Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen; Lijst van vragen en antwoorden over stand van zaken bij de uitvoering van enkele onderdelen van deze wet (22588, nr. 27)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22588, nr. 28

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

13-10-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

22588 nr. 28

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamVragen PvdA-fractie 12345Vragen VVD-fractie 6789Vragen CDA-fractie 1O111213141516171819202122232425Vragen naar aanleiding van Staatsblad 1998, 161 26Vragen GroenLinks-fractie 27282930313233Vragen SP-fractie 34353637Vragen SGP-fractie 3839404142Vragen van de fracties van de RPF en het GPV 4344454647
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22588Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 66 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 588Regelen inzake medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen)nr. 28LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 7 oktober 1999De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport1 heeft een aantal vragen aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport voorgelegd over haar brief van 29 maart 1999 waarin de stand
van zaken wordt geschetst met betrekking tot de uitvoering van enkel onderdelen
van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) en het daarbij
gevoegde Besluit inzake centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen (22 588, nr. 27).De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft deze vragen beantwoord
bij brief van 29 juni 1999.Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.De voorzitter van de commissie,EssersDe griffier van de commissie,Teunissen Vragen PvdA-fractie 1Zijn de artikelen 14 en 15 (Centrale Commissie) inmiddels per 1-4-'99
inwerkinggetreden? Is de Centrale Commissie, zoals gepland, op 6-4-'99 geïnstalleerd?De artikelen 14 en 15 van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met
mensen (WMO, Stb. 1998, 161) zijn ingevolge het Besluit van 23 maart 1999,
houdende de gedeeltelijke inwerkingtreding van de Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen (Stb. 1999, 145) per 1 april 1999 inwerkinggetreden.
Op 6 april 1999 heeft er een bijeenkomst plaatsgehad waarbij ik de Centrale
Commissie ex artikel 14 van de WMO geïnstalleerd heb. 2Deelt u de mening dat het wenselijk is de periode, waarbinnen (nog)
wetenschappelijk onderzoek op het terrein van gentherapie en van xenotransplantatie
op basis van de Wet Geneesmiddelenvoorziening – met toetsing door lokale
commissies – kan plaatsvinden zo kort mogelijk te houden?Zo ja, bent u bereid de inwerkingtreding van alle onderdelen van
de WMO op een eerder tijdstip dan 1 oktober 1999 te bevorderen?Ik deel de mening dat de periode, waarbinnen juridisch gezien kan worden
volstaan met het oordeel van een lokale commissie over een voorstel voor wetenschappelijk
onderzoek met mensen op het terrein van gentherapie en xenotransplantatie,
zo kort mogelijk dient te worden gehouden. Met het Besluit centrale beoordeling
medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (Stb. 1999, 150) wordt bereikt
dat medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen op het gebied van gentherapie
en xenotransplantatie in ieder geval het oordeel van de Centrale Commissie
ex artikel 14 van de WMO behoeft. De facto bestaat echter reeds nu de mogelijkheid
om over protocollen inzake zodanig onderzoek advies te vragen aan de Kerncommissie
ethiek medisch onderzoek (KEMO). Op het gebied van xenotransplantatie heeft
zich een verzoek om advies nog niet voorgedaan; aangaande gentherapeutisch
onderzoek bericht ik u dat de KEMO momenteel drie adviesaanvragen in behandeling
heeft en binnenkort nog twee adviesaanvragen verwacht.Als moment van inwerkingtreding van de gehele WMO was gepland 1 oktober
1999. Inmiddels is het tijdstip van inwerkingtreding voorzien op 1 december
1999. Het wijzigen van de datum van inwerkingtreding is een gevolg van het
feit dat de publicatie van de algemene maatregel van bestuur op grond van
artikel van 7 lid 3 van de WMO, die betrekking heeft op de verzekeringsaspecten
van medisch-wetenschappelijk onderzoek, eerst binnenkort zal plaatsvinden
en de inwerkingtreding van de wet daarmee nauw samenhangt. Ik mag u in deze
verwijzen naar het antwoord op vraag 44. 3Hoewel nog verder overleg tussen kabinet en Tweede Kamer over het
kabinetsstandpunt op het Gezondheidsraadsadvies inzake xenotransplantatie
zal plaatshebben en dus nu nog niet vaststaat of xenotransplantatie, dan wel
wetenschappelijk onderzoek met mensen op het terrein van xenotransplantatie
in Nederland zal worden toegestaan, wordt in artikel 1 onder punt 6. van voorliggend
besluit (d.d. 5 maart 1999, nr. 98.005914) reeds rekening gehouden met
onderzoek op het gebied van xenotransplantatie. Op welke wijze kan worden
gewaarborgd dat de Centrale commissie bij haar beoordeling van een onderzoeksprotocol
(xenotransplantatie en gentherapie) ernstig rekening zal houden
met de evt. voorwaarden/beperkingen die aan een vergunning op basis van het
GGO-Besluit Wet milieugevaarlijke stoffen kunnen worden verbonden?M.a.w. kan worden gegarandeerd dat een dergelijk onderzoeksprotocol
slechts positief zal worden beoordeeld indien aan de vergunning ex GGO-Besluit
geen voor de betrokken persoon «onredelijke» beperkingen zullen
worden verbonden (uiteraard met inachtneming van veiligheid van – andere
mensen en milieu). (Toelichting Besluit).Zoals vermeld in het antwoord op vraag 2 wordt met het Besluit centrale
beoordeling medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen bereikt dat dergelijk
onderzoek op het gebied van gentherapie en xenotransplantatie in ieder geval
het oordeel van de Centrale Commissie ex artikel 14 van de WMO behoeft. Daarnaast
zal vaak voor het uitvoeren van zulk onderzoek ook een vergunning van de Minister
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) vereist
zijn in het kader van het Besluit genetisch gemodificeerde organismen Wet
milieugevaarlijke stoffen (Stb. 1993, 435). Een dergelijke vergunning is bijvoorbeeld
níet vereist voor het uitvoeren van xenotransplantatieonderzoek waarbij
geen sprake is van het gebruik van (organen van) genetische gemodificeerde
organismen.Wanneer voor het uitvoeren van een voorstel voor xenotransplantatie- of
gentherapieonderzoek wel een vergunning van de Minister van VROM vereist is,
en aan de verleende vergunning voorwaarden zijn verbonden, zal de Centrale
Commissie in haar oordeel tot uitdrukking brengen of het voorstel wat dat
betreft voldoet aan de criteria van de WMO. Een voorstel dient immers ook
te voldoen aan de zogeheten «overige» eisen die redelijkerwijs
aan het voorstel gesteld kunnen worden. Daartoe zal de Centrale Commissie
ook kunnen rekenen dat aan de voorwaarden die aan een door de Minster van
VROM verleende vergunning zijn verbonden reeds is – of naar uit de bij
het verzoek om beoordeling verstrekte gegevens kan worden afgeleid –
zal worden voldaan. Mocht het zo zijn dat naar de mening van de Centrale Commissie
aan het onderzoek of de eventueel daaraan door de Minister van VROM bij de
vergunningverlening verbonden voorwaarden onredelijke beperkingen zijn verbonden
voor de proefpersoon, in de zin dat met inachtneming van de omstandigheden
in geval van deelname aan het onderzoek de grenzen zouden worden overschreden
van wat aanvaardbaar mag worden geacht, dan zal de Centrale Commissie ongetwijfeld
komen tot een negatief oordeel over het betreffende onderzoeksvoorstel. 4Wanneer kan de Tweede Kamer het wetsvoorstel inzake handelingen met
geslachtscellen en embryo's tegemoet zien?De planning is om dit wetsvoorstel uiterlijk 1 februari 2000 bij de Tweede
Kamer in te dienen. 5Bent u bereid de gedragscodes van de diverse relevante organisaties
inzake verzet van wilsonbekwamen bij medisch-wetenschappelijk onderzoek aan
de Tweede Kamer te doen toekomen?De gedragscodes zullen in de loop van 1999 voorgelegd worden aan de ledenvergaderingen
van de diverse verenigingen. Als de ledenvergaderingen akkoord gaan met de
teksten, zal, zoals gezegd, publicatie in de desbetreffende vakbladen plaatsvinden,
zodat iedereen, ook de kamer van de inhoud kennis kan nemen. Navraag bij de
verenigingen leerde dat het de volgende tijdschriften betreft: het Tijdschrift
van de vereniging van artsen in de zorg voor mensen met een verstandelijke
handicap, het Tijdschrift voor gerontologie en geriatrie, het Nederlands Tijdschrift voor kindergeneeskunde en de Nieuwsbrief van de Nederlandse
Vereniging voor Kindergeneeskunde. Vragen VVD-fractie 6De leden van de Centrale Commissie worden voor ten hoogste 4 jaar
benoemd en zijn tweemaal herbenoembaar (artikel 14). Is er bij de benoeming
voorzien in een in tijd gespreid systeem van aftreden opdat de commissie niet
en bloc aftreedt? Zo nee, kan daarin alsnog worden voorzien?De Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO, Stb. 1998,
161) schrijft geen gespreid systeem van aftreden voor, maar bepaalt inderdaad
wel dat de leden en de plaatsvervangende leden van de Centrale Commissie tweemaal
herbenoembaar zijn. De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport kan
de huidige leden en de plaatsvervangende leden opnieuw voordragen voor een
tweede en derde termijn. Naar verwachting zal niet per definitie van die mogelijkheid
gebruik worden gemaakt, bijvoorbeeld omdat bepaalde leden zich niet voor een
nieuwe termijn beschikbaar stellen. Het is daarom niet waarschijnlijk dat
de huidige leden van de Centrale Commissie allen op hetzelfde moment zullen
aftreden. 7Op 30 maart jl. (een dag na het verschijnen van voorliggende brief)
is er in de Eerste Kamer tijdens de begrotingsbehandeling van VWS onder andere
bij monde van senator Dees aangedrongen op een moratorium op wetenschappelijk
onderzoek naar en klinische toepassing van xenotransplantatie, in afwachting
van de uitkomst van een maatschappelijke discussie over genetisch gemodificeerde
donordieren. Welke feitelijke maatregelen moeten worden getroffen om dit moratorium
ook daadwerkelijk te effectueren tot het overleg met het parlement over het
kabinetsstandpunt op het Gezondheidsraadsadvies inzake xenotransplantatie
is afgerond? Is er enige indicatie te geven wanneer de Raad van State zijn
advies gereed heeft over de ontwerp-algemene maatregelen van bestuur terzake?Zoals ik ook heb aangegeven in mijn brief van 7 april jongstleden (kamerstukken
II, vergaderjaar 1998–1999, 26 335, nr. 2, aangaande een in het
NRC-Handelsblad verschenen stuk over het verloop van het debat over xenotransplantatie
tijdens de Begrotingsbehandeling in de Eerste Kamer), kan een verbod op klinische
toepassing van xenotransplantatie worden gerealiseerd door middel van een
algemene maatregel van bestuur op grond van de Wet op bijzondere medische
verrichtingen (Stb. 1997, 515). Van het treffen van zo'n maatregel op grond
van artikel 3 van die wet kan overigens echter slechts sprake zijn als de
ontwikkelingen op het betreffende gebied zodanig zijn dat niet gewacht kan
worden op het van kracht worden van een bij specifieke wet geregeld verbod.
Een bij algemene maatregel van bestuur geregeld verbod zal slechts van tijdelijke
aard kunnen zijn, en twee jaar na de inwerkingtreding ervan vervallen tenzij
binnen die tijd een wetsvoorstel ter zake is ingediend.In mijn bovengenoemde brief heb ik ook nog eens aangegeven zelf te kiezen
voor een andere lijn dan die van het in een wettelijke bindende regeling opnemen
van een verbod, namelijk voor de van beheersing van het klinische xenotransplantatieonderzoek
door middel van de eis van beoordeling door de Centrale Commissie die wordt
ingesteld ingevolge artikel 14 van de WMO. In de brief heb ik verder herhaald
dat als zou blijken dat zowel in de Eerste als ook in de Tweede Kamer de wens
uitgaat naar een wettelijk bindend moratorium op xenotransplantatie, ik daar principieel geen bezwaar tegen heb. Omdat ik aan geen enkele instelling
vergunning heb verleend voor het regulier toepassen) van xenotransplantatie
(waaronder begrepen de toepassing in het kader van ontwikkelingsgeneeskundig
onderzoek) zijn overigens die toepassingen thans, dus ook zonder dat een algemene
maatregel van bestuur als hierboven aangeduid van kracht is, niet toegestaan.De vaste commissie Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft begin mei jongstleden
kennis heeft kunnen nemen van de antwoorden van de Minister van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij en mijzelf op de vragen van de commissie naar aanleiding
van het kabinetsstandpunt inzake xenotransplantatie, en met de commissie zal
daarover nog overleg plaatshebben. Ik acht het daarom niet voor de hand te
liggen dat nu reeds aan de Raad van State een ontwerp voor een algemene maatregel
van bestuur, inhoudende een verbod op het uitvoeren van klinisch xenotransplantatieonderzoek
bij mensen, wordt voorgelegd. 8Bij de behandeling van de WMO in de Tweede en Eerste Kamer in 1997
en 1998 is (wederom) het belang van het ontbrekende wetstraject inzake handelingen
met geslachtscellen en embryo's onderstreept. In deze brief van 29 maart wordt
gewag gemaakt van «voortvarend werken aan de totstandkoming» van
het betreffende wetsvoorstel. Hoever is de voorbereiding thans? Wanneer kan
de Kamer het wetsvoorstel tegemoet zien? Is de in de brief genoemde keuze
om de centrale commissie «te verzoeken», vooruitlopend op de wet
inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's in voorkomend geval advies
uit te brengen over een protocol voor wetenschappelijk onderzoek met embryo's,
niet erg vrijblijvend? In hoeverre kunnen onderzoeksinstituten/onderzoekers
een dergelijke adviesaanvrage ontduiken en/of zich niets aantrekken van een
hen onwelgevallig advies, wordt een dergelijk advies openbaar, waardoor onderzoeksinstituten/onderzoekers
die zich onverhoopt niet aan een dergelijk advies houden, kunnen worden bekritiseerd?
Door wie dan wel?Is er geen dwingender constructie voorhanden die meer waarborgen
biedt voor de betrekkelijk lange tijd die nog verstrijkt voor de voorgenomen
wet inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's in het Staatsblad staat?De indiening bij de Tweede Kamer van het wetsvoorstel inzake handelingen
met geslachtscellen en embryo's is gepland per uiterlijk 1 februari 2000.Er is geen wettelijke verplichting protocollen voor wetenschappelijk onderzoek
met embryo's te laten toetsen. Consequenties van niet laten toetsen of niet
opvolgen van een advies liggen in de sfeer van geen mogelijkheden tot financiering
van het onderzoek, geen mogelijkheden tot publicatie en, zoals ook in de brief
van 29 maart (kamerstukken II, 1998–1999, 22 588, nr. 27)
aangegeven, verlies van de goede naam van het instituut dan wel de onderzoeker.Er is in Nederland op lokaal niveau al ruim twintig jaar, en op landelijk
niveau bij de Kerncommissie ethiek medisch onderzoek (KEMO) ook al tien jaar,
ervaring met de toetsing van protocollen voor wetenschappelijk onderzoek met
mensen, waarbij de adviezen die werden uitgebracht niet bindend waren. Mij
hebben nooit berichten bereikt dat onderzoek na een negatief advies toch in
uitvoering werd genomen. De ervaring van de KEMO leert ons dat een advies
van deze commissie in de relatief kleine Nederlandse onderzoekswereld als
dwingend wordt ervaren.De Centrale Commissie zal in haar jaarverslag ook aandacht besteden aan
de adviezen die zij heeft uitgebracht met betrekking tot wetenschappelijk
onderzoek met embryo's zodat inzicht wordt verschaft in de criteria die de
commissie hanteert. In haar jaarverslagen zal de Commissie melding maken
van het aantal positieve en negatieve beoordelingen en adviezen die zij in
dat jaar heeft gegeven.Een dwingender constructie kan alleen bestaan uit een wettelijke maatregel.
Wettelijk regelen dat protocollen voor wetenschappelijk onderzoek met embryo's
het oordeel van de Centrale Commissie behoeven, kan slechts als ook wettelijke
normen en procedures worden vastgelegd. Dat laatste zal in het wetsvoorstel
inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's gebeuren. 9In hoeverre is het – mede door Nederland geratificeerde –
verbod op het kloneren van mensen inmiddels controleerbaar gemaakt?Nederland heeft het «Protocol inzake het kloneren van mensen»
ondertekend. Een voorstel tot ratificatie wordt opgenomen in het wetsvoorstel
ter goedkeuring van het Verdrag inzake de rechten van de mens en de biogeneeskunde.
Dit wetsvoorstel zal de Kamer kort na de indiening van het wetsvoorstel inzake
handelingen met geslachtscellen en embryo's bereiken.Een verbod van handelingen die de geboorte beogen van genetisch identieke
individuen zal worden meegenomen bij de voorbereiding van het wetsvoorstel
inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's. Vragen CDA-fractie 1OEen concreet onderzoeksvoorstel behoeft een positief oordeel van
de centrale commissie. Is deze commissie hiertoe voldoende geëquipeerd
en heeft zij voldoende deskundigheid en vakkundigheid in huis? Er bestaat
toch immers op de terreinen van de gentherapie en xenotransplantatie –
zoals in de brief aangegeven – nog slechts schaarse deskundigheid?Inderdaad mogen de in het Besluit centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen (Stb. 1999, 150) aangewezen vormen van onderzoek slechts
worden uitgevoerd indien de Centrale Commissie ex artikel 14 van de Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen (WMO, Stb. 1998, 161) daarover een positief oordeel heeft
gegeven. Zoals in bedoelde brief is aangegeven, gaat het daarbij om onderzoek
op het gebied waarvan nog slechts schaarse deskundigheid aanwezig is. In de
brief met de antwoorden op de vragen van de vaste commissie naar aanleiding
van het kabinetsstandpunt op het gezondheidsraadadvies inzake xenotransplantatie
(kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 22 635, nr. 3) is
toegelicht dat, zoals voorgeschreven in de WMO, de Centrale Commissie zodanig
is samengesteld dat een brede deskundigheid bestaat op diverse terreinen die
van belang zijn voor medisch-ethische toetsing. Gesteld is ook dat in gevallen
waar specialistische kennis vereist is en die onvoldoende aanwezig zou zijn
in de Centrale Commissie, deze advies kan vragen bij deskundigen uit de (academische)
onderzoekswereld (uit binnen- en buitenland), zoals dat nu reeds gebruikelijk
is bij de Kerncommissie Ethiek Medisch Onderzoek. Hierdoor is voldoende expertise
voor een deskundig oordeel gewaarborgd. Wanneer volstaan zou kunnen worden
met beoordeling van onderzoeksvoorstellen op het gebied van xenotransplantatie
of gentherapie op lokaal niveau, is het verkrijgen van voldoende (onafhankelijke)
expertise, hoewel niet per definitie absoluut onmogelijk, toch aanzienlijk
lastiger. 11Tijdens de behandeling van de begroting VWS voor het jaar 1999 is
door de regering inzake de rol van de centrale commissie waar het gaat om xenotransplantatie gezegd dat als wij zo'n centrale commissie hebben,
waar wij mensen in hebben gezet die wij in staat achten om te beoordelen of
een onderzoek wel of niet aanvaardbaar is, (...) «(EK 1998–1999,
nr. 25, blz. 1149). Betekent dit in de visie van de regering dat het
niet de regering in gemeen overleg met de Staten-Generaal is om in deze ethische
vraagstukken uiteindelijk te bepalen wat «wel of niet aanvaardbaar is»
en kan hierop een toelichting worden gegeven? (blz. 2)Inderdaad is het zo dat het kabinet en de Staten-Generaal in gemeen overleg
tot een oordeel zullen moeten komen over de aanvaardbaarheid ten principale
van nieuwe ontwikkelingen waaraan duidelijk ethische aspecten zijn verbonden,
zoals (onderzoek op het gebied van) xenotransplantatie of gentherapie. Belangrijke
elementen voor het oordeel daarover zijn in ieder geval het advies van de
Gezondheidsraad terzake en het kabinetsstandpunt daarop, alsmede de vragen
die de vaste commissie naar aanleiding daarvan heeft gesteld en de antwoorden
op die vragen.Het oordelen over de aanvaardbaarheid van een afzonderlijk onderzoeksvoorstel
echter zal een taak zijn van de commissie die ingevolge de WMO bevoegd is.
In het geval van onderzoek op het gebied xenotransplantatie of gentherapie
is dat – na de inwerkingtreding van het Besluit centrale beoordeling
medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen – de Centrale Commissie
ex artikel 14 van de WMO. Natuurlijk zal de Centrale Commissie bij haar oordeelsvorming
tevens bezien of het onderwerp van het onderzoek zich verdraagt met de mogelijkheden
zoals die uit de relevante regelgeving voortvloeien. 12Welk (ethisch) toetsingskader wordt door de centrale commissie gehanteerd
om te beoordelen of uitvoering van een experiment bij de mens «ethisch
aanvaardbaar» is? wat is in dit verband nog de positie van de wetgever
(regering en Staten-Generaal)? (blz. 2)Artikel 3 van de wet geeft de toetsingscriteria aan de hand waarvan de
beoordeling van protocollen plaats moet vinden. De wetgever kan en moet niet
oordelen over individuele onderzoeksprotocollen.Als een nieuwe ontwikkeling of techniek om ethische of maatschappelijke
redenen niet toelaatbaar is en de wetgever gegronde redenen heeft om aan te
nemen dat toepassing in de praktijk desondanks plaats zal vinden ligt een
wettelijk verbod in de rede. 13Bent u bereid «een wettelijk bindend moratorium» inzake
xenotransplantatie voor te bereiden, nu u tijdens de behandeling van de begroting
van VWS 1999 in de senaat heeft gezegd dat «als ik hoor dat in dit huis
de wens uitgaat naar een wettelijk bindend moratorium en het zal mij niet
verbazen als men daar in de Tweede Kamer net zo over denkt, heb ik daar principieel
geen bezwaar tegen»? Zo neen, wat heeft u dan met uw opmerking bedoeld
te zeggen? (EK, 1998–1999, nr. 25, blz. 1162) (blz. 2)In mijn brief van 7 april jongstleden (kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999,
22 635, nr. 2) heb ik de Tweede Kamer nader geïnformeerd over
de betekenis van de geciteerde uitspraak. De essentie daarvan is dat ik tijdens
het debat in de Eerste Kamer niet heb gezegd een verbod op xenotransplantatie
te wensen, maar toen slechts heb aangegeven dat als zou blijken dat zowel
in de Eerste als in de Tweede Kamer de wens uitgaat naar een wettelijk bindend
moratorium op xenotransplantatie, ik daar principieel geen bezwaar tegen heb.
Ik heb in genoemde brief evenwel ook herhaald zelf te kiezen voor de lijn
van beheersing van klinisch onderzoek met mensen op het gebied van xenotransplantatie
door middel van de eis van beoordeling door de Centrale Commissie ex artikel
14 van de WMO. Naar mijn mening wordt namelijk aldus materieel
in ieder geval een moratorium op medisch-ethisch onaanvaardbaar xenotransplantatieonderzoek
met mensen gerealiseerd.In eerste instantie zal nu de vaste Commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport moeten aangeven of zij wel of niet een wettelijk geregeld moratorium
op klinisch onderzoek op het gebied van xenotransplantatie wenselijk acht,
en zo ja, welke soorten onderzoek dat dan precies zou moeten betreffen. Ik
hoop echter dat de commissie er alsnog van overtuigd raakt, dat volstaan kan
worden met de lijn van centrale beoordeling van dergelijk onderzoek.Omdat er nog geen definitief breed gedragen en uitgekristalliseerd standpunt
van de Tweede Kamer ligt, heb ik nog geen voorbereidingen in gang gezet om
een wettelijk bindend moratorium tot stand te brengen. 14Waarom bestond er bij u tijdens de behandeling van de begroting VWS
1999 in de Tweede Kamer nog wel bezwaar tegen een mogelijk moratorium inzake
xenotransplantatie, ondanks dat door verschillende fracties daarom werd gevraagd,
en tijdens de behandeling van diezelfde begroting in de senaat niet (meer)?
Welke feiten hebben tot dit gewijzigd inzicht geleid?Het antwoord op vraag 13 geeft aan dat ik zowel bij de behandeling van
de begroting voor het jaar 1999 in de Tweede Kamer als bij die in de Eerste
Kamer, heb verklaard zelf te kiezen voor de lijn van centrale beoordeling
van voorstellen van xenotransplantatieonderzoek als middel om het uitvoeren
van medisch-ethisch onaanvaardbaar xenotransplantatieonderzoek met mensen
te voorkomen. In de Tweede Kamer heb overigens de woorden «bezwaar tegen»
niet in de mond genomen in combinatie met een moratorium op xenotransplantatieonderzoek.
Er kan naar mijn mening dan ook niet gesproken worden van een gewijzigd inzicht
aan mijn kant. 15Bij de transplantatie van cellen of weefsels van dierlijke herkomst
speelt de vraag of het brondier genetisch gemodificeerd is geen rol. Is er
op deze wijze nog wel sprake van voldoende controle op en voldoende overzicht
over de in mensen aangebrachte dierlijke «materialen» en zijn
de gevolgen daarvan nog wel in alle omstandigheden beheersbaar en te overzien?Het Besluit centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk onderzoek met
impliceert dat al het medisch-wetenschappelijk onderzoek waarbij bestanddelen
van een dier worden in- of aangebracht in of aan het lichaam van een mens,
het oordeel van de Centrale Commissie behoeft. Met andere woorden, het betreft
niet alleen onderzoek waarbij materiaal wordt gebruikt dat afkomstig is van
dieren die genetisch gemodificeerd zijn, maar ook onderzoek met materiaal
dat afkomstig is van niet-gemodificeerde dieren. Als gevolg van het feit dat
onderzoekers zulk voorgenomen onderzoek aan de Centrale Commissie moeten voorleggen
en ze bovendien verplicht zijn om aan de Centrale Commissie verslag uit te
brengen over het verloop van daadwerkelijk uitgevoerd onderzoek, zal de commissie
kunnen beschikken over een goed overzicht over het voorgenomen respectievelijk
lopende onderzoek.Bij de beoordeling van een bepaald onderzoeksvoorstel zal de Centrale
Commissie bezien of voldoende aannemelijk is dat bij de uitvoering van het
voorstel de te voorziene eventuele ongewenste gevolgen kunnen worden voorkomen,
dan wel indien ze toch zouden optreden, beheersbaar zijn. Er geldt dus niet
de eis dat zonder meer álle mogelijke gevolgen te overzien en beheersbaar
moeten zijn; zou een dergelijke eis wel worden gesteld, dan zou
veel (medisch-)wetenschappelijk onderzoek niet meer kunnen worden uitgevoerd. 16De centrale commissie beoordeelt de bij haar ingediende protocollen.
Hoe vindt vervolgens, in geval van een goedgekeurd protocol, de controle op
de naleving van dit protocol plaats? Is er sprake van tussentijdse controles
tijdens de uitvoering van een goedgekeurd experiment? Kan een experiment tussentijds
worden stopgezet? Is er sprake van een nazorgtraject en zo ja, hoe wordt dat
concreet vorm gegeven?In het Richtsnoer GCP, dat ziet op geneesmiddelenonderzoek, is bepaald
dat een medisch-ethische toetsingscommissie zich regelmatig op de hoogte moet
stellen van de voortgang van ieder lopend klinisch onderzoek (Artikel 3.1.4
van het Richtsnoer GCP (Good Clinical Practice), Supplement Nederlandse Staatscourant
11 februari 1998, nr. 28).De frequentie moet gerelateerd zijn aan het risico voor de proefpersonen,
maar moet tenminste één maal per jaar bedragen. Net als de decentrale
commissie is ook de Centrale Commissie verplicht dit zogeheten continuing
review uit te voeren voor de onderzoeken waarover deze heeft geoordeeld. Over
de vorm waarin zij dit gestalte zal geven heeft de Centrale Commissie zich
op dit moment nog geen oordeel gevormd.In dit verband zij voorts opgemerkt dat door middel van de algemene maatregel
van bestuur bedoeld in artikel 21, eerste lid, van de WMO vormen van wetenschappelijk
onderzoek aangewezen kunnen worden waarvan de uitvoering door de betrokken
medisch-ethische toetsingscommissie(s) moet worden gevolgd. Bij algemene maatregel
van bestuur op grond van het tweede lid van artikel 21 van de WMO kunnen bovendien
regels worden gesteld over de wijze waarop de betreffende commissie dan aan
het volgen van dergelijk onderzoek invulling geeft.Indien het onderzoek een verloop neemt dat in noemenswaardige mate ongunstiger
is voor de proefpersoon dan in het onderzoeksprotocol is voorzien, is de consequentie
van artikel 10 WMO dat de uitvoering van het onderzoek wordt opgeschort totdat
de betreffende commissie een nieuw oordeel heeft uitgebracht.Ten aanzien van het traject dat volgt op het voortijdig beëindigen
of het opschorten van klinisch geneesmiddelenonderzoek bepaalt artikel 4.12
Richtsnoer GCP dat de onderzoeker/instelling dient zorg te dragen voor de
«juiste behandeling en nazorg» voor de proefpersoon. Een belangrijk
element in bedoeld natraject is het behulpzaam zijn bij het realiseren van
de eventuele wens van de proefpersoon om het geneesmiddel dat door hem tijdens
het onderzoek gebruikt werd ook na het onderzoek te blijven gebruiken. 17Kan worden bevestigd dat in de VS inzake gentherapie met betrekking
tot hemofilie «onderzoekers de proef op de som nemen: de mens is aan
de beurt» (Cicero, 7 mei 1999, nr. 8)? Wat is in dit verband
de stand van zaken in Nederland? Zijn hier ook hier de eerste stappen in de
richting van klinische toepassingen gezet»? Zo ja, welke aandoeningen
en ziekten betreft het hier? Wat was het oordeel van de commissie in de betrokken
gevallen?Desgevraagd is mij door de afdeling Heelkunde van het Leids Universitair
Medisch Centrum (LUMC) bevestigd dat aan de Stanford Universiteit te Palo
Alto in de Verenigde Staten een clinical trial naar gentherapie bij hemofilie
in voorbereiding is. Ten dele is door de Food and Drugs Authority ook al de
vereiste goedkeuring gegeven. Het onderzoek is echter nog niet gestart. Het
LUMC heeft zelf (nog) geen concrete plannen voor een klinisch gentherapieonderzoek
bij hemofilie-patiënten. Bij de Kerncommissie Ethiek Medisch
Onderzoek (KEMO) is ook nog niet een voorstel voor een dergelijk onderzoek
ingediend.Binnen de academische ziekenhuizen en universiteiten elders in het land
worden overigen al wel klinische onderzoeken op het gebied van gentherapie
voorbereid en uitgevoerd. Vanaf 1991 is voor plm. 15 onderzoeksvoorstellen
vergunning verleend door de Minister van Volkhuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer. Sommige van de onderzoeken betreffen een multi-centre onderzoek
waarbij het onderzoeksvoorstel wordt uitgevoerd in meer dan één
instelling. Het totaal aantal patiënten dat in Nederland heeft meegedaan
heeft aan een klinisch onderzoek bedraagt ongeveer 100.Bij bedoelde onderzoeken ging het de eerste jaren vrijwel steeds om fase-I
of fase-II studies op het gebied van bepaalde vormen van kanker (huidkanker,
hersentumoren, nierkanker). Maar inmiddels gaat de belangstelling ook uit
naar de behandeling van bijvoorbeeld perifere en cardio-vasculaire aandoeningen.Omdat op de beoordeling van de betreffende onderzoeksvoorstellen de WMO
en het Besluit centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk onderzoek met
mensen nog niet van toepassing waren, is geen van deze voorstellen beoordeeld
door de Centrale Commissie ex artikel 14 van de WMO. WeI zijn de onderzoeksvoorstellen
beoordeeld door de lokale toetsingscommissie en de KEMO. 18Wat is de visie van de regering op de stelling van de ethica Dupuis
dat «nieuwe ontwikkelingen in de samenleving veelal te snel worden ingevoerd.
Ik ben er voor een betere scheiding aan te brengen tussen wetenschappelijk
onderzoek en klinische toepassing ervan. Daartussen zou een moment moeten
zitten waarin bepaald wordt of klinische toepassing wel wenselijk is. Want
ook het genetisch paspoort zal er zijn voordat je er erg in hebt»? (Cicero,
23 april 1999, nr. 7) (blz. 2)De medisch technologische ontwikkelingen in de gezondheidszorg gaan snel.
Enkele jaren geleden is dan ook aan de Gezondheidsraad gevraagd om steeds
nieuwe medisch wetenschappelijke ontwikkelingen vroeg te signaleren opdat
in het begin van het ontwikkelingsproces van een technologie ontwikkelingsgeneeskundig
onderzoek en medical technology assessment kan plaatsvinden. Op basis van
de resultaten van dit onderzoek waarbij expliciet niet alleen naar de medische
aspecten wordt gekeken maar ook naar de economische, ethische en maatschappelijke
aspecten van een nieuwe technologie, kan vervolgens worden bepaald of de nieuwe
behandeling kan worden gerekend tot het wettelijke verstrekkingenpakket. Op
dat moment zal op basis van de resultaten van onderzoek en adviezen van Gezondheidsraad
en Ziekenfondsraad ook al zijn bepaald of klinische toepassing wel wenselijk
is.De omvang van de hulp wordt in beginsel bepaald door hetgeen in de kring
van beroepsgenoten gebruikelijk is. Dit houdt in dat alleen die hulp tot deel
van de verstrekking wordt gerekend welke de betrokken beroepsgroep op brede
schaal tot het aanvaarde arsenaal van behandelingsmogelijkheden rekent. De
verantwoordelijkheid voor de nadere invulling van de globaal geformuleerde
criteria voor de verstrekking ligt dus bij de beroepsgroep.De Wetenschappelijke Verenigingen nemen in toenemende mate hun verantwoordelijkheid
in deze door voor sommige technologieën landelijke richtlijnen te ontwikkelen
waarin ook bewust bij het grensgebied tussen wetenschappelijk onderzoek en
klinische toepassing wordt stilgestaan. Voorbeelden hiervan zijn de richtlijnen
voor dure geneesmiddelen zoals taxoiden, interferon, statines en groeihormoon.
Op deze manier wordt een ongebreidelde introductie van nog niet als zinnig
en zuinig bewezen zorg tegengegaan. 19Voorlopig heeft de centrale commissie inzake protocollen aangaande
medische experimenten met embryo's advies bevoegdheid. In hoeverre is dit
advies bindend? Welke juridische basis heeft dit advies? Kan een advies worden
genegeerd?Het advies van de centrale commissie is juridisch niet bindend, omdat
het geen wettelijke basis heeft. Het niet opvolgen van het advies van de centrale
Commissie kan verschillende gevolgen hebben, zoals beschreven in het antwoord
op vraag 8. 20Wordt het ten principale aanvaardbaar geacht dat nu de wetgever zich
daarover nog niet heeft kunnen uitspreken, er experimenten plaatsvinden op
embryo's c.q. daarvoor onderzoeksprotocollen ter toetsing aan de commissie
worden voorgelegd? Stelt dit de wetgevende arbeid straks voor voldongen feiten
of bestaat er nog een volledige vrijheid tot oordelen in de visie van de regering?
(blz. 3)De KEMO is indertijd in het leven geroepen omdat lokale commissies zich
soms geconfronteerd zagen met voorstellen voor onderzoek die naar hun idee
hun competentie te boven gingen. Met de instelling van de KEMO in 1989 is
voorzien in de behoefte dergelijke vragen op landelijk niveau te kunnen neerleggen.
In de instellingsbeschikking is voor de taakomschrijving een ruime formulering
gekozen, waaronder in ieder geval begrepen zou zijn onderzoek waarbij gebruik
wordt gemaakt van embryo's. Met de instelling van deze commissie en nu met
het verzoek aan de Centrale Commissie om de taak van adviseren over protocollen
voor onderzoek met embryo's op zich te nemen geeft de minister van VWS inderdaad
de Commissie het vertrouwen dat zij uitsluitend onderzoek dat ethisch en maatschappelijk
toelaatbaar is een positief advies zal geven. Hetgeen in politiek en samenleving
als opinies heerst zal de Commissie immers bij haar besluitvorming betrekken.
Mocht het zo lopen dat tussen nu en de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel
inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's een protocol een positief
oordeel krijgt betreffende een onderzoek dat door regering en parlement ontoelaatbaar
wordt beschouwd, staat er niets aan in de weg in het wetsvoorstel een regeling
te treffen die dergelijk onderzoek onmogelijk maakt. 21Vindt er thans wetenschappelijk onderzoek met embryo's plaats in
Nederland? Op welke wijze heeft toetsing van dat onderzoek plaats gevonden
en op grond van welke ethische criteria?Op dit moment wordt in Nederland voor zover mij bekend alleen door in
het Academisch Ziekenhuis Maastricht onderzoek verricht met menselijke embryo's.
Het gaat daarbij om pre-implantatie diagnostiek. Dit onderzoeksvoorstel is
destijds positief beoordeeld door de KEMO. Bij deze beoordeling is een zorgvuldige
afweging gemaakt tussen de aanvaarbaarheid en het belang van het onderzoek. 22Bestaat de bereidheid, nu er een wettelijk vacuüm bestaat ten
aanzien van wetenschappelijk onderzoek met embryo's, hiervoor een moratorium
te doen instellen? Zo neen, waarom niet, mede in het licht van het feit dat
er geen principieel bezwaar bestaat tegen een moratorium met betrekking tot
de xenotransplantatie? Omdat ik ervan uit mag gaan dat de centrale commissie mijn verzoek om
te adviseren over protocollen voor wetenschappelijk onderzoek met embryo's
positief zal beantwoorden, is een moratorium op wetenschappelijk onderzoek
met embryo's niet nodig. De centrale commissie zal immers negatief adviseren
als zij van mening is dat het onderzoek ethisch niet toelaatbaar is. Ik ben
overigens van mening dat het feit dat ik geen principieel bezwaar heb tegen
een moratorium op onderzoek op het gebied van xenotransplantatie, niet betekent
dat ik vanzelfsprekend bereid zou zijn om voor wetenschappelijk onderzoek
op een heel ander gebied, zoals het wetenschappelijk onderzoek met embryo's,
een moratorium in te doen stellen. 23Hoe en door wie wordt er opgetreden indien de centrale commissie
tegen een protocol aangaande experimenten met embryo's adviseert en de indiener
van het protocol het advies van de centrale commissie naast zich neerlegt
en het experiment in gang zet? Welke sancties bestaan er dan?Zoals in het antwoord op vraag 8 aangegeven is de in deze vraag beschreven
situatie onwaarschijnlijk gezien de consequenties die het heeft als onderzoek
met een negatief advies van een toetsingscommissie in uitvoering wordt genomen.
Als het gaat om een negatief advies van de Centrale Commissie zullen die consequenties
niet alleen groter zijn, maar is het ook nog zekerder dat deze zich voor zullen
doen. Zoals in hetzelfde antwoord aangegeven speelt het een rol dat het in
Nederland om een relatief kleine onderzoekswereld gaat, in het bijzonder op
het onderhavige terrein. Verder is het onwaarschijnlijk dat een in-vitrofertilisatie-kliniek
in een dergelijk geval embryo's ter beschikking zal willen stellen, dan wel
dat degenen die toestemming moeten geven voor het gebruik van de embryo's
die ten behoeve van hun kinderwens tot stand zijn gebracht, dat ook zullen
doen. 24De regering zegt er geen twijfel over te hebben dat de adviezen van
de centrale commissie inzake experimenten met embryo's zullen worden opgevolgd.
Als argument hiervoor noemt zij het belang van de onderzoeksinstituten om
hun goede naam niet te verliezen. Is zij niet van mening dat vertrouwen weliswaar
goed is, maar controle beter?Het antwoord op deze vraag is gegeven in de antwoorden op de ongeveer
gelijkluidende vragen 8 en 19. Ik ben van mening dat vertrouwen goed is, maar
dat een preventief systeem, zoals dat met betrekking tot wetenschappelijk
onderzoek met embryo's naar analogie met de WMO in het wetsvoorstel inzake
handelingen met geslachtscellen en embryo's zal worden opgenomen, beter is. 25Wordt met het toepassen van medisch-wetenschappelijk onderzoek met
verstandelijk gehandicapten gewacht totdat het recht op verzet geheel is geregeld
of wordt hiermee reeds op voorhand begonnen? Indien hiermee reeds wordt begonnen,
vindt de regering dit dan ethisch aanvaardbaar en is de rechtspositie van
wilsonbekwamen dan wel voldoende gewaarborgd en zo ja, op welke wijze dan?In artikel 4 van de WMO is de regel vastgelegd dat bij verzet van een
persoon die niet in staat is tot een redelijke waardering van zijn belangen
terzake tegen handelingen in het kader van wetenschappelijk onderzoek, het
onderzoek met die persoon geen doorgang vindt. Om in de praktijk aan deze
eis een goede invulling te doen geven heb ik de in de brief genoemde verenigingen
gevraagd na te gaan of het mogelijk is voor de beoordeling van
verzet een protocol op te stellen of een gedragscode te ontwikkelen. Ik beschouw
dit niet als een nadere regeling van de eis van verzet, maar als een handreiking
aan de praktijk hoe met de in artikel 4 geformuleerde eis om te gaan. Zoals
in het antwoord op vraag 5 is aangegeven zullen de desbetreffende ledenvergaderingen
zich in de loop van dit jaar over de codes uitspreken.Wetenschappelijk onderzoek met mensen die niet zelf toestemming kunnen
geven vindt al jaren plaats, in het bijzonder in de kindergeneeskunde, maar
zo langzamerhand ook in de verpleeghuissector en op het terrein van de zorg
voor verstandlijk gehandicapten. Juist om deelnemers bij deze vormen van onderzoek
meer rechtbescherming te geven zijn de betreffende onderdelen van de WMO geformuleerd. Vragen naar aanleiding van Staatsblad 1998, 161 26Staan de in artikel 33 genoemde strafbepalingen wel in verhouding
tot het mogelijke leed dat door misbruik, foutief handelen of andere vormen
van onzorgvuldig, nalatig of zelfs boosaardig onderzoeksgedrag zou kunnen
ontstaan? Zouden deze strafbepalingen niet moeten verhoogd omdat het niet
om zaken, maar om het zich lichamelijk en geestelijk welbevinden van kwetsbare
mensen gaat?Ik ben van mening dat de in artikel 33 geregelde maximum-straffen van
een jaar gevangenisstraf of geldboete van de vierde categorie voor de misdrijven
en hechtenis van zes maanden of geldboete van de vierde categorie voor de
overtredingen voldoende mogelijkheden geven voor een strafoplegging die in
de juiste verhouding staat tot de ernst van de gepleegde feiten. Voor verhoging
van de maximale straffen zie ik derhalve geen aanleiding. Vragen GroenLinks-fractie 27De minister heeft in de Eerste Kamer een wijziging aangebracht in
de voorstellen die betrekking hebben op xenotransplantatie waarover uitgebreid
gesproken is bij de begrotingsbehandeling in de Tweede Kamer. Wil de minister
aangeven in hoeverre het kabinetsstandpunt xenotransplantatie is gewijzigd
ingevolge de aanbevelingen van de Raad van Europa 8166/8264? Hoe luidt het
standpunt thans?Ik neem aan dat met de tijdens de begrotingsbehandeling in de Eerste Kamer
aangebrachte «wijziging in de voorstellen» met name wordt gedoeld
op mijn uitspraak dat als zou blijken dat zowel in de Eerste als in de Tweede
Kamer de wens uitgaat naar een wettelijk bindend moratorium op xenotransplantatie,
ik daar geen principieel bezwaar tegen heb. Zoals volgt uit de antwoorden
op de vragen 13 en 14 is er, omdat ik de voorkeur blijf geven aan de lijn
van beoordeling door de Centrale Commissie als middel om onverantwoord xenotransplantatieonderzoek
tegen te gaan, geen sprake van een gewijzigd inzicht bij mij. Het standpunt
van het kabinet in zijn geheel ten aanzien van xenotransplantatie is evenmin
gewijzigd, ook niet als ingevolge de Aanbeveling 1399 (1999) inzake xenotransplantatie
die de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa heeft aangenomen. Zoals
eerder is vermeld in de antwoorden op de vragen van de naar aanleiding van
het kabinetsstandpunt inzake xenotransplantatie (kamerstukken II, vergaderjaar
1998–1999, 22 635, nr. 3) heeft het Comité van Ministers
van de Raad van Europa deze aanbeveling niet onverkort overgenomen, maar een
Werkgroep Xenotransplantatie ingesteld waarvan de taak mede gericht is op
het verzamelen van verdere informatie, waaronder ook over klinische trials.
In de taakopdracht van de Werkgroep is wel met zoveel woorden
verwezen naar de Aanbeveling van de Assemblee: de Werkgroep is verzocht deze
mede in de overwegingen te betrekken. Eind april jongstleden is de Werkgroep,
die onder Nederlands voorzitterschap staat, begonnen met de uitwerking van
de taakopdracht. 28Wordt overwogen om alsnog voor het verbieden of vergunningplichtig
maken van xenotransplantatie gebruik te maken van de WBMV?Zoals ook aangegeven in het antwoord op vraag 7, kan inderdaad –
als de ontwikkelingen op het betreffende gebied zodanig zijn dat niet gewacht
kan worden op het van kracht worden van een bij specifieke wet geregeld verbod –
een verbod op klinische toepassing van xenotransplantatie worden gerealiseerd
door middel van een algemene maatregel van bestuur op grond van artikel 3
van de Wet op bijzondere medische verrichtingen (WBMV, Stb. 1997, 515). Zoals
gezegd zal een dergelijk verbod slechts van tijdelijke aard kunnen zijn, en
twee jaar na de inwerkingtreding ervan vervallen tenzij binnen die tijd een
wetsvoorstel ter zake is ingediend.Op grond van artikel 2 van de WBMV kan de Minister van VWS – indien
gewichtige belangen daartoe aanleiding geven – zogeheten bijzondere
medische verrichtingen die in een klinische setting worden uitgevoerd aanwijzen
als zijnde vergunningplichtig. Een vergunning wordt alleen afgegeven indien
aan bepaalde voorwaarden is voldaan.Voor xenotransplantatie is een dergelijke aanwijzing nog te vroeg omdat
zij niet in een klinische setting wordt toegepast. In het Planningsbesluit
orgaantransplantatie (Stb. 1999, 28) is echter al wel met de mogelijkheid
van xenotransplantatie rekening gehouden. Het besluit heeft tot gevolg dat
mocht in de toekomst worden besloten om xenotransplantatie onder de WBMV te
brengen, alleen een in het Planningsbesluit aangegeven ziekenhuis de betreffende
transplantaties mag uitvoeren en pas nadat het de daarvoor vereiste vergunning
heeft verkregen. 29Wil de minister aangeven waar op dit gebied de grens ligt tussen
klinisch onderzoek en laboratoriumonderzoek?Met klinisch (wetenschappelijk) onderzoek op het gebied van xenotransplantatie
wordt bedoeld onderzoek waarbij tijdens een verblijf in een kliniek een proefpersoon
een transplantatie ondergaat van bestanddelen van een dier in of aan het lichaam
van een mens. Dergelijk onderzoek zal uiteindelijk moeten bijdragen aan inzicht
in de mogelijkheden van xenotransplantatie als behandelwijze voor orgaanfunctieverlies.
Blijkens de toelichting bij artikel 1 van het Besluit centrale beoordeling
medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (Stb. 1999, 150) vallen onder
bestanddelen zowel (delen van) organen en weefsels als (verzamelingen) cellen.
Met wetenschappelijk laboratoriumonderzoek op het gebied van xenotransplantatie
wordt bedoeld het onderzoek dat al dan niet met gebruikmaking van proefdieren
wordt uitgevoerd voordat tot klinisch xenotransplantatieonderzoek bij proefpersonen
wordt overgegaan. 30Waar ligt de grens waar het gentherapie betreft tussen klinisch onderzoek
en laboratoriumonderzoek?Met klinisch (wetenschappelijk) onderzoek op het gebied van gentherapie
wordt bedoeld onderzoek waarbij tijdens een verblijf in een kliniek in lichaamscellen
van een proefpersoon wijzigingen worden aangebracht in het erfelijk materiaal.
Dergelijk onderzoek zal uiteindelijk bij moeten dragen aan inzicht
in de mogelijkheden van gentherapie voor preventie, diagnostiek of behandeling
van ziekten die (mede) genetisch bepaald zijn of van bijvoorbeeld bepaalde
vormen van kanker. Met wetenschappelijk laboratoriumonderzoek op het gebied
van gentherapie wordt bedoeld het onderzoek dat al dan niet met gebruikmaking
van proefdieren wordt uitgevoerd voordat tot klinisch gentherapieonderzoek
bij proefpersonen wordt overgegaan. 31Hoe is de relatie tussen de nu ingestelde centrale commissie voor
MWO en de bevoegde commissie in het kader van de Wet op de dierproeven?Formeel gezien bestaat er in het geheel geen relatie tussen de Centrale
Commissie die is ingesteld ingevolge artikel 14 van de Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen (Stb. 1998, 161) en onder meer voorstellen voor xenotransplantatieonderzoek
met mensen zal gaan beoordelen, en de (dierexperimenten)commissie die in het
kader van de Wet op de dierproeven (Stb. 1996, 565) de aanvaardbaarheid beoordeelt
van voorstellen voor onderzoek waarbij proefdieren aan handelingen worden
onderworpen. Wel is het zo dat de Centrale Commissie bij haar beoordeling
van een bepaald voorstel voor xenotransplantatieonderzoek de resultaten van
eerder uitgevoerd onderzoek met proefdieren zal betrekken. Die resultaten
moeten aannemelijk maken dat het aanvaardbaar is om het voorgestelde xenotransplantatieonderzoek
uit te voeren bij een proefpersoon. 32Wanneer verschijnt de aangekondigde regeling ingevolge art.12 Wet
op de dierproeven en het Dierproevenbesluit?De regeling in gevolge artikel 12 van de Wet op de dierproeven en het
dierproevenbesluit is voorzien voor eind 1999. Een punt van aandacht is de
afstemming met regelgeving in het kader van de Gezondheids- en welzijnswet
voor dieren van de Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. 33Wanneer en op welke wijze initieert het kabinet een maatschappelijke
discussie over de ethische aspecten van gentherapie en xenotransplantatie?Over het initiëren van een maatschappelijke discussie over xenotransplantatie
is in de antwoorden op de vragen van de vaste Commissie voor Volkgezondheid,
Welzijn en Sport naar aanleiding van het kabinetsstandpunt (kamerstukken II,
vergaderjaar 1998–1999, 22 635, nr. 3) al bericht dat aan
de Stichting Consument en Biotechnologie een subsidie is verleend voor het
uitvoeren van de fasen inventarisatie en voorlichting van een project «Publiek
debat xenotransplantatie en medische biotechnologie». Deze genoemde
fasen moeten leiden tot ook voor de burger toegankelijke concrete en begrijpelijke
informatie over xenotransplantatie inclusief ethische en levensbeschouwelijke
aspecten daarvan. Aldus zal het project, dat inmiddels ook daadwerkelijk van
start is gegaan en waarvan de genoemde fasen begin volgend jaar voltooid zullen
zijn, de fundamenten voor een discussie over (ethische aspecten van) xenotransplantatie
leggen.Er bestaan bij het kabinet op dit moment geen voornemens om een maatschappelijke
discussie te initiëren over de ethische aspecten van gentherapie. Voor
wat betreft de somatische gentherapie waarbij het gebruik van erfelijk materiaal
als geneesmiddel geen gevolgen heeft voor het nageslacht, ligt het ook minder
voor de hand om een maatschappelijke discussie in gang te zetten.
Dat zou anders kunnen liggen voor wat betreft kiembaangentherapie waarbij
er in principe wel gevolgen voor het nageslacht zullen zijn, en wel wanneer
uit het door de Gezondheidsraad daarover uit te brengen advies zou blijken
dat die vorm van gentherapie wel degelijk mogelijkheden biedt om ziekten te
voorkomen of genezen waarvoor geen andere effectieve behandeling mogelijk
is. Vragen SP-fractie 34Komen alle bestaande toetsingscommissies in principe in aanmerking
voor erkenning, moeten zij hier zelf actie toe ondernemen en op welke termijn
zullen alle toetsingscommissies beoordeeld zijn? Wat beeft het voor gevolgen
indien een toetsingscommissie niet wordt erkend?Alle commissies die voldoen aan artikel 16 van de Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen (WMO, Stb. 1998, 161) en de richtlijnen die de Centrale
Commissie ex artikel 14 van de WMO onlangs geformuleerd heeft, komen in aanmerking
voor erkenning. De commissies die aangesloten zijn bij de Nederlandse Vereniging
van Medisch-Ethische Toetsingscommissies (NVMETC) zijn door de Centrale Commissie
benaderd met het verzoek hun erkenningsaanvraag deze zomer in te dienen. Van
de toetsingscommissies die niet aangesloten zijn bij de NVMETC wordt verwacht
dat zij zelf contact zoeken met het secretariaat van de Centrale Commissie.
Naar verwachting zal de erkenningsprocedure in de loop van het komende najaar
kunnen worden afgerond. Een toetsingscommissie die niet erkend is, kan wanneer
de gehele WMO in werking is getreden geen oordeel uitbrengen als vereist is
ingevolge de WMO. Wel kan zo'n toetsingscommissie een advies aan de betreffende
ziekenhuisdirectie(s) uitbrengen, maar dat laat onverlet dat een onderzoeksvoorstel
slechts mag worden uitgevoerd wanneer het een positief oordeel van een erkende
en bevoegde toetsingscommissie heeft verkregen. 35Betekent het in werking treden van de Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek dat vanaf 1 oktober of eerder alle wetenschappelijk onderzoek
op het gebied van de geneeskunst, waarbij mensen zijn betrokken vooraf getoetst
dient te worden door een (erkende) toetsingscommissie, ongeacht de setting
waarin een dergelijk onderzoek wordt uitgevoerd en ongeacht de instantie door
wie een dergelijk onderzoek wordt uitgevoerd? Dienen bijvoorbeeld huisartsen
of particuliere instituten ook te voldoen aan de toetsing vooraf?Vanaf het moment dat de gehele WMO in werking treedt, naar verwachting
per 1 december 1999, mag medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
slechts plaatsvinden nadat een positief oordeel is verkregen van een erkende
en bevoegde toetsingscommissie. Dit geldt voor al het medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen, dus ook wanneer dit wordt uitgevoerd door huisartsen
of in particuliere instituten. 36Is het mogelijk dat een protocol betreffende xenotransplantie een
positief oordeel krijgt van de centrale toetsingscommissie voordat het overleg
met de Tweede Kamer inzake het kabinetsstandpunt hierover is afgerond?De toetsing van een protocol voor xenotransplantatieonderzoek met mensen
door de centrale commissie kan pas plaatsvinden nadat de gehele WMO in werking
is getreden. Tot die tijd zal een dergelijk protocol slechts beoordeeld kunnen
worden door de Kerncommissie Ethiek Medisch Onderzoek (KEMO)
en/of een lokale toetsingscommissie zoals die nu nog functioneert. In haar
tienjarig bestaan heeft de KEMO nog geen enkel xenotransplantatieprotocol
ter beoordeling ontvangen. Naar verwachting zal er geen xenotransplantatieprotocol
ter beoordeling aan de Centrale Commissie voorgelegd worden, voordat het overleg
over het kabinetsstandpunt op het Gezondheidsraadadvies inzake xenotransplantatie
is afgerond. 37Een advies over een protocol voor wetenschappelijk onderzoek met
embryo's heeft niet dezelfde status als het oordeel van de centrale commissie
over een protocol voor wetenschappelijk onderzoek met mensen. Betekent dit
dat een aanvrager het advies ook naast zich neer kan leggen. De minister heeft
er geen twijfel over dat adviezen niet zullen worden opgevolgd. Kan zij dit
echter uitsluiten en welke mogelijkheden heeft zij indien een aanvrager het
advies toch naast zich neer legt? Hoe groot is het risico dat de periode van
deze beperkte status toch vrij lang zal zijn, aangezien het wetsvoorstel inzake
handelingen met geslachtscellen en embryo's nog niet gereed is?De aanvrager kan een advies naast zich neerleggen. Ik kan dat niet uitsluiten
en ik heb weinig mogelijkheden daar in dat geval iets aan te doen. Zo het
mij ter ore zou komen, zou ik de in-vitrofertilisatie-klinieken kunnen wijzen
op het feit dat er een negatief advies is uitgebracht en er bij hen op aan
kunnen dringen geen medewerking te verlenen. Zie verder ook de antwoorden
op de vragen 8, 19 en 23.Het is moeilijk in te schatten hoeveel tijd het zal kosten om het wetsvoorstel
inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's in te dienen en te behandelen.
We bevinden ons hier in het spanningsveld van enerzijds de wenselijkheid op
korte termijn een regeling te treffen en anderzijds een zorgvuldige en goed
doordachte regeling te maken die politiek en maatschappelijk een breed draagvlak
heeft. Vragen SGP-fractie 38De minister constateert dat het regime dat na 1 oktober 1999 geldt,
in voorkomende gevallen een rem zal kunnen betekenen «voor onderzoek
ten aanzien waarvan bij de betrokken instelling mogelijk onvoldoende kennis,
maar wel veel ambitie aanwezig is». In hoeverre is gewaarborgd, dat
deze constatering vroeg of laat geen reden kan vormen om de nieuwe beoordelingsprocedure
te heroverwegen?Een onderzoeksvoorstel kan volgens artikel 3 slechts uitgevoerd worden
door of onder leiding van personen die deskundig zijn op het gebied van wetenschappelijk
onderzoek en waarvan ten minste één deskundig is op het gebied
van de verrichtingen die ter uitvoering van het onderzoek ten aanzien van
de proefpersoon plaatsvinden. De aanwezigheid van ambitie zonder deskundigheid
zal dan ook niet mogen leiden tot het verrichten van onderzoek. De Centrale
Commissie ex artikel 14 van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met
mensen (WMO, Stb. 1998, 161) zal dan geen positief oordeel kunnen geven. Pas
als de deskundigheid niet meer schaars is zal de beoordelingsprocedure worden
heroverwogen. 39De minister stelt dat «de centrale commissie beoordeelt aan
de hand van een aan haar voorgelegd protocol of op een gegeven moment experimentele
toepassing bij de mens veilig is en of de uitvoering ervan ethisch aanvaardbaar
is». Is dit correct geformuleerd? Impliceert deze zienswijze niet, dat
elk voorgelegd protocol aan zichzelf wordt getoetst? Ieder protocol dat de Centrale Commissie beoordeelt, zal getoetst worden
op de volgende aspecten: veiligheid voor de proefpersoon en andere betrokkenen,
wetenschappelijke deugdelijkheid en ethische aanvaardbaarheid. Voor de beoordeling
van dit laatste aspect bevat de WMO criteria in artikel 3. 40Aan welke criteria moet worden voldaan, wil de centrale commissie
besluiten dat een bepaalde experimentele toepassing bij de mens op een gegeven
moment veilig is?De centrale commissie zal bij de beoordeling van het onderzoeksvoorstel
de resultaten van het preklinisch onderzoek zwaar laten meewegen. Bij preklinisch
onderzoek wordt daarbij gedacht aan het zogenaamde in vitro (d.w.z. in de
reageerbuis) laboratoriumonderzoek en onderzoek met proefdieren. Wanneer uit
dat onderzoek bijvoorbeeld moet worden afgeleid dat bij de uitvoering van
het onderzoek bij proefpersonen beheersing van de veiligheidsaspecten waarschijnlijk
niet of niet voldoende kan worden gegarandeerd, dan zal het onderzoek niet
voldoen aan het criterium van veiligheid. Dit geldt ook ten aanzien van de
veiligheid van andere betrokkenen dan de proefpersonen, zoals de beroepsbeoefenaren
en andere patiënten. 41Impliceert de zinsnede «op een gegeven moment» dat de
voorgelegde protocollen op meerdere tijdsmomenten aan de voortschrijdende
technologische en medisch-ethische ontwikkelingen worden getoetst? Zo nee,
hoe moet deze zinsnede dan worden gelezen?Nee, met de zinsnede «op een gegeven moment» is bedoeld aan
te geven dat xenotransplantatie, hoewel die, zoals het zich nu laat aanzien,
voorlopig nog niet veilig toegepast kan worden, na verloop van tijd mogelijk
toch wel veilig zal kunnen worden toegepast. Ook zal in de loop van de tijd,
wellicht mede door toedoen van het maatschappelijk debat een breder inzicht
kunnen zijn ontstaan in de ethische aspecten. In een voorgelegd protocol moet
inzicht worden gegeven in de stand van de wetenschap en moet worden verantwoord
waarom de onderzoeker ervan uit denkt te kunnen gaan dat (experimentele) klinische
toepassing veilig is. De Centrale Commissie beoordeelt of die veronderstelling
juist is. Het ligt in de rede dat het eerste protocol inzake xenotransplantatie
pas aan de Centrale Commissie zal worden voorgelegd als de indiener er zelf
van overtuigd is dat toepassing veilig is. 42Wat zijn de juridische consequenties van het feit dat het wetstechnisch
vooralsnog niet mogelijk blijkt om de toetsing van wetenschappelijk onderzoek
met embryo's bij of krachtens artikel 2 WMO bij de centrale commissie te leggen?
Impliceert dit, dat per 1 oktober, ondanks het verzoek van de minister aan
de centrale commissie om deze taak toch op zich te nemen, wetenschappers formeel
de centrale commissie kunnen passeren, als het om onderzoek met embryo's gaat?Het antwoord op deze vraag luidt ja, dit houdt echter geen wijziging in
ten opzichte van de huidige situatie waarin de Kerncommissie Ethiek Medisch
Onderzoek adviseert. Zie voor een toelichting de antwoorden op de vragen 8,
19, 23 en 37. Vragen van de fracties van de RPF en het GPV 43Uit welke personen bestaat de Centrale Commissie? Wat is hun achtergrond?
Welke procedure is bij de benoeming gevolgd?De Centrale Commissie bestaat uit de volgende leden:Prof dr HKA Visser, voorzitter, emeritus hoogleraar kindergeneeskundeProf dr DW Erkelens, vice-voorzitter, artsProf dr JKM Gevers, vice-voorzitter, juristMw dr CCE Koning, artsProf dr AF Cohen, farmacoloogProf dr JDF Habbema, methodoloogMw prof dr CMA Frederiks, verplegingswetenschappenProf dr J Passchier, medisch psycholoogMw prof dr ID de Beaufort, ethicusPrf dr HAMJ ten Have, ethicusMw drs MWM Vos-van Gortel, dit lid beoordeelt specifiek vanuit de invalshoek
van de proefpersoonPlaatsvervangers zijn:Prof dr J Bennebroek Gravenhorst, artsProf dr P Smits, farmacoloogProf dr PJ van der Maas, methodoloogDr T van Achterberg, verplegingswetenschappenProf dr A Tibben, medisch psycholoogProf dr E van Leeuwen, ethicusProf mr FCB van Wijmen, juristMw drs JHW Kits Nieuwenkamp-Storm van 's Gravesande, dit lid beoordeelt
specifiek vanuit de invalshoek van de proefpersoonWaarnemer namens VWS:Mw drs RM den Hartog-van Ter TholenIngevolge artikel 14 lid 4 van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek
met mensen (WMO, Stb. 1998, 161) geschiedt de benoeming van de leden en plaatsvervangende
leden van de Centrale Commissie bij Koninklijk Besluit. Het betreffende besluit
is voorbereid in nauw overleg met de Gezondheidsraad. De Gezondheidsraad is
voorheen eveneens nauw betrokken geweest bij de instelling van de Kerncommissie
Ethiek Medisch Onderzoek (KEMO). Bij brief van 2 april 1999 heb ik de voorzitter
van de Centrale Commissie meegedeeld wie ik heb aangewezen om als waarnemer
de vergaderingen van de Commissie bij te wonen 44Is het Besluit verplichte verzekering bij medisch-wetenschappelijk
onderzoek in het Staatsblad gepubliceerd? Zo ja, wanneer?Tot in een laat stadium van de totstandkoming van bedoelde algemene maatregel
van bestuur is nog nader overleg gevoerd met het Verbond van Verzekeraars.
Dit heeft geresulteerd in een verbetering van de mogelijkheden om op de binnenlandse
verzekeringsmarkt dekking te verkrijgen voor het verzekeren van medisch-wetenschappelijk
onderzoek conform bedoeld besluit. Als gevolg van het nader overleg met verzekeraars
zal de publicatie van het besluit echter aanmerkelijk later plaatsvinden dan
was voorzien en aan veldpartijen was medegedeeld; de publicatie vindt nu binnen
enige weken plaats. Het betreft overigens een algemene maatregel van bestuur
waarbij in een voorhangprocedure is voorzien (artikel 7 lid 3 van de WMO),
zodat de Staten-Generaal van de publicatie in kennis zullen worden gesteld. Omdat de publicatie van de algemene maatregel van bestuur verlaat zal
plaatsvinden, is het noodzakelijk om ook de datum van algehele inwerkingtreding
van de WMO op een later tijdstip te stellen. Dit met name om uitvoerders van
medisch-wetenschappelijk onderzoek voldoende tijd te geven om met opdrachtgevers
overleg te voeren over de consequenties van het besluit. Deze opdrachtgevers –
vaak zijnde buitenlandse farmaceutische industrieën – zullen de
nodige wijzigingen in hun verzekeringssystematiek moeten kunnen aanbrengen
om te voldoen aan hetgeen het Nederlandse verzekeringsbesluit aan nieuwe eisen
stelt.De Nederlandse Vereniging van de Research-georiënteerde Farmaceutische
Industrie (NEFARMA) heeft er in een brief van 11 mei 1999 op aangedrongen
om tussen de inwerkingtreding van de wet en de publicatie van het verzekeringsbesluit
voor bedoelde aanpassingen voldoende tijd te reserveren. Ook de ACRON, de
Associatie van Clinical Research Organisations in Nederland, heeft reeds bij
brief van 23 december 1998 gewezen op de tijdrovendheid van het aanpassen
van de buitenlandse verzekeringssystemen aan de nieuwe eisen van de algemene
maatregel van bestuur. Een kopie van het antwoord aan de ACRON zond ik op
haar verzoek toe aan de vaste Commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
deze commissie had ook een afschrift van bedoelde brief van de ACRON toegezonden
gekregen.Na overleg terzake met partijen is de volledige inwerkingtreding van de
WMO nu voorzien op 1 december 1999.In dit verband merk ik nog op dat ik ter bespoediging van het overleg
met buitenlandse opdrachtgevers bedoeld verzekeringsbesluit en de toelichting
daarop in het Engels heb doen vertalen. Deze vertaling zal op de dag van publicatie
van het besluit beschikbaar zijn. 45In hoeverre bestaat bij de lokale commissies de schaarse deskundigheid
om de onderzoeksprotocollen te toetsen? Waarom is gekozen voor een gefaseerde
invoering?Aan het probleem van schaarse deskundigheid bij medisch-ethische toetsingscommissies
met betrekking tot het beoordelen van onderzoeksprotocollen op het gebied
van gentherapie of xenotransplantatie wordt momenteel tegemoetgekomen door
de mogelijkheid om over zodanige protocollen advies te vragen aan de KEMO.
Op het gebied van xenotransplantatie heeft zich een verzoek om advies niet
voorgedaan; aangaande gentherapeutisch onderzoek bericht ik u dat de KEMO
momenteel drie adviesaanvragen in behandeling heeft en binnenkort nog twee
adviesaanvragen verwacht.De fasering van de inwerkingtreding van de WMO vloeit met name voort uit
het gegeven dat wil het systeem van de wet kunnen functioneren er in Nederland
medisch-ethische toetsingscommissies zullen moeten zijn die over een erkenning
van de Centrale Commissie beschikken. Het zorgvuldig uitvoeren door de Centrale
Commissie van de erkenningenprocedure vergt uiteraard de nodige tijd. Het
extra overleg met verzekeraars leidde er vervolgens toe dat de datum van algehele
inwerkingtreding twee maanden moest worden opgeschoven. 46Wat is de stand van zaken met betrekking tot de totstandkoming van
het wetsvoorstel inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's?Zoals eerder ook is aangegeven in de antwoorden op de vragen 4 en 8, is
de indiening van het wetsvoorstel inzake handelingen met geslachtscellen en
embryo's bij de Tweede Kamer gepland per uiterlijk 1 februari 2000. 47In hoeverre is een gedragscode of een protocol ter beoordeling van
verzet opgezet?Zoals in de antwoorden op de vragen 5 en 25 is aangegeven heb ik de betrokken
verenigingen gevraagd na te gaan of het mogelijk is voor de beoordeling van
verzet een protocol op te stellen of een gedragscode te ontwikkelen, en zullen
de desbetreffende ledenvergaderingen zich in de loop van dit jaar over de
opgestelde codes uitspreken. XNoot1Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), Swildens-Rozendaal (PvdA),
ondervoorzitter, Bijleveld-Schouten (CDA), Middel (PvdA), Essers (VVD), voorzitter,
Dankers (CDA), Oudkerk (PvdA), Lambrechts (D66), Rijpstra (VVD), Rouvoet (RPF),
De Vries (VVD), Van Vliet (D66), Van Blerck-Woerdman (VVD), Passtoors (VVD),
Eisses-Timmerman (CDA), Gortzak (PvdA), Hermann (GL), Buijs (CDA), Atsma (CDA),
Van Gent (GL), Arib (PvdA), Spoelman (PvdA), Kant (SP), E. Meijer (VVD), Van
der Hoek (PvdA).Plv. leden: Van 't Riet (D66), Rehwinkel (PvdA), Eurlings
(CDA), Apostolou (PvdA), Örgü (VVD), Van de Camp (CDA), Noorman-den
Uyl (PvdA), Ravestein (D66), Weekers (VVD), Schutte (GPV), Cherribi (VVD),
Schimmel (D66), Terpstra (VVD), Udo (VVD), Visser-van Doorn (CDA), Belinfante
(PvdA), Harrewijn (GroenLinks), Ross-van Dorp (CDA), Th. A. M. Meijer
(CDA), Rosenmöller (GL), Duijkers (PvdA), Smits (PvdA), Marijnissen (SP),
O. P. G. Vos (VVD), Hamer (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22588-28.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl