Wederopbouw na gewapend conflict; Verslag algemeen overleg over onder meer de notitie Wederopbouw na gewapend conflict
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30075, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

24-10-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30075 nr. 3

20-10-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesHet antwoord van de bewindsliedenNadere gedachtewisselingToezeggingenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30075Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 46 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 075Wederopbouw na gewapend conflictnr. 3VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 20 oktober 2005De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken1,
de vaste commissie voor Defensie2 en de vaste
commissie voor Economische Zaken3 hebben op 7 september
2005 overleg gevoerd met minister Van Ardenne-van der Hoeven voor Ontwikkelingssamenwerking,
minister Bot van Buitenlandse Zaken en minister Kamp van Defensie over:– de brief van de ministers voor Ontwikkelingssamenwerking,
van Buitenlandse Zaken en van Defensie en de staatssecretaris van Economische
Zaken d.d. 22 maart 2005 ten geleide van de notitie Wederopbouw na gewapend
conflict (30 075, nr. 1);– de brief van de ministers van Buitenlandse
Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking d.d. 28 februari 2005 inzake
de uitvoering in 2004 van het Stabiliteitsfonds (29 800-V, nr. 82).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissiesMevrouw Ferrier (CDA) noemt de situatie van
wederopbouw na een gewapend conflict complex vanwege de uiterste kwetsbaarheid.
Effectiviteit en duurzaamheid worden dan ook alleen bereikt bij heldere beleidsuitgangspunten.
Die uitgangspunten zijn het versterken van de eigen capaciteit en het ondersteunen
en bevorderen van het eigen probleem oplossend vermogen van de
bevolking. De geschiedenis laat zien dat in de helft van de landen na een
gewapend conflict binnen tien jaar opnieuw een dergelijk conflict uitbreekt.
Het normaliseren van de sociale situatie, het opzetten of versterken van het
juridisch apparaat en het bevorderen van economische groei moeten dan ook
centraal staan.Dit vereist de geïntegreerde, departementoverstijgende aanpak die
de regering reeds middels CIMIC (civil-military cooperation) en IDEA (Integrated
Development of Entrepeneurial Activities) succesvol inzet. Volgens de notitie
Wederopbouw na gewapend conflict wordt een overlegstructuur tussen de departementen
in het leven geroepen. Worden hiervoor maatschappelijke organisaties uitgenodigd
en zo ja, welke? Wanneer is het overleg een feit?Veel voorstellen van de notitie vormen al beleid in het Grote Merengebied
en Afghanistan. Naast deze nadrukkelijk Nederlandse inzet speelt in deze situatie
de internationale gemeenschap een grote rol. Coördinatie is dan ook voorwaarde
om fragmentatie en ineffectief beleid tegen te gaan. Zijn de bewindslieden
bereid dit onderwerp voortdurend op de agenda te houden van de internationale
gemeenschap?Volgens mevrouw Ferrier is de inzet gericht op het bestendigen van stabiliteit
en «human security». Die moet goed aansluiten bij de wensen van
de mensen. Vredesopbouw komt immers van onderaf. «Local ownership»
is dan ook enorm belangrijk, ook al hebben regeringen dit na een gewapend
conflict niet hoog in het vaandel staan. Hoe gaat de Nederlandse regering
om met deze spanning? Wat is het algemene beleid?Een andere uitdaging na een gewapend conflict ligt in verzoening, ontwapening
en reïntegratie. De ervaringen van Rwanda en Colombia leren dat dit het
allermoeilijkste is. Special aandacht hierbij is vereist voor de situatie
van kinderen. Wat houdt het in de notitie beloofde maatwerk op dit vlak in?
Welk belang wordt er gehecht aan de rol van de «civic society»,
kerken en religieuze organisaties? De minister voor Ontwikkelingssamenwerking
heeft hier onlangs nog een uitspraak over gedaan.Mevrouw Ferrier noemt de «internally displaced persons» na
een gewapend conflict een in toenemende mate groot probleem. Met deze miljoenen
mensen lijkt men wereldwijd geen raad te weten. In de notitie staat dat het
de keuze van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties is om de UNHCR
een rol te laten spelen bij de ontheemdenproblematiek. Op basis van welke
criteria maakt de heer Annan deze overwegingen? Welke invloed hebben Nederland
en Europa daarop?In de notitie valt terecht te lezen dat wederopbouw geen «quick
fixes» kent. In hoeverre wordt echter in de begrotingen rekening gehouden
met inzet op lange termijn? Dit perspectief maakt het van belang om duidelijke
overgangsmomenten te markeren. Het belangrijkste moment, terugtrekking van
vredesmissies van de internationale gemeenschap, blijft ongenoemd in de notitie.
Hoe wordt dat moment bepaald? Wanneer, op grond van welke criteria en onder
welke omstandigheden kan en wil de internationale gemeenschap zich terugtrekken?
Hoe lang kan bijvoorbeeld het met buitenlandse middelen betalen van ambtenaren
in Afghanistan doorgaan?Mevrouw Ferrier leest in de notitie dat het bedrijfsleven zo snel mogelijk
ingezet moet worden. Het belang van het bedrijfsleven als motor van economische
groei wordt onderschreven. Bij dit maatschappelijk verantwoord ondernemen
moet worden gehecht aan de internationale VN- en OESO-richtlijnen. Worden
die nadrukkelijk nageleefd?Volgens de notitie sturen landen zoals het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk
en de Verenigde Staten reeds reservisten uit het bedrijfsleven mee met vredesmissies.
Zo wordt tijdig inzicht verkregen in wat inzet van het bedrijfsleven mogelijk
maakt. Wordt dit beleid ook in Nederland toegepast? Wat zijn de ervaringen
op het vlak van effectiviteit? Hoe wordt de veiligheid van dergelijke reservisten
gegarandeerd?Mevrouw Ferrier is van mening dat veel winst behaald kan worden uit samenwerking tussen ontwikkelingsdeskundigen en militairen. Voorwaarde
is dat elkaars invalshoeken gekend en gerespecteerd worden. Wat zijn de grootste
struikelblokken in de samenwerking tussen militairen en ngo's? Waar is
winst behaald? Overigens moet het onderscheid tussen militairen en ontwikkelingswerkers
overeind blijven.Bij wederopbouw is financiële inzet en betrokkenheid op lange termijn
van belang. Het Stabiliteitsfonds is echter niet toereikend. Wanneer verkrijgt
de Kamer de voor eind 2005 beloofde evaluatie van dit fonds? In de notitie
is op bladzijde 20 sprake van beperkte financiële middelen, zodat Nederland
zich moet beperken tot een relatief aantal landen. Het vernieuwende van de
voorstellen is echter het departementsoverstijgende karakter. Dat betekent
toch dat voor de specifieke doelen bij de verschillende departementen HGIS-middelen
(Homogene Groep voor Internationale Samenwerking) beschikbaar zijn? Volgens
de notitie komen de middelen doorgaans voor het grootste deel uit de OS-begroting,
zij het in een aparte financiële voorziening. Daar zijn toch de HGIS-middelen
voor? Wordt de bedoelde financiële voorziening al getroffen voor de begroting
over 2006? Wat betekent dit voor de HGIS-middelen?De heer Szabó (VVD) noemt wederopbouw
na een gewapend conflict een mooie vorm van ontwikkelingssamenwerking. Hierbij
is van belang dat veiligheid, stabiliteit, bestuur en economische ontwikkeling
eindelijk onder een integrale noemer worden gebracht. Het probleem blijft
echter de huidige procedures. Wie betaalt er en uit welke pot? Welke budgetten
kunnen wanneer worden vrijgemaakt, nationaal en internationaal? Het lijkt
erop dat alleen deskundigen weten waar het geld te halen valt.Een andere vraag bij deze procedures is of die voldoende transparant en
effectief zijn om het bedrijfsleven mogelijkheden te bieden om snel activiteiten
voor wederopbouw uit te kunnen oefenen. De vele organisaties met vaak niet-transparantie
procedures brengen een bureaucratie met zich die bedrijven kan afschrikken.
Zijn de bewindslieden deze mening eveneens toegedaan?De heer Szabó vraagt de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
of de nieuwe, geïntegreerde aanpak binnen OESO-DAC (Development Assistance
Comittee) wordt omarmd. De minister van Buitenlandse Zaken krijgt de vraag
hoe de landenkeuze wordt bepaald. Nederland is nog steeds betrokken bij NAVO-
en EU-activiteiten bij het opleiden van militairen en politie. Ook het Nederlandse
bedrijfsleven is in Irak betrokken bij dergelijke activiteiten. Op welke wijze
ondersteunt het kabinet het bedrijfsleven daarbij, ongeacht het negatieve
reisadvies voor Irak? De situatie in Noorden Zuid-Irak kent immers meer stabiliteit
en dus meer kans voor het ontwikkelen van business.De betrokkenheid tussen de diverse ministeries laat een as EZ-OS-Defensie
zien. Hoe wordt de samenwerking, ook met Justitie, geëffectueerd? Waarom
ontbreekt het ministerie van OCW? Op welke wijze wordt het Nederlandse bedrijfsleven
ondersteuning geboden voor ontwikkeling bij wederopbouw in niet-prioriteitslanden?
IDEA wordt ontwikkeld in Afghanistan. Wat is de stand van zaken op dat vlak?
Wordt IDEA ook in andere gebieden ontwikkeld? Hoe verloopt de samenwerking
tussen militairen en ngo's in Afghanistan?De heer Samsom (PvdA) vindt dat in de notitie
aan de motivatie voor het meewerken aan wederopbouw na conflict vooral prachtige
woorden worden gewijd. Het gaat naast rechtsorde, stabiliteit, mensenrechten
en «human security» toch ook gewoon om geopolitieke krachten?
Het is immers evident dat de agenda van een grootmacht zoals de Verenigde
Staten, met energiebelangen of machtsposities in regio's, in grote mate
bepaalt waar wordt ingegrepen. In hoeverre is Nederland in staat of bereid
om weerstand te bieden aan dergelijke perverse krachten? Eigenbelang
mag immers niet prevaleren boven het belang van de mensen in een door conflict
getroffen gebied.Snel ingrijpen is van groot belang om de situatie van een beëindigd
conflict te bestendigen. Dit laat zich echter moeilijk rijmen met de snelheid
van handelen van Nederland in prioritaire gebieden zoals de Hoorn van Afrika
of het Grote Merengebied. Wat is de oorzaak van de trage interventies en betrokkenheid
van Nederland? Die is toch niet geheel aan de VN te wijten? Vanwaar de trage
reactie als de VN vraagt om Nederlandse inzet in het Grote Merengebied?De heer Samsom stelt vast dat de notitie zich concentreert op de autoriteiten
in de betrokken landen. Die autoriteiten zijn echter vaak totaal afwezig of
onderdeel van het conflict. In dat geval moet teruggevallen worden op de «civil
society», die echter bar weinig aandacht krijgt in Wederopbouw na conflict.
Wat als de autoriteiten een dubieuze of verkeerde rol spelen? Over de rol
van religie valt veel te zeggen. De opmerking van de minister van Ontwikkelingssamenwerking
over de rol van religie wordt begrepen als een terechte oproep aan het Vaticaan
om te stoppen met zieltjes te winnen en levens te redden.De noodzaak van langdurige betrokkenheid hangt samen met snel ingrijpen.
Voor een heel groot gedeelte is Nederland daarbij afhankelijk van de afspraken
in de VN met andere donoren. De rol van de VN wordt echter consequent onmogelijk
gemaakt door de nieuwe VN-ambassadeur van de Verenigde Staten. Welke strategie
heeft de Nederlandse regering om de «peace building commission»
handen en voeten te geven? Die kan immers een cruciale rol spelen bij het
coördineren van het werk van donoren bij wederopbouw na conflicten.De heer Samsom stipt het probleem van de kleine wapens aan. Nu de prijs
van een Kalashnikov beneden de 20 dollar zakt, wordt er niet alleen veel geld
verdiend maar worden ook veel levens vernield. Uit het oogpunt van consistentie
moet de regering zich niet alleen inzetten voor het Arms Trade Treaty, maar
moet ook de doorvoer van kleine wapens worden aangepakt. Nederland is immers
een groot doorvoerland, ook van deze wapens. Welke middelen worden daarbij
ingezet?De motie-Van Baalen vraagt om meer betrokkenheid van het Nederlandse bedrijfsleven
bij de wederopbouw. Het internationale bedrijfsleven speelt daarbij een belangrijke
rol. Het leger moet echter niet gezien worden als wegbereider of beschermer
van Nederlandse bedrijven. Een Nederlandse commandant is geen zaakgelastigde
voor Nederlandse ondernemingen. Hier past een zelfde strikte scheiding als
tussen hulpverlening en militaire activiteiten. Landen zoals Frankrijk en
de Verenigde Staten nemen hier met hun bedrijfsreservisten een loopje mee.
Het leger kan zeker een bijdrage leveren aan het veiliger maken van een gebied,
waardoor lokale en internationale bedrijven een kans krijgen. De minister
van Defensie wordt gevraagd hierover een uitspraak te doen.De heer Samsom vindt de notitie een open uitnodiging om de discussie over
de verdeling van wederopbouwgelden tussen ODA (Official Development Assistance)
en non-ODA flink op te rakelen. Er is sprake van beperkte middelen, mede omdat
het slot zit op bepaalde fondsen. Het Stabiliteitsfonds, met als onderdeel
de inzet van Nederlandse militairen, moet zo groot mogelijk zijn. Waarom wordt
de bijdrage van het ministerie van Defensie dan niet simpelweg fors verhoogd?
Welke mogelijkheden heeft Defensie daarvoor? Als die er niet zijn, moet overwogen
worden om de uitgaven geoormerkt te verhogen.Het antwoord van de bewindsliedenDe minister voor Ontwikkelingssamenwerking
merkt op dat ook de Kamer wederopbouw ziet als een probleem dat vraagt om
een interdepartementale aanpak, samen met de Nederlandse samenleving. In de
notitie is dan ook getracht de geïntegreerde aanpak in de wederopbouwperiode na een conflict te beschrijven. Die aanpak moet breed, snel en flexibel
zijn en met zo veel mogelijk instrumenten plaatsvinden. De achterliggende
gedachte van de bundeling van krachten is dat Nederland meer zichtbaar is
in het ontvangende land. Met de inzet van maatschappelijke organisaties en
het bedrijfsleven wordt complementair gewerkt. Deze effectievere methode maakt
het werk duurzamer, dat overigens meestal plaatsvindt in EU- of VN-verband.
Feit is dat de samenhang tussen vredesopbouw en wederopbouw een geïntegreerde
en interdepartementale aanpak rechtvaardigt. Daarbij moet men zich richten
op de capaciteit van het ontvangende land.Nederland investeert reeds veel in het bestendigen van stabiliteit, bijvoorbeeld
met het opleiden en trainen van diplomaten, militairen en oud-rebellen voor
de civiele samenleving. De achterliggende gedachte daarbij is dat voorkomen
moet worden dat landen terugvallen in het oorspronkelijke conflict. Dat is
vaak te zien waar niet snel, breed en langjarig hulp wordt geboden. Nederland
is bijvoorbeeld een van de weinige consistente donoren in de westelijke Balkan.
Daarbij is de aandacht gericht op ontwikkelingssamenwerking en vooruitgang
in economisch, sociaal en in veiligheidsopzicht.De minister legt uit dat Nederland heden ten dage bij grote en omvangrijke
wederopbouwoperaties een onderdeel vormt van de internationale gemeenschap.
Dat geldt voor Afghanistan, Sudan en het Grote Merengebied. Zelfstandig worden
soms kleine initiatieven vlotgetrokken zodat die internationaal aan bod komen.
Dat is het geval in het Grote Merengebied, Burundi en de DRC, omdat daar op
het vlak van ontwapening en integratie van oud-rebellen te weinig gebeurt.
Nederland heeft in deze gebieden dan ook ontwapenings- en demobilisatiekampen
opgericht.Voor Sudan heeft de Nederlandse regering grote bedragen beschikbaar gesteld.
Die worden niet bilateraal, maar via het Multi Donor Trustfund, onder beheer
van Wereldbank en VN, besteed aan het grote programma. Met het oog op het
bedrijfsleven is het van belang om zo snel mogelijk te identificeren waar
die een rol kunnen spelen.Over de gemengde missie naar het Grote Merengebied is de Kamer geïnformeerd.
Die moet vaststellen op welke wijze Nederland in aanvulling op UNMIS (UN mission
in the Sudan) iets kan betekenen voor de veiligheid. Overigens heeft Nederland
als eerste grote donor bedragen beschikbaar gesteld voor de Afrikaanse Uniemissie
in Darfur. Snelheid en flexibiliteit zijn dan ook belangrijk.«Local ownership» is de grondgedachte bij wederopbouw en ontwikkelingssamenwerking.
Het is een misvatting dat een land zonder sterk bestuur bestierd kan worden
als ware het gebied van de internationale gemeenschap. Bij lacunes in het «local
ownership» blijft het opbouwen van capaciteit en het trainen van lokale
autoriteiten, zoals in Zuid-Sudan, van belang. Hier wordt mensen geleerd hun
dorpen te besturen en om de dialoog aan te gaan met andere dorpen.De minister merkt op dat in alle demobilisatieprogramma's en vergelijkbare
situaties kinderen voorrang krijgen. Het demobiliseren van kindsoldaten wordt
met voorrang behandeld en gefinancierd. De uitvoering gebeurt in samenwerking
met de lokale en regionale autoriteiten. UNICEF is hierbij de aangewezen organisatie.
In Noord-Uganda werkt Nederland samen met religieuze leiders. In dit conflictgebied
proberen zij via overredingskracht de Lord's Resistance Army (LRA) ervan
te overtuigen om kindsoldaten terug te brengen. Nederland financiert programma's
om getraumatiseerde kinderen terug naar hun familie en naar school te halen.Met het oog op maatwerk is een aantal landen expliciet genoemd bij het
wederopbouwprogramma, zoals Afghanistan, het Grote Merengebied, de Sudan en
de Palestijnse gebieden. Samen met de maatschappelijk organisaties in Nederland
moet hierover een overleg worden gestart. Het gaat daarbij niet om bureaucratie,
maar om het bespreken van operationele activiteiten. Organisaties zoals Pax
Christi en Novib moeten inbrengen wat zij in landen na een conflict
doen tegen de achtergrond van de complementariteit. Daarvoor is geen extra
geld nodig.Het Stabiliteitsfonds is niet bedoeld voor maatschappelijke organisaties,
maar moet ingezet worden voor integratie van ODA- en niet-ODA-activiteiten
op het snijvlak van vrede, veiligheid en ontwikkeling. Het gaat daarbij tot
nu toe om overheidsgerelateerde activiteiten. Na evaluatie van het fonds zal
de Kamer daarover in de loop van 2006 informatie ontvangen. Het is niet uitgesloten
dat voor de activiteiten van het fonds in de toekomst gebruik wordt gemaakt
van ngo's. Per jaar is er 550 mln. beschikbaar voor Nederlandse maatschappelijke
organisaties voor wederopbouwactiviteiten. Meer geld is niet nodig. De besteding
moet beter afgestemd worden met overheidsactiviteiten. Een aparte budgetlijn
is ook niet nodig. De verschillende potjes en programma's moeten met
elkaar in verband worden gebracht.De minister vindt het terugbrengen van vluchtelingen een belangrijk fenomeen
bij wederopbouw. Het Nederlandse kabinet houdt dan ook de vinger aan de pols
bij onder meer IOM (International Organization for Migration) en UNHCR. Ook
hier moet samengewerkt worden met de lokale autoriteiten en tussen de verschillende
VN-organisaties. De aanpak van de terugkeer van vluchtelingen in Zuid-Sudan
en de opvang in Darfur laat zien dat de VN een betere regie moeten voeren.
De voortgang van de ontheemdenproblematiek op de Balkan verloopt echter op
uitstekende wijze.Op de lange termijn zijn verschillende overgangen van belang, die van
conflict naar vredesopbouw, van conflict naar wederopbouw en die van burgeroorlog
naar een veilige situatie. Bij dit alles is de inzet van (de experts) van
Defensie nodig. Die kan de civiele en overheidsinspanningen ondersteunen op
het vlak van veiligheid. De samenwerking tussen OS en Defensie in Sudan, Afghanistan
en het Grote Merengebied laat zien dat daar het verschil kan worden gemaakt.De inzet op maatschappelijk verantwoord ondernemen is bij zowel Economische
Zaken als Buitenlandse Zaken standaard. De ILO-conventies en OESO-overeenkomsten
moeten onderschreven worden door bedrijven, of die nu wel of niet gebruik
willen maken van het bedrijfslevenprogramma. Het IDEA-programma voor de inzet
van reservisten is ervoor ontwikkeld om het bedrijfsleven er in een vroeg
stadium bij te betrekken. Een bezoek aan alle actieve ngo's in het gebied
waar het Nederlandse PRT (Provincial Reconstruction Team) actief is en in
Kabul leert dat de acceptatie van samenwerking met militairen soms moeilijk
ligt. Sommigen houden immers vast aan de doctrine dat ontwikkelingswerk en
militaire inzet strikt gescheiden moeten blijven. Erkend moet worden dat het
voor bewoners na een burgeroorlog niet altijd vanzelfsprekend is om uit de
handen van een militair van voedsel en water te worden voorzien. De genoemde
PRT is overigens vruchtbaar in het opzetten en overdragen van economische
activiteiten. De militairen verrichten daar hand- en spandiensten met een
grote betekenis.De ondersteuning van het Nederlandse bedrijfsleven is optimaal waar mogelijk.
Het is nog niet in alle regio's mogelijk. In de Balkan zijn de inspanningen
vanzelfsprekend verhoogd. De conferentie in Rotterdam vorig jaar om het bedrijfsleven
te interesseren voor investeringen en joint-ventures was een groot succes.
De minister gaat in oktober van dit jaar naar de westelijke Balkan om de stand
van zaken op te nemen. Wellicht dat het economische bestuur een extra duwtje
kan gebruiken.De minister erkent dat de as OS-Defensie-EZ-Buitenlandse Zaken niet compleet
is. Als de ministeries van bijvoorbeeld Justitie of Financiën nodig zijn,
wordt daar graag gebruik van gemaakt. Het rijtje bevat echter de kerndepartementen
op dit vlak. Een steunpunt voor het bedrijfsleven in wederopbouwgebieden lijkt
nuttig. Dit kan het bedrijfsleven het beste zelf opzetten. De departementale
taskforce Sudan staat in rechtstreeks contact met het bedrijfsleven dat geïnteresseerd
is in dit land. Afwezigheid van een autoriteit in landen kan tot onzekerheid en wantrouwen
leiden. Soms is sprake van een interim-autoriteit, zoals in Kosovo. In Afghanistan
is van meet af aan een regering aan de slag gegaan met een zevenjarenplan
voor wederopbouw.Religie kan een bron van kracht zijn. Niet alleen in het noorden van Oeganda,
maar ook bijvoorbeeld in het oosten van de Congo spelen kerken en kerkelijke
organisaties een belangrijke rol bij traumaverwerking en bij kleine wederopbouwprogramma's
en kleine economische activiteiten. De instelling van een kenniscentrum voor
religie en ontwikkeling is nodig, zodat de Nederlandse overheid en samenleving
zich kunnen inzetten om meer uit deze relatie te halen.Het Stabiliteitsfonds wordt gevuld door de minister van Buitenlandse Zaken
en de minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Een beroep op het ministerie
van Defensie in materiele zin is zelden tevergeefs. Een besluit van Defensie
om eveneens in het fonds te storten, stuit niet op weerstand.De minister van Buitenlandse Zaken merkt op
dat de landenkeuze sterk wordt bepaald door het doel, dat wordt vastgesteld
in nauwe samenwerking met partners en bondgenoten. Daarbij is de aandacht
gericht op landen en gebieden die het risico lopen op terugval in een gewapend
conflict of waar juist een duidelijk perspectief is op verbetering. Concreet
gaat het om Afghanistan, Sudan, de Grote Meren, de Palestijnse gebieden en
de Balkan. In de praktijk is de samenwerking in EU-verband heel belangrijk.
Vaak wordt in informeler verband een beroep gedaan op lidstaten om samen te
werken, ook in VN- of NAVO-verband. Een medebepalende factor daarbij is de
hoeveelheid donoren in een gebied, gezien de beperkte middelen van Nederland.Overigens is inmiddels duidelijk dat door de expertise van Nederland bij
wederopbouw, DDR (Disarmament Demobilisation Reintegration) en SSR (Security
Sector Reform) vaak en graag een beroep op Nederlandse hulp wordt gedaan.
Nederland moet ervoor waken zich te «overstretchen» en zal reserves
moeten bewaren voor onvoorziene situaties.Het moment van terugtrekking is volgens de minister veel moeilijker te
bepalen. De nota noemt veiligheid, bestuur en sociaal-economische ontwikkeling
als belangrijke elementen voor terugtrekking van internationale donoren. Van
belang is tevens stabiliteit, hervorming van de veiligheidssector en het bestaan
van een regering die het geweldsmonopolie ook bestuurlijk en duurzaam kan
overnemen. Blijvende beperkte aanwezigheid van derden, civiel of militair,
kan overigens ook na een positieve evaluatie van de situatie van belang zijn
om terugval in de oude situatie te voorkomen, met alle gevolgen voor de omliggende
gebieden. Dergelijke evaluaties en afwegingen vinden plaats in samenspraak
met de EU-lidstaten.De coördinatie tussen de verschillende ministeries is groeiende en
verloopt momenteel uitstekend. De onderlinge afhankelijkheid maakt samenwerking
noodzakelijk voor invulling van de eigen verantwoordelijkheid. De internationale
coördinatie is daarnaast van groot belang. Bij de Verenigde Naties liggen
dan ook enige plannen voor op dit gebied. In het scala van voorstellen lijkt
de Peace Building Commission als een initiatief met «sufficient body»
de meeste kans te maken. Het werk daarvan is beperkt tot de «post-conflict»-situatie,
omdat NAM- (Non-Aligned Movement) en G77-leden benauwd zijn zich te veel te
bemoeien met interne aangelegenheden. Bekend is echter dat activiteiten in
een «post-conflict»-situatie juist een conflict kunnen voorkomen.
Nederland ziet graag een verplichte bijdrage aan het hieraan verbonden trustfund.
Die lijkt echter niet veel kans te maken.Het bedrijfsleven draagt bij aan ontwikkeling van de private sector en
op die wijze tot consolidatie van een vaak prille vrede. Het ministerie van
Economische Zaken faciliteert op dit vlak, in het geval van Irak in de vorm van een platform voor overleg tussen overheid en Nederlands bedrijfsleven.
De grote en brede expertise van het bedrijfsleven, bijvoorbeeld op het vlak
van water, landbouw en transport, kan een grote bijdrage leveren in de bedoelde
landen.De minister bevestigt dat de Irakfaciliteit van 3 mln. is bevroren met
het oog op de veiligheidssituatie. Meer in het algemeen is die faciliteit
bedoeld om het pad te effenen voor het bedrijfsleven. De faciliteit wordt
waarschijnlijk ook opengesteld voor training en opleiding buiten Irak. Het
bedrijfsleven uit Nederland ziet grote kansen in Irak voor havens, de distributie-
en transportsector en ook de medische sector. Als de olie-industrie in Irak
op gang komt, liggen er op middellange en lange termijn grote mogelijkheden.
Bedrijven zijn overigens nog zeer aarzelend met het oog op de veiligheidssituatie.
In Noord- en Zuid-Irak is het overigens relatief veilig. Na het te volgen
traject rond resolutie 1546, met de grondwet, het referendum en een democratisch
gekozen regering, is er wellicht sprake van stabiliteit. Begin volgend jaar
kan de faciliteit dus misschien worden ontdooid, of zo veel eerder als de
situatie het toelaat.Nederland is momenteel in onderhandeling over een verdrag over conventionele
wapens. Omdat een aantal grote landen niet bereid is tot medewerking, heeft
Nederland voorgesteld over te gaan tot opstelling van politieke richtlijnen.
Daarbij wordt nadrukkelijk de doorvoer van kleine wapens begrepen, die overigens
in Nederland vergunningsplichtig is. De overheid krijgt wekelijks tientallen
verzoeken voor doorvoer. Aan de hand van de bekende acht criteria worden die
beoordeeld, in nauwe samenwerking met het ministerie van Economische Zaken.De minister van Defensie vindt de samenwerking
met de ministers van Buitenlandse Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking
buitengewoon plezierig. Bij uitzending en deelname aan crisisbeheersingsoperaties
ligt het voortouw bij Buitenlandse Zaken. Na een genomen kabinetsbesluit is
Defensie belast met de uitvoering. Bij ontwikkeling en wederopbouw is Defensie
meestal gedurende korte tijd betrokken, zeker afgezet tegen de langdurige
ondersteuning door Ontwikkelingssamenwerking. Waar Defensie in staat is om
een conflict te beëindigen of stabiliteit en veiligheid te bevorderen,
kan Ontwikkelingssamenwerking over een langere periode de wederopbouw voortzetten.
De mogelijkheden om elkaars activiteiten te versterken zijn overigens frappant,
in Bosnië, Irak, Afghanistan en Afrika.Defensie heeft geen problemen met de ngo's. De opvattingen van deze
organisaties over het werken met het ministerie van Defensie zijn niet eenduidig.
Sommige staan op grond van ervaringen afwijzend tegenover relaties met Defensie.
Normaal gesproken overlegt het ministerie van Defensie samen met Ontwikkelingssamenwerking
eerst met de verschillende ngo's over het afstemmen van activiteiten
alvorens naar een bepaald gebied af te reizen. Dat leidt tot een duidelijke
en goede onderlinge werkrelatie, die wordt onderhouden middels ambtelijk vervolgoverleg.Eerder overleg met de ngo's laat overigens zien dat zij de samenwerking
tussen Defensie en OS zeer waarderen. Zij vinden dat dit ook in Europees verband
meer moet gebeuren. De ministers van Defensie en OS hebben dit bij de EU ingebracht.
Dit initiatief heeft ertoe geleid dat het Britse voorzitterschap een voorstel
gaat ontwikkelen.De minister denkt met veiligheid en stabiliteit ervoor te kunnen zorgen
dat ngo's beter werk kunnen verrichten. Voorbeeld daarbij is het Provincial
Reconstruction Team in Pol-e-Khomri in Oost-Afghanistan. Uitgangspunt is dat
alles wat de ngo's zelf kunnen doen aan hen overgelaten moet worden.
Defensie moet zich niet op het werkterrein van deze organisaties begeven.
Dat neemt niet weg dat als ngo's met het oog op de veiligheid een land
nog niet in kunnen, het aan Defensie kan zijn om de bevolking te helpen en
wat voorbereidend werk voor de ngo's te doen. De minister geeft
aan altijd bereid te zijn om met ngo's te spreken over eventuele problemen
in de relatie tussen Defensie en hun werk. Overigens worden er momenteel geen
problemen ervaren. Normaal gesproken worden de ontwikkelingsinspanningen geïdentificeerd
door de politieke adviseur van Buitenlandse Zaken ter plaatse. In overleg
met de drie ministeries en de lokale en provinciale autoriteiten worden vervolgens
projecten geïdentificeerd en daarna door de ngo's uitgevoerd. De
meerwaarde van die samenwerking is in bijvoorbeeld Poli Komri goed te zien.De minister is niet van zins om bij te dragen aan het Stabiliteitsfonds,
dat uitstekend werkt. De belangrijkste taak van Defensie is inmiddels om in
de wereld bij te dragen aan vrede en veiligheid. De hele organisatie en logistiek
is erop geënt om in te grijpen waar de wereldgemeenschap vindt dat zaken
uit de hand lopen met mensenrechten en de internationale rechtsorde. Het budget
van Defensie ligt met 1,6% van het bruto binnenlands product overigens
aanmerkelijk beneden de NAVO-norm. In de praktijk levert Defensie aan Ontwikkelingssamenwerking
vooral personeel en materieel, op kosten van Defensie. Additionele kosten
voor inzet in het buitenland draagt het ministerie van Buitenlandse zaken
via het HGIS-budget. Samenwerking op het gebied van OS wordt gedragen door
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Van belang daarbij is de bereidheid
tot samenwerking en optimale inzet van beide ministeries en de drie ministers.Bij de inzet in Afrika moet bedacht worden dat de Afrikaanse Unie vindt
dat de Afrikaanse landen zo veel mogelijk zelf moeten doen. In Darfur, Congo,
Burundi en Sudan ziet Nederland echter allerlei mogelijkheden voor activiteiten
door Defensie en Ontwikkelingssamenwerking. De Kamer ontvangt hiervan een
uitgebreid overzicht.Bij UNMIS in Sudan is ondersteuning door Defensie gevraagd en in eerste
instantie geweigerd omdat een goed operatieplan ontbrak. Vervolgens is door
de twee ministeries een team uitgezonden dat in het gebied heeft gekeken wat
er nodig is om alsnog akkoord te gaan. Op grond daarvan wordt bekeken of Nederland
alsnog een bijdrage aan UNMIS kan leveren. Ook voor MONUC (UN mission in the
Democratic Republic of Congo) in de Congo is Defensie op zoek naar aanknopingspunten
voor ondersteuning door Nederland. De Kamer wordt hierover binnenkort geïnformeerd.De minister hoort over IDEA en de inzet van reservisten verschillende
opvattingen. Het is echter zeer verstandig om, via EZ, het Nederlandse bedrijfsleven
zo veel mogelijk bij de wederopbouw te betrekken. VNO-NCW onderneemt voortdurend
activiteiten op dit gebied in risicovolle omgevingen zoals Bosnië en
nu Afghanistan. Defensie kan de veiligheid van reservisten noch militairen
garanderen. Natuurlijk vaardigt het bedrijfsleven slechts mensen af die «feeling»
hebben met Defensie. Iedereen ontvangt sowieso een opleiding in basisvaardigheden
van drie weken. Daarnaast worden reservisten geplaatst op goed gecontroleerde
plaatsen en ontvangen zij zo veel mogelijk hulp van Defensie. Het bedrijfsleven
is erg ambitieus en laat weten vanaf het begin bij de voorbereiding betrokken
te willen worden. De minister wil de ervaringen in Afghanistan afwachten en
vervolgens de zaak evalueren. Hij is overigens tevreden over de huidige betrokkenheid
van reservisten van VNO-NCW bij Defensieactiviteiten. Het zal duidelijk zijn
dat het Nederlandse bedrijfsleven op geen enkele manier invloed uitoefent
op strategische of operationele beslissingen. Het Nederlandse bedrijfsleven
kan en mag echter een rol spelen bij de wederopbouw. Meer in het algemeen
is het streven naar een geïntegreerd veiligheidsbeleid, inclusief het
ministerie van Economische Zaken en het Nederlandse bedrijfsleven. Nadere gedachtewisselingMevrouw Ferrier (CDA) herhaalt de vraag naar
de overlegstructuur tussen de ministeries van Buitenlandse Zaken, Defensie
en Economische Zaken. Wanneer gaat die van start? Wordt daar ook het maatschappelijk
middenveld bij betrokken? Wat wordt bedoeld met de aparte financiële
voorziening?Hoe begroot het ministerie van Defensie de personele hulp aan Ontwikkelingssamenwerking?
Kan het budget hiervoor niet in het Stabiliteitsfonds worden gestopt?De heer Szabó (VVD) constateer dat
op de as EZ-OS-Defensie twee ministeries afwijken van de internationale norm
voor budgettering.De proactieve opstelling van de minister van Buitenlandse Zaken bij het
Irak-budget van 3 mln. valt in goede aarde. Omdat in andere landen het bedrijfsleven
reeds door de overheden wordt geïnformeerd over de lokale mogelijkheden,
moet overwogen worden deze gelden nu reeds beschikbaar te stellen.De heer Samsom (PvdA) ziet een gat bij de
financiering van de ngo's in een geïntegreerde benadering. Organisaties
dreigen tussen wal en schip te vallen als OS niet alsnog een handreiking doet.De ontspannen houding van de minister van Defensie over de samenwerking
met ngo's verdient navolging in landen elders in Europa en de wereld.
Het is overigens duidelijk dat Nederlandse militairen in dit opzicht exceptioneel
goed opereren.Een goed gevuld Stabiliteitsfonds is van belang, ook omdat de minister
van Defensie niet altijd kan leveren waar de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
om vraagt.De minister voor Ontwikkelingssamenwerking
is op zoek naar maatwerk, ook bij het instellen van de overlegstructuur. Momenteel
is er sprake van overleg met Defensie over hun bijdrage, met Binnenlandse
Zaken over politiesamenwerking en van een intern overleg over het Stabiliteitsfonds.
De taskforce Sudan kent een interdepartementaal overleg inzake de wederopbouw.
Over Afghanistan vindt van tijd tot tijd overleg plaats.Met de maatschappelijke organisaties is bekeken hoe die bij het overleg
betrokken kunnen worden. Afgesproken is om landsgewijs en regiogewijs te opereren,
in navolging van de structuur van de betrokken organisaties. De organisaties
is gevraagd om selectief te zijn, zodat expertise in het betrokken gebied
voorop komt te staan. Nieuwe financieringsstromen zijn niet nodig. In de wederopbouwlanden
zijn immers reeds legio Nederlandse organisaties actief. Doel is een structuur
gericht op effectieve wederopbouw.De verzoeken van OS aan Defensie inzake wederopbouw gaan steeds vaker
om het onmiddellijk en kortlopend inzetten van specifieke expertise in plaats
van gehele bataljons. Het gaat om het toevoegen van een specifieke meerwaarde.
De grote missies zijn een zaak van de ministers van Buitenlandse Zaken en
Defensie.De minister van Buitenlandse Zaken vult aan
dat de coördinatie tussen de ministeries in opbouw is. Genoemd worden
het SSR-team, een tripartiete stuurgroep veiligheid en wederopbouw en de stuurgroep
stabiliteitsfonds, de stuurgroep militaire operaties en samenwerking met de
ngo-groep.Nederland blijft wat de inzet van het bedrijfsleven in Irak betreft niet
achter bij andere landen. Op dit vlak vindt nauw overleg plaats met het ministerie
van Economische Zaken.Eind 2005, begin 2006 vindt een evaluatie van het Stabiliteitsfonds plaats.
Dat is ook het moment voor een discussie daarover. De minister van Defensie legt uit de mensen
en middelen van Defensie zo zinvol mogelijk in te willen zetten. Extra kosten
van inzet worden gedekt door de huidige, goed bevallende financieringsoperaties.De vragen van OS aan Defensie over inzet hebben altijd betrekking op ervaren
en specialistisch kaderpersoneel. Bij Defensie wordt op jaarbasis 380 mln.
bezuinigd, wat neerkomt op 12 000 formatieplaatsen en vijftig grote reorganisaties.
Ondanks die grote druk is met OS afgesproken om per 1 januari 2006 zestig
man beschikbaar te houden voor een SSR-pool. Dertig mensen daarvan kunnen
binnen een maand uitgezonden worden.Defensie kent een wekelijks overleg met Buitenlandse Zaken. Een overleg
met OS is in opbouw. Defensie heeft een adviseur afgevaardigd naar Ontwikkelingssamenwerking.
Een OS-adviseur bij Defensie zou goed werk kunnen doen.Toezeggingen– Het ministerie van Buitenlandse Zaken overlegt met het ministerie
van Economische Zaken over het vrijgeven van de «bevroren» 3 mln.
ter ondersteuning van activiteiten van het Nederlandse bedrijfsleven in Irak.– Binnenkort zal de Kamer in brieven worden geïnformeerd over
de mogelijke Nederlandse militaire bijdrage aan MONUC (Congo) en UNMIS (Sudan).– De Kamer zal een overzicht ontvangen van de activiteiten van Defensie
in Afrika.De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,De HaanDe voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,AlbayrakDe voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,HofstraDe adjunct-griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,Van Toor XNoot1Samenstelling: Leden: Dijksma (PvdA), De Haan (CDA), voorzitter, Koenders
(PvdA), Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), ondervoorzitter, Van Bommel
(SP), Albayrak (PvdA), Wilders (Groep Wilders), Van Baalen (VVD), Van As (LPF),
Herben (LPF), Ormel (CDA), Ferrier (CDA), Duyvendak (GroenLinks), Huizinga-Heringa
(ChristenUnie), Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich (CDA), Van
Dijk (CDA), Fierens (PvdA), Tjon-A-Ten (PvdA), Eijsink (PvdA), Van der Laan
(D66), Hirsi Ali (VVD), Brinkel (CDA), Szabó (VVD), Jonker (CDA), Nijs
(VVD).Plv. leden: Dubbelboer (PvdA), Van Fessem (CDA), Samsom (PvdA), Vos (GroenLinks),
Arib (PvdA), De Wit (SP), Leerdam (PvdA), Van Miltenburg (VVD), Van Schijndel
(VVD), Varela (LPF), Van den Brink (LPF), Haverkamp (CDA), Rambocus (CDA),
Halsema (GroenLinks), Van der Staaij (SGP), Kant (SP), Eski (CDA), Çörüz
(CDA), Wolfsen (PvdA), Duivesteijn (PvdA), Waalkens (PvdA), Dittrich (D66),
Snijder-Hazelhoff (VVD), Van Winsen (CDA), Veenendaal (VVD), Kortenhorst (CDA),
Oplaat (VVD).XNoot2Samenstelling: Leden: Klaas de Vries (PvdA), Bakker (D66), Koenders (PvdA),
Van Beek (VVD), Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), Van Bommel (SP), Albayrak
(PvdA), voorzitter, Balemans (VVD), Van Baalen (VVD), Snijder-Hazelhoff (VVD),
Van Winsen (CDA), Van den Brink (LPF), Mastwijk (CDA), Herben (LPF), ondervoorzitter,
Duyvendak (GroenLinks), Kortenhorst (CDA), Huizinga-Heringa (ChristenUnie),
Van Velzen (SP), Algra (CDA), Haverkamp (CDA), Aasted Madsen-van Stiphout
(CDA), Straub (PvdA), Blom (PvdA), Eijsink (PvdA), Brinkel (CDA), Szabó
(VVD).Plv. leden: Van Dam (PvdA), Van der Laan (D66), Waalkens (PvdA), Lenards
(VVD), Halsema (GroenLinks), Fierens (PvdA), De Ruiter (SP), Adelmund (PvdA),
Van Miltenburg (VVD), Visser (VVD), Oplaat (VVD), De Haan (CDA), Nawijn (LPF),
Smilde (CDA), Hermans (LPF), Vendrik (GroenLinks), Bruls (CDA), Van der Staaij
(SGP), De Wit (SP), Jan de Vries (CDA), Ormel (CDA), Ferrier (CDA), Van Heemst
(PvdA), Tichelaar (PvdA), Noorman-den Uyl (PvdA), Jonker (CDA), Veenendaal
(VVD).XNoot3Samenstelling: Leden: Crone (PvdA), Bakker (D66), Hofstra (VVD), voorzitter,
Schreijer-Pierik (CDA), ondervoorzitter, Atsma (CDA), Timmermans (PvdA), Vendrik
(GroenLinks), Ten Hoopen (CDA), Weekers (VVD), Slob (ChristenUnie), Van den
Brink (LPF), Kortenhorst (CDA), Hessels (CDA), Gerkens (SP), Van Velzen (SP),
Varela (LPF), Algra (CDA), Aptroot (VVD), Blom (PvdA), Smeets (PvdA), Douma
(PvdA), De Krom (VVD), Heemskerk (PvdA), Van Dam (PvdA), Dezentjé Hamming
(VVD), Jonker (CDA), Jungbluth (GroenLinks).Plv. leden: Tichelaar (PvdA), Dittrich (D66), Örgü (VVD), De
Nerée tot Babberich (CDA), Van Hijum (CDA), Koenders (PvdA), Duyvendak
(GroenLinks), Joldersma (CDA), Van Egerschot (VVD), Van der Vlies (SGP), Hermans
(LPF), Verburg (CDA), Van Vroonhoven-Kok (CDA), De Ruiter (SP), Van As (LPF),
De Haan (CDA), Blok (VVD), Samsom (PvdA), Van Dijken (PvdA), Van Heteren (PvdA),
Snijder-Hazelhoff (VVD), Tjon-A-Ten (PvdA), Waalkens (PvdA), Szabó
(VVD), Van Dijk (CDA), Van Gent (GroenLinks). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30075-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl