Wet bestuurlijke maatregelen nationale veiligheid; Memorie van Antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20072008-30566, nr. C

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

18-02-2008

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

30566 nr. C

15-02-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30566Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 66 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 566Regels inzake het opleggen van beperkende maatregelen aan personen met
het oog op de bescherming van de nationale veiligheid en inzake het weigeren
of intrekken van beschikkingen met het oog op de bescherming van de nationale
veiligheidCMEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 15 februari 2008Met belangstelling hebben wij kennisgenomen van het voorlopig verslag
van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat
met betrekking tot het onderhavige wetsvoorstel. Graag beantwoorden wij in
deze memorie van antwoord de in het voorlopig verslag gestelde vragen en reageren
wij inhoudelijk op de gemaakte opmerkingen. Daarbij zullen wij zoveel mogelijk
de in het verslag gehanteerde volgorde aanhouden.De leden van de CDA-fractie kunnen in theorie
de wenselijkheid van het voorgestelde instrumentarium onderschrijven, maar
hebben de nodige twijfels bij zowel de praktische als de juridische toepasbaarheid.
Zij vrezen dat in veel gevallen het opleggen van een maatregel eerder de informatieverzameling
door AIVD, politie en Justitie zal doorkruisen en dat daarmee de mogelijkheid
om effectief in te grijpen, eerder zal verkleinen. Deze leden kunnen zich
toepassing van de voorgestelde maatregelen in feite slechts voorstellen, indien
ofwel de overheidsdiensten niet in staat zijn voldoende bewijs voor enig strafbaar
feit te vergaren ofwel het gaat om personen van de tweede garnituur of meelopers.
Indien de maatregelen kunnen bijdragen aan het streven meelopers in ander
vaarwater te brengen, achten zij dit overigens al een nuttige bijdrage van
dit wetsvoorstel.De regering onderkent dat het opleggen van een bestuurlijke maatregel
een lopend onderzoek van de AIVD, de politie en/of het openbaar ministerie
zou kunnen doorkruisen. Dit moet natuurlijk worden voorkomen. Alvorens de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties besluit tot het opleggen
van een maatregel, zal deze zich er dan ook terdege van vergewissen dat een
voorgenomen maatregel lopende onderzoeken niet in gevaar brengt. In dit verband
wordt opgemerkt dat, indien de AIVD of het openbaar ministerie informatie
aan de minister verstrekt in het kader van het opleggen van een bestuurlijke
maatregel, deze instanties reeds op voorhand de gevolgen voor eigen lopende
onderzoeken zullen bezien. Ook de minister zelf – mede door de voorgeschreven
overeenstemming met de minister van Justitie – zal in voorkomende gevallen
het voornemen tot het opleggen van een maatregel kunnen melden aan de hier
bedoelde overheidsdiensten met het oog op het bezien op mogelijke gevolgen
voor lopende onderzoeken. Voor zover er een advies van de CT Infobox
ligt om over te gaan tot het opleggen van een bestuurlijke maatregel, dan
zijn de gevolgen voor lopende onderzoeken van de aan het samenwerkingsverband
deelnemende overheidsdiensten, waaronder de AIVD, het KLPD en het openbaar
ministerie, reeds in het adviestraject betrokken.Omtrent het toepassingsbereik van de voorgestelde maatregelen merkt de
regering het volgende op. In het strafrecht geldt het uitgangspunt dat beperkende
maatregelen jegens een bepaalde persoon pas mogelijk zijn indien ten aanzien
van deze persoon uit feiten of omstandigheden ten minste een redelijk vermoeden
van schuld aan enig strafbaar feit voortvloeit, met andere woorden indien
hij als verdachte kan worden aangemerkt. Met het oog op de nationale veiligheid
kan het evenwel noodzakelijk zijn om ook in situaties waarbij er (nog) geen
redelijk vermoeden van schuld in strafvorderlijke zin is, de bewegingsvrijheid
van een persoon aan banden te leggen teneinde terroristische activiteiten
of de steun daaraan te voorkomen, althans te bemoeilijken. Dat heeft niets
te maken met de door de leden van de CDA-fractie veronderstelde slimheid van
betrokkene of een gebrek aan effectiviteit van de overheidsdiensten, maar
alles met de waarborgen die gelden voor toepassing van het strafrecht. Overigens
laat dit natuurlijk onverlet dat een opsporingsonderzoek, met inbegrip van
de inzet van bijzondere opsporingsbevoegdheden, al in een eerder stadium kan
worden opgestart, namelijk in geval van aanwijzingen van een terroristisch
misdrijf. Een opsporingsonderzoek kan ook worden voortgezet nadat een bestuurlijke
maatregel is opgelegd. Anderzijds kan een bestuurlijke maatregel onder omstandigheden
ook worden opgelegd nadat een verdachte door de strafrechter is vrijgesproken.Het bovenstaande maakt duidelijk dat het wetsvoorstel niet is geschreven
voor randfiguren, meelopers of sympathisanten. Er moet van betrokkene een
reële en serieuze dreiging uitgaan, blijkend uit gegevens van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten, het openbaar ministerie, het KLPD of andere relevante
overheidsdiensten. Zolang die dreiging er niet is, kan niet aannemelijk worden
gemaakt dat de maatregel noodzakelijk is met oog op de bescherming van de
nationale veiligheid. Het opleggen van beperkende maatregelen aan personen
die er weliswaar blijk van geven niet onsympathiek te staan ten opzichte van
doel en middelen van terroristische organisaties, maar die zelf nog geen bedreiging
voor de nationale veiligheid vormen, zou zelfs averechts kunnen uitpakken.
Voor deze groep is een andere aanpak vereist. Wij verwijzen daarvoor naar
het Actieplan polarisatie en radicalisering 2007–2011, dat is opgesteld
in nauw overleg met onder andere de VNG en een aantal gemeenten (Kamerstukken
II 2006/07, 29 754, nr. 103).De leden van de CDA-fractie blijven sceptisch ten aanzien van de uitvoerbaarheid.
Zij vragen de regering een overtuigende uiteenzetting van de praktische uitvoering
te geven.Voorop staat dat geen elke situatie gelijk zal zijn en dat voor elke maatregel
dus een afzonderlijk pakket van handhavingsmaatregelen zal moeten worden vastgesteld.
De aard van de dreiging en de achtergrond van de situatie zijn in hoge mate
bepalend voor de handhavingspraktijk en de intensiteit ervan. Indien een persoonsverbod
wordt opgelegd, is de kans groot dat dit gepaard gaat met persoonsbeveiliging
van de bedreigde persoon. De persoonsbeveiligers zullen worden geïnformeerd
over de maatregelen en worden uitgerust met signaleringsinformatie, zodat
zij ook daadwerkelijk kunnen voorkomen dat betrokkene in de buurt van de bedreigde
persoon komt. Bij de handhaving van een gebiedsverbod is – naast de
al genoemde omstandigheden – ook de aard van het verboden gebied van
invloed. Uiteraard worden de politiefunctionarissen, medewerkers van de Koninklijke
marechaussee (o.a. op Schiphol) en toezichthouders die werkzaam zijn in het
gebied en – bij evenementen – ander beveiligingspersoneel voorzien
van signaleringsinformatie. Bij evenementen met toegangscontrole
kan aldus worden voorkomen dat betrokkene toegang krijgt tot het evenement.
Bij openbare evenementen worden politie, toezichthouders en beveiligingspersoneel
geïnstrueerd op signalering van de bewuste persoon. In zeer ernstige
gevallen zal moeten worden gekozen voor permanente observatie van betrokkene,
maar dat zal niet altijd noodzakelijk zijn. De handhaafbaarheid van beide
maatregelen kan worden vergroot door gelijktijdige oplegging van een meldingsplicht.
Zodra betrokkene zich niet meldt, kan zo nodig een zoekactie in gang worden
gezet. Tegelijkertijd kan de politie extra beveiliging instellen bij het bedreigde
object of de bedreigde persoon. Mede omdat de maatregelen waar het hier om
gaat, naar verwachting incidenteel zullen worden opgelegd, acht de regering
dit een uitvoerbare aanpak.Het valt de leden van de CDA-fractie op dat pas nadat de Raad van State
daartoe in zijn advies had opgeroepen, de regering in de memorie van toelichting
verslag deed van de opvattingen over beide hoofdonderwerpen in de wet uit
kringen van betrokken autoriteiten. Zij vragen, onder verwijzing naar de motie-Van
Thijn (Kamerstukken I 2003/04, 28 831, B), of de Kamer ervan uit kan
gaan dat de weergave van de bevindingen van de betrokken autoriteiten en adviesorganen
alsmede de reactie van de regering hierop in de toekomst standaard zal worden
opgenomen in de memorie van toelichting bij wetsvoorstellen.Voordat het wetsvoorstel aan de Raad van State werd aangeboden, was het
ontwerp ter advisering voorgelegd aan het College van procureurs-generaal,
de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, de Raad voor de Rechtspraak, de
Nederlandse Orde van Advocaten en de Raad van Hoofdcommissarissen. Een weergave
van de uitgebrachte adviezen en een uitgebreide reactie van de regering daarop
was in een afzonderlijke paragraaf in de memorie van toelichting opgenomen.
Het viel de Raad van State evenwel op dat over het ontwerp geen advies was
gevraagd aan het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG). Dit was inderdaad een omissie die terstond is rechtgezet.
Het ontwerp is alsnog ter advisering aan de VNG en het IPO voorgelegd en beide
organen zijn in de gelegenheid gesteld om voor de indiening van het wetsvoorstel
bij de Tweede Kamer hun zienswijze aan de regering kenbaar te maken. De weergave
van deze adviezen en de reactie van de regering is vervolgens in de memorie
van toelichting opgenomen (paragraaf 11). Voor de reactie van het kabinet
op de motie-Van Thijn verwijzen wij naar de brief van de minister van Justitie,
mede namens de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties,
van 11 augustus 2005 en de brief van de minister van Justitie van 4 november
2005 (Kamerstukken I 2005/06, 28 831, F).De leden van de CDA-fractie stemmen in met de evaluatiebepaling, maar
vragen zich af hoe tot het tijdstip van de evaluatie voorzien is in het toezicht
en welke daarbij in de visie van de regering de leidende beoordelingscriteria
(dienen te) zijn van de uitvoeringspraktijk.Overeenkomstig het voorstel van de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties tijdens de behandeling van het onderhavige wetsvoorstel
in de Tweede Kamer (Handelingen II 2006/07, blz. 2856) zullen wij in
ieder geval tot het tijdstip van evaluatie periodiek rapporteren hoe vaak
de maatregelen zijn toegepast en op welke gronden dat is gebeurd. Deze rapportage
zal worden opgenomen in de voortgangsrapportage terrorismebestrijding die
wij ieder halfjaar aan de Tweede Kamer doen toekomen. Wij zullen daartoe gebruik
maken van gegevens van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding
(NCTb). De NCTb is werkzaam onder verantwoordelijkheid van zowel de minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties als de minister van Justitie
en het ligt daarom in de rede dat de NCTb de voorbereiding van de besluitvorming
zal verzorgen en de uitvoering ervan zal coördineren. De NCTb staat doorlopend
in contact met het lokale gezag en met de uitvoerende politiediensten.
Daardoor heeft de NCTb permanent zicht op de wijze waarop uitvoering wordt
gegeven aan de maatregelen en op de handhavingspraktijk. De NCTb zal zorg
dragen voor een frequente beoordeling van de noodzaak tot voortzetting van
de maatregelen en advisering daarover aan de ministers, mede in het licht
van subsidiariteit en proportionaliteit van de getroffen voorziening.Deze leden vragen of het niet wenselijk is dat een commissie van toezicht
zoals bij de AIVD toezicht houdt op het gebruik van de onderhavige bevoegdheden.
Het risico doet zich immers voor dat betrokkenen van die rechtsbescherming
geen gebruik zullen maken. Zo’n commissie zou volgens hen ook een rol
kunnen vervullen bij het monitoren van het gebruik van de bijzondere bevoegdheden
tot opsporing van terroristische misdrijven, bedoeld in de artikelen 126za
tot en met 126zs Sv. Daarbij merkten deze leden op dat lang niet al het strafvorderlijk
optreden aan het oordeel van de strafrechter wordt onderworpen.De regering acht het niet nodig dat een commissie van toezicht wordt belast
met het toezicht op het gebruik van de bevoegdheden uit het onderhavige wetsvoorstel.
Wij zien niet in waarom, zoals deze leden veronderstellen, zich nu juist hier
het risico voordoet dat betrokkenen van de geboden rechtsbescherming geen
gebruik zullen maken. Het gaat hier om een weliswaar zwaar, maar overigens
normaal bestuursrechtelijk instrumentarium waarvoor de gebruikelijke rechtsbescherming
wordt geboden. Wij teken daarbij nog aan dat, voor zover de informatie op
basis waarvan een maatregel wordt opgelegd, afkomstig is van de AIVD of de
MIVD, de Commissie van toezicht betreffende de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
reeds op grond van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002
belast is met het toezicht op de rechtmatigheid van de informatieverwerking
door deze diensten.De leden van de CDA-fractie constateren terecht dat lang niet al het strafvorderlijk
optreden aan het oordeel van de strafrechter wordt onderworpen. Slechts een
deel van alle resultaten van de onderzoekshandelingen en opsporingactiviteiten
van politie en openbaar ministerie wordt gebruikt in de strafzaken die aan
de strafrechter worden voorgelegd. Wij menen echter dat daaraan niet de conclusie
behoeft te worden verbonden dat een onafhankelijke commissie belast zou moeten
worden met het toezicht op de uitoefening van (bijzondere) opsporingsbevoegdheden.
Juist omdat het geregeld voorkomt dat de inzet van opsporingsbevoegdheden
niet meer achteraf door de strafrechter wordt getoetst, gelden er andere waarborgen.
Wij wijzen in dit verband op de toetsing binnen het openbaar ministerie door
de centrale toetsingscommissie en het College van procureurs-generaal, op
de notificatieverplichting als voorzien in artikel 126bb Sv en op het bestaan
van beklagrecht bij de toepassing van veel opsporingsbevoegdheden. Daarnaast
kan elke burger aanspraak maken op kennisneming van de gegevens die (mogelijk)
over hem worden verwerkt bij de politie of het openbaar ministerie. Aangaande
de bijzondere bevoegdheden tot opsporing van terroristische misdrijven brengen
wij nog graag in herinnering dat de minister van Justitie uw Kamer bij gelegenheid
van de plenaire behandeling van het desbetreffende wetsvoorstel (30 164)
heeft toegezegd de werking van de nieuwe wetgeving te zullen monitoren en
daarover het parlement jaarlijks te zullen informeren (Kamerstukken I 2006/2007,
blz. 5218 e.v.). Het WODC heeft daartoe een monitor ontwikkeld. De rapportages
op basis van dit instrument zullen inzicht kunnen geven in de toepassing van
deze wetgeving en de effectiviteit van de bestaande waarborgen voor een proportioneel
gebruik van de ruimere opsporingsbevoegdheden.De leden van de CDA-fractie vinden het een belangrijk gemis dat in de
stukken niet of nauwelijks uiteengezet wordt dat de maatregelen inderdaad
kortdurend zullen kunnen zijn. Zij vragen de regering welke feiten of omstandigheden zich moeten voordoen vooraleer de minister gehouden
is tot intrekking over te gaan.Het gaat om preventieve maatregelen; de duur ervan is primair afhankelijk
van de vraag of zij deze preventieve doelstelling nog steeds dienen. De wettelijke
periode van drie maanden voor de oorspronkelijke beschikking en voor de verlengingsbeschikkingen
heeft dan ook in de allereerste plaats tot doel te bewerkstelligen dat ten
minste eens per drie maanden – in het belang van betrokkene –
een nieuwe integrale afweging wordt gemaakt ten aanzien van de noodzaak van
(het voortduren van) de maatregel. Indien betrokkene zijn gedrag niet wijzigt,
blijft de van hem uitgaande dreiging bestaan en zal er dus steeds een grond
zijn voor verlenging, met inachtneming van het maximum van twee jaar. Het
kan evenwel niet worden uitgesloten dat betrokkene, al dan niet als direct
gevolg van de opgelegde maatregelen, zijn gedrag in positieve zin wijzigt.
Als door objectieve informatie van bijvoorbeeld de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
wordt bevestigd dat er van betrokkene geen aantoonbare dreiging meer uitgaat,
is er aanleiding de maatregel in te trekken. Andere nieuwe feiten en omstandigheden
die nopen tot intrekking, zijn bijvoorbeeld: vertrek uit Nederland, het in
voorlopige hechtenis nemen van betrokkene omdat hij wordt verdacht van een
misdrijf, of een andere vorm van vrijheidsbeneming zoals gedwongen opname
in een psychiatrisch ziekenhuis. Het gaat dus niet alleen om die gevallen
waarin betrokkene zijn gedrag heeft verbeterd, maar ook om alle gevallen waarin
er geen redelijk belang meer is een bestuurlijke maatregel te laten voortduren.De leden van de CDA-fractie hebben bedenkingen bij de wijze waarop de
afwijzing van aanvragen en de intrekking van beschikkingen in dit wetsvoorstel
wordt gerealiseerd. In het bijzonder vinden deze leden het ongelukkig dat
het betrokken bestuursorgaan zowel bestuursrechtelijk als civielrechtelijk
verantwoordelijk is. Zij vragen waarom niet is gedacht aan een aanwijzingsbevoegdheid
voor de minister in individuele gevallen, en vragen of de bewindslieden bereid
zijn om na de evaluatie en onafhankelijk van die evaluatie een dergelijke
formule over drie jaar nader te bezien.In de memorie van toelichting heeft de regering gesteld dat de verantwoordelijkheid –
en daarmee de civielrechtelijke aansprakelijkheid voor de intrekking van een
beschikking die achteraf door de rechter onrechtmatig is verklaard, in beginsel
ligt bij het bestuursorgaan dat het besluit heeft genomen. De wettelijk vereiste
verklaring van geen bezwaar van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
is – zo wordt in de memorie van toelichting gesteld – geen reden
om bij voorbaat uit te gaan van volledige aansprakelijkheid van de staat voor
de gevolgen van een eventuele onrechtmatigheid van het besluit dat na verlening
van die verklaring van geen bezwaar is genomen. Men moet hierin niet meer
lezen dan er staat, en zeker niet dat de regering de aansprakelijkheid bij
voorbaat volledig legt bij het bestuursorgaan dat het besluit heeft genomen.
Van geval tot geval zal moeten worden bezien wie aansprakelijk is, en hoever
ieders aansprakelijkheid reikt, waarbij het vanzelfsprekende uitgangspunt
is dat ieder bestuursorgaan verantwoordelijk is voor zijn eigen besluiten:
de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is verantwoordelijk
voor het afgeven van de verklaring van geen bezwaar, het betrokken bestuursorgaan
is verantwoordelijk voor de uiteindelijke intrekking van de beschikking. Indien
hieruit een civielrechtelijke aansprakelijkheid zou voortvloeien, moet per
geval worden bezien hoe die aansprakelijkheid tussen enerzijds de Staat der
Nederlanden en anderzijds de (publiekrechtelijke) rechtspersoon waarvan het
betrokken bestuursorgaan onderdeel is, moet worden verdeeld.Er is afgezien van een aanwijzingsbevoegdheid voor de minister, omdat
deze aldus rechtstreeks verantwoordelijk zou worden voor de uitoefening van
bevoegdheden en de uitvoering van wet- en regelgeving waarvan het de
minister in veel gevallen aan de noodzakelijke kennis ontbreekt om een integrale
afweging te kunnen maken. Niettemin zeggen wij toe dat wij, mede aan de hand
van de praktijkervaringen, de mogelijkheden en modaliteiten van een aanwijzingsbevoegdheid
zullen betrekken bij de evaluatie over drie jaar. Wij zien geen reden om dat
los van de evaluatie te doen.De leden van de CDA-fractie vragen de regering om een beschouwing te wijden
aan de lading van het begrip «nationale veiligheid» gehanteerd
in dit wetsvoorstel en in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
2002 (Wiv 2002) ten opzichte van die in de Wet politiegegevens waar (tevens)
gesproken wordt van «zwaarwegende algemene belangen».Ook de leden van de fractie van de PvdA hebben vragen voor de inhoud en
reikwijdte van het begrip nationale veiligheid.Het gebruik van het begrip nationale veiligheid in het wetsvoorstel heeft
eerst en vooral tot doel het te beschermen belang – en daarmee het doel
van de bestuurlijke maatregelen – te omschrijven. Het begrip nationale
veiligheid is ontleend aan het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten
van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). In het EVRM is het begrip «nationale
veiligheid» een van de doelcriteria op grond waarvan beperkingen mogelijk
zijn op het daar gegarandeerde recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer
ex artikel 8 dan wel het recht op bewegingsvrijheid ex artikel 2 van het vierde
Protocol. Overigens bestaat er over de inhoud en de reikwijdte van dit begrip
als zodanig geen jurisprudentie van het Europese Hof voor de rechten van de
mens. Wel heeft het Europese Hof verschillende uitspraken gedaan waarbij de
nationale veiligheid aan de orde was. Uit deze uitspraken kan worden opgemaakt
dat de nationale veiligheid in het geval van het verrichten van terroristische
activiteiten in het geding is.Het begrip nationale veiligheid wordt in de Wiv 2002 gebruikt als overkoepelend
begrip voor de activiteiten van de beide inlichtingen- en veiligheidsdiensten
(AIVD en MIVD) en heeft daar in beginsel dezelfde betekenis en reikwijdte
als in het onderhavige wetsvoorstel. Voor een uitgebreide uiteenzetting over
dit begrip kan worden verwezen naar de wetsgeschiedenis van de Wiv 2002, in
het bijzonder naar de nota naar aanleiding van het verslag (Kamerstukken II
1999/2000, 25 877, nr. 8, blz. 18–20). Een nadere invulling
van het begrip nationale veiligheid geschiedt door de – wettelijke verplichte –
aanduiding van de aandachtsgebieden waarop de diensten zich in het afgelopen
en het lopende jaar richten in hun respectievelijke jaarverslagen (zie artikel
8 Wiv 2002).Het in de Wet politiegegevens gebruikte begrip «zwaarwegend algemeen
belang» omvat (veel) meer dan alleen de nationale veiligheid. De Wet
politiegegevens biedt de mogelijkheid om politiegegevens aan derden te verstrekken
in het kader van samenwerkingsverbanden met andere personen of instanties
en in incidentele gevallen (artikelen 18 tot en met 20). Voor beide verstrekkingsgronden
geldt dat de verstrekking noodzakelijk moet zijn met het oog op een zwaarwegend
algemeen belang en dat de verstrekking overeenstemt of verenigbaar is met
het doel waarvoor de politie de gegevens zelf verwerkt. Blijkens de memorie
van toelichting is het criterium van het zwaarwegend algemeen belang ontleend
aan artikel 8, vierde lid, van de Richtlijn nr. 95/46/EG van het Europees
Parlement en de Raad van de Europese Unie betreffende de bescherming van natuurlijke
personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende
het vrije verkeer van die gegevens (PbEG van 24 oktober 1995, L 281).
Ter implementatie van deze richtlijn is dit criterium neergelegd in artikel
23, eerste lid, onder e, van de Wet bescherming persoonsgegevens. Gelet op
artikel 8, tweede lid, van het EVRM, dient onder het begrip zwaarwegend algemeen
belang te worden verstaan het belang van de nationale veiligheid, de openbare
veiligheid of het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden
en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of
de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen (Kamerstukken
II 2005/06, 30 327, nr. 3, blz. 74). Hieruit kan worden afgeleid
dat het begrip nationale veiligheid in de Wet politiegegevens een voorbeeld
is van een zwaarwegend algemeen belang dat, na afweging van de belangen, een
beperking van het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer rechtvaardigt.De leden van de CDA-fractie vragen in dit verband voorts hoe het in dit
wetsvoorstel voorziene complex van mogelijke maatregelen zich verhoudt tot
die waartoe onlangs is besloten onder de noemer «Strategie nationale
veiligheid».De Strategie nationale veiligheid richt zich op de bescherming van de
samenleving en bevolking op eigen grondgebied tegen interne en externe dreigingen.
In de strategie is een overzicht opgenomen van negen dreigingen zoals die
thans zijn geïdentificeerd; terrorisme is daarbij benoemd als een van
de bedreigingen van de nationale veiligheid. De bedoelde werkwijze stelt het
kabinet in staat om te bepalen welke dreigingen de nationale veiligheid in
gevaar kunnen brengen en hoe op die dreigingen kan worden geanticipeerd (ongeacht
de aard en herkomst ervan). De bevoegdheden in het onderhavige wetsvoorstel
kunnen worden gezien als maatregelen die tot doel hebben te voorkomen dat
de dreiging van terrorisme zich manifesteert.De leden van de CDA-fractie vragen voorts of de in artikel 2 genoemde
maatregelen ook minderjarigen betreffen, en zo ja, wat dan de positie is van
ouders, verzorgers en/of gezinsvoogd.Minderjarigen worden niet uitgesloten van de maatregelen. Gelet op de
aard van de gedragingen en de dreiging die van betrokkene moet uitgaan, is
het vrijwel uitgesloten dat een maatregel aan jeugdigen jonger dan zestien
jaar zal worden opgelegd, en mag ervan uit worden gegaan dat slechts in uitzonderlijke
gevallen een maatregel aan een zestien- of zeventienjarige zal worden opgelegd.
De minderjarige is zelf verantwoordelijk voor het naleven van een opgelegde
maatregel en voor de strafrechtelijke gevolgen van het niet-naleven van een
maatregel. De bepalingen inzake het jeugdstrafrecht (Titel VIII A van het
Wetboek van Strafrecht) zijn alsdan van toepassing. De positie van ouders,
verzorgers of voogden is niet anders dan te doen gebruikelijk bij minderjarigen.Deze leden vragen wat het nut is van de aanduiding ondersteuning in het
criterium «een persoon die op grond van zijn gedragingen in verband
kan worden gebracht met terroristische activiteiten of de ondersteuning daarvan».Bij ondersteuning moet worden gedacht aan het behulpzaam zijn bij het
verrichten van terroristische activiteiten door een ander of het verschaffen
van gelegenheid, middelen of inlichtingen tot het verrichten van terroristische
activiteiten door een ander. Ondersteuning ligt inderdaad dicht aan tegen
het strafrechtelijke begrip «deelneming». Zoals ook al in antwoord
op eerdere vragen van deze leden is gesteld, gaat het bij de bestuurlijke
maatregelen evenwel om personen die (nog) niet strafrechtelijk kunnen worden
aangepakt, omdat er nog geen sprake is van een redelijk vermoeden van schuld
aan een strafbaar feit. Van «deelneming» of «medeplichtigheid»
aan een strafbaar feit is dus nog geen sprake. Niettemin acht de regering
het gewenst dat aan personen die men in strafrechtelijke zin zou kunnen aanmerken
als medeplichtigen indien er een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar
feit zou zijn, een bestuurlijke maatregel kan worden opgelegd. De toevoeging
van het begrip ondersteuning heeft derhalve naar het oordeel van de regering
wel degelijk een zelfstandige betekenis.De leden van de CDA-fractie vragen of het niet beter ware geweest in de
wet zelf op te nemen dat er sprake moet zijn een van een samenstel van gedragingen
waaruit een bepaald patroon naar voren komt.Het wettelijke criterium is «een persoon die op grond van zijn gedragingen
in verband kan worden gebracht met terroristische activiteiten of de ondersteuning
daarvan». Het gebruik van het meervoud wijst er al op dat een enkele
gedraging onvoldoende grond is om een maatregel op te leggen. Dat het moet
gaan om een samenstel van gedragingen waaruit een bepaald patroon naar voren
komt, ligt naar ons oordeel besloten in het vereiste dat een persoon op grond van zijn gedragingen in verband
kan worden gebracht met terroristische activiteiten of de ondersteuning
daarvan. Mocht daarover toch nog onduidelijkheid kunnen bestaan, dan valt
uit de wetsgeschiedenis ondubbelzinnig af te leiden hoe dit criterium moet
worden geïnterpreteerd.Ook vragen deze leden hoe zij het «doorgaans» moeten interpreteren
dat in de nota naar aanleiding van het verslag is vermeld op blz. 4.Deze leden verwijzen naar de volgende zin: «Ten aanzien van de term «gedragingen»
wijzen wij erop dat het doorgaans niet gaat om een enkele gedraging, maar
om een samenstel van gedragingen waaruit een bepaald patroon naar voren komt
dat een bedreiging oplevert van de nationale veiligheid». Teruglezend
moeten wij constateren dat het woord «doorgaans» hier ten onrechte
is gebruikt. Een enkele gedraging kan op zichzelf beschouwd geen grond vormen
voor het opleggen van een bestuurlijke maatregel als bedoeld in het onderhavige
wetsvoorstel. Een dergelijke grond kan alleen gevonden worden in de samenhang
van een bepaalde gedraging met andere gedragingen.De leden van de CDA-fractie vragen of zij het goed begrijpen wanneer zij
opmerken dat de gedragingen, bedoeld in artikel 2, ook altijd aanwijzingen
opleveren in de zin van wetsvoorstel 30 164. Daarnaast vragen zij of
gedragingen ook minder kunnen opleveren dan aanwijzingen.De genoemde begrippen hebben een verschillende betekenis en functie. Wetsvoorstel
30 164 betreft wijzigingen in het Wetboek van Strafvordering met het
oog de verruiming van de mogelijkheden tot opsporing en vervolging van terroristische
misdrijven, welke wijzigingen op 1 februari 2007 in werking zijn getreden
(wet van 20 november 2006, Stb. 580). Het daarin gehanteerde begrip «aanwijzingen»
van een terroristisch misdrijf maakt de toepassing van bijzondere opsporingsbevoegdheden
onder gezag van de officier van justitie mogelijk. Van aanwijzingen is sprake
als de beschikbare informatie feiten en omstandigheden bevat die erop duiden
dat daadwerkelijk een terroristisch misdrijf zou zijn of zal worden gepleegd
(Kamerstukken II 2005/06, 30 164, nr. 12 , blz. 3).De indicatie dat betrokkene in verband kan worden gebracht met terroristische
activiteiten of de ondersteuning daarvan, wordt in het onderhavige wetsvoorstel
gegrond op «gedragingen» van betrokkene. Daarbij gaat het niet
om een enkele gedraging, maar om een samenstel van gedragingen waaruit een
bepaald patroon naar voren komt dat een bedreiging oplevert van de nationale
veiligheid. Het is niet vereist dat binnen dat patroon van gedragingen concrete
strafbare feiten te ontwaren zijn. Dat betekent ook dat er nog geen aanwijzingen
behoeven te zijn die op een terroristisch misdrijf duiden op grond waarvan
de inzet van bijzondere opsporingsbevoegdheden mogelijk is.Op blz. 12 van de memorie van toelichting wordt opgemerkt dat de bestuurlijke
maatregelen – in vergelijking met de vrijheidsbenemende maatregelen
uit het strafrecht – gepaard gaan met een minder indringende inmenging
in de grondrechten van betrokkenen. Er wordt daar niet, zoals deze leden veronderstellen,
de vergelijking getrokken met strafvorderlijke maatregelen zoals de inzet
van bijzondere opsporingsbevoegdheden, maar met vrijheidsbenemende maatregelen
zoals de voorlopige hechtenis. De bestuurlijke maatregelen hebben een vrijheidsbeperkend
karakter en zijn daarom minder ingrijpend voor de betrokkene.De leden van de CDA-fractie vragen of er sprake is van een nieuw verbod
waarvoor nieuwe termijnen gaan lopen, indien uit een persoonsverbod dat verscheidene
personen betreft, een persoon wordt geschrapt. Dezelfde vraag hebben zij bij
een gebiedsverbod dat betrekking heeft op verscheidene objecten of locaties,
en bij een combinatie van verboden en meldingsplicht.Artikel 3 kent de mogelijkheid een opgelegde maatregel tussentijds te
wijzigen, zowel ten gunste als ten nadele van betrokkene. In alle gevallen
waarin van deze mogelijkheid gebruik wordt gemaakt, gaat het om het tussentijds
wijzigen van een opgelegde maatregel, en niet om een nieuwe maatregel waarvoor
nieuwe termijn gaan lopen.Deze leden vragen de regering een voorbeeld te geven van een situatie
waarin een schriftelijke beslissing niet mogelijk is. Tevens vragen zij de
regering toe te lichten waarom het denkbaar is dat een schriftelijke vastlegging
toch enkele dagen moet duren.Slechts in uitzonderlijke gevallen zal het niet mogelijk zijn een maatregel
schriftelijk op te leggen. Gedacht kan worden aan een onverwachte vrijspraak
of een onverwacht ontslag uit voorlopige hechtenis van een persoon die overigens
wel voldoet aan de criteria van het onderhavige wetsvoorstel. In zo’n
geval kan het noodzakelijk zijn terstond een gebiedsof persoonsverbod op te
leggen, waarbij de tijd om de beslissing vooraf op schrift te stellen, ontbreekt.
De beslissing moet vervolgens wel «onverwijld» op schrift worden
gesteld en op de gebruikelijke wijze aan betrokkene bekend worden gemaakt
(artikel 3, zesde lid). Blijkens de nota naar aanleiding van het verslag wijst
het begrip «onverwijld» op een zeer korte tijdspanne, in ieder
geval niet langer dan enkele dagen. Het lijkt overigens niet goed denkbaar
dat het op schrift stellen en bekend maken van de beslissing daadwerkelijk
enkele dagen zal duren. Er zal altijd naar worden gestreefd dat nog dezelfde
dag of uiterlijk de volgende dag te doen.De leden van de PvdA-fractie ondersteunen
de wenselijkheid om preventief op te kunnen treden tegen dreigende terroristische
activiteiten. Zij hebben echter reserves bij de strategie van het wetsvoorstel
bij de (onbedoelde) effecten van de maatregelen op de radicalisering van de
betrokkene zelf, diens vriendenkring, familie, relaties en sympathisanten
in de maatschappij in den brede.Uiteraard wordt een besluit over de onderhavige maatregelen op zorgvuldige
wijze voorbereid. Naast informatie – niet alleen van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten maar ook van de politie, het openbaar ministerie etc. –
over de dreiging die van een persoon uitgaat, worden ook de (hoofd- en neven)effecten
van een maatregelen meegewogen. De kans op (versterking van) radicalisering
is een van die aspecten. Wij zullen ons daarbij laten adviseren door de lokale
autoriteiten. Daarbij is uiteraard niet uitgesloten dat, nadat een integrale
afweging heeft plaatsgevonden, geoordeeld wordt dat de dreiging van dien aard
is dat het nemen van preventieve maatregelen moet prevaleren. Het belang van
prudent optreden en een terughoudend gebruik van preventieve bevoegdheden,
zoals de leden van de PvdA-fractie benadrukken, wordt daarbij door ons onderschreven.
Overigens is niet uitgesloten dat het lokale bestuur flankerende voorzieningen
treft die de kans op toename van radicalisering verkleinen. Deze voorzieningen
kunnen zich niet alleen op de betrokken persoon richten, maar ook op diens
omgeving. Wij zullen ons bij elk besluit daarover verstaan met de burgemeester
van de woonplaats van de betrokkene.Deze leden vrezen dat de symboliek van maatregelen die erop neerkomen
dat de methodes van de politiestaat worden ingezet door de rechtsstaat, averechts
kan werken.Voor zover van deze opmerking van deze leden de suggestie mocht uitgaan
dat met het wetsvoorstel methodes van de politiestaat worden geïntroduceerd,
wil de regering dit met klem ontkennen. De maatregelen zijn getoetst aan de
Grondwet en het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens
en de fundamentele vrijheden. De maatregelen zijn met tal van waarborgen omringd
en zijn onderhevig aan controle door de onafhankelijk rechter.Deze leden zijn ook bezorgd over de open omschrijvingen van de termen
waaronder de bevoegdheden worden ingezet, en de moeilijkheid die de rechter
zal hebben om zulke open termen te toetsen in het door de regering correct
aangeduide rechtsstatelijke en mensenrechtelijke kader.Wij wijzen deze leden erop dat de genoemde termen alsmede het kader ervan
uitvoerig zijn toegelicht in de parlementaire stukken. Bij de toetsing van
het besluit zal de rechter zijn oordeel vormen mede tegen de achtergrond van
deze begripsafbakeningen. Bij elk besluit zullen wij – de motiveringsplicht
uit de Algemene wet bestuursrecht (Awb) gebiedt hier ook toe – de noodzaak
van de getroffen maatregelen toelichten in het perspectief van de regeling.
De rechter zal toetsen of de maatregel past binnen de reikwijdte van de wet.De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering meer kan zeggen over
het in de memorie van toelichting (blz. 13) vermelde risico van discriminatoire
toepassing van de maatregelen.Zoals in de memorie van toelichting is verwoord, is de regering van oordeel
dat er geen enkele reden is om aan te nemen dat specifieke bevolkingsgroepen
disproportioneel getroffen zullen worden door de voorgestelde maatregelen.
In aanvulling daarop hechten wij eraan te benadrukken, zoals eerder gedaan
in de nota naar aanleiding van het verslag (Kamerstukken II 2006/07, 30 566,
nr. 6, blz. 5–6), dat het voorstel voorziet in formele toepassingcriteria
die zijn gericht op gedragingen van personen. Het gaat er niet om wie iemand
is, het gaat erom wat iemand doet. Dit biedt evenals bij de toepassing van
andere interveniërende overheidsmaatregelen de primaire waarborg tegen
willekeurig of discriminatoir optreden en stigmatisering. Daarnaast voorziet
het voorstel in rechtsbeschermingsmogelijkheden waarmee eventuele onjuistheden
in de wetstoepassing kunnen worden gecorrigeerd. Ook anderszins zijn er instellingen
die het feitelijk handelen van betrokken ambtenaren kunnen toetsen, zoals
klachtencommissies en in het bijzonder de Nationale ombudsman. Hier gaat ook
een preventieve werking van uit. Bovenal, zo hebben wij ook eerder benadrukt,
is het evenwel de professionaliteit van de betrokken ambtenaren zelf die garandeert
dat zij in de uitoefening van hun functie behoorlijk handelen. Van een risico
voor discriminatoire toepassing of een voedingsbodem voor radicalisering en
stigmatisering is in zoverre dan ook volstrekt geen sprake. Dat er mogelijk
personen zullen zijn die zich door maatregelen, gericht tegen hen of hun naasten,
gediscrimineerd voelen of daarin aanleiding zien tot verdere radicalisering,
martelaarschap of (vermeende) discriminatoire toepassing, valt evenwel uiteraard
nooit uit te sluiten, evenmin als dat bij ander dwingend overheidshandelen
het geval is. Voor wat betreft het aan de kaak stellen van (vermeende) discriminatoire
praktijken zijn er waarborgen om daartegen in verweer te komen, zoals hiervoor
aangegeven. Om daarnaast de genoemde radicalisering effectief te bestrijden,
volgt het kabinet een beleid dat gestoeld is op drie sporen, te weten: versterking
van de binding aan de samenleving, het vergroten van de weerbaarheid van de
samenleving en het actief ingrijpen. Wij verwijzen daarvoor naar het eerdergenoemde
Actieplan polarisatie en radicalisering 2007–2011.De leden van de PvdA-fractie vragen onder welke omstandigheden de bestuursrechter
inzage kan krijgen in achterliggende gegevens die het besluit van de minister
dragen.In het kader van het onderhavige wetsvoorstel kan de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties in overeenstemming met de minister
van Justitie op basis van artikel 2 een bestuurlijke maatregel opleggen. Indien
tegen het besluit van de minister beroep is ingesteld bij de bestuursrechter,
is het onder bepaalde omstandigheden mogelijk om uitsluitend de rechter inzage
te verlenen in de achterliggende gegevens. In het kader van de beroepsprocedure
zijn partijen op grond van artikel 8:27 en 8:28 van de Awb desgevraagd verplicht
alle inlichtingen aan de rechtbank te verschaffen. Het moge duidelijk zijn
dat er een uitzondering dient te worden gemaakt, voor zover de minister beschikt
over vertrouwelijk informatie. Hierin voorziet artikel 8:29 van de Awb. Met
een beroep op gewichtige belangen, waaronder begrepen de nationale veiligheid,
kunnen partijen die verplicht zijn inlichtingen te verstrekken, deze weigeren
dan wel de rechtbank mededelen dat uitsluitend zij van de inlichtingen kennis
zal kunnen nemen. Indien de rechtbank dit beroep gerechtvaardigd acht, vervalt
de verplichting gegevens te verstrekken. Slechts indien de andere procespartij
daartoe toestemming verleent, kan de rechtbank mede op grond van deze inlichtingen
uitspraak doen. In de regel blijkt die toestemming ook te worden verleend,
in welk geval de rechter in staat is een volledige toetsing te verrichten
(zie o.a. ABRvS 18 september 2006, AB 2007, 62 inzake ongewenstverklaring
van een vreemdeling op grond van een ambtsbericht van de AIVD). Blijkens de
bestaande jurisprudentie in het vreemdelingenrecht inzake het weigeren van
toestemming om uitsluitend de rechter te laten kennisnemen van de bepaalde
informatie, komt het weigeren van toestemming om mede op grondslag van die
vertrouwelijke informatie uitspraak te doen, in beginsel voor risico van de
appellant (ABRvS 23 juni 2003, JV 2003/341, NAV 2003/236). Zoals wij
eerder in de memorie van toelichting hebben aangegeven, hebben wij geen reden
om aan te nemen dat dit bij de toetsing door de bestuursrechter van een maatregel,
genomen op grond van dit wetsvoorstel, tot een ander resultaat zou leiden.
Het spreekt vanzelf dat wij de ontwikkelingen in de jurisprudentie nauwgezet
zullen volgen.Verstrekking van inlichtingen of het inzenden van stukken zal alleen geschieden
indien de geheimhouding op voorhand gewaarborgd is. Daarover dient de rechtbank
derhalve eerst uitspraak te doen. Over de precieze invulling worden vervolgens
nadere afspraken gemaakt met de rechtbank. Indien de rechtbank van oordeel
is dat de minister ten onrechte weigert inlichtingen te verschaffen of stukken
over te leggen, kan de rechtbank daaruit de gevolgtrekkingen maken die haar
geraden voorkomen (artikel 8:31 van de Awb).Naast de artikelen 8:27 en 8:28 van de Awb is het mogelijk dat de rechtbank
in het kader van het vooronderzoek de minister verzoekt schriftelijk inlichtingen
te geven en onder hem berustende stukken in te zenden (artikel 8:45 van de
Awb). De minister is als bestuursorgaan verplicht hieraan gehoor te geven,
zij het dat artikel 8:29 van de Awb van overeenkomstige toepassing is.Deze leden vragen voorts of het onder bepaalde omstandigheden en bepaalde
waarborgen mogelijk is ook de advocaat van de betrokkene te informeren.Waar het gaat om staatsgeheime informatie is dit niet mogelijk. De aard
van deze informatie verzet zich ertegen dat deze wordt gedeeld met de advocaat
van de wederpartij; deze informatie geeft immers zicht op de wijze waarop
de informatie is verkregen en vanuit welke bronnen informatie afkomstig is.De leden van de PvdA-fractie vragen naar de inhoud en strekking van het
begrip nationale veiligheid.Wij verwijzen deze leden daarvoor naar antwoord op een vraag van dezelfde
strekking van de leden van de fractie van het CDA.De leden van de PvdA-fractie merken op dat het begrip «terroristische
activiteiten of de ondersteuning daarvan» niet nader is omschreven en vragen naar aanleiding daarvan om uit te leggen hoe dit begrip kan
worden afgebakend van de thans in de strafrechtelijke terrorismewetgeving
gehanteerde begrippen.Het in artikel 2, eerste lid, van het wetsvoorstel gebruikte begrip «terroristische
activiteiten en de ondersteuning daarvan» is naar onze mening voldoende
nauwgezet omschreven in de memorie van toelichting (en in aanvulling daarop
in de nota naar aanleiding van het verslag). Hoewel niet rechtstreeks is aangesloten
bij het strafrechtelijk begrippenkader (terroristisch misdrijf en terroristisch
oogmerk als bedoeld in de artikelen 83 en 83a Sr), is daarmee wel een verband
gelegd. Aangegeven is dat terroristische misdrijven zoals omschreven in artikel
83 Sr in ieder geval moeten worden aangemerkt als terroristische activiteiten,
maar dat het begrip terroristische activiteiten ruimer is. Als richtsnoer
kan gelden dat het moet gaan om (ondersteuning van) activiteiten die worden
verricht met een terroristisch oogmerk als bedoeld in artikel 83a Sr. In dat
artikel wordt onder terroristisch oogmerk verstaan: het oogmerk om de bevolking
of een deel der bevolking van een land ernstige vrees aan te jagen, dan wel
een overheid of internationale organisatie wederrechtelijk te dwingen iets
te doen, niet te doen, of te dulden, dan wel de fundamentele politieke, constitutionele,
economische of sociale structuren van een land of een internationale organisatie
ernstig te ontwrichten of te vernietigen. Voor een nadere toelichting bij
het terroristisch oogmerk verwijzen wij naar de wetsgeschiedenis van de Wet
terroristische misdrijven, in het bijzonder de memorie van toelichting en
de nota naar aanleiding van het verslag (Kamerstukken II 2001/02, 28 463,
nr. 3, blz. 2–4, respectievelijk nr. 7, blz. 5–7). Deze ruimere
reikwijdte betekent dat ook handelingen die (nog) niet als (terroristisch)
misdrijf kunnen worden gekwalificeerd, onder het bereik van het wetsvoorstel
kunnen vallen, bijvoorbeeld handelingen die kunnen wijzen op voorbereiding
van een terroristische aanslag zonder dat er sprake is van strafbare samenspanning
of strafbare voorbereidingshandelingen.Voorts vragen deze leden naar het verschil tussen enerzijds de ondersteuning
van terroristische activiteiten en anderzijds de strafbare samenspanning of
de overige strafbare voorbereidingshandelingen.Zoals ook reeds in antwoord op vragen van de leden van de CDA-fractie
is gesteld, moet bij ondersteuning worden gedacht aan het behulpzaam zijn
bij het verrichten van terroristische activiteiten door een ander of het verschaffen
van gelegenheid, middelen of inlichtingen tot het verrichten van terroristische
activiteiten door een ander. Ondersteuning heeft daarmee, naast raakvlakken
met deelneming, ook raakvlakken met samenspanning en strafbare voorbereiding
van een (zware) commune misdrijven. Op grond van de Wet terroristische misdrijven
zijn (daarnaast) strafbaar gesteld de samenspanning tot de ernstigste terroristische
misdrijven en de voorbereiding van terroristische misdrijven waartoe ook samenspanning
strafbaar is gesteld (vgl. artikel 96, tweede lid, Sr). Samenspanning bestaat
zodra twee of meer personen overeengekomen zijn om het misdrijf te plegen
(artikel 80 Sr). Daarbij staat niet een misdrijf centraal, maar het misdrijf
waartoe samenspanning strafbaar is gesteld. Vereist is derhalve een concrete
afspraak om het misdrijf te plegen. De vraag van de leden van de PvdA-fractie
of in het tweede voorbeeld dat wordt genoemd op blz. 18 van de memorie van
toelichting (waarin iemand zijn huis openstelt voor samenkomsten met personen
die eveneens radicaal-islamitische denkbeelden aanhangen) al van strafbare
samenspanning sprake is, beantwoorden wij dan ook ontkennend. In het onderhavige
wetsvoorstel is het vermoeden van een concrete afspraak om een misdrijf te
plegen niet noodzakelijk om een maatregel te kunnen opleggen. Ondersteuning
van terroristische activiteiten behoeft evenmin te impliceren dat betrokkene
ook daadwerkelijk het oogmerk heeft om een terroristisch misdrijf voor te
bereiden of te bevorderen. De ondersteuning van terroristische activiteiten
vestigt dikwijls nog geen strafrechtelijke aansprakelijkheid, juist
omdat het vereiste van een relatie tot een strafbaar feit niet wordt gesteld.
Wij menen dat op de hierboven geschetste wijze de in het wetsvoorstel voorgestelde
preventieve bestuurlijke maatregelen om terrorisme te bestrijden, voldoende
worden afgebakend ten opzichte van het strafrecht.De leden van de PvdA-fractie vragen of de minister de passage over de
CT Infobox kan uitbreiden met een reactie op het rapport van de commissie
van toezicht nr. 12 waarin gesteld wordt dat nadere regelgeving over de CT
Infobox wenselijk is.Voor de reactie op dit rapport verwijzen wij deze leden naar de brief
van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de Tweede
Kamer van 10 april 2007 (Kamerstukken II 2006/07, 29 924 en 29 754,
nr. 16).Deze leden vragen hoe groot maximaal het gebied kan zijn waarbinnen een
betrokkene niet mag komen, en hoe groot maximaal de kring van personen kan
zijn bij wie een betrokkene uit de buurt moet blijven. Zou het ook kunnen
gaan om «alle overheidsfunctionarissen», zo willen zij weten.
Voorts vragen zij welke factoren de frequentie (en dus de hinder) van de meldingsplicht
bepalen.De omvang van het gebiedsverbod hangt af van de aard en de ernst van de
dreiging die van betrokkene uitgaat. Daarbij moet altijd het vereiste van
proportionaliteit in acht worden genomen: het gebiedsverbod mag niet verder
gaan dan noodzakelijk is met het oog op de bescherming van de nationale veiligheid.
Het moge duidelijk zijn dat een gebiedsverbod dat zich uitstrekt tot heel
Nederland met uitzondering van de woonplaats van betrokkene nimmer aan de
eis van proportionaliteit zal kunnen voldoen, nog daargelaten dat men in een
dergelijk geval toch moeilijk kan spreken van «een bepaald gedeelte
van Nederland». Hieraan kan nog worden toegevoegd dat, als de aanwijzingen
kennelijk nog zo vaag zijn dat er geen enkele specificatie kan worden gegeven
van het object of gebied waar de bijzondere belangstelling van betrokkene
naar uitgaat, er naar alle waarschijnlijkheid ook niet voldoende grond zal
zijn om een bestuurlijke maatregel op te leggen. Anderzijds, indien er zeer
sterke aanwijzingen zijn dat betrokkene op korte termijn zal toeslaan, al
is nog niet duidelijk waar, dan zal er hoogstwaarschijnlijk ook een grond
zijn om betrokkene strafrechtelijk aan te pakken en hem als verdachte in voorlopige
hechtenis te nemen.De eis van proportionaliteit geldt ook voor de kring van personen bij
wie betrokkene niet in de buurt mag komen. Daarnaast moet naleving van het
persoonsverbod voor betrokkene natuurlijk uitvoerbaar zijn, evenals de handhaving
ervan door de politie. De personen op wie het verbod betrekking heeft, zullen
altijd met hun naam of ambt worden aangeduid. Het is niet mogelijk personen
als groep aan te wijzen. Het verbod kan bijvoorbeeld wel betrekking hebben
op een met name genoemd Tweede Kamerlid, maar niet op «alle Tweede Kamerleden»
en al helemaal niet op «alle overheidsfunctionarissen». In het
laatste geval zou naleving van het verbod door betrokkene overigens ook een
volstrekt onmogelijke opgave zijn.Ook voor de meldingsplicht geldt dat deze proportioneel moet zijn; dat
geldt zowel voor de frequentie als voor de duur van de meldingsplicht, waarbij
er tevens een verband tussen beide bestaat. Als het zou gaan om een bestuurlijke
maatregel voor korte duur, bijvoorbeeld een gebiedsverbod voor enkele dagen
in combinatie met een meldingsplicht vanwege de dreiging die van betrokkene
uitgaat in verband met een groot publieksevenement, dan is voorstelbaar dat
betrokkene zich gedurende die dagen meermalen moet melden. Wanneer het gaat
om een bestuurlijke maatregel voor langere duur zal een dergelijke ingrijpende
meldingsplicht al gauw disproportioneel zijn.De leden van de PvdA-fractie vragen hoe de regering de vrees van de NVvR
beoordeelt dat rechters niet in staat zullen zijn om hun toetsende rol uit
te voeren met behulp van de beschikbare informatie. Als rechters feitelijk
met lege handen staan tegenover vanwege veiligheidsrisico’s afgeschermde
gedeelten van dossiers, kan deze onmacht dan geen maatschappelijke processen
van tegenzin en radicalisering voeden, zo vragen zij verder.Uit het advies van de NVvR blijkt dat de zorgen van de NVvR voornamelijk
de van de AIVD afkomstige informatie betreffen. Wij hechten eraan op te merken
dat het besluit tot het opleggen van een bestuurlijke maatregel zo veel mogelijk
zal worden gebaseerd op informatie van verschillende overheidsdiensten (politie,
openbaar ministerie, IND en andere diensten) en niet uitsluitend op informatie
van de AIVD. Voor zover de motivering van het besluit (mede) is gebaseerd
op gegevens die door de AIVD zijn verstrekt in de vorm van een ambtsbericht
of een advies van de CT Infobox, betreffen dat gegevens waarvan zonder bezwaar
kennis kan worden genomen door zowel de betrokkene als de bestuursrechter.
Bij het opstellen van een ambtsbericht wordt daar op voorhand rekening gehouden.
Gegevens die geheim dienen te blijven, zoals die welke zicht geven op bronnen
en werkwijzen van de dienst, blijven dan ook geheim. Voor de toetsing van
die achterliggende informatie door de bestuursrechter is artikel 8:29 van
de Awb van belang. Wij verwijzen deze leden naar ons antwoord op een eerdere
vraag van hen over de omstandigheden waaronder de bestuursrechter inzage kan
krijgen in de achterliggende stukken.De leden van de PvdA-fractie vragen hoe de door de NVvR gevreesde «open»
opdracht aan de rechter om een juridische toetsing uit te voeren, zich verhoudt
tot de taakverdeling tussen wetgever en rechter volgens de trias politica.De rechter zal een opgelegde maatregel kunnen en moeten toetsen aan het
wettelijke criterium dat voor toepassing van de bevoegdheid tot het opleggen
van een maatregel in artikel 2, eerste lid, van het wetsvoorstel is geformuleerd.
Daarin staat dat de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
in overeenstemming met de minister van Justitie, een nader genoemde maatregel
strekkende tot het beperken van de bewegingsvrijheid kan opleggen, indien:a. zulks noodzakelijk is met het oog op de bescherming van de nationale
veiligheid; énb. betrokkene op grond van zijn gedragingen in verband kan worden gebracht
met terroristische activiteiten of de ondersteuning daarvan.De NVvR heeft in haar advies over het wetsvoorstel opmerkingen gemaakt
over de open formulering van de toetsingsnorm en geadviseerd de criteria te
herzien dan wel aan te scherpen. Naar aanleiding van dat advies zijn zowel
de bewoordingen van het wetsvoorstel als de memorie van toelichting aangescherpt.
De kernbegrippen uit het toepassingscriterium bieden enerzijds een zekere
interpretatieruimte, maar zijn anderzijds zo concreet en zo nauw omschreven
dat zij de rechter voldoende houvast geven om de rechtmatigheid van een bestuurlijke
maatregel ten volle te kunnen toetsen. In de noodzakelijkheidseis is niet
alleen het doel van de maatregel (bescherming van de nationale veiligheid)
neergelegd, maar ook de subsidiariteitstoets en de proportionaliteitstoets.
Bedacht moet worden dat ook het Europese Hof voor de rechten van de mens heeft
erkend dat het voor het nationale recht vrijwel ondoenlijk is voor ieder concreet
geval de norm zo precies te formuleren dat deze geheel is toegesneden op het
desbetreffende geval. Voorts merken wij op dat in artikel 4 van het wetsvoorstel
een voorziening is opgenomen die de rechter in staat stelt ook de omstandigheden
op het moment van toetsing van de aangevochten maatregel mee te wegen (beperkte
ex nuncbeoordeling). Daarmee heeft de wetgever het rechterlijk toetsingskader
en het rechterlijk instrumentarium adequaat vorm gegeven en aldus
de taakverdeling tussen wetgever en rechter in acht genomen.De leden van de PvdA-fractie vragen waarom de regering ervoor kiest alle
bestuursorganen in Nederland de gevoelige bevoegdheid te geven over personen
of organisaties te oordelen en in te schatten of zij een terroristische dreiging
impliceren. Zij willen weten hoe de minister de inspanningen van alle bestuursorganen
in Nederland op dit punt zal coördineren, en welke kosten zijn hiermee
gemoeid zijn.Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel is overwogen of het mogelijk
en wenselijk was de bevoegdheid tot het afwijzen van aanvragen en intrekken
van beschikkingen exclusief bij de minister te leggen. Daartegen bleken echter
principiële en praktische bezwaren te bestaan. Indien deze bevoegdheid
exclusief bij de minister zou worden belegd, dan zou dit een ingrijpende inbreuk
inhouden op de bestaande bevoegdheidsverdeling tussen de verschillende bestuursorganen
en overheidslagen. De minister zou dan immers moeten beslissen over het al
dan niet verlenen van subsidies, vergunningen en ontheffingen die zijn geregeld
in wetgeving waarvoor de minister niet verantwoordelijk is en waarvan deze
geen specifieke kennis heeft, zoals gemeentelijke of provinciale verordeningen
of wetgeving die valt onder de verantwoordelijkheid van een andere minister
of van een zelfstandig bestuursorgaan. De situatie zou zich dan kunnen voordoen
dat een instelling een gemeentelijke subsidie aanvraagt bij het gemeentebestuur,
en vervolgens een afwijzende beschikking ontvangt van de minister.Er is voor gekozen de voorbereiding van deze maatregelen alsmede de uitvoering
ervan in te passen in de bestaande systematiek die de NCTb hanteert rondom
de persoonsgerichte aanpak. Voor wat betreft de werking van deze systematiek
verwijzen wij deze leden naar onder andere de Zesde voortgangsrapportage terrorismebestrijding
van 4 juni 2007 (Kamerstukken II 2006/07, 29 754, nr. 100). Aangezien
het hier naar verwachting gaat om hooguit enkele besluiten per jaar, zijn
de meerkosten verwaarloosbaar.De leden van de VVD-fractie zien het toekennen
van de nodige bevoegdheden aan bestuursorganen in het kader van de bescherming
van de nationale veiligheid en ter bestrijding van terrorisme als nuttig en
aanvullend op de reeds bestaande reeks voorstellen in de strafrechtelijke
sfeer. Wel benadrukken zij – en de regering onderschrijft dit volledig –
dat het hier om bevoegdheden moet gaan met een exceptioneel karakter. In grote
lijnen staan deze leden positief tegenover het wetsvoorstel.Zij hebben daarbij nog wel enkele vragen. Zo willen zij weten welke –
zware – eisen nu precies worden gesteld aan de motivering voor het opleggen
van een bestuurlijke maatregel.Voorop staat dat ieder besluit van een bestuursorgaan dient te berusten
op een deugdelijke motivering (artikel 3:46 van de Awb). Niettemin zal het
duidelijk zijn dat aan een besluit, inhoudende een beperking van de bewegingsvrijheid
omdat betrokkene in relatie staat met terrorisme, zwaardere eisen worden gesteld
dan aan bijvoorbeeld het weigeren van een kapvergunning voor een boom in de
achtertuin. De motivering zal in ieder geval de volgende elementen moeten
bevatten:a. een zo nauwkeurig mogelijke omschrijving van de gedragingen van betrokkene
op grond waarvan hij naar het oordeel van de minister in verband kan worden
gebracht met (de ondersteuning van) terroristische activiteiten; aan de minister
uitgebrachte, open ambtsberichten van de AIVD en andere instanties zullen
ter onderbouwing daarvan worden bijgevoegd;b. de redenen waarom de minister van oordeel is dat de bedoelde gedragingen
betrokkene in verband brengen met (de ondersteuning van) terroristische activiteiten;c. een omschrijving van het soort terroristische activiteiten waarom het
daarbij gaat;d. het aantonen van de noodzaak van de opgelegde maatregel met oog op
de bescherming van de nationale veiligheid;e. een onderbouwing van de concrete maatregel (waarom mag betrokkene juist
dit gebied niet betreden of niet in de nabijheid van juist deze persoon komen).De leden van de VVD-fractie vragen waaraan in dit verband het ambtsbericht
van de AIVD moet voldoen. Moeten daarin ook de eisen van proportionaliteit,
subsidiariteit, effectiviteit en noodzakelijkheid worden opgenomen, zo vragen
zij.Een ambtsbericht van de AIVD moet in ieder geval aan de volgende vereisten
voldoen. Een ambtsbericht moet in beginsel schriftelijk uitgaan, maar in spoedeisende
gevallen kan dit ook mondeling geschieden waarna een en ander schriftelijk
dient te worden bevestigd. Het opstellen en versturen van het ambtsbericht
moet noodzakelijk zijn voor een goede taakuitvoering van de Wiv 2002 en het
ambtsbericht moet op behoorlijke en zorgvuldige wijze tot stand komen (artikel
12 van de Wiv 2002). In het ambtsbericht moet een aanduiding zijn opgenomen
van de betrouwbaarheid van bron en bericht (artikel 12 van de Wiv 2002). Voor
de inhoud van een ambtsbericht geldt dat deze zoveel mogelijk harde feitelijke
informatie dient te bevatten en zo weinig mogelijk vermoedens. Het moet gaan
om concrete, gedetailleerde en eenduidige gegevens die niet voor meerderlei
uitleg vatbaar mogen zijn. Wanneer het gaat om de verstrekking van persoonsgegevens,
stelt artikel 40, eerste lid, van de Wiv 2002 dat verstrekking schriftelijk
plaatsvindt indien de persoon of instantie waaraan de desbetreffende mededeling
wordt gedaan, naar aanleiding van die mededeling jegens de desbetreffende
persoon bevoegd is maatregelen te treffen.De vraag naar de effectiviteit van een ambtsbericht is een vraag die gesteld
wordt voorafgaand aan en tijdens de totstandkoming van het ambtsbericht. Met
een ambtsbericht zal de AIVD immers een andere organisatie in staat pogen
te stellen bepaalde maatregelen te treffen, het zogeheten mobiliserend vermogen.
De begrippen proportionaliteit en subsidiariteit zijn, wanneer naar de toepassing
van de Wiv 2002 wordt gekeken, niet direct begrippen die van toepassing zijn
op de totstandkoming en het versturen van een ambtsbericht door de AIVD.De leden van de VVD-fractie zijn bezorgd dat de rechter in een positie
wordt gebracht om een nadere invulling, qua toetsing aan onze beginselen van
de rechtsstaat, te geven. Aangezien het de wetgever is die het toetsingskader
moet formuleren, vragen zij aan de regering of deze ontwikkeling waarin aan
de rechter als het ware deze taak wordt overgelaten, niet leidt tot een steeds
verder aantasten van grondrechten in onze rechtsstaat.Zoals gebruikelijk stelt de wetgever ook in dit geval de kaders, waarmee
hij de verenigbaarheid van het voorstel met grondrechten in abstracto en ex
ante toetst. De rechter toetst ex post en in concreto. De regering deelt de
bezorgdheid van de leden van de VVD-fractie daarom niet.Deze leden vragen ten slotte of de regering kan meedelen hoe zij via handhavingsarrangementen
een goede handhaving kan realiseren.Wij verwijzen deze leden hiervoor naar het antwoord dat wij hebben gegeven
op een vraag van de leden van de CDA-fractie over de praktische uitvoering
van het wetsvoorstel.De leden van de fracties van de SGP en de CU vragen of de zienswijze juist is dat het wetsvoorstel
kan worden beschouwd als de opvulling van het «gat» tussen niets
doen en strafrechtelijk optreden.De regering kan de zienswijze, aldus verwoord, niet volledig onderschrijven.
Het wetsvoorstel moet worden gezien als een aanvulling op het wettelijk instrumentarium
dat de overheid ter beschikking staat in de strijd tegen het terrorisme. Het
is echter niet zo dat er tot op heden slechts twee «smaken» zijn:
niets doen of strafrechtelijk optreden. Bestaande instrumenten zijn, naast
strafrechtelijk optreden, onder andere vreemdelingenrechtelijk optreden en
onderzoek door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Aan dit instrumentarium
worden de bestuurlijke maatregelen toegevoegd.Tevens vragen deze leden of het wetsvoorstel onder de actuele wetgeving
ter zake van terrorismebestrijding mag gelden.Het wetsvoorstel kan inderdaad worden geschaard onder de actuele antiterrorismewetgeving.
Het doel van het opleggen van een bestuurlijke maatregel is te voorkomen dat
betrokken zal overgaan tot terroristische activiteiten. Ook in situaties waarvan
een zodanige dreiging uitgaat dat de nationale veiligheid in het geding is,
maar waarin desondanks het strafrecht (nog) niet kan worden ingezet, moet
toch preventief kunnen worden opgetreden. Met die gedachte is dit wetsvoorstel
tot stand gekomen.De leden van de fracties van de SGP en de CU vragen op wiens initiatief
op 16 december 2005 het overleg als bedoeld in artikel 22 van de Wet
op de Raad van State tussen een afvaardiging van de Raad en de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Justitie heeft
plaatsgevonden en wat de aanleiding vormde voor dit overleg.Het overleg heeft plaatsgevonden op verzoek van de Raad van State. De
Raad had ter voorbereiding op zijn advies behoefte aan een nadere toelichting
van de ministers. Overigens is een dergelijk overleg niet ongebruikelijk.
Recent heeft tussen de Raad van State en de verantwoordelijke bewindspersoon
of bewindspersonen overleg plaatsgehad ter voorbereiding op de adviezen inzake
onder andere de volgende wetsvoorstellen: de Aanpassingswet Algemene douanewet
(30 979), de wijziging van Arbeidsomstandighedenwet 1998 in verband met
het vergroten van de verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers voor
het arbeidsomstandighedenbeleid (30 552), de wijziging van de Wet milieubeheer
(luchtkwaliteitseisen) (30 489) en de Wet inburgering (30 308).Ter zake van de voorziene evaluatie van de wet vragen deze leden hoe de
effectiviteit van de wet zal worden bepaald indien mocht blijken dat de wet
niet werd toegepast.Krachtens artikel 10 van het wetsvoorstel moet de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties binnen drie jaar na de inwerkingtreding van de
wet aan de Staten-Generaal een verslag zenden over de doeltreffendheid en
de effecten van deze wet in de praktijk. Dit zal ook gebeuren indien de wet
binnen deze periode niet is toegepast, hetgeen overigens op zich nog niet
wil zeggen dat de wet niet effectief is geweest. Een aandachtspunt in het
onderzoek kan in dat geval bijvoorbeeld zijn of, en zo ja in hoeverre, het
wetsvoorstel mogelijk – in positieve dan wel negatieve zin – heeft
bijgedragen aan gedragsveranderingen van de «doelgroep». Ook op
basis van een dergelijke evaluatie kan dan een besluit worden genomen omtrent
de verlenging van de werkingsduur van de wet voor onbepaalde tijd (artikel
11, tweede en derde lid, van het wetsvoorstel).Wat betreft de in paragraaf 3 van het wetsvoorstel voorziene maatregelen
door bestuursorganen stellen de leden van de fracties van de SGP en de CU
de vraag waarom niet is gekozen voor incorporatie in de Wet BIBOB.De Wet BIBOB kent twee belangrijke beperkingen die tot gevolg hebben dat
zij niet goed bruikbaar is voor de bestrijding van terroristische activiteiten.
In de eerste plaats zijn de weigerings- en intrekkingsgronden van de Wet BIBOB
gerelateerd aan (vermoedelijk) gepleegde of nog te plegen strafbare
feiten. Zij is daarom slechts zeer beperkt bruikbaar voor de preventie van
terroristische activiteiten. In de tweede plaats is de Wet BIBOB slechts op
een beperkt aantal vergunningen van toepassing. Over het algemeen zijn dit
niet de sectoren die bij de bestrijding van terrorisme van groot belang zijn.De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,G. ter HorstDe minister van Justitie,E. M. H. Hirsch Ballin 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20072008-30566-C.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl