldende regeling
nagenoeg geheel overeenkomt met die welke voor de Nationale ombudsman geldt,
leidt onzes inziens niet tot de conclusie dat dus ook benoeming e.d. door
de Tweede Kamer dient te geschieden. Daar komt nog bij dat de garantie dat
de commissie in onafhankelijkheid van de uitvoerende macht zijn taak kan uitvoeren,
niet alleen wordt bepaald door de wijze van benoeming e.d. maar ook wellicht
nog in meerdere mate – door toekenning van bevoegdheden die zij in alle
onafhankelijkheid dus zonder enige inmenging van buitenaf kan uitoefenen;
een en ander gevolgd door openbare en waar noodzakelijk vertrouwelijke rapportages
aan het parlement onderscheidenlijk de commissie IVD van de Tweede Kamer.De leden van de D66-fractie vroegen voorts of de leden van de commissie
het uitoefenen van de toezichtsfunctie moeten zien als een beperkte functie
of een voltijdfunctie.Zoals wij op blz. 7 van de memorie van toelichting hebben aangegeven,
denken wij vooralsnog aan een deeltijdfunctie voor de commissieleden, waarbij
binnen bepaalde grenzen nevenfuncties mogelijk zijn (artikel 60, zesde lid,
van het wetsvoorstel).Met instemming nemen wij kennis van de opvatting van de leden van de kleine
christelijke fracties, dat de instelling van een onafhankelijke commissie
van toezicht hen aanspreekt. Zij waren er evenwel niet van overtuigd, dat
de commissie van toezicht ook een rol dient te spelen bij de advisering aan
de betrokken ministers met betrekking tot de behandeling van klachten over
de diensten. De commissie, aldus deze leden, wordt daarmee immers op onderdelen
van beleid betrokken, waarop zij vervolgens onafhankelijk toezicht dient uit
te oefenen.Anders dan deze leden zien wij geen (principieel) bezwaar om de commissie
tevens met advisering in het kader van de interne klachtenbehandeling te belasten.
Bij de advisering inzake klachten zal het gaan om concrete, individuele gevallen,
waarbij zowel rechtmatigheidsaspecten als aspecten van beleid aan de orde
kunnen komen. Het advies van de commissie die in dezen ook onafhankelijk optreedt –
is in dit geval sterk casusgebonden. Bij het rechtmatigheidstoezicht gaat
het er primair om vast stellen of de diensten zich bij de uitvoering van de
Wiv en de Wvo zich aan wet en (ander) recht hebben gehouden; ook daarbij kunnen
aspecten van beleid aan de orde komen (bijvoorbeeld het beleid met betrekking
tot de afweging die moet worden gemaakt als het gaat om de uitoefening van
bijzondere bevoegdheden in concrete gevallen). Naar mag worden aangenomen
zal dit toezicht een bredere scope hebben dan bij klachtbehandeling het geval
is. De rol van de commissie in het kader van de interne klachtbehandeling
kan zeker als er meerdere, vergelijkbare klachten over bijvoorbeeld een dienst
worden ingediend zelfs een prikkel vormen om tot een gericht, breder onderzoek
te komen in het kader van haar toezichthoudende taak. Vanuit deze optiek bezien
kan haar adviestaak helpen de toezichtstaak beter te vervullen. Het lijkt
ons dan ook niet waarschijnlijk dat de uitoefening van de ene
taak belemmerend zou kunnen werken bij de andere taak.De leden van de kleine christelijke fracties vroegen hoe ver het rechtmatigheidstoezicht
volgens artikel 59 in de praktijk zou kunnen strekken. Zij wezen erop dat
rechtmatigheid kan samenhangen met zaken als de kwaliteit van de organisatie
of het beleid van de dienst. Mag, aldus deze leden, de commissie zich daarover
uitlaten of daarover adviseren.Allereerst willen wij opmerken dat de wijze waarop het rechtmatigheidstoezicht
in de praktijk inhoud zal krijgen, ter discretie van de commissie van toezicht
staat. Deze is immers onafhankelijk. Wel zal zij zich aan haar wettelijke
taakstelling dienen te houden. Indien in het kader van de uitoefening van
het rechtmatigheidstoezicht blijkt dat aspecten, zoals door de leden van deze
fractie aangegeven, daarvoor (mede) relevant zijn, moet het mogelijk zijn
dat deze daarin worden betrokken. Advisering of oordeelsvorming over louter
de kwaliteit van de organisatie of het beleid van de dienst, zonder dat dit
gerelateerd is aan rechtmatigheidstoezicht, valt naar ons oordeel echter buiten
het bereik van de werkzaamheden van de commissie.De leden van de kleine christelijke fracties vroegen of de commissie bijvoorbeeld
informanten en agenten mag horen en, zo ja, op welke wijze dan de anonimiteit
wordt gewaarborgd. Kan men, aldus deze leden, verplicht worden de identiteit
van bronnen bekend te maken. Voorts vroegen deze leden wat er moet gebeuren
als er sprake is van een verschil van mening tussen de commissie en het hoofd
van de dienst bijvoorbeeld over het horen van getuigen.In artikel 69 van het wetsvoorstel is bepaald dat een ieder die betrokken
is bij de uitvoering van de wet desgevraagd aan de commissie alle inlichtingen
verstrekt en de commissie alle medewerking verleent die zij noodzakelijk acht
voor een goede uitvoering van haar taak. Verder bepaalt artikel 70 van het
wetsvoorstel dat de commissie van toezicht, indien zij dat voor een goede
uitvoering van haar taak noodzakelijk acht, getuigen om inlichtingen kan verzoeken
en deze kan oproepen voor haar te verschijnen. Uit deze bepalingen kan worden
afgeleid dat agenten en informanten door de commissie kunnen worden gehoord.
Volledigheidshalve wordt opgemerkt, dat in dezen wel artikel 82, tweede lid,
van het wetsvoorstel dient te worden betrokken, ingevolge welk artikel de
ambtenaar, die betrokken is bij de uitvoering van de Wiv, en die krachtens
een wettelijke bepaling verplicht wordt als getuige op te treden slechts een
verklaring aflegt omtrent datgene waartoe zijn verplichting tot geheimhouding
zich uitstrekt, voor zover de betrokken minister en de minister van Justitie
gezamenlijk hem daartoe schriftelijk van de verplichting hebben ontheven.
In de gevallen dat de commissie van toezicht een ambtenaar als hier bedoeld
als getuige wenst te horen op de voet van artikel 70, zal derhalve ontheffing
dienen te worden verleend door de betrokken minister en de minister van Justitie
gezamenlijk.De anonimiteit van de personen agenten en informanten wordt gewaarborgd
door het feit dat de commissie net als de hoofden van de diensten zorg dienen
te dragen voor de geheimhouding van de daarvoor in aanmerking komende gegevens,
de bronnen waaruit gegevens afkomstig zijn onderscheidenlijk de veiligheid
van de personen met wier medewerking gegevens worden verzameld. Dit is nadrukkelijk
gestipuleerd in artikel 75 (nieuw) waar het de door de commissie uit te brengen
toezichtsrapportages betreft en in artikel 76, waarin de verplichting voor
de commissie is neergelegd om een jaarverslag uit te brengen; in beide gevallen
is immers bepaald dat artikel 8, derde lid, van overeenkomstige toepassing
is. Voorts wijzen wij erop dat ingevolge artikel 69, tweede lid, bij de verstrekking
van de door de commissie gevraagde inlichtingen op basis van artikel 69, eerste
lid, door degene die de inlichtingen verstrekt kan worden aangegeven
welke inlichtingen in het belang van de nationale veiligheid ter uitsluitende
kennisneming van de commissie dient te blijven; het is evident dat deze voorwaarde
altijd zal worden gesteld indien het gaat om inlichtingen die betrekking hebben
op de identiteit van agenten en informanten. Tot slot merken wij wellicht
ten overvloede nog op, dat ook de commissie aan de in deze wet neergelegde
geheimhoudingsverplichting is onderworpen.Wat betreft de eventuele verplichting om de identiteit van bronnen bekend
te maken, merken wij het volgende op. Voor het verstrekken van dergelijke
inlichtingen geldt de regeling, zoals hiervoor in antwoord op de eerdere vragen
van de kleine christelijke fracties nogmaals is toegelicht, onverkort.Ter zake van mogelijke geschillen tussen de commissie en het hoofd van
een dienst over -bijvoorbeeld – het horen van getuigen, wijzen wij erop
dat de commissie – om haar taak naar behoren te kunnen vervullen –
een aantal verregaande bevoegdheden heeft ten aanzien van (de medewerking
van) personen die betrokken zijn bij de uitvoering van de Wiv en de Wet veiligheidsonderzoeken.
Indien de commissie iemand als getuige wenst te horen, dan rust op de betrokkene
de wettelijke plicht ex artikel 70 om aan het verzoek van de commissie te
voldoen. Een eventueel geschil tussen de commissie en het hoofd van een dienst
ter zake voor zover een dergelijk geschil zich al zou voordoen – doet
aan deze wettelijke verplichting niets af. Voor zover de getuige de hoedanigheid
heeft van een ambtenaar als bedoeld in artikel 82, dan zal zoals hiervoor
al is uiteengezet door de betrokken minister en de minister van Justitie ontheffing
van de geheimhoudingsverplichting dienen te worden verleend. De beslissingsmacht
ligt hier bij twee ministers en niet bij het hoofd van een dienst. Dat neemt
niet weg dat het hoofd van de dienst in voorkomende gevallen de minister zal
(dienen te) adviseren over het antwoord op de vraag of in casu ontheffing
dient te worden verleend. Een geschil tussen de commissie en het hoofd van
een dienst over het horen van getuigen kan weliswaar bestaan en in het advies
van het hoofd van een dienst doorklinken, doch uiteindelijk is het de minister
die beslist. Overigens geldt dit laatste ongeacht of het nu gaat om het horen
van getuigen of om andere aangelegenheden; de minister is immers politiek
verantwoordelijk voor de onder hem ressorterende dienst en het hoofd van de
dienst hiërarchisch aan hem ondergeschikt.De leden van de kleine christelijke fracties vroegen voorts of het voorschrift
dat van een voorgenomen onderzoek door de commissie van toezicht mededeling
moet worden gedaan aan de betrokken minister en de commissie IVD van de Tweede
Kamer niet het risico van beïnvloeding met zich brengt. Ook vroegen zij
naar het belang van deze vroegtijdige informatie.De vrees van de leden voor beïnvloeding door de voorafgaande mededeling
delen wij niet. De voorafgaande mededeling voorkomt immers dat de betrokken
minister en daarmee de daaronder ressorterende diensten dan wel de coördinator –
rauwelijks met een onderzoek van de commissie wordt geconfronteerd. Bovendien
is het, mede om aan de opgelegde medewerkingsplicht optimaal te kunnen voldoen,
noodzakelijk dat er kenbaarheid bestaat over het (voorwerp van) onderzoek.
De mededeling aan de commissie IVD heeft tot doel deze op voorhand te informeren
over een onderzoek waarvan de resultaten te zijner tijd aan haar ter kennis
zullen worden gebracht. Bovendien kan deze commissie zich, naar aanleiding
van de mededeling, indien zij nadere vragen heeft tot de commissie van toezicht
of de betrokken minister wenden en zich op eigen initiatief – laten
informeren over de voortgang. De leden van de CDA-fractie vroegen of bij ontslag van een van de leden
van de commissie unanimiteit is vereist.Het vereiste van unanimiteit zal geen rol kunnen spelen bij de ontslaggronden,
genoemd in artikel 61, onderdelen a tot en met f. Het betreffen namelijk zogeheten
objectieve, dwingende ontslaggronden: zodra een van deze gronden van toepassing
is, wordt ontslag verleend. Ten aanzien van de ontslaggrond, genoemd in onderdeel
g (het ernstig nadeel toebrengen aan het in hem te stellen vertrouwen), was
aanvankelijk zoals het aan de Tweede Kamer was aangeboden bepaald, dat ontslag
wordt verleend wanneer de betrokken ministers – na de vice-president
van de Raad van State, de president van de Hoge Raad en de Nationale ombudsman
gezamenlijk te hebben gehoord – gezamenlijk van oordeel zijn dat deze
grond van toepassing is. Bij nota van wijziging wordt thans voorzien in vervanging
van deze verplichting door de verplichting tot het horen van de Tweede Kamer
alvorens tot een beslissing te komen of ontslag op basis van de desbetreffende
ontslaggrond aan de orde is. Bij de beslissing van de ministers dient naar
ons oordeel sprake te zijn van unanimiteit.Verder vroegen de leden van de CDA-fractie of het is toegestaan dat de
leden van de commissie een dubbele nationaliteit bezitten.Het antwoord op deze vraag is bevestigend. Het is toegestaan dat de leden
van de commissie naast de Nederlandse nationaliteit, nog een andere nationaliteit
of meervoudige nationaliteiten bezitten. De benoeming van leden die uitsluitend
de Nederlandse nationaliteit bezitten, althans het stellen van een dergelijke
eis, zou in strijd zijn met artikel 3 van de Grondwet. In die bepaling is
namelijk vastgelegd dat alle Nederlanders op gelijke voet in openbare dienst
benoembaar zijn. Deze bepaling brengt met zich dat bij de benoeming in openbare
dienst geen onderscheid kan worden gemaakt tussen personen die alleen de Nederlandse
nationaliteit bezitten en personen die naast de Nederlandse nationaliteit
nog een andere nationaliteit bezitten.In antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie hoe de regering
tot de conclusie is gekomen dat het werk van de commissie van toezicht kan
worden verricht door drie parttimers en een bescheiden secretariaat waarvoor
een budget van f 0,7 miljoen beschikbaar is, het volgende.Zoals wij ook de in memorie van toelichting1
hebben aangegeven, menen wij dat vooralsnog kan worden uitgegaan van de voorgestelde
bezetting van de commissie en het secretariaat. Er is sprake van een startfase.
Zoals wij in paragraaf 6.1 van deze nota naar aanleiding van het verslag
hebben aangegeven, zal omzetting van de deeltijdfuncties van de commissieleden
in een voltijdse functie dan wel uitbreiding van het secretariaat worden overwogen
wanneer de praktijk daartoe noopt.De leden van de fracties van de PvdA, van het CDA en van D66, stelden
enkele vragen betreffende de status van de commissie van toezicht. In het
bijzonder richtten hun vragen zich op de inrichting van de commissie van toezicht
als zelfstandig bestuursorgaan, mede in het licht van het vigerende beleid
dat bij de instelling van nieuwe zelfstandige bestuursorganen terughoudendheid
in acht genomen dient te worden. Voorts richten de vragen zich in het bijzonder
op de toepassing van paragraaf 4.5 van de Aanwijzingen voor de Regelgeving,
waarin aanwijzingen betreffende zelfstandige bestuursorganen zijn opgenomen.Zoals wij in paragraaf 6.1 van deze nota naar aanleiding van het
verslag om daarbij aangegeven redenen hebben uiteengezet, wordt bij nota van
wijziging aan de commissie van toezicht de status van zelfstandig bestuursorgaan
ontnomen. Mede gelet hierop achten wij beantwoording van de vragen van de
leden van de genoemde fracties die op de status van zelfstandig bestuursorgaan
betrekking hebben niet langer opportuun en kan onzes inziens daar dan ook
thans van worden afgezien. De leden van dezelfde fracties vroegen voorts kort samengevat om nadere
uitleg van onze kant waarom is afgezien van de instelling van een inspectie.Hierop willen wij als volgt reageren. Zoals ook in de memorie van toelichting
is uiteengezet is door de regering gekozen voor de instelling van een speciale
onafhankelijke commissie van toezicht voor de inlichtingenen veiligheidsdiensten.
Zoals uit het verslag van de vaste commissie met betrekking tot het voorstel
voor een nieuwe Wiv blijkt, wordt daaraan ook door de vaste commissie –
zwaar getild. Een inspectie is in de Nederlandse staatsrechtelijke verhoudingen
een orgaan dat, hoewel zekere zelfstandige bevoegdheden bezittend, onder ministeriële
verantwoordelijkheid functioneert. In die zin is de inspectie dus niet als
onafhankelijk aan te merken. Het is een verlengstuk van de minister richting
«het veld», waarop onder de verantwoordelijkheid van de desbetreffende
minister toezicht wordt uitgeoefend; vergelijk de Inspectie voor de Volksgezondheid
en de Inspectie Politie. De verantwoordelijke minister bezit ten aanzien van
een inspectie eenzelfde soort bevoegdheden als ten aanzien van andere reguliere
departementsonderdelen; zo kan de minister bijzondere aanwijzingen geven.
Een inspectie voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten zou, mede gelet
op de waarschijnlijke positionering daarvan onder een of meer van de bij dit
wetsvoorstel betrokken ministers, naast het ontbreken van de gewenste onafhankelijkheid
ook een vreemde eend in de bijt worden doordat zij dan veeleer als een instrument
ter versterking van het interne toezicht van de verantwoordelijke minister
zou moeten worden beschouwd. Voor intern toezicht bestaan echter reeds de
gebruikelijke instrumenten. Om deze redenen is dus in de voorbereidingsfase
van het wetsvoorstel de instelling van een inspectie vrij snel als optie gesneuveld.
Wij hopen hiermee de vragen van de eerdergenoemde leden voldoende te hebben
beantwoord.De leden van de fractie van D66 vroegen tenslotte of de commissie geheel
of ten dele onder de competentie van de Nationale ombudsman zou vallen.Deze vraag, hoewel nog voortvloeiend uit de insteek dat de commissie van
toezicht als zelfstandig bestuursorgaan was aan te merken en daarop de desbetreffende
Aanwijzingen voor de Regelgeving, in het bijzonder Ar 124q, onderdeel 11, van toepassing was, willen wij niettemin beantwoorden.
De commissie van toezicht als zelfstandig bestuursorgaan zou, mede gelet op
de recente wijziging van de Wet Nationale ombudsman, van rechtswege onder
de competentie van de Nationale ombudsman komen te vallen, tenzij besloten
zou worden de commissie uitdrukkelijk uit te zonderen. Nu de commissie als
gevolg van ons wijzigingsvoorstel niet meer als zelfstandig bestuursorgaan
kan worden aangemerkt en de Wet Nationale ombudsman de bevoegdheid van de
ombudsman alleen over bestuursorganen doet uitstrekken, valt de commissie
niet meer onder diens competentie. 6.4 De taakuitoefening door de commissie van toezicht
en de behandeling van klachtenDe leden van de fractie van D66 wezen er overigens terecht op, dat de
commissie van toezicht vergaande bevoegdheden krijgt toebedeeld. Zij vroegen
zich echter af op welke wijze de verantwoording wordt geregeld; vindt deze
plaats aan de minister of aan de commissie IVD. Voorts vroegen zij hoe de
relatie tot de inlichtingendiensten zelf is; heeft de commissie ten aanzien
van beide diensten gelijke bevoegdheden. Ook vroegen deze leden of de commissie
een rol te vervullen krijgt bij de beoordeling van aanvragen om inzage in
eigen dossiers. Kort gezegd: wat wordt nu precies van de commissie verwacht.De taak van de commissie is in artikel 59, tweede lid, van het wetsvoorstel omschreven. Zij is belast met het toezicht op de rechtmatigheid van
de uitvoering van hetgeen bij of krachtens de Wiv en de Wvo is gesteld, en
met het adviseren van de betrokken ministers terzake van het onderzoeken en
beoordelen van klachten. Kort gezegd komt het werk van de commissie er op
neer dat zij permanent erop toeziet dat, in het bijzonder door de diensten,
de hand wordt gehouden aan de Wiv en de Wvo. Deze taak kan de commissie in
alle onafhankelijkheid verrichten en bij de uitvoering daarvan beschikt zij
over vergaande bevoegdheden. Naar onze stellige overtuiging zal de commissie
langs deze weg een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de door velen gevoelde
behoefte om het toezicht op de activiteiten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten
te verbeteren en met betrekking tot die activiteiten binnen de grenzen die
gelet op de aard van de activiteiten in acht genomen moeten worden via het
door de commissie uit te brengen jaarverslag en toezichtsrapportages een ruimere
publieke (waaronder begrepen parlementaire) controle mogelijk te maken. Voorts
zullen de activiteiten van de commissie ook richting de diensten zelf positieve
effecten kunnen hebben en kunnen bijdragen aan een verdere kwaliteitsverbetering.Wat de meer concrete vragen van de leden van de D66-fractie betreft, willen
wij als volgt reageren. De verantwoording door de commissie van toezicht over
de wijze waarop zij haar taak uitoefent (met inbegrip van de uitoefening van
de daarbij aan de commissie toekomende bevoegdheden) vindt allereerst plaats
via het uitbrengen van een openbaar jaarverslag aan de beide kamers der Staten-Generaal
en aan de betrokken ministers; het vertrouwelijk deel van het jaarverslag
wordt uitgebracht aan de commissie IVD van de Tweede Kamer (artikel 78). Daarnaast
zal de commissie van toezicht voor zover het concrete onderzoeken van de commissie
betreft, verantwoording af kunnen leggen over haar werkwijze en de daarbij
gehanteerde bevoegdheden in de door haar uit te brengen toezichtsrapportages.
Deze toezichtsrapportages zullen, zoals bij nota van wijziging wordt voorgesteld,
in ieder geval een openbaar deel dienen te bevatten. Het openbare deel van
het toezichtsrapport wordt door tussenkomst van de betrokken minister met
diens reactie daarop gezonden aan de beide kamers der Staten-Generaal; het
vertrouwelijke deel zal met de reactie van de betrokken minister daarop worden
gezonden aan de eerder genoemde kamercommissie. Het is vervolgens aan elk
der kamers van de Staten-Generaal en de commissie IVD om te bezien op welke
wijze zij met het jaarverslag en de toezichtsrapportages om wensen te gaan.
Een modaliteit zou kunnen zijn, doch dat is uiteindelijk ter bepaling aan
de desbetreffende kamer c.q. kamercommissie, om de commissie van toezicht
uit te nodigen een en ander toe te lichten. Een werkwijze derhalve die min
of meer overeenkomt met die welke wordt gehanteerd ten aanzien van het jaarverslag
van de Nationale ombudsman, waarbij de ombudsman de desbetreffende kamercommissie
een toelichting geeft op zijn jaarverslag (veelal) gevolgd door een plenair
debat met de minister(s) wie het aangaat.Wat de bevoegdheden van de commissie ten aanzien van de AIVD en de MIVD
betreft, wordt opgemerkt dat in hoofdstuk 6 van het wetsvoorstel (Toezicht
en klachtbehandeling) geen onderscheid wordt gemaakt tussen de diensten. Er
zijn daarin noch voor de AIVD noch voor de MIVD afwijkende bepalingen opgenomen;
ten aanzien van beide diensten komt de commissie dus gelijke bevoegdheden
toe.Op de vraag van de leden van de D66-fractie of de commissie ook een rol
krijgt te vervullen bij de beoordeling van aanvragen om inzage in eigen dossiers,
is het antwoord in beginsel neen. Voor zover de commissie van toezicht zich
met de beoordeling van inzageverzoeken zou willen bezig houden, kan dat gelet
op haar taakopdracht alleen maar bestaan in toezicht achteraf en derhalve
niet tijdens de procedure. De beoordeling van inzageverzoeken geschiedt primair
door de betrokken minister, met inachtneming van de regeling in hoofdstuk
4 van het wetsvoorstel alsmede de ter zake van toepassing zijnde
normen uit de Algemene wet bestuursrecht. Verder is met betrekking tot beslissingen
op inzageverzoeken de in de Algemene wet bestuursrecht geregelde bezwaar-
en beroepsprocedure van toepassing met dien verstande dat zoals bij nota van
wijziging wordt voorgesteld de mogelijkhied van beroep wordt beperkt tot één
instantie, te weten de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.
Mede gelet hierop lijkt het ons voor de hand liggend dat de commissie van
toezicht zich op dit punt terughoudend opstelt.Het was de leden van de D66-fractie niet geheel duidelijk waarom ambtenaren
met een geheimhoudingsplicht voor de commissie slechts mogen getuigen als
zij een ontheffing hebben gekregen van de betrokken minister(s) en de minister
van Justitie. De leden vroegen of dit niet in belangrijke mate de toezichtsfunctie
ontkracht. De commissie kan immers ook toezicht uitoefenen op het geheime
deel van de taken van de diensten. Zij vroegen dan ook waarom niet het horen
desnoods zonder toestemming wordt geregeld. Zij zouden daarom graag van ons
willen vernemen of wij van oordeel zijn dat de wet voldoende openheid garandeert
in dit opzicht.In artikel 82 is de verschoningsplicht van de (gewezen) ambtenaren van
de diensten geregeld. Ten aanzien daarvan doet zoals in de memorie van toelichting
met betrekking tot de huidige Wiv is aangegeven1 –
zich een conflict voor tussen de belangen van de staatsveiligheid en het belang
van de materiële waarheidsvinding in onder andere het burgerlijk en strafprocesrecht.
De genoemde belangen zijn echter beide van zodanig fundamenteel gewicht, dat
een keuze voor het ene belang of voor het andere belang niet op voorhand is
gegeven en als zodanig wettelijk kan worden verankerd. Of het ene dan wel
het andere belang dient te prefereren is afhankelijk van de concrete omstandigheden
van het geval. Bovendien is op voorhand niet aan te geven waarover de eventuele
getuigenis van een ambtenaar zou dienen uit te strekken. Vandaar dat in artikel
82 evenals in het huidige artikel 24 Wiv is bepaald is voorzien in een ontheffingsmogelijkheid
met betrekking tot de geheimhoudingsplicht die de (gewezen) ambtenaar van
een dienst in acht dient te nemen. Deze ontheffing kan worden verleend door
de voor de desbetreffende dienst verantwoordelijke minister in overeenstemming
met de minister van Justitie. De betrokkenheid van de voor de dienst verantwoordelijke
minister is evident: deze is immers primair verantwoordelijk voor de behartiging
van de belangen waarvoor de desbetreffende dienst in het leven is geroepen.
Artikel 82, tweede lid, waarin is bepaald dat ambtenaren slechts na voorafgaande
toestemming als getuige of als deskundige kunnen worden gehoord, moet voorts
worden beschouwd als een nadere uitwerking van de verhouding tussen een ambtenaar
en zijn bevoegd gezag. Voor uitlatingen gedaan in de hoedanigheid van ambtenaar,
is het bevoegd gezag (de betrokken minister) immers verantwoordelijk. De rol
die de minister van Justitie toekomt is het zorgen voor het nodige evenwicht
in de belangenafweging die in het kader van de vraag of wel of niet ontheffing
dient te worden verleend aan de orde is. Het is dus niet zo dat het feit dat
een (gewezen) ambtenaar van een dienst een geheimhoudings- en verschoningsplicht
heeft, deze nimmer zou kunnen worden doorbroken. Anders dan de leden van de
D66-fractie zijn wij dan ook van oordeel dat met deze regeling de toezichtsfunctie
niet wordt ontkracht. De commissie kan namelijk bij een eventuele weigering
van de minister(s) om de ambtenaar als getuige te doen horen of als deskundige
te laten optreden, overwegen om de betrokken minister(s) zelf te horen. Wij
zien gelet op het voorgaande dan ook niet in waarom de toestemmingverlening
als het gaat om het horen door de commissie zou moeten worden opgeheven. Verder
moet niet worden vergeten, dat de bevoegdheid om getuigen op te roepen en
te horen slechts één van de middelen betreft waarover de commissie
beschikt als het gaat om het verwerven van informatie ten behoeve
van de uitoefening van haar taak. Bovendien moet worden gerealiseerd dat het
horen van getuigen erop gericht is om te vernemen wat de betrokkene uit eigen
wetenschap omtrent een bepaalde aangelegenheid kan verklaren; veel, zo niet
de meeste gegevens die bij de diensten berusten zijn neergeslagen in documenten
(in de ruime zin van het woord, dus met inbegrip van gegevens opgeslagen in
geautomatiseerde werken, tapes e.d.) en zijn op de voet van artikel 69 van
het wetsvoorstel voor de commissie toegankelijk.De leden van de D66-fractie vroegen waarom de taak van de toezichtscommisie
beperkt is tot een rechtsmatigheidscontrole. Het argument dat de Algemene
Rekenkamer al een rechtmatigheids- en doelmatigheidscontrole op grond van
de Comptabiliteitswet uitoefent, lijkt op het eerste gezicht een niet geheel
toereikende motivering. Deze leden vroegen dan ook waarom het niet mogelijk
wordt gemaakt dat de commissie ook toezicht uitoefent op de doelmatigheid.In de memorie van toelichting1 hebben wij
reeds naar voren gebracht dat de beperking van de taak van de commissie tot
het toezicht op de rechtmatigheid verband houdt met het feit dat toezicht
op de doelmatigheid primair een zaak is waarop de betrokken minister zelf
op toe moet zien. De minister draagt de verantwoordelijkheid voor de doelmatigheid
van het beheer, de organisatie en het beleid. Hij kan op deze verantwoordelijkheid
worden aangesproken door het parlement. Zoals wij eveneens hebben aangegeven,
bestaat er reeds een orgaan dat toezicht houdt op de doelmatigheid van het
beheer, de organisatie en het beleid, te weten de Algemene Rekenkamer (artikel
57 van de Comptabiliteitswet). Onzes inziens moet ook op het punt van toezicht
doelmatig handelen worden betracht. In verband daarmee zijn wij van mening
dat de commissie van toezicht niet moet worden belast met het toezicht op
de doelmatigheid. 6.4.1 De uitoefening van het toezichtZowel de leden van de PvdA-fractie als van de CDA-fractie wezen op de
passage in de memorie van toelichting, waarbij wordt gesteld dat de commissie
IVD van de Tweede Kamer de commissie van toezicht als externe deskundige kan
inschakelen. Dit roept bij hen enkele vragen op. Zo vragen de leden van de
PvdA-fractie vroegen of dit betekent dat de kamercommissie de commissie van
toezicht onbeperkt kan inschakelen. De leden van de CDA-fractie vragen op
welke formele grond de kamercommissie medewerking kan verlangen. Voorts vragen
de leden van beide fracties of de commissie van toezicht aan de commissie
IVD meer informatie kan verschaffen dan de bewindslieden kunnen.Ingevolge artikel 27 van het Reglement van Orde voor de Tweede Kamer der
Staten-Generaal zijn de commissies van de kamer, dus ook de commissie IVD,
voor een goede vervulling van hun taken onder meer bevoegd externe deskundigen
in te schakelen. Het betreft hier een bevoegdheid, waarvan de mate waarin
daarvan gebruik wordt gemaakt ter discretie van de desbetreffende commissie
is. Er bestaat evenwel geen medewerkingsverplichting voor de commissie van
toezicht om op een daartoe strekkend verzoek van de commissie IVD in te gaan.
Het is dan ook aan de commissie van toezicht zelf om te bepalen of en hoe
vaak zij als deskundige wenst op te treden voor de commissie IVD. Bij het
eventueel optreden als externe deskundige zal zij wel de voor haar geldende
wettelijke geheimhoudingsverplichtingen in acht moeten nemen.Op de vraag of de commissie van toezicht aan de commissie IVD meer informatie
kan verschaffen dan de commissie IVD van de bewindslieden zelf krijgt, reageren
wij als volgt. De verstrekking van inlichtingen door de bewindslieden aan
de genoemde kamercommissie wordt geregeerd door artikel 68 van
de Grondwet. Deze grondwetsbepaling houdt kort gezegd – in dat desgevraagd
alle inlichtingen dienen te worden verstrekt, tenzij het belang van de staat
zich daartegen verzet. In de praktijk worden door de bewindslieden aan de
commissie IVD evenwel alle inlichtingen (desgevraagd of uit eigen beweging)
ter vertrouwelijke kennisneming verstrekt. De commissie van toezicht zal bij
verstrekking van inlichtingen aan de commissie IVD de voor haar geldende geheimhoudingsverplichtingen
in acht dienen te nemen. Zo zal in de praktijk, onder meer wat het door haar
uit te brengen vertrouwelijke deel van het jaarverslag en de vertrouwelijke
delen van de toezichtsrapportages betreft, die zoals bekend door tussenkomst
van de betrokken minister aan de commissie IVD ter vertrouwelijke kennisneming
worden gezonden, geen gegevens mogen bevatten, die aan haar ter uitsluitende
kennisneming zijn verstrekt. Alleen al vanuit deze optiek bezien kan zij dus
niet meer inlichtingen verstrekken, uiteraard voor zover het hier inlichtingen
betreft die ook bekend zijn bij de betrokken bewindspersoon, dan de betrokken
bewindspersoon zelf.De leden van de fractie van de PvdA en van het CDA hadden voorts in het
verlengde van hun eerdere vragen nog enkele vragen die gerelateerd waren aan
de zbo-status van de commissie van toezicht.Nu bij nota van wijziging aan de commissie van toezicht de zbo-status
wordt ontnomen, lijkt ons beantwoording van deze vragen niet langer opportuun
en kan deze achterwege blijven. Wel willen wij nog ingaan op vragen van de
leden van de genoemde fracties met betrekking tot het wel of niet bestaan
van een inlichtingenplicht van de commissie van toezicht richting de kamer
of de commissie IVD. Een dergelijke inlichtingenplicht is niet aanwezig. In
het wetsvoorstel zoals dat aan de Tweede Kamer is voorgelegd, was in artikel
68 wel een inlichtingenplicht jegens de betrokken minister opgenomen in verband
met aanwijzing 124t van de Aanwijzingen voor de Regelgeving, die een dergelijke
verplichting in de verhouding tussen minister en zelfstandig bestuursorgaan
voorschrijft. Deze verplichting is bij nota van wijziging geschrapt.De leden van de CDA-fractie vroegen waarom het toezichtsrapport, in tegenstelling
tot het jaarverslag, niet openbaar is. Volgens deze leden dreigt dan het gevaar
dat er twee gescheiden circuits ontstaan. Zij vroegen dan ook hoe de regering
dit denkt te voorkomen.Bij nota van wijziging, zoals hiervoor reeds in paragraaf 6.1 is
toegelicht, wordt met betrekking tot de regeling van de toezichtsrapporten
van de commissie, voorgesteld om deze voortaan in ieder geval een openbaar
deel te doen bevatten. De regeling komt daarmee materieel overeen met die
welke voor de inhoud van het jaarverslag van de commissie in het wetsvoorstel
is opgenomen. Het gevaar van gescheiden circuits waarop deze leden doelen,
zal evenwel nooit geheel weggenomen kunnen worden nu overigens ook met betrekking
tot het jaarverslag dat deel van het toezichtsrapport, waarin gegevens worden
als bedoeld in artikel 8, derde lid, van het wetsvoorstel, uitsluitend ter
vertrouwelijke kennisneming aan de commissie IVD zal mogen worden voorgelegd.
Het moge immers evident zijn dat gegevens die zicht bieden op het actueel
kennisniveau van een dienst, de bronnen en werkwijzen, niet openbaar gemaakt
kunnen worden.De leden van de SP-fractie vroegen of de regering argumenten kan geven
waarom de Tweede Kamer geen inzage krijgt in het toezichtsrapport. Ook vroegen
zij of de regering bereid is dit te heroverwegen.Zoals hiervoor reeds enkele malen is gesteld, onder meer in paragraaf 6.1,
wordt bij nota van wijziging voorgesteld dat het toezichtsrapport in ieder
geval een openbaar deel dient te bevatten. Daarmee wordt een effectievere
publieke controle mogelijk en komen wij naar ons oordeel voor een groot deel
tegemoet aan de wens van de leden van de SP-fractie.De leden van de kleine christelijke fracties vonden de voorgestelde regeling
met betrekking tot de verantwoording aan de Staten-Generaal onbevredigend.
Zij begrepen dat de rol van de kamers op het terrein van inlichtingen- en
veiligheidsdiensten een andere moet zijn dan op de overige beleidsterreinen.
Niettemin dient echter uitgangspunt te zijn, dat artikel 68 van de Grondwet
ook met betrekking tot het werk van inlichtingen- en veiligheidsdiensten onverminderd
van kracht is. Zij wezen er in dit verband op dat verzoeken om inlichtingen,
ook buiten de commissie IVD om, dus alleen geweigerd zouden kunnen worden
met een beroep op het belang van de staat. Dat belang zal dan in de concrete
situatie moeten worden ingeroepen en aannemelijk gemaakt kunnen worden. Tegen
deze achtergrond bezien, vonden deze leden het merkwaardig dat wel is voorzien
is in een commissie uit de Tweede Kamer en niet uit de Eerste Kamer. Zij vroegen
of wij het standpunt van deze fracties deelden, dat als de Eerste Kamer de
instelling van een dergelijke commissie op prijs zou stellen, dit ook zou
moeten kunnen.Wij kunnen in onze reactie hierop kort zijn. Of een dergelijke commissie
wel of niet wordt ingesteld door de Eerste Kamer is een aangelegenheid waarover
de Eerste Kamer gaat en niet de regering.De leden van de kleine christelijke fracties vonden het voorts een vreemde
constructie dat een formele wet verwijst naar de uitvoering van een reglement
van orde van de Tweede Kamer, terwijl die uitvoering geheel tot de competentie
van de kamer behoort.Wij trekken geenszins de competentie van de kamer in twijfel waar het
gaat om de uitvoering van de in artikel 72 van de Grondwet neergelegde verplichting
om een reglement van orde vast te stellen. Daar gaat het in de artikelen waar
deze leden op doelen, waaronder artikel 8, vierde lid, van het wetsvoorstel,
dan ook niet om. Waar het om gaat is dat in een wettelijke regeling op een
eenduidige en niet voor meerdere uitleg vatbare wijze een verwijzing naar
een onderdeel van de Tweede Kamer wordt opgenomen, die althans in de huidige
constellatie in het bijzonder is aangewezen voor het overleg met de regering
over de activiteiten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Naar ons oordeel
kan dat het best geschieden door te verwijzen naar het artikel in het reglement
van orde dat de instelling van de commissie regelt.De leden van de kleine christelijke fracties vonden het tenslotte in dit
verband niet passend in de stukken melding te maken van de samenstelling van
de commissie IVD. De samenstelling van deze commissie is immers ook een zaak
van de kamer zelf.Om met de laatste opmerking van deze leden te beginnen: het is geenszins
onze bedoeling geweest de indruk te wekken alsof de regering enige zeggenschap
zou hebben met betrekking tot aangelegenheden waaromtrent de kamer autonoom
beslist. Voor zover van de zijde van de regering melding wordt gemaakt van
de samenstelling van deze commissie, is dat slechts in beschrijvende zin,
namelijk om aan te geven welke samenstelling de commissie (thans) heeft.De leden van de SP-fractie hadden hetzelfde bezwaar – naar wij aannemen
doelen deze leden op het gebrek aan openbaarheid dat ten koste zou gaan van
een effectieve publieke controle – met betrekking tot de kennisneming
dan wel openbaarmaking van de gegevens die de commissie van toezicht krijgt.Gegevens die aan de commissie worden verstrekt door de betrokken ministers,
de hoofden van de diensten, de coördinator en andere bij de uitvoering
van de Wiv en de Wvo betrokken ambtenaren, en die bij de commissie
berusten, zijn op grond van artikel 77, eerste lid, niet openbaar. Verzoeken
om kennisneming of openbaarmaking dienen ingevolge artikel 77, tweede lid,
van het wetsvoorstel te worden geweigerd. De achterliggende gedachte bij deze
regeling is, dat niet de commissie maar de instanties waar deze gegevens van
afkomstig zijn de beslissingsmacht dienen te houden over de vraag of van de
door hem verstrekte gegevens door derden kennis kan worden genomen dan wel
dat deze op een daartoe strekkend verzoek openbaar gemaakt kunnen worden.
En wel overeenkomstig de daarvoor in de Wiv opgenomen regeling in hoofdstuk
4. Het kan hier immers gaan om allerlei soorten gegevens, zoals gegevens die
zicht geven op actueel kennisniveau, bronnen, werkwijzen enz. Het kan namelijk
niet zo zijn, dat door verstrekking van gegevens aan de commissie van toezicht
die zoals eerder gesteld voor een goede taakuitoefening over alle gegevens
moet kunnen beschikken dergelijke gegevens worden onttrokken aan het geldende
beschermingsregime met betrekking tot deze gegevens. Het voorgaande laat echter
onverlet dat de commissie bij het opstellen van haar jaarverslag en toezichtsrapportages
van de verstrekte gegevens gebruik kan maken; zij zal daarbij echter wel ten
minste de gebruikelijke kritische ondergenzen, zoals die in artikel 8, derde
lid, zijn verwoord, in acht dienen te nemen.De leden van de kleine christelijke fracties geven aan gelukkig te zijn
met het feit dat de competentie van de Nationale ombudsman buiten kijf blijft.
Wel vroegen zij zich af of de in de Wiv voorgestelde reactieplicht voor een
minister op oordelen van de ombudsman ter zake van klachten betreffende de
diensten, als een precedent moet worden beschouwd, zodat tezijnertijd een
soortgelijke bepaling ook in de Wet Nationale ombudsman wordt opgenomen.Wij wijzen deze leden op de brief van 24 september 1997 van de toenmalige
staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, J. Kohnstamm, aan de Tweede Kamer1, waarin wordt gereageerd op de aanbevelingen uit het
rapport «Blik op de toekomst van de Nationale ombudsman», dat
is uitgebracht naar aanleiding van een onderzoek naar een aantal vraagpunten
die van belang zijn voor de verdere ontwikkelingen van het instituut Nationale
ombudsman. In aanbeveling 34 uit dit rapport wordt aanbevolen in de Wet Nationale
ombudsman de verplichting op te nemen voor bestuursorganen om op aanbevelingen
van de Nationale ombudsman te reageren. De staatssecretaris heeft in reactie
daarop aangegeven, dat hij met deze aanbeveling geheel instemt. Een nadere
en voor de Nationale ombudsman kenbare besluitvorming van het betrokken bestuursorgaan
naar aanleiding van een aanbeveling van de Nationale ombudsman, aldus de brief,
kan worden beschouwd als het noodzakelijke sluitstuk van een vertrouwenwekkende
ombudsprocedure. Een wijziging van de Wet Nationale ombudsman onder meer op
dit punt bevindt zich thans in de fase van ambtelijke voorbereiding.Tot slot vroegen deze leden of het juist is de regeling van de competentie
van de Nationale ombudsman in de Wiv als een soort lex specialis te beschouwen
ten opzichte van de Wet Nationale ombudsman.Zoals in de memorie van toelichting is aangegeven is het wenselijk om
gezien het specifieke terrein waarop de klachten onderzocht worden een enkel
speciaal voorschrift met betrekking tot de klachtprocedure bij de Nationale
ombudsman op te nemen. Een voorbeeld daarvan betreft de eerder door deze leden
gememoreerde reactieplicht op oordelen van de Nationale ombudsman. Het is
echter geenszins de bedoeling geweest om hier een specialis te creëren
waar het de competentie van de Nationale ombudsman betreft. 7. OVERIGE ONDERWERPEN 7.1 GeheimhoudingDe leden van de kleine christelijke fracties vroegen of de aangifteplicht
voor ambtenaren, zoals neergelegd in artikel 162 van het Wetboek van Strafvordering,
nog in verband met de voorgestelde wettelijk regeling zou moeten worden aangepast.
Deze ambtenaren kunnen immers, aldus deze leden, bij de uitoefening van bijzondere
bevoegdheden worden geconfronteerd met misdrijven, waarvan aangifte niet in
het belang van de dienst zou zijn.De vraag van deze leden beantwoorden wij als volgt. Het is inderdaad mogelijk
dat ambtenaren van de AIVD of de MIVD bij de uitoefening van bijzondere bevoegdheden,
maar ook anderszins, worden geconfronteerd met misdrijven. Het belang van
de dienst kan zich onder omstandigheden er inderdaad tegen verzetten dat daarvan
aangifte wordt gedaan; dit speelt met name indien door aangifte onderzoeken
van de dienst in ernstige mate zouden worden gefrustreerd of bijvoorbeeld
bronnen of specifieke werkwijzen van de dienst in de openbaarheid zouden komen.
Of aangifte wordt gedaan zal dan ook van geval tot geval moeten worden beoordeeld.
Het is echter niet zo dat in alle gevallen het belang van de dienst prevaleert
boven het belang dat is gemoeid met de opsporing en vervolging van strafbare
feiten. Bij zeer ernstige misdrijven, zoals moord of doodslag, is het moeilijk
voorstelbaar dat het belang van de dienst prevaleert. Artikel 162 van het
Wetboek van Strafvordering staat naar ons oordeel aan de hiervoor geschetste
handelwijze niet in de weg. De aangifteplicht van artikel 162 is bovendien
beperkt in die zin, dat slechts een bepaalde categorie misdrijven daaronder
valt; het gaat daarbij om misdrijven in de ambtelijke sfeer alsmede misdrijven
waardoor een inbreuk wordt gemaakt op een regeling waarvan de uitvoering aan
de aangifteplichtigen is opgedragen. De misdrijven waarmee ambtenaren van
de dienst geconfronteerd kunnen worden, zullen echter veelal buiten deze categorie
vallen. 7.2 De toepasselijkheid van de Algemene wet bestuursrechtDe leden van de PvdA-fractie wezen op de passage in het nader rapport,
waarbij zijdens de regering is gesteld dat deze niet inziet tot welke concrete
problemen het toepassen van de delen van de Algemene wet bestuursrecht die
niet zijn uitgezonderd – op de commissie van toezicht – zouden
leiden. De leden van de PvdA-fractie achtten dit een negatief uitgangspunt.Zij vroegen ons dan ook welke voordelen de werking van de Algemene wet
bestuursrecht op de commissie van toezicht zou kunnen hebben. Voorts vroegen
zij of die voordelen ook te realiseren zijn, indien de keuze was gemaakt een
inspectie in het leven te roepen. De algemene beginselen van behoorlijk bestuur,
zoals gecodificeerd in de Algemene wet bestuursrecht, zullen – zo merkten
deze leden op – toch ook op een inspectie van toepassing kunnen zijn.Zoals in paragraaf 6.1 van deze nota naar aanleiding van het verslag
is gesteld, wordt bij nota van wijziging aan de commissie van toezicht om
daar uiteengezette redenen – de status van (zelfstandig) bestuursorgaan
ontnomen. Als gevolg hiervan is de Algemene wet bestuursrecht in het geheel
niet meer van toepassing op de commissie van toezicht. Het lijkt ons dat in
het licht hiervan, de beantwoording van de door de leden van de PvdA-fractie
gestelde vragen ter zake van de voordelen van de toepasselijkheid van de Algemene
wet bestuursrecht op de commissie van toezicht achterwege kan blijven. Wat
de opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie ter zake van een inspectie
betreft, merken wij op dat de keuze voor een inspectie zou hebben betekend
dat in plaats van een onafhankelijke commissie van toezicht
een regulier departementsonderdeel met het toezicht op de uitvoering van de
Wiv en de Wet veiligheidsonderzoeken zou zijn belast. De algemene beginselen
van bestuur zouden dan weliswaar ook van toepassing zijn geweest, maar datgene
wat wordt beoogd met de instelling van de commissie van toezicht, namelijk
versterking van het onafhankelijke toezicht, zou dan niet worden gerealiseerd.
Een inspectie werkt immers onder volledige ministeriële verantwoordelijkheid
en dient zich te gedragen naar de algemene en bijzondere aanwijzingen van
de verantwoordelijke minister.De leden van de CDA-fractie constateerden dat in een groot aantal artikelen
de toepasselijkheid van de Algemene wet bestuursrecht wordt ingeperkt. Zij
zouden het op prijs stellen, indien zij – voor de helderheid –
een overzicht mochten ontvangen van de afwijkingen van de Algemene wet bestuursrecht
ten gevolge van het wetsvoorstel.Allereerst zouden wij willen opmerken dat het aantal artikelen waarbij
de toepasselijkheid van de Algemene wet bestuursrecht beperkt wordt –
anders dan deze leden stellen – zeer beperkt is. Het gaat hier slechts
om artikel 87 en de in de nota van wijziging voorziene aanvulling van artikel
3.10, tweede lid, van de Telecommunicatiewet (zie artikel 95b). In beide gevallen betreft het hier een beperking van de toepasselijkheid
van de Algemene wet bestuursrecht op de operationale besluitvorming door de
diensten (de genoemde wijziging van de Telecommunicatiewet betreft de besluitvorming
ter zake het afwijkend gebruik van de frequentieruimte, hetgeen eveneens geschiedt
in het kader van de operationele sfeer van de diensten).Met betrekking tot de operationele besluitvorming van de diensten wordt
in artikel 87 van het wetsvoorstel bepaald, dat ter zake van de voorbereiding,
totstandkoming en tenuitvoerlegging van besluiten op grond van artikel 6,
derde lid, artikel 7, tweede lid, onder e, alsmede op grond van de hoofdstukken
3 en 5 in het kader van de uitvoering van de taken, bedoeld in artikel 6,
tweede lid, onder a en c, en derde lid, en artikel 7, tweede lid, onder a,
c, d en e, van het wetsvoorstel de toepasselijkheid van de Algemene wet bestuursrecht
in zijn geheel is uitgesloten. In paragraaf 7.2 van de memorie van toelichting
is uiteengezet wat hiervoor de reden is. Het voorgaande betekent niet dat
bij de besluitvorming dan ook de algemene beginselen van behoorlijk bestuur
niet meer in acht genomen zouden moeten worden; ondanks het feit dat deze
grotendeels in de Algemene wet bestuursrecht zijn gecodificeerd, blijven deze
natuurlijk gewoon van toepassing, zij het dan niet vanuit het geschreven recht.
Voorts blijft de Algemene wet bestuursrecht van toepassing in de gevallen
waar geen sprake is van operationele besluitvorming als hiervoor bedoeld.Wat de voorgestelde aanvulling van artikel 3.10, tweede lid, van de Telecommunicatiewet
betreft, wordt opgemerkt dat het ook hier gaat om een besluit dat in de operationele
sfeer van de diensten ligt.Tot slot wordt opgemerkt dat naast artikel 87 (en de voorgestelde wijziging
van artikel 3.10, tweede lid, van de Telecommunicatiewet) alleen nog in de
artikelen 83 en 84 van het wetsvoorstel wordt verwezen naar bepalingen uit
de Algemene wet bestuursrecht. Deze zijn echter in de memorie van toelichting
omstandig toegelicht, zodat wij de leden van de CDA-fractie daar naar willen
verwijzen.Wij hopen hiermee de vraag van deze leden voldoende te hebben beantwoord. ARTIKELSGEWIJS VERSLAG Artikel 6, lid 2 sub c en artikel 7, lid 2 sub dDe leden van de GroenLinks-fractie vroegen of de gebruikte algemene aanduiding
niet teveel ruimte laat aan (ambtenaren van) de diensten om eigen rechter
te gaan spelen, als het gaat om het nemen van maatregelen tegen door hen onwenselijk
geachte maatschappelijke ontwikkelingen.De taken van de BVD en de MID zoals weergegeven in artikel 6, tweede lid,
onderdeel c, onderscheidenlijk artikel 7, tweede lid, onderdeel d, van het
wetsvoorstel betreffen geen nieuwe taken van de diensten; zij komen reeds
voor in de huidige Wiv (zie daartoe de artikelen 8, tweede lid, onderdeel
c, onderscheidenlijk artikel 9, tweede lid, onderdeel c). Het betreft hier
taken die gericht zijn op preventie, namelijk voorkomen dat de belangen waarnaar
in de desbetreffende taakartikelen wordt verwezen, worden aangetast. Deze
belangen zijn – noodzakelijkerwijs in wat meer algemene termen vervat –
door de wetgever zelf vastgelegd (voortbestaan democratische rechtsorde, veiligheid
en andere gewichtige belangen van de staat, veiligheid of paraatheid van de
krijgsmacht, juist verloop van mobilisatie en concentratie der strijdkrachten
e.d.) en worden vervolgens onder volledige politieke verantwoordelijkheid
nader ingevuld. Zo richt de beveiligingsbevorderende taak van de BVD/AIVD
zich op onderdelen van de overheidsdienst en van het bedrijfsleven die naar
het oordeel van de ter zake verantwoordelijke ministers van vitaal belang
zijn voor de instandhouding van het maatschappelijk leven; met andere woorden:
de desbetreffende taak van de BVD/AIVD wordt derhalve steeds in overleg met
de voor de desbetreffende sector van de overheidsdienst of het bedrijfsleven
verantwoordelijke minister uitgeoefend.Anders dan de leden van de GroenLinks-fractie in hun vraagstelling lijken
te suggereren worden bij de uitoefening van deze taken door de diensten niet
zelf maatregelen genomen, maar wordt bevorderd dat de belangendragers de maatregelen
nemen om zich op adequate wijze tegen mogelijke aantastingen te beschermen.
Een en ander geschiedt in nauwe samenwerking met die belangendragers. Het
is dan ook uitgesloten dat de diensten, laat staan ambtenaren van de diensten,
eigen rechter zouden kunnen gaan spelen. Artikel 8 lid 3De leden van de fractie van GroenLinks vroegen waarom het belang van de
staat er zich altijd tegen verzet gegevens openbaar te maken, indien de onder
a tot en met c genoemde gevallen zich voordoen.Het belang van de staat omvat het (deel)belang veiligheid van de staat.
Gegevens die de veiligheid van de staat in gevaar brengen, dienen te allen
tijde geheim te worden gehouden. Het gaat dan in het bijzonder om gegevens
die zicht bieden op (a) door de dienst aangewende middelen in concrete aangelegenheden,
(b) door de dienst aangewende geheime bronnen en (c) het actuele kennisniveau
van de dienst. Openbaarmaking van de hiervoor genoemde gegevens leidt er immers
onder meer toe dat inzicht wordt gegeven in de technische (on)mogelijkheden
bij de uitoefening van bijzondere bevoegdheden door een dienst c.q. het bij
een dienst aanwezig technisch kennisniveau; het betreft hier gegevens van
operationele aard, die bij kennisneming door personen of instanties die de
aandacht van de dienst hebben c.q. behoeven deze in staat stellen contra-strategieën
te ontwikkelen, waardoor de desbetreffende middelen niet meer effectief kunnen
worden ingezet. Gegevens omtrent door de dienst aangewende geheime bronnen,
in het bijzonder menselijke bronnen (zoals agenten en informanten), dienen
geheim te worden gehouden omdat anders hun persoonlijke veiligheid in gevaar
kan worden gebracht. Openbaarmaking van gegevens die zicht bieden op het actueel kennisniveau van de diensten dient achterwege te blijven omdat wetenschap
hieromtrent kan worden gebruikt om dreigende aantastingen van de staatsveiligheid
voor een dienst als de BVD geheim te houden. Personen en organisaties die
activiteiten (willen) ontplooien die een aantasting (kunnen) opleveren van
de belangen ter bescherming waarvan de BVD en MID in het leven zijn geroepen,
zouden bij zicht op het actueel kennisniveau van de diensten hun gedrag daarop
kunnen aanpassen door – ook voor de diensten – in het verborgene
te gaan werken. Op deze wijze wordt het voor de diensten onmogelijk gemaakt
effectief te opereren en hun wettelijke taak uit te voeren. Artikel 12 lid 4De leden van de PvdA-fractie vroegen of «dan wel» niet «en»
zou moeten zijn.De in artikel 12, vierde lid, neergelegde regeling – die nu is opgenomen
in de privacyregelingen van de diensten – beoogt te bewerkstelligen
dat met betrekking tot de gegevens die door de diensten worden verwerkt, wordt
vastgelegd wat de «kwaliteit» daarvan is. Dat is van groot belang,
nu immers op basis van de bij de diensten aanwezige gegevens wordt vastgesteld
of een bepaalde persoon activiteiten ontplooit die een bedreiging vormen voor
de belangen die de diensten geacht worden te beschermen, en op grond waarvan
diverse bijzondere bevoegdheden jegens hem zouden kunnen worden ingezet of
informatie aan personen of instanties zou kunnen worden verstrekt op basis
waarvan jegens betrokkene maatregelen zouden kunnen worden getroffen. Gelet
op deze en andere gevolgen die aan zo'n vaststelling kunnen zijn verbonden,
dient de betrouwbaarheid van de daarvoor gebruikte gegevens zo groot mogelijk
te zijn. Artikel 12, vierde lid, houdt dan ook de verplichting in om in algemene
zin vast te stellen en vast te leggen wat de mate van betrouwbaarheid van
de door de diensten verwerkte gegevens is. De mate van betrouwbaarheid kan
echter op verschillende wijzen worden vastgesteld; bijvoorbeeld aan de hand
van gegevens betreffende de bron.In dat soort gevallen is het gegeven omtrent de bron veelal voldoende
om de mate van betrouwbaarheid vast te kunnen stellen; een afzonderlijke aanduiding
van de betrouwbaarheid kan dan achterwege blijven. Dat geldt ook voor gegevens
die zijn ontleend aan documenten. Is er geen verwijzing naar een bron of document
mogelijk, dan zal de mate van betrouwbaarheid anderszins moeten worden aangegeven.
Overigens staat de regel van artikel 12, vierde lid, onzes inziens er niet
aan in de weg dat waar dat wenselijk wordt geacht zowel een aanduiding omtrent
de mate van betrouwbaarheid als een verwijzing naar het document of de bron
waaraan de gegevens zijn ontleend, wordt opgenomen. Wij zouden dan ook vast
willen houden aan de huidige formulering. Artikel 15 en 16De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom in de aanhef van deze artikelen
«de hoofden van de diensten» staat en niet gewoon «de diensten».Waar het hier gaat om het opleggen van een zorgplicht achten wij het evenals
in de huidige Wiv is geschied aangewezen om een concrete functionaris aan
te wijzen waarop die plicht komt te rusten en die niet alleen in de positie
verkeert maar ook de bevoegdheid heeft om de in het kader van de zorgplicht
vereiste maatregelen te nemen en af te (doen) dwingen. Bovendien kan deze
direct daarop worden aangesproken. Artikel 19De leden van de GroenLinks-fractie achtten het om enig tegenwicht te bieden
aan de geheimhouding waarmee de uitoefening van bevoegdheden zijn omgeven,
het van belang dat bevoegdheden eerst worden aangewend na zorgvuldige afweging
en controle op die afweging vooraf. Naar het oordeel van deze leden dient
dan ook toestemming op hoog niveau te worden gegeven. Zij vragen dan ook in
verband hiermee waarom in artikel 19 het aantal en het niveau van de personen
die toestemming kunnen verlenen zo open is gelaten.Deze vraag komt naar ons oordeel materieel overeen met een eerdere vraag
van de leden van de CDA-fractie betreffende de reikwijdte van de onder-mandatering
en de wijze waarop controle wordt uitgeoefend op de omvang en het aantal onder-mandateringen.
In verband hiermee verwijzen wij deze leden kortheidshalve naar onze reactie
daarop in paragraaf 3.3.2 van deze nota naar aanleiding van het verslag. Artikel 21De leden van de fractie van GroenLinks vroegen wat de regering zich voorstelt
bij de inperking van de straffeloosheid van agenten tot feiten, gepleegd binnen
de instructie.In antwoord hierop zij vermeld dat artikel 21 een regeling geeft voor
de inzet van een agent: een natuurlijke persoon die, al dan niet onder dekmantel,
onder verantwoordelijkheid en instructie van de dienst kan zijn belast met
onder andere het gericht verzamelen van gegevens omtrent personen en organisaties
die voor de taakuitvoering van de dienst van belang kunnen zijn. Artikel 21,
derde lid, houdt onder andere in dat een agent bij instructie van de dienst
tevens kan worden belast met het verrichten van handelingen die tot gevolg
kunnen hebben dat medewerking wordt verleend aan het plegen van een strafbaar
feit, dan wel een strafbaar feit wordt gepleegd. De taak van een agent is
primair om jegens een bepaalde persoon of in een bepaalde organisatie die
in het kader van een onderzoek van één van de diensten de aandacht
heeft, een informatiepositie te verwerven en te behouden. Om zijn informatiepositie
te behouden zal de agent bepaalde activiteiten moeten verrichten om bijvoorbeeld
het vertrouwen van de betreffende persoon of organisatie te winnen. De agent
dient zich voldoende te conformeren aan het in het betreffende milieu geldende
gedrag. Dit kan betekenen dat de agent in een situatie komt waarin hij, wil
hij zijn geloofwaardigheid behouden, medewerking moet verlenen aan handelingen
die kunnen resulteren in het plegen van een strafbaar feit. Wanneer de agent
handelt binnen de instructie, handelt hij in het kader van een ambtelijk gegeven
bevel en kan hij, wanneer dit aan de orde zou komen, een beroep doen op de
strafuitsluitingsgrond van artikel 43 van het Wetboek van Strafrecht. Om die
reden is in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel terug te vinden
dat eventuele straffeloosheid van agenten is beperkt tot feiten, die passen
binnen de uitvoering van de instructie. Vooraf valt niet altijd te voorzien
om welke strafbare feiten het precies zou kunnen gaan. Wel kan in een instructie
worden omschreven welke soort handelingen van de agent worden verwacht en
welke soort strafbare feiten daarbij mogelijk in het geding zullen kunnen
zijn. Op deze wijze is het mogelijk te beoordelen of eventueel strafbaar gedrag
valt binnen de instructie.Is dat evident niet het geval, de leden van de GroenLinks-fractie vroegen
hiernaar, dan is het inderdaad denkbaar dat door de dienst aangifte wordt
gedaan. Indien een agent zou worden aangehouden door een politie-ambtenaar,
dan zal wellicht pas op een later moment blijken dat de agent werkt in opdracht
van één van de diensten. Bij het onderzoek daarnaar zullen politie
en justitie beoordelen of het handelen van de agent valt binnen de instructie.
Zij zullen de betrokken dienst daarbij raadplegen. De leden van de fractie van GroenLinks vroegen ook of het niet gewenst
is de bevoegdheid tot het inzetten van een agent pas toe te staan na toestemming
van meerdere ministers. Wij menen dat dit niet het geval is. De minister die
verantwoordelijk is voor de goede uitoefening van de taken door de betreffende
dienst, is de aangewezen persoon om toestemming te verlenen. Hij heeft inzicht
in en is verantwoordelijk voor een beoordeling van alle relevante aspecten,
zoals de strategie in het betreffende onderzoek, de veiligheid van de agent
en de integriteit van de agent en van de betrokken dienst.Tot slot vroegen de leden van deze fractie of een agent in de praktijk
niet toch kan worden getest door de persoon of organisatie waarover hij informatie
moet inwinnen, nu de regering heeft opgemerkt dat een agent nooit handelingen
mag verrichten die resulteren in het (mede)plegen of medeplichtig zijn aan
een moord. De leden van de GroenLinks-fractie hebben gelijk dat elke uitspraak
over het al dan niet toelaatbaar zijn van bepaalde handelingen van agenten
aan personen en organisaties die mogelijk op belangstelling van één
van de diensten kunnen rekenen handvatten biedt om een agent te testen. In
het geval van uitspraken over de aanvaardbaarheid van handelingen met betrekking
tot het medeplegen van of medeplichtig zijn aan moord, is dit echter maar
in zeer beperkte mate het geval. Veel burgers, ook personen die niet ingezet
worden door één van de diensten, maar wel betrokken zouden kunnen
zijn bij personen of organisaties die op belangstelling van één
van de diensten kunnen rekenen, zouden met het verrichten van dergelijke handelingen
moeite hebben. Het niet willen meewerken daaraan behoeft geenszins te wijzen
op betrokkenheid bij het werk van één van de diensten. Artikel 22 en 29De leden van de GroenLinks-fractie vroegen of het toestemmingsvereiste
van artikel 22 niet volstrekt illusoir wordt door de bevoegdheden van artikel
29, waarvoor geen toestemming is vereist. Waarom, aldus deze leden, is voor
die laatste bevoegdheid geen toestemming vereist.Voor de uitoefening van bepaalde bijzondere bevoegdheden, waaronder de
bevoegdheid tot het doorzoeken van besloten plaatsen en gesloten voorwerpen,
zullen de diensten toegang dienen te hebben tot elke plaats. Het doorzoeken
van een besloten plaats is immers niet mogelijk zonder die toegang. Deze in
artikel 29 van het wetsvoorstel neergelegde – bevoegdheid is echter
een zogeheten accessoire bevoegdheid: de bevoegdheid kan niet op zichzelf
worden uitgeoefend, maar is steeds verbonden aan de uitoefening van een bijzondere
bevoegdheid waarvoor het toestemmingsvereiste (wel) geldt. In verband daarmee
heeft het stellen van het toestemmingsvereiste voor de uitoefening van de
accessoire bevoegdheid op grond waarvan toegang tot elke plaats kan worden
verkregen weinig toegevoegde waarde. In de toestemming tot bijvoorbeeld het
doorzoeken van een besloten plaats ligt immers reeds de toestemming tot het
verkrijgen van toegang tot die plaats besloten. Voor toegang tot een woning
geldt echter een aanvullende regeling. Daarvoor is een schriftelijke machtiging
als bedoeld in artikel 2 van de Algemene wet op het binnentreden vereist. Artikel 23De leden van de GroenLinks-fractie vroegen waarom wij in artikel 23 kiezen
voor de constructie van een last door de rechtbank Den Haag in afwachting
van de door ons gewenste uitkomst van het voorstel tot wijziging van artikel
13 Grondwet.Het antwoord op de vraag van deze leden is simpel: artikel 13, eerste
lid, van de Grondwet, zoals dat thans luidt, bepaalt immers dat beperkingen
van het briefgeheim – in de gevallen bij de wet bepaald – slechts
mogelijk zijn op last van de rechter. Zolang deze bepaling niet
is gewijzigd, zullen ook de diensten – in afwijking van het algemene
systeem dat voor de toepassing van bijzondere bevoegdheden in het wetsvoorstel
is opgenomen – voor beperkingen van het briefgeheim een last van de
rechter nodig hebben. Aangezien het waar het de taakuitoefening van de diensten
betreft (beperking aantal kennisdragers) wenselijk is om slechts één
rechter daarmee te belasten is, nu de beide diensten in de regio Den Haag
zijn gevestigd, gekozen voor aanwijzing van de rechtbank Den Haag.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen voorts of de nood zo hoog gestegen
is bij de diensten. Naar wij aannemen bedoelen deze leden de behoefte bij
de diensten om ook te kunnen beschikken over de mogelijkheid om brieven te
openen. In paragraaf 3.3.2.2.2 van deze nota naar aanleiding van het
verslag zijn wij reeds ingegaan op de vraag waarom de diensten ook over deze
bevoegdheden dienen te beschikken. Wij verwijzen deze leden naar de aldaar
gegeven reactie.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen tenslotte welk referentiekader
de regering zich voorstelt waarmee de rechtbank Den Haag te werk zal gaan.In artikel 23, vierde lid, van het wetsvoorstel is bepaald dat het verzoek
om een last onder meer de reden dient aan te geven waarom de brieven of andere
geadresseerde zendingen naar het oordeel van de desbetreffende dienst dienen
te worden geopend. In het vijfde lid wordt aansluitend bepaald dat een last
slechts mag worden afgegeven indien dat noodzakelijk is voor de goede uitoefening
van de aan de dienst opgedragen taak. Dit laatste is dus in wezen het referentiekader
voor de rechtbank. Op de diensten rust echter de plicht om voldoende dragende
feiten en argumenten bij een verzoek om een last aan de rechter voor te leggen,
opdat deze op grond daarvan een verantwoorde beslissing kan nemen. Artikel 30De leden van de fractie van GroenLinks achtten het volstrekt onvoldoende
dat de toestemming van slechts één minister voldoende is om
een nieuwe bevoegdheid die inbreuk maakt op een grondrecht te kunnen uitoefenen.
Voorts achtten zij het ongewenst dat een dienst de gelegenheid krijgt om gedurende
meer dan een jaar die nieuwe bevoegdheid uit te oefenen, voordat kan blijken
dat de volksvertegenwoordiging in meerderheid het toekennen daarvan afwijst.De keuze voor toestemming van één minister berust op dezelfde
overwegingen die aanleiding hebben gegeven het aantal ministers dat toestemming
dient te geven voor een telefoontap of een microfoonactie, van vier, respectievelijk
drie terug te brengen tot één. Deze overwegingen, die in par.
3.4.3.4.7 van de memorie van toelichting zijn opgenomen, komen in het kort
op het volgende neer. De belangrijkste overweging is dat in artikel 19 van
het wetsvoorstel een systeem is neergelegd dat voor de uitoefening van alle
bijzondere bevoegdheden de toestemming van slechts één minister,
namelijk de voor de dienst verantwoordelijke minister, of namens deze het
hoofd van de dienst, voorschrijft. Er is onvoldoende reden om met betrekking
tot de uitoefening van een nieuwe bevoegdheid van deze lijn af te wijken.
Daarbij tekenen wij aan dat het allerminst vaststaat dat het bij een nieuwe
bevoegdheid altijd om een diep in de privacy ingrijpende bevoegdheid zal gaan.
Omdat het echter wel mogelijk is dat het om een dergelijke bevoegdheid zal
gaan èn de bevoegdheid nog niet nader is geregeld, ligt het wel zeer
voor de hand om te bepalen dat de toestemming door de minister zelf moet worden
gegeven en niet namens de minister door het hoofd van de desbetreffende dienst.
Een andere overweging is dat de toegevoegde waarde van verlening van toestemming
door meer ministers in de praktijk gering is: de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties c.q. de minister van Defensie is
en blijft de primair verantwoordelijke voor de uitoefening van de nieuwe bevoegdheid
door de AIVD, respectievelijk de MIVD.Het door deze leden geschetste beeld dat een dienst de gelegenheid krijgt
om gedurende meer dan een jaar een nieuwe bevoegdheid uit te oefenen, voordat
kan blijken dat de volksvertegenwoordiging in meerderheid het toekennen daarvan
afwijst, behoeft naar ons oordeel nuancering. Ingevolge het tweede lid van
artikel 30 dient de verantwoordelijke minister de commissie IVD zo spoedig
mogelijk – door de nota van wijziging inmiddels: terstond – van
de uitoefening van een nieuwe bevoegdheid op de hoogte te stellen. Indien
deze commissie, die uit de voorzitters bestaat van fracties die de meerderheid
van de kamer vormen, de uitoefening van de bevoegdheid ongewenst vindt, zal
dat op zo kort mogelijke termijn tot de beslissing kunnen leiden deze bevoegdheid
niet meer uit te oefenen. Het is derhalve onjuist te veronderstellen dat een
dienst met artikel 30 een vrijbrief krijgt om gedurende meer dan een jaar
een nieuwe bevoegdheid uit te oefenen. Overigens wordt ook de commissie van
toezicht van de uitoefening van een nieuwe «bevoegdheid» geinformeerd.
Deze commissie kan dan ook daarop toezicht houden en zonodig met een toezichtsrapportage
daarover komen. Artikel 35De leden van de PvdA-fractie vroegen ons een voorbeeld te geven van de
toepassing van artikel 35, tweede lid, van het wetsvoorstel. Het betreft hier
de regeling dat een van de betrokken ministers zelf een mededeling doet als
bedoeld in het eerste lid van dit artikel, namelijk indien de aard van de
mededeling daartoe aanleiding geeft.Hiervan zal bijvoorbeeld sprake zijn indien in het kader van een onderzoek
van de BVD/AIVD blijkt van gegevens die wijzen op infiltratie van een politieke
partij door personen met intenties die haaks staan op de in ons land gangbare
beginselen van een democratische rechtsorde. Het lijkt ons evident dat nu
het hier gaat om politieke partijen de minister de mededeling zelf doet. Artikel 36 lid 1De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom in artikel 36, eerste lid,
van het wetsvoorstel wordt bepaald dat aan de verstrekking van gegevens de
voorwaarde «kan» worden verbonden dat degene aan wie deze gegevens
worden verstrekt deze gegevens niet aan anderen mag (door)verstrekken. Zij
vinden dat de ruimte die hier wordt gelaten niet in de memorie van toelichting
wordt gemotiveerd. Is het niet wenselijk, aldus deze leden, om «kan
(geschieden)» te veranderen in «geschiedt».De in artikel 36 neergelegde mogelijkheid om aan de verstrekking van gegevens
voorwaarden te stellen behelst een uitbreiding van de toepasbaarheid van het
in het verkeer met buitenlandse zusterdiensten gebruikelijke derde-landen
principe tot andere vormen van verstrekking van gegevens. Zoals uit artikel
36, tweede lid, blijkt, wordt de in het eerste lid bedoelde voorwaarde altijd
gesteld als het gaat om verstrekking van gegevens aan buitenlandse zusterdiensten;
dit geldt ook omgekeerd, in die zin dat Nederlandse diensten gegevens van
buitenlandse zusterdiensten slechts verkrijgen onder dezelfde voorwaarde.
Het betreft hier een essentiële voorwaarde bij de internationale samenwerking.
Als een dienst er niet van op aan kan, dat een gegeven door een dienst in
het geadresseerde land geheim wordt gehouden ten behoeve van de eigen informatiepositie
kan er van werkelijke samenwerking tussen de desbetreffende diensten geen
sprake zijn. In andere gevallen, namelijk anders dan verstrekking aan buitenlandse
zusterdiensten, vindt de verstrekking van gegevens vaak plaats in de vorm
van ambtsberichten. Dergelijke ambtsberichten worden voor uiteenlopende doeleinden
gebruikt; vergelijk de ambtsberichten aan het openbaar ministerie
indien bij de taakuitoefening blijkt van strafbare feiten (artikel 37 van
het wetsvoorstel). Dergelijke – en andere – ambtsberichten kunnen
openbaar worden en gebruikt worden voor verschillende doeleinden. Het zou
te ver voeren om in al deze gevallen standaard de voorwaarde, bedoeld in artikel
36, eerste lid, te stellen; immers dan zou ook telkens ontheffing verleend
dienen te worden. Onzes inziens kan dan ook worden volstaan met een «kan»-bepaling. Artikel 38 lid 3De leden van de PvdA-fractie vroegen wanneer aan een persoon of instantie
inzage wordt verleend in de aan de mededeling ten grondslag liggende gegevens.In artikel 38, derde lid, van het wetsvoorstel is in algemene zin aangegeven
dat inzage kan worden verleend, voor zover dat voor de beoordeling van de
juistheid van de mededeling noodzakelijk is. De inzageverlening is derhalve
doelgebonden. Het verlenen van inzage kan met name dan plaatsvinden, indien
de betrokken persoon aan wie of de instantie waaraan de mededeling is gedaan,
daadwerkelijk overweegt om jegens de persoon waarop de gegevens betrekking
hebben maatregelen te nemen; bijvoorbeeld maatregelen in de rechtspositionele
sfeer, zoals ontslag. Gelet op de implicaties van dergelijke maatregelen –
in het bijzonder dat deze in rechte zouden kunnen worden aangevochten alsmede
de aansprakelijkheid die de betrokken persoon of instantie voor het nemen
van die maatregelen loopt – kan het noodzakelijk zijn, dat deze in de
gelegenheid wordt gesteld om, alvorens deze maatregelen te nemen, zelf een
oordeel te vormen of de gedane mededeling – ook naar zijn oordeel –
op basis van de onderliggende gegevens juist is.Het gaat hier echter nadrukkelijk om een bevoegdheid van de minister of
namens deze het hoofd van de dienst om inzage te verlenen; het is derhalve
geen verplichting. Of inzage wordt verleend of niet zal van geval tot geval
moeten worden beoordeeld. Indien bijvoorbeeld door het verlenen van inzage
in de onderliggende gegevens een te groot risico ontstaat voor een lopend
onderzoek van de dienst of voor de veiligheid van de daarbij betrokken personen,
moet inzage kunnen worden geweigerd. In dergelijke gevallen is het aan de
persoon of instantie waaraan de mededeling is gedaan om aan een dergelijke
weigering de conclusies te verbinden die hem geraden voorkomen. Artikel 45 lid 1De leden van de PvdA-fractie vroegen of de term «verdagen»
wel aansluit bij de Algemene wet bestuursrecht. Het antwoord op deze vraag
luidt bevestigend; vergelijk daartoe artikel 7:10 en artikel 10:31 van de
Algemene wet bestuursrecht, waarbij eveneens wordt gesproken over het verdagen
van het nemen van een besluit. Artikel 50 lid 2De leden van de PvdA-fractie vroegen of een voorbeeld zou kunnen worden
gegeven van een afwijzing op «alle aldaar vermelde gronden». Deze
leden wezen er voorts op, dat in de memorie van toelichting staat dat volstaan
kan worden met algemene termen. Zij vroegen zich af welke termen dan worden
gebruikt.In artikel 50 is weigeringsgrond «actueel kennisniveau» geoperationaliseerd.
Verzoeken om inzage dienen te allen tijde te worden afgewezen indien door
het verlenen van inzage zicht ontstaat op het actuele kennisniveau van de
dienst; zou wel inzage worden verleend dan kan de veiligheid van de staat
in gevaar komen. In artikel 50, eerste lid, is daarom –
kort samengevat – bepaald dat inzageverzoeken moeten worden afgewezen,
(a) indien er omtrent betrokkene bij de dienst gegevens worden verwerkt en
die gegevens nog actueel zijn of (b) indien er omtrent de betrokkene in het
geheel geen gegevens aanwezig zijn. Hoewel in dit laatste geval geen inzage
kan worden gegeven (er zijn immers geen gegevens), geeft de mededeling dat
omtrent betrokkene geen gegevens zijn verwerkt ook zicht op het actuele kennisniveau
van de dienst. In het midden moet daarom worden gelaten of er actuele of geen
gegevens zijn. Deze twee weigeringsgronden zijn te beschouwen als «alle
aldaar vermelde gronden». De termen die bij afwijzing van een inzageverzoek
in de gevallen als hiervoor geschetst worden gebruikt, zullen er dan op neer
komen dat als motivering wordt gewezen op de toepasselijkheid van artikel
50, eerste lid.Concreet gesteld. Indien een persoon een verzoek om inzage in hem betreffende
gegevens bij de desbetreffende verantwoordelijke minister indient en blijkt
dat omtrent hem geen enkel gegeven aanwezig is, dan krijgt deze persoon een
afwijzende beschikking waarin als motivering wordt gegeven, dat artikel 50,
eerste lid, van toepassing is. Artikel 58 lid 2De leden van de PvdA-fractie vroegen wat precies wordt bedoeld met technische
ondersteuning. Is dat enkel het ter beschikking stellen van apparatuur of
ook van andere vormen van ondersteuning, zoals mankracht. Met het verlenen van technische ondersteuning wordt bedoeld het ter beschikking
stellen van technische apparatuur waarover de instantie die om de desbetreffende
ondersteuning vraagt niet zelf beschikt dan wel – voor zover deze er
zelf wel over beschikt deze apparatuur reeds voor andere doeleinden heeft
ingezet. Daartoe kan ook de ondersteuning door personeel worden gerekend,
zij het dat die gerelateerd dient te zijn aan de verlangde technische ondersteuning.
Gedacht moet dan bijvoorbeeld worden aan de ter beschikkingstelling van personeel
dat gespecialiseerd is in de bediening van de desbetreffende technische apparatuur. Artikel 59 lid 2 onder aIn artikel 59, tweede lid, onder a, van het wetsvoorstel is bepaald dat
de commissie van toezicht is belast met het toezicht op de rechtmatigheid
van de uitvoering van hetgeen bij of krachtens de Wiv en de Wvo is gesteld.
De leden van de fractie van de PvdA vroegen of dit toezicht en daarbij het
onderzoek van algemene aard of van concrete aard is dan wel van beider aard.De wijze waarop de commissie van toezicht haar toezichthoudende functie
wenst in te richten wordt door de commissie zelf bepaald. Er bestaan geen
voorschriften voor de wijze waarop de commissie van toezicht haar onderzoeken
dient te verrichten. Als onafhankelijke commissie is zij daarin autonoom.
Het onderzoek waarop de leden van de PvdA-fractie doelen, kan dus een algemeen,
concreet of gemengd karakter aannemen. Artikel 60De leden van de kleine christelijke fracties vroegen of het gewenst is
alle leden van de commissie van toezicht, ook voor de eerste keer, voor zes
jaar te benoemen. Daardoor, aldus deze leden, zou op enig moment de continuïteit
in het gedrang kunnen komen.Wij delen de vrees van deze leden, dat op enig moment de continuïteit
in het gedrang zou kunnen komen, omdat alle leden ook voor de eerste keer
voor zes jaar worden benoemd, niet. De leden kunnen immers eenmaal voor eenzelfde
periode worden herbenoemd. Herbenoeming is echter geen automatisme;
ook daarbij zal de in het wetsvoorstel neergelegde en bij nota van wijziging
aangepaste procedure dienen te worden doorlopen. Dat kan ertoe leiden dat
uiteindelijk niet alle zittende leden voor herbenoeming in aanmerking worden
gebracht. Zodra een enkel lid wordt vervangen wordt door een nieuw lid, die
tezijnertijd voor herbenoeming in aanmerking kan komen, is langs die lijn
de continuïteit in zekere zin gegarandeerd. Voorts is het niet uitgesloten
dat in een toch wel lange periode van twaalf jaar de nodige eventualiteiten
voordoen, die tot gevolg hebben dat tussentijds leden worden vervangen. Verder
moet worden bedacht dat een benoemingswijze zoals wij die voor de commissie
voorstellen, niet uniek is. Artikel 63De leden van de kleine christelijke fracties vroegen of voor wat betreft
de leden van de commissie van toezicht gedacht wordt aan full-time betrekkingen.Zoals op blz. 7 van de memorie van toelichting is aangegeven, denken wij
vooralsnog aan een deeltijdfunctie voor de commissieleden. Artikel 64De leden van de kleine christelijke fracties vroegen of er een indruk
bestaat van de omvang van het secretariaat. Voorts vroegen deze leden waar
de commissie wordt gehuisvest; in het bijzonder vroegen zij of dat in een
gebouw van de diensten of juist niet geschiedt.Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel is ook de omvang van het secretariaat
in de startfase van de commissie aan de orde geweest. Vooralsnog wordt uitgegaan
van een secretariaat met beperkte omvang, te weten een tweetal onderzoekers
(half-time) en een secretaresse (full-time). Gekozen is voor een beperkte
omvang, aangezien naar ons oordeel het zwaartepunt van de werkzaamheden bij
de commissieleden zelf dient te liggen. Al naar gelang de ontwikkelingen in
de praktijk van de taakuitvoering door de commissie zal uiteraard in overleg
met de commissie en wanneer dat aan de orde komt kunnen worden bezien of de
omvang van het secretariaat aanpassing behoeft. Wat de huisvesting van de
commissie betreft, lijkt het ons al was het maar vanwege de beeldvorming die
daarover zou kunnen ontstaan ongewenst om de commissie in het gebouw van één
van de diensten onder te brengen. In overleg met de Rijksgebouwendienst zal
tezijnertijd naar een geschikte locatie worden gezocht. Artikel 69 lid 2De leden van de PvdA-fractie vroegen of inlichtingen die de commissie
van toezicht ter uitsluitende kennisneming hebben gekregen, mogen worden gebruikt
in een toezichtsrapport.Het antwoord hierop is ontkennend. Dit zou immers afbreuk doen aan de
kwalificatie «ter uitsluitende kennisneming». Artikel 73Met betrekking tot het recht van de leden van de commissie van toezicht
tot het betreden van plaatsen, voor zover dit noodzakelijk is voor de uitvoering
van haar taak, vroegen de leden van de kleine christelijke fracties of dit
ook geldt voor de ambtenaren die de commissie vergezellen.In het wetsvoorstel zoals dat bij de Tweede Kamer was ingediend, was daarin
nog niet uitdrukkelijk voorzien. Bij nota van wijziging wordt thans voorgesteld
dat de leden van de commissie zich kunnen laten vergezellen door
medewerkers van het secretariaat, die daartoe door de voorzitter van de commissie
zijn aangewezen. Artikel 75 lid 5In artikel 75, vijfde lid, van wetsvoorstel is bepaald dat de betrokken
minister het toezichtsrapport tezamen met zijn reactie daarop zendt aan de
commissie IVD van de Tweede Kamer. De leden van de PvdA-fractie vroegen of
het niet logisch zou zijn om dit rapport tevens aan de betrokken diensten
te sturen en, zo ja, waarom dit niet is opgenomen.Allereerst willen wij erop wijzen dat bij nota van wijziging artikel 75,
eerste en vijfde lid, van het wetsvoorstel is gewijzigd. Als gevolg van deze
wijziging bevat het toezichtsrapport in ieder geval een openbaar deel dat
door tussenkomst van de betrokken minister aan de beide kamers der Staten-Generaal
wordt gezonden. Voor zover een toezichtsrapport een vertrouwelijk gedeelte
bevat, wordt dat eveneens door tussenkomst van de betrokken minister aan de
commissie IVD van de Tweede Kamer gezonden; op dit punt wijzigt er derhalve
niets. Wat de concrete vraag van de leden van de PvdA-fractie betreft, merken
wij op dat het opnemen van een regeling dat het toezichtsrapport aan de diensten
ons vreemd overkomt, zeker indien deze plicht zich tot de betrokken minister
zou moeten uitstrekken. De diensten ressorteren immers onder de ministers
en het is evident dat een rapport dat betrekking heeft op de wijze waarop
een dienst de Wiv of de Wvo uitvoert ook bij die dienst terechtkomt. Artikel 85De leden van de kleine christelijke fracties vroegen of in artikel 85,
tweede lid, bewust is gekozen voor een open deur. Zij doelen hierbij op de
tweede volzin, waarin wordt bepaald dat voor zover overtredingen geen misdrijven
zijn, zij overtredingen zijn.Het betreft hier geenszins een open deur. Wij wijzen deze leden graag
op aanwijzing 145 van de Aanwijzingen voor de Regelgeving, ingevolge welke
aanwijzing ten aanzien van elk strafbaar feit dat door een wet in het leven
wordt geroepen of dat krachtens een wet bij lagere regeling in het leven kan
worden geroepen, in de wet moet worden aangegeven of het een misdrijf of een
overtreding betreft. Het tweede lid strekt ter uitvoering van deze aanwijzing. De Minister-President, Minister van Algemene Zaken,W. KokDe Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,A. PeperDe Minister van Defensie,F. H. G. de GraveDe Minister van Justitie,A. H. Korthals BIJLAGE Landenoverzicht regeling openbaarmaking en overdracht van documenten
van inlichtingen- en veiligheidsdiensten aan archiefdienstenInleidingIn het kader van een onderzoek van het Nederlandse parlement naar het
archiefbeheer van de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten is de
toezegging gedaan dat onderzocht zal worden hoe de openbaarmaking en de overdracht
van documenten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten in andere landen is
geregeld. De uitkomst van dit onderzoek zal tevens worden betrokken bij de
behandeling door het parlement van het ontwerp voor de nieuwe Wet op de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten. De BVD en de MID hebben hun zusterdiensten in een
aantal landen gevraagd om de regeling van de openbaarmaking en archivering
van inlichtingen- en veiligheidsdocumenten weer te geven. Er is «at
random» gekozen voor een aantal West-Europese landen (Duitsland, Noorwegen,
Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, Denemarken). Om de regeling van West-Europese
landen te vergelijken met die van een niet-Europees land, is tevens gekozen
voor de Verenigde Staten. Deze landen is een aantal vragen voorgelegd met
betrekking tot de openbaarmaking en archivering van inlichtingen- en veiligheidsdocumenten.De informatie die door de medewerking van de zusterdiensten van de BVD
en de MID is verkregen, is verwerkt in bijgaand schematisch overzicht. Het
is een vergelijking op hoofdlijnen (zo zijn details van de relevante regelgeving
of afwijkingen in de praktijk in incidentele gevallen niet daarin verwerkt);
onzes inziens kan met een vergelijking op hoofdlijnen gelet op het doel van
het overzicht worden volstaan. In het overzicht wordt geen onderscheid gemaakt
tussen de veiligheidsdiensten en de militaire inlichtingendiensten, omdat
in de meeste besproken landen op beide diensten dezelfde regels van toepassing
zijn. Als er wel relevante verschillen zijn, wordt dat vermeld. Voorts wordt
opgemerkt dat bijzondere regelingen (bijvoorbeeld NAVO-procedures) over openbaarmaking
en archivering van documenten buiten beschouwing zijn gelaten. Tot slot wordt
opgemerkt, dat het schematisch overzicht voor commentaar is voorgelegd aan
mr. A.A.L. Beers; als universitair docent verbonden aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid
van de Katholieke Universiteit Brabant en gespecialiseerd in openbaarheidswetgeving.
De door hem gemaakte opmerkingen zijn in het overzicht verwerkt.Wat de indeling van het schematisch overzicht betreft wordt het volgende
opgemerkt. De eerste vier kolommen gaan over documenten die (alleen) bij de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten berusten. De laatste twee kolommen gaan
over de archivering van deze documenten. In de eerste kolom worden de belangrijkste
beperkingsgronden genoemd, die worden gehanteerd om documenten bij inlichtingen-
en veiligheidsdiensten niet openbaar te maken. De tweede kolom gaat over de
procedure met betrekking tot de behandeling van een verzoek om inzage van
documenten die bij de diensten berusten. In de derde kolom wordt de vraag
beantwoord of inzage in documenten die persoonsgegevens bevatten door derden
mogelijk is. Het gaat derhalve om inzage door personen in persoonsgegevens
die niet op henzelf betrekking hebben; het gaat dus niet om verstrekking van
persoonsgegevens in het kader van de taakuitvoering door de diensten.In de
vierde kolom worden, indien van toepassing, twee verschillende termijnen genoemd:
de termijn waarbinnen geen inzage mogelijk is in documenten en de termijn
waarna geen beperkingen meer mogelijk zijn. Tevens wordt hier de vraag beantwoord
of van ter inzage gegeven persoonsgegevens kopieën etc. mogen worden
gemaakt. De termijn waarna de documenten overgebracht moeten
worden naar een archiefdienst wordt in de vijfde kolom genoemd. De laatste
kolom tenslotte gaat over het regime van overbrenging van documenten naar
een archiefdienst. Een leeg vakje betekent dat er in het desbetreffende land
niets geregeld is over het genoemde onderwerp of dat er geen vaste termijnen
gelden.  123456 INFORMATIE BIJ I&V-dienstenINFORMATIE BIJ I&V-DIENSTENINFORMATIE
BIJ I&V-DIENSTENINFORMATIE BIJ I&V-DIENSTENOVERBRENGING
NAAR ARCHIEFDIENSTINFORMATIE BIJ ARCHIEFDIENST  Belangrijke
beperkingsgronden bij toegang tot documenten bij inlichtingen- en veiligheidsdiensten
en invulling van deze beperkingsgronden in de praktijk in relatie tot de veiligheid
van de StaatProcedure met betrekking tot de behandeling van een verzoek
om inzageTermijnen waarbinnen geen inzage mogelijk is/termijnen waarna
geen beperkingen meer mogelijk zijnIs inzage in documenten die persoonsgegevens
bevatten door derden mogelijk?Termijn waarna de documenten overgebracht
moeten worden naar een archiefdienstRegeling t.a.v. overbrenging van
documenten met openbaarheidsbeperkingen naar de archiefdienst Nederland
(huidige regeling)– veiligheid van de Staat – privacybescherming –
relatie met andere landen De veiligheid van de Staat is in geding
als de documenten zicht bieden op de bronnen, modus operandie en actueel kennisniveau
van de diensten.Een verzoek om informatie moet bij de betrokken dienst
worden ingediend. Als het gaat om inzage in eigen persoonsgegevens is de Wet
Openbaarheid van Bestuur van toepassing. Als het gaat om inzage in persoonsgegevens
door derden, is de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van toepassing
Tegen een besluit over openbaarmaking is o.g.v. de Algemene wet bestuursrecht
bezwaar en rechterlijke toetsing mogelijk. Het maken van kopieën
van de ter inzage gegeven informatie is toegestaan.De Wet Openbaarheid
van Bestuur van toepassing kent geen termijnen.Nee20 jaarOvergedragen
documenten zijn in principe openbaar. Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
kunnen in het belang van de Staat openbaarheidsbeperkingen op over te dragen
documenten leggen. Deze documenten kunnen met het oog op de beveiliging worden
teruggeleend aan de diensten waarvan de documenten afkomstig zijn. Op
documenten die ouder zijn dan 75 jaar mogen geen openbaarheidsbeperkingen
meer rusten, tenzij de ministerraad anders beslist. Nederland
(toekomstige regeling)In de nieuwe Wiv worden dezelfde beperkingsgronden
genoemd. De nieuwe Wiv geeft een uitputtende regeling. Voor persoonsgegevens
geldt een termijn van 5 jaar. Deze wordt wettelijk geregeld. Nee20
jaarDe documenten waarop i.v.m. het belang van de Staat een openbaarheidsbeperking
rust, hoeven niet overgedragen te worden aan de archiefdienst. De overdracht
vindt pas plaats wanneer de noodzaak voor de openbaarheidsbeperking in verband
met het belang van de staat of diens bondgenoten is vervallen. Voor documenten
ouder dan 75 jaar geldt dezelfde regeling als de regeling die thans geldt
(zie boven). Duitsland– openbare
veiligheid – het welzijn van de Staat – privacybescherming –
als de documenten staatsgeheim zijn of informatie bevatten over de bronnen
of de werkwijze van de diensten. Documenten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten
zijn in 4 categorieën verdeeld: dienstgeheim, vertrouwelijk, geheim en
zeer geheim. De openbaarheidsbeperking is strenger naarmate de classificatie
hoger is.Het hoofd van de dienst neemt de beslissing over een informatieverzoek.
Deze beslist ook over de vorm van het verlenen van inzage. Als het verzoek
is afgewezen, kan de verzoeker zich wenden tot de gevolmachtigde die belast
is met bescherming tegen misbruik van persoonsgegevens (Bundesbeauftragten
für den Datenschutz). De beslissingen zijn niet aan rechterlijke toetsing
onderworpen. In twijfelgevallen kan de Minister van Binnenlandse Zaken om
een oordeel worden gevraagd. Nee30 jaar, in bijzondere gevallen
60 jaarOverbrenging van geheime stukken naar het Rijksarchief hangt
af van de classificatie. Vertrouwelijke en geheime informatie wordt aan het
Geheime Archief van het Rijksarchief overgedragen. Stukken met de laagste
rubricering zijn bij overdracht naar het Rijksarchief openbaar. Zeer geheime
stukken krijgen een speciale behandeling in het Geheime Archief. De zeggenschap
over openbaarheidsbeperkingen blijft bij de «overdragende» dienst.
Deze kan ook te allen tijde de geheime stukken terugvorderen van het Rijksarchief. Noorwegen– Staatsveiligheid –
nationale defensie – relatie met andere landen In het voorjaar
van 1999 zal het Noorse Parlement een voorlopige regeling (preliminary arrangement)
over toegang tot documenten van de veiligheidsdienst aannemen. Volgens deze
(tijdelijke) regeling kan het publiek op verzoek inzage krijgen in documenten
van de Noorse veiligheidsdienst die dateren van 8-5-1945 tot 8-5-1996. Documenten
van vóór 1977 zijn aan minder openbaarheidsbeperkingen onderworpen;
voor documenten na 1977 gelden er openbaarheidsbeperkingen om redenen van
staatsveiligheid etc. De regeling maakt een algemene uitzondering voor openbaarmaking
in gevallen waarin zicht zou ontstaat op de bronnen of de werkwijze.Volgens
de voorlopige regeling over inzage in documenten van de veiligheidsdienst
(zie eerste kolom), worden inzageverzoeken in de eerste aanleg behandeld door
een afzonderlijk administratief lichaam. Tegen besluiten van dit lichaam kan
beroep worden ingesteld bij een speciale commissie. Bepaalde klachten kunnen
daarna nog door de rechter worden behandeld, maar in principe is de weg naar
de administratieve rechter gesloten nadat de commissie uitspraak heeft gedaan. 
Veiligheidsdienst: er geldt geen algemeen verbod van het kopiëren van
persoonsgegevens. Degene wiens inzageverzoek is toegewezen volgens de voorlopige
regeling, krijgt een kopie van de documenten. Militaire inlichtingendienst:
het kopiëren van persoonsgegevens is in het algemeen niet toegestaan,
tenzij een officieel orgaan hiertoe opdracht geeft of doelmatigheidsredenen
dit vereisen. In principe wordt een document na 30 jaar gedeclassificeerd
(voor uitzonderingen zie laatste kolom). NeeVeiligheidsdienst:
er worden geen termijnen genoemd. Militaire inlich-tingendienst: in principe
30 jaar Militaire inlichtingendienst: de meeste documenten zijn geclassificeerd
en blijven bij de dienst (dus ook na 30 jaar) totdat ze gedeclassificeerd
zijn. Veiligheidsdienst: documenten met informatie over de organisatie
van de dienst, zijn methoden of bevindingen worden na 30 jaar niet gedeclassificeerd.
Ze worden na 40 jaar geëvalueerd teneinde vast te stellen of ze voor
declassificatie in aanmerking komen. Een dergelijke evaluatie vindt ieder
10 jaar plaats. Bij overdracht van documenten naar een archiefdienst gaat
ook de zeggenschap over op de archiefdienst. De Directeur van het Rijksarchief
mag documenten die als «confidentieel» en «geheim»
zijn gerubriceerd declassificeren, nadat hij de desbetreffende dienst heeft
geraadpleegd en als het duidelijk is dat er geen redenen meer zijn tot openbaarheidsbeperking.
Dit geldt niet voor «zeer geheime» informatie. Er is een nieuwe
regeling in voorbereiding waardoor de zeggenschap over overgedragen documenten
bij de inlichtingen- en veiligheidsdiensten zal blijven. Frankrijk–
staatsveiligheid – nationale defensie – privacybeschermingDe
betreffende dienst beslist of en onder welke voorwaarden het verzoek wordt
toegewezen. Als het verzoek is afgewezen, kan de verzoeker zich wenden tot
de Commissie van toegang tot administratieve documenten (Commission d'accès
aux documents administratifs). Tegen een beslissing van de Commissie staat
beroep open bij de administratieve rechter. Bepaalde documenten (zeer
geheim, inlichtingendocumenten met persoonsgegevens of m.b.t. de Staatsveiligheid)
mogen pas na 60 jaar openbaar worden gemaakt. De Minister van Defensie kan
in uitzonderlijke gevallen inzage verlenen. In principe niet. In sommige
gevallen kan de Minister van Defensie op verzoek (en onder bepaalde voorwaarden)
toestemming tot inzage verlenen. Inlichtingen- en veiligheidsdocumenten
worden overgedragen aan de archiefdienst die onder het Ministerie van Defensie
valt. Geclassificeerde documenten worden pas na 60 jaar openbaar gemaakt.
In de tussentijd kunnen echter verzoeken om openbaarmaking worden ingediend.
De Minister van Defensie beslist of en onder welke voorwaarden inzage kan
worden verleend. Deze kan ook een soort algemene toestemming geven om bepaalde
documenten die de termijn van 30 jaar hebben bereikt, openbaar te maken. Verenigd Koninkrijk– staatsveiligheid,
incl. rechtshandhaving – defensiebelangen – economische
belangen van Inlichtingen- en veiligheidsdocumenten die ouder zijn dan 30
jaar, vallen onder de zogenaamde «blanket approval» regeling:
de Lord Chancellor heeft toestemming gegeven om redenen van Staatsveiligheid
tot het jaar 2012 niet openbaar te maken.De afzonderlijke ministeries
hanteren hun eigen richtlijnen met betrekking tot het verlenen van toestemming
inzake verzoeken om inzage in geheime dossiers. Het adviescollege van de Lord
Chancellor (Advisory Council on Public Records) geeft hem advies inzake verzoeken
tot openbaarmaking die door de ministeries zijn afgewezen. De uiteindelijke
verantwoordelijkheid voor de openbaarmaking van documenten berust bij de ministers.
Rechterlijke toetsing is niet mogelijk. Als een document overgedragen
is aanhet Rijksarchief (Public Records Office), dan mogen alle gegevens daaruit
gekopieerd worden.Tot het jaar 2012 («Blanket approval»
regeling). Echter, deze toestemming is «permissive» en niet «mandatory»
(verplichtend). Uitzonderingen zijn mogelijk.NeeIn principe 30
jaar. Voor documenten van inlichtingen- en veiligheidsdiensten die ouder zijn
dan 30 jaar geldt de «blanket approval» regeling: deze documenten
kunnen tot het jaar 2012 bij de diensten blijven. Overheidsdocumenten
worden na 30 jaar overgebracht naar het Rijksarchief (Public Records Office).
Na overdracht zijn ze openbaar. Documenten die onder de «blanket approval»
regeling vallen dienen ieder 10 jaar geëvalueerd te worden om vast te
stellen of ze voor declassificatie in aanmerking komen. Na declassificatie
worden ze overgedragen aan het Rijksarchief. Denemarken–
veiligheid van de Staat – relatie met andere staten –
het voorkomen en opsporen van misdaden – privacybescherming 
 Een verzoek om inzage in een document wordt afgewezen als een van de
bovengenoemde gronden prevaleert boven het belang van de verzoekerDe
beslissingen van de diensten over een verzoek om openbaarmaking zijn niet
aan rechterlijke toetsing onderworpen. Ze kunnen wel getoetst worden door
een speciale commissie onder leiding van de Minister van Cultuur en het Deens
Parlement. Documenten van de veiligheidsdienst mogen gekopieerd worden,
tenzij in sommige gevallen bepaald is dat er geen kopieën mogen worden
gemaakt. Documenten van de militaire inlichtingendienst mogen niet gekopieerd
worden. NeeVeiligheidsdienst: 30 jaar. persoonsgegevens:
80 jaar Militaire inlichtingendienst: voor geclassificeerde informatie:
60 jaar. Documenten die geheime informatie van actuele aard bevatten worden
niet overgedragen aan een archiefdienst, maar aangehouden totdag declassering
van toepassing is.Veiligheidsdienst: op bepaalde documenten kunnen ook
na 30 jaar openbaarheidsbeperkingen rusten. De zeggenschap blijft bij de overdragende
dienst rusten (de archiefdienst mag geen toegang geven tot deze documenten
zonder toestemming van de veiligheidsdienst). Militaire inlichtingendienst:
zie vorige kolom; gevoelige persoonsgegevens, documenten die inlichtingengegevens
bevatten, bepaalde gegevens die van derden of van de NAVO zijn verkregen worden
niet naar een archiefdienst overgebracht en worden niet openbaar gemaakt.
Ze worden volgens nationale veiligheidsvoorschriften (NAVO documenten volgens
NAVO procedures) vernietigd. VS–
nationale veiligheid (hieronder vallen bronnen en werkwijze van de inlichtingendiensten) –
nationale defensie – buitenlandse relaties – privacybescherming –
economische belangen van de VS Op grond van Executive Order (EO)
12958 (aangenomen in 1995) worden alle geclassificeerde documenten die ouder
zijn dan 25 automatisch gedeclassificeerd. Er zijn echter uitzonderingen,
w.o. bronnen en werkwijze van de inlichtingendiensten. Krachtens deze regeling
is er een «declassification programme» gestart: er zijn bijv.
meer dan 227 000 bladzijden openbaar gemaakt uit de documenten over de
moord op President Kennedy.Een verzoek om inzage kan o.g.v. drie verschillende
regelingen worden ingediend: de Privacy Act (PA) als het gaat om inzage in
eigen dossier, de Freedom of Information Act (FOIA) als het gaat om inzage
in documenten over een bepaald onderwerp of over persoonsgegevens van een
derde en tenslotte EO 12 958 als het gaat om een verzoek om declassificatie
(bijv. door een historische onderzoeker). In al deze gevallen kan tegen de
beslissing van de betreffende dienst bezwaar worden ingediend. Alleen als
de PA of de FOIA van toepassing is, bestaat de mogelijkheid van beroep. Van
ter inzage gegeven persoonsgegevens mogen kopieën worden gemaakt.Nee. 
Privacybescherming vervalt in beginsel bij overlijden Er zijn geen
vaste termijnen geregeld. Volgens EO 12 958 worden documenten na 25 jaar
automatisch gedeclassificeerd. Er zijn uitzonderingen (zie kolom 1). Documenten
die onder de uitzonderingen vallen moeten een «systematic declassification
review» ondergaan. De inlichtingendienst bewaart geclassificeerde documenten
tot ten minste 50 jaar.Gedeclassificeerde informatie wordt overgebracht
naar de National Archives and Records Administration (NARA). Er wordt soms
ook geclassificeerde informatie naar de NARA overgebracht. In dat geval blijft
de zeggenschap bij de overdragende dienst. De inlichtingendienst heeft
tot nu toe relatief weinig documenten, die ouder zijn dan 25 jaar, overgedragen
aan de NARA.ConclusieOp het gebied van de openbaarmaking/toegang tot documenten die bij inlichtingen-
en veiligheidsdiensten berusten kan aan de hand van het voorgaande schematische
overzicht het volgende worden geconcludeerd. In alle besproken landen nemen
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten een bijzondere plaats in waar het
gaat om openbaarmaking/toegang tot documenten die zich bij deze diensten bevinden
alsmede waar het gaat om de van toepassing zijnde regelgeving omtrent archivering
van deze documenten. Met betrekking tot deze documenten gelden over het algemeen
vergelijkbare beperkingen waar het gaat om toegang tot deze documenten; gewezen
wordt op beperkingen vanuit het oogpunt van de veiligheid van de staat, de
nationale veiligheid en de nationale defensie. Er worden tevens geen documenten
vrijgegeven die zicht geven op bronnen en werkwijzen van de diensten.In de meeste landen geldt geen termijn waarna geen beperkingen aan de
toegang tot de documenten van de diensten mogen worden gesteld. In Noorwegen
worden documenten na 30 jaar in principe gedeclassificeerd, maar er zijn ook
uitzonderingen. Behalve Nederland, zoals voorgesteld in de nieuwe Wiv (5 jaar),
kennen Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk een vaste termijn waarbinnen geen
inzage in de documenten mogelijk is, namelijk 60 jaar (Frankrijk) en tot het
jaar 2012 (Verenigd Koninkrijk). Voorts kan worden geconcludeerd dat inzage
in persoonsgegevens van derden die bij de diensten berusten in de onderzochte
landen niet mogelijk is. Alleen in Frankrijk kan de minister van Defensie
in individuele gevallen een uitzondering maken. In de Verenigde Staten bestaat
bij overlijden geen privacy-bescherming meer.Wat betreft de procedures met betrekking tot de behandeling van verzoeken
om inzage geldt in de meeste onderzochte landen dat een verzoek daartoe bij
de betrokken dienst moet worden ingediend. In Duitsland, het Verenigd Koninkrijk
en Denemarken zijn de beslissingen die op dergelijke verzoeken worden genomen
niet onderworpen aan rechterlijke toetsing. In Denemarken bestaat wel de mogelijkheid
van toetsing door een (onafhankelijke) speciale commissie onder leiding van
de minister van Cultuur en het Deens parlement. In andere landen is rechterlijke
controle wel mogelijk. De regeling met betrekking tot het maken van kopieën
van ter inzage gegeven informatie verschilt per land. In Nederland en in de
Verenigde Staten mogen in principe kopieën worden gemaakt. In sommige
landen is het aan de diensten zelf om het per geval toe te staan (Duitsland,
Frankrijk). In andere landen is er een verschil tussen de veiligheidsdiensten
en de militaire inlichtingendienst (Noorwegen, Denemarken).Op het gebied van de archivering kan het volgende worden geconcludeerd.
De termijn waarna documenten overgebracht moeten worden naar de archiefdienst
is in alle besproken landen langer dan die in Nederland. De meeste landen
hanteren een termijn van 30 jaar of meer. Voor alle besproken landen geldt
voorts dat er bij overdracht naar de archiefdiensten uitzonderingen worden
gemaakt voor geclassificeerde documenten: in sommige landen vindt overdracht
pas plaats nadat de documenten gedeclassificeerd zijn (Noorwegen, het Verenigd
Koninkrijk, de Verenigde Staten), in andere landen blijven na de overdracht
naar een archiefdienst openbaarheidsbeperkingen gelden en blijft de zeggenschap
over deze beperkingen bij de diensten berusten (Duitsland, Frankrijk, Denemarken).
In sommige gevallen worden documenten zelfs helemaal niet openbaar gemaakt
of overgedragen aan een archiefdienst (vgl. de Militaire inlichtingendienst
Denemarken). Relevante wetgeving NederlandWet openbaarheid van bestuurWet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (1987)Wetsvoorstel regels m.b.t. de inlichtingen- en veiligheidsdienstenArchiefwet DuitslandVerschlußsachenanweisung (VS-Anweisung) für die BundesbehördenBundesverfassungsschutzgesetzBundesdatenschutzgesetzBundesarchifgesetzRichtlinien für die Abgabe von Verschlußsachen an das Geheimarchiv
des BundesarchivsVereinbarung zwischen Bundesamt für Verfassungsschutz und dem Bundesarchiv NoorwegenSikkerhetsdirektivet (over openbaarheidsbeperkingen o.g.v. nationale veiligheid)Offentlighetsloven (over openbaarheidsbeperkingen op vertrouwelijke gegevens)Wet van 19 juni 1970 over vrijheid van informatieAlgemene Regeling over de behandeling van documenten die om veiligheidsredenen
beschermd moeten worden FrankrijkLoi N° 78–753 du 17 juillet 1978 portant diverses mesures d'amélioration
des relations entre l'administration et le public et diverses dispositions
d'ordre administratif, social et fiscal, modifieé par la loi n°
79–587 du juillet 1979Décret N° 88–465 du 28 avril 1988 relatif à la
procédure d'accès aux documents administratifsLoi N° 79–18 du 3 janvier 1979 sur les archivesDécret N° 79–1037 du 3 décembre 1979 relatif à
la compétence des services d'archives publics et à la coopération
entre les administrations pour la collecte, la conservation et la communication
des archives publiquesDécret N° 79–1038 du 3 décembre 1979 relatif à
la communicabilité des documents d'archives publiquesDécret N° 79–1035 du 3 décembre 1979 relatif aux
archives de la défense Verenigd KoninkrijkPublic Records Act 1958 en 1967Security Service Act 1989 DenemarkenDeense Wet over vrije toegang tot overheidsdocumentenDeense Administratieve Wet Verenigde StatenFreedom of Information ActPrivacy ActExecutive Order 12 356 (1995) XNoot1Kamerstukken II 1998/99, 25 877, nr. 7.XNoot1Het commentaar van het NJCM is gepubliceerd in NJCM-bulletin 1999, nr.
2 (blz. 307 e.v.).XNoot1 Kamerstukken II 1998/99, 26 200 X, nr. 35.XNoot1Zie ook kamerstukken II, 1994/95, 22 036, nr. 6, blz. 8.XNoot2Zie de uitspraken van het EHRM in de zaken Golder (21 februari 1975, A
18), Klass (6 september 1978, A28) en Leander (26 maart 1987, A 116).XNoot1Kamerstukken II 1995/96, 24 072, nr. 11, blz. 472.XNoot2Kamerstukken II 1995/96, 24 072, nr. 25, blz. 20–21.XNoot3Kamerstukken II 1995/96, 24 072, nr. 46, blz. 25–26.XNoot4Voor de goede orde wordt opgemerkt dat artikel 37 ook voor de MID geldt.XNoot1Kamerstukken II, 1997/98, 25 877, nr. 3, blz. 76 e.v.XNoot1Als belangendrager wordt aangemerkt een persoon of instantie die verantwoordelijk
is voor de handhaving en instandhouding van één van de volgende
kernbelangen: de democratische rechtsorde, de veiligheid van de staat en de
instandhouding van het maatschappelijk en economisch leven.XNoot1 Kamerstukken II, 25 418, nr. 2, blz. 7.XNoot1Kamerstukken II, 1996/97, 25 442, nrs. 1–3.XNoot2Kamerstukken II, 1996/97, 25 443, nrs. 1–3.XNoot3Kamerstukken II, 1997/98, 25 442, nr. 6 onderscheidenlijk 25 443,
nr. 6.XNoot4Artikel 8 EVRM luidt: 1. Een ieder heeft recht op respect voor zijn privé-leven,
zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie. 2. Geen
inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit
recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving
noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid of het economisch
welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten,
de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de bescherming
van de rechten en vrijheden van anderen.XNoot1Kamerstukken II, 1997/98, 25 442 en 25 443, nr. 10.XNoot2Vgl. Het overzicht van de op dit punt relevante jurisprudentie in: C.J.
Staal, De vaststelling van de reikwijdte van de rechten van de mens, 1995,
blz. 63.XNoot1Zie onder meer: De europese conventie in theorie en praktijk, prof.mr.
P. Van Dijk en mr. G.J. Hoof, Ars Aequi, Nijmegen 1990, blz. 642 en 643.XNoot2Kamerstukken II 1992.93, 23 045, nr. 5.XNoot1Bij nota van wijziging wordt de begripsomschrijving in overeenstemming
gebracht met die, welke is opgenomen in het bij het parlement aanhangige voorstel
voor een Wet bescherming persoonsgegevens.XNoot1Zoals eerder in dit hoofdstuk is uiteengezet is dit belang bij nota van
wijziging aan de nieuwe taak van de AIVD toegevoegd. XNoot2Kamerstukken II, 1992/93, 23 045, nr. 3, blz. 2. XNoot1Kamerstukken II, 1992/93, 23 045, nr. 5. XNoot1Trusted Third Parties. XNoot1Waar het de AIVD betreft kan het verzoek ook betrekking hebben op onderwerpen
die zien op vitale economische belangen van Nederland. XNoot1Kamerstukken II, 1998/99, 26 243.XNoot1Opgemerkt wordt dat het analyse-schema (risico-analyse – dreigingsanalyse)
dat thans bij de BVD wordt gehanteerd, voor de nieuwe taak betreffende andere
landen minder geschikt is. Ten behoeve van deze taak wordt thans gewerkt aan
een aangepast analyseschema («kansen-analyse»). XNoot1Dit handboek is als staatsgeheim gerubriceerd. XNoot1Kamerstukken II, 1995/96, nrs. 10–11, blz. 352 en 441.XNoot2Idem, blz. 354 XNoot1In de terminologie van de Algemene wet bestuursrecht dient hier gesproken
te worden van onder-mandaat. XNoot1Daargelaten de gevallen dat de toestemming voor bevoegdheidsuitoefening
door de MIVD in overeenstemming met de AIVD dient te worden verleend alsmede
de uitoefening van de bevoegdheid ex artikel 28.XNoot1 Dit laat overigens onverlet dat aldus verkregen gegevens ook voor andere
onderzoeken, die door een dienst worden verricht, kunnen worden gebruikt indien
een goede taakuitvoering daartoe noopt.XNoot1Kamerstukken II, 1997/98, 25 877, nr. 3, blz. 26.XNoot1Zie ook: Kamerstukken II, 1992/93, 23 047, nr. 6, blz. 18. XNoot2Kamerstukken II 1995/96, 24 072, nrs. 10–11, paragraaf 10.12.7,
onderdeel C. XNoot3Wet van 27 mei 1999, Stb. 245. XNoot1Een enkele uitzondering daarop kan gevonden worden in de bevoegdheid een
agent te instrueren bepaalde maatregelen te bevorderen of te treffen (artikel
21, eerste lid, onder a, onder 2). XNoot1Vgl. de uitspraken van het EHRM in de zaken Sunday Times (26 april 1979,
A.30), Malone (2 augustus 1984, A.82) en Kruslin (24 april 1990, A.176).XNoot1Vgl. Van Dijk en Van Hoof, a.w., blz. 637; en de uitspraken van het EHRM
in de zaken De Wilde, Ooms en Versyp (18 juni 1971, A.12) en Kruslin (24 april
1990, A. 176).XNoot2Zie ook de door het toenmalige kabinet gemaakte analyse van de reikwijdte
en consequenties van de uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak van
de Raad van State d.d. 16 juni 1994 over inzage van BVD-dossiers in de zaken
Van Baggum en Valkenier (kamerstukken II 1994/95, 22 036, nr. 6, blz.
8).XNoot3Kamerstukken II 1998/99, 26 269, nrs. 4–5. par. 3.8.XNoot1 Deze discussie is niet nieuw. Ook bij gelegenheid van de parlementaire
behandeling van de huidige Wiv is deze aan de orde geweest. Zie kamerstukken
II 1983/84, 17 363, nrs. 6–7, blz. 14.XNoot1In het kader van de Wiv moeten alle genoemde handelingen geacht te worden
zijn begrepen in het in artikel 21 gehanteerde begrip «oprichten».XNoot1 Zie artikel 101, eerste lid, zoals dat komt te luiden na inwerkingtreding
van de Wet herziening gerechtelijk vooronderzoek (wet van 27 mei 1999, Stb.
243).XNoot1Zie kamerstukken II 1998/99, 26 671, nrs. 1–3.XNoot1Kamerstukken II 1996/97, 25 533, nr. 3, blz. 125–127. XNoot1Notitie betreffende de bewijskracht van door de Binnenlandse Veiligheidsdienst
verkregen bewijsmateriaal, kamerstukken II 1991/92, 22 463, nr. 4.XNoot1Uitspraak van 12 december 1995, gepubliceerd in AB 1996, 332.XNoot2Het in de uitspraak inzake Reydon/De Jager door de Afdeling bestuursrechtspraak
ingenomen standpunt is in latere uitspraken bevestigd, zodat inmiddels van
vaste jurisprudentie kan worden gesproken.XNoot1De problematiek van tijdelijke politieregisters buiten beschouwing latend. XNoot1Bijlage bij kamerstukken II 1998/99, 25 809, nr. 11.XNoot1Vgl. Kamerstukken II 1975/76, 13 873, nr. 3, p. 8. XNoot1Zie de uitspraak van het EHRM in de zaak Klass van 6 september 1978, A
28.XNoot1Zie kamerstukken II 1996/97, 24 714, nr. 4, paragraaf 1.2.3
en kamerstukken II 1997/98, 24 714, nr. 5, onder 5.XNoot2Kamerstukken II 1998/99, 26 269, nrs. 4–5, blz. 204.XNoot1Kamerstukken I 1997/98, 25 442, nr. 231b, blz. 8 en 9.XNoot1Kamerstukken II 1997/98, 25 089, nrs. 4–5.XNoot1Kamerstukken II 1997/98, 25 877, nr. 3, blz. 61. XNoot2Bijlagen Handelingen II 1993/94, 22 866, nr. 22.XNoot1Artikel 55 van het wetsvoorstel.XNoot1Kamerstukken II, 1997/98, 25 877, A, par. 2.2.2. XNoot1Kamerstukken II, 1997/98, 25 877, nr. 3, blz. 95.XNoot1Zie blz. 7.XNoot1Ar. 124q, onderdeel 1, luidt: Een zelfstandig bestuursorgaan wordt onder
de competentie van de Nationale ombudsman gebracht.XNoot1Kamerstukken II 1981/82, 17 363, nr. 3, blz. 12.XNoot1Blz. 81.XNoot1Kamerstukken II, 1997/98, 25 650, nr. 1. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25877-8.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl