Wijziging Wetboek van Strafrecht en Wetboek van Strafvordering (Aanpassingen tbs met voorwaarden); Memorie van Toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-24 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31823, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

05-01-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

31823 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 31823, nr. 3 b1Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 31823, nr. 3 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 31823, nr. 3 b3Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 31823, nr. 3 b4Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 31823, nr. 3 b5Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 31823, nr. 3 b6Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 31823, nr. 3 b7Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 31823, nr. 3 b8Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31823Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 56 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 823Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering
in verband met de maatregel van terbeschikkingstelling met voorwaarden (Aanpassingen
tbs met voorwaarden)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGALGEMEEN1. InleidingDit wetsvoorstel strekt ertoe enkele aanpassingen te realiseren ten aanzien
van de maatregel van terbeschikkingstelling met voorwaarden. Hierdoor is de
veiligheid voor de samenleving bij de tenuitvoerlegging van de tbs met voorwaarden
beter gewaarborgd en verwachten wij dat effectiever van deze maatregel gebruik
kan worden gemaakt en de instroom in de tbs met dwangverpleging wordt beperkt.Met dit wetsvoorstel wordt allereerst uitvoering gegeven aan twee aanbevelingen
uit het rapport van de Tijdelijke commissie onderzoek tbs (Kamerstukken II
2005/06, 30 250, nrs. 4–5, blz. 123). Deze parlementaire
onderzoekscommissie heeft geadviseerd de duur van de terbeschikkingstelling
te verlengen in lijn met de overwegingen die ten grondslag liggen aan de verlenging
van de duur van de voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van
overheidswege. Dit advies is overgenomen en verwerkt in dit wetsvoorstel,
waarbij is gekozen voor een verlenging van de maximale duur van vier naar
negen jaar. Verder heeft de parlementaire onderzoekscommissie geadviseerd
om de gevangenisstraf die kan worden opgelegd in combinatie met tbs met voorwaarden
te verhogen van drie naar vijf jaar. Dit advies is overgenomen en heeft geleid
tot een voorstel om de wet dienovereenkomstig te wijzigen.In dit wetsvoorstel wordt verder een bevoegdheid voor de rechter geschapen
om te bepalen dat de maatregel onmiddellijk ten uitvoer kan worden gelegd.
Deze regeling vloeit voort uit de aankondiging het plan van aanpak Terbeschikkingstelling
en Forensische zorg in strafrechtelijk kader, hierna te noemen: plan van aanpak
(Kamerstukken II 2006/07, 29 452 nr. 48), dat zou worden onderzocht
of invoering van een nieuw instrument, op te leggen door de strafrechter,
een oplossing biedt voor de zogenoemde toezichtloze periode. Het gaat hierbij
om de periode tussen de beëindiging van de voorlopige hechtenis en de
tbs met voorwaarden. De tbs met voorwaarden mag, op grond van het huidige
recht, nog niet ten uitvoer worden gelegd, zolang daartegen nog een gewoon
rechtsmiddel openstaat en, indien dit is ingesteld, totdat het
is ingetrokken of daarop is beslist (art. 557, lid 1, Sv.). Dit betekent dat
er nog thans geen toezicht kan worden uitgeoefend in het kader van de tbs
met voorwaarden.Tenslotte wordt in dit wetsvoorstel voorzien in een regeling die het mogelijk
maakt personen aan wie tbs met voorwaarden is opgelegd tijdelijk onder dwang
op te nemen, zonder dat de tbs met voorwaarden op grond van artikel 38 van
het Wetboek van Strafrecht (Sr.) wordt omgezet in een tbs met dwangverpleging,
ook wel aangeduid als de «tijdelijke crisisopname». Het voornemen
tot deze wijziging is aangekondigd in het plan van aanpak Terbeschikkingstelling
en Forensische zorg in strafrechtelijk kader, hierna te noemen: plan van aanpak
(Kamerstukken II 2006/07, 29 452 nr. 48). Zoals toegezegd in het
plan van aanpak wordt in dit wetsvoorstel ook een regeling getroffen voor
de uitbreiding van de wettelijke acceptatieplicht van forensisch psychiatrische
instellingen naar de categorie tbs met voorwaarden. Deze regeling vloeit voort
uit de motie Van de Beeten (Kamerstukken I 2003/04, 28 979, nr. E). Deze
regeling betreft een aanvulling van de Wet bijzondere opnemingen psychiatrische
ziekenhuizen (Wet bopz).Hieronder in deze memorie zal ook worden ingegaan op de adviserende rol
van de GGz. De parlementaire onderzoekscommissie heeft geadviseerd om bij
de vordering van een tbs met voorwaarden door het OM, naast het advies van
de reclassering een advies van de GGz te betrekken over de uitvoerbaarheid
van de voorgestelde voorwaarden. Wij staan positief tegenover dit advies.
Voor een dergelijke adviserende rol van de GGz hoeft de wet evenwel niet te
worden aangepast. Wel zal hiertoe de OM-aanwijzing TBS met voorwaarden en
voorwaardelijke beëindiging dwangverpleging (vastgesteld op 11 september
2006, Stcrt. 2006, 202) op dit onderdeel worden gewijzigd. In de OM-aanwijzing
is ook de adviserende rol van de reclassering neergelegd.Het voorontwerp van dit wetsvoorstel is voor advies voorgelegd aan de
Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA), het College van procureurs-generaal
(OM), GGz-Nederland, de Raad voor de rechtspraak (Rvdr), Nederlandse Vereniging
voor Rechtspraak (NVvR), Reclassering Nederland en de Raad voor de Strafrechtstoepassing
en Jeugdbescherming.De NOvA ervaart de wetswijzigingen als een waardevolle aanvulling op het
beschikbare arsenaal van mogelijke straffen en maatregelen. Ook het openbaar
ministerie heeft met belangstelling kennis genomen van het conceptwetsvoorstel
en doet een aantal voorstellen voor aanpassingen en vraagt aandacht voor enkele
uitvoeringskwesties. GGz-Nederland kan zich in hoofdlijnen goed vinden in
het wetsvoorstel en doet een aantal suggesties ter verbetering. De Raad voor
de rechtspraak en de NVvR hebben geen overwegend bezwaar tegen het conceptwetsvoorstel
en plaatsen een aantal opmerkingen bij het voorstel. Reclassering Nederland
ziet dit voorstel als een verbetering ten opzichte van de huidige situatie
en verwacht dat een aantal uitvoeringsproblemen beter hanteerbaar zullen zijn.
De RSJ is in hoofdlijnen positief over de voorgestelde aanpassingen en doet
suggesties ter aanvulling van de voorgestelde maatregelen.De adviezen1 worden verderop in deze memorie
van toelichting onderwerpsgewijs besproken.2. Systematiek tbs met voorwaardenIn artikel 38 Sr. is de tbs met voorwaarden is vastgelegd. Deze vorm van
tbs onderscheidt zich van de tbs met dwangverpleging, doordat er geen bevel
tot dwangverpleging van toepassing is, maar de rechter bepaalde voorwaarden
stelt om de vrijheid van personen of goederen te beschermen. De keuze door
de rechter voor tbs met dwangverpleging dan wel tbs met voorwaarden is afhankelijk
van de ernst van het delict, het gevaar voor recidive en de bereidheid van
de betrokkene om mee te werken aan de voorwaarden. Voor de tbs met voorwaarden
is een bereidverklaring van de tbs-gestelde noodzakelijk. De tbs met voorwaarden
kan in combinatie met een gevangenisstraf worden opgelegd. Indien de officier
van justitie het voornemen heeft om tbs met voorwaarden te eisen, geeft hij
opdracht aan de reclassering om, vóór de zitting, een voorstel
te doen voor de op te leggen voorwaarden. Deze voorwaarden hebben betrekking
op de wijze waarop het toezicht moet worden uitgeoefend op de tbs-gestelde.
Er kunnen algemene en bijzondere voorwaarden worden gesteld. Als algemene
voorwaarden kunnen de begeleiding door de reclassering en het niet plegen
van delicten worden genoemd. Bijzondere voorwaarden zijn bijvoorbeeld: een
ambulante behandeling, het gebruiken van medicijnen en het niet gebruiken
van drugs of alcohol. Ook kan opname in een psychiatrisch ziekenhuis of verslavingskliniek
als bijzondere voorwaarde worden gesteld.De tbs met voorwaarden geldt voor de duur van twee jaar. Deze termijn
kan, op vordering van het OM, worden verlengd door de strafrechter met een
termijn van één of twee jaar. Over deze vordering tot verlenging
brengt de reclassering een advies uit. De maximale duur is thans vier jaar,
wat betekent dat er slechts eenmaal een verlenging mogelijk is van één
of twee jaar. De reclassering houdt toezicht op het naleven van de voorwaarden.
Hiertoe brengt zij periodiek (om de drie maanden) een rapport uit aan het
openbaar ministerie.Omzetting van de tbs met voorwaarden in een tbs met dwangverpleging is
op grond van artikel 38c Sr. mogelijk na een daartoe strekkende vordering
van het OM, indien een gestelde voorwaarde niet is nageleefd of anderszins
het belang van de veiligheid van anderen dan wel de algemene veiligheid van
personen of goederen zulks eist. Dit betekent dat er niet alleen een omzetting
kan worden gevorderd als de voorwaarden worden overtreden, maar ook als er
gevreesd wordt voor een misstap van de tbs-gestelde. De reclassering houdt
toezicht op de betrokkene en rapporteert eventuele overtredingen van de voorwaarden
aan het OM. De officier van justitie heeft, na een dergelijke rapportage,
de mogelijkheid om een bevel tot voorlopige verpleging te vorderen bij de
rechter-commissaris. Een dergelijke vordering zal dan gepaard gaan met een
vordering tot omzetting van de tbs met voorwaarden in een tbs met dwangverpleging.
Na de aanhouding heeft de rechter drie dagen waarbinnen hij op de vordering
moet beslissen. Op grond van artikel 38b Sr. kunnen de voorwaarden, gedurende
de werking van de tbs met voorwaarden op vordering van het OM of op verzoek
van de tbs-gestelde of zijn advocaat worden gewijzigd.Artikel 38i Sr. biedt de mogelijkheid voor de rechter om op vordering
van het OM of het verzoek van de tbs-gestelde de gestelde voorwaarden te wijzigen,
aan te vullen of op te heffen.3. Verlenging maximale duur van de terbeschikkingstelling
met voorwaardenDe parlementaire onderzoekscommissie heeft aanbevolen om de wettelijke
mogelijkheid te bieden om langer toezicht te houden door verlenging van de
maximale duur van de terbeschikkingstelling met voorwaarden. De maximale duur
van de maatregel is thans beperkt tot vier jaar. In dit wetsvoorstel wordt
een verlenging van de maximale duur voorgesteld naar negen jaar. Deze verlenging
zal er, in combinatie met een verhoging van de maximale gevangenisstraf, naar
verwachting toe leiden dat het aantal opleggingen van tbs met voorwaarden
zal toenemen, ten gunste van het aantal opleggingen van de tbs met dwangverpleging.Met een keuze voor een maximale termijn van negen jaar wordt aangesloten
bij de Wet tot verlenging van de totale duur van de voorwaardelijke beëindiging
van de verpleging van overheidswege (Stb. 2007, 465), die op 1 januari
2008 in werking is getreden. Door middel van deze wet is de maximale termijn
van de voorwaardelijke beëindiging verlengd van drie naar negen jaar.
De termijn van negen jaar is gestoeld op recidiveonderzoek uit 2005 (WODC-recidivestudies
nr. 230 «Buiten behandeling»), waaruit is gebleken dat de
recidive binnen acht à negen jaar beduidend afneemt, ten opzichte van
voorgaande jaren. Op 19 september 2006 (Kamerstukken II, 2006/07, 30 023,
nr. 3) is de recidivemonitor aan uw Kamer gezonden. Deze monitor is door
het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie
van Justitie uitgebracht, en is getiteld: Strafrechtelijke recidive van ex-ter
beschikking gestelden. De toegevoegde waarde van een langere periode dan de
voorgestelde periode van negen jaar van voorwaarden waarbinnen toezicht kan
plaatsvinden, is hiermee klein geworden. Indien toch langer toezicht noodzakelijk
is, biedt de Wet bopz mogelijkheden, op grond waarvan de betrokkene binnen
het bereik en toezicht van de GGz blijft.Door de verlenging van de maximale duur van de tbs met voorwaarden is
het mogelijk om de duur en intensiteit zoveel mogelijk op maat te snijden
voor de betrokkene. De rechter kan de duur van de terbeschikkingstelling zoveel
mogelijk afstemmen op de individuele problematiek van de ter beschikking gestelde.
Indien in een bepaald geval alle betrokkenen het er over eens zijn dat ook
een vijfde of zesde jaar van terbeschikkingstelling met voorwaarden is geïndiceerd,
dan moet dat mogelijk zijn. De noodzaak van de tbs met voorwaarden wordt in
het kader van de verlenging van de tbs-termijn periodiek getoetst. Deze hoge
frequentie van beoordeling past bij het karakter van de maatregel en wordt
in het onderhavige wetsvoorstel gehandhaafd.Wij menen dat een nog verdere verlenging van de maximale termijn de legitimiteit
van de strafrechtelijke maatregel van de tbs met voorwaarden niet ten goede
komt. Daarbij is het twijfelachtig of bij een langere termijn dan negen jaren
nog wel een nuttige invulling kan worden gegeven aan het toezicht van de reclassering.
Ook moet worden bedacht dat, alvorens uitvoering wordt gegeven aan de tbs
met voorwaarden, in veel gevallen een gevangenisstraf ten uitvoer wordt gelegd.
Zoals hieronder nog zal worden toegelicht, wordt in dit wetsvoorstel tevens
voorzien in een verhoging van de maximale gevangenisstraf die in combinatie
met de tbs met voorwaarden kan worden opgelegd.De voorgestelde maximale termijn van negen jaar voor de tbs met voorwaarden
is een termijn, waarvan de maximale duur vermoedelijk slechts voor een kleine
groep van tbs-gestelden volledig zal worden benut. Gedurende deze periode
van negen jaar kan deze termijn steeds met een jaar of twee jaar worden verlengd.
Op basis van deze vordering tot verlenging door het OM, toetst
de rechter of deze verlenging daadwerkelijk nodig is, of dat de tbs kan worden
beëindigd. Op deze manier wordt voorkomen dat de tbs langer doorloopt
dan noodzakelijk is. Zoals eerder aangegeven kunnen de voorwaarden, op grond
van artikel 38i Sr, gedurende deze periode worden aangevuld, gewijzigd of
opgeheven.In reactie op het voorontwerp van het onderhavige wetsvoorstel, heeft
de NVvR aangegeven van mening te zijn dat een betere onderbouwing van de keuze
voor de maximale duur van negen jaar nodig is. Met de keuze voor de termijn
van negen jaar hebben wij ons laten leiden door enerzijds de noodzaak tot
een effectievere toepassing van de tbs met voorwaarden en anderzijds het uitgangspunt
dat strafrechtelijke maatregelen als de onderhavige eindig dienen te zijn.
Wij hebben ons daarbij gebaseerd op onderzoek naar recidive. Het betreft het
(eerder in deze toelichting genoemde) recidiveonderzoek uit 2005, waaruit
is gebleken dat de recidive binnen acht à negen jaar beduidend afneemt,
ten opzichte van de voorgaande jaren. Om die reden zien wij de termijn van
negen jaar als een omslagpunt. Gedurende deze negen jaar is het risico van
recidive nog zodanig dat wij de wettelijke ruimte aan de rechter willen bieden
om de tbs met voorwaarden te verlengen tot een maximum van deze termijn. Daarna
is er, blijkens voornoemd onderzoek, sprake van een zodanige afname van de
recidive dat wij een langere duur van de tbs met voorwaarden niet gewenst
achten.Ook vinden wij het niet gewenst om de maximale duur van de tbs met voorwaarden
uit de wet te schrappen en daarmee de maximale duur van de tbs-maatregel volledig
in handen van de rechter te leggen, zoals de RSJ voorstelt. Weliswaar toetst
de rechter periodiek (jaarlijks dan wel tweejaarlijks) of verlenging van de
maatregel geïndiceerd is, maar, gelet op de bescherming van de positie
van de verdachte, achten wij het loslaten van een wettelijk vastgelegde maximale
duur niet verantwoord. Voor een zogenoemde longterm-zorg, binnen de modaliteit
van de tbs met voorwaarden, zien wij dan ook geen plaats. Zoals hiervoor betoogd,
toont recidiveonderzoek aan dat hiervoor in de praktijk onvoldoende grondslag
bestaat. Het ontbreken van een wettelijk gemaximeerde duur van de tbs met
voorwaarden, past naar onze mening niet bij het karakter van deze tbs-maatregel.
Het gaat om een maatregel waarbij de gevaarzetting voor de veiligheid van
de samenleving nog in die zin aanvaardbaar is, dat dwangverpleging achterwege
kan blijven. Daarbij komt dat een voorwaarde slechts kan worden gesteld, indien
de TBS-gestelde zich bereid heeft verklaard tot naleving (art. 38, lid 3,
Sr). Een dergelijke bereidheid zal aanzienlijk afnemen bij het ontbreken van
een wettelijke waarborg van een maximale duur van de maatregel, hetgeen niet
in overeenstemming is met één van de doelen van het wetsvoorstel,
namelijk: het effectiever maken van de tbs met voorwaarden. De maximale termijn
van negen jaar is ook opgenomen in de wet tot verlenging van de totale duur
van de voorwaardelijke beëindiging van de tbs met dwangverpleging (Stb.
2007, 465), die per 1 januari 2008 in werking is getreden. Hiermee wordt
een uniforme lijn bewerkstelligd ten aanzien van de voorwaardelijke modaliteiten
binnen de terbeschikkingstelling.De RSJ toont zich voorstander van het vervallen van het instemmingsvereiste
van de veroordeelde met de op te leggen voorwaarden. Dit vereiste zou moeten
worden vervangen door de taxatie van de toekomstige behandelaar en de reclassering,
inhoudende de kans dat iemand die aanvankelijk zorg weigert, deze in de toekomst
wellicht wel zal aanvaarden. Deze werkwijze sluit overigens niet uit dat instemming
met de voorwaarden alsnog in de taxatie zou worden betrokken, aldus de RSJ.
Wij zien niet op welke wijze een dergelijk voorstel zal kunnen leiden tot
de verbetering van de werking van de tbs met voorwaarden. De RSJ maakt onvoldoende duidelijk in welk probleem het schrappen van het instemmingsvereiste
door taxaties zoals door de RSJ bedoeld, zou moeten voorzien. Taxaties, zuiver
betrekking hebbende op een mogelijke toekomstige bereidheid van de betrokkene,
achten wij een onvoldoende solide basis voor een effectieve tenuitvoerlegging
van de maatregel en niet in het belang van de veroordeelde.De RSJ stelt als praktische verbetering voor om de verlengingsrechter
de mogelijkheid te geven om de maatregel niet alleen met één
maar ook met twee jaar te verlengen. Wij merken hierover op dat dit reeds
mogelijk is, gelet op de bestaande tekst van artikel 38d, lid 2, Sr. De RSJ
beveelt verder aan om een regeling omtrent het wijzigen van de voorwaarden
te versoepelen, aangezien de wijzigingsprocedure wellicht te zwaar zou zijn.
Dit advies nemen wij niet over. De aard van de maatregel is zodanig ingrijpend
voor de betrokkene dat wijzigingen daarin geen procedure van lichtere aard
verdraagt dan thans in de wet is neergelegd. Daarbij komt dat in dit wetsvoorstel
wordt voorzien in de mogelijkheid van een tijdelijke crisisopname, die er
op gericht is om een «omzettingsprocedure» te voorkomen.De NVvR stelt dat in de nieuwe regeling kan worden verwacht dat tbs-gestelden
langer in een klinische setting behandeld zullen worden, dan onder de oude
regeling. De NVvR stelt daarom de vraag of in dat verband niet ook moet worden
voorzien in een advies van de behandelende kliniek, overeenkomstig het gestelde
in artikel 509o, tweede lid, Sv. Wij zien geen aanleiding om hier een speciale
regeling voor te treffen, aangezien de maatregelrapportage van de reclassering
niet tot stand komt dan nadat de behandelende kliniek is geraadpleegd.Het openbaar ministerie vraagt om aandacht te besteden aan extra zittingsruimte
ten behoeve van verlengingen en aan de druk op begeleidende instellingen voor
het uitbrengen van de rapportages. Deze punten zullen bij de uitvoering en
implementatie van het wetsvoorstel worden betrokken.Wij hebben niet gekozen voor het uitwerken van behandelscenario’s
voor de verschillende doelgroepen zoals de RSJ aanbeveelt. Wij zien voor een
dergelijke uitwerking geen plaats in dit wetsvoorstel, aangezien de aanpassingen
niet beogen om wijzigingen aan te brengen in de categorieën van personen
die in aanmerking kunnen komen voor oplegging van tbs met voorwaarden. Aan
wie deze vorm van terbeschikkingstelling wordt opgelegd wordt overgelaten
aan de rechter. Door de aanpassingen in dit wetsvoorstel heeft de rechter
de mogelijkheid om de duur en intensiteit beter op maat te snijden voor de
betrokkene. De aanpassingen die in dit wetsvoorstel zijn opgenomen zullen
daardoor leiden tot een effectievere toepassing van dit instrument. De aanpassingen
kunnen daar elk afzonderlijk of in onderlinge samenhang aan bijdragen. De
veiligheid voor de samenleving is hiermee gediend. Dat de instroom in de terbeschikkingstelling
met dwangverpleging wordt beperkt is daarvan een bijkomend gevolg. De beperking
van deze instroom is niet richtinggevend voor het aanpassen van de tbs met
voorwaarden, zoals de RSJ veronderstelt.De RSJ beveelt aan om in overleg met andere instanties een betere aansluiting
met de Wet bopz te realiseren. In reactie op deze aanbeveling verwijzen wij
naar het project Vernieuwing Forensische Zorg in strafrechtelijk kader, waarin
de verhouding tussen de terbeschikkingstelling en de Wet bopz in zijn geheel
wordt doorgelicht. In dit project zullen ook de door het openbaar ministerie
genoemde problemen met betrekking tot het beveiligingsniveau en het opnamebeleid
in GGz-instellingen aan bod komen.4. Aansluiting tenuitvoerlegging gevangenisstraf
en tbs met voorwaardenOnderdeel van het verbetertraject van de tbs met voorwaarden, zoals dat
is aangekondigd in het plan van aanpak, vormt een onderzoek naar de toezichtloze
periode tussen de beëindiging van de voorlopige hechtenis en de tbs met
voorwaarden. De tbs met voorwaarden mag naar geldend recht namelijk niet ten
uitvoer worden gelegd, zolang daartegen nog een gewoon rechtsmiddel openstaat
en, indien dit is aangewend, totdat het is ingetrokken of daarop is beslist
(art. 557, lid 1, Sv.). De voorlopige hechtenis moet direct worden opgeheven
als de verdachte zich in voorlopige hechtenis bevindt en er geen gevangenisstraf
is opgelegd of als er een gevangenisstraf is opgelegd waarvan de duur gelijk
is aan of korter is dan de duur van de tijd die de verdachte is voorarrest
heeft doorgebracht.De onderzoeksresultaten zijn als bijlage bij deze memorie van toelichting
gevoegd.1 De onderzoekers concluderen dat toezichtloze
perioden regelmatig vóórkomen, maar de hoeveelheid incidenten
in de onderzoeksperiode (2002–2006) gering is. Wel neemt de kans op
recidive toe, naar mate de toezichtloze periode langer duurt. Het onderzoek
heeft betrekking op de periode 2002–2006. Bij ruim een derde van de
zaken tussen 2002–2006, waarin tbs met voorwaarden is opgelegd, is sprake
van een toezichtloze periode. In 93% van deze gevallen gaat het om
een kortdurende toezichtloze periode, namelijk van twee weken of minder. In
7% van de zaken (acht zaken) gaat om een langdurige toezichtsloze periode
(variërend van 105 dagen tot twee jaar en 145 dagen).Tijdens de kortdurende toezichtloze perioden is er éénmaal
een delict gepleegd (in de zogeheten Doetinchemse zaak). In drie van de acht
langdurige toezichtloze perioden zijn één of meer ernstige delicten
gepleegd. Het gaat hierbij om één geval van recidive van een
geweldsdelict, en in de andere twee gevallen om een lichtere vorm van geweldpleging
en/of bedreiging, van dezelfde aard als de delicten waarvoor de betrokkenen
tot tbs met voorwaarden werden veroordeeld.Op grond van de onderzoeksresultaten concluderen wij dat toezichtloze
perioden zich regelmatig voordoen bij de tbs met voorwaarden. Het aantal incidenten
is in absolute aantallen klein. Wel neemt de kans op recidive toe, naarmate
de toezichtloze periode langer duurt. Dergelijke langdurige toezichtloze perioden
zouden moeten worden vermeden, aldus de onderzoekers. Zij menen daarom dat
voor het bekorten van de langdurige toezichtloze periode in dit soort strafzaken,
de onderzoeken ter terechtzitting sneller zouden moeten volgen op de uitspraak
in eerste of tweede aanleg. Wij zullen hierover in overleg treden met de rechterlijke
macht, teneinde deze mogelijkheden te bezien.De onderzoekers wijzen er verder op dat het vrijelijk in de samenleving
kunnen verkeren (weliswaar onder toezicht) een kenmerk is van de maatregel
tbs met voorwaarden. Niettemin menen wij dat het toezicht eveneens een cruciaal
element vormt van deze maatregel en dat het van belang is dat dit toezicht
zo snel mogelijk kan worden gerealiseerd, nadat de rechter de maatregel heeft
uitgesproken. Terecht wijzen de onderzoekers op de zogenoemde onschuldpresumptie,
dat een belangrijke grondslag vormt voor ons strafrecht. Er is weliswaar een
uitspraak van een rechter, maar deze is nog niet onherroepelijk, waardoor
de schuld van de verdachte nog niet definitief is vastgesteld. In artikel
557, lid 1, van het Wetboek van Strafvordering is vastgelegd dat een vonnis
pas ten uitvoer wordt gelegd als dat onherroepelijk is. Bij de afweging of
op deze onschuldpresumptie een uitzondering moet worden gemaakt, moet het
karakter van de tbs met voorwaarden worden betrokken. Het gaat om een lichtere variant op de maatregel tbs met dwangverpleging, waarbij instemming
nodig is van de veroordeelde en de betrokkene doorgaans een ruimere bewegingsvrijheid
heeft.Alles overwegende, hebben wij besloten om in het wetsvoorstel een uitzondering
op artikel 557, lid 1, Sv. te maken, op een zodanige manier dat de rechter
kan bepalen dat de tenuitvoerlegging van de maatregel van tbs met voorwaarden
onmiddellijk mogelijk wordt en de reclassering kan starten met het uitoefenen
van het toezicht. Aan artikel 38 van het Wetboek van Strafrecht wordt een
tweetal artikelleden (lid 6 en 7) toegevoegd, waarin wordt bepaald dat de
rechter kan bevelen dat de terbeschikkingstelling met voorwaarden dadelijk
uitvoerbaar is. Een dergelijk bevel gaat in op het ogenblik waarop de verdachte
ter tenuitvoerlegging van dit bevel wordt aangehouden, dan wel op het tijdstip
waarop de tenuitvoerlegging van een ander bevel tot vrijheidsbeneming, in
dezelfde zaak gegeven, eindigt. Een dergelijke modaliteit is overigens niet
nieuw in het strafrecht. In artikel 73, lid 1, van het Wetboek van Strafvordering
wordt bepaald dat bevelen tot voorlopige hechtenis en opheffing daarvan, dadelijk
uitvoerbaar zijn. De artikelleden 6 en 7 van de voorgestelde wijziging van
artikel 38 zijn dan ook afgeleid van het huidige artikel 73, lid 1 en lid
2, van het Wetboek van Strafvordering.Wij menen hiermee een afgewogen en verantwoorde oplossing te kunnen bieden,
ter versterking van de terbeschikkingstelling met voorwaarden. De keuze of
in het concrete geval een onmiddellijke tenuitvoerlegging gerechtvaardigd
is, wordt in handen gelegd van de rechter. Het gaat daarmee om een modaliteit
die uitsluitend door de rechter kan worden toegewezen, waardoor het op de
meest zorgvuldige wijze in het strafproces is ingebed. Hij kan daarbij alle
omstandigheden van het geval meewegen, waardoor een maatregel kan worden opgelegd
die zoveel mogelijk is toegesneden op de betrokken persoon, in het belang
van de veiligheid van de samenleving en een humane tenuitvoerlegging van de
maatregel.5. Verhoging maximale gevangenisstrafDe tbs met voorwaarden kan op grond van artikel 38, tweede lid, Sr. worden
opgelegd in combinatie met een gevangenisstraf van maximaal drie jaar. De
commissie erkent het probleem dat de maximumtermijn voor een gevangenisstraf,
verbonden aan tbs met voorwaarden, beperkingen met zich meebrengt en adviseert
om te komen tot een verhoging van drie naar vijf jaar. Dit advies is verwerkt
in het onderhavige wetsvoorstel. Hierdoor kan de modaliteit van tbs met voorwaarden
ook bij ernstiger delicten worden ingezet, waardoor aan de rechter meer ruimte
wordt geboden. De rechter kan kiezen voor een langere gevangenisstraf dan
thans het geval is, in combinatie met een tbs met voorwaarden. Zo kan een
strafmodaliteit worden gecreëerd die beter is toegesneden op de betrokken
persoon.Een verdere verhoging (tot bijvoorbeeld zeven of tien jaar) zou in individuele
gevallen te ver doorschieten. Na de voorwaardelijke invrijheidsstelling, volgt
immers de terbeschikkingstelling, waarbij in het onderhavige wetsvoorstel
ook is voorzien in een verlenging van de maximale duur van vier naar negen
jaar. Indien de totale duur van de gevangenisstraf en de tbs-maatregel wordt
overzien, moet er voor worden gewaakt de wettelijke termijnen niet onredelijk
lang te maken. Ook in verhouding tot het resterende gevaar voor de maatschappij
is een verdere verhoging van de maximale duur van de gevangenisstraf, niet
te rechtvaardigen.De regeling van de tbs met voorwaarden vereist de bereidheid van de betrokkene.
De mogelijkheid om naast de tbs met voorwaarden een gevangenisstraf
meer dan vijf jaren op te leggen, kan met zich mee brengen dat de betrokkene
voorafgaand aan de te starten behandeling een te lange periode in detentie
moet doorbrengen. Dit kan consequenties hebben voor de motivatie en de bereidheid
tot behandeling. Alles overwegende zijn wij van mening dat een gevangenisstraf
van maximaal vijf jaren een gerechtvaardigde keuze is, mede in het licht van
een verrekening van de termijn van de voorlopige hechtenis en de voorwaardelijke
invrijheidsstelling.In reactie op het voorontwerp van het onderhavige wetsvoorstel, vraagt
de NVvR aandacht voor het feit dat het langer zal kunnen gaan duren voordat
iemand wordt behandeld. Ook de Raad voor de rechtspraak en het openbaar ministerie
wijzen er op dat een langere duur van de gevangenisstraf consequenties kan
hebben voor de motivatie en de bereidheid tot behandeling van de betrokkene.
Ook de RSJ constateert dat door de mogelijkheid om de tbs met voorwaarden
te combineren met een langere gevangenisstraf dan thans mogelijk is, het formuleren
van concrete voorwaarden op het moment van de veroordeling wordt bemoeilijkt.
De RSJ stelt daarom voor om de behandeldoelstellingen in de voorwaarden formuleren,
waarbij de rechter op een later moment in de rol van executierechter de voorwaarden
nader kan invullen. Hiertoe zal het openbaar ministerie vóór
het ontslag uit detentie de zaak opnieuw moeten aanbrengen, met een door de
behandelaar in overleg met de tbs-gestelde uitgewerkt behandelplan.De verhoging van de maximale gevangenisstraf van drie naar vijf jaar,
zal inderdaad kunnen leiden tot een situatie waarbij het voor de rechter moeilijker
wordt om passende voorwaarden te formuleren op het moment van veroordeling.
Een dergelijk probleem kan de effectiviteit van de maatregel aantasten. Wij
zien daarom aanleiding om het voorstel van de RSJ, waarbij de rechter op een
later moment in de rol van executierechter de voorwaarden nader kan invullen,
over te nemen. Wel stellen wij voor om dit te beperken tot die gevallen waarin
de rechter daadwerkelijk een langere gevangenisstraf dan drie jaar oplegt.
Bij een gevangenisstraf van drie jaar of korter, kan (vanwege de voorwaardelijke
invrijheidsstelling) op dermate korte termijn overgegaan worden tot de tenuitvoerlegging
van de tbs met voorwaarden, dat een nadere invulling van de voorwaarden door
een executierechter onvoldoende toegevoegde waarde heeft.De NVvR vraagt aandacht voor het probleem van het vinden van een behandelplek
voor een tbs-gestelde, omdat zonder extra behandelplekken de mogelijkheden
voor de rechter om een tbs met voorwaarden op te leggen, beperkt zullen blijven.
Aan dit probleem zal aandacht worden besteed in het kader van de vernieuwing
van de forensische zorg. Voor het overige verwijzen wij naar ons voorstel
tot introductie van een acceptatieplicht.De RSJ wijst op de komst van de voorwaardelijke invrijheidsstelling. Bij
een veroordeling tot een (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf in combinatie
met een tbs met voorwaarden zal, na de beëindiging van de detentie en
het begin van de maatregel, immers sprake zijn van twee afzonderlijke voorwaardelijke
kaders. Wij verwachten dat de praktijk adequaat met deze samenloop zal kunnen
omgaan, aangezien het openbaar ministerie bij het stellen van de bijzondere
voorwaarden voor de voorwaardelijke invrijheidsstelling rekening kan houden
met de voorwaarden die in het kader van de tbs met voorwaarden aan de betrokkene
zijn opgelegd.6. Tijdelijke crisisopnameIn de kabinetsreactie op het rapport van de Tijdelijke commissie onderzoek
tbs (Kamerstukken II 2006/07, 30 250, nr. 9) is toegezegd dat bij
de voorbereiding van dit wetsvoorstel ook mogelijke andere verbeteringen zullen
worden bezien. In het plan van aanpak tbs en forensische zorg in strafrechtelijk
kader is vervolgens aangekondigd dat de mogelijkheid van een tijdelijke crisisopname
in de wet zal worden vastgelegd. Deze tijdelijke opname is bedoeld voor de
situatie waarin een stabilisatie van de problematiek van de tbs-gestelde noodzakelijk
is. Op die manier hoeft niet meteen worden gekozen voor het zwaardere middel
van het alsnog bevelen van de dwangverpleging. Deze tijdelijke crisisopname
zal ook gelden voor de tbs-gestelde waarvan de dwangverpleging voorwaardelijk
is beëindigd.Voor een tijdelijke crisisopname is een wettelijke grondslag noodzakelijk.
Deze wettelijke grondslag krijgt vorm door een bevoegdheid voor het openbaar
ministerie, neergelegd in een nieuw artikel 509jbis, om bij de rechtbank op
grond van artikel 38b (bij een terbeschikkingstelling onder voorwaarden) of
artikel 38i (bij een voorwaardelijke beëindiging van de terbeschikkingstelling)
van het Wetboek van Strafrecht een vordering te doen tot wijziging van de
voorwaarden in die zin dat de betrokkene voor een periode van maximaal zeven
weken wordt opgenomen in een forensische psychiatrische inrichting.De criteria voor het toepassen van deze tijdelijke crisisopname zijn identiek
aan de criteria voor de omzetting van de van de tbs met voorwaarden in een
tbs met dwangverpleging op grond van artikel 38c. De vraag of de tijdelijke
opname toereikend is om de betrokkene te stabiliseren, is afhankelijk van
de ernst van de crisis waarin de betrokkene verkeert. In het onderhavige wetsvoorstel
is een termijn van zeven weken opgenomen. Indien bij de beoordeling van de
ernst van de situatie blijkt dat deze periode van zeven weken onvoldoende
zal zijn, zal van het vorderen van een tijdelijke aanpassing van de voorwaarden
ten behoeve van een tijdelijke crisisopname, moeten worden afgezien. De keuze
voor de periode van zeven weken is gestoeld op de praktijk van de forensische
psychiatrie. Deze praktijk wijst uit dat voor de beheersing van een crisissituatie
een periode van zeven weken nodig is. Voor de gevallen waarin deze periode
van zeven weken te kort blijkt te zijn, maar desalniettemin binnen een nieuwe
periode van zeven weken stabilisatie van de betrokkene mag worden verwacht,
voorziet dit wetsvoorstel in een mogelijkheid tot verlenging van de duur van
tijdelijke crisisopname met maximaal zeven weken. GGz-Nederland adviseert
positief over deze mogelijkheid van de tijdelijke crisisopname. Wij hebben
het advies om de periode van de crisisopname in de pas te laten lopen met
artikel 13 van de Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden, dat
voorziet in de observatieplaatsing voor een periode van zeven weken, overgenomen.
Na ommekomst van de door de rechtbank gestelde termijn van de tijdelijke crisisopname,
vervalt de tijdelijke gewijzigde voorwaarde van rechtswege. De betrokkene
keert dan terug in het oude regime. De beslissing door de rechtbank is dadelijk
uitvoerbaar, hetgeen nodig is vanwege het spoedeisende karakter van de maatregel.De reclassering houdt toezicht op de naleving van de voorwaarden. Indien
de reclassering een overtreding of crisis signaleert, wordt dit altijd gemeld
aan het OM. Het OM beoordeelt of er aanleiding is om een tijdelijke crisisopname
te vorderen ofwel een omzetting van de tbs met voorwaarden in een tbs met
dwangverpleging. Zoals wij hierboven aangaven, is bepalend voor de keuze welke
vordering wordt gedaan of de betrokkene door middel van een tijdelijke
crisisopname zal kunnen terugkeren in het oorspronkelijke regime van de reeds
opgelegde voorwaarden.Indien blijkt dat de gewenste stabilisatie niet in voldoende mate zal
kunnen worden gerealiseerd, kan het openbaar ministerie gebruik maken van
haar bevoegdheid, neergelegd in artikel 38b Sr., om een vordering te doen
bij de rechter tot een aanpassing van de voorwaarden in die zin dat de ter
beschikking gestelde zich in een door de rechter aangewezen inrichting laat
opnemen. Ook kan het openbaar ministerie kiezen voor een vordering als bedoeld
in artikel 38c Sr. (indien er sprake is van een tbs met voorwaarden) of artikel
38k (indien er sprake is van een voorwaardelijke beëindiging van de verpleging
van overheidswege), op grond waarvan alsnog een bevel tot dwangverpleging
kan worden gevorderd. Een dergelijke vordering kan op elk gewenst moment worden
gedaan.Verder is denkbaar is dat al kort na de tijdelijke opname blijkt dat deze
opname geen soelaas zal bieden vanwege de ernst van de problematiek. In dat
geval hoeft de ommekomst van de termijn van zeven weken door het openbaar
ministerie niet te worden afgewacht, alvorens het openbaar ministerie een
vordering doet als bedoeld in artikel 38c of 38k van het Wetboek van
Strafrecht tot het alsnog bevelen van de verpleging van overheidswege van
de ter beschikking gestelde.Bij hetgeen hiervoor is gesteld omtrent de tijdelijke crisisopname bij
de tbs met voorwaarden, is artikel 38, derde lid, Sr. expliciet uitgesloten.
Hierin is opgenomen dat een rechter een voorwaarde slechts kan stellen, indien
de ter beschikking gestelde zich bereid heeft verklaard tot naleving van de
voorwaarde. Deze vrijwilligheid geldt daarmee niet voor de tijdelijke crisisopname.
Hiermee is ook zonder de instemming van de betrokkene een tijdelijke crisisopname
mogelijk. Deze uitsluiting is in overeenstemming met het advies van de NVvR
en het openbaar ministerie om het instemmingsvereiste bij de tijdelijke crisisopname
te laten vervallen, omdat dit een snel en adequaat optreden in het geval van
een crisis in de weg kan staan.Het vorenstaande laat verder onverlet de mogelijkheid voor de ter beschikking
gestelde om gebruik te maken van zijn bevoegdheid op grond van artikel 38b
Sr., om via zijn raadsman, een verzoek te doen aan de rechter de voorwaarden
aan te vullen of te wijzigen. Ook langs deze weg kan opname van de betrokkene
zich in een door de rechter aangewezen inrichting plaatsvinden.Door de introductie van deze voorziening wordt het karakter van de tbs
met voorwaarden als beveiligingsmaatregel versterkt. Verder verwachten wij
dat minder snel zal worden gekozen voor de omzetting van een tbs met voorwaarden
in een tbs met dwangverpleging. Hierdoor zal, naar verwachting, de instroom
in de tbs met dwangverpleging worden verminderd en zal de opnamecapaciteit
in de klinieken toenemen. Wel zal een extra beroep worden gedaan op de capaciteit
van de GGz, aangezien op korte termijn capaciteit beschikbaar zal moeten zijn
voor de crisisopnames. Daarbij worden tussen de reclasseringsorganisaties
en haar ketenpartners nadere samenwerkingsafspraken gemaakt en zullen al bestaande
convenanten worden geactualiseerd. Het gaat daarbij in het bijzonder om de
samenwerking met het OM en het vormgeven van afspraken met behandelinstellingen
over opvangmogelijkheden.De NOvA en de Raad voor de rechtspraak hebben gevraagd om in de tekst
van het voorgestelde artikel 509jbis Sr explicieter tot uitdrukking te brengen
dat de termijn als bedoeld in het eerste lid van dat artikel op vordering
van het openbaar ministerie éénmaal voor dezelfde periode kan worden verlengd. Dit advies hebben wij overgenomen door middel van
een redactionele aanpassing van het genoemde artikel.In het concept dat wij ter advisering aan de Raad van State hebben voorgelegd,
was een procedure opgenomen waarin de rechter-commissaris beslist over de
tijdelijke crisisopname. De Raad van State adviseert echter om de beslissing
tot tijdelijke crisisopname en de verlening daarvan in handen te leggen van
de rechtbank, aangezien de rechtbank vertrouwd is met zaken die een crisisopname
als hier bedoeld betreffen. Wij hebben dit advies overgenomen.De NVvR beveelt aan dat de mogelijkheid van een crisisopname ook gaat
gelden ingeval een officier van justitie van mening is dat er dwangverpleging
zou moeten plaatsvinden. Op die manier zou worden voorkomen dat de betrokkene
in een Huis van Bewaring moet worden geplaatst, aldus de NVvR. Deze aanbeveling
nemen wij niet over. De tijdelijke crisisopname is bedoeld om de patiënt
te stabiliseren met als doel voorkóming van de tbs met dwangverpleging.
Een tijdelijke crisisopname ter overbrugging tot het moment waarop met de
tbs met dwangverpleging kan worden gestart, is met dit doel niet verenigbaar.
Verder beveelt de RSJ aan om in de memorie van toelichting op te nemen dat
de crisisopname alleen in een zorginstelling kan plaatsvinden. In reactie
hierop bevestigen wij dat wij dit inderdaad hebben beoogd. De tijdelijke crisisopname
voorziet in een zodanige behandeling van de betrokkene gedurende de periode
van de crisisopname, dat de omzetting naar de tbs met dwangverpleging kan
worden voorkomen. Een dergelijke behandeling vereist de behandeling door een
zorginstelling.7. Wettelijke acceptatieplicht Forensisch psychiatrische
kliniekenZoals toegezegd in het plan van aanpak wordt in dit wetsvoorstel ook een
regeling getroffen voor de uitbreiding van de wettelijke acceptatieplicht
van forensisch psychiatrische instellingen naar de categorie tbs met voorwaarden.
Eerder heeft de commissie Houtman een hiertoe strekkend advies gegeven. In
2005 is deze commissie in het leven geroepen om de behoefte aan zorg in strafrechtelijk
kader in kaart te brengen en de mogelijke financieringswijze hiervan te onderzoeken.
Om de tijdige tenuitvoerlegging van stafrechtelijke vonnissen veilig te stellen
moet volgens de commissie Houtman vastgelegd worden dat een rechterlijk vonnis
binnen de GGz leidt tot het toekennen van een prioriteit bij opname. De acceptatieplicht
moet van toepassing worden op drie strafrechtelijke maatregelen: tbs met dwangverpleging,
tbs met voorwaarden en plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis op grond
van artikel 37 Sr. Voor tbs met voorwaarden moet hiertoe nog een grondslag
in de wet worden opgenomen.Door de opnameplicht ook in de wet vast te leggen voor de tbs met voorwaarden
wordt voorkomen dat het openbaar ministerie moet afzien van het vorderen van
tbs met voorwaarden, omdat er geen instelling bereid wordt gevonden om de
tbs-gestelde op te nemen of ambulant te behandelen. Deze acceptatieplicht
kan als ultimum remedium worden ingezet.In het vorenstaande is voorzien door een toevoeging van een nieuwe volzin
aan artikel 11, eerste lid, van de Beginselenwet verpleging ter beschikking
gestelden (Bvt). De verplichting tot opname wordt verruimd door deze tevens
van toepassing te verklaren op de ter beschikking gestelde aan wie op grond
van artikel 38 Sr. door de rechter de voorwaarde is opgelegd dat hij zich
in een door de rechter aangewezen inrichting laat opnemen. Voor zover het
gaat om psychiatrische ziekenhuizen als bedoeld in de Wet bopz geldt de opnameplicht
van het voorgestelde artikel 51, vierde lid, van deze wet.De RSJ toont zich geen voorstander van een wettelijke acceptatieplicht
voor forensisch psychiatrische klinieken, in het licht van de uitgangspunten
van het project Vernieuwing Forensische Zorg in een strafrechtelijk kader,
namelijk: het creëren van een inkooporganisatie en het bevorderen van
marktwerking. Verder zou een wettelijke acceptatieplicht afbreuk doen aan
de verplichtingen van de kant van het ministerie om in voldoende behandelplaatsen
te voorzien, aldus de RSJ. Geadviseerd wordt om de wettelijke acceptatieplicht
te vervangen door een garantie vanuit de GGz-instelling die de rechter adviseert
over de behandeling van een verdachte die mogelijk tbs met voorwaarden krijgt
opgelegd. Wij zien niet in welke beletselen het project Vernieuwing Forensische
Zorg oplevert voor een wettelijke acceptatieplicht. Deze acceptatieplicht
geldt slechts als ultimum remedium en alleen in relatie tot die instellingen
waarmee Justitie een contractrelatie heeft.De NVvR beveelt onder verwijzing naar artikel 51 van de Wet bopz aan om
niet alleen een acceptatieplicht voor forensisch psychiatrische klinieken
in te stellen, maar ook een behandelplicht in te voeren. Artikel 51 van de
Wet bopz zou het voor een geneesheer-directeur van een forensisch psychiatrische
inrichting mogelijk maken om een tbs-gestelde op een bepaald moment vrij te
laten. Overigens kan op grond van artikel 51, tweede lid, kan ontslag slechts
volgen na overeenstemming met de Minister van Justitie. Wij zien geen aanleiding
om in de Wet bopz een behandelplicht te introduceren voor dergelijke gevallen.
De (kwaliteit van de) behandeling van (forensisch) psychiatrische patiënten
wordt geregeerd door de regels over de geneeskundige behandelingsovereenkomst
(artikelen 446 tot en met 468 van Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek), en de
Kwaliteitswet zorginstellingen en de Wet op de beroepen in de individuele
gezondheidszorg. Hieronder valt ook de situatie dat een patiënt die onder
psychiatrische behandeling staat, wordt ontslagen, terwijl hij nog zorg behoeft.
Dit staat los van het (dwang)behandelings- en ontslagregime van de Wet bopz,
dat bovendien niet van toepassing is op de categorie van personen ten aanzien
van wie wij in het onderhavige wetsvoorstel een acceptatieplicht introduceren.
De terbeschikkingstelling met voorwaarden is immers gestoeld op de vrijwilligheid
van de betrokkene. Ook wijzen wij op de voorgenomen vernieuwing van de forensische
zorg. Bij deze vernieuwing wordt voorzien in een contractrelatie tussen de
Minister van Justitie en de klinieken. Ook in dat licht achten wij een behandelplicht
niet passend. Overigens is onze verwachting dat het probleem dat de NVvR beschrijft
niet zodanig substantieel van omvang zal zijn, dat dit nadere maatregelen
rechtvaardigt. Het door de NVvR aangedragen probleem impliceert dat klinieken
patiënten ontslaan op een moment dat de patiënten nog steeds zorg
behoeven, met sabotage van de acceptatieplicht als enige doel.GGz-Nederland adviseert om tegelijkertijd met de wijziging van artikel
51 van de Wet bopz, ook de overige leden van artikel 51 opnieuw te redigeren
teneinde de rechtspositie van de betrokkenen duidelijker te markeren. Met
GGz-Nederland zijn wij van mening dat artikel 51 van de Wet bopz voor verbetering
vatbaar is. Ook de derde evaluatiecommissie heeft reeds gewezen op de mogelijkheden
tot herstel van enige inconsistenties voortvloeiende uit artikel 51 Bopz.
Wij achten het op dit moment echter niet wenselijk om een aanpassing van artikel
51 van de Wet bopz met beleidsmatige implicaties, zoals voorgesteld door de
GGz, door te voeren. Wij hebben het voornemen om op korte termijn een nieuwe
wettelijke regeling voor te stellen ter vervanging van de huidige Wet bopz.
Daarbij zal uiteraard rekening worden gehouden met de geconstateerde gebreken
van artikel 51 van de Wet bopz. Om de voortgang van de nieuwe regeling niet
te belemmeren, achten wij een tussentijdse ingrijpende aanpassing van artikel
51 van de Wet bopz niet wenselijk. Bovendien zal de door de GGz
voorgestelde wijziging, naar onze mening, leiden tot een ongewenste fragmentering
in de aan de Kamer te zenden wetsvoorstellen.8. Verplichte advisering GGzDe tbs met voorwaarden zal door de rechter pas worden opgelegd na een
verklaring van de betrokkene dat hij bereid is zich aan de voorwaarden te
houden. Deze bereidverklaring biedt echter geen garantie dat de tbs-gestelde
zich daadwerkelijk aan de voorwaarden houdt. Teneinde meer duidelijkheid te
krijgen over de motivatie en de behandelbaarheid van de betrokkene, brengt
de reclassering een advies uit over de uitvoerbaarheid van de voorwaarden.In de pro justitia rapportage, die wordt opgesteld door twee gedragskundigen,
wordt de rechter geadviseerd over de behandelbaarheid van de betrokkene en
de waarde die gehecht kan worden aan de bereidverklaring. De reclassering
houdt hiermee ook rekening bij het advies over de voorwaarden in de maatregelrapportage
aan de rechter. Als de voorwaarden betrekking hebben op een behandeling, geeft
de reclassering in de maatregelrapportage een advies over de keuze voor een
behandelinstelling en het moment waarop de behandeling kan starten. Verder
is in de OM-aanwijzing tbs met voorwaarden en voorwaardelijke beëindiging
dwangverpleging vastgelegd dat de tbs met voorwaarden pas mag worden gevorderd
indien er een maatregelrapportage van de reclassering beschikbaar is en de
reclassering heeft aangegeven het toezicht te kunnen uitoefenen.Door de parlementaire onderzoekscommissie is voorgesteld om de GGz, in
aanvulling op het advies van de reclassering, een advies te laten uitbrengen
over de uitvoerbaarheid van een voorwaarde dat de tbs-gestelde zich laat behandelen.
Een dergelijk advies zou, volgens deze commissie, tot stand kunnen komen via
een intakegesprek en/of een proefbehandeling. De regering staat positief tegenover
het advies van de parlementaire onderzoekscommissie om de GGz een advies te
laten geven over de behandelbaarheid van de betrokkene en een verklaring heeft
gegeven over de bereidheid tot behandeling door (of opname in) een GGz-instelling.
Voor deze adviserende rol van de GGz is geen aanpassing van de wet noodzakelijk.
Wel zal hiertoe de hiervoor genoemde OM-aanwijzing worden aangepast. Door
deze GGz-advisering in de vorderingsprocedure in te bouwen, wordt de kans
van slagen van de tbs met voorwaarden zo groot mogelijk gemaakt. De taakuitoefening
van de GGz is hiermee ingebed in de beleidsregeling van het OM.De NVvR vraagt zich af of een apart advies van de GGz noodzakelijk is
en stelt voor om het GGz-advies te incorporeren in de maatregelrapportage
van de reclassering. Deze opvatting wordt door ons gedeeld. Om die reden beogen
wij een constructie waarbij de maatregelrapportage van de reclassering een
aparte bijlage bevat met een advies van een GGz-instelling over de behandelbaarheid
van de verdachte en een verklaring van bereidheid tot behandeling door c.q.
opname in deze GGz-instelling. Dit advies is gebaseerd op de pro justitia
rapportage en, indien nodig, een gesprek met de verdachte en is afgestemd
met de reclassering. Indien behandelbaarheid blijkt wordt in het advies aangegeven
in welke GGz-instelling en binnen welke termijn de behandeling kan plaatsvinden.
Deze constructie kan worden vastgelegd in de beleidsregeling van het openbaar
ministerie. Conform de aanbeveling van de GGz zullen de veldpartijen hierbij
worden betrokken.9. Intensivering toezicht reclasseringVoorafgaande aan de inwerkingtreding van het onderhavige wetsvoorstel,
zullen de tijdelijke crisisopname en de betrokkenheid van de GGz bij de advisering
aan de rechter in de OM-aanwijzing tbs met voorwaarden en voorwaardelijke
beëindiging dwangverpleging worden beschreven.Om de tbs met voorwaarden op een effectieve en vertrouwenwekkende manier
te laten functioneren, is goed toezicht en een snelle en consistente reactie
bij niet naleving essentieel. Hiervoor wordt thans het toezicht van de reclassering
gemoderniseerd en geïntensiveerd. Ook zal de hiervoor genoemde OM-aanwijzing
worden aangepast met het oog op de werkwijze bij niet-naleving van de voorwaarden,
vanwege de verantwoordelijkheid van het OM voor de uitvoering van het toezicht.De effectiviteit en het vertrouwen in de tbs met voorwaarden hangen af
van een goed toezicht op de naleving van de voorwaarden en een snelle en consequente
reactie bij niet-naleving of dreigende ontsporing. Voor het effectief functioneren
van de reclassering is een snelle en adequate reactie van het OM op een melding
van niet naleving van de voorwaarden, essentieel. Om deze omzettingsprocedure
te verbeteren heeft het OM in najaar 2006 de OM-aanwijzing tbs met voorwaarden
op punten aangescherpt. Hierdoor is nauwkeurig beschreven welke acties moeten
worden verricht wanneer de voorwaarden worden geschonden of als er sprake
is van dreigende ontsporing. De reclassering moet de officier zo spoedig mogelijk,
ook buiten kantooruren, op de hoogte brengen. De officier op zijn beurt moet
zo spoedig mogelijk besluiten over een mogelijke vordering tot omzetting en
dit tijdig aan de reclassering berichten. De tbs-gestelde kan dan in het belang
van de veiligheid snel door de politie worden aangehouden. Daarbij heeft de
voorzitter van het College van procureurs-generaal er op aangedrongen een
tbs-officier van justitie in elk arrondissement aan te stellen.Het toezicht op de naleving van de voorwaarden gedurende de tbs met voorwaarden
geschiedt primair door de reclassering. In het Plan van aanpak tbs en forensische
zorg in strafrechtelijk kader is aangekondigd dat het reclasseringstoezicht
verder zal worden verbeterd in kwalitatief en in kwantitatief opzicht. Dit
is reeds in gang gezet.In reactie op de consultatieversie van het onderhavige wetsvoorstel, bepleit
de RSJ differentiatie in het toezicht en betoont zich voorstander van het
geleidelijk afbouwen van het toezicht. Verder beveelt de RSJ een intensief
toezicht op de resocialisatie aan en een betere controle op de uitvoering
en systeemcontrole. Ook bepleit de RSJ een financiële onderbouwing van
de extra inspanningen en een ruimere toepassing van technische hulpmiddelen.
Wij merken hierover op dat verbetering van het toezicht zullen worden gerealiseerd
door het ontwikkelen van een afzonderlijk product «intensief reclasseringstoezicht»,
waarbij de contacturen van gemiddeld 30 uur worden verhoogd naar circa gemiddeld
120 uur per half jaar. Hierdoor kunnen meer controleactiviteiten plaatsvinden,
kan de gespreksfrequentie met de tbs-gestelde worden verhoogd, zal vaker casuïstiekoverleg
tussen reclassering en behandelende instelling kunnen plaatsvinden en zullen
meer contacten kunnen worden onderhouden met het netwerk en ketenpartners
(familie, werkgever, GGz-kliniek, politie). Bij deze controleactiviteiten
kunnen technische hulpmiddelen worden ingezet, waarvan wetenschappelijk is
aangetoond dat deze ertoe bijdragen dat het risico op delictgedrag wordt verminderd
of dat tbs-gestelden er meer toe geneigd zijn zich aan de afspraken te houden.Ook door de cliënt vaker in zijn eigen omgeving op te zoeken en te
begeleiden bij bezoek aan instellingen en instanties zal het toezicht intensiever
vorm krijgen. Daarnaast wordt een 24-uurs bereikbaarheid bij de reclassering
gerealiseerd, waardoor dreigende terugval op ieder moment van de dag kan worden
gerapporteerd en adequaat kan worden ingegrepen bij incidenten. De reclassering
zal evenals de tbs-klinieken ook buiten kantooruren en in het weekeinde in
staat moeten zijn om de toezichthoudende taak te vervullen.Ook zal de forensisch psychiatrische deskundigheid van reclasseringswerkers
worden vergroot, zodanig dat het risico op delictgevaar tijdens het extramurale
toezicht op een verantwoorde manier kan worden beoordeeld en continu kan worden
gevolgd. Daarnaast zullen wetenschappelijk getoetste diagnose-instrumenten
worden ontwikkeld specifiek gericht op een adequate invulling van het reclasseringstoezicht
op tbs-gestelden. Onderdeel hiervan is de Forensische Sociale Netwerk Analyse
(FSNA) en de tbs-module Recidive Inschattingsschalen (RISc). Met de FSNA wordt
getracht om per individuele tbs-gestelde te bepalen welke specifieke maatschappelijke,
sociale en relationele omstandigheden het recidivegevaar zowel positief als
negatief bepalen. Bij de analyse wordt naast deskundigen ook het oordeel betrokken
van het sociale netwerk van de tbs-gestelde. Op deze wijze kan beter worden
beoordeeld of de tbs-gestelde ook in een niet-gecontroleerde omgeving zijn
geleerde vaardigheden toepast.De Inspectie voor de Sanctietoepassing heeft onderzoek gedaan naar de
rol van de reclassering bij het toezicht op personen die zijn veroordeeld
tot tbs met voorwaarden (TK 2006–2006, 29 452, nr. 47). Deze
aanbevelingen zijn meegenomen in het verbetertraject forensisch psychiatrisch
toezicht dat hiervoor is besproken en zijn van belang voor het verbeteren
van de kwaliteit van de reclasseringstaken bij de tbs met voorwaarden.Zo zal de reclassering meer aandacht besteden aan dossiervorming. De uitvoering
van het reclasseringstoezicht wordt zorgvuldig gedocumenteerd, in het bijzonder
de afwegingen die gemaakt zijn bij (signalen van) recidivegevaar. Ook wordt
vastgelegd wanneer een advies van de reclassering tot het niet opleggen van
de tbs met voorwaarden door de rechter niet wordt overgenomen.Ook zullen tussen de reclasseringsorganisaties en haar ketenpartners nadere
samenwerkingsafspraken moeten worden gemaakt en zullen al bestaande convenanten
worden geactualiseerd. Het gaat daarbij in het bijzonder om de samenwerking
met het OM en het vormgeven van afspraken met behandelinstellingen over opvangmogelijkheden.
In het verlengde hiervan zal in ieder arrondissementsparket een tbs-officier
van justitie worden aangesteld. Deze officier van justitie moet eveneens een
rol hebben bij het bereiken van de bevoegde officier uit een ander arrondissement.
Er zullen daarnaast landelijk geldende afspraken worden gemaakt met behandelinstellingen
over de wijze waarop de reclassering als verantwoordelijke voor het toezicht,
ook gedurende de behandeling, betrokken en geïnformeerd wil worden.De NVvR bepleit een intensivering en modernisering van het toezicht van
de reclassering. Het openbaar ministerie vraagt zich af of de reclassering
voldoende mogelijkheden krijgt om het werk te kunnen doen. Wij onderkennen
het belang van een effectieve en vertrouwenwekkende tenuitvoerlegging van
de tbs met voorwaarden. Om die reden is de modernisering en intensivering
van het toezicht van de reclassering reeds in gang gezet. Voor een toelichting
hierop verwijzen wij naar de eerdere passages hieromtrent in deze toelichting.Het OM signaleert daarbij dat de reclassering van de rechtbank niet de
tijd krijgt een en ander goed te regelen en dat de rechtbank vooruitlopend
op de definitieve instemming van de kliniek al vonnis wijst en de voorwaarden
formuleert. Bij de implementatie van dit wetsvoorstel zal aan deze problematiek
aandacht worden gegeven.De NVvR en de Raad voor de rechtspraak adviseren om de inhoud, kwaliteit
en invulling van het toezicht door de reclassering en de overdracht van het
toezicht (zoals wordt voorgesteld in Kamerstukken II 2006/07, 29 452
nr. 48, blz. 7) te verbeteren, alvorens dit wetsvoorstel te implementeren.
Wij merken hierover op dat de uitvoering van deze intensivering reeds is gestart
en verwijzen hiertoe naar de eerdere passages in deze paragraaf. Ten tijde
van de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel zal naar onze stellige verwachting
sprake zijn van een zodanige verbetering, dat de extra taken die uit dit wetsvoorstel
voortvloeien in voldoende mate ter hand kunnen worden genomen.10. Financiële en organisatorische gevolgenHet onderhavige voorstel van wet voorziet in een aantal aanpassingen van
de tbs met voorwaarden. In het bestaande systeem van de verlenging van de
terbeschikkingstelling met voorwaarden wordt geen verandering aangebracht.
De kosten zullen toenemen als gevolg van langer en meer intensief toezicht
door de reclassering. Deze hogere kosten vloeien voort uit de hiervoor genoemde
verlengde maximale duur van de tbs met voorwaarden, waardoor langer toezicht
en begeleiding nodig zal zijn. Ook heeft de reclassering een belangrijke rol
bij de tijdelijke crisisopname, op het vlak van de signalering en rapportering.
Voor het verlengen van de duur en het intensiveren van het toezicht zijn financiële
middelen beschikbaar gesteld, oplopend tot structureel € 5,6 miljoen
vanaf 2011.ARTIKELSGEWIJSArtikel IOnderdeel A van dit artikel voorziet in een verhoging van de maximale
duur van de door de rechter op te leggen gevangenisstraf, in combinatie met
de maatregel van de tbs met voorwaarden. In het algemene deel van deze toelichting
is deze verhoging van een redengevende motivering voorzien. Verder worden
aan artikel 38 een viertal artikelleden toegevoegd. Deze artikelleden zijn
van toepassing indien de rechter een langere vrijheidsstraf oplegt dan drie
jaar. In zo’n geval zal de rechter een beeld moeten vormen van de situatie
na detentie. De oplossing die in het nieuwe vierde lid is opgenomen en in
het algemene deel van de toelichting is toegelicht, voorziet er in dat bij
een langere gevangenisstraf van drie jaar, de rechter de behandeldoelen en
de beoogde behandelresultaten van de terbeschikkingstelling in het vonnis
vastlegt. De rechter stelt dan vervolgens, op grond van het nieuwe vijfde
lid van artikel 38, voorafgaand aan het ontslag uit detentie de voorwaarden
vast betreffende het gedrag van de ter beschikking gestelde. Het openbaar
ministerie dient hiertoe, uiterlijk zes maanden voorafgaand aan het ontslag
uit detentie, een met redenen omklede vordering in. Bij algemene maatregel
van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld. Verder worden een zesde en
zevende lid toegevoegd, om de rechter de mogelijkheid te bieden om te bepalen
dat de maatregel tbs met voorwaarden dadelijk uitvoerbaar is. De achtergronden
van deze wijziging worden toegelicht in het algemene deel van deze toelichting.In onderdeel B is bepaald dat de tweede volzin van artikel 38d, tweede
lid, van het Wetboek van Strafrecht komt te vervallen. Deze tweede volzin
heeft betrekking op de termijn van de tbs. Deze termijn is op grond van deze
bepaling niet voor een tweede maal verlengbaar. Dit brengt mee dat deze termijn
maximaal drie, hetzij vier jaar kan duren, afhankelijk van de verlenging van
de tweejaarstermijn met één dan wel twee jaar. Doordat de maximale
duur van de tbs met voorwaarden is gesteld op negen jaar, is de tweede volzin
van het tweede lid van artikel 38d overbodig geworden. Doordat voor de tbs
met voorwaarden een specifieke regeling is opgenomen in het tweede lid, is
het eerste lid beperkt tot de tbs met bevel tot verpleging van overheidswege.In onderdeel C is de keuze voor negen jaar als maximale duur van de tbs
met voorwaarden neergelegd. Hiertoe is voorzien in een wijziging van artikel
38e van het Wetboek van Strafrecht. De verwijzingen naar artikel 37b en artikel
38c hebben betrekking op een bevel tot verpleging indien de veiligheid van
anderen dan wel de algemene veiligheid van personen of goederen dit vereist,
respectievelijk een bevel tot verpleging indien een gestelde voorwaarde niet
wordt nageleefd of anderszins de veiligheid van anderen dan wel de algemene
veiligheid van personen of goederen vereist dat de ter beschikking gestelde
alsnog van overheidswege zal worden verpleegd.Artikel IIIn dit artikel wordt voorzien in een nieuw artikel 509jbis van het Wetboek
van Strafvordering, waarin de tijdelijke crisisopname een wettelijke basis
krijgt. Deze tijdelijke crisisopname is toegelicht in het algemene deel van
deze memorie van toelichting. Het openbaar ministerie krijgt in dit nieuwe
artikel de bevoegdheid om bij de rechtbank een vordering te doen tot een tijdelijke
wijziging van de voorwaarden in die zin dat de betrokkene voor een periode
van maximaal zeven weken wordt opgenomen in een forensisch psychiatrische
inrichting. In het tweede lid wordt voorzien in de mogelijkheid van een verlenging
van de tijdelijke crisisopname met een periode van zeven weken. Zoals in het
algemene deel van deze toelichting is betoogd, geldt een periode van zeven
weken in de forensische psychiatrie in de forensische psychiatrie als voldoende
om de betrokkene te stabiliseren. Bovendien correspondeert deze termijn met
de periode van zeven weken die in artikel 13 van de Beginselenwet verpleging
ter beschikking gestelden wordt gehanteerd bij de observatieplaatsing. Indien
deze periode te kort blijkt te zijn, maar er desalniettemin uitzicht bestaat
op daadwerkelijke stabilisatie binnen een nieuwe periode van zeven weken,
kan het openbaar ministerie op grond van het tweede lid aan de rechtbank verzoeken
om verlenging van de termijn. In verband met de vereiste spoed beslist de
rechtbank binnen drie maal vierentwintig uur na indiening van de vordering.
Deze uitspraak is dadelijk uitvoerbaar. Verder worden de artikelleden twee
tot en met vier en zes van artikel 509j van overeenkomstige toepassing verklaard.
Deze artikelleden hebben betrekking op een vordering van het openbaar ministerie
op grond van artikel 38b, 38c, 38i, of 38k van het Wetboek van Strafrecht.
Vanwege de specifieke kenmerken van de tijdelijke crisisopname (tijdelijkheid
van wijziging en de vereiste spoed) is er voor gekozen om een specifieke bepaling
te creëren voor deze voorziening.Artikel III en IVDe wettelijke acceptatieplicht voor Forensisch psychiatrische klinieken
krijgt een plaats in een nieuwe volzin in artikel 11, eerste lid, van de Beginselenwet
verpleging ter beschikking gestelden en een nieuw vierde lid
van artikel 51 van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen.Artikel VDeze wet heeft geen gevolgen voor personen aan wie de maatregel van terbeschikkingstelling
met voorwaarden op het tijdstip waarop deze wet in werking treedt, onherroepelijk
is opgelegd. Op advies van de Raad van State is de eis van onherroepelijkheid
van het vonnis toegevoegd. Tot die tijd kunnen nog rechtsmiddelen tegen het
vonnis worden ingesteld. De situatie waarbij een maatregel al wel is gevorderd,
maar nog niet is opgelegd, valt niet onder de nieuwe regeling.De minister van Justitie,E. M. H. Hirsch BallinDe staatssecretaris van Justitie,N. AlbayrakXNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31823-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl