Groepsgrootte in het basisonderwijs; Brief staatssecretaris met de zesde voortgangsrapportage 'Groepsgrootte en Kwaliteit', april 2000
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25065, nr. 16

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

19-05-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

25065 nr. 16

12-05-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamZesde voortgangsrapportage «Groepsgrootte en kwaliteit»,
april 2000HOOFDSTUK 1: KWANTITATIEVE VOORTGANGSINFORMATIE1.1. Gemiddelde groepsgrootte in oktober 1999Tabel 1: Gemiddelde groepsgrootte op 1 oktober 1994, 1997,
1998 en 1999 1.2. Extreem grote groepenTabel 2: procentuele verdeling van de groepen naar groepsgrootte
in oktober 1994, oktober 1997, oktober 1998 en oktober 1999 (gemiddelde over
alle groepen 1, 2 en combinatiegroepen 1/2) HOOFDSTUK 2: PERSONEELSVOORZIENINGHOOFDSTUK 3: HUISVESTINGHOOFDSTUK 4: FORMATIEBESLUIT WPOWetswijziging WPO i.v.m. groei materiële instanthouding
(MI)HOOFDSTUK 5: KWALITEIT5.1. Leerlijnen en tussendoelen5.1.1. Nederlandse taal5.1.2. Rekenen en wiskunde5.2. Leerstandaarden5.2.1. Voor- en nadelen van leerstandaarden5.2.1.1. VoordelenHouvastGelijke kansenTransparantieDiagnose5.2.1.2. Nadelen«Teaching to the test»Aantasting autonomieMinimalisme5.2.2. Het kwaliteitsinstrumentarium5.2.2.1. Instrumenten voor de aansturing van kwaliteitKerndoelenLeerlijnen en tussendoelenKwaliteitszorgEindtoets basisonderwijsLeerlingvolgsystemenSchooltoezichtOpenbaarheid5.2.2.2. Kwaliteitsbeleid van scholen5.2.3. De meerwaarde van leerstandaarden5.2.4. Beleidsvoorstellen5.2.4.1. Concretisering van kerndoelen5.2.4.2. Prioriteit voor taal, rekenen en sociale competentie5.2.4.3. Toetsing van minimumniveau en voldoende niveau5.2.4.4. Het volgen van de vorderingen van leerlingen5.2.4.5. SamenvattingHOOFDSTUK 6: PLANNING 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25065Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 76 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 065Groepsgrootte in het basisonderwijsnr. 16BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalZoetermeer, 12 mei 2000Het project «Groepsgrootte en Kwaliteit» is aangemerkt als
groot project in de zin van de procedureregeling van de Tweede Kamer. Bijgaand
bied ik u de zesde voortgangsrapportage «Groepsgrootte en Kwaliteit»
aan ten behoeve van bespreking in het Algemeen Overleg op 25 mei a.s.Zoals eerder gemeld aan de Kamer is in deze voortgangsrapportage tevens
mijn beleidsreactie op het advies van de Onderwijsraad «Zeker weten;
leerstandaarden als basis voor toegankelijkheid» voor het basisonderwijs
opgenomen.De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,K. Y. I. J. Adelmund Zesde voortgangsrapportage «Groepsgrootte en kwaliteit»,
april 2000In de voorliggende voortgangsrapportage wordt de actuele stand van zaken
geschetst van het project «groepsgrootte en kwaliteit». In hoofdstuk
1 wordt een beeld gegeven van de gemiddelde groepsgrootte in het basisonderwijs.
In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de personeelsvoorziening. In hoofdstuk 3
wordt de situatie rondom de huisvesting geschetst. Hoofdstuk 4 schetst de
stand van zaken met betrekking tot het Formatiebesluit WPO. In hoofdstuk 5
volgt een beschrijving van de maatregelen ter bevordering van de kwaliteit
van het basisonderwijs. In dit hoofdstuk wordt een reactie gegeven op het
advies van de Onderwijsraad «Zeker Weten; leerstandaarden als basis
voor toegankelijkheid». In hoofdstuk 6 wordt ten slotte een planning
gepresenteerd voor het vervolg van het project.HOOFDSTUK 1: KWANTITATIEVE VOORTGANGSINFORMATIEIn oktober 1999 is evenals in voorgaande jaren een groepsgrootte-enquête
naar de scholen gezonden. Op basis van de gegevens uit deze enquête
kan de gemiddelde groepsgrootte op 1 oktober 1999 worden berekend. In paragrafen
1.1 en 1.2 worden de resultaten van de groepsgrootte-enquete 1999 vergeleken
met die van 1994, 1997 en 1998.1.1. Gemiddelde groepsgrootte in oktober 1999Tabel 1 geeft inzicht in de gemiddelde groepsgrootte in de onder- en bovenbouw
van het basisonderwijs op de peildata 1 oktober 1994, 1997, 1998 en 1999.Tabel 1: Gemiddelde groepsgrootte op 1 oktober 1994, 1997,
1998 en 1999 Gemiddelde groepsgrootte1 oktober 19941 oktober 19971 oktober 19981 oktober1999Onderbouw23,722,922,722,5Bovenbouw25,025,125,825,7Tabel 1 toont aan dat de eerste financiële stap in de groepsverkleining
heeft geleid tot een daling van de gemiddelde groepsgrootte in 1999 ten opzichte
van 1994 met (23,7–22,5=) 1,2 leerling. Het grootste effect heeft zich
voorgedaan in 1997 toen de middelen voor de groepsverkleining voor het eerst
werden ingezet. In dat jaar was sprake van een daling van de gemiddelde groepsgrootte
met 0,8 leerling in vergelijking tot 1994. In de jaren daarna blijkt dat scholen
de beschikbare middelen steeds effectiever weten in te zetten voor groepsverkleining,
wat blijkt uit de lichte daling jaarlijks van de gemiddelde groepsgrootte
met 0,2 leerling. De verwachting is dat bij de tweede stap in de groepsverkleining
met ingang van 1 augustus 2000 weer een substantiële verlaging van de
groepsgrootte zal optreden.1.2. Extreem grote groepenNaast inzicht in de ontwikkeling van de gemiddelde groepsgrootte, is het
ook van belang inzicht te hebben in de mate waarin het aantal extreem grote
groepen verder afneemt. Gekeken wordt naar de stand van zaken op 1 oktober
1999. Tabel 2: procentuele verdeling van de groepen naar groepsgrootte
in oktober 1994, oktober 1997, oktober 1998 en oktober 1999 (gemiddelde over
alle groepen 1, 2 en combinatiegroepen 1/2) Aantal leerlingen1994199719981999 1 – 102323 11 – 158991016 – 2022272728 21 – 2531353939 26 – 3027211917 31 – 358543 36 – 40200041 – 450000 Totaal (%)100100100100Tabel 2 illustreert dat als gevolg van de eerste stap in de groepsverklei-
ning het percentage groepen dat bestaat uit 16–20 leerlingen op de teldatum
1 oktober is gestegen van 22 procent in 1994 naar 28 procent in 1999. Het
percentage groepen van 21–25 leerlingen is in diezelfde periode gestegen
van 31 procent naar 39 procent. Het percentage extreem grote groepen bestaande
uit meer dan 30 leerlingen is in diezelfde periode gedaald van 10 procent
in 1994 naar 3 procent in 1999. Wanneer wordt gekeken naar de groepen bestaande
uit 26 leerlingen en meer is het percentage over de periode 1994–1999
bijna met de helft verminderd van (27+8+2+0=) 37 procent naar (17+3+0+0=)
20 procent.Al met al is er dus een duidelijke verbetering waar te nemen waar het
gaat om de noodzakelijke daling van de (extreem) grote groepen. Ook hier blijkt
de grootste voortgang te zijn geboekt in 1997, het eerste jaar waarin de middelen
voor de groepsverkleining beschikbaar kwamen. Verwacht mag worden dat bij
de tweede stap met ingang van 1 augustus 2000 weer een substantiële daling
optreedt in het aantal grote groepen.HOOFDSTUK 2: PERSONEELSVOORZIENINGZoals inmiddels bekend brengt de groepsverkleining een aanzienlijke werkgelegenheidsuitbreiding
met zich mee. Het hoogtepunt van deze uitbreiding zal naar verwachting in
het schooljaar 2002–2003 bereikt worden. Op 1 augustus 2002 zal als
gevolg van de laatste investeringsstap de vraag naar personeel met ongeveer
3000 extra fte stijgen. Op 22 maart 2000 is de tweede voortgangsrapportage
Maatwerk voor Morgen naar de Tweede Kamer verstuurd, waarin uitgebreid wordt
ingegaan op de behoefte aan leerkrachten voor de komende jaren. Op 30 maart
heeft over deze voortgangsrapportage Algemeen Overleg in de Tweede Kamer plaatsgevonden.
In deze voortgangsrapportage is gemeld dat het Instituut Voor Arbeidsmarktvraagstukken
(IVA) heeft berekend dat rekening houdend met de toegenomen vraag als gevolg
van de groepsverkleining, tot het jaar 2003 in zijn totaliteit jaarlijks ruim
10 000 nieuwe leraren nodig. Daarna zullen tot 2009 jaarlijks circa 8500
nieuwe leraren nodig zijn.De jaarlijkse uitstroom van de lerarenopleidingen basisonderwijs zal slechts
ten dele in deze behoefte kunnen voorzien. Op dit moment komen er jaarlijks
ongeveer 4500 nieuwe leraren van de lerarenopleidingen. De verwachting is
dat als gevolg van de stijging van de instroom in de lerarenopleidingen basisonderwijs,
vanaf het jaar 2003 jaarlijks ongeveer 5500 leraren zullen uitstromen. In
de overige vacatures zal er op een andere wijze moeten worden voorzien. In
de nota Maatwerk voor Morgen is hiervoor een pakket aan maatregelen voorgesteld.
Uitbreiding van onder meer de betrekking van deeltijders, herintreding van
de stille reserve en zij-instroom vanuit andere beroepen moeten
in deze vraag voorzien. Voor een volledig overzicht van de stand van zaken
met betrekking tot de activiteiten die nu reeds in gang zijn gezet wordt verwezen
naar de tweede voortgangsrapportage Maatwerk voor Morgen. Daarnaast heeft
de minister tijdens het Algemeen Overleg over de tweede voortgangsrapportage
Maatwerk voor Morgen toegezegd voor de zomer met een nieuwe notitie te komen.HOOFDSTUK 3: HUISVESTINGIn de vorige voortgangsrapportage zijn enkele resultaten uit de huisvestingsmonitor
toegelicht. Deze monitor had vooral betrekking op de gevolgen van de decentralisatie
van de onderwijshuisvesting. Aan de Tweede Kamer is inmiddels toegezegd de
monitor de komende twee jaar voort te zetten, zij het op een minder intensieve
manier. De voortzetting en inrichting van het vervolgonderzoek zal in nauwe
samenwerking met de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en Financiën plaatsvinden.Daarnaast is in de vorige voortgangsrapportage groepsgrootte van december
1999 gemeld dat de VNG in het voorjaar van 1999 een handreiking heeft uitgebracht
over de wijze waarop de gemeenten in het kader van de groepsverkleining om
kunnen gaan met de ontstane huisvestingsbehoefte. Om meer inzicht te krijgen
in hoe gemeenten omgaan met de extra huisvestingsbehoefte als gevolg van de
groepsverkleining zal de VNG een aanvullend onderzoek onder haar leden houden.
In de volgende voortgangsrapportage zullen naar verwachting de eerste resultaten
van dit onderzoek kunnen worden gepresenteerd.HOOFDSTUK 4: FORMATIEBESLUIT WPOHet nieuwe Formatiebesluit WPO bevat de uitwerking van de wijziging van
de Wet op het primair onderwijs inzake de verkleining van de groepsgrootte
voor de 4- tot en met 7-jarige leerlingen van basisscholen. Een dezer dagen
wordt het Formatiebesluit WPO in het Staatsblad gepubliceerd.Om de scholen op de hoogte te brengen van de wijzigingen is in het Gele
Katern van Uitleg een voorlichtingspublicatie gepubliceerd. Deze voorlichtingspublicatie
biedt de scholen inzicht in de voornaamste veranderingen in het Formatiebesluit.
Aan de hand hiervan kunnen zij op een eenvoudige manier hun totale formatie
berekenen.Wetswijziging WPO i.v.m. groei materiële instanthouding
(MI)In verband met de groeiregeling van de materiële instanthouding (MI)
die in dit besluit is opgenomen, is gebleken dat er mogelijk een onduidelijkheid
kan ontstaan met betrekking tot de grondslag van de bekostiging. In artikel
134 van de WPO wordt de bekostiging van de materiële instandhouding (MI)
geregeld. De grondslag voor de MI-berekening is het aantal leerlingen op 1
oktober van het jaar voorafgaand aan het jaar waarover de vergoeding plaatsvindt,
verhoogd met drie procent daarvan. In het zesde lid van artikel 134 wordt
bepaald dat een school ook in aanmerking kan komen voor groei van de MI. Dat
gebeurt volgens de wet indien in de periode tussen 1 oktober en 1 maart hetaantal leerlingen is toegenomen
met een bij AMvB (Bekostigingsbesluit WPO) vastgesteld aantal. Gebleken is
dat hier verwarring over kan ontstaan. Men zou hier kunnen lezen dat het aantal
leerlingen met een bepaald aantal gegroeid moet zijn ten opzichte
van het feitelijke aantal leerlingen op 1 oktober. Bedoeld wordt echter een
groei van het aantal leerlingen ten opzichte van de bekostigingsgrondslag:
het aantal leerlingen op 1 oktober vermeerderd met drie procent. Om verwarring
hieromtrent te voorkomen zal zo spoedig mogelijk een (zeer kleine) wetswijziging
in procedure worden gebracht. Deze wijziging heeft geen betrekking op de groeiregeling
voor de personeelsformatie: daarbij geldt wel een stijging van het aantal
leerlingen ten opzichte van het feitelijke aantal leerlingen op de teldatum
als maat voor de toekenning van groeiformatie.HOOFDSTUK 5: KWALITEITDe afgelopen periode is gewerkt aan de ontwikkeling van maatregelen ter
bevordering van de kwaliteit van het onderwijs. Zo wordt gewerkt aan de ontwikkeling
van leerlijnen en tussendoelen die moeten leiden tot een vernieuwing van het
onderwijsaanbod op het gebied van taal en rekenen. In paragraaf 5.1 wordt
een overzicht gegeven van de stand van zaken op dit punt.Voorts is in het najaar van 1999 het advies van de Onderwijsraad «Zeker
Weten» verschenen, waarin wordt gepleit voor de wettelijke invoering
van «leerstandaarden». In paragraaf 5.2 wordt voor het basisonderwijs
een reactie gegeven op dit advies.5.1. Leerlijnen en tussendoelenSinds 1997 werken het Expertisecentrum Nederlands en het Freudenthal Instituut
aan een vernieuwing van het onderwijs op het gebied van taal en rekenen via
de ontwikkeling van leerlijnen en tussendoelen. Reeds langer is onderkend
dat de kerndoelen basisonderwijs te globaal geformuleerd zijn om voldoende
richting te geven aan het onderwijs. Met de ontwikkeling van leerlijnen en
tussendoelen worden cruciale momenten in het leerproces van kinderen op het
gebied van taal en rekenen onderscheiden, waarvan de beheersing van groot
belang is willen kinderen een volgende stap in hun ontwikkeling kunnen maken.
Onderstaand wordt de stand van zaken met betrekking tot dit ontwikkeltraject
geschetst.5.1.1. Nederlandse taalEind 1999 heeft het Expertisecentrum Nederlands een leerlijn opgeleverd
voor de «beginnende geletterdheid» in de groepen 1 tot en met
3. Inmiddels is ook de bijbehorende CD-rom uitgebracht. Deze bevat een overzicht
van de tussendoelen en leerlijnen met daarbij videofragmenten, voorzien van
didactische aanwijzingen. Daarnaast bevat de CD-rom een analyse-instrument
voor scholen waarmee zij zelf de sterke en zwakke punten van het taalonderwijs
in kaart kunnen brengen. Om de vernieuwing van het taalonderwijs te realiseren
kan de school met dit instrument een planning opzetten.Voorts ontwikkelt het Expertisecentrum Nederlands op dit moment een cursus
voor de implementatie van de leerlijn beginnende geletterdheid. Deze cursus
is bedoeld voor personeelsleden van nascholingsinstituten en onderwijsbegeleidingsdiensten.
De afronding ervan is voorzien in de maand november van dit jaar. Daarnaast
wordt samen met de pabo's gewerkt aan de ontwikkeling van een post HBO-opleiding
taalcoördinator. De opleiding heeft tot doel leerkrachten uit het basisonderwijs
te scholen voor de taak van taalcoördinator op de eigen school of in
een netwerk van scholen. Inmiddels heeft het Expertisecentrum Nederlands een begin gemaakt met
de leerlijn gevorderde geletterdheid (lezen en schrijven voor groep 4 tot
en met 8). Deze concept-leerlijn is onlangs ter consultatie voorgelegd aan
de bezoekers van de jaarlijkse taalconferentie (leraren, begeleiders, opleiders,
ontwikkelaars e.d.). Gebleken is dat er voldoende draagvlak aanwezig is om
hiermee door te kunnen gaan. De totale leerlijn geletterdheid zal naar verwachting
eind augustus van dit jaar in concept gereed zijn. Het boek zal in november
a.s. in definitieve vorm verschijnen.Na de leerlijn op het gebied van «geletterdheid» zullen leerlijnen
worden ontwikkeld op het gebied van «mondelinge communicatie»
(spreken en luisteren) en «taalbeschouwing» (grammatica, metacognitieve
vaardigheden en structuur van teksten en zinnen).5.1.2. Rekenen en wiskundeVorig jaar is de leerlijn «hele getallen» in de onderbouw
(groep 1 tot en met 4) uitgebracht in de vorm van een boek en een CD-rom.
De eerste stappen voor de implementatie van deze leerlijn zijn inmiddels gezet.
Er zijn informatiebijeenkomsten gehouden voor schoolteams en er is een zogenaamde
NCRC-module (Nationale Cursus Reken Coördinator) ontwikkeld voor reken-coödinatoren,
die betrekking heeft op het rekenen en tellen met hele getallen in de groepen
1 en 2. Voor de ontwikkeling van een NCRC-module voor groep 3 en 4 worden
momenteel plannen gemaakt. Verder gaat binnenkort een onderzoek van start
naar de implementeerbaarheid van de leerlijn gehele getallen.Op dit moment wordt gewerkt aan het doortrekken van de leerlijn «hele
getallen» naar de bovenbouw. Hierbij is gekozen voor een andere opzet
dan bij de leerlijn voor de onderbouw. Daar werd uitgegaan van een indeling
in getallendomeinen, zoals het rekenen tot 20 en het rekenen tot 100. In de
bovenbouw is de indeling gebaseerd op verschillende rekenvormen: hoofdrekenen,
kolomsgewijs rekenen en cijferen, schattend rekenen en rekenen met de rekenmachine.
Aan deze rekenvormen zullen aparte hoofdstukken worden gewijd in de leerlijn
«hele getallen» voor de bovenbouw van de basisschool. Deze leerlijn
«hele getallen» zal worden gepresenteerd op de PANAMA-najaarsconferentie,
waaraan ondermeer leraren, begeleiders, opleiders en ontwikkelaars deelnemen.
Voor de implementatie van de bovenbouwleerlijn «hele getallen»
worden informatiebijeenkomsten georganiseerd en worden plannen gemaakt voor
de daarbij behorende NCRC-module.Tenslotte hebben de eerste oriënterende activiteiten plaatsgevonden
voor de ontwikkeling van een leerlijn «meten en meetkunde» voor
de onderbouw. Deze leerlijn zal eveneens ter consultatie worden voorgelegd
aan de bezoekers van de PANAMA-najaarsconferentie.5.2. LeerstandaardenIn oktober 1999 heeft de Onderwijsraad zijn advies «Zeker weten;
Leerstandaarden als basis voor toegankelijkheid» uitgebracht. Het betreft
een nader advies naar aanleiding van een verkenning naar de toegankelijkheid
van het onderwijsbestel die de Onderwijsraad in 1997 heeft verricht.De Onderwijsraad constateert in dit advies dat er verschillen zijn in
het onderwijsaanbod tussen scholen en daarmee de ontwikkelingsmogelijkheden
van leerlingen. Oorzaak van deze verschillen is volgens de Raad gelegen in
het feit dat het realiseren van de in de wet vastgelegde kerndoelen in hun
volle breedte voor sommige scholen en leerlingen onhaalbaar is. Ook is onhelder
wat het gewenste beheersingsniveau is van deze doelen. Hierdoor
komt het voor dat scholen verkeerde keuzes maken en juist op doelen die cruciaal
zijn voor verder leren inleveren. Voor met name leerlingen uit achterstandsgroepen
kan dit betekenen dat zij onvoldoende bagage meekrijgen voor het vervolgonderwijs.
Het onderwijsachterstandenbeleid is aldus de Raad te weinig «gericht»
om hiervoor een oplossing te bieden.De Onderwijsraad pleit dan ook voor de wettelijke invoering van «leerstandaarden»
die een omschrijving geven van voor de verdere ontwikkeling van leerlingen
cruciale doelen die aan het eind van een bepaalde onderwijsfase beheerst moeten
zijn. Deze doelen moeten worden genormeerd door een specificatie van het gewenste
beheersingsniveau en worden geoperationaliseerd door middel van concrete opgaven,
toetsen en opdrachten. Tot de cruciale doelen rekent de Onderwijsraad in ieder
geval doelen op de leergebieden taal en rekenen. De Onderwijsraad stelt voor
om aan de hand van de geformuleerde leerstandaarden het niveau van leerlingen
op 3 momenten te meten: aan het eind van de onderbouw van de basisschool,
aan het eind van het basisonderwijs en aan het eind van de basisvorming. De
Onderwijsraad stelt dat scholen een resultaatsverplichting hebben om alle
leerlingen (minimaal 90 procent) naar een minimumniveau te brengen en een
inspanningsverplichting om een groot deel van de leerlingen (70–75 procent)
naar een voldoende niveau te brengen. De school legt hierover verantwoording
af in de schoolgids. Daarnaast zou het toezicht van de Inspectie op de naleving
van de leerstandaarden van toepassing moeten zijn.Het advies van de Onderwijsraad heeft veel reacties losgemaakt. In paragraaf 5.2.1
zal eerst een overzicht worden gegeven van de belangrijkste voor- en nadelen
die naar aanleiding van de voorstellen van de Onderwijsraad naar voren zijn
gebracht. Vervolgens zal in paragraaf 5.2.2 een beschrijving gegeven
worden van het kwaliteitsinstrumentarium zoals dat nu in het basisonderwijs
van toepassing is. In paragraaf 5.2.3 zal ingegaan worden op de meerwaarde
die «leerstandaarden» kunnen hebben op het instrumentarium dat
nu reeds beschikbaar is. In paragraaf 5.2.4 worden beleidsvoorstellen
gedaan, waarbij de meerwaarde van leerstandaarden worden benut op een wijze
die past bij het ingezette kwaliteitsinstrumentarium.5.2.1. Voor- en nadelen van leerstandaardenSinds het verschijnen van het advies van de Onderwijsraad zijn veel reacties
verschenen op het voorstel om «leerstandaarden» in te voeren.
Deze reacties blijken van uiteenlopende aard te zijn. Enerzijds wordt gewaarschuwd
voor het gevaar op overbelasting en overregulering van scholen, het creëren
van een toetscultuur in het onderwijs en het gevaar op het formuleren van
een beperkte en eenzijdige norm voor kwaliteit van het onderwijs. Anderzijds
is er de bewustwording dat «leerstandaarden» wellicht een goede
manier zijn om scholen de benodigde helderheid en duidelijkheid te bieden
omtrent hetgeen zij leerlingen moeten bijbrengen. De belangrijkste naar voren
gebrachte voor- en nadelen worden onderstaand in het kort toegelicht.5.2.1.1. VoordelenHouvastGenoemd wordt dat leerstandaarden optimale helderheid bieden aan de scholen
omtrent de minimaal noodzakelijke kennis en vaardigheden die kinderen moeten
verwerven. De vrijblijvendheid moet verdwijnen. We moeten voorkomen dat kinderen
slecht voorbereid aan de volgende onderwijsfase beginnen. Gelijke kansenLeerstandaarden bieden een instrument om gelijke onderwijskansen te waarborgen.TransparantieDe transparantie over de opbrengsten van de school neemt voor de ouders,
overheid en andere belanghebbenden toe.DiagnoseEr kan een meer precieze diagnose gesteld worden bij zwak presterende
scholen. Er kan heel precies aangegeven worden welke tekortkomingen hersteld
moeten worden.5.2.1.2. Nadelen«Teaching to the test»Er is een risico dat scholen zich in hun aanbod beperken tot datgene wat
de toetsen die worden afgeleid van de leerstandaarden vraagt.Aantasting autonomieHet voorstel kan haaks staan op het streven naar deregulering en vergroting
van de autonomie van scholen.MinimalismeHet stellen van een minimum-norm leidt ertoe dat scholen voor bepaalde
groepen leerlingen zich nog uitsluitend richten op dat minimaal noodzakelijke
niveau, en minder inspanning plegen om boven dat niveau tot maximale opbrengsten
te komen.5.2.2. Het kwaliteitsinstrumentariumBelangrijke overweging bij de formulering van een beleidsstandpunt bij
het advies van de Onderwijsraad, is de mate waarin leerstandaarden inpasbaar
zijn in het totale beleidsinstrumentarium waarmee gestuurd wordt op de kwaliteit
van het (basis)onderwijs. Bij de inzet van dit kwaliteitsinstrumentarium is
daarbij steeds het uitgangspunt geweest dat zelfstandige scholen beter in
staat zijn om te werken aan de kwaliteit van het onderwijs. Wel betekent een
grotere autonomie dat het kabinet in sterkere mate een publieke verantwoording
aan scholen vraagt over de geleverde prestaties. In deze paragraaf wordt eerst
een schets gegeven van het reeds ingezette beleid om de eigen verantwoordelijkheid
van scholen voor de kwaliteit van het onderwijs te versterken.5.2.2.1. Instrumenten voor de aansturing van kwaliteitTot een jaar of tien geleden was er slechts een beperkt aantal regels
waarmee de overheid de kwaliteit van het basisonderwijs probeerde te beïnvloeden.
Deze (nog steeds geldende) wettelijke regels hadden met name betrekking op
het minimum aantal lesuren en op de bevoegdheidsvereiste van leerkrachten,
hetgeen wil zeggen dat leraren in het bezit moeten zijn van een diploma van
een lerarenopleiding om het vak uit te mogen oefenen. Ten aanzien van inhoud
en werkwijze in het onderwijs waren er geen voorschriften en relatief weinig
aanvullende maatregelen. Het afgelopen decennium zijn een reeks nieuwe ontwikkelingen
en instrumenten in gang gezet.KerndoelenSinds 1993 zijn er algemeen geformuleerde kerndoelen van kracht, die globaal
aangeven waar scholen naar moeten streven als niveau voor het eind van het
basisonderwijs. Deze kerndoelen zijn in 1998 herzien. De kerndoelen gelden als wettelijke verplichting ten aanzien van het onderwijsaanbod
van de scholen. Zij geven daarmee niet aan welke resultaten scholen daarin
dienen te bereiken.Leerlijnen en tussendoelenSinds drie jaar werken het Freudenthal Instituut en het Expertisecentrum
Nederlands aan de ontwikkeling van leerlijnen. Dit vanuit de erkenning dat
de kerndoelen basisonderwijs te globaal geformuleerd zijn om voldoende richting
te geven aan het onderwijsproces. De ontwikkelde leerlijnen en tussendoelen
moeten scholen meer houvast bieden bij de planning en inrichting van het onderwijs.
In paragraaf 5.1 is de actuele stand van zaken geschetst.KwaliteitszorgSinds 1998 zijn scholen verplicht in een schoolplan te beschrijven op
welke wijze ze de kwaliteit van het onderwijs bewaken en verbeteren. In een
schoolgids dienen zij ouders daarover te informeren. Eindtoets basisonderwijsDiverse instituten hebben toetsen ontwikkeld waarmee scholen aan het eind
van de basisschool kunnen vaststellen hoeveel de kinderen geleerd hebben.
De eindtoets dient ertoe het advies van de basisschool over het meest wenselijke
vervolgonderwijs te ondersteunen. De meest gebruikte eindtoets is die van
het Cito. Deze wordt op 80 procent van de basisscholen afgenomen, zonder dat
voor het gebruik van de eindtoets een wettelijke verplichting geldt. Wel zijn
scholen voor voortgezet onderwijs verplicht hun toelating tot mavo, havo en
vwo te baseren op «een tweede gegeven» naast het advies van de
basisschool. De meeste scholen voor voortgezet onderwijs gebruiken de uitkomst
van de eindtoets basisonderwijs als tweede gegeven.LeerlingvolgsystemenOm de voortgang van de leervorderingen tussentijds te kunnen vaststellen,
zijn er leerlingvolgsystemen ontwikkeld. Deze bestaan doorgaans uit toetsen
met een diagnostische functie: er kan vastgesteld worden wat er schort aan
de opgedane kennis, zodat het onderwijs daarop aangepast kan worden. Op dit
moment wordt zonder wettelijke verplichting volgens eigen opgave door bijna
100 procent van de scholen gebruik gemaakt van een leerlingvolgsysteem. Het
leerlingvolgsysteem van het Cito wordt het vaakst gebruikt.SchooltoezichtIn de nota «Variëteit en Waarborg» die in mei 1999 is
uitgebracht, wordt een nieuwe werkwijze van de inspectie bij het toezicht
op de kwaliteit van het onderwijs voorgesteld. De bedoeling is dat elke school
periodiek een beoordeling op «kwaliteitskenmerken» krijgt, waaronder
de didactische kwaliteit en de opbrengsten. De criteria die de Inspectie bij
dit kwaliteitsonderzoek hanteert, worden nader uitgewerkt in een toezichtskader,
dat de Inspectie in overleg met betrokkenen vaststelt. Wanneer er na een eerste
beoordeling aanleiding is voor zorg over de kwaliteit van het onderwijs, stelt
de Inspectie een nader onderzoek in om te achterhalen wat mogelijke oorzaken
zijn van de gebreken. Eventueel kan de school worden verzocht een plan te
maken ter verbetering van de geconstateerde gebreken; de Inspectie zal de
voortgang op de uitvoering van dit plan nauwlettend volgen. Op dit moment
wordt gewerkt aan een nieuwe Wet op het Onderwijstoezicht waarin een uitwerking
wordt gegeven aan de voorstellen in «Variëteit en Waarborg».OpenbaarheidScholen verantwoorden zich in hun wettelijk verplichte schoolgids over
de geleverde kwaliteit. Daartoe behoort ook een rapportage over
de opbrengsten van het onderwijs. Verder worden ook de inspectie-oordelen
openbaar gemaakt.5.2.2.2. Kwaliteitsbeleid van scholenDe bovengeschetste instrumenten zijn de afgelopen jaren in werking gezet
vanuit de opvatting dat scholen een grotere eigen verantwoordelijkheid ten
aanzien van de kwaliteit van het onderwijs kunnen dragen. Instrumenten als
het schoolplan en de schoolgids zijn vanuit die gedachte ingevoerd om scholen
te stimuleren om meer dan voorheen het geval was, expliciet kwaliteitsbeleid
te voeren en ouders daarover te informeren. Van scholen wordt verwacht dat
zij onder meer systematische aandacht ontwikkelen voor de mate waarin de doelen
van de school gerealiseerd worden, gestructureerd werken aan deskundigheidsbevordering
van het team, een systeem van interne kwaliteitszorg invoeren en werken aan
de verbetering van de «zwakke plekken» die op basis van deze analyse
naar voren komen.Het leerlingvolgsysteem en de cito-eindtoets zijn instrumenten die de
basisscholen behulpzaam zijn om de voortgang van de leerling te bewaken en
om inzicht te verkrijgen in het eindniveau dat de leerling heeft bereikt.
De kerndoelen basisonderwijs die reeds in 1993 zijn ingevoerd, geven daarbij
een globale beschrijving van alle doelen die scholen in hun aanbod moeten
realiseren. Van meer recente datum is de ontwikkeling van leerlijnen en tussendoelen,
die ten behoeve van meer houvast voor scholen een nadere concretisering van
deze kerndoelen inhouden.Waar deze instrumenten erop gericht zijn de school vooral te ondersteunen
om haar verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het onderwijsproces waar
te maken, is er de afgelopen jaren ook een beweging gaande die erop gericht
is de omgeving van scholen zodanig in positie te brengen dat deze als externe
stimulans op de kwaliteit van scholen kan fungeren.Op dit moment wordt eraan gewerkt om maatschappelijke actoren die belang
hebben bij het onderwijs, zoals ouders en de Inspectie, zodanig in positie
te brengen dat zij op basis van kritische oordelen een stimulans kunnen leveren
aan scholen om te werken aan de kwaliteit van het onderwijs. Bezien wordt
hoe via medezeggenschap de positie van ouders bij de kritische beoordeling
van de kwaliteit kan worden versterkt. Het instrument van de schoolgids waarin
de school ouders informeert over het onderwijs en de daarin geboekte resultaten,
biedt hiervoor uiteraard reeds een voorziening. Voorts neemt de vergroting
van de zelfstandigheid van scholen niet weg dat de minister medeverantwoordelijk
blijft voor de kwaliteit van het onderwijs. Uitgangspunt in de nota «Variëteit
en Waarborg» is dat een krachtig toezicht door de Inspectie ook een
krachtige impuls kan geven aan de kwaliteit en de kwaliteitsverbetering in
scholen.Ten slotte wordt een laatste maar niet onbelangrijke stimulans gegeven
aan de kwaliteit doordat schoolresultaten breed toegankelijk moeten zijn in
openbare documenten. Waar deze openbaarheid in de individuele relatie tussen
school en ouders reeds door middel van de schoolgids is vorm gegeven, zijn
in de laatste jaren verdergaande pogingen gedaan om de kwaliteit van scholen
in de volle breedte inzichtelijk te maken. Zo worden als uitvloeisel van de
Wet Openbaarheid Bestuur regelmatig inspectiegegevens van scholen in dagbladen
gepubliceerd. In de nieuwe Wet op het Onderwijstoezicht zullen procedures
worden opgenomen voor de openbaarmaking van Inspectiegegevens. 5.2.3. De meerwaarde van leerstandaardenDe vraag is vervolgens welke meerwaarde leerstandaarden hebben binnen
de bovengeschetste constellatie van kwaliteitsinstrumenten voor het basisonderwijs.
Leerstandaarden kunnen scholen meer houvast bieden met betrekking tot het
aanbod dat zij minimaal voor hun leerlingen dienen te realiseren. Reeds langer
is onderkend dat de huidige kerndoelen basisonderwijs vanwege hun globale
en overladen karakter, onvoldoende in deze functie kunnen voorzien.Inspectierapportages wijzen dat ook uit. In het Onderwijsverslag 1998
heeft de Inspectie vastgesteld dat het leerstofaanbod voor Nederlandse taal
en rekenen bij ongeveer de helft van de scholen de kerndoelen in onvoldoende
mate dekt. Daarbij blijkt dat met name de kwaliteit van het leerstofaanbod
voor de Nederlandse taal achterblijft. Wel blijkt dat bij de implementatie
van kerndoelen en de daarvoor noodzakelijke doorvoering van nieuwe methoden
scholen prioriteit geven aan de leergebieden taal en rekenen. Het Onderwijsverslag
1999 geeft een vergelijkbaar beeld ten opzichte van 1998. De mate waarin het
leerstofaanbod voor Nederlandse taal en rekenen dekkend is voor de kerndoelen,
is gestegen naar circa 60 procent. De redenen die scholen volgens de Inspectie
blijkend uit het Onderwijsverslag 1998, aandragen als oorzaak voor de onvoldoende
aansluiting op de kerndoelen zijn: onvoldoende onderwijstijd om alle kerndoelen
aan te bieden (26 procent van de scholen), onbekendheid met en onduidelijkheid
over de kerndoelen (33 procent) en te weinig veranderingstijd om bijvoorbeeld
nieuwe methoden in te voeren (49 procent).Naar aanleiding van de kritiek op het globale en onheldere karakter van
de kerndoelen, wordt sinds 1997 door het Freudenthal Instituut en het Expertisecentrum
Nederlands gewerkt aan de formulering van leerlijnen en tussendoelen die mede
tot doel hebben het bestaande onderwijsaanbod op het gebied van taal en rekenen
te vernieuwen. Verwacht mag worden dat invoering van deze leerlijnen en tussendoelen
en daarmee samenhangend de vernieuwing van methoden een positief effect zal
hebben op de kwaliteit van het onderwijsaanbod. Daarmee is de scholen echter
nog geen houvast geboden omtrent het niveau dat zij bij de leerlingen geacht
worden te realiseren. Ook is hiermee nog geen antwoord gegeven op de door
de Onderwijsraad aan de orde gestelde overladenheid van de kerndoelen. De
wet schrijft voor dat een school tenminste de kerndoelen bij haar onderwijsactiviteiten
als aan het eind van het basisonderwijs te bereiken doelstellingen moet hanteren,
zonder onderscheid tussen cruciale en niet-cruciale kerndoelen.De bevindingen van de Inspectie bevestigen dat scholen kampen met onvoldoende
onderwijstijd om alle kerndoelen in het leerstofaanbod te verwerken. De veronderstelling
is dat dit probleem zich met name voordoet bij scholen met veel anderstalige
kinderen. Daar kan een meer dan gemiddelde concentratie op taal en rekenen
noodzakelijk zijn om te garanderen dat deze kinderen basisvaardigheden op
het gebied van taal en rekenen verwerven die noodzakelijk zijn voor verder
leren. Waar scholen als gevolg van de populatie kinderen waarmee zij te maken
hebben, al meer onderwijstijd besteden aan taal en rekenen, kampen zij nu
nog met de eis van overheidswege dat zij ook voldoende onderwijstijd vrij
dienen te maken voor de overige kerndoelen.Deze analyse leidt tot de conclusie dat er reden is om de voorstellen
van de Onderwijsraad over te nemen, maar dat wel op een wijze die past binnen
de eerder ingezette beleidslijnen. 5.2.4. BeleidsvoorstellenHet voorafgaande leidt tot een uitwerking langs vier lijnen: concretisering
van de kerndoelen, ruimte voor prioriteitsstelling door scholen, het volgen
van de vorderingen van leerlingen met behulp van toetsen, en het toezicht
van de inspectie.5.2.4.1. Concretisering van kerndoelenDe kerndoelen zullen worden herzien: ze zullen concreet worden geformuleerd.
Deze concretisering van de kerndoelen moet ertoe leiden dat scholen grotere
helderheid krijgen omtrent hetgeen hun leerlingen aan het eind van de basisschool
dienen te bereiken. Gestreefd wordt naar inwerkingtreding van een nieuw Besluit
Kerndoelen met ingang van 1 augustus 2002.5.2.4.2. Prioriteit voor taal, rekenen en sociale competentieVanwege het maatschappelijke belang dat wordt gehecht aan het wegwerken
van achterstanden in met name scholen met veel allochtone leerlingen, zullen
scholen de mogelijkheid krijgen om binnen het totale aanbod van kerndoelen
in elk geval voldoende aandacht te geven aan taal en rekenen. Bovendien is
van belang dat scholen ook voldoende aandacht schenken aan het verwerven van
noodzakelijke sociale vaardigheden (sociale competentie), aangezien het bereiken
van doelen op het gebied van taal en rekenen alleen niet voldoende is om in
maatschappelijke zin een stevigere positie te verwerven. De mogelijkheid voor
scholen om prioriteit te geven aan taal, rekenen en de bevordering van sociale
vaardigheden zal in de wet worden vastgelegd. Deze wetswijziging zal in werking
kunnen treden met ingang van 1 augustus 2001. Deze wettelijke mogelijkheid
zal benut kunnen worden door scholen die anderstalige leerlingen een goede
basis moeten geven om verder te kunnen leren en daarom prioriteit moeten geven
aan taal, rekenen en sociale competentie. De Inspectie ziet erop toe dat deze
scholen hier zorgvuldig mee omgaan.5.2.4.3. Toetsing van minimumniveau en voldoende niveauDe Onderwijsraad stelt voor scholen wettelijk te verplichten om minstens
90 procent van de leerlingen te brengen tot een minimumniveau. Een dergelijke
verplichting heeft in de praktijk weinig betekenis, aangezien het niet voldoen
aan zo'n norm onvoldoende grond kan zijn om de bekostiging van zo'n school
stop te zetten. Wel moeten achterblijvende resultaten van scholen aanleiding
zijn tot een intensief traject om verbeteringen aan te brengen. Het kader
daarvoor is geschetst in de nota «Variëteit en Waarborg»:
de Inspectie brengt per school in beeld welke sterke en zwakke plekken er
zijn in de kwaliteit van de onderwijsprocessen en onderwijsopbrengsten. In
dit kader zal de Inspectie voortaan ook per school in kaart brengen hoeveel
leerlingen voldoen aan het minimaal noodzakelijke niveau om een redelijke
kans op succes in het vervolgonderwijs te kunnen maken. Ook zal de Inspectie
aangeven hoeveel leerlingen een hoger, voldoende niveau weten te realiseren.
Door ook gegevens te verzamelen over dit hogere niveau, wordt voorkomen dat
scholen het minimumniveau als eindniveau gaan hanteren.Om deze opbrengstgegevens te kunnen vaststellen maakt de Inspectie, conform
de werkwijze die nu reeds wordt gehanteerd, gebruik van informatie die voortkomt
uit de leerlingvolgsystemen en andere door de school gebruikte toetsen. Deze
werkwijze is goed inpasbaar in de huidige praktijk van het Inspectietoezicht
en sluit goed aan bij de praktijk in het onderwijs: de Inspectie toetst ook
nu reeds de opbrengsten van het onderwijs en de scholen hanteren
ook nu reeds vrijwel allemaal een leerlingvolgsysteem.5.2.4.4. Het volgen van de vorderingen van leerlingenVoor de school zal het van belang zijn om tijdig in beeld te hebben of
leerlingen aan het eind van het basisonderwijs het gewenste niveau zullen
bereiken. Het leerlingvolgsysteem biedt reeds een mogelijkheid om de voortgang
van leerlingen te bewaken. Een groot aantal scholen maakt reeds gebruik van
een dergelijk instrument. Om te garanderen dat op alle scholen sprake is van
een adequate bewaking van de voortgang van leerlingen zal de wettelijke verplichting
tot voortgangsregistratie worden aangescherpt. Op dit moment geldt de plicht
tot voortgangsregistratie alleen voor zogenaamde «zorgleerlingen».
Via een wijziging van de wet zal worden bepaald dat deze plicht voor alle
leerlingen zal gelden. Deze wijziging van de wet zal net als de voorrang die
scholen aan taal, rekenen en bevordering van de sociale competentie mogen
geven, eveneens op zijn snelst met ingang van 2001 in werking kunnen treden.Er zal daarbij gewaakt moeten worden voor uniformering van de wijze waarop
scholen de voortgang bewaken. Daartoe zal gewerkt worden aan de ontwikkeling
van een landelijke toetsenbank, waaruit scholen toetsen kunnen putten voor
dit doel. ICT biedt nieuwe mogelijkheden om een dergelijke toetsenbank op
een aantrekkelijke manier beschikbaar te stellen voor leraren.5.2.4.5. SamenvattingSamengevat bestaat deze beleidsreactie uit de volgende vier elementen:• de kerndoelen worden concreet geformuleerd, zodanig dat het voor
scholen helder is wat er aan het eind van de basisschool bereikt moet zijn;• scholen die niet alle kerndoelen kunnen realiseren in verband met
de samenstelling van hun leerlingenpopulatie, moeten voorrang geven aan de
(concreet geformuleerde) kerndoelen voor taal, rekenen en sociale competentie.
Zij hoeven dan niet meer alle kerndoelen na te streven. De inspectie ziet
erop toe dat een school hier zorgvuldig mee omgaat.• de inspectie gebruikt de toetsgegevens om per school vast te stellen
hoeveel leerlingen een minimumniveau gerealiseerd hebben en hoeveel leerlingen
een hoger, voldoende niveau weten te bereiken; de inspectie rapporteert hierover
in het kader van het schooltoezicht;• scholen worden verplicht de voortgang van de leerlingen bij te
houden; ze kunnen daartoe gebruik maken van toetsen uit een (nog te ontwikkelen)
landelijke toetsenbank.HOOFDSTUK 6: PLANNING Augustus 2000Tweede stap in de reductie van de groepsgrootte Augustus 2000Concept
totale leerlijn Geletterdheid Zomer
2000Notitie PersoneelsvoorzieningOktober 2000(Voorlopige)
resultaten van het huisvestingsonderzoek door de VNG November 2000Cursus voor de implementatie
van de leerlijn Beginnende Geletterdheid door het Expertisecentrum Nederlands Najaar 2000Presentatie leerlijn Gehele Getallen Presentatie concept-leerlijn Meetkunde
voor de onderbouw Najaar 2000Zevende voortgangsrapportage
Groepsgrootte en Kwaliteit Augustus
2001Derde stap in de reductie van de groepsgrootte Augustus 2001Wetswijziging inzake leerlingvolgsysteem en prioriteit voor taal, rekenen
en sociale competentie Augustus 2002Vierde stap in de reductie van de groepsgrootte 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25065-16.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl