Pachtbeleid; Verslag algemeen overleg op 19 december 2001 over het nieuwe pachtbeleid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27924, nr. 9

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

30-01-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

27924 nr. 9

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningStenografisch verslag van een algemeen overleg van de vaste commissies
voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, voor Justitie en voor FinanciënEerste termijn van de commissiesEerste termijn van de regeringTweede termijn van de commissiesTweede termijn van de regering
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27924Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 24490Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 117 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 924Pachtbeleid24 490Verkoopbeleid agrarische domeinennr. 9VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 24 januari 2002De vaste commissies voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij1, voor Justitie2 en voor Financiën3 hebben op 19 december 2001 overleg gevoerd met staatssecretaris
Faber van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, en staatssecretaris Bos van
Financiën over het nieuwe pachtbeleid.Van het overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag uit.De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij,Ter VeerDe voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,Swildens-RozendaalDe voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,CroneDe griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij,De Lange Stenografisch verslag van een algemeen overleg van de vaste commissies
voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, voor Justitie en voor FinanciënWoensdag 19 december 2001 15.30 uurDe voorzitter: Snijder-HazelhoffAanwezig zijn 8 leden der Kamer, te weten:Geluk, Van Gent, Poppe, Schreijer-Pierik, Snijder-Hazelhoff, Ter Veer,
Van der Vlies en Waalkens,alsmede mevrouw Faber, staatssecretaris van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij, en de heer Bos, staatssecretaris van Financiën.Aan de orde zijn:de brief van de staatssecretaris
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij van 11 september 2001 over het kabinetsstandpunt
over het adviesrapport "Ruimte voor pacht" van de Commissie pachtbeleid (27924,
nr. 1);de brief van de staatssecretaris van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij van 26 januari 2000 over de aanbieding van het rapport "Ruimte
voor pacht" van de Commissie pachtbeleid (LNV-00-44);de brief
van de staatssecretaris van Financiën d.d. 16 oktober 2001 inzake het
beleid voor de agrarische domeingronden (24490, nr. 16);de brief
van de staatssecretaris van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij d.d. 12 november
2001 inzake beantwoording schriftelijke vragen pachtbeleid (27924, nr. 3).De voorzitter:Ik open deze vergadering en heet eenieder welkom. Ik deel mede dat de
minister van Justitie is verhinderd om dit overleg bij te wonen.Eerste termijn van de commissiesDe heerWaalkens(PvdA)Voorzitter. Pacht is een belangwekkend instrument dat op het platteland
door de jaren heen gefunctioneerd heeft ten dienste van de structuur en de
financiering van de landbouw. Niet voor niets zijn er aan het begin van de
vorige eeuw hele discussies gevoerd over dit instrument, waarmee vanuit een
wildwestsituatie werd gekomen tot een gereguleerd systeem waarbij spelregels
tussen partijen in een beschermde omgeving de leidraad waren voor het instellen
van de pacht. Gaandeweg het verlopen van de eeuw is het systeem gaan slijten.
Het beschermingsniveau is middels wijzigingen aangepast om te proberen het
waardevolle instrument pacht te behouden.Bij de laatste wijzigingen van de Pachtwet in 1995 hebben wij een stap
gezet in de richting van liberalisatie. Destijds hebben wij ook afgesproken,
de aan te brengen wijzigingen in de wet na vier jaar grondig te evalueren
om te kijken in hoeverre de liberalisatie succes zou hebben en op basis daarvan
te besluiten over verder liberaliseren. Een van de aanleidingen voor het feit
dat wij nu met elkaar spreken, ligt dus in een voortdurend debat over de Pachtwet
en de positie daarvan.Een andere aanleiding voor het spreken over pacht is dat er beleidstekorten
zijn. Wij willen dat het instrument pacht zodanig functioneert dat het pachtareaal
bestendigt en zeker stabiliseert. Daar is echter geen sprake van; het pachtareaal
loopt terug. Het is dus alleszins wenselijk, te analyseren waarom het pachtareaal
terugloopt. Op basis van die analyse moeten wij ons bezinnen op een aanpassing
van de Pachtwet.Een volgend beleidstekort is dat de 2%-rendementsnorm op basis van de
vrije verkeerswaarde bij lange na niet is gehaald. Dit klemt temeer waar geprobeerd
wordt het subtiele evenwicht tussen het rendement van de verpachter en de
uitbetalingscapaciteit van de pachter te bewaken.Wij hebben nu de reactie van het kabinet ontvangen op het rapport "Ruimte
voor pacht" van de commissie-Leemhuis. Ik was op zich blij met dit rapport,
maar ik was nog blijer met de reactie van het kabinet daarop. Wij waren het
eens met de analyse in het rapport, maar niet met de daaruit volgende aanbevelingen.
De toonzetting van de commissie spreekt ons aan omdat die ons op de weg zet
van het verder liberaliseren. Het kabinet neemt echter hier en daar enigszins
gas terug, wat ons verstandig lijkt.Het kabinet trekt de door ons gedeelde conclusie dat als de Pachtwet niet
wordt gewijzigd, het pachtareaal zal marginaliseren. Dit geldt zeker voor
de reguliere pacht. Wij zijn het verder eens met de conclusie van het kabinet
dat de posities van pachter en verpachter niet gelijkwaardig zijn.Het kabinet maakt terecht een knip tussen de losse pacht en de bedrijfspacht
met beschermd regime. De losse pacht is een contract waarbij de partners afspraken
kunnen maken over zaken als de duur, de verlenging, de pachtprijs en de opvolging,
en is van toepassing op een situatie zonder pachtafhankelijkheid. Het beschermde
regime gaat gelden als meer dan 25% van het bedrijf pachtafhankelijk is of als er een bedrijfswoning in het geding is. De oppervlakte moet
dan wel groter zijn dan 3 ha. Wij vinden die 25% arbitrair. Je kunt daar allerlei
theorieën op loslaten. Waarom is het kabinet uitgekomen bij die 25%?
Hoe beoordeelt het kabinet in het licht van dit percentage de mogelijkheid
dat een pachter van meer verpachters stukken land in gebruik heeft? Wij vinden
dit in relatie tot de opmerkingen van het kabinet over pachtafhankelijkheid
een kwetsbaar punt.Het kabinet stelt wijzigingen van de huidige Pachtwet voor op een drietal
terreinen: het laten vervallen van de indeplaatsstelling, het laten vervallen
van de preventieve toetsing en het niet hanteren van een prijsbeheersingsmechanisme.
Wij gaan akkoord met het schrappen van de indeplaatsstelling. Er zijn allerlei
mogelijke legitieme argumenten aan te voeren dat het noodzakelijk is jonge
boeren en boerinnen te laten opvolgen, maar dit moet dan gebeuren op basis
van een gelegitimeerde positie; men moet zich daarvoor kwalificeren. Er moeten
daarover goede afspraken zijn te maken met verpachters.De heerVan der Vlies(SGP)Hoe schat de heer Waalkens in dat als die opvolging niet deugdelijk en
bestendig zou zijn geregeld, het in de nadagen van een bedrijf dat voor overname
in aanmerking komt met de kwaliteit van de bedrijfsvoering zal gaan? Wordt
er geen weg naar de diepte van het moeras ingeslagen?MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Biedt artikel 49 daarvoor in dit kader wel voldoende ruimte?De heerWaalkens(PvdA)Het is ook in het belang van een verpachter dat een bedrijf vitaal blijft.
Als bedrijfsopvolging aan de orde is of zich aan zal dienen, kijkt de verpachter
over de schouder van de pachter mee om te beoordelen of er voldoende dynamiek
in het bedrijf blijft bij het doorgaan met de oude pachter of het meenemen
in het contract van de nieuwe pachter, de jonge boer of boerin in spe. Ik
voorzie daarbij spanningen en wil die ook wel benoemen. Het is echter niet
meer van deze tijd, op basis van genetische verwantschap opvolging en indeplaatsstellingsrechten
wettelijk vast te leggen. Het is inderdaad een kwetsbaar punt, maar ik acht
het van belang, ook voor de verpachter, dat bedrijven voldoende dynamiek in
zich houden bij het zich aandienen van jonge boeren en boerinnen als opvolger.
Wij zien dus geen reden, de indeplaatsstelling als een dwingend recht mee
te nemen in de wijzigingen.De heerVan der Vlies(SGP)Zou de heer Waalkens er anders over denken, als er aan de indeplaatsstelling
kwalitatieve voorwaarden in de sfeer van bijvoorbeeld opleiding zouden worden
verbonden?De heerWaalkens(PvdA)Men moet bij bedrijfspacht sowieso aan een aantal kwalificaties voldoen.
Als bedrijfsopvolging zich aandient, is het in het belang van alle partijen
dat men zich kwalificeert voor de indeplaatsstelling. Dit moet echter niet
plaatsvinden op grond van een wettelijke basis, maar in het licht van de feitelijk
situatie waarin de bedrijfsopvolger zich kwalificeert.De heerPoppe(SP)Het kan zijn dat ik het niet begrijp, maar de heer Waalkens geeft hiermee
toch een grondeigenaar – wat een verpachter natuurlijk is – allerlei
mogelijkheden en rechten om te bepalen wat een ander, de pachter, doet? Als
je pacht vergelijkt met huur, zou de verhuurder van een sociale huurwoning
kunnen bepalen welke meubeltjes de huurder erin zet. Is het niet te vergaand,
zit er niet te veel willekeur in?De heerWaalkens(PvdA)"Willekeur" vind ik meer van toepassing op een genetisch bepaalde bedrijfsopvolging.
Het zich moeten kwalificeren voor bedrijfsopvolging is in het belang van het
bedrijf, van de verpachter en van de zittende pachter met de oudste rechten.
De keus is dan aan de verpachter om door te gaan met de oude pachter dan wel
de indeplaatsstelling onderhands te regelen. Bovendien beschrijft het kabinet
in zijn reactie uitgebreid het overgangsrecht ten aanzien van de omzetting
van reguliere pacht naar bedrijfspacht. Op het moment dat de nieuwe Pachtwet
in werking treedt, kunnen twee generaties nog doorgaan met bedrijfspacht vanuit
reguliere pacht. Er is dus een beetje koudwatervrees. Wij moeten echt iets
willen veranderen in de huidige Pachtwet, omdat wij een aantal beleidstekorten
hebben geconstateerd.Het instrument van de prijsbeheersing moet onzes inziens worden betrokken
bij de voorbereiding van de nieuwe pachtregulatie. Dit is absoluut nodig,
omdat er geen gelijkwaardigheid van partijen is – dit is ook de conclusie
van het kabinet – er meer vraag is dan aanbod en de posities van pachters
niet zomaar uitwisselbaar zijn. Pacht is niet vergelijkbaar met het huren
van kantoorpanden, die je op elk moment waar dan ook kunt betrekken. Wij vragen
het kabinet, met voorstellen in dezen te komen zodat een vorm van prijsbeheersing
wordt betrokken bij de verdere voorbereiding van de wettekst. In dit verband
is het ook van prominent belang dat er een preventieve toetsing komt van de
contracten voor de bedrijfspacht. Op basis van gebundelde kennis zou die kunnen
plaatsvinden bij contracten die vallen onder bedrijfspacht. Deze toetsing
heeft dus met name betrekking op de bedrijfspacht. Met deze toetsing kunnen
oneigenlijke bedingen uit de contracten worden gehaald en kan de prijs worden
vastgesteld. Bovendien wordt het rechterlijk apparaat ermee ontlast. Het kabinet
heeft aangegeven dat er in de praktijk veel mogelijkheden zijn voor het ontstaan
van controverse en het is ongewenst als de rechterlijke macht zich daarover
steeds moet uitspreken.De heerGeluk(VVD)Waarom kiest de PvdA-fractie voor een preventieve toetsing en niet voor
een toetsing achteraf?De heerWaalkens(PvdA)Wij willen heel graag daar waar problemen kunnen ontstaan, deze vooraf
met een objectieve toetsing van de contracten uit de weg ruimen. Het is beter
om de zaken vooraf aan de keukentafel te overleggen. Het is geen goede zaak
als partijen bij de kantonrechter met de koppen tegen elkaar staan. Bovendien
worden zo alle bedrijfspachten geregistreerd, wat ook van belang is.De PvdA-fractie gaat akkoord met de overgangstermijn van twaalf jaar,
mede gezien de aangebrachte aanpassingen van het kabinet in zijn reactie op
de commissie-Leemhuis ten aanzien van het beschermend regime bij de bedrijfspacht.
De commissie ging nog uit van 25 jaar. Mijn fractie wil graag dat er additionele regels gesteld kunnen worden
in het geval van natuurpacht. Het kabinet geeft in zijn reactie aan dat negatieve
pacht mogelijk wordt, in tegenstelling tot de huidige Pachtwet. Het gaat echter
om meer dan de prijs. Het is noodzakelijk, in afwijking van de bedrijfspacht
met een agrarisch grondgebruik, bij de natuurpacht niet meer uit te gaan van
de beoordeling van het hoofdberoep, boer of boerin. Bij bedrijfspacht is dat
een absolute kwalificatie, maar bij het overgaan naar ruraal ondernemerschap
met name in het kader van natuurpacht, zou deze beoordeling niet van toepassing
moeten zijn.Bij natuurpacht zou ook het continuatierecht moeten worden aangepast.
Bij de bedrijfspacht wordt een automatische verlenging beschreven. Ten aanzien
van met name de natuurpacht zou dit continuatierecht echter opnieuw moeten
worden bezien na ommekomst van de periode waarover het contract loopt.Het kabinet heeft in een brief aangegeven domeingronden niet meer in de
verkoop te doen. De PvdA-fractie gaat daarmee akkoord.De heerGeluk(VVD)Voorzitter. De VVD-fractie is het eens met de conclusie in het rapport
"Ruimte voor pacht" van de commissie-Leemhuis dat de huidige doelstellingen
van de Pachtwet niet meer actueel zijn. Uiteraard zijn er ook een aantal andere
aanleidingen om de Pachtwet aan te passen, maar aangezien de heer Waalkens
daarop al uitgebreid is ingegaan, hoef ik die niet meer te herhalen. Als de
huidige Pachtwet zou blijven gelden, zou naar verwachting de reguliere pacht
en de daaraan verbonden bescherming van de pachter nog verder afnemen en steeds
verder marginaliseren. De VVD-fractie onderschrijft daarom van harte het standpunt
van de regering om tot liberalisering te komen. De pacht is van wezenlijk
belang voor de ontwikkeling van de landbouw en het landelijk gebied en vooral
als financieringsinstrument. Wellicht kan de pacht zich door liberalisering
zelfs uitbreiden.De commissie-Leemhuis heeft zich goed van haar taken gekweten en is met
een aantal constructieve voorstellen gekomen. De VVD-fractie vindt dat het
wel erg lang, meer dan anderhalf jaar, heeft geduurd voordat het regeringsstandpunt
naar buiten is gebracht. Dit is eigenlijk verloren tijd. In deze discussie
staat de cruciale balans, de afweging van de belangen van pachter en verpachter,
centraal. In dit richtinggevend debat ter voorbereiding van een wetsvoorstel
wil de VVD-fractie trachten deze afweging zo goed mogelijk te maken.De rijksoverheid heeft een rol als verpachter. Het areaal aan verpachte
domeingronden omvatte eind 2000 55.000 ha, waarvan 36.000 ha in erfpacht is
uitgegeven. Naar onze mening mag de regering deze belangen niet mee laten
wegen bij het opstellen van een nieuwe wet. Zij moet in dezen het vermogen
hebben die pet af te zetten, omdat het anders niet zuiver is. Ik zeg dit tegen
staatssecretaris Bos. Wij verwachten hierbij van de regering dualisme. De
VVD-fractie zal dat in ieder geval maximaal betrachten. Ook ondersteunt zij
de hoofddoelstellingen uit de brief met het kabinetsstandpunt. Ik hoef deze
niet te herhalen.Er wordt een negental algemene regels genoemd. De laatste gaat over verbeteringen
die door de pachter worden aangebracht aan het gepachte. Het gaat dan om het
zogenaamde melioratierecht. Het is belangrijk dat dit goed wordt geregeld.
Als dat niet gebeurt, boet de pacht als instrument aan waarde in, wat in strijd
is met de hoofddoelstelling. Gaarne krijgen wij op dit punt de toezegging,
dit in de wetteksten goed te omschrijven en een harde uitwerking hiervan tot
stand te brengen.Voor alle pachtovereenkomsten waarin geen sprake is van een pachtafhankelijke
situatie hoeven wat ons betreft alleen algemene en geen specifieke regels
te gelden. Er is geen overgangstermijn nodig. Wij ondersteunen derhalve het
kabinet. Wel wil de VVD-fractie voorstellen om de losse pacht uit te breiden
met de mogelijkheid van langjarige contracten ongeacht de oppervlakte, waarbij
het recht op bedrijfspacht in de vrijwillige overeenkomst kan worden uitgesloten.
Tijdens de hoorzitting is ons gebleken dat hieraan zeer grote behoefte bestaat
in de praktijk. Hierover is hoegenaamd ook geen verschil van mening bij de
diverse partijen. Dit zou een aanzienlijk probleem oplossen, vooral bij grote
landgoederen. Is de staatssecretaris bereid een toezegging op dit punt te
doen? Met betrekking tot pachtafhankelijkheid kunnen zich problemen voordoen,
met name bij bedrijfspachtsituaties waarin sprake is van neveninkomsten c.q.
hoofdberoep. Dit moet eenduidig, helder en toekomstgericht worden omschreven.
Nevenactiviteiten in een emanciperende samenleving zijn daarbij aandachtspunten.
In hoeverre worden neveninkomsten van de partner meegenomen? Wanneer is er
sprake van een partner? Wat is de definitie daarbij, of spreken wij over gezinsinkomen?
Hoe worden samenwerkingsverbanden tussen agrarische ondernemers hierbij beoordeeld?
Kortom, wij voorzien hierbij nog lastige vraagstukken. Kan de regering hierbij
al enige aanduiding geven in welke richting zij denkt?De regering stelt nadrukkelijk dat bij meer dan 25% pacht er een grens
ligt ten aanzien van de pachtafhankelijkheid. Dit is met name het geval bij
continuatie van pacht, waarbij een pachter in belangrijke mate afhankelijk
is van die pacht. Wij steunen het percentage van 25; je moet ergens een cesuur
leggen. In het kabinetsstandpunt wordt aangegeven dat er bij bedrijfspacht
in dergelijke situaties sprake kan zijn van pachtafhankelijkheid. Het principe
wordt dus heel duidelijk erkend. De VVD-fractie vraagt echter ook aandacht
voor pachters die van meerdere verpachters pachten. In de praktijk zijn daar
vele voorbeelden van. Een voorbeeld is een pachter die van vijf pachtheren
vijf keer 20% pacht. Dan is er ook sprake van pachtafhankelijkheid. De redenering
dat niet alle pachtheren tegelijk zullen opzeggen, is deels te volgen. Het
principe van pachtafhankelijkheid is echter in dezelfde mate aanwezig. De
VVD-fractie vindt het belangrijk dat de regering met nadere voorstellen komt
om pachtafhankelijkheid ook in dit soort gevallen goed te regelen. Daarbij
dient wel te worden opgelet dat de deur naar bedrijfspacht niet helemaal wordt
opengezet; dat is de keerzijde van dit geheel.Het kabinet stelt voor, bij verkoop van het verpachte de pachter het eerste
recht van koop te geven tegen een marktconforme prijs. Wij geven het kabinet
in ernstige overweging, in de wetsvoorstellen op te nemen dat dit voorkeursrecht
gepasseerd kan worden als de verpachter doorverkoopt aan een "veilige verpachter" die de grond niet in eigen gebruik wil nemen. Hiermee wordt
een geweldig financieel probleem voor de pachter opgelost. Er bestaat in de
praktijk grote overeenstemming over. Kan dit punt worden opgenomen in de pachtregels?Met de nieuwe Pachtwet treden wij in oude verkregen rechten, die door
de overheid eenzijdig worden veranderd. De commissie-Leemhuis kiest voor een
overgangsregime van 25 jaar. De door het kabinet voorgestelde twaalf jaar
is veel korter, maar daar staat tegenover dat het kabinet met het treffen
van beschermende maatregelen voor de opvolger verder gaat dan de commissie.
Na de inwerkingtreding van de nieuwe wet kan de dan geboren opvolger na 20
jaar aanspraak maken om tot zijn 65ste jaar pachter te blijven, mits uiteraard
aan een aantal voorwaarden wordt voldaan. Theoretisch betreft dit een periode
van 65 jaar na invoering van de nieuwe wet. Dit is uiteraard eenmalig. Na
bestudering van het kabinetsvoorstel moet de VVD-fractie erkennen dat toch
zeer behoorlijk wordt tegemoetgekomen aan oude verkregen rechten.Het kabinet wil het recht van de indeplaatsstelling, de opvolging, beëindigen.
De VVD-fractie gaat daarmee akkoord. Slechts voor één geval
is opvolging in de Grondwet geregeld: het Koningshuis. Pacht is een zakelijke
overeenkomst waarbij een dergelijke regeling uit de tijd is. Wel is hierbij
uiterst belangrijk, zoals reeds eerder betoogd, dat het melioratierecht, het
terugbetalen van verbeteringen, goed wordt geregeld.De commissie-Leemhuis kiest voor een pachtprijs van 2% tot 3% van de going-concernwaarde.
Het kabinet veronderstelt dat zal worden toegegroeid naar marktconforme prijzen.
Die conclusie is mijns inziens erg kort door de bocht. Daar komt bij dat voor
de overgangsfase van twaalf jaar er nog een soort pachtnormenbesluit moet
komen. Dit is allemaal erg onduidelijk. Hoe wil de regering dit gaan regelen?
Het lijkt mij allemaal bijzonder lastig en politiek niet eenvoudig, want de
Kamer moet zich er ook nog over uitspreken. Ik roep het laatste debat over
de pachtprijsnormen nog maar eens in herinnering. Het was een leuk debat,
maar het verloop was niet helemaal naar de wens van de regering.De VVD-fractie pleit voor een prijs die recht doet aan de pachter en aan
de verpachter. Voor ons is dit een hard punt. Evenals de commissie-Leemhuis
hebben wij een voorkeur voor een going-concernwaarde als maatstaf. Prijzen
van pachtvrije grond hebben geen enkele relatie meer met de agrarische waarde.
Een zekere koppeling met landbouwgebruikswaarde is geboden. De verpachter
moet echter wel een waardering krijgen voor het nettorendement op het ter
beschikking gestelde vermogen. Wij hebben hier weer te maken met de afweging
van de belangen van de pachter en de verpachter. Vaststelling van de going-concernwaarde
is daarom niet eenvoudig. Als er echter eenmaal een akkoord zou zijn bereikt
over de wijze van berekening, is het zeer eenvoudig toe te passen. Het gaat
dus om het vaststellen van een goede rekenmethodiek. Te denken valt daarbij
aan een pachtprijsvaststelling middels een combinatie van pachtprijzen van
losse grond én going-concernwaarde. De VVD-fractie wil hier de vraag
neerleggen, of zo'n systeem van pachtprijsbepaling voor bedrijfspacht nader
onderzocht kan worden. Het gaat dus om een mix van marktconforme prijzen en
de agrarische waarde, de going-concernwaarde. Wellicht is er bij een dergelijk
systeem een correctie noodzakelijk voor de prijzen van losse grond, omdat
teeltpacht een rol kan spelen. Met het kiezen voor dit systeem zouden twee
problemen worden opgelost. In de eerste plaats is de prijs in zekere mate
marktconform en daarmee aanvaardbaar voor beide partijen. Bij de losse pacht
is dit nu ook al het geval. In de tweede plaats wordt de prijsvaststelling
gedurende de overgangstermijn van twaalf jaar niet aan een politiek besluit
overgelaten maar aan de praktijk van de markt en aan de rekenmethodiek. Wij
vinden dit een belangrijk politiek punt en verwachten hierover nadere voorstellen
van de regering. Er is overigens ook een belangrijke relatie met de waardevaststelling
door de fiscus, maar daar kom ik dadelijk op.Het kabinet vindt de registratie van pachtcontracten en geschillen niet
nodig, wat het einde van de grondkamers betekent. De positie van de pachtkamer,
de kantonrechter aangevuld met twee lekenrechters, is onduidelijk. De VVD-fractie
vindt registratie wel nodig, vanwege eventuele toetsing bij geschillen door
de rechter. De rechter dient te kunnen beschikken over toegankelijke pachtprijsgegevens
in de regio. Dit kan eenvoudig via een pachtregistratiekantoor, een registratiekamer.
Hoe gaat het kabinet nu om met de positie van de pachtkamers? Toetsing levert
wellicht zeer veel werk op. Kan de rechterlijke macht dit wel aan? Is zij
daar deskundig voor? Het in leven roepen van een apart orgaan, bijvoorbeeld
een grond- of registratiekamer, kan dan gewenst zijn. Wij hebben in eerste
instantie geen behoefte aan een preventieve toetsing. Wij vinden het beter
om een toetsing nadien te kunnen doen om het bij geschillen achteraf te regelen
en niet preventief. Dat is ook de aard van het regelend recht. Wij zitten
niet te wachten op extra regulering.De waarde van de pacht wordt nu bepaald door particulieren in box III,
forfaitair 4% van de waarde in het economisch verkeer. Voorheen was dit ongeveer
40% van de vrije verkeerswaarde. Er komt een duidelijk verschil in waardering
door het schrappen van het opvolgingsrecht. Mijn conclusie is dat de waarde
in het economisch verkeer nu tegen het einde van een langlopend contract zal
gaan oplopen. Het wordt voor verpachters interessant om voor langere tijd
te gaan verpachten. Dit zal echter pas na de overgangstermijn het gewenste
effect krijgen. Wij vrezen dat het kunnen voldoen aan de vermogensrendementsheffing
door de huidige voorstellen een pachtprijsopdrijvende invloed zal hebben.
Dit kan en mag natuurlijk nooit zo zijn.Wanneer komt er nu duidelijkheid over het rapport "Landbouw en fiscus"
en over de losse pacht? In dezen zijn wat dat betreft vragen te stellen over
het opdrijvend effect van de pachtprijs ten aanzien van de rendementsheffing.
Hoe denkt het kabinet om te gaan met de waardering van de bedrijfsoverdrachten
en de boedelscheidingen? Veelal wordt daar nu de waardering in verpachte staat
voor genomen. Hoe gaat het kabinet deze straks toepassen? Oorspronkelijk was
dit de waarde in verpachte staat. Waar haalt het kabinet de waarderingsgrondslag
vandaan? Is de staatssecretaris het eens met de VVD-fractie dat daarvoor een
registratiekantoor nodig is? In de landbouwpers lees ik dat de
fiscus vanaf 1 januari de going-concernwaarde hanteert als uitgangspunt voor
bedrijfsovername. LTO en NAJK menen overigens dat hiermee geen bedrijven in
de familiesfeer zijn over te nemen. Ook hierbij zal de berekeningsmethodiek
van de going-concernwaarde een rol spelen. Waarom kan er hierbij nu wel sprake
zijn van een going-concernwaarde en bij de pacht niet? Men hanteert dit als
een billijke oplossing omdat er een algemene opvatting is dat dit de waarde
is waarvoor een bedrijf kan worden overgenomen. Het gaat dan om de bedrijfsovernamesfeer
tussen LTO en fiscus. De gewijzigde pachtopzet zal ook daar gevolgen hebben.Over de productierechten bestaat veel jurisprudentie. Deze kan als richtsnoer
gelden. Wij vragen ons wel af of dit ook geldt voor de losse pacht. Wij vragen
nadrukkelijk aandacht voor de pachters van natuurterreinen. In de hoorzitting
hebben wij vernomen dat in het algemeen de mening bestaat dat natuurpacht
niet onder pacht behoort te vallen. Waarom zou je dit dan regelen? Dit kan
onzes inziens worden vrijgelaten.De heerWaalkens(PvdA)De heer Geluk heeft een pleidooi gehouden voor een loopbaanpacht, ook
voor grote arealen. Dat betreft dus de losse pacht. Gaat dit echter niet conflicteren
met de bedrijfspacht? Zal alles dan niet onder de losse pacht verpacht worden?De heerGeluk(VVD)Tijdens de hoorzitting hebt u heel duidelijk kunnen vernemen dat alle
partijen er grote behoefte aan hebben. Het zou inderdaad wenselijk zijn om
voor de losse pacht een regeling op te nemen waarin voor een langjarige termijn
gepacht kan worden. Er kan hierover dus een conflict ontstaan met de bedrijfspacht.
Je moet de deur daarvoor natuurlijk niet openzetten. Je moet de oplossing
van eensgezinde partijen om tot een langjarige lossepachtovereenkomst te komen
niet uitsluiten.De heerWaalkens(PvdA)Wat is er dan op tegen om het in de vorm van bedrijfspacht te doen?De heerGeluk(VVD)Omdat het in de vorm van bedrijfspacht voor de verpachter op lange termijn
toch een probleem kan opleveren. Hij kan dit nu wel voor een periode van 25
of 30 jaar of in de loopbaan van een bepaalde persoon aangaan, zonder zich
voor lange termijn aan de bedrijfspacht vast te leggen.MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Voorzitter. De pacht is en blijft een onmisbaar financieringsinstrument
voor de landbouw dat bijdraagt aan een flexibel grondgebruik. Volgens mij
ging het daarom. Ook in het kader van natuurbeheer kan en moet de pacht een
belangrijke rol gaan vervullen. De afname van het pachtareaal kan volgens
de commissie-Leemhuis en volgens het kabinet gekeerd worden door een veel
liberaler pachtbeleid. Wij vinden het rapport van de commissie en het kabinetsstandpunt
echter te liberaal en te weinig sociaal. Is de analyse die aan het rapport
en het kabinetsstandpunt ten grondslag ligt, wel voldoende grondig uitgevoerd?
Vele vragen blijven onbeantwoord. De analyse van de oorzaken van de teruggang
van het pachtareaal had wat ons betreft wel wat grondiger en vollediger mogen
gebeuren. Kan deze analyse alsnog gemaakt worden? Het pachtareaal is, zoals
het kabinet ook zelf toegeeft, in de afgelopen jaren vooral afgenomen door
verkoop van de pachtgrond door Domeinen. Uit de brief inzake de verkoop van
domeingronden van 16 oktober jl. begrijpen wij dat de overheid met de toekomstige
verkoop van de vrijkomende pachtgronden zelf zal blijven bijdragen aan de
verdere verkleining van het pachtareaal. Wij vinden dat maar moeilijk te rijmen
met de belangrijkste doelstelling van het kabinet, pachtareaaluitbreiding.Mijn fractie onderschrijft de algemene doelstelling van de commissie en
het kabinet: pacht als een zeer belangrijk, voor beide partijen aantrekkelijk
alternatief, naast het verwerven van grond in eigendom of uitgifte van grond
in erfpacht. Maar wat is aantrekkelijk? Mijn fractie wil de kabinetsvoorstellen
toetsen aan enkele uitgangspunten. Wij vinden dat in het toekomstig pachtbeleid
een billijk en rechtvaardig evenwicht gevonden moet worden tussen de bescherming
van de pachter enerzijds en de belangen van de verpachter anderzijds. In onze
ogen is namelijk niet zonder meer sprake van een gelijkwaardige positie van
pachter en verpachter. Een beperkte, maar zekere bescherming van de belangen
van de pachter blijft dus noodzakelijk; het pachtbeleid heeft, zeker nu de
landbouwinkomens zo zwaar onder druk staan, een blijvende sociale betekenis.
Daarnaast dient het pachtbeleid flexibel grondgebruik te bevorderen. Het pachtbeleid
mag de sociaal-economische kracht van de sector in geen geval verzwakken,
maar moet die juist versterken. Wij moeten in het nieuwe pachtbeleid de rechten
van en de in het verleden gewekte verwachtingen bij zittende pachters respecteren.
Zij hebben hun bedrijfsvoering en investeringen daarop afgestemd.In het kabinetsstandpunt over de pachtsituatie in de ons omringende landen
wordt in hoofdzaak verwezen naar Engeland en de daar met nieuw beleid geboekte
successen. Wij vinden de opmerking in het rapport "Ruimte voor pacht", dat
een goede vergelijking met de pachtstelsels in de ons omringende landen zeer
moeilijk is, te mager. Kan de staatssecretaris ons verzekeren dat wij met
het voorgestelde systeem Europees niet uit de pas gaan lopen? Wij vragen van
haar de toezegging om voorafgaande aan de wetswijziging alsnog de situatie
in de ons omringende landen in beeld te brengen.De CDA-fractie vindt het verstandig dat het kabinet in zijn streven naar
liberalisering van het pachtbeleid iets minder ver gaat dan de commissie-Leemhuis
en oog heeft voor de situatie van pachtafhankelijke pachters. Het criterium
voor pachtafhankelijkheid dat het kabinet kiest, méér dan 25%
van het bedrijfsareaal van één verpachter met een minimum van
3 ha, is echter willekeurig en onvoldoende onderbouwd. Vooral de voorbeelden
uit de brief van LTO van 21 november jl. tonen dat duidelijk aan. Ook pachters
van los land kunnen afhankelijk zijn. Zeker gezien de maatschappelijke wens
zijn zij vaak genoodzaakt om te komen tot een meer grondgebonden landbouw
waarbij losse pacht een belangrijke rol speelt. Veel pachters pachten bovendien
van meer eigenaren. Bijpachten is niet zo gemakkelijk zoals het kabinet stelt.
De CDA-fractie laat zich niet verleiden tot het noemen van een percentage
of een minimum van het aantal hectares. Kan er echter gedacht worden aan de
mogelijkheid van een economisch onderscheidingscriterium, bijvoor beeld
gerelateerd aan het opbrengend vermogen van de grond? Waarom bekijkt het kabinet
niet het belang van de pachtgrond voor het inkomen met het oog op het voortbestaan
van het bedrijf? Wil de staatssecretaris extra onafhankelijk onderzoek laten
uitvoeren om beter gefundeerde criteria in de wet te kunnen opnemen? Het opnemen
van slecht gefundeerde criteria zal in de praktijk averechts werken en tot
vele geschillen leiden.Bij het criterium van pachtafhankelijkheid blijven verder nog veel vragen
open. Hoe ziet het kabinet bijvoorbeeld de pachtafhankelijkheid van boeren
die gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn en geen aanspraak kunnen maken op
de WAZ-, de Bpz- of de IOAZ-regeling? Welke gevolgen heeft verbrede bedrijfsvoering
voor pachtafhankelijkheid? Voor de verbrede bedrijfsvoering, een van de speerpunten
van het landbouwbeleid, moet in relatie tot pachtafhankelijkheid een zeer
zorgvuldige afweging worden gemaakt.In de voorstellen van het kabinet zal het recht op de indeplaatsstelling
bij de pacht geheel verdwijnen. Ik doel dan op artikel 49 van de Pachtwet.
Bij het huurrecht van bedrijfsruimten zal dit recht echter wel blijven bestaan.
Wat is de mening van de staatssecretaris over de visie van prof. Snijders
inzake het indeplaatsstellingsrecht? Net als hij vragen wij of de mogelijkheid
van een zorgvuldige aanpassing van de indeplaatsstelling niet meer in de rede
ligt dan algehele afschaffing, onder meer met het oog op de continuïteit,
bedrijfszekerheid en investeringen in het landbouwbedrijf. Waarom overweegt
het kabinet niet, artikel 49 te wijzigen waardoor een betere afweging van
de belangen van pachter en die van verpachter mogelijk wordt?De CDA-fractie vraagt zich ook af of het voorgestelde stelsel van slechts
twee pachtvormen zal leiden tot de beoogde flexibiliteit en vergroting van
het pachtareaal waar in de praktijk grote behoefte aan is. Ongeveer 90% van
de huidige reguliere pacht zal immers gaan vallen onder bedrijfspacht. Er
bestaan nu allerlei vormen van pacht die onder het nieuwe stelsel niet meer
goed mogelijk zijn, zoals de populaire eenmalige pacht, ongeacht de perceelsgrootte,
en de seizoens- en teeltpacht. Wij pleiten ervoor deze mogelijkheden in het
nieuwe stelsel te hanteren of mogelijk te maken. Losse pacht zou bijvoorbeeld
ongeacht de oppervlakte van het areaal mogelijk moeten zijn indien partijen
dit overeenkomen.Zoals bekend, is mijn fractie vurig voorstander van inschakeling van boeren
bij landschaps- en natuurbeheer. Het is van groot belang dat, waar sprake
is van natuurpacht, bij continuering van de pachtrelatie nadrukkelijk getoetst
kan worden op een meer op natuurbeheer gerichte bedrijfsvoering, afgezien
van de toets op agrarische bedrijfsvoering. Die toets zal de bereidheid tot
het aangaan van natuurpachtrelaties en de kwaliteit van het natuurbeheer alleen
maar versterken. Wij vinden dit niet voldoende terug in het kabinetsstandpunt.De landbouw mag tot op zekere hoogte beschouwd worden als een normale
economische sector. Er moet dus waar mogelijk verantwoord sprake zijn van
vrije prijsvorming, ook bij pacht. Bij algehele liberalisering van pachtprijzen
zijn echter grote prijsstijgingen te verwachten. Daarom moet de gang van zaken
rond prijstoetsing en prijsvorming bij de continuering van pachtrelaties,
waar de pachtafhankelijkheid dus groot is, beter geregeld worden dan in de
voorstellen van het kabinet. Wij vinden de voorstellen voor de regionaal gebruikelijke
pachtprijs die door de rechter gehanteerd moet worden, buitengewoon vaag.
Wat ons betreft wordt het uitgangspunt dat er zoveel mogelijk aansluiting
gezocht wordt bij het huidige artikel 3, lid 2.4, van de Pachtwet; het is
billijk bij het toetsen van de pachtprijs het opbrengend vermogen van de grondsoort
of het bedrijf te bekijken. Ook de commissie-Leemhuis vindt dit. Wij vinden
een pachtprijs van maximaal 10% van de gemiddelde bruto-opbrengst van de voortgebrachte
landbouwproductie per hectare bij een dergelijke prijstoets als norm verdedigbaar.
Dit kan ook als meer algemeen richtsnoer voor pachtprijzen gelden. Het LEI
zou hierover gemiddelde bruto-opbrengstcijfers per sector en per regio kunnen
leveren. Is de staatssecretaris bereid de haalbaarheid van deze variant te
onderzoeken?Het kabinet heeft besloten geen heldere regeling of criteria op te nemen
voor de verdeling van de productierechten of quota bij pacht, noch voor ontbinding
of beëindiging daarvan. Bij verlies van pachtgrond verdwijnt ook het
quotum, voor bijvoorbeeld melk, suiker en mestproductierechten, en verliezen
gerelateerde investeringen hun waarde. Productierechten zijn essentieel voor
de continuïteit van het bedrijf. Daarom is het absoluut noodzakelijk
dat er op dit punt snel helderheid komt en dat in het nieuwe pachtstelsel
zodanig met dit vraagstuk wordt omgegaan, dat er recht wordt gedaan aan de
vereiste bedrijfscontinuïteit van de pachter en de belangen van de verpachter.
Kan de staatssecretaris dit garanderen? De door LTO voorgestelde knip zou
het probleem voor een deel kunnen ondervangen.De heerWaalkens(PvdA)Mevrouw Schreijer zaait nu geweldig veel verwarring. In de jurisprudentie
die in de loop van de jaren over de productierechten is ontstaan, wordt in
alle gevallen recht gedaan. De opmerking van mevrouw Schreijer dat alle quota
verdwijnen, terwijl ze essentieel zijn, is dus absoluut niet aan de orde.MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Ik heb mijn zorg hierover zeer correct naar voren gebracht. Van de staatssecretaris
wil ik er graag een reactie op. Ik behoef de voorbeelden niet te herhalen.
Uit wat LTO naar voren heeft gebracht, bijvoorbeeld het voorstel over de knip,
blijkt dat er in de praktijk veel zorgen over continuïteit zijn.Voorzitter. Het kabinet stelt een overgangsperiode van twaalf jaar voor.
Mijn fractie vindt dat rijkelijk kort. De continuïteit en ontwikkeling
van het bedrijf wordt daarmee belemmerd of zelfs op slot gezet. Bedrijfsovername
wordt moeilijk, zo niet onmogelijk. Wij voelen veel meer voor de door LTO
voorgestelde knip: handhaving van de Pachtwet voor bestaande overeenkomsten
en invoering van het nieuwe systeem voor nieuwe pachtovereenkomsten. Dat lijkt
ons veel helderder, eenvoudiger, rechtvaardiger en zeker beter voor een goede
en betrouwbare bedrijfsvoering en bedrijfsovername en een betrouwbare overheid.
Mocht de knip niet haalbaar zijn, dan moet de overgangsperiode om dezelfde
redenen in ieder geval veel langer zijn, namelijk minimaal 18 à 25
jaar, zoals de commissie-Leemhuis heeft voorgesteld.De consequenties van de nieuwe voorstellen voor bedrijven en gezinnen,
pachters en verpachters zijn onvoldoende in beeld gebracht. Op een algemene
ledenvergadering van de pachtersbond BLHB in februari 2000 zei mevrouw Leemhuis:
"Vraagt u mij niet naar de eventuele sociale en maatschappelijke gevolgen.
Onze opdracht was om voorstellen te doen voor liberalisatie van de Pachtwet
en daar hebben wij ons aan gehouden". De CDA-fractie vindt het een groot bezwaar
dat er ook nu, bijna twee jaar later, nog geen peil te trekken is op de sociaal-economische
gevolgen van de voorgestelde wijzigingen van het pachtstelsel. Onze bange
vermoeden is echter dat die gevolgen groot zullen zijn.Na bestudering van het kabinetsstandpunt blijven wij met zeer belangrijke
vragen zitten. Zal het pachtareaal wel uitbreiden, zoals het kabinet beoogt?
Wat zijn de huidige sociaal-economische omstandigheden van de pachters om
wie het gaat? Wat zijn de te verwachten gevolgen per verpachterscategorie?
Wat gaat er gebeuren met de pachtprijzen? Hoe zullen de kredietverschaffers
zich gaan opstellen? Ik heb hierover gisteren een brief van een van de banken
gekregen. Wat zijn de gevolgen voor de duurzame en biologische landbouw, die
toch al moeten werken met hoge productiekosten? Wat zijn de gevolgen voor
continuïteit van bedrijven en voor bedrijfsopvolging? Zijn het borgstellingsfonds
en de bijstandsverlening in het kader van de Bpz nog wel toegankelijk, als
de continuïteit in gevaar komt door het nieuwe pachtregime? Zullen boeren
niet nog meer aangewezen zijn op het voor hen toch al slecht functionerend
sociaal vangnet? Bij een algehele afschaffing van de Pachtwet moet vooraf
grondig onderzocht worden wat de sociaal-economische gevolgen ervan zijn.
Mijn fractie tilt zwaar aan dit punt. Reeds nu, zonder extra tegenwind, genereert
immers al 47% van alle bedrijven een inkomen uit het agrarische bedrijf dat
beneden het bestaansminimum ligt. Is de staatssecretaris bereid ruim voor
de indiening van het wetsvoorstel de sociaal-economische gevolgen te onderzoeken
en dit aan de Kamer te presenteren? Inzake het rendement voor de verpachter en de fiscale aspecten trap ik
wellicht een open deur in. Op korte termijn valt er niets meer te pachten
als de verpachter besluit zijn grond te verkopen. De neiging om dat te doen
zal, naar wij denken, bij verpachters steeds groter worden, want het behalen
van een redelijk rendement wordt steeds lastiger, zoals wij ook uit de hoorzitting
hebben opgemaakt. De nieuwe Belastingwet 2001 maakt het verpachten voor particulieren
weinig aantrekkelijk. Het door de pachter nog redelijkerwijs op te brengen
pachtinkomen staat in geen verhouding tot de belasting op het fictief rendement
van 4% voor de verpachter. Dit fictieve rendement, berekend over de waarde
in verpachte staat, valt zelfs nog hoger uit naarmate de periode waarvoor
verpacht wordt, korter is en de grondprijzen verder stijgen. Door het nieuwe
belastingstelsel ontstaat een forse kloof tussen een redelijk rendement voor
de verpachters en de pachtprijs die pachters nog redelijkerwijs kunnen opbrengen.
Het lijkt de CDA-fractie niet reëel om te verwachten dat de agrarische
sector de hoge marktconforme pachtprijzen nog kan opbrengen. De opbrengst
van de grond kan immers niet meer hoger. Wij pleiten ervoor dat het kabinet
ook de fiscale kant nog eens goed bekijkt en de mogelijkheden voor een fiscale
bijstelling onderzoekt. Een mogelijkheid is dat voor de agrarische grond het
percentage van de heffingsgrondslag, dat nu 4% is, wordt aangepast, zodat
de verpachter bij een redelijke pachtprijs waarin rekening is gehouden met
het opbrengend vermogen van de grond toch nog een aanvaardbaar nettorendement
kan bereiken. Uitgaande van een gemiddelde grondprijs in het vrije verkeer
van 79.000 gulden en een maximaal haalbare pachtprijs van 900 of 1000 gulden,
vinden wij het verdedigbaar het forfaitaire rendementspercentage van landbouwgrond
dichter bij de 2% dan de nu gebruikelijke 4% te brengen. Is de staatssecretaris
bereid samen met de minister of de staatssecretaris van Financiën de
fiscale behandeling van de pacht nog eens zorgvuldig te bekijken? Als de staatssecretaris
hiertoe niet bereid is of geen mogelijkheden ziet, kan zij ons dan verzekeren
dat in het nieuwe belastingstelsel de genoemde kloof niet ontstaat?De heerTer Veer(D66)Mevrouw Schreijer zegt dat de verpachter het niet meer zal zien zitten
en zijn grond zal verkopen. Het pachtcontract blijft er echter aan verbonden,
want de grond is langdurig verpacht. Wie koopt de grond dan van de verpachter?MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Niet alleen in de hoorzitting, maar ook daarna in brieven hebben de verpachters
dit punt heel duidelijk naar voren gebracht. Zij bepalen uiteindelijk wat
zij met de grond doen. Landgoedeigenaren kunnen hun grond verpachten, maar
als zij er onvoldoende rendement van krijgen en in een negatieve financiële
situatie terechtkomen, zullen zij toch andere mogelijkheden beschouwen, zoals
grondverkoop. De hoogste bieder koopt die dan.De heerGeluk(VVD)Ik heb met enige verbazing geluisterd naar de bijdrage van mevrouw Schreijer
namens de CDA-fractie. Ik ben ook wat gevallen over die zin waaraan de heer
Ter Veer refereerde. Mevrouw Schreijer zegt dat de neiging tot verkoop alleen
maar verder zal toenemen, zodat de pacht alleen maar achteruitgaat. Dan moet
de CDA-fractie zich toch afvragen hoe de Pachtwet moet worden herzien? Ik
heb in haar bijdrage slechts commentaar gehoord op standpunten van de regering,
maar zij komt met geen enkel constructief voorstel om de Pachtwet in positieve
zin te herzien, zodat de pacht alleen in areaal kan toenemen. De tijd is misschien
te kort om nog met iets te komen, maar ik meld dat ik dat gemist heb in haar
bijdrage.MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Ik ben gewend dat de heer Geluk heel goed luistert, maar dat doet hij
hier niet. Op dit punt heb ik goed geluisterd naar de verpachters. Ik heb
er rekening mee gehouden dat wij vooral in dit overleg voorstellen naar voren
zouden brengen waarmee de verpachter beter uit de voeten kan. Ik ga niet in
een minuut herhalen wat ik in een kwartier heb gezegd.De heerGeluk(VVD)Kunt u mij dan één voorstel noemen?MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Ik wil het bij het laatste voorstel laten.De heerWaalkens(PvdA)De verbazing sloeg ook bij mij een beetje toe. Willen wij de Pachtwet
nu wel of niet wijzigen? De CDA-fractie geeft daar geen helderheid over, maar
probeert de huidige verzamelde rechten vast te houden. Dat is niet de weg
om te komen tot een wijziging van de Pachtwet. Het verbaast mij ook dat de
eenmalige pacht volgens mevrouw Schreijer zo'n succes is. Misschien kan zij
dat nog even toelichten. Het succes loopt namelijk bijna af, want de eerste
twaalf jaar zijn zowat om. Dan kan het dus niet opnieuw verpacht worden, zodat
er toch alle aanleiding is om een aantal zaken te wijzigen.MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Maar juist de eenmalige pacht heeft nogal wat vragen en positieve reacties
over het verleden naar voren gebracht. Dat weet u ook. Daarom heb ik in mijn
inbreng uiteengezet hoe je daar in de toekomst mee om moet gaat.De heerWaalkens(PvdA)Ja, maar dat mondt niet uit in een constructieve bijdrage over de voorliggende
wijzigingsvoorstellen.De heerPoppe(SP)Voorzitter. Voordat er nog meer verbazing komt, zeg ik alvast dat ik nog
geen antwoord kan geven op de vraag of de SP-fractie de Pachtwet wil wijzigen.
Bij dit kabinet is conservatief zijn soms de meest progressieve houding die
je kunt hebben.De contouren van een nieuw pachtbeleid dat moet leiden tot uitbreiding
van het pachtareaal, zijn zichtbaar geworden. Een dergelijk pachtbeleid lijkt
mij een nobele doelstelling. Dat geldt zeker nu blijkt dat de omvang van langdurige
pacht en pachtarealen afneemt ten faveure van de verkoop tegen steeds stijgende
grondprijzen. Uit de huidige voorstellen haal ik een dergelijk beleid echter
niet. Integendeel. Laten wij wel zijn, het pachtareaal is vanaf 1995 alleen
maar afgenomen door de verkoop van domeingronden, zoals de regering ook zelf
aangeeft. Uit de brief van de minister van Financiën van 16 oktober jl.
blijkt bovendien dat het zeker geen prioriteit voor deze regering is om de
agrarische domeingronden die nu verpacht worden te behouden voor de pacht.
De regering kiest ervoor om overheidsgrond eerder pachtvrij te maken, zodat
zij tegen de vrijemarktwaarde verkocht kan worden om publieke taken uit te
kunnen voeren. Er is dus sprake van tweeslachtigheid; in theorie wil de regering
het pachtareaal uitbreiden, maar in de praktijk worden de eigen pachtgronden
verkwanseld vanwege de huidige hoge grondprijzen. De vraag is daarom wat wij
willen. Wordt er een nieuw pachtbeleid opgesteld om het pachtareaal uit te
breiden of wordt er een beleid voorbereid dat de rechten van de pachter drastisch
vermindert? Je kunt dat vergelijken met: wij moeten het ontslagrecht versoepelen
want dan komt er meer werkgelegenheid. Als iemand wil verpachten, moet hij
dat langdurig doen, dus denkt hij wel twee keer na voor hij het gaat verpachten.
Daarom zorgen wij ervoor dat de pachter er makkelijker afgezet kan worden,
dan wordt er misschien meer verpacht. Met die redenering ben ik het niet eens.
Dat moeten beide staatssecretarissen van de PvdA toch begrijpen. Als ik de
voorliggende stukken goed interpreteer, heeft vooral de verpachter en dus
ook de overheid voordeel bij de aanzet tot een nieuwe Pachtwet. Dat is dus
eigen voordeel.Anderhalf jaar geleden is de overheid zelf gestopt met de verkoop van
domeingronden in afwachting van de nieuwe wetgeving. Dat wekt natuurlijk mijn
argwaan. Klopt mijn interpretatie dat het voorgestelde beleid het eenvoudiger
maakt om de pachter van je grond te krijgen, zodat je die tegen een marktconforme
prijs kunt verkopen? Bovendien is het de vraag of er überhaupt sprake
is van schaarste aan pachtgrond. De regering kan er namelijk geen cijfers
over geven. Kennelijk is er ook geen onderzoek naar gedaan. Ook de vraag of
de huidige Pachtwet potentiële verpachters ontmoedigt om tot verpachting
over te gaan, wordt niet met onderzoeksresultaten, feiten en cijfers beantwoord.
De vraag of verpachters onder de huidige wet eerder kiezen voor verkoop, eigen
gebruik of erfpacht, blijft onbeantwoord, want concrete cijfers hierover ontbreken.
Weet de regering eigenlijk wel waarover wij het hebben en wat er gaat gebeuren
met deze nieuwe plannen? Weet de regering wel waarom dit contourvoorstel is
geformuleerd en waar het toe moet leiden? Is het niet een klein beetje duiken
in het diepe zonder te controleren of er wel water in het bad staat? Met de
voorgestelde contouren van een nieuwe Pachtwet worden de rechten van de pachters
ingekrompen om de verpachters meer ruimte te geven om hun gronden op de markt
in de verkoop te brengen. Dat kan nooit stroken met de belangen van de pachtboeren.
Het zijn de grondbezitters die erop vooruitgaan. Wie zijn die grondbezitters
eigenlijk? Is er een overzicht van bezitters van pachtgronden? Welke gronden
zijn in het bezit van banken, verzekeringsmaatschappijen en speculanten of
van "oude" grootgrondbezitters van voor de Franse Revolutie? Die laatste schijnen
er ook nog te zijn. Kan de regering daarvan een overzicht geven? Dit is ook
van belang in verband met de behandeling van de Vijfde nota ruimtelijke ordening.Door de brede definitie van het begrip "losse pacht" betekent deze liberalisering
van de Pachtwet een verdere ondermijning van de positie van de kleinschalige
pachtboer, met alle gevolgen van dien. Dat druist recht in tegen de voornemens
die de regering naar aanleiding van het rapport-Wijffels en de nota "Natuur
voor mensen, mensen voor natuur" zegt te hebben inzake duurzame landbouw en
landschapsbescherming. Is er onderzoek gedaan naar de gevolgen van de voorstellen
voor kleinere gezinsbedrijven of voor ecologische en biologische bedrijven?
Is er enig idee hoeveel boeren door deze nieuwe wet hun bedrijf op termijn
zullen of moeten beëindigen? Wat zijn de gevolgen voor het landschap
als deze bedrijven stoppen en de grond wordt verkocht aan grootschaliger bedrijven?
Het gaat daarbij om veel geld. Wat betekent dit voor de daaruit voortvloeiende
herverkavelingen? Een en ander hangt samen met de Vijfde nota ruimtelijke
ordening en de nota Belvedere. Springen wij niet in het diepe zonder te weten
waar wij terechtkomen? Dit wetsvoorstel is naar de mening van mijn fractie
onvoldragen. Er worden losse flodders afgeschoten zonder dat er sprake is
van doelgerichtheid. Ook is er niet voldoende onderzoek verricht naar oorzaken
en gevolgen. Ik ben bang dat deze werkwijze de verkeerde resultaten oplevert.Een belangrijk punt is het onderscheid dat de regering wenst te maken
tussen verpachters die pachtafhankelijk zijn en zij die dat niet zijn. Het
voorstel om een bedrijf als pachtafhankelijk te beschouwen indien
de pachter meer dan 25% van zijn grond pacht van één verpachter,
is naar de mening van mijn fractie zeer onrechtvaardig. Het gaat hier nadrukkelijk
oméén pachtrelatie. Het percentage van 25 lijkt willekeurig
gekozen en leidt tot een verslechtering van de positie van de pachter die
niet de bescherming van de bedrijfspacht over de duur van de pacht geniet.
Het is immers zeer wel mogelijk dat een pachter van meerdere verpachters grond
pacht, maar de individuele percentages niet groter zijn dan 25% van het gehele
areaal. Het gaat dan om een boer die wel degelijk pachtafhankelijk is, maar
door vreemde regels als deze als losse pachter wordt beschouwd en daardoor
geen zekerheid heeft over de continuering van zijn bedrijf en de mogelijkheden
voor de bedrijfsopvolging. Wat betekent het wegvallen van de rechtsbescherming
van deze pachters voor het behoud van bijzondere landschappen, ook in het
licht van mogelijk hieruit voortvloeiende herverkaveling?Daarnaast moeten boeren tegenwoordig voldoen aan nieuwe eisen op het gebied
van milieu en dierwelzijn en dat vergt investeringen. Zijn deze boeren voor
de banken nog voldoende kredietwaardig als zij geen pachtbescherming meer
genieten? Er bestaan ook situaties waarin de bank ook nog eens eigenaar is
van de grond. Kunnen er op dat vlak problemen ontstaan?Ik ben van mening dat de plannen in hun huidige vorm wel degelijk een
grote invloed hebben op de overlevingskansen van met name bedrijven die niet
voldoen aan de criteria voor pachtafhankelijkheid. Wil de regering eerst onderzoek
doen naar de mogelijke gevolgen van de invoering van deze definitie van pachtafhankelijkheid?
Daarover zijn nog geen gegevens beschikbaar. Waarom is er in dit voorstel
niets geregeld over de toebedeling van de quota? Daarover zijn reeds vragen
gesteld en ik geloof dat de heer Waalkens een opmerking daarover maakte die
naar mijn mening niet deugde. Raken de boeren hun quota meteen kwijt, of raken
zij hun grond kwijt zodat zij hun quota toch moeten verkopen? Zij hebben dan
wel geld, maar geen grond, zodat zij geen boeren meer zijn.Kan de verpachter nu hoge prijzen vragen zodat het pachtareaal wordt gereduceerd?
Hij is daarnaast wellicht eerder geneigd om, als het bestemmingsplan het toelaat,
de grond te verkopen voor andere bestemmingen dan agrarische. De verpachter
kan dit ook via structuren doen, door zijn grond in economisch eigendom te
verkopen, zoals speculanten dat bij Barendrecht hebben gedaan. Daar weet de
staatssecretaris van Financiën waarschijnlijk alles van. Heeft de regering
de mogelijke gevolgen hiervan onderzocht?Is er al een visie op de pachtafhankelijkheid van de pachter die, naast
het uitoefenen van een agrarisch bedrijf, nog over een andere bron van inkomsten
beschikt? Ik heb het bijvoorbeeld over een pachter die als boer het hoofd
boven water probeert te houden, maar zich daarnaast voor een bepaalde tijd
als loonwerker verhuurt, of over een boerin die wat nevenactiviteiten heeft.
Zij kunnen daarvoor toch niet bestraft worden doordat hun bedrijf niet meer
als pachtafhankelijk wordt bestempeld? Dat zou te gek voor woorden zijn. Is
hier onderzoek naar verricht?De huidige contouren voor een nieuw pachtbeleid kunnen leiden tot een
ongewenste ontwikkeling en wij zijn voorlopig beter af als wij de situatie
houden zoals zij is. De regering moet haar huiswerk overdoen, zodat wij inzicht
verkrijgen in de doelstellingen en hoe die bereikt moeten worden. Zo wordt
het duidelijk wat de positieve en negatieve effecten zijn. Op dit moment is
die informatie nergens terug te vinden.De heerTer Veer(D66)Voorzitter. Over pacht valt een heel dik boek te schrijven. Het begon
allemaal in de jaren dertig, toen in een noodlottige situatie een noodwet
inzake pacht werd ingevoerd. Om een en ander in het juiste perspectief te
zetten, verwijs ik naar het feit dat in diezelfde tijd ook een Tarwewet werd
ingevoerd. Na de Tweede Wereldoorlog is het instituut pacht steeds meer opgetuigd.
Pachtkamers en grondkamers werden ingevoerd, net als de pachtprijsbeheersing.
Het geheel is naar mijn beoordeling steeds pachtervriendelijker geworden.
Pas in 1995 heeft er, in het kader van de roep naar flexibiliteit en herbezinning,
een kleine wijziging van de Pachtwet plaatsgevonden. Ik heb, net als een aantal
andere hier aanwezige collega's, de behandeling daarvan mogen meemaken. Dat
was een tamelijk zware bevalling, met name voor de PvdA-fractie, die moest
afstappen van de wijze waarop zij de Pachtwet altijd had beschouwd en verdedigd.
De eenmalige pacht met een maximum van twaalf jaar is toen ingevoerd en wij
dachten weer een hele tijd vooruit te kunnen. Die twaalf jaar zijn nu bijna
voor de helft voorbij. Zo zie je maar hoe snel je door het stellen van termijnen
de gevangene kunt worden van je eigen besluiten.Na de Tweede Wereldoorlog werd het melioratierecht ingevoerd, dat een
goed instrument is. Het continuatierecht nam steeds knellender vormen aan.
De fractie van D66 is tegenstander van erfopvolging, behalve in het geval
van die ene erfopvolger die op 2 februari 2002 een volgende etappe ingaat.
In alle andere gevallen heeft mijn fractie absoluut geen begrip voor erfopvolging.
Het continuatierecht gaat te gemakkelijk over op de erfopvolger. Een bedrijf
wordt te gemakkelijk als nevenbedrijf geëxploiteerd omdat men nu eenmaal
beschikt over dat continuatierecht. Een belangrijk punt is dat de natuurorganisaties
dit facet van het pachtbeleid als onacceptabel hebben betiteld tijdens de
hoorzitting over de Pachtwet. Zij zeiden om die reden af te haken dan wel
geen nieuwe pachtcontracten aan te gaan.De heerPoppe(SP)Sicco Mansholt draait zich natuurlijk om in zijn graf bij het horen van
deze woorden. Hij maakte namelijk mee dat het bedrijf van zijn ouders bij
boedelverkoop naar de knoppen ging en dat alle grond moest worden herverkaveld.
Hoe kan de heer Ter Veer zeggen dat er geen aanleiding is om de erfopvolging
in stand te houden? Zowel in de akkerbouw als in de veehouderij kan er sprake
zijn van een bepaalde werkmethode of van specifieke kennis die binnen het
bedrijf is opgebouwd.De heerTer Veer(D66)Ik kom hierover nog te spreken, mijnheer Poppe, dus u wordt op uw wenken
bediend.Ik wijd eerst nog enkele zinnen aan de verpachters. De verpachters zijn
steeds meer rechten kwijtgeraakt en haken om die reden af, terwijl er geen
nieuwe verpachters bijkomen. Dit geldt niet alleen voor natuur organisaties,
maar ook voor particulieren, met uitzondering van sommige institutionele beleggers.
Het zou echter te veel tijd vergen om uit te leggen waarom zij daar wel heil
in zien; wij hebben dit bij andere gelegenheden reeds gewisseld. Naast de
Pachtwet zelf met al haar bepalingen, beperkingen en voorschriften, hebben
de verpachters te maken met de bemoeienis van de wetgever met de pachtprijs.
De fractie van D66 verkeert reeds geruime tijd in een uitzonderingspositie
doordat zij pleit voor een verdere verhoging van de pachtprijs. Tot onze verbazing
werd de motie-Depla/Rietkerk aangenomen, waarin wordt gepleit voor een beperking
van de verhoging van de pachtprijs. Mijn vraag aan staatssecretaris Bos is
dan ook hoe hij zich met de uitvoering van deze motie heeft welbevonden. Kan
hem, als hoeder van de schatkist, niet worden verweten dat hij er ten aanzien
van Domeinen niet heeft uitgehaald wat erin zat? Was het niet mogelijk geweest
om de motie niet uit te voeren met het argument dat door de uitvoering ervan
een gat in de begroting zou ontstaan?De heerGeluk(VVD)Werpt de fractie van D66 zich nu op voor de belangen van pachters en verpachters,
of alleen voor de belangen van de rijksoverheid en Domeinen? Ik wil daartussen
een duidelijke scheiding aanbrengen en dat heb ik de heer Ter Veer nog niet
horen doen.De heerTer Veer(D66)Mijn fractie werpt zich op voor al deze belangen. Ik streef naar een goed
evenwicht, waarbij de drie partijen krijgen wat hun toekomt.Prijsbeheersing is niet per se nodig en preventieve toetsing zeker niet.
Toetsing achteraf is een beetje wonderlijk, vooral als dit wordt gerelateerd
aan het opbrengend vermogen van de grond. Als bij de akkerbouw de aardappelprijs
hoog is, dan zou de pachtprijs omhoog kunnen; indien aardappelen een jaar
lang niets opbrengen, dan zou de pachtprijs omlaag moeten. Dat lijkt mij een
wonderlijke redenering. Daarnaast onttrekken de productiefactoren ofwel de
inputfactoren zich in het algemeen aan beïnvloeding van de overheid.
De overheid gaat niet over de hypotheekrente, de grondprijs of de prijs van
onnoemelijk veel producten. Dit element spreekt mijn fractie dus niet aan.De heerPoppe(SP)De overheid gaat kennelijk nergens meer over. Wat doen wij hier eigenlijk
nog? Ik wist dat D66 al een oude partij was, opgericht in 1966, maar het was
mij ontgaan dat zij haar wortels heeft in de tijd van voor de Franse Revolutie!
De D66-fractie maakt zich nu sterk voor het grondbezit.De heerTer Veer(D66)Ik begrijp de grap van de heer Poppe niet, dus ik ga door met mijn volgende
onderwerp. Ik kom hier niet om grapjes met hem te wisselen, maar om een belangrijk
onderwerp te bespreken.In de formatie werd vastgesteld dat een commissie zich met pacht bezig
zou houden. De commissie-Leemhuis is in het leven geroepen en wij hebben eerst
zijdelings kunnen waarnemen waarmee zij worstelde. Daarna hebben wij een gesprek
met de leden van de commissie gehad, waarin zij ons hebben uitgelegd wat de
problemen waren. De fractie van D66 is zeer ingenomen met zowel de analyse
van de commissie-Leemhuis als met haar aanbeveling om de pacht over te brengen
naar het Burgerlijk Wetboek, zodat de pacht mede de bemoeienis zou worden
van de minister van Justitie. Ook kon mijn fractie zich vinden in de voorgestelde
overgangstermijn van 25 jaar, waarin een dubbelsysteem zou worden gehanteerd.
Als de aanbevelingen van de commissie-Leemhuis waren gevolgd, dan had in dit
overgangssysteem alleen voor de eenmalige pacht van maximaal twaalf jaar een
andere termijn vastgesteld moeten worden. Met haar vondst van het instrument
bedrijfspacht kiest de regering nu positie tussen de voorstellen van de commissie-Leemhuis
en het standpunt van de CDA-fractie dat de huidige situatie niet mag veranderen.
Ik ben daar niet mee ingenomen.Nu de vermogensrendementsheffing voor het eerst wordt toegepast, wacht
ik vol spanning af voor welke bedragen de verpachtende grondeigenaren zullen
worden aangeslagen. Zij krabben zich ongetwijfeld achter de oren, want zij
leggen onder deze regeling waarschijnlijk toe op het verpachten van grond.
In termen van kapitaalsrendementsverhoudingen deden zij dat feitelijk al.
Ik roep staatssecretaris Bos op om dit nog eens te bezien en wellicht kan
hij zeggen hoe groot zijn animo hiervoor is. Ik heb de afgelopen weken namelijk
gelezen dat hij juist af wil van de kerstboom met pakketjes waarin voor elk
probleem wel een fiscaal douceurtje zit. Hij zegt misschien zelfs af te willen
van de vrijstelling voor grond, terwijl hier juist een pleidooi voor het tegengestelde
is waar te nemen. Ook in dat verband ben ik geïnteresseerd in de beantwoording
van de staatssecretaris.Ook over de productierechten wil ik een vraag stellen aan staatssecretaris
Bos. Het "verleasen" van quota, met name melkquota, verhindert een eerlijke
verdeling van revenuen tussen verpachter en pachter. Bij het verleasen van
een melkquotum in de huidige systematiek komen de totale revenuen terecht
bij de verpachtende verleaser. Is hier niet sprake van een ontrechting van
de verpachter c.q. Domeinen?In de periode van 1930 tot 2000 zijn de "verworven rechten", die toch
kenmerkend zijn voor pacht en Pachtwet, langzamerhand verschoven naar "georven
rechten". Ik wens de logica daarvan niet te volgen. Mijn fractie steunt derhalve
de voorstellen van de commissie-Leemhuis, opdat de Pachtwet over 25 jaar –
wanneer de eeuw op pachtgebied rond is – zou zijn beëindigd. Een
nieuwe generatie kan dan in volwassenheid naar een nieuwe oplossing tussen
partijen zoeken.De heerVan der Vlies(SGP)Voorzitter. De pacht is een oud en beproefd middel dat in de gedachte
van mijn fractie onmisbaar is. Daarom moet er een toereikend pachtareaal zijn
en behouden worden. Tegelijkertijd bestaan er knelpunten, die enerzijds zijn
ingegeven door de grondprijsontwikkelingen en anderzijds door de inkomensontwikkelingen.
Ook is de mobiliteit ontoereikend. Er is kortom genoeg aanleiding om de zaak
weer eens tegen het licht te houden.Bij de pacht zal het altijd gaan om een subtiel evenwicht van op zichzelf
tegengestelde belangen. Ruwweg gezegd wil de verpachter een hoge pachtprijs
en de pachter een lage pachtprijs. Dat is in de aard der zaak een tegengesteld
belang. Als er sprake is van tegengestelde belangen, is het aan de politiek
om knopen door te hakken en zorg te dragen voor een prudent evenwicht.
Dat is de historie van de Pachtwet, die in 1958 is ontstaan om dat prudente
evenwicht in die op zichzelf tegengestelde belangen vast te pinnen op een
aantal uitgangspunten en criteria. Hieruit is een regime gegroeid.Ik heb de discussies over het pachtnormenbesluit een aantal keren mogen
meemaken. Ondanks de nagestreefde en nastrevenswaardige objectivering en rationalisering
is het mij opgevallen dat uiteindelijk de politieke besluitvorming toch altijd
vaststelde wat er in de eerstkomende periode zou gebeuren. Ik heb niet de
illusie dat dit zal veranderen, omdat de belangen tegengesteld blijven. In
het geval van politieke besluitvorming moet je beschikken over heldere criteria
en niet slechts één kant opkijken. De tweesporigheid moet in
beeld worden gehouden en het is dan ook de inzet van de SGP-fractie om naar
beide kanten te blijven kijken.Het beginsel daarbij is continuïteit, zowel voor de pachter op bedrijfsniveau
als voor de verpachter. Naar mijn mening is er op dat vlak geen sprake van
tegengestelde belangen. De verpachter hecht aan continuïteit op een adequaat
bedrijfsniveau en datzelfde geldt voor de pachter. Dat is volgens mij het
scharnierpunt; de ontmoetingsplaats van allerlei processen en interacties,
waar wij erg in moeten hebben. Als er geen additionele omstandigheden zijn
om daarvan af te zien, zal de verpachter zijn grond willen blijven verpachten.
Hij mag en kan dan wel de eis stellen dat een innovatieve impuls in de bedrijfsvoering
is veiliggesteld. De pachter wil die continuïteit gediend zien met zekerheid
op de langere termijn, want daarmee hangt zijn investeringsbereidheid samen.
Daar ontmoeten de twee belangen elkaar.Ik heb dus geen propositie op het gebied van de voorstellen van de regering.
De SGP-fractie is van mening dat het uiteindelijke advies van de commissie-Leemhuis
te ver doorschoot in de richting van de liberalisering. Daaraan zijn volgens
mij allerlei risico's verbonden. Wij zijn echter ook niet tegen elke verandering.De pachtafhankelijkheid is een cruciaal element van de voorgestelde nieuwe
pachtvormen. Mijn fractie kijkt kritisch naar de daarbij gestelde norm van
25%, die allerlei vragen oproept. Waarop is die norm precies gestoeld? Hoe
wordt ermee omgegaan? Tikt het voor de pachter harder aan als hij, door een
samenloop van omstandigheden, onder die norm van 25% blijft? Twee keer 20%
is tenslotte meer dan één keer 25%. Daarop moet een heel adequaat
antwoord komen.Op het gebied van de pachtprijsvorming speelt mede een rol dat de inkomenspositie
helaas al wat jaren aan de magere kant is, zoals blijkt uit de recente cijfers
van het LEI. Om rendabel te kunnen blijven functioneren, moet er sprake zijn
van een fijnbesnaard, gemitigeerd pachtprijsregime. Wat dat betreft vind ik
de suggestie uit de kring van de landpachters en de eigengrondgebruikers op
zijn minst de moeite waard. Zij stellen voor om eens te kijken naar het opbrengend
vermogen van de grond, naar de bruto-opbrengst per hectare. Het moet dan wel
gaan om het gemiddelde over een aantal productiejaren, omdat bijvoorbeeld
de aardappelprijs het ene jaar hoger is dan het andere. Ik heb daarover geen
afgerond oordeel of opvatting, maar het is de moeite waard om dit serieus
in overweging te nemen als indicator voor de prijsstelling. Het LEI heeft
deze kennis in huis en er komen op dit terrein gebiedsgerichte indicaties
beschikbaar.De heerGeluk(VVD)Ik heb in dat kader een voorstel gedaan om de pachtprijs te baseren op
een mix van de going-concernwaarde en de prijsvaststelling van de losse grond.
Wat vindt de heer Van der Vlies van dat voorstel?De heerVan der Vlies(SGP)Mijn gedachte ging vooral uit naar hetgeen ik zonet formuleerde, maar
daarmee is een andere exercitie op een ander pakket van parameters niet verboden.
Laat dat nu eens naast elkaar ontwikkeld worden. Er is onderzoek nodig naar
de effecten voor beide partijen op sociaal-economisch en financieel gebied.
Ook wat het pachtareaal betreft, moeten wij de tijd die ons nog rest voordat
wij het wetsvoorstel kunnen behandelen, benutten om onafhankelijk wetenschappelijk
onderzoek te laten doen naar dit soort trajecten. Ik kom daar straks nog op
terug.Ten aanzien van de bedrijfsopvolging kan er inderdaad inflexibiliteit
en verstarring optreden als je op dat punt jarenlang niets kunt veranderen
of beïnvloeden. De huidige situatie is te star. Toch denk ik dat de bedrijfsopvolging
in een contract kan worden geregeld, zodat bepaalde kwaliteitskenmerken kunnen
worden vastgelegd. Ik ben er niet aan toe om de indeplaatsstelling na de overgangstermijn
op te heffen. Er moet op dat gebied het een en ander geregeld blijven, temeer
omdat er in de afbouw van een lopende periode toch kwaliteitsverlies optreedt
indien men daarover geen zekerheid heeft. Dat is ontegenzeggelijk het geval
en dat valt de mensen niet kwalijk te nemen. Dat moeten wij niet willen.Ik heb ten aanzien van het melioratierecht tot nu toe één
geluid gehoord uit de commissie. Het is heel reëel om bij de beëindiging
van een pachtovereenkomst een vergoeding te bieden voor de investeringen die
gedurende de pachtperiode zijn gerealiseerd. Dat moet ook in het nieuwe wetsvoorstel
deugdelijk worden geregeld.Ik zou de effecten van het overgangsrecht en de termijn die daarvoor is
voorzien en de effecten van het alternatief van de lopende en de nieuwe contracten
nader onderzocht willen zien.Wat de fiscale aspecten betreft, sluit ik mij aan bij de feitelijke vragen
die daarover zijn gesteld. Deze aspecten zijn momenteel nogal in beweging,
mede onder invloed van de grondprijsontwikkeling en de nieuwe belastingregimes.
Ik noem daarbij de forfaitaire vermogensrendementsheffing van 4%, de waarde
economisch verkeer bij agrarische bestemming en de nettorendementsnorm van
2%. Ik ben het met de vraagstellers eens over de positie van Domeinen in dat
geheel: de petten van wetgever en verpachter moeten worden gescheiden. De
wetgever bepaalt hoe de pachtprijs tot stand komt, terwijl de verpachter natuurlijk
belang heeft bij een zo hoog mogelijke pachtprijs.De heerTer Veer(D66)De politiek gaat evenwel over alles. Als de Staat als verpachter van domeingrond
evident op een deel van haar bezit een te laag rendement haalt, moet de politiek
daarover een oordeel hebben.De heerVan der Vlies(SGP)Jazeker. De pachtprijs voor domeingronden kan echter niet afwijken van
de pachtprijs voor niet-domeingronden. Daar ligt onze politieke
verantwoordelijkheid en wij moeten ons niet primair laten leiden door de gedachte
dat de domeingronden bij een hoge pachtprijs veel geld in het laatje van mijnheer
Zalm brengen. Ik gun hem overigens het een en ander, omdat wij daarmee veel
goede dingen kunnen doen. De pachters mogen daar evenwel niet de dupe van
worden.De heerTer Veer(D66)Nee, maar jeder Konsequenz führt zum Teufel! Dat is nu precies het
probleem: wat voor Domeinen geldt, gold ook al voor de verpachter. Als het
straks wat ongelukkig uitpakt, komt de verpachter tot de conclusie dat hij,
nadat hij zijn 30% in box III heeft afgerekend en ingeleverd, er netto zelfs
geld op toelegt vanwege de pachtprijsbeheersing.De heerVan der Vlies(SGP)Wij maken in de politiek een integrale afweging en de overheid moet daarbij
niet alleen of in hoge mate op haar eigen portemonnee letten. Gepopulariseerd
gezegd is dat de kern van mijn woorden.De heerGeluk(VVD)Ik wil hieraan toevoegen dat Domeinen geen belasting betaalt.De heerVan der Vlies(SGP)Dat kan dan worden meegenomen.Er bestaat jurisprudentie over de quota. Laten wij veronderstellen dat
er wordt doorgegaan met het pakket maatregelen dat nu is voorzien. Ik wil
in dat verband een heldere uitspraak over wat er gebeurt als de contracten
aflopen. Wordt de jurisprudentie dan geëerbiedigd? De productiequotagerechtigden
mogen geen schade ondervinden. Voor het houden van voldoende incentives in
het pachtsysteem is het verder van belang dat de 50% van het quotum die toevalt
aan de verpachter grondgebonden blijft en niet in de vrije verkoop kan. De
verpachter kan er dan een mooie prijs voor maken, maar het quotum zit dan
niet meer op die productiegronden.Hoe nu verder? Wij gaan nu de voorstellen bezien en uiteraard van conclusies
voorzien. De staatssecretaris gaat vervolgens met haar collega's in beraad
en zal een wetvoorstel ontwerpen. Daarvoor heeft zij nog ongeveer een jaar
nodig. Ik neem aan dat ik dat goed heb gelezen; op zijn snelst eind 2002 zou
er een wetsvoorstel bij de Kamer kunnen zijn. De Kamer heeft dan wel een heel
andere samenstelling en dat geldt misschien ook voor het kabinet. Het jaar
2002 is in zijn essentie onrustig. Er is dus nog wat tijd om de onzekerheden
op enkele kruispunten van getrokken lijnen, met op zichzelf tegengestelde
belangen, nader te bezien. Deze tijd kan worden gebruikt om onafhankelijke
deskundigen op enkele van die thema's te zetten. Op de door mij genoemde onderdelen
is er eigenlijk nog wetenschappelijk betrouwbare en deskundige verkenning
bruikbaar ter aanvulling van het werk van de commissie-Leemhuis en de nota
van het kabinet.De heerWaalkens(PvdA)De heer Van der Vlies heeft zojuist omstandig uitgelegd dat het een politiek
besluit blijft en hij ook niet de illusie heeft dat het besluitvormingsproces
op rationele gronden plaatsvindt. Blijft hij er nu bij dat het een politiek
besluit is?De heerVan der Vlies(SGP)Het is een politiek besluit van ons allen. Ik zou echter bij het nemen
van dat besluit graag van de best mogelijke deskundigen een toelichting krijgen
over wat er te doen staat en wat de effecten zijn van besluitvorming. Ik heb
een aantal thema's aangereikt waarbij ik vind dat dit nog niet voldoende is.MevrouwVan Gent(GroenLinks)Voorzitter. Op basis van de stukken die ik heb doorgenomen, lijkt het
pachtbeleid voor dit kabinet een uiterst ingewikkelde materie. Na de herziening
van het pachtrecht in 1995 en de wijziging van het pachtnormenbesluit in 1998
is de fundamentele discussie over de toekomst van de pacht uitbesteed aan
de externe commissie die vandaag al veel over tafel is gegaan. Na de rapportage
van de Commissie pachtbeleid heeft het kabinet vervolgens nog anderhalf jaar
nodig gehad om tot een standpunt te komen. Je begint je dan toch af te vragen
waarom dat allemaal zo lang heeft moeten duren. Mijn antwoord is dan dat de
commissie-Leemhuis extreem is doorgeschoten met de liberalisering van het
pachtrecht.Het belangrijkste doorgeschoten voorstel is de volledige overlevering
van de pachter aan de verpachter, ook als de pachter voor zijn bedrijfsvoering
afhankelijk is van het perceel. De gedachte "pachter en verpachter zijn gelijkwaardige
partijen" is fundamenteel onjuist. Het is te waarderen dat het kabinet heeft
besloten hiervan enige scherpe kantjes af te halen. In verband met de sociaal-economische
gevolgen voor beide partijen is het natuurlijk van belang om dat nauwkeurig
te analyseren. Ook de gevolgen voor natuur en milieu zijn natuurlijk niet
weg te poetsen.Mijn fractie is van mening dat pacht in eerste instantie een privaatrechtelijke
overeenkomst is. Wat dat betreft zouden wij eigenlijk het liefst zoveel mogelijk
willen aansluiten bij het huurrecht zoals verwoord in het Burgerlijk Wetboek.
Wij stemmen verder in met het voornemen om een knip te maken tussen de losse
pacht en de bedrijfspacht. Wel hebben wij moeite met het kabinetsvoorstel
om het recht op de indeplaatsstelling volledig te laten vervallen. Daarnaast
hebben wij zorgen over de gevolgen van het voorliggende pachtbeleid voor de
uitbreiding en ontwikkeling van het areaal natuur in Nederland.Pacht is een normale zakelijke overeenkomst tussen twee partijen. Daarom
is het de vraag of de sectorale doelstelling van het landbouwbelang nog wel
expliciet in de Pachtwet moet worden opgenomen. Kan pachtbeleid niet worden
uitgebreid naar bijvoorbeeld recreatieondernemingen en kleinschalige natuurorganisaties?Pacht is geen overeenkomst tussen twee gelijkwaardige partijen. De pachter
is voor zijn bedrijfsvoering en vaak zelfs voor zijn huisvesting afhankelijk
van de eigenaar van de grond en de opstallen. Deze afhankelijkheid rechtvaardigt
een steviger bescherming van de pachter dan de Commissie pachtbeleid heeft
voorgesteld. Het voorstel in het kader van de 25% afhankelijkheid lijkt acceptabel.
Waarom is de regering echter op dit schijnbaar willekeurige percentage uitgekomen?
Anderen hebben daar al een aantal vragen over gesteld. Hetzelfde geldt voor
het minimum van 3 ha.Wij zijn niet onder de indruk van de bezwaren van de landeigenaren. Zij
vrezen de regie over hun eigendom kwijt te raken door de 25%-regel. De brief
van het kabinet is hierover helder. Het toetsingsmoment is het aangaan van
de overeenkomst. Wat een pachter vervolgens doet met zijn pachtgronden
is diens verantwoordelijkheid en niet die van de verpachter.Wij stemmen niet in met de suggestie van het kabinet om een pachter met
naast het landbouwbedrijf een andere inkomensbron uit te zonderen van de 25%-regel.
Dit leidt tot zeer veel juridische problemen. Wat gebeurt er bijvoorbeeld
als de pachter freelancewerk doet, een gigantische erfenis krijgt of inkomsten
heeft uit beleggingen?Mijn fractie hecht eraan om de indeplaatsstelling te handhaven. Ook hier
is een vergelijking mogelijk met het huurrecht. Dit kent een systeem van medehuurders
die een huurcontract kunnen overnemen bij het wegvallen van de hoofdhuurder.
Daarnaast kan het huurrecht voor bedrijfsruimte erbij worden betrokken. Als
de plaatselijke Albert Heijn een nieuwe bedrijfsleider krijgt, wordt het huurcontract
toch ook niet opengebroken? Het ware toetsingmoment is dus de afloop van de
twaalfjaars- respectievelijk zesjaarstermijn. Enig ander toetsingsmoment is
wat ons betreft niet van toepassing. Ik heb mij er in dat verband aan gestoord
dat de leeftijd van de pachter van belang zou zijn. Het stellen van een grens
van 65 jaar is natuurlijk pure leeftijdsdiscriminatie. Wij wijzen dit dan
ook af. Kan staatssecretaris Faber verder wat helderheid geven over de voorgestelde
opzeggingsgrond "redelijkheid en billijkheid" op pagina 9?Het is niet duidelijk waarom het kabinet de hoogte van de pachtprijzen
aan de markt wil overlaten. Wij zijn het daarmee dan ook niet eens. In 1995
is besloten om toe te groeien naar 2% van de vrije verkeerswaarde. Dit voornemen
is nog niet eens gerealiseerd, maar wordt in de brief al wel afgeschoten met
een foute argumentatie. De gestegen grondprijzen zouden een reden zijn voor
het loslaten van die 2%. Maar 2% van een hogere vrije verkeerswaarde leidt
toch tot een pachtprijs die evenredig hoger is? Wij willen daarop een toelichting.
Wij willen vasthouden aan dit principe met eventueel toetsing door de kantonrechter
en de pachtkamer in Arnhem.De GroenLinks-fractie is een warm voorstander van meer investeringen in
natuurbeheer en natuurontwikkeling. Pacht kan hieraan een bijdrage leveren,
maar moet niet hét instrument zijn om natuurbeheer te intensiveren.
De algemene lijn moet zijn dat dit voornamelijk via bestemmingsplannen en
subsidieregelingen voor natuurbeheer en agrarisch natuurbeheer wordt geregeld.
De realisatie van onder meer de ecologische hoofdstructuur moet op die manier
vorm krijgen. Het is goed via pachtovereenkomsten aanvullende eisen te stellen
met betrekking tot natuurbeheer door de pachter. Het kabinet is overigens
weinig ambitieus op dit punt. In de brief wordt gemeld dat ervan wordt uitgegaan
dat deze zaken tot uitdrukking zullen komen in de pachtovereenkomst. Kan dit
niet wat verplichtender worden opgelegd via het Burgerlijk Wetboek? Duurzaam
gebruik kan als een verplicht integraal onderdeel van de overeenkomst worden
opgenomen. Met de wat ons betreft in principe oneindige pachtovereenkomst
is het wel belangrijk dat een tekortschietend natuurbeheer door de pachter
als expliciete opzeggingsgrond gaat gelden. Als "verplicht" natuurbeheer,
hetzij op basis van privaatrechtelijke contracten met bijvoorbeeld Natuurmonumenten
of Staatsbosbeheer, hetzij op grond van de publiekrechtelijke weg in de vorm
van een bestemmingsplan, niet wordt uitgevoerd, dient dat dus als opzeggingsgrond
te gelden. De pachter voert immers in dat geval geen bedrijfsvoering zoals
het een goed pachter betaamt. Dat is opzeggingsgrond nummer één.
Ik krijg hierop graag een reactie van het kabinet.Hoe nu verder? Daarover is net ook al iets gezegd; het was mij ook al
opgevallen dat niemand daarover begon. In de brief wordt aangekondigd dat
het Burgerlijk Wetboek gewijzigd gaat worden. Daarover zullen wij dan allemaal
voorstellen krijgen. Wij gaan er natuurlijk wel van uit dat de regering onze
inbreng bij die wijzigingen zal betrekken. Er zal nog het nodige over worden
gewisseld voordat het tot een wetswijziging komt.De GroenLinks-fractie is positief over de tijdelijke stop op de verkoop
van agrarische domeinen. Wij hebben er echter nog wel een aantal opmerkingen
over. Het kabinet kiest ervoor om een kleine 100.000 ha landbouwgrond aan
te houden. Dit zou dan ingezet kunnen worden voor onder meer de uitvoering
van het ruimtelijk beleid, de Vijfde nota. De GroenLinks-fractie is voorstander
van een steviger grondbeleid, waarbij het eigendom van grond wordt losgekoppeld
van het recht om te bouwen. Dit is een inperking van het zelfrealisatiebeginsel.
Op die manier leidt een bestemmingswijziging voortaan niet meer tot verrijking
van de oorspronkelijke eigenaar, maar dienen overwinsten via een exploitatieheffing
hun weg te vinden naar het collectieve belang. Dit kabinet aarzelt erg lang
over de grondexploitatie, wat wij erg jammer vinden. Grondbezit door de Staat
is dan echter een redelijk alternatief.De Staat treedt nu op als grootgrondbezitter, waarbij een groot deel van
de eigendommen wordt verpacht. Dit mag echter niet een reden zijn om het pachtbeleid
te liberaliseren. Het dubbelepettenprobleem wordt door de GroenLinks-fractie
erkend, maar vormt geen reden om de door ons gewenste duurzame bescherming
van de pachter te ondermijnen. Bovendien is een bestemmingswijziging, bijvoorbeeld
van landbouw naar natuur of van landbouw naar bouwgrond, een opzeggingsgrond
voor de verpachter. Langs deze weg kan een democratisch besluit om tot ontwikkeling
van natuur of woningen over te gaan, vrijwel probleemloos worden uitgevoerd.Onlangs hebben wij een discussie gehad over de verkoop van militaire terreinen.
Net als toen is er nu weer een vage deal dat opbrengsten deels binnen de eigen
begroting van het ministerie van in dit geval LNV, mogen worden besteed. Dit
staat op pagina 3. In onze ogen is dat onwenselijk. Wat is precies de inhoud
van de overeenkomst die onder ad 2 wordt genoemd? Het algemene principe, ook
van dit kabinet, is dat de verkoop van staatseigendommen ten goede komt aan
de aflossing van de staatsschuld. Het is toch wel erg dat ik dat moet gaan
verdedigen. De besparingen op de rente-uitgaven gaan vervolgens naar het FES.
Waarom is dit beleid niet doorvertaald naar het verkoopbeleid voor agrarische
domeingronden? Kortom, deze regering moet gewoon structureel geld vrijmaken
voor aankoop in het kader van EHS, in plaats van dit via een wat troebele
omweg te financieren met incidentele opbrengsten uit de verkoop van agrarische
gronden.De heerWaalkens(PvdA)Het heeft mij wat verbaasd dat de GroenLinks-fractie een
pleidooi houdt voor de indeplaatsstelling. Zij redeneert altijd zeer rechtlijnig
en daarom vind ik dit in het verlengde van het continuatierecht een heel merkwaardige
stellingname. De gemaakte vergelijking met Albert Heijn gaat absoluut mank,
omdat niemand uit zijn functie wordt ontheven. De reguliere pacht wordt omgezet
in bedrijfspacht en daarbij is er een continuatie van de leidslijn. Ik begrijp
werkelijk niet hoe mevrouw Van Gent tot de slotsom komt dat genetische factoren
leidend moeten zijn voor de indeplaatsstelling.MevrouwVan Gent(GroenLinks)Het gaat mij niet om de genetische factoren; gezien de tijd ben ik niet
uitgebreid op dit punt ingegaan. Wat mij betreft moet het niet alleen voor
kinderen gelden, maar ook voor bijvoorbeeld broers en zussen. Ik maak gewoon
een vergelijking met het huurrecht. Op basis daarvan moet je voor toetsing
een ander moment kiezen. Daarvoor moeten ook voorwaarden worden geformuleerd.
Ik denk dat de heer Waalkens mij heel goed begrijpt maar het voorlopig niet
met mij eens is. Dat kan natuurlijk gebeuren; wij hebben deze discussie nog
niet afgerond.De heerWaalkens(PvdA)Vandaar dat ik dit verschil nog even wil markeren.MevrouwVan Gent(GroenLinks)Ik vind het prima dat de heer Waalkens dat markeert. Wij zijn natuurlijk
ook niet de grootste voorstanders van erfopvolging. Wij willen echter wel
enige rechtszekerheid bieden en op een andere manier daar een aantal voorwaarden
voor creëren.De heerWaalkens(PvdA)Mevrouw Van Gent vindt het continuatierecht daaraan dus onvoldoende tegemoetkomen.De vergadering wordt geschorst van 17.20 uur tot 17.30 uur.Eerste termijn van de regeringStaatssecretarisFaberVoorzitter. Verschillende Kamerleden hebben reeds gememoreerd dat pacht
een lange geschiedenis kent. In de vorige eeuw waren er regelmatig schommelingen
in de manier waarop ertegen werd aangekeken. Afhankelijk van de economische
situatie in met name de landbouw, was er behoefte aan meer liberalisatie of
aan strakkere regels om de pachter meer te beschermen. Uiteindelijk zijn wij
de laatste tien jaar terechtgekomen in een discussie over de vraag of het
wel werkt zoals wij willen. Hebben wij wel een zodanig pachtbeleid dat daarmee
pachtarealen ter beschikking komen voor landbouw? Keer op keer zijn er verbeteringen
aangebracht. De laatste stevige verbetering was de verandering van de Pachtwet
in 1995, waarmee werd beoogd de afname van het pachtareaal een halt toe te
roepen; een vergroting van het areaal zat er niet in. Deze aanpassing van
de wet was ook een antwoord op de roep om meer liberalisering. Die verandering
van de wet heeft echter niet gewerkt; het pachtareaal neemt nog steeds af.
Dat is de hoofdreden geweest om er door een externe commissie eens uitgebreid
naar te laten kijken. Tegelijkertijd staat in dit regeerakkoord heel helder
dat de pacht zal worden geliberaliseerd. Daarnaast was er het pachtnormenbesluit
om binnen heldere termijnen langzaam maar zeker te komen tot een opbrengst
van 2% van de vrije verkeerswaarde. Wij hebben geconstateerd dat dit niet
kon worden gehaald vanwege de stijgende grondprijzen. Redenen genoeg om nog
eens goed naar de pacht te laten kijken. Vervolgens blijken de pachters als
collectief ontevreden over de omvang van het beschikbare pachtareaal en blijken
de verpachters ontevreden over het rendement en de mate van bescherming van
de pacht, wat de commissie-Leemhuis heel goed analytisch heeft weergegeven.
Met die informatie moet je iets doen, tenzij je vindt dat het niet veel uitmaakt
en je wilt afwachten waar de verkleining van het pachtareaal toe leidt. In
dat geval houdt de Pachtwet vanzelf op te bestaan, omdat er gewoon geen grond
meer is om te verpachten.Die theorie hanteer ik niet. Omdat ik vind dat je wel degelijk wat moet
doen, heb ik heel serieus naar de voorstellen van de commissie-Leemhuis gekeken.
Die stelde dat je de Pachtwet drastisch moet aanpassen als je het pachtareaal
in Nederland overeind wilt houden ten behoeve van het landbouwbeleid; het
draait immers om de beschikbaarheid van landbouwgronden. Met de wijze waarop
het nu is geregeld, kom je niet verder. Tegelijkertijd vindt de commissie
dat de pacht wel moet blijven en dat het dan ook een taak van de overheid
is om partijen te begeleiden naar de eigen verantwoordelijkheid. De commissie
heeft vrij helder geanalyseerd dat je de pachter niet meer, zoals 50 jaar
geleden, enorm afhankelijk van de verpachter kunt laten zijn. Emancipatie
heeft ook in dit opzicht de afgelopen jaren haar werk gedaan. De partijen
zitten daardoor in een volwassen sfeer aan de onderhandelingstafel.De essentie van de analyse van de commissie is dat je, uitgaande van de
gelijkwaardigheid van de positie van pachter en verpachter, kunt overgaan
tot een vergaande liberalisering van het pachtstelsel. Die liberalisering
kan zo ver gaan, dat er eigenlijk geen dwingendrechtelijke voorschriften meer
nodig zijn. De paar die resteren, zouden in het Burgerlijk Wetboek geregeld
kunnen worden. Verder kan het stelsel een onderdeel van het algemeen overeenkomstenrecht
worden met een paar elementen die conform de Huurwet en de huurrechten vastgelegd
worden.MevrouwVan Gent(GroenLinks)Emancipatie en gelijkwaardigheid spreken mij natuurlijk heel erg aan,
maar dan wil ik wel graag dat daarvoor bewijzen geleverd worden. Dat doet
u eigenlijk niet. De pachter is voor zijn bedrijfsvoering en vaak ook voor
de huisvesting afhankelijk van de verpachter. Omdat de pachter zo een afhankelijke
positie inneemt, kan niet van gelijkwaardigheid worden gesproken.MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)In het verleden van de Pachtwet is hierover veel jurisprudentie gevormd
en zijn er veel rechtszaken over gevoerd. Denkt de staatssecretaris dat het
in de toekomst beter zal zijn, mede gezien de rechten van de pachter?StaatssecretarisFaberIk schets de analyse van de Commissie pachtbeleid. Ik heb gezegd dat ik
het daarmee eens ben. Een heel belangrijke constatering van de commissie is
dat de posities van de pachter en de verpachter gelijkwaardig zijn geworden,
omdat de emancipatie haar werk heeft gedaan. Daarom is de commissie met een
voorstel tot liberalisering gekomen. Daar was ik gebleven. Ik wil vervolgens
uitleggen waarom het kabinetsstandpunt afwijkt van het rapport van de commissie-Leemhuis.
Dat heeft precies te maken met de opmerking van mevrouw Van Gent. Ik ben er
namelijk niet van overtuigd dat pachter en verpachter te allen tijde zo'n
gelijkwaardige positie hebben. Ik veel gevallen is dat wel waar, maar waar
de pachter voor zijn bedrijfsuitoefening volkomen afhankelijk is van de verpachter
is dat niet het geval. Je kunt daar niet zo ver liberaliseren als de commissie-Leemhuis
wil. Op het punt van de bedrijfsafhankelijke positie waarin een pachter kan
zitten – ik heb dat de bedrijfspacht genoemd – moet je wel dwingendrechtelijke
regelingen opnemen.Ik ga dus ook uit van de uitbreiding van het pachtareaal en wil er in
elk geval voor zorgen dat zij niet inkrimpt. Zoals ik ook uit de analyse van
de commissie-Leemhuis haal, zijn er wel degelijk redenen om de flexibiliteit
te bevorderen en meer maatwerk te realiseren bij pachtovereenkomsten. De ongewenste
gevolgen van deregulering wil ik beperken. Bovendien moet er een adequaat
overgangsrecht komen. Ik onderschrijf dus de analyse van de commissie-Leemhuis.
Wij kunnen veel soorten pacht overbrengen naar dat deel van het overeenkomstenrecht
in het Burgerlijk Wetboek waarin er algemene regels voor gesteld kunnen worden.
Maar voor de situatie waarin de pachter afhankelijk is van de verpachter voor
zijn bedrijfsuitoefening, heb ik het fenomeen bedrijfspacht in het leven geroepen.
Daarvoor moet echter een aantal nadere dwingendrechtelijke regels worden getroffen.In het kader van de hoofdlijnen ga ik even in op de algemene regels voor
pacht. Ik zeg uitdrukkelijk dat het melioratierecht daar een van de onderdelen
van is, zoals ook in de brief staat. Zowel de heer Geluk als de heer Van der
Vlies heeft daarom gevraagd. Uiteraard moet de verpachter aan het einde van
de pacht aan de pachter een billijke vergoeding geven voor de verbeteringen
die de pachter aan het gepachte heeft aangebracht. Het maakt niet uit of het
bedrijfspacht betreft of niet; in alle gevallen zal het geregeld moeten worden.
Wat mij betreft, wordt dat ook zo opgenomen.Voor de bedrijfspacht zal er geen indeplaatsstelling meer zijn. Er is
een dringende behoefte om te liberaliseren en te zorgen dat er flexibilisering
is. Evenals degenen die er iets over hebben gezegd, vond ik de indeplaatsstelling,
het verschijnsel dat je om redenen van bloedverwantschap in een bepaalde lijn
tot in lengte van jaren, van generatie op generatie, het recht hebt om iemand
in jouw plaats te stellen, niet meer van deze tijd. Er is een voorbeeld bekend
van een neef uit Amerika die ineens overkwam om zich in de plaats van de pachter
te laten stellen. De pachter vond het ook wel aardig en de verpachter had
het nakijken. Het is absoluut niet meer van deze tijd om het op die manier
te regelen om de doodeenvoudige reden dat je een bloedverwantschap hebt. De
verpachter heeft hierdoor namelijk voor onbepaalde tijd geen zeggenschap over
zijn land. Dit gebrek aan flexibiliteit bleek een van de grootste knelpunten
te zijn in de huidige Pachtwet, zodat het ook niet meer aan de orde mag zijn.MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Kunt u met betrekking tot die indeplaatsstelling iets meer zeggen over
de zekerheid voor de opvolger die goede bedoelingen heeft? Ik heb gevraagd
of u iets wilde zeggen over artikel 49 van de Pachtwet. Ook anderen hebben
iets daarover gezegd, zodat ik niet de enige ben. Prof. Snijders heeft ook
zijn zorg uitgesproken. Hoe weten wij nu zeker dat uw ongetwijfeld goede bedoelingen
uitkomen?StaatssecretarisFaberVolgens de regeling die is voorgesteld in de brief maar die nog moet worden
vertaald in een wetsvoorstel, geldt de indeplaatsstelling nog een keer voor
degenen die op dit moment een pachtovereenkomst hebben en die in de periode
van het overgangsrecht, de genoemde twaalf jaar, een goedwillende en daarvoor
opgeleide opvolger hebben die de afgelopen jaren niet alleen verwachtingen
gewekt heeft maar die er ook aan beantwoord heeft. Iemand die momenteel een
pachtovereenkomst heeft en daarmee straks onder de bedrijfspacht valt, heeft
dus het recht om in die periode, in de komende periode en zelfs in de periode
daarna nog één keer de indeplaatsstellingsregeling toe te passen.Met de organisaties heb ik daar uitgebreid over gesproken, want een van
de grote problemen bij zowel de landbouworganisaties als de pachtersbond bleek
het volgende. Als je een vrij kort overgangsrecht creëert, heb je kans
dat zonen of dochters zich nu aan het warmlopen zijn voor het overnemen van
een bedrijf – hoewel zij zich dat in een aantal gevallen nog niet eens
goed bewust zijn – terwijl te verwachten is dat zij aan het einde van
het overgangsrecht nog niet de opleiding zullen hebben afgerond. Het kan zijn
dat de huidige pachter er in ieder geval zelf op rekent dat zijn zoon of dochter
het bedrijf zal gaan overnemen en zijn of haar opleiding daar ook op is gericht,
hoewel de overname dus nog niet helemaal zeker is. Ofschoon de zoon of dochter
er dus nog voor kan kiezen om bijvoorbeeld fietsenmaker te worden, wil de
pachter het recht als zodanig desondanks wel vastleggen. In dat geval zal
nog één keer de indeplaatsstelling worden toegepast. Dat lijkt
mij heel helder.De heer Geluk vroeg hoe lang dat nog gevolgen heeft. Ieder weet vanaf
heden heel goed hoe de nieuwe wet er uitziet en kan er bij zijn of haar beroepskeuze
rekening mee houden. Daarin onderscheidt deze keuze zich niet van andere keuzes
om een bepaald beroep uit te gaan oefenen. Wegens de huidige gewekte verwachtingen,
de manier waarop er op dit moment naar gekeken wordt, vind ik dat de indeplaatsstelling,
voorzover het een overgang naar de bedrijfspacht betreft, nog één
keer mogelijk moet zijn. Daarna weet eenieder echter waar hij aan toe is en
kan hij er rekening mee houden.De heerPoppe(SP)Waarom wil de staatssecretaris het nu op deze manier doen? Het betreft
nu een heel lange termijn, ver over het graf van zelfs de komende kabinetten
heen. Waarom kijkt de staatssecretaris zo ver vooruit? Waarom houdt zij niet
aan de huidige regeling vast en legt zij zich erbij neer dat in de toekomst
alles kan veranderen? Waarom biedt zij rechtszekerheid voor een eerstvolgende
generatie, maar daarna niet meer? Dat hoeven wij nu toch niet te zeggen? Ik
vind het nergens op slaan.StaatssecretarisFaberWat is dan het omgekeerde? Wat stelt u voor? Zou u het helemaal niet willen
doen?De heerPoppe(SP)Neen, ik ben van mening dat wij aan het overgangsrecht moeten
vasthouden. Als dat in de toekomst moet veranderen, zien de toekomstige generaties
politici dat wel. Wij hoeven nu toch niet te beslissen voor over 20, 25 of
30 jaar? Daar komt het op neer.StaatssecretarisFaberDaar moet je wel over beslissen. De reden daarvoor bleek mij heel helder
uit de gesprekken die ik tijdens de voorbereiding van het kabinetsstandpunt
over de toekomst van de pacht heb gevoerd. Organisaties zoals LTO en de pachtersbond
zeiden ook in te zien dat er een liberalisering van de pacht moet komen, maar
dat zij een reëel probleem zien voor mensen die zich aan het warmlopen
zijn om het bedrijf over te nemen, als de indeplaatsstelling vervalt. Daarom
wil ik dat regelen. Als je niet tegelijkertijd zegt dat het op een gegeven
moment afgelopen is met de indeplaatsstelling, moet je keer op keer –
over 10 jaar, over 20 jaar en zelfs over 100 jaar – de discussie voeren,
omdat je wederom niet gezegd hebt hoe je het in de toekomst wilt regelen.
Dat lijkt mij een heel slechte zaak. Je moet dus heel helder zeggen hoe je
het in de toekomst wilt hebben en daarbij moet je een heel helder overgangsrecht
creëren. Nogmaals, je moet degenen die zich aan het ontwikkelen zijn
om het bedrijf over te nemen, daartoe nog één keer de mogelijkheid
bieden.Voorzitter. Ik heb in hoofdlijn gekozen voor liberaliseren waar het kan
en reguleren waar het nog steeds nodig is. Dan kom ik bij het fenomeen bedrijfspacht.
Ik heb dat heel bewust bedrijfspacht en geen hoevepacht genoemd, want dat
laatste zou met oog op de huidige Pachtwet verwarrend kunnen zijn. Vervolgens
is de vraag waarom als grens voor pachtafhankelijkheid gekozen is voor een
pacht van minimaal 25% van het bedrijfsoppervlak en ten minste 3 ha. Dat is
niet willekeurig. Ik ben uitgegaan van de weging tussen de wil tot liberalisering
en de wil om een aantal zaken toch te regelen. Ik wil namelijk iets bieden
aan mensen van wie ik vind dat ze afhankelijk zijn en daarom niet gelijkwaardig
tegenover de verpachter staan. Dat is een weging. Dat is het op de balans
leggen van de verschillende uitgangspunten. Er zijn verschillende ideeën
voor ontwikkeld. De grens van pachtafhankelijkheid komt dus te liggen bij 25% van het bedrijfsoppervlak
van de pachter. Dat is allemaal doorgerekend. Van het huidige areaal reguliere
pacht zal daardoor 74% komen te vallen onder de definitie "bedrijfspacht".
Dat is een forse omvang. Men zou mij kunnen tegenwerpen dat ik toch niet zo
heel sterk aan het liberaliseren ben. Ik zorg echter voor flexibiliteit bij
de andere pachtvormen. Ik heb bovendien een aantal voorstellen voor liberalisering
binnen de bedrijfspacht gedaan, namelijk het afschaffen van de indeplaatsstelling
en het ontbreken van een prijsbeheersingsmechanisme. In mijn redenering is
de bescherming van de bedrijfspacht niet effectief als er een te hoog percentage
gehanteerd wordt en wordt er bij een te laag percentage geen liberalisering
gerealiseerd. Het is dus een weging van argumenten geweest die tot een gulden
middenweg heeft geleid. Ik kan dat niet goed wetenschappelijk onderbouwen
en ik heb er geen berekeningen op losgelaten, omdat het een politieke keuze
is voor een middenweg tussen liberalisering en regulering. Als de Kamer van
mening is dat er een andere politieke keuze gemaakt moet worden, dan moet
zij er een politieke reactie op geven. Eerlijk gezegd denk ik dat het niet
verstandig is om dit nog weer eens tot zoveel cijfers achter de komma na te
rekenen. Wat je hiermee realiseert, is heel helder. Dat moet het uitgangspunt
zijn.De heer Geluk vraagt hoe het zit met een pachter die afhankelijk is van
verschillende contracten, bijvoorbeeld vijf, die elk op 20% van zijn bedrijf
betrekking hebben. Wat mij betreft, zou hij niet onder de definitie van bedrijfspacht
moeten vallen. Pachtafhankelijkheid heeft te maken met afhankelijkheid van
één verpachter. Tegen die afhankelijkheid moet iets gerealiseerd
worden. Wanneer je in alle vrijheid met meer mensen een contract kunt sluiten,
zoals binnen ons vrije contracten- en overeenkomstenrecht mogelijk is, ben
je dus niet afhankelijk. Als je van vijf verpachters pacht, heb je kennelijk
die vrijheid gehad en val je onder de analyse van de commissie-Leemhuis. Volgens
die analyse is er wel degelijk gelijkwaardigheid ontstaan tussen verpachter
en pachter en moet die pacht dus niet onder de bedrijfspacht vallen. Dit temeer,
daar het absoluut onwaarschijnlijk is dat alle vijf de pachtovereenkomsten
gelijktijdig moeten worden verlengd, zoals de heer Geluk zelf al aangaf. Je
kunt daarmee niet volhouden dat je volkomen afhankelijk bent van die ene verpachter
voor de uitoefening van je bedrijf. Daarom moet iedere pachtovereenkomst op
zichzelf beoordeeld worden op pachtafhankelijkheid. Het kan zijn dat er een
onder valt, maar ook dat ze er geen van alle onder vallen; dat valt volgens
mij onder de definitie van pacht in zijn algemeenheid en niet onder mijn definitie
van bedrijfspacht.De heer Geluk heeft gevraagd of ik bereid ben losse pacht uit te breiden
met de mogelijkheid van langjarige contracten, onafhankelijk van de oppervlakte,
waarbij het recht op bedrijfspacht in die vrijwillige overeenkomst kan worden
uitgesloten. Het onderscheid dat in het kabinetsstandpunt is gemaakt ten opzichte
van de voorstellen van de commissie-Leemhuis, is dat bedrijfspacht volgens
het kabinet echt een dwingendrechtelijk stelsel wordt, hoewel liberaler dan
het nu in de Pachtwet staat. De heer Geluk stelt in feite voor dat partijen
daar naar keuze van kunnen afwijken, maar dan heeft het natuurlijk weinig
zin om een dwingendrechtelijk stelsel in te voeren. Je zegt dan namelijk dat
je vindt dat het op een bepaalde manier moet, terwijl men er tegelijkertijd
ook van kan afwijken. Dat lijkt mij niet verstandig en het lijkt mij ook geen
recht doen aan wat je wilt, namelijk het beschermen van een aantal mensen.
Ik zie wel het punt dat de heer Geluk aanroert. Ik wil dat niet voor het totaal
van het pakket, maar wel voor bepaalde elementen regelen. Ik wil voorstellen
om in de wet te regelen dat bepalingen van het dwingend recht voor de bedrijfspacht
op verzoek van beide partijen door de rechter buiten beschouwing kunnen worden
gelaten als de belangen van de pachter daardoor niet worden geschaad. Te denken
valt aan een situatie waarin het pachtcontract als bedrijfspacht onder het
dwingendrechtelijk stelsel valt, terwijl de pachter tegelijkertijd van diezelfde
verpachter tijdelijk een ander stuk land wil pachten, bijvoorbeeld voor teeltpacht.
In de normale situatie zou dat onder de bedrijfspacht komen te vallen, want
als je de mogelijkheid biedt om het allemaal op te knippen, roep je misschien
frauduleuze handelingen op. Dat is niet de bedoeling. Ook vanuit de belangen
van de pachter gezien, is het wellicht toch verstandig om die teeltpacht onder
een los pachtcontract te laten vallen. Je zou voor het extra land dus een
tijdelijke overeenkomst kunnen sluiten. Dit is een voorbeeld waarin pachter
en verpachter binnen een bedrijfspacht naar de rechter kunnen stappen met
het voorstel om een onderdeel erbuiten te laten vallen. Ik stel voor om er
op die manier mee om te gaan.De heer Geluk vroeg of de regering nader kan aangeven of de bedrijfspacht
ook echt alleen wordt ingeroepen wanneer de pachter zijn hoofdberoep heeft
in de sectoren waar het over gaat. Er zijn in dit verband natuurlijk wel eens
voorbeelden genoemd, die de Kamer ook kent. Mensen die riant in het buitengebied
wonen, een goede baan in het westen van het land hebben en toch een behoorlijk
areaal pachten voor de leuke dingen in het leven, mogen niet onder de bedrijfspacht
vallen. De regering heeft daar heel serieus naar gekeken en zij vindt inderdaad
dat dit niet mag. De pachtafhankelijkheid hangt af van zowel de definitie
die ik heb gegeven, als van het hoofdberoep. Dit is een van de vele punten
die nog uitgewerkt moeten worden. De uitwerking komt in het uiteindelijke
wetsvoorstel want daarin moeten wij klip en klaar definiëren wanneer
een pachtcontract onder de bedrijfspacht valt. Alle voorbeelden die de heer
Geluk heeft genoemd zijn zeer interessant, maar ik kan daar op dit moment
heel weinig antwoorden op geven, want in de brief van het kabinet heb ik slechts
de hoofdlijn van denken willen aangeven. In het wetsvoorstel zal ik uiteraard
een aantal zaken uitwerken. In de memorie van toelichting zal dan worden uitgelegd
waarom naar het één wel is gekeken en naar het ander niet.Dat is ook een antwoord op de vraag van mevrouw Schreijer over boeren
die bijvoorbeeld gedeeltelijk arbeidsongeschikt worden. Zij vroeg of voor
hen ook een bijzondere regeling moet worden getroffen. Voor mij valt dat in
wezen binnen dezelfde categorie van vragen over wat een hoofdberoep is, hoe
het eruitziet, hoe je het kunt definiëren in de wet en wat er wel en
niet onder valt. De heren Waalkens en Geluk hebben gevraagd waarom de regering niet voorstelt
om in het dwingendrechtelijk stelsel van de bedrijfspacht ook een prijsbeheersingsmechanisme
in te bouwen. Ik ben bang dat ik in herhaling val, want het gaat iedere keer
om hetzelfde punt: de balans tussen liberalisering en regulering. Om de pacht
als instrument voor de landbouw te kunnen behouden is het liberaliseren van
de pacht het uitgangspunt geweest. Met de door ons voorgestelde manier om
dat in de wet te regelen, is een prijsbeleid niet meer nodig. Het werkelijk
belang van de pachter is de bedrijfscontinuïteit. Die wordt gewaarborgd
door het continuatierecht bij bedrijfspacht. Er wordt geregeld dat de pachter
de rechter om een oordeel kan vragen als hij bij verlenging van de overeenkomst
de prijs te hoog vindt. Om die reden heb je geen prijsbeleid nodig.De pachter heeft bovendien geen bescherming nodig als de overeenkomst
voor de eerste keer wordt aangegaan. Ik ben het wat dat betreft eens met de
analyse van de Commissie pachtbeleid, die stelt dat niemand verplicht is om
een overeenkomst aan te gaan, dus ook een pachter niet. Hij kan afwegen of
de pacht voor hem de prijs waard is. Is dat niet het geval, dan gaat hij de
overeenkomst niet aan. Is dat wel het geval, dan doet hij dat willens en wetens,
door niemand gedwongen en geheel vrij.Alleen in het geval van een verlenging van de overeenkomst waarin de pachter
voor zijn bedrijfsvoering afhankelijk is van de pacht, geldt het regime van
de bedrijfsafhankelijkheid en dus de bedrijfspacht. Daarmee is geregeld dat
je onder het dwingendrechtelijk systeem valt en daarom naar de rechter kunt
stappen als de verpachter ineens te veel vraagt. De rechter zal de prijs vervolgens
naar billijkheid en redelijkheid bepalen. Uiteraard hangt die ook af van de
marktwaarde. Mevrouw Schreijer vroeg of ik meer kon vertellen over de billijkheid
en redelijkheid. Er zijn handboeken over volgeschreven. Bovendien is er inmiddels
zoveel jurisprudentie over dat wel bekend is hoe de rechter daarmee omgaat.
Om die reden ben ik van mening dat een extra bescherming voor pachters niet
nodig is bij het nader reguleren van een prijsbeleid. Ik kan het niet helemaal
hard maken, maar een prijsbeleid zou zelfs contraproductief kunnen werken
ten aanzien van wat wij willen bereiken: vergroting van het pachtareaal.De heer Van der Vlies stelde voor om de pachtprijs te koppelen aan de
bruto-opbrengst over een aantal jaren en vroeg of het LEI hiernaar nader onderzoek
zou kunnen doen. Ik vind dat geen goede suggestie. Het afhankelijk maken van
de pachtprijs van bepaalde opbrengsten betekent in wezen een terugkeer naar
het middeleeuwse tiendensysteem. Dat lijkt mij echt niet meer van deze tijd.
Bovendien zijn de opbrengsten afhankelijk van meerdere factoren. Ik laat dit
dus niet nader onderzoeken, mede vanwege het heldere kabinetsstandpunt dat
een prijsbeleid geen onderdeel van het bedrijfspachtsysteem behoeft te zijn.De heer Geluk vond de gang van zaken tijdens het overgangsrecht onduidelijk,
omdat er ten tijde van dat overgangsrecht nog steeds sprake zou zijn van een
pachtnormenbesluit. Het is absoluut de bedoeling dat gedurende het overgangsrecht –
de twaalf jaar dat de situatie blijft zoals zij is – het pachtnormenbesluit
van toepassing blijft op de contracten die zijn afgesloten onder de Pachtwet.
Dat kan gewoon niet anders. Ik vind dat zelf evenwel niet onduidelijk, omdat
het stelsel heel helder is. Ik geef toe dat ik de manier waarop de Kamer daarmee
omging niet heb omarmd. Sterker nog, ik heb de aanneming van alle moties over
dit onderwerp ontraden, omdat ik het reëel vond om de prijs wat te verhogen.
Het is het recht van de Kamer om vervolgens te zeggen dat zij dat anders wil.
Ik vind het evenwel merkwaardig dat de heer Geluk, als Kamerlid, zegt dat
de Kamer wel eens rare besluiten neemt en dat een en ander daarom niet meer
aan de Kamer moet worden overgelaten. Dat gaat mij wat te ver, want dan kan
ik ook nog wel wat voorbeelden geven.De heerGeluk(VVD)Geldt de 2%-norm dan ook nog?De voorzitter:Wij zouden niet meer interrumperen.StaatssecretarisFaberEr wordt uitgegaan van afspraken die wij daarin met elkaar hebben gemaakt.
Ik neem aan dat de regering iedere keer met een consistent voorstel
komt, waarna het aan de Kamer is om daar een consistent antwoord op te geven.
Een en ander loopt inderdaad een tijdje naast elkaar. Net als bij ieder overgangsrecht
zal dat enige tijd duren.De heerPoppe(SP)Mag ik een voorstel van orde doen?De voorzitter:Nee, dat kan niet.De heerPoppe(SP)Een voorstel van orde mag altijd! Het spijt mij, voorzitter, maar dat
staat in het Reglement van orde. Wij hebben veel tijd uitgetrokken voor dit
onderwerp en er zijn een aantal punten waarover ik vragen wil stellen. De
staatssecretaris kan die mijns inziens meteen beantwoorden. Anders moeten
wij allemaal onze vragen opsparen, als gevolg waarvan de staatssecretaris
dan ook weer moet terugschakelen, waardoor het een dooie boel gaat worden.
Ik begrijp niet waarom het nu allemaal zo strak moet.De voorzitter:U weet dat ik bijna nooit strak ben. Nu ben ik dat wel, omdat ik u in
eerste termijn heel veel gelegenheid heb gegeven om uw verhaal te doen. De
staatssecretaris heeft er nu recht op om goed te antwoorden. Als zij om de
anderhalve minuut wordt geïnterrumpeerd – want zo ging het aan
het begin, u hebt uzelf daarmee in de vinger gesneden – dan houd ik
de touwtjes nu even strak in handen. Zo kan er straks nog een tweede termijn
plaatsvinden. Als ik u uw gang had laten gaan, weet ik zeker dat u geen tweede
termijn had gehad. Dan had u dáárover gemopperd en dan hadden
wij als Kamer geen conclusies kunnen trekken.StaatssecretarisFaberVoorzitter. De Commissie pachtbeleid is gekomen met een overgangsrecht
van 25 jaar. Zij heeft hier erg mee geworsteld en zij heeft zelfs de gedachte
de revue laten passeren om de overgangstermijn op 40 jaar te stellen. De commissie
zag namelijk heel goed in dat zij met een zeer vergaand voorstel kwam, waardoor
de huidige strakke Pachtwet zou worden vervangen door een geheel geliberaliseerd
systeem. Dat was een van de redenen waarom ik nog eens heel kritisch naar
de voorstellen van de commissie heb gekeken, naast het feit dat een overgangsrecht
van 25 jaar al ontstellend lang is. De commissie heeft voor een dusdanig lange
termijn gekozen vanwege de ingrijpendheid van haar voorstel. Mijn eigen voorstel
is minder ingrijpend doordat de pachtafhankelijkheid wel dwingendrechtelijk
wordt geregeld en daarom is er alle reden om voor een kortere overgangsperiode
te kiezen. In die situatie is een periode van twaalf jaar naar mijn mening
heel reëel.Met name mevrouw Schreijer heeft gepleit voor een langere periode van
18 of 25 jaar met het argument dat dit strookt met de voorstellen van de commissie-Leemhuis.
Dat is zo, maar het ging daarbij wel om een voorstel waarin geheel anders
met de pacht wordt omgegaan dan in het kabinetsvoorstel. Dat moet in de overwegingen
worden betrokken. Dat heb ik gedaan en ik ben van mening dat ons voorstel
evenwichtig is. Het voorstel van het kabinet inzake de reguliere pachtovereenkomsten –
die als bedrijfspacht worden bestempeld – is in wezen gelijkwaardig
aan het voorstel van LTO dat mevrouw Schreijer aanhaalde. De uitwerking komt
op hetzelfde neer: op het omzetten van reguliere pachtovereenkomsten in losse
pacht kan binnen twaalf jaar voldoende worden geanticipeerd. De overige pachtovereenkomsten
worden omgezet in bedrijfspacht. Dat lijkt mij op zich geen reden om de termijn
te verlengen.Mevrouw Schreijer vroeg op welke wijze er in het nieuwe stelsel rekening
is gehouden met de productierechten en de quota. Dat is naar mijn mening een
wat merkwaardige vraag, omdat productierechten ook geen deel uitmaken van
de huidige Pachtwet. Productierechten zijn geregeld in de desbetreffende bijzondere
wetgevingen en in jurisprudentie en dat blijft zo. Ik zie werkelijk niet in
waarom productierechten in de nieuwe pachtwetgeving wel geregeld zouden moeten
worden. De productierechten worden door dit kabinetsstandpunt niet aangetast.Er is gevraagd of een toets op natuurpacht mogelijk blijft in het nieuwe
stelsel. Ik ben bang dat ik het probleem niet goed begrijp. Natuurpacht valt
straks óf onder de definitie van bedrijfspacht óf onder een
aantal algemene regelingen inzake pacht die in het Burgerlijk Wetboek worden
opgenomen. Ik weet natuurlijk ook dat er wel eens problemen zijn op het gebied
van natuur, maar ik zie niet goed in hoe zich dat verhoudt tot de problemen
die zijn genoemd met betrekking tot de natuurpacht. De uitgangspunten van
de natuurpacht die nu in de Pachtwet zijn geregeld, worden gehandhaafd in
het kabinetsstandpunt. De natuurdoelstellingen van het terrein kunnen ook
met pacht worden gerealiseerd. Er bestaan zelfs wat aanvullende beheersverplichtingen
die zijn opgesteld in een algemene regel. Dat systeem blijft overeind.Mevrouw Van Gent stelde voor om dwingendrechtelijk voor te schrijven dat
de pachter op een bepaalde manier met de grond moet omgaan, omdat er anders
reden is tot verpachting. Zij wil daartoe nogal wat clausules opnemen. Dat
gaat mij veel te ver. Afgezien van het feit dat zich dat in geen geval verhoudt
tot een verdergaande liberalisering, wat toch het uitgangspunt is van deze
exercitie, kunnen niet ineens allerlei dwingendrechtelijke bepalingen worden
opgenomen in het vrije overeenkomstenrecht. Natuurlijk moet men zich houden
aan datgene wat wij met elkaar willen bereiken en natuurlijk moet men zich
houden aan de wet. Het is evenwel een oneigenlijk gebruik van het instrument
pacht om vast te leggen dat een en ander moet gebeuren conform bepaalde afspraken
ten aanzien van de natuur. Het moge duidelijk zijn dat er met betrekking tot
natuur een aantal zaken moet worden geregeld en wij doen dat dan ook met de
daarvoor beschikbare instrumenten.De heer Geluk gaf in overweging het voorkeursrecht te passeren indien
de verpachter doorverkoopt aan een "veilige verpachter", die de grond niet
in eigen gebruik wil nemen. Dit zou volgens hem financiële problemen
bij de pachter voorkomen. De continuïteit voor de pachter wordt op die
wijze gegarandeerd, maar hij heeft dan niet meer de keuze om zelf te kopen
als hij de financiering wel kan rondkrijgen. Dat moet naar mijn mening voorop
worden gesteld. Als de pachter die keuze wel heeft, voegt het voorstel van
de heer Geluk weinig toe. Als de pachter de keus heeft om een reëel bod
aan te nemen of te verwerpen, dan verliest de verpachter slechts het recht
om aan een ander te verkopen voor een lagere prijs dan die hij de pachter
heeft geboden. Hij kan dan aan een ander verkopen, want ik neem
aan dat de pachter het aanbod op grond daarvan heeft verworpen. Dan geldt
de algemene regel dat koop geen pacht breekt. Wij hebben hiermee naar mijn
mening een sluitend stelsel gerealiseerd.De heer Poppe heeft nogal wat vragen gesteld over de gevolgen van de nieuwe
regels, onder meer voor biologische boeren. Dat is niet onderzocht en ik ben
dat ook niet van plan, want dat zou betekenen dat een aantal maatschappelijk
wenselijke fenomenen, zoals het groeien van het areaal van biologische boeren,
ineens gekoppeld wordt aan pacht. Die manier van denken vind ik niet terecht.
Veel gevolgen zijn inderdaad niet onderzocht, omdat het hierbij gaat om de
Pachtwet en niet meer dan dat. De Pachtwet is geen instrument om landbouwpolitiek
mee te bedrijven.De heer Poppe vroeg bovendien naar een overzicht van bezitters van pachtgronden.
Op bladzijde 26 van het rapport van de commissie-Leemhuis staat een helder
overzicht daarvan; de Kamer beschikt derhalve al geruime tijd over die gegevens.
De antwoorden op een aantal vragen van de heer Poppe zijn al beschikbaar;
de beantwoording van een aantal andere door hem gestelde vragen voegt niets
toe aan de onderbouwing van het standpunt van het kabinet. Dat standpunt is
in mijn ogen rijp voor een politieke besluitvorming en daarover gaat het hier
op dit moment.StaatssecretarisBosVoorzitter. Het doet mij per saldo genoegen dat er zo weinig aandacht
is besteed aan de brief van 16 oktober jl. en de daarin aangekondigde verkoopstop
van agrarische domeinen. Ik besteed dan ook niet te veel tijd aan de verdediging
van hetgeen in die brief wordt voorgesteld, omdat ik daarvoor veel steun proefde.
In de manier waarop er door sommigen over dat besluit is geschreven, kwam
enigszins het beeld naar voren dat de overheid ook daar partij zou kiezen
tegen de pachter en te zeer prioriteit zou verlenen aan het schatkistbelang.Eenzelfde sentiment stak af en toe de kop op in de discussie over de Pachtwet
en over de afwegingen die daarin zijn gemaakt ten aanzien van de rol van Domeinen.
Op zo'n moment verwelkom ik het verfrissende tegengeluid van de heer Ter Veer.
De werkelijkheid is namelijk heel anders. De leden van het kabinet zijn gezamenlijk
verantwoordelijk voor het tegelijkertijd afwegen van een aantal belangen,
waarin het schatkistbelang een volstrekt legitiem publiek belang is. Ook hebben
wij de verantwoordelijkheid om op een goede manier om te gaan met belastingmiddelen.
Wij hebben dus ook de verantwoordelijkheid om met betrekking tot staatseigendommen
en de verkoop en opbrengsten daarvan verstandige afwegingen te maken die in
het belang zijn van de belastingbetaler, al is het maar omdat dit geld in
het algemeen weer nodig is om andere zinnige dingen mee te doen.Het beeld dat af en toe uit de discussie oprijst van de zielige pachter
en de schatkist als grote boze beer waartegen die pachter beschermd zou moeten
worden, werp ik in ieder geval ver van mij. Onze afweging is geweest dat er
een legitiem schatkistbelang is en dat derhalve verantwoord moet worden omgaan
met de wijze waarop dit soort transacties worden gedaan, ook als de overheid
zelf eigenaar is van gronden. Tegelijkertijd moet rekening worden gehouden
met een diversiteit aan andere belangen, bijvoorbeeld op het gebied van de
ruimtelijke ordening, op het gebied van de realisatie van de ecologische hoofdstructuur
en op het gebied van een aantal zaken die mevrouw Faber heeft genoemd. Het
was overigens heel dom geweest als wij bij het nadenken over de Pachtwet en
de financiële gevolgen daarvan voor verpachters en verkopers van gronden
slechts waren uitgegaan van de positie van Domeinen en de positie van de rijksoverheid
als verpachter. Slechts 9% van het totale areaal aan pachtgrond is immers
in handen van domeinen en het zou niet verstandig zijn om wet- en regelgeving
alleen daarop af te stemmen en het belang van de overige 91% niet in de gaten
te houden.De heer Ter Veer heeft een aantal prangende vragen gesteld over de liberalisering.
Zijn wij daarin niet ver genoeg gegaan, mede in ogenschouw nemend wat dat
betekent voor de positie van de overheid als grondbezitter, de rol van Domeinen
en het effect hiervan op de schatkist? Dat denken wij niet. Naar onze mening
is er per saldo in ieder geval sprake van een verbetering ten opzichte van
hoe het was. Er treedt ook een vermindering van de pachtdruk op en dat heeft
een direct effect op te verwachten inkomsten, zij het slechts op termijn.
Er is derhalve een alleszins verantwoorde afweging gemaakt, waarbij alle belangen
die wij met elkaar hebben mee te nemen, op een ordentelijke manier aan de
orde zijn gekomen.Met dit type argumentatie wil ik ook de verwijten en zorgen benaderen
die in een aantal betogen naar voren zijn gebracht over de vraag of alle maatregelen
in en rondom de Pachtwet wel in dezelfde mate bijdragen tot het beleidsdoel:
de uitbreiding van het pachtareaal. Ik denk dan aan alles wat een rol speelt
in de fiscaliteit, zoals de forfaitaire vermogensrendementsheffing en de verkoopstop.
De uitbreiding van het pachtareaal is natuurlijk een hoofddoelstelling van
het beleid, maar de overheid heeft tegelijkertijd een aantal andere doelstellingen
en belangen af te wegen. Wij hebben geprobeerd met dit samenstel aan maatregelen
een verstandige balans te treffen.Met name de vertegenwoordigers van de fracties van het CDA en de VVD vroegen
zich af of de nieuwe Wet op de inkomstenbelasting en dan vooral de forfaitaire
vermogensrendementsheffing er toe zouden bijdragen dat het niet meer interessant
wordt om te verpachten. De wet zou daarmee haaks staan op een doelstelling
zoals de uitbreiding van het pachtareaal. Ik wil niet flauw doen, maar hun
fractiespecialisten op financieel gebied waren dat in ieder geval niet van
mening. Zij zijn anderhalf jaar geleden na uitvoerige discussie over alle
aspecten die hier zijn aangeroerd volkomen akkoord gegaan met de Wet op de
inkomstenbelasting. Dat kan ik mevrouw Van Gent en de heer Poppe niet verwijten,
maar wel alle overige aanwezigen. Alles wat door hen schriftelijk en mondeling
over dit onderwerp aan de orde is gesteld, is uitgebreid besproken en gewogen
en de conclusie was dat een en ander per saldo goed uitpakt. Het argument
dat destijds in die discussies naar voren is gebracht, ook door minister Zalm,
is dat grondeigenaren niet gek zijn. Uit het feit dat zo veel grondeigenaren
het prettig vinden om grondeigenaar te zijn, mag worden afgeleid dat het door
hen verwachte rendement op het grondeigendom hoger is dan de 2% waaraan hier
zo graag wordt gerefereerd. Dat heeft natuurlijk ook te maken
met het feit dat de grond in waarde stijgt.Ook wijs ik erop dat de oorspronkelijke motivering kan worden teruggevoerd
tot de redenering dat 4% van de waarde in het economisch verkeer ongeveer
gelijk staat aan 2% van de vrije verkeerswaarde. Dat was dus ook de 2% die
wij met elkaar hadden afgesproken in termen van pachtprijzen. Als wij vervolgens
voorstellen doen over pachtprijzen, bijvoorbeeld in de context van het pachtnormenbesluit,
krijgen wij van deze Kamer meteen een motie aan de broek dat het allemaal
wel wat minder mag zijn. Het is dus onterecht om ons te verwijten dat de 4%-norm
wat ver verwijderd is van de effectieve pachtprijsontwikkeling, omdat de Kamer
daaraan zelf bijdraagt met de moties die op dat punt zijn ingediend.Ook anderszins is er geen reden om te veronderstellen dat de voorstellen
zullen leiden tot pachtprijsopdrijving. Het uitgebreide overgangsrecht van
twaalf jaar en het tijdsbestek dat daaraan nog kan vastzitten, biedt een zodanig
langetermijnperspectief dat er uit hoofde daarvan niet veel invloed op de
pachtprijs is te verwachten. Overigens wordt een pachtprijs door verkoper
en koper gezamenlijk overeengekomen. De pachtprijs kan zich niet autonoom
in een bepaalde richting bewegen, omdat een verpachter nooit een hogere pachtprijs
kan krijgen dan een pachter uiteindelijk bereid is aan hem te betalen. Ook
daarbij leveren diverse factoren dus een alleszins redelijk evenwicht op.Ik ben het ook niet eens met de stelling dat de positie van de grondbezitters
door de nieuwe Wet op de inkomstenbelasting verslechtert ten opzichte van
de oude Wet op de inkomstenbelasting. Onder de oude wet werden de reële
inkomsten voor een verpachter inderdaad in de heffing betrokken, maar zij
werden dan wel tegen het marginale tarief belast. Die tarieven konden oplopen
tot 60%. Daarnaast was er onder die oude wet nog sprake van een vermogensbelasting,
die er nu niet meer is. Dat samenstel van maatregelen is vervangen door de
box III-heffing, waar weliswaar een rendement van 4% is verondersteld, maar
waarover 30% wordt geheven. Per saldo is dus effectief sprake van een belastingdruk
van 1,2% en die cijfers in ogenschouw nemend, meen ik dat zich niet snel een
situatie zal voordoen waarin een verpachter erop inlevert. Als hij in de buurt
van die 2% blijft en een effectieve belastingdruk van 1,2% te verstouwen krijgt,
vloeit daaruit volgens mijn berekening nog steeds een positief saldo voor
de verpachter voort.Ligt dat anders op het moment dat de pachtprijs verandert? Dat werkt van
jaar tot jaar inderdaad anders uit. De gedachtegang achter die 4% in de box
III-heffing bij alle vormen van bezit is dat dit percentage, op lange termijn
bekeken, een alleszins redelijk gemiddelde is. Het percentage moet dus niet
worden aangepast op het moment dat het allemaal wat minder is, want dan moet
het ook worden aangepast in tijden dat het wat meer is en in het laatste geval
vind ik de Kamer vast en zeker niet aan mijn zijde.De heer Geluk maakte een opmerking over de waarderingsregels en de going-concernwaarde.
Wij hebben in de voorstellen inzake de successiewet, die deel uitmaakten van
het recente belastingplan, een meer generieke waarderingsregel geïntroduceerd
die is gebaseerd op de going-concernwaarde. Daarin valt dus echt rekening
te houden met zowel overrentabiliteit als onderrentabiliteit, met zowel situaties
van goodwill als situaties van badwill. Hierover is intensief overleg gevoerd
met belanghebbenden zoals LTO, hoewel dat niet betekent dat je het altijd
met elkaar eens wordt. Ik heb in het Kamerdebat toegezegd te bevorderen dat
de Belastingdienst in overleg met belanghebbenden tot praktische toepassingen
zal komen als het gaat om waardering en waarderingsregels.Er zijn vragen gesteld over de nota over landbouw en fiscaliteit, een
coproductie van de ministeries van LNV en Financiën. Ik moet met het
schaamrood op mijn kaken zeggen dat deze nota in de herfst naar de Kamer zou
komen. De herfst is evenwel over twee dagen voorbij. Wij maken de nieuwe afspraak
dat de nota in de postvakjes ligt voordat de Kamer van het kerstreces terugkomt.
Daarin staat overigens verder niets over pacht, omdat dat onderwerp hier afdoende
aan de orde is geweest. Ik zeg tegen de heer Ter Veer dat wel wordt ingegaan
op de vraag hoe de landbouwsector in fiscale zin is bedeeld en in hoeverre
dat afwijkt van de situatie van andere ondernemers. Gaat het beeld op van
de kerstboom met al die ballen ofwel is er sprake van fiscale faciliteiten
die niet in alle opzichten nuttig en noodzakelijk zijn? Er wordt dus ook aandacht
besteed aan de landbouwvrijstelling, uiteraard op buitengewoon afgewogen en
evenwichtige wijze, zoals men van ons gewend is.De fractie van GroenLinks heeft een hartverwarmend pleidooi gevoerd om
de opbrengsten van de verkoop van staatseigendommen af te storten op de staatsschuld.
Dat is misschien verrassend, maar in ieder geval consistent met de bijdrage
die de heer Vendrik in een ander debat heeft geleverd. Ik weet niet of dat
pleidooi in alle opzichten zo bedoeld was, maar in ieder geval werden er twijfels
geuit over middelenafspraken, voorzover die zouden bestaan, en werd de vraag
gesteld of departementen op de eigen begroting ontvangsten mogen blijven houden.
Wij moeten dat niet overdrijven. De belangrijkste afspraak over ontvangsten
vloeit voort uit de motie-Faber uit 1984, waardoor er 31 mln gulden aan ontvangsten
op de landbouwbegroting mocht blijven staan. Dit is inmiddels omgezet in een
structurele verhoging van de begroting met dat bedrag en dat mechanisme is
in dit geval dus niet meer in werking.Er bestaat echter nog wel een middelenafspraak – ik noem het gemakshalve
zo, hoewel het iets ingewikkelder ligt – uit 1995, waardoor pachtontvangsten
terecht kunnen komen op de landbouwbegroting. Het gaat dan in totaal om enkele
miljoenen guldens. Ik ben er niet van overtuigd dat dit onverstandig is. Een
voorbeeld zijn de middelenafspraken met betrekking tot de militaire oefenterreinen.
Dit soort afspraken is bedoeld om de departementen die het beheer voeren over
de gronden of het desbetreffende vastgoed een zekere stimulans te geven om
op een verstandige manier met het beheer om te gaan. Het mogen houden van
dit soort opbrengsten draagt waarschijnlijk bij aan de kwaliteit van het beheer.
Dat is in ieder geval in historisch opzicht één van de belangrijkste
redenen voor het bestaan van dit soort afspraken. Wij houden ons daar natuurlijk
mee bezig; er is veel in beweging rond de invoering van het nieuwe begrotingsstelsel
dat is gebaseerd op een integraal batenlastenstelsel. Ook is er een discussie
gaande over de rol van de Raad voor vastgoed rijksoverheid. Uit
de Kamer hebben ook wel eens geluiden geklonken over een rijksgrondbedrijf.
Deze materie is volop in beweging, maar wij moeten de oorspronkelijke en op
zijn minst nog gedeeltelijk valide redenen waarom dit soort zaken zijn ontstaan,
niet te snel buiten beeld brengen.Tweede termijn van de commissiesDe heerWaalkens(PvdA)Voorzitter. Het hoofdthema van de inbreng van de PvdA-fractie is dat wij
een politieke keuze hebben gemaakt voor een prijsbeheersingsmechanisme. Ik
begrijp uit het antwoord van het kabinet dat men daarop niet ingaat. Ik constateer
dan ook een verschil van opvatting tussen het kabinet en de PvdA-fractie over
de te maken keuze. Ik onderlijn dit niet om het verschil uit te vergroten,
maar om mijn onderliggende argumentatie nog eens te noemen. Met het kabinet
gaan wij ervan uit dat de gelijkwaardigheid van partijen de insteek moet zijn
om te komen tot een subtiele balans tussen de positie van de pachter en van
de verpachter. De politieke keuze voor het inbouwen van een prijsbeheersingsmechanisme
hebben wij verder onderlijnd met een voorstel tot het installeren van een
preventieve toetsing. De staatssecretaris is daarop niet ingegaan. Sterker
nog, zij heeft gezegd dat zij dat niet wenselijk acht. Ik vind dat jammer.Wij hebben ook onze politieke voorkeur uitgesproken voor additionele regels
met betrekking tot de installatie van de natuurpacht. Het gaat te kort door
de bocht om dat onder de losse pacht te regelen. Wij willen graag een natuurpacht
met additionele regels opgenomen zien in de wettekst, omdat wij vinden dat
je met betrekking tot de kwalificatie bij de bedrijfspacht moet voldoen aan
de agrarische beoordeling. In die zin willen wij de bredere kwalificatie van
het hoofdberoep boer niet van toepassing laten zijn op de natuurpacht. Bovendien
heb ik iets gezegd over de wenselijkheid om ten aanzien van het continuatierecht
andere regels vast te stellen dan bij de bedrijfspacht.Wij hebben weinig woorden gewijd aan het stopzetten van de verkoop van
domeingronden. De PvdA-fractie heeft ook geen verfrissend geluid daarover,
want wij zijn daar altijd zeer gereserveerd in geweest. Onze constante en
consistente inbreng is dat daar waar publieke functies en doelen moeten worden
gerealiseerd, de overheid posities moet houden. Wel vind ik dat wij met belangstelling
mogen uitzien naar de notitie over landbouw en fiscaliteit in verband met
de waarderingsgrondslag voor de vermogensrendementsheffing. De reactie van
het kabinet op het rapport van de commissie-Leemhuis en de wisseling van argumenten
die wij hebben gehad, zijn voor ons onvoldoende om zo door te gaan met de
behandeling ervan.De heerGeluk(VVD)Voorzitter. Ik dank de staatssecretarissen voor hun beantwoording.Het is belangrijk om het melioratierecht goed te omschrijven in de wet.
Staatssecretaris Faber heeft daar duidelijk gehoor aangegeven, waarvoor ik
haar dank. Zij heeft verder aangegeven de mogelijkheden voor losse pacht,
ongeacht de oppervlakte, waarbij rechten in een vrijwillige overeenkomst worden
vastgelegd, te willen opnemen in de regelgeving. Het wordt dan losgemaakt
van het dwingend recht. Datzelfde geldt voor bedrijfspacht, waar zich vergelijkbare
situaties kunnen voordoen.De staatssecretaris heeft aangegeven dat het passeren van het voorkeursrecht
voor bedrijfspacht bij veilige doorverkoop niets toevoegt en dat er al sprake
is van een sluitende regeling. De praktijk is echter anders. Er zijn pachters
die grond niet kunnen kopen omdat zij geen of onvoldoende geld hebben. Zij
zijn dan gedwongen om ervan af te zien, zodat men dat recht verliest. De pachter
was dan beter afgeweest als de grond was verkocht aan een "veilige verpachter".
Anders loopt hij het risico zijn grond kwijt te raken in het geval dat de
verpachter de grond verkoopt aan bijvoorbeeld een omliggende boer die veel
meer kan betalen voor de grond. Er blijkt in de praktijk overeenstemming te
zijn dat het passeren van het voorkeursrecht bij verkoop aan een "veilige
verpachter" een goede zaak zou zijn. Ik wil de staatssecretaris dus aanbevelen,
er nog eens nadrukkelijk naar te kijken.Helaas wil de staatssecretaris mijn voorstel ter beoordeling van de pachtafhankelijkheid
van pachters die van meerdere pachtheren pachten, de 5 keer 20%, niet accepteren.
Dat geeft ons te denken en ik wil daarover nog nader met mijn fractie overleggen.
Dit geldt ook voor de pachtprijs, waarbij ik heb voorgesteld te komen tot
een systeem op basis van een mix van de pachtprijs voor losse grond en de
going-concernwaarde. Ik ben bang dat wij het kabinet hierbij niet kunnen volgen
en ik proef een meerderheid in de Kamer die er ook zo over denkt.De staatssecretaris heeft nog niet geantwoord op mijn vraag over het instellen
van een registratiekamer in plaats van de grondkamer.MevrouwSchreijer-Pierik(CDA)Voorzitter. Het antwoord van de staatssecretaris ten aanzien van prijsvorming
en prijsbeheersing vind ik persoonlijk bijzonder triest. Er zijn heel veel
handboeken en veel rechters hebben zich erover gebogen en zullen dat in de
toekomst ook doen. De prijs is heel belangrijk in het kader van het opbrengend
vermogen en de middeling over een aantal jaren. Ik vraag indringend om daar
nog eens naar te kijken, omdat anders heel veel rechters en advocaten dat
in de toekomst zullen doen. Dat is toch niet de bedoeling.De staatssecretaris heeft het sociale hoofdberoep in verband met IOAZ
en Bpz een beetje makkelijk afgedaan. Ik vind dat daarnaar extra moet worden
gekeken. Ook zijn omringende landen niet in beschouwing genomen.Ik ben het niet eens met wat de staatssecretaris heeft gezegd over het
25%-criterium; zij laat de balans naar één kant doorslaan.De uitspraak van de staatssecretaris over productierechten en -quota is
gebaseerd op het verleden. Nu is er een andere situatie in verband met het
instellen van de mestquota. Het is niet makkelijk, door te gaan met de huidige
voorstellen.Tegen staatssecretaris Bos wil ik zeggen dat boeren die domeingronden
pachten niet zielig zijn. Het zijn ondernemers die in de jaren dertig naar
de polders zijn gehaald. Zij verwachten ook in de toekomst een betrouwbare
overheid en dat is terecht. Laat de staatssecretaris daar nog eens goed naar
kijken.Op het moment dat wij de nota over landbouw en fiscaliteit gaan behandelen,
zal ik de precieze woorden van mijn collega Jacob Reitsma erbij halen. Wij
hebben daarover namelijk een motie ingediend.De heerPoppe(SP)Voorzitter. Het was een kil, afstandelijk en kaal kantoorantwoord, wat
ik van de staatssecretaris van LNV heb gekregen. De staatssecretaris van Financiën
gaf een fiscaal antwoord, maar je kunt weinig anders van hem verwachten natuurlijk.StaatssecretarisBosIk neem aan dat de heer Poppe dat positief bedoelt.De heerPoppe(SP)Ik heb wel op één vraag geen antwoord van hem gekregen.
Die ging over de kredietwaardigheid van een bedrijf met losse pacht, waarin
de pachter in de bestaande vorm geen toekomst meer ziet. Is hij nog wel kredietwaardig
voor de bank als hij wil investeren in nieuwe stallen voor zijn dieren in
het kader van dierenwelzijn?Ten aanzien van mijn vraag over het bezit van pachtgronden heeft de staatssecretaris
verwezen naar het rapport-Leemhuis. Ik vroeg echter om de cijfers van nu en
niet die van vijf jaar geleden.Ik heb een vraag gesteld over onderzoek naar de gevolgen voor het landschapsbeheer.
De staatssecretaris heeft aangegeven dat slechts 26% tot de losse pacht zou
gaan behoren. Het zou kunnen dat dit juist in gebieden is met een kleine verkaveling
en dus met een bijzonder landschap. Die mensen gaan dan naar de knoppen. Het
boerenbedrijf valt dan uit die kavels weg, waardoor het landschap dat wij
willen behouden, verdwijnt. Ik had van deze secretaris een duidelijker en
betrokkener antwoord verwacht. Zij heeft het slechts over kille percentages,
terwijl het gaat over landschappen. Je moet het in de praktijk zien en aanvoelen,
zeker als staatssecretaris. Kennelijk doet zij dat echter niet en dat vind
ik doodzonde. Het antwoord deugt dus niet. Ik wil weten wat de gevolgen zijn
van deze verdergaande liberalisering door deze sociaal-democratische staatssecretaris
voor de toekomst van een groot aantal boeren. Daarop kan zij geen antwoord
geven. Als grond van kleinere kavels verkocht wordt, gaat het naar grootschalige
bedrijven. De gezinsbedrijven die wij een duurzame toekomst willen geven,
zullen dan wegvallen. Kortom, dit staat haaks op ander beleid waarvoor deze
staatssecretaris dient te staan. Ik vind het gek dat zij die link niet heeft
gelegd en doet alsof dit een aparte zaak is. Dank u wel, het is echt niks.De heerTer Veer(D66)Voorzitter. Ik dank de staatssecretarissen voor hun antwoorden. Voor de
duidelijkheid herhaal ik dat de D66-fractie was gecharmeerd van het rapport
van de commissie-Leemhuis. Sommigen vinden het radicaal, maar ik ben ervan
overtuigd dat met het volgen van het rapport de revolutie zeker niet uit zal
breken. Wij kunnen dit zeer goed met zijn allen mannen. De voorliggende kabinetsvoorstellen
vind ik geen liberalisering; 74% van een bepaald areaal blijft toch weer onder
nieuwe regelgeving vallen. Ik ben bang dat het hoofdberoep als dwingende voorwaarde
bij een van de bijzondere bepalingen, bij het uitwerken veel regelgeving en
geschillen zal geven. Het probleem van de natuurpacht wordt op deze manier
ook niet opgelost.Als wij, zoals de regering voorstelt, de pachtprijs vrijlaten, lijkt dat
tegemoet te komen aan hetgeen de commissie-Leemhuis wil. Er is echter sprake
van een schijnvrijheid. Als er zoveel details komen in het nieuwe pachtstelsel
is de pacht niet echt vrij en zullen er heel veel disputen komen. Dit zou
niet zo moeten zijn bij een overeenkomst tussen pachter en verpachter uit
eigen vrije keuze.De D66-fractie stemt in met het stopzetten van de verkoop van domeingronden.
Wij zouden er natuurlijk heel lange bespiegelingen aan kunnen wijden omdat
mijn fractie mede aanstichter was van de verkoop van domeingronden. Het is
merkwaardig dat je op zo'n detailonderwerp blijkbaar wel binnen korte tijd
van het een naar het ander kunt gaan en weer terug. De Pachtwet heeft echter
blijkbaar in het gunstigste geval een cyclus van 100 jaar nodig om tot zijn
einde te komen.MevrouwVan Gent(GroenLinks)Voorzitter. Het viel mij op dat staatssecretaris Faber heel vaak "verdergaande
liberalisering" in de mond nam. Dit gebeurde zo stevig dat ik het gevoel had
dat het was bedoeld om er zelf in te gaan geloven. Als punten van de Kamer
haar niet bevallen, heeft zij het over "verdergaande liberalisering"; als
dingen haar wel bevallen, hoor ik haar er niet over. Dat begint mij toch een
beetje te ergeren, met name op het punt van het duurzaam gebruik van de grond.
Ik vind dat juist deze staatssecretaris dat integraler zou moeten behandelen.
Het is uitermate teleurstellend dat zij dat niet doet.De staatssecretaris vindt het een fantastisch voorstel dat zij nog wel
even wil herhalen. De Kamer gehoord hebbende, zijn er nog veel problemen op
te lossen ten aanzien van dit voorstel. Mijn fractie ziet vooral nog problemen
bij het duurzaam ruimtegebruik en de indeplaatsstelling. Deze zouden beter
moeten worden bekeken. Ik wil verder nog een antwoord op mijn vraag over recreatieondernemingen
en kleine natuurorganisaties. De staatssecretaris is daarop niet ingegaan.
Dat geldt ook voor de vergelijking met het huurrecht. Ik wil daarop graag
de visie van het kabinet horen.Staatssecretaris Bos dacht volgens mij: ik begin met een wat technisch
verhaal, want dan kan mevrouw Van Gent het niet meer volgen. In het kader
van de nota over landbouw en fiscaliteit gaf hij aan met een afgewogen en
evenwichtig beleid te komen. Logisch, ik zou dat ook zeggen als ik op zijn
plaats zou zitten. Het beleid moet echter ook integraal en consequent zijn.
Staatssecretaris Bos weet natuurlijk ook dat zijn collega Remkes met een nota
is gekomen over het grondbeleid. Het gaat ook een rol spelen bij de Vijfde
nota. Ik vind dat daarbij een consequente lijn moet worden gehanteerd; dat
zou de staatssecretaris toch moeten aanspreken. Dingen lopen nu te veel door
elkaar heen. Bij de militaire oefenterreinen hebben wij al gezien dat verkoop
goed is voor de eigen begroting van een ministerie. Wij vinden principieel
dat je dat moet scheiden. De goede doelen die je wenst te realiseren, moet
je op een andere manier financieren.Bij de behandeling van de wetgeving zullen wij op dit alles uiteraard
terugkomen. Ik vraag mij wel af hoe staatssecretaris Faber dit nu verder gaat
aanpakken. Zij zal toch met een overzicht moeten komen. Weliswaar zegt zij
heel moedig dat zij hetgeen zij in de brief heeft geschreven in een wetsvoorstel
gaat uitwerken, maar ik vraag mij af of dat wel zo verstandig is. Ik voorzie
dan de nodige problemen bij de behandeling van de wet. Het is pas over een jaar, dus misschien denkt de staatssecretaris: dat zien wij dan wel
weer. Dat lijkt mij echter niet zo verstandig.Tweede termijn van de regeringStaatssecretarisFaberZoals de heer Waalkens zegt, heb ik uiteengezet waarom het kabinet er
niet voor heeft gekozen om in het stelsel van de bedrijfspacht een prijsbeheersingsmechanisme
op te nemen. Hij zegt dat hij daar om politieke redenen wel voor is. Dat is
absoluut zijn goed recht. Ik blijf echter van mening dat de manier waarop
de prijzen nu kunnen worden vastgesteld, vrij evenwichtig is. Dat gebeurt
namelijk volgens het vrijeovereenkomstenrecht met de mogelijkheid om bij een
verlenging van de overeenkomst de prijs voor te leggen aan de rechter, wat
conform het huurrecht is. Overigens is voor meer onderdelen vrij uitdrukkelijk
naar het huurrecht gekeken.Volgens mevrouw Van Gent heb ik vaak gesteld dat wij verregaand gaan liberaliseren.
Dat is zo helder als glas, want daar ging het namelijk allemaal om. Dat was
vastgelegd in het regeerakkoord. Bovendien was het onderzoeken van de mogelijkheid
om te liberaliseren de opdracht voor de Commissie pachtbeleid. Daarom moet
mevrouw Van Gent er niet verbaasd over zijn. Ik kan mij voorstellen dat zij
het er niet mee eens is, maar dat is een ander verhaal.MevrouwVan Gent(GroenLinks)Voor de helderheid zeg ik dat ik absoluut niet verbaasd was, want ik hoor
aan de andere kant van de tafel wel vaker dit soort woorden bezigen. Liberaliseren
is dan een doel op zich, zonder te kijken of het tot een zinvol beleid leidt.
Daar gaat het uiteindelijk natuurlijk om.StaatssecretarisFaberDeze regering heeft een regeerakkoord gesloten en is daarmee aan het regeren
gegaan. In dit akkoord staat uitdrukkelijk dat het pachtbeleid geliberaliseerd
zal worden. Dan is het toch geen wonder dat ik met een voorstel kom dat daar
recht aan doet en het vervolgens met die woorden in de Kamer uitleg? Als u
het daarmee niet eens bent, moet u dat zeggen en niet de woordkeus ter discussie
stellen.De heerPoppe(SP)Bent u sindsdien lid van de PvdA?StaatssecretarisFaberDat lijkt mij een heel nieuwe combinatie.Voorzitter. Ik ben inderdaad niet ingegaan op de opmerking van de heer
Waalkens dat hij zowel een prijsbeheersingsmechanisme wil als, gelet daarop,
een preventieve toetsing. Als ik zeg dat het kabinet niet heeft gekozen voor
een prijsbeheersingsmechanisme, is een preventieve toetsing ook niet aan de
orde. Mocht er wel weer zo'n mechanisme zijn, dan kan er ook weer gesproken
worden over een preventieve toetsing.Het kabinet schrijft in de brief uitdrukkelijk dat de mogelijkheid van
natuurpacht blijft bestaan. Het zal echter ofwel onder de losse pacht vallen
waarvoor geen dwingendrechtelijke voorschriften bestaan, ofwel onder de bedrijfspacht.
Met alle belangen die ik hecht aan goed beheer van natuur en landschap, zie
ik niet zo goed in waarom je dat in pachtovereenkomsten nader zou moeten regelen.
Dat moet je verder regelen in de voorwaarden die je in een aantal gevallen
uiteraard aan de pachtovereenkomst stelt. Op het moment dat je als verpachter
een pachtcontract aangaat dat natuur betreft, zorg je toch dat er ook natuurvoorwaarden
in zijn opgenomen? Dat is toch vrij helder? Ik begrijp niet goed wat daarover
nader geregeld zou moeten worden, naast wat je al in welke overeenkomst dan
ook kunt regelen omdat het recht van vrije overeenkomst bestaat. Misschien
is het goed als ik daar nog even iets over hoor, anders blijft het onduidelijk.De heerWaalkens(PvdA)Als het onder de bedrijfspacht gaat vallen, gelden de regelingen van de
bedrijfspacht ook voor de natuurpacht. Daarbij heb ik twee opmerkingen gemaakt.
In de eerste plaats moet je je kwalificeren voor het agrarisch grondgebruik
om toegelaten te worden tot de natuurpacht. In de tweede plaats is het continuatierecht
bij het agrarisch grondgebruik een groot goed, maar moet de verpachter, de
eigenaar van de terreinen, bij de natuurpacht de mogelijkheid hebben om dit
recht te beëindigen als de natuurdoelen niet gehaald worden. Er zouden
dan additionele maatregelen genomen moeten worden voor die categorie. Ik had de staatssecretaris ook gevraagd te onderzoeken met welk model
prijsbeheersingsmechanisme het beste rendement verkregen kan worden.StaatssecretarisFaberOp het prijsbeheersingsmechanisme ben ik uitgebreid ingegaan. Ik ben het
met de heer Waalkens eens dat wij elementen van de natuurpacht in relatie
tot het hoofdberoep nader moeten bekijken, als de natuurpacht onder de bedrijfspacht
valt. Als de natuurpacht niet meer het hoofdberoep is, wat is dat dan wel?
Brengt dit geen schade toe aan de natuurpacht? Ik zeg de heer Waalkens graag
toe dat dit punt meegenomen zal worden in de voorbereiding op het wetsvoorstel.De vraag van de heer Geluk over het voorkeursrecht en wat er in de praktijk
gebeurt bij het zogeheten "zoeken naar een veilige verpachter", zoals ik het
maar noem, bekijk ik nog een keer nader. Ik kan mij echter niet goed voorstellen
wat je daarvan wettelijk moet regelen, omdat de wet daar volgens mij geen
belemmering voor opwerpt. Als dat wel zo is, moeten wij het bekijken. Ik zal
het benoemen en toelichten wanneer het aan de orde is.De hoofdtaak van de grondkamers is niet registreren, maar het toetsen
van de pachtovereenkomsten. Die taak komt dus te vervallen. Ik zal bij de
aanpassingswetgeving wel aandacht geven aan de vraag in welk verband er behoefte
bestaat aan een registratie van pachtovereenkomsten en, zo ja, op welke wijze.
Ik ben er nog niet van overtuigd dat de Grondkamers om die reden moeten blijven
bestaan. Wellicht kan het ook op een andere manier.Mevrouw Schreijer heeft verteld waarom zij het er allemaal niet mee eens
is. Ik heb niet het idee dat zij nog nadere vragen had, behalve het verzoek
om een overzicht in de omliggende landen. Ik geloof dat er maar weinig landen
zijn die een pachtstelsel kennen. In elk geval Engeland, maar daar heb ik
de Kamer een aantal voorbeelden van gegeven. Als het in andere ons omringende
landen niet aan de orde is, is het ook lastig om er een overzicht van te geven.
Ik heb niet het idee dat de manier waarop wij het hier hebben gerealiseerd,
tegen Europees recht indruist, noch dat de Europese Commissie er grote problemen
mee heeft. Mevrouw Van Gent heeft gevraagd naar de positie van recreatieondernemers
en andersoortige grondgebruikers. Nogmaals, het pachtstelsel, dat wij al jaar
en dag hebben, is vooral bedoeld voor het landbouwkundig gebruik van de grond.
Omdat de natuurpacht vaak gecombineerd wordt met het agrarisch gebruik van
grond, moet dat expliciet bekeken worden. Ik zie niet in hoe je dit voor andersoortige
grondgebruikers nader zou moeten regelen, omdat het gewone overeenkomstenrecht
en het gewone huurrecht al gelden. Ik ben met de Kamer van mening dat dit
laatste in een aantal gevallen heel goed van toepassing kan zijn. Ook bij
de harmonisatievoorstellen en bij het uitwerken van deze voorstellen is dat
bekeken.Het is de bedoeling dat het kabinet langs de lijnen die het heeft aangegeven,
met een voorstel voor een aanpassing van de wet komt. Dat heeft enige tijd
nodig, omdat die aanpassing een onderdeel wordt van het Burgerlijk Wetboek.
Zoals de Kamer weet, is de minister van Justitie uitgebreid bezig, te bekijken
welke elementen van het Burgerlijk Wetboek, vooral in de sfeer van het overeenkomstenrecht,
aangepast moeten worden. Dit onderwerp zal daarvan deel uitmaken. Volgens
de lijnen van het hier besproken kabinetsstandpunt zal dit onderdeel worden
uitgewerkt.De heerPoppe(SP)Wil de staatssecretaris toch kijken naar de gevolgen van wat er nu allemaal
op de plank ligt, voor het andere beleid waarvoor zij verantwoordelijk is?
Kan zij de dingen in samenhang zien? Dat doet zij maar niet.StaatssecretarisFaberIn eerste instantie heb ik de Kamer duidelijk laten weten dat ik er niet
voor voel om allerlei zaken te koppelen. De doodeenvoudige reden daarvoor
is dat wij verschillende instrumenten hebben om de zaken die wij willen regelen,
te regelen. In het natuurbeleid zijn er ontstellend veel zaken geregeld. Wij
hebben daar een aantal instrumenten voor, zoals wij andere instrumenten hebben
voor het landschapsbeleid.De heerPoppe(SP)Als de instrumenten tegen elkaar inwerken, bekijkt u ze toch. De samenhang
der dingen zegt u blijkbaar niets.StaatssecretarisBosVoorzitter. Ik ondersteun het betoog van staatssecretaris Faber, vooral
in reactie op de opmerkingen van de heer Waalkens. Wij moeten heel goed opletten,
als wij gaan morrelen aan wat hier wordt voorgesteld voor de prijs en aan
de mate van vrijmaking de prijs. Er is een heel delicaat evenwicht waarbij
alle belangen die hier de revue gepasseerd hebben, zoals de belangen van de
pachter en van de verpachter en ruimtelijkeordenings- en LNV-belangen, zijn
meegewogen. Mij dunkt dat er een goede balans is gevonden. Er zijn enorm veel
waarborgen voorgesteld voor alle kwetsbare gevallen, zoals pachters die niet
in een gelijkwaardige positie zitten ten opzichte van verpachters. De vrijmaking
geldt, zoals staatssecretaris Faber ook zei, juist voor mensen die op het
moment dat zij in zo'n situatie zitten, feitelijk nog geen verplichting zijn
aangegaan en dus ook nog nergens van afhankelijk zijn. Voor hen bepleit de
regering een iets grotere vrijmaking dan thans het geval is, onder behoud
van een heleboel andere beperkende zaken, zoals de continuatie. Dat lijkt
ons verantwoord. Ik geef de Kamer in overweging om daar nog eens goed over
na te denken, voordat zij anders verlangt.Ik zeg dit onder meer, omdat het ook financiële gevolgen heeft. Wij
moeten overwegen dat men volgens de huidige Pachtwet bij het verkopen van
grond mogelijk maar de helft krijgt in vergelijking met wat men moet besteden
om andere grond te kopen. De pachtdruk heeft ook invloed op de doelmatigheid
waarmee de overheid transacties kan doen ten bate van zaken die de Kamer ook
belangrijk vindt, bijvoorbeeld de realisatie van een ecologische hoofdstructuur.
Hoewel ik er niet al te expliciet op ben ingegaan, noem ik het voorbeeld toch
weer even. Naar onze verwachting zal de pachtdruk als gevolg van deze voorstellen
iets verminderen. Dat helpt ons dus ook bij transacties als in het genoemde
voorbeeld. Als wij het anders zouden doen, zou de pachtdruk misschien wat
minder verminderen, wat tegelijkertijd weer een barrière in die richting
opwerpt.Het schatkistbelang staat uiteindelijk ook weer ten dienste van andere
dingen die wij met elkaar belangrijk vinden, bijvoorbeeld op het gebied van
landbouw en natuur. Wij moeten er bijvoorbeeld ook weer zaken uit financieren,
zoals een ecologische hoofdstructuur. Ik zei dat wij niet moeten doen alsof
de boer zielig is en de schatkist gemeen, om dat punt te illustreren. Juist
in de notitie over landbouw en fiscaliteit zal dus een punt gemaakt worden
van allerlei zaken die een rol spelen rond de vraag of wij boeren behandelen
als andere ondernemers of anders. Als wij ze anders behandelen, zijn daar
dan goede redenen voor of niet? Wij willen ook het perspectief van de boer
als ondernemer zien.Als het gaat om de middelenafspraken, om de vraag wat er gedaan wordt
met ontvangsten op begrotingen en om de relatie tot grondbeleid, is het verschil
tussen mevrouw Van Gent en het kabinet kleiner dan zij misschien denkt. Ik
ben zelf medeondertekenaar geweest van de nota Grondbeleid. In de notitie
over landbouw en fiscaliteit zal ook nog expliciet worden ingegaan op de relatie
tussen de verschillende daarin geanalyseerde faciliteiten en datgene wat wij
hebben afgesproken op het gebied van grondbeleid. Ik geloof dat dit allemaal
wel met elkaar zal sporen.Ik ben geen bankier en weet niet waar de bankier van de heer Poppe naar
kijkt. Ik weet echter wel dat op de pacht geen hypotheek gevestigd kan worden,
omdat het een persoonlijk recht is. Daarnaast zullen bankiers als het gaat
om kredietverlening zeer nadrukkelijk kijken naar de te veronderstellen continuïteit
van de voorgespiegelde inkomsten. In dat licht zijn de in deze nota bepleite
termijnen met de continuatie die daarin zit tot het 65ste levensjaar, juist
bevorderlijk en niet verhinderend voor het verkrijgen van krediet bij de bankier.De heerWaalkens(PvdA)De heer Bos richt zich expliciet tot mij. Ik heb mij niet uitgelaten over
de hoogte van de pachtprijs. Ik heb gezegd dat wij de pachtprijs zouden moeten
reguleren. De heer Bos suggereert dat ik de pachtprijs in neergaande tendens
zou willen bijstellen. Niets is minder waar.StaatssecretarisBosVolgens mij was het uw collega Depla die een motie over de pachtnormen
heeft ingediend.De heerWaalkens(PvdA)Gezonde achterdocht is nooit weg!De heerPoppe(SP)Dat was toch een partijgenoot van de staatssecretaris?De voorzitter:Ik concludeer dat wij uitgebreid van gedachten hebben gewisseld over hetgeen
voorlag. De Kamer heeft een aantal richtinggevende uitspraken gedaan. Wij
wachten nu het kabinetsvoorstel af.Sluiting 18.55 uur.XNoot1 Samenstelling: Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter, Swildens-Rozendaal (PvdA),
Ter Veer (D66), voorzitter, Witteveen-Hevinga (PvdA), Feenstra (PvdA), Poppe
(SP), Van Ardenne-van der Hoeven (CDA), Stellingwerf (ChristenUnie), M.B.
Vos (GroenLinks), Augusteijn-Esser (D66), Klein Molekamp (VVD), Passtoors
(VVD), Th.A.M. Meijer (CDA), Hermann (GroenLinks), Geluk (VVD), Schreijer-Pierik
(CDA), Atsma (CDA), Ross-van Dorp (CDA), Oplaat (VVD), Schoenmakers (PvdA),
Waalkens (PvdA), Udo (VVD), Herrebrugh (PvdA), Snijder-Hazelhoff (VVD) en
Dijsselbloem (PvdA). Plv. leden: Van Vliet (D66), Depla (PvdA), Ravestein (D66), Zijlstra (PvdA),
Albayrak (PvdA), Kant (SP), Mosterd (CDA), Van Middelkoop (ChristenUnie),
Van der Steenhoven (GroenLinks), Scheltema-de Nie (D66), Verbugt (VVD), Cornielje
(VVD), Rietkerk (CDA), Pitstra (GroenLinks), Kamp (VVD), De Pater-van der
Meer (CDA), Van Wijmen (CDA), Buijs (CDA), Weekers (VVD), Dijksma (PvdA),
Bolhuis (PvdA), O.P.G. Vos (VVD), Te Veldhuis (VVD) en Duivesteijn (PvdA).XNoot2Samenstelling: Leden: Swildens-Rozendaal (PvdA), voorzitter, Van de Camp (CDA), Biesheuvel
(CDA), Scheltema-de Nie (D66), Zijlstra (PvdA), Apostolou (PvdA), Middel (PvdA),
Van Heemst (PvdA), Dittrich (D66), ondervoorzitter, Rabbae (GroenLinks), Van
Oven (PvdA), Kamp (VVD), Rouvoet (ChristenUnie), O.P.G. Vos (VVD), Passtoors
(VVD), Van Wijmen (CDA), De Wit (SP), Ross-van Dorp (CDA), Niederer (VVD),
Nicolaï (VVD), Halsema (GroenLinks) Weekers (VVD), Van der Staaij (SGP)
en Wijn (CDA). Plv. leden: Wagenaar (PvdA), Balkenende (CDA), Çörüz
(CDA), Van Vliet (D66), Duijkers (PvdA), Kuijper (PvdA), Albayrak (PvdA),
Barth (PvdA), Hoekema (D66), Karimi (GroenLinks), Santi (PvdA), Luchtenveld
(VVD), Slob (ChristenUnie), Van den Doel (VVD), Rijpstra (VVD), Rietkerk (CDA),
Marijnissen (SP), Buijs (CDA), Van Baalen (VVD), Van Blerck-Woerdman (VVD),
De Vries (VVD), Van Walsem (D66), De Pater-van der Meer (CDA) en Arib (PvdA).XNoot3Samenstelling: Leden: Witteveen-Hevinga (PvdA), Rosenmöller (GroenLinks), Crone
(PvdA), voorzitter, Voûte-Droste (VVD), Noorman-den Uyl (PvdA), Giskes
(D66), Kamp (VVD), Marijnissen (SP), Van Dijke (ChristenUnie), Bakker (D66),
De Vries (VVD), Hofstra (VVD), De Haan (CDA), ondervoorzitter, Stroeken (CDA),
Van Beek (VVD), Balkenende (CDA), Vendrik (GroenLinks), Remak (VVD), Wijn
(CDA), Kuijper (PvdA), Dijsselbloem (PvdA), Bolhuis (PvdA), Slob (ChristenUnie)
en Çörüz (CDA). Plv. leden: Koenders (PvdA), Harrewijn (GroenLinks), Balemans (VVD), Van
Oven (PvdA), Schimmel (D66), Klein Molekamp (VVD), De Wit (SP), Hoekema (D66),
Van Walsem (D66), Wilders (VVD), Blok (VVD), Dankers (CDA), Hillen (CDA),
Weekers (VVD), De Pater-van der Meer (CDA), Rabbae (GroenLinks), Hessing (VVD),
Van den Akker (CDA), Timmermans (PvdA), Hindriks (PvdA), Smits (PvdA), Van
der Vlies (SGP), Ten Hoopen (CDA) en Duijkers (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27924-9.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl