Criminaliteit in relatie tot integratie van etnische minderheden; Brief ministers met de nota "Criminaliteit in relatie tot integratie van etnische minderheden" (Criem-nota)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25726, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

11-11-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25726 nr. 1

04-11-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamCRIMINALITEIT IN RELATIE TOT DE INTEGRATIE VAN ETNISCHE
MINDERHEDEN 1. Inleiding2. Aard en omvang criminaliteit onder etnische minderheden 2.1. Opmerkingen vooraf2.2. Commune criminaliteit MarokkanenAntillianenSurinamersTurkenTabel 1 Conclusie2.3. Georganiseerde misdaad2.4. De cijfers nader geïnterpreteerdTabel 2. Enige kerngegevens 3. Oorzaken en achtergronden van criminaliteit onder etnische
minderheden 3.1. Inleiding3.2. Integratie- en acculturalisatie3.3. Sociale structuur en gezinscultuur van de verschillende
etnische groepen Marokkaanse gezinnenTurkse gezinnenCreools-Surinaamse en Antilliaanse gezinnenHindoestaans-Surinaamse gezinnen3.4. Marginaliseringsrisico's per ontwikkelingsfasePrimaire faseSecundaire faseTertiaire fase3.5. Conclusie4. Voorstellen op het gebied van criminaliteitsbestrijding 4.1. De beperkte effectiviteit van repressie: het belang
van preventie4.2. Aanpak commune criminaliteit4.3. Integrale Veiligheidsrapportage 19984.4. Ruimte voor maatwerk4.5. Aanpak georganiseerde criminaliteit4.6. Interculturalisering van politie en justitie4.7. Vreemdelingenbeleid4.8. Discriminatie4.9. Conclusie5. Voorstellen voor preventief integratiebeleid 5.1. Het huidige beleid5.2. De noodzaak tot beleidsveranderingen5.3. Drie beleidssporen6. Enige algemene notiesSpecifiek of generiekInterculturalisering en participatie van etnische groepenExperimenten en projectenSamenwerking en bestuurlijke regie7. Samenvatting, conclusies en aanbevelingen 7.1. Samenvatting & conclusies7.2. Aanbevelingen Onderzoek, registratie en bundeling van kennisNormstelling en -handhaving, criminaliteitsbestrijding,
repressiePreventief (integratie)beleidOrganisatorische vormgeving, regievoering en coördinatie
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25726Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 116 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 726Criminaliteit in relatie tot integratie van etnische minderhedennr. 1BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN VAN JUSTITIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 4 november 1997Hierbij doen wij u de nota «Criminaliteit in relatie tot de integratie
van etnische minderheden» toekomen.De nota is in breed interdepartementaal verband voorbereid.De notitie geeft conform de opdracht een scherper beeld van de criminaliteitsproblematiek
en de oorzaken en achtergronden daarvan onder met name Marokkaanse, Turkse,
Antilliaanse en Surinaamse jongeren. De conclusie wordt getrokken dat deze
ernstig is te nemen en dat, ondanks de inspanningen van de laatste jaren,
met het huidige beleidsinstrumentarium de noodzakelijke trendbreuk niet bewerkstelligd
kan worden.Voorgesteld wordt via een integrale aanpak drie beleidssporen te volgen
om een trendbreuk in de huidige ontwikkelingen teweeg te brengen.Die drie beleidssporen richten zich respectievelijk op de zeer jeugdigen
om hen beter voor te bereiden op school, op de schoolgaanden om spijbelgedrag
en schooluitval tegen te gaan en op degenen die zich met lichtere vormen van
criminaliteit bezighouden of daartoe neigen en die de aansluiting met de arbeidsmarkt
moeten maken. Het kenmerk van deze sporen is niet zozeer het introduceren
van nieuw beleid als wel het efficiënter, samenhangender en dus effectiever
inzetten van bestaande beleidsinstrumenten, hetgeen ook de noodzaak inhoudt
van een strakkere bestuurlijke aansturing.Gelet op het belang dat wij hechten aan een evenwichtige en zorgvuldige
benadering en gelet ook op de gevoeligheid van de problematiek hebben wij,
zoals u eerder bericht, een externe commissie onder leiding van prof. dr.
J. A. van Kemenade en verder bestaande uit mevrouw mr. L. Y. Gonçalves-Ho
Kang You en mr. C. R. L. R. M. Ficq ingesteld om de tot standkoming van de
nota te begeleiden. Het verheugt ons bijzonder dat de commissie, die intensief bij de voorbereiding
van de nota is betrokken, zich unaniem achter de inhoud van de nota, inclusief
de daarin gedane voorstellen, heeft geschaard.De Minister van Binnenlandse Zaken a.i.,W. SorgdragerDe Minister van Justitie,W. Sorgdrager CRIMINALITEIT IN RELATIE TOT DE INTEGRATIE VAN ETNISCHE
MINDERHEDEN 1. InleidingIn het gecoördineerde integratiebeleid minderheden zoals dat sinds
het begin van de jaren '80 is gevoerd, is de aandacht vooral uitgegaan naar
het bevorderen van de integratie en participatie van etnische minderheden
in de Nederlandse samenleving en het bevorderen van een multiculturele samenleving.
Over de doeleinden van het beleid bestond een brede overeenstemming. Het beleid
concentreerde zich daarbij onder meer op de te hanteren instrumenten; het
verminderen van achterstanden op de terreinen van onderwijs, huisvesting en
arbeidsmarkt, het bevorderen van politieke (kiesrecht) en bestuurlijke (inspraak)
participatie van etnische minderheden, het belang van wederzijdse integratie,
het tegengaan van discriminatie en het bevorderen van samenhang tussen rijks-,
provinciaal en gemeentelijk beleid.Op al die terreinen is ook veel vooruitgang geboekt, maar is wellicht
te weinig aandacht geschonken aan negatieve ontwikkelingen bij groepen die
de aansluiting met de Nederlandse samenleving dreigen te missen: onder sommige,
met name jongere etnische groepen doen zich marginaliseringsprocessen voor
met de daarmee samenhangende dreiging van afglijden naar crimineel gedrag.
Dat is ook een risicovol thema gezien het gevaar van stigmatisering van groepen.Het kabinet is niettemin van opvatting dat het wenselijk is expliciet
aandacht te besteden aan de signalen dat naast de gunstige ontwikkeling in
de positie van veel etnische minderheidsgroepen sommige groepen, en met name
de jongeren onder hen, geen deel lijken te hebben aan die ontwikkeling en
zich juist onderscheiden door een bovenproportionele betrokkenheid bij criminaliteit.Die versterkte aandacht is van belang omdat zowel een succesvol integratiebeleid
als een adequaat (preventief en repressief) criminaliteitsbeleid dat vereisen
mede vanuit hun onderlinge samenhang. Criminaliteit onder etnische minderheden
is in belangrijke mate een indicatie en gevolg van een integratieproblematiek
en de daarbij te overbruggen culturele verschillen, terwijl anderzijds betrokkenheid
bij criminaliteit – en dat geldt in sterke mate voor opgroeiende jongeren –
de integratie ernstig kan belemmeren.Een bijkomende reden om aandacht te besteden aan de problematiek van criminaliteit
en minderheden is juist om stigmatisering tegen te gaan door fictie en feiten
te scheiden. In publicaties worden soms te snel conclusies getrokken ten aanzien
van aard en omvang van criminaliteit onder minderheden of wordt er onvoldoende
onderscheid gemaakt tussen de diverse minderheidsgroepen, waardoor foutieve
beelden snel kunnen postvatten.Er blijken voldoende signalen te zijn om de problematiek van de criminaliteit
onder etnische minderheden ernstig te nemen en nader te onderzoeken. Al in
1992 werd door het ministerie van Binnenlandse Zaken een conferentie over
criminaliteit en etnische minderheden belegd. In de verschillende Integrale
Veiligheidsrapportages is eveneens expliciet aandacht besteed aan dit onderwerp.
In het bijzonder kwam in de eindrapportage van de parlementaire enquêtecommissie
«Inzake Opsporing» en het in bijlage daarbij gevoegde rapport
van de Onderzoeksgroep-Fijnaut (bijlage VIII, deel 1) naar voren dat bepaalde
etnische groepen in zorgwekkende mate betrokken zijn bij vormen van georganiseerde
(drugs)criminaliteit. Zoals wij u vorig jaar hebben bericht (TK 1996) vormde
die bevinding voor ons aanleiding een afzonderlijk project in
te stellen inzake criminaliteit en integratie van etnische minderheden.Het project had tot doel de aard, omvang, oorzaken en achtergronden van
de criminaliteit – niet alleen drugsgerelateerde criminaliteit –
onder etnische minderheden scherper in beeld te brengen, het huidige in uitvoering
genomen overheidsbeleid te toetsen op zijn effectiviteit met betrekking tot
de integratie van etnische groepen en op basis daarvan voorstellen te doen
om door een gerichte aanpak het integratieproces te versterken en zo de omvang
van de criminaliteit van bovengenoemde groepen te verminderen. Die aanpak
zou, behalve op integratie gerichte voorstellen, ook voorstellen dienen te
omvatten voor een zo actief en effectief mogelijk beleid en optreden in de
keten politie–justitie, vanuit het besef dat alleen een integrale benadering
van de problematiek tot een succesvolle inspanning zou kunnen leiden. Uit
pragmatische overwegingen is de analyse vooral gericht op de vier grootste
minderheidsgroepen, namelijk groepen en personen van Turkse, Marokkaanse,
Antilliaanse en Surinaamse herkomst.In dat kader zijn door het WODC van het ministerie van Justitie onderzoeken
verricht naar de criminele carrières van jongeren, naar criminaliteitsbevorderende
factoren en is een criminologische analyse gemaakt op basis van recente literatuur.
Onderzoek is nog gaande naar mogelijke verschillen in strafbeleving tussen
diverse groepen jongeren. Mede met behulp van een literatuurstudie door het Instituut voor Toegepaste
Sociale wetenschappen (ITS) en op basis van de meest relevante sociale data
is een onderzoek verricht naar marginaliseringsprocessen onder jongeren. In
een drietal steden zijn verder casestudies verricht naar de achtergronden
van criminaliteit onder Marokkanen (Rotterdam-West), Turken (Arnhem) en Surinamers
en Antillianen (Bijlmermeer). De problematiek in Nederland is tenslotte door
een onderzoek van professor Tonry en een vergelijkende studie van het WODC
ook in een breder, internationaal kader geplaatst.Doel van die nadere studies was om dat scherpere beeld te verkrijgen (paragraaf
2), de oorzaken en achtergronden van criminaliteit onder met name jongeren
uit etnische minderheden nader te analyseren (paragraaf 3), het huidige beleid
kritisch te bezien en voorstellen te ontwikkelen om de problematiek te verminderen,
zowel via een gerichte aanpak op het gebied van de criminaliteitsbestrijding
van de kant van politie en justitie (paragraaf 4), als – en daar ligt
het zwaartepunt – door een geïntensiveerd en meer samenhangend
preventief integratiebeleid (paragrafen 5 en 6). De conclusies, ook die met
betrekking tot de bestuurlijke aansturing, zijn samengevat in paragraaf 7.Verheugend is het overigens te constateren dat ook elders in toenemende
mate aandacht wordt besteed aan deze thematiek. Dat geldt zowel voor vele
gemeenten, politie en het Openbaar Ministerie maar ook voor de minderhedenorganisaties
zelf. Het spreekt dan ook vanzelf dat onze bevindingen en voorstellen voor
een aangescherpt beleid samen met deze betrokkenen verder ontwikkeld en geïmplementeerd
zullen moeten worden, al was het maar omdat juist een van de conclusies van
het project is dat er meer samenhang en regie op dit terrein dient te komen
en de verantwoordelijkheid daarvoor meer dan voorheen met de minderheidsgroeperingen
en hun organisaties dient te worden gedeeld. 2. Aard en omvang criminaliteit onder etnische minderheden 2.1. Opmerkingen voorafBij de beschrijving van het aandeel van de verschillende etnische groepen
in de criminaliteit, wordt in deze notitie onderscheid gemaakt tussen «commune
criminaliteit», waarvan de slachtoffers concreet aanwijsbaar
zijn, en georganiseerde misdaad, waarbij dikwijls geen sprake is van een direct
slachtofferschap. Bij commune criminaliteit gaat het om vermogens- en geweldscriminaliteit,
vandalisme, kleinschalige drughandel en verstoring van de openbare orde. Van
georganiseerde criminaliteit kan men volgens de Parlementaire Enquêtecommissie
Opsporingsmethoden spreken wanneer groepen van personen primair gericht op
gewin systematisch misdaden plegen en in staat zijn deze misdaden op betrekkelijk
effectieve wijze af te schermen, in het bijzonder door de bereidheid te tonen
fysiek geweld te gebruiken of personen door corruptie uit te schakelen.Ter vaststelling van de omvang en aard van de commune criminaliteit onder
etnische groepen wordt gebruik gemaakt van verschillende bronnen: de geanonimiseerde
gegevens van een WODC-analyse van twaalf criminologische onderzoeken1, de eveneens anonieme gegevens over de bij de arrondissementsparketten
instromende verdachten2 en de gegevens van penitentiaire
inrichtingen en justitiële jeugdinrichtingen over de etnische samenstelling
van de daar verblijvende populaties3. Deze bronnen
kennen alle hun beperkingen. De onderzoeken die door het WODC zijn geanalyseerd,
hebben voor het overgrote deel gebruik gemaakt van politiegegevens. Bij de
registratie van delicten door de politie wordt vaak wel aantekening gemaakt
van de nationaliteit van verdachten, maar niet van de etnische groep waartoe
zij behoren. Nationaliteit is geen goede indicatie van etniciteit. Ongeveer
30% van de in ons land gevestigde personen van Turkse en Marokkaanse afkomst
en nagenoeg alle mensen met een Surinaamse en Antilliaanse achtergrond bezitten
de Nederlandse nationaliteit. Daardoor hebben de politiegegevens een beperkte
waarde voor een adequate schatting van het aandeel van etnische minderheden
in de totale geregistreerde criminaliteit. Daarnaast is het goed te beseffen
dat politiegegevens een afspiegeling zijn van het opsporingsbeleid en dus
worden vertekend door de prioriteiten die de politie in een bepaalde periode
ten aanzien van bepaalde delicten stelt. Zo'n vertekening ten nadele van etnische
minderheden kan optreden wanneer de politie in bepaalde buurten en perioden
prioritaire aandacht besteedt aan delicten die naar verhouding veel worden
gepleegd door bepaalde etnische groepen. Afgezien daarvan kan geenszins worden
uitgesloten dat een verdachte van een etnische minderheidsgroep eerder wordt
geverbaliseerd dan een autochtone verdachte, ook als het gaat om hetzelfde
delict.Parketten en penitentiaire inrichtingen registreren naar het land van
geboorte. Daaruit vloeit weer een andere beperking voort voor de bepaling
van de omvang van het aandeel van etnische minderheden in de criminaliteit.
Van alle hier wonende jongeren (12 t/m 17-jarigen) uit die groepen is de meerderheid
in Nederland geboren, namelijk 57% van de Marokkaanse, 52% van de Antilliaanse,
75% van de Surinaamse en 76% van de Turkse jongeren. De gegevens van de parketten
over verdachten uit etnische minderheden hebben uitsluitend betrekking op
de eerste generatie. De verdachten van de tweede generatie vallen in de categorie
in Nederland geborenen. Om inzicht te krijgen in de omvang van de problematiek
van de tweede generatie zijn de gegevens van de parketten bewerkt met behulp
van de demografische verhoudingen tussen de eerste en de tweede generatie.
Bij die bewerking wordt verondersteld dat het criminaliteitsprobleem onder
beide generaties even groot is. Omdat de tweede generatie in het algemeen
een groter aandeel heeft in de criminaliteit dan de eerste generatie is het
beeld dat wordt verkregen op grond van de parketgegevens waarschijnlijk een
onderschatting van de ernst van de werkelijke situatie. Voor wat betreft de
aard van de delicten waarvan men wordt verdacht is de extrapolatie naar de
tweede generatie niet gemaakt. Ook de gegevens van de penitentiaire inrichtingen,
die naar land van geboorte registreren, zijn niet nader bewerkt. De justitiële jeugdinrichtingen tenslotte registreren naar afkomst.
Daardoor vallen de hier en de in het buitenland geboren jeugdige uit etnische
minderheidsgroepen in dezelfde categorie. Zodoende wordt een beeld verkregen
dat het beste correspondeert met de werkelijkheid.Veel moeilijker is het een indruk te krijgen van de omvang van de betrokkenheid
van verschillende etnische groepen bij de georganiseerde misdaad. Officiële
justitiële gegevens hierover zijn schaars en rechtvaardigen geen algemene
conclusies. Hier is gebruik gemaakt van een aantal onderzoeken naar de georganiseerde
drugshandel in enkele specifieke buurten in drie grote steden. De resultaten
hiervan zijn grotendeels gebaseerd op interviews met alle mogelijke betrokkenen.
Een beperking van dit type onderzoek is dat de resultaten ervan moeilijk generaliseerbaar
zijn. 2.2. Commune criminaliteit MarokkanenMarokkaanse jongeren hebben (samen met Antilliaanse jongeren) een groter
aandeel in de criminaliteit dan de jongeren uit andere etnische groepen. Van
de verdachten in de leeftijd van 12 tot en met 17 jaar die in 1995 zijn ingestroomd
bij de arrondissementsparketten had 15% een Marokkaanse achtergrond (daarvan
is 8% in Marokko geboren en 7% in Nederland). Dat zijn 3137 personen die 11%
vormen van de Marokkaanse bevolking in die leeftijdsgroep. Van de totale leeftijdsgroep
van 12–17 jarigen stroomt slechts 2% wegens een delict in bij de parketten.
Daarmee zijn Marokkaanse jongeren oververtegenwoordigd met een factor 5,6.
In de leeftijdsgroep van 18 tot en met 24 jaar stroomden 4570 Marokkaanse
verdachten in bij de parketten: 14% van de Marokkaanse bevolking in die leeftijdscategorie.
Van de totale groep 18–24 jarigen stroomt slechts 3% in als verdachte
bij de parketten. Daarmee is de oververtegenwoordiging van Marokkanen een
factor 4,3. In de leeftijdsgroep 25 jaar en ouder stroomden in 1995 4536
Marokkaanse verdachten in: een oververtegenwoordiging met een factor 4,1.In de justitiële jeugdinrichtingen zijn jongeren van Marokkaanse
afkomst (zowel in het buitenland als hier geboren) met 29% het sterkst oververtegenwoordigd
van alle etnische groepen, namelijk met een factor 10. In de penitentiaire
inrichtingen voor volwassenen vormen de in Marokko geborenen in de leeftijdsgroep
tot en met 24 jaar 13% van de populatie in die leeftijdsgroep, waarmee zij
de grootste etnische minderheidsgroep vormen.Uit de gegevens van de arrondissementsparketten blijkt dat in Marokko
geboren verdachten in vergelijking met in Nederland geboren verdachten vaak
worden verdacht van diefstal door middel van geweld, vermogensdelicten en
delicten tegen de Opiumwet. AntillianenAntilliaanse jongeren hebben een even groot aandeel in crimineel gedrag
als Marokkaanse jongeren. Van het totale aantal verdachten dat in 1995 instroomde
bij de arrondissementsparketten was, in de leeftijdsgroep van 12 tot en met
17 jaar, 5,1% van Antilliaanse afkomst (daarvan is 2,6% geboren op de Antillen
en 2,5% in Nederland). Dat is een oververtegenwoordiging met een factor 5,8.
In de leeftijdsgroep 18 tot en met 24 jaar is die oververtegenwoordiging een
factor 4,4 en in de leeftijdsgroep 25 jaar en ouder 8,3. Antillianen zijn
ook oververtegenwoordigd in de bevolking van justitiële inrichtingen.In de justitiële jeugdinrichtingen zijn jongeren van Antilliaanse
afkomst (zowel hier als op de Antillen geborenen) met een aandeel van 5% oververtegenwoordigd
met een factor 7. In de penitentiaire inrichtingen voor volwassenen
vormen op de Antillen geboren jongeren in de leeftijdsgroep tot en met 24
jaar ook 5% van de totale populatie.Uit de parketgegevens blijkt dat op de Antillen geboren verdachten in
vergelijking met in Nederland geboren verdachten vaak worden verdacht van
diefstal door middel van geweld, vermogensdelicten en delicten tegen de Opiumwet. SurinamersSurinamers nemen wat betreft hun betrokkenheid bij crimineel gedrag een
positie in tussen enerzijds Marokkanen en Antillianen en anderzijds Turken.
In 1995 was het aandeel van Surinamers in het totale aantal verdachten dat
instroomde bij de arrondissementsparketten voor de leeftijdsgroep van 12 tot
en met 17 jaar 7% daarvan is 2,5% geboren in Suriname en 4,4% in Nederland),
een oververtegenwoordiging met een factor 2,6. In de leeftijdsgroep van 18
tot en met 24 jaar was die oververtegen-woordiging een factor 3. Het beeld
wijkt sterk af bij de leeftijdsgroep van 25 jaar en ouder. Daarbinnen hebben
Surinamers een aandeel van 8%, wat een oververtegenwoordiging oplevert van
5,3.In de jeugdinrichtingen vormen jongeren van Surinaamse afkomst (zowel
in Suriname als hier geborenen) 11% van de populatie, een oververtegenwoordiging
met een factor 5. In de penitentiaire inrichtingen voor volwassenen maken
jongeren die in Suriname zijn geboren 7% uit van de populatie in de leeftijd
tot en met 24 jaar.Uit de gegevens van de parketten blijkt dat in Suriname geboren verdachten
in vergelijking met in Nederland geboren verdachten vaak worden verdacht van
diefstal met geweld, vermogensdelicten en delicten tegen de Opiumwet. TurkenHet aandeel van Turkse jongeren in crimineel gedrag is het laagste van
de hier behandelde etnische minderheidsgroepen. In 1995 was het aandeel van
Turkse verdachten in het totale aantal verdachten dat instroomde bij de arrondissementsparketten
voor de leeftijdsgroep 12 tot en met 17 jaar 6% (daarvan is 1,8% geboren in
Turkije en 4% in Nederland), een oververtegenwoordiging met een factor 2,2.
In de leeftijdsgroep 18 tot en met 24 jaar was de oververtegenwoordiging een
factor 1,8 en in de leeftijdsgroep van 25 jaar en ouder een factor 3.In de jeugdinrichtingen vormen jongeren van Turkse afkomst (in Turkije
en hier geborenen) 6% van de populatie, een oververtegenwoordiging met een
factor 2. In de penitentiaire inrichtingen voor volwassenen vormen in Turkije
geborenen 3% van de populatie in de leeftijd tot en met 24 jaar.Uit de gegevens van de parketten blijkt dat het criminaliteitspatroon
van in Turkije geboren verdachten afwijkt van dat van de in Marokko, Suriname
en op de Antillen geboren verdachten. In Turkije geboren verdachten worden
vaker dan de andere groepen verdacht van verkeers- en economische delicten.
In vergelijking met de in Nederland geboren verdachten worden in Turkije geboren
verdachten ongeveer even vaak verdacht van diefstal met geweld, maar vaker
van andere geweldsdelicten (vooral bedreiging en mishandeling). Ook op het
gebied van de economische delicten (waaronder naar verwachting een substantieel
deel bestaat uit delicten tegen de Warenwet) overtreffen zij de in Nederland
geboren verdachten. Tabel 1 CriminaliteitscijfersMarokkanenAntillianenSurinamersTurkenNederlanders*Overigen**totale populatie per 1-1-1996224 90096 700288 800264 100–354 086percentage van de bevolking1,450,61,91,7––instroom verdachten bij arrondissementsparketten in '95:              –
12–17 jaar       absoluut3 1371 0571 4261 19511 3862 513percentage van de instroom15,15,16,95,85512,1percentage van de eigen bevolkingsgroep1111541,34oververtegenwoordiging5,65,82,62,20,72,4       – 18–24 jaar       absoluut4 5702 0263 5472 50531 6235 691percentage van de instroom9,14,17,1563,311,4percentage van de eigen bevolkingsgroep14141062,58oververtegenwoordiging4,34,431,80,82,5       – 25 jaar en ouder       absoluut4 5364 8089 8514 35295 13711 135percentage van de instroom3,53,77,63,473,38,6percentage van de eigen bevolkingsgroep5107415oververtegenwoordiging4,18,35,330,84       populatie in justitiële inrichtingen (1995):       jeugdinrichtingen
(strafrechtelijke titel); naar afkomst29%5%11%6%49%
 jongvolwassenen in penitentiaire inrichtingen; naar
geboorteland13%5%7%3%60%12%* Personen met een Nederlandse of andere westerse afkomst (inclusief Indonesiërs).** Personen afkomstig uit Afrika (exclusief Marokko), Midden-Oosten, Oost-Europa,
Midden- en Zuid-Amerika en het Verre Oosten. ConclusieUit het bovenstaande, samengevat in tabel I blijkt dat Marokkanen en Antillianen
naar verhouding het grootste aandeel hebben in de «gewone» criminaliteit.
Dan volgen de Surinamers en tenslotte de Turken. Omdat in Nederland ruim twee
keer zoveel Marokkanen als Antillianen wonen, springt de criminaliteit van
Marokkanen het meest in het oog. Wat betreft de aard van de criminaliteit
maken Marokkanen, Antillianen en Surinamers zich naar verhouding het meest
schuldig aan diefstal met geweld, vermogensdelicten en delicten tegen de Opiumwet.
Het criminaliteitspatroon van Turken wijkt af van dat van de andere drie groepen
en lijkt nog het meest op dat van in Nederland geborenen, met dien verstande
dat in Turkije geborenen zich naar verhouding meer schuldig maken aan economische
delicten en aan bedreiging en mishandeling.De delicten waarvan de verdachten instromen bij de parketten kunnen worden
onderverdeeld in delicten die zijn gepleegd omwille van geldelijk gewin en
overige delicten. Bij de laatste categorie moet men denken aan geweld omwille
van het geweld, delicten tegen de openbare orde, wangedrag in het verkeer,
enz. Dan blijkt dat alle in het buitenland geboren verdachten van de hier
behandelde vier etnische groepen vaker dan de in Nederland geboren verdachten
worden verdacht van op geldelijk gewin gerichte delicten. In Nederland geboren
verdachten worden vaker verdacht van delicten tegen de openbare orde, vernieling
en verkeersdelicten. 2.3. Georganiseerde misdaadUit het deelrapport dat de onderzoeksgroep Fijnaut heeft gemaakt ten behoeve
van de Parlementaire Enquêtecommissie Opsporingsmethoden komt een alarmerend
beeld naar voren van de betrokkenheid van verschillende etnische groepen bij
de georganiseerde misdaad, in het bijzonder bij de internationale drugshandel.
Na het verschijnen van dit deelrapport zijn nog onderzoeksrapporten verschenen
over de betrokkenheid van in Nederland wonende leden van etnische minderheden
bij de georganiseerde drughandel1 en is in het
kader van het project Criminaliteit en integratie van etnische minderheden
door middel van interviews nadere informatie vergaard in een drietal steden.De methode van onderzoek die aan deze rapporten ten grondslag ligt bestond
uit literatuurstudie, bestudering van het statistisch materiaal van politie
en gemeente en het voeren van gesprekken met buurtbewoners, vertegenwoordigers
van politie, justitie, wetenschap, onderwijs, gezondheidszorg, de gemeente
en zelforganisaties van minderheden. Een methode die een goed inzicht geeft
in de onderzochte wijk, maar in het algemeen geen generaliseerbare onderzoeksgegevens
oplevert.De onderzoeken bevestigen het beeld dat de Turkse drugshandel vooral bestaat
uit handel in heroïne. De export uit Turkije, de groothandel en de detailhandel
in Nederland zijn vrijwel geheel in handen van Turken. Voor de handel op straat
worden ook Marokkanen, Surinamers en Nederlanders ingezet. Verschillende Turkse
organisaties voeren één of meer taken uit in de drugshandel;
voor diensten als transport en geweld worden zo mogelijk zelfstandige organisaties
ingehuurd, die ook voor andere drugsorganisaties werken. De drughandel is
volgens de onderzoekers zeer aantrekkelijk en toegankelijk voor Turkse jongeren
die het ontbreekt aan toekomstperspectief. Jongeren die graag een functie
willen vervullen in de handel melden vaak zichzelf aan. Daarnaast zou sprake
zijn van subtiele werving via de weg van «bindende hulpverlening»
aan landgenoten, zowel aan kansloze legale als illegale immigranten. Zijn
de drempels voor toetreding tot de Turkse drugshandel laag, de drempels om
uit te treden zouden daarentegen zeer hoog zijn.De Koerden bekleden de hogere posities in de organisatie, terwijl de Turken
steeds meer de lagere posities innemen. Liquidaties komen in Arnhem minder
voor dan in Amsterdam en Rotterdam. Negentig procent van het drugsgeld gaat
naar Turkije, de rest blijft in Nederland en wordt geïnvesteerd in bedrijven
die dienen als dekmantel voor drugshandel. Binnen de Turkse gemeenschappen
in Arnhem houdt slechts een minderheid zich bezig met drugshandel; de meerderheid
wil er niets mee te maken hebben.Uit onderzoek naar de situatie in Rotterdam komt naar voren dat aldaar
het internationale deel van de drugshandel volledig in Marokkaanse handen
is. Daarnaast zijn de Marokkanen in Rotterdam West ook betrokken bij de distributie
van heroïne uit Turkije en in mindere mate bij de distributie van synthetische
drugs zoals XTC.Onderzoek naar de situatie in de Bijlmer leert dat de Surinaamse georganiseerde
criminaliteit zich voor het overgrote deel richt op de handel in verdovende
middelen en dan met name in cocaïne. Dit gebeurt zowel door middel van
groothandel via containers die van Suriname naar Nederland verscheept worden
als door kleine handel via koeriersdiensten en per post. Voor de distributie
zouden vooral bedrijfjes uit het midden- en kleinbedrijf worden opgekocht,
zoals groentewinkels. De financiering zou onder meer geschieden door (rijst)handelaren
en eigenaren van wisselkantoren.Ons is gebleken dat de betrokken gemeenschappen de geschetste problematiek
herkennen en dat men zich grote zorgen maakt over deze ontwikkelingen. Naast
de overlast die de groepen zelf ondervinden, ziet men de stigmatisering
als een risico voor integratie. Daarnaast maakt men zich zorgen over het feit
dat de verleiding van het grote geld voor sommigen groter is dan de behoefte
een regulier bestaan op te bouwen. 2.4. De cijfers nader geïnterpreteerdBij de duiding van de cijfers over de omvang van de criminaliteit onder
etnische minderheden moet met een aantal factoren rekening worden gehouden.
Een daarvan is de factor leeftijd. Ongeacht etniciteit maken jongeren zich,
zeker waar het de commune criminaliteit betreft, beduidend meer schuldig aan
criminaliteit dan ouderen. Jongeren vormen bij vrijwel alle, en zeker bij
de onderzochte groepen, een (veel) groter aandeel in de populatie dan bij
de autochtone bevolking.Crimineel gedrag in het algemeen blijkt samen te hangen met maatschappelijke
achterstandsfactoren. Een geringe maatschappelijke participatie, die onder
meer kan voortkomen uit een lage opleiding en een geringe arbeidsparticipatie,
hangt nauw samen met criminaliteit. Mensen die geen binding hebben met de
samenleving voelen zich ook minder gebonden aan de regels van die samenleving.
Dit geldt voor alle etnische groepen, ook voor de autochtone groep.Het hoge aandeel in de criminaliteit van de hier behandelde vier etnische
minderheidsgroepen kan deels worden verklaard door te wijzen op de naar verhouding
slechte maatschappelijke positie van die etnische groepen. Deze komt tot uiting
in een lage opleiding, een laag niveau van arbeidsparticipatie en een laag
inkomen (zie tabel 2). Bovendien zijn deze groepen oververtegenwoordigd in
de bevolking van de achterstandswijken van de grote steden. Turken en Marokkanen
blijken het in deze opzichten nog slechter doen dan Surinamers en Antillianen.
De slechte arbeidsmarktpositie van de vier etnische minderheden hangt samen
met hun lage opleidingsniveau, de gebrekkige kennis van de Nederlandse taal,
de afwezigheid van relevante sociale netwerken en de negatieve selectie door
werkgevers. Bij dat laatste spelen ook directe vormen van discriminatie een
rol. De onderwijsachterstand van etnische minderheden wordt veroorzaakt door
een onvoldoende beheersing van het Nederlands, de lage sociaal-economische
positie en de concentratie van kinderen uit deze groepen op een beperkt aantal
scholen. Het gevaar dreigt dat de betrokken minderheidsgroepen terechtkomen
in een negatieve spiraal: een slechte arbeidsmarktpositie van de ouders is
verbonden met een laag opleidingsniveau van de kinderen dat weer leidt tot
een slechte arbeidsmarktpositie, enzovoort.De verklaring van het relatief hoge aandeel van de vier minderheidsgroepen
in de criminaliteit vanuit de leeftijdsopbouw, hun slechte maatschappelijke
positie en hun slechte woonomgeving is echter niet toereikend. Deze factoren
blijken niet het gehele verschil te kunnen verklaren in de criminaliteit van
etnische minderheden en autochtonen. Wanneer de criminaliteitscijfers van
de minderheden voor deze factoren gecorrigeerd worden, komen zij inderdaad
lager uit, maar zij blijven significant hoger dan het gemiddelde. Zo wordt
in de eerder genoemde publicatie Criminaliteit en etnische minderheden van
het WODC op basis van een analyse van twaalf onderzoeken geconcludeerd dat
onder etnische minderheden ongecorrigeerd voor demografische en sociaal-economische
factoren, drie- tot zesmaal zoveel criminaliteit voorkomt. Na correctie voor
deze factoren blijft het aandeel in de criminaliteit van de betreffende groepen
nog steeds hoger, maar gaat het om anderhalf tot driemaal zoveel. Er moet
dus meer aan de hand zijn. Bovendien is deze verklaring niet toereikend om
de verschillen te verklaren tussen het criminele gedrag van de verschillende
etnische minderheidsgroepen. De maatschappelijke positie van Turken en Marokkanen
verschilt niet sterk, terwijl het aandeel van Marokkanen in de criminaliteit
groter is dan dat van Turken. Uit het bovenstaande blijkt een zekere samenhang tussen maatschappelijke
achterstand en crimineel gedrag, maar welbeschouwd kunnen deze twee ieder
op zich manifestaties zijn van een gebrekkige integratie van deze groepen
in de Nederlandse samenleving.Deze verschillende uitingsvormen versterken elkaar, leiden tot gevoelens
van uitzichtloosheid en kunnen uiteindelijk – via een proces van reproductie
van generatie op generatie – een segregatie bewerkstelligen tussen de
etnische minderheidsgroepen en de autochtone bevolking.De gebrekkige integratie van sommige groepen binnen de etnische minderheden
in de Nederlandse samenleving wordt veroorzaakt door tal van factoren die
naast de eerder genoemde relatie met de sociaal-economische positie, samenhangen
met de verschillende immigratiegeschiedenis van die groepen en met de culturele
afstand tussen de verschillende landen van herkomst en het land van immigratie.
Daarop wordt in het hierna volgende hoofdstuk nader ingegaan. Tabel 2. Enige kerngegevens KerngegevensMarokkanenTurkenSurinamersAntillianenAutochtonentotaal aantal225 253271 764282 31093 51412 872 194waarvan in de 4 grote steden108 52698 917163 29230 3151 212 310% woonachtig in de 4 grote steden483658329percentage jonger dan 15 jaar3734282717idem in de 4 grote steden3733273111 percentage
15 tot 25 jaar2121181915 idem in de 4
grote steden2020171911 5 t/m 15 jarigen
in:      Amsterdam17%9%18%3%34% Rotterdam9%12%14%3%41%Den Haag9%10%15%2%48% Utrecht19%10%5%1%54%verblijfsduur in Nederland:      0–5 jaar18%15%10%25% 5–10
jaar20%16%9%27% 10 jaar of langer62%69%81%48% percentage
kinderen dat opgroeit in een eenoudergezin––38%52%9%gemiddeld aantal pers. per huishouden4,13,82,62,32,2gerealiseerd opleidingsniveau:      geen, bao, lbo of mavo93%87%70%63%48%mbo, havo, vwo, hbo of wo7%13%30%37%52%eerste voortgezette opl. in Nederland:      lbo, vbo, mavo86%86%76%60%50%havo, vwo14%14%24%40%50% % dropouts
in het voortgezet onderwijs23241196 arbeidsmarktparticipatie3744595963geregistreerde werklozen3228202363. Oorzaken en achtergronden van criminaliteit onder etnische
minderheden 3.1. InleidingZoals uit het vorige hoofdstuk naar voren is gekomen laat het hogere aandeel
dat bepaalde groepen van etnische minderheden hebben in de criminaliteit zich
voor een belangrijk deel verklaren door de slechte maatschappelijke positie
waarin deze groepen verkeren, hun van de autochtone bevolking sterk afwijkende
leeftijdsopbouw en hun concentratie in de veelal oudere wijken van de grote
steden. Factoren die traditioneel een sterke samenhang vertonen met criminaliteit,
maar ook factoren die in sterke mate bepaald zijn door immigratiegeschiedenis
van veel van de in ons land aanwezige minderheidsgroepen. De situatie in ons
land verschilt in dat opzicht niet zo veel van andere westerse immigratielanden. De ervaring leert tevens dat die typische kenmerken bij veel
migrantengroepen op den duur steeds minder geldig zijn: de leeftijdsopbouw
gaat een normaler patroon vertonen, de sociaal-economische positie verbetert,
waardoor ook een gevarieerder woonpatroon mogelijk wordt. Op grond daarvan
mag verwacht worden dat voortzetting van het beleid gericht op versterking
van hun maatschappelijke positie met name op het gebied van onderwijs en arbeidsmarkt
op de langere termijn tot een daling van hun bovenproportionele criminaliteit
zal leiden.Voordat ingegaan wordt op de acculturalisatie- en integratieproblematiek
wordt voor alle duidelijkheid vooraf gesteld dat de criminaliteit van de etnische
minderheidsgroepen niet kan worden gezien als een kenmerk van de cultuur van
die groepen. De criminaliteitsproblematiek doet zich in het algemeen niet
voor in het land van herkomst, maar in het land van immigratie. Zij moet daarom
worden gezien als een neveneffect van de integratie- en acculturalisatieproblematiek. 3.2. Integratie- en acculturalisatieTussen de diverse etnische minderheidsgroepen bestaan verschillen in de
mate en het tempo waarin zij integreren in de westerse samenleving. Sommige
groepen slagen er ogenschijnlijk zeer snel in om in de nieuwe samenleving
te integreren, ook met behoud van hun eigen identiteit, terwijl andere groepen
daar niet of nauwelijks in lijken te slagen en mede daardoor een hoger aandeel
in de criminaliteit houden. Deze verschillen in integratietempo kunnen ook
mede beïnvloed zijn door de verschillen in discriminatie die groepen
ondervinden (zo ondervinden blijkens onderzoek immigranten uit Afrika en uit
het Caribische gebied meer discriminatie dan bijvoorbeeld Aziatische immigranten
ondervinden).Maar ook los van het integratietempo en discriminatieverschillen kunnen
zich bij een min of meer vergelijkbare sociaal-economische positie opvallende
verschillen voordoen. Zo verklaren in de Nederlandse samenleving de meer algemene
factoren van leeftijd, sociaal-economische positie en woonomgeving met name
bij de Marokkanen en Antillianen onvoldoende hun hogere aandeel in de criminaliteit.
Ook gecorrigeerd voor die factoren vertonen zij significant meer crimineel
gedrag dan andere groepen.De verklaring van die verschillen tussen op het oog in vergelijkbare positie
verkerende groepen dient veeleer gezocht te worden in de immigratiegeschiedenis
van deze groepen, maar dan vooral in sociaal-cultureel opzicht. Onderzoek1 laat zien dat het verschil tussen de eigen cultuur en
die van het nieuwe vaderland een belangrijke rol speelt. De culturele afstand
tussen het land van herkomst en de Nederlandse maatschappij speelt een zodanige
rol dat hoe groter die culturele afstand, hoe moeilijker niet alleen de integratie
zal verlopen, maar ook hoe groter de kans dat zich bij de tweede en volgende
generaties een versterkte problematiek zal voordoen. Geografische afstand
speelt daarbij soms minder een rol dan verwacht: de relatief sterke maatschappelijke
positie van de Turkse gemeenschap in Canada zou juist verklaard kunnen worden
door de grote geografische afstand. De immigratie is daardoor definitiever
en de oriëntatie op het herkomstland en de gedachte aan terugkeer geringer,
waardoor de integratiegeneigdheid groter zal zijn.Naast de culturele afstand spelen ook de verschillen in woon- en leefomgeving
tussen land van herkomst en het nieuwe vaderland een rol. Vooral uit de vier
grootste minderheidsgroepen komt een belangrijk deel uit nog sterk rurale
en vaak ook kleine gemeenschappen. Deze worden veelal gekenmerkt door traditionele
opvattingen over gezag tussen onder meer ouders en kinderen, en over de verhouding
tussen mannen en vrouwen, en door een sterke sociale controle en hechte familiebanden. Van daaruit zijn zij gekomen naar een samenleving, de Nederlandse, die
met name vanaf het begin van de jaren zestig in snel tempo is veranderd in
een sterk verstedelijkte, geïndustrialiseerde en op prestatie gerichte
samenleving waarin sociale controle en sociale cohesie veel minder belangrijk
zijn. Een samenleving die zich laat kenmerken door een scherpe daling van
het geboortecijfer en verlaging van het sterftecijfer, massieve immigratie,
individualisering, emancipatie van vrouwen, herwaardering van seksualiteit,
veranderde leefvormen, ontzuiling en verval van gezagsstructuren, ontvoogding
op mentaal en ethisch vlak, wegvallen van sociale controle.Deze veranderingen die zowel als vervreemdend én als bevrijdend
worden ervaren, zijn ingrijpend. De Nederlandse samenleving is een zogenaamde permissive society geworden, een samenleving die veel toelaat en die
zich flexibel opstelt ten aanzien van de vrijheden van haar burgers met als
(enige) begrenzing dat andermans vrijheid en verantwoordelijkheid niet wordt
geschaad. Het opgroeien in een dergelijke samenleving is al niet eenvoudig
en wordt nog bemoeilijkt als door immigratie sprake is van (grote) afstand
in sociaal-culturele zin. Geplaatst in deze samenleving, soms van de ene op
de andere dag, is het voor personen uit de etnische minderheidsgroepen lastig
om zich daarin een weg te banen en een goede maatschappelijke positie te verwerven.Bij de overgang van de cultuur van het moederland naar een West-Europese
samenleving gaat het niet om een eenmalige cultuurschok. De gerichtheid van
met name een groot deel van de eerste generatie op het moederland zorgt ervoor,
dat ze blijvend leven met twee culturen, terwijl jongeren zich daarentegen
primair richten op de Nederlandse samenleving. Omdat met name bij Turken en
Marokkanen een deel van de eerste generatie slecht geïntegreerd is in
de Nederlandse samenleving (slechte taalbeheersing, lage opleiding, hoge werkloosheid,
oriëntatie op moederland, terugkeerwens) is deze vaak ook geen wervend
voorbeeld voor de tweede generatie en ook overigens niet goed in staat –
en soms ook niet ten volle bereid – de tweede generatie te doen integreren.
Hoewel ook bij de etnische minderheidsgroepen ouders veel belang hechten aan
goed onderwijs voor hun kinderen, leidt onbekendheid met de Nederlandse onderwijssituatie
en wat daarin van ouders verwacht wordt – maar ook het nog onvoldoende
openstaan van scholen voor andere culturen – in de praktijk vaak tot
een geringere ondersteuning voor school en schoolprestaties van hun kinderen,
het minder kunnen anticiperen op spijbelgedrag en het weinig toezien op en
begeleiden bij het huiswerk, terwijl een extra inspanning van de ouders juist
bij deze groepen gewenst zou zijn.Religieuze organisaties zoals moskeeën spelen slechts een beperkte
rol in het letterlijk en figuurlijk structuur geven aan het leven van de etnische
jongeren. Enerzijds doordat zij veel kampen met onvoldoende financiën,
gebrek aan bestuurskracht en aan professionele bedrijfsvoering en doordat
veel imams zelf de Nederlandse samenleving onvoldoende kennen. Anderzijds
oefenen deze religieuze instellingen weinig aantrekkingskracht uit op jongeren,
omdat zij juist een uitingsvorm zijn van de oriëntatie op het moederland
en dus als instellingen van en voor de eerste generatie worden ervaren. Er
zijn overigens in toenemende mate moskeeën die zich juist doelbewust
richten op jongeren, maar dan nog veelal meer vanuit de behoefte de eigen
identiteit vorm te geven, een terechte en te respecteren behoefte, dan uit
integratiemotieven.De integratieproblematiek zoals hierboven beschreven, kan ertoe leiden
dat delen van de immigrantengroepen marginaliseren, in de betekenis van een
afnemend vermogen ontwikkelen om te kunnen participeren in de samenleving
met daardoor een verhoogde kans op het zich afkeren van de samenleving, op
antiwesterse gevoelens1, op segregatie en delinquentie, maar ook met het risico van een terugkerende reproductie
van die marginalisering van generatie op generatie; een situatie vergelijkbaar
met delen van de zwarte bevolking in de grote steden van de VS. Hoewel de
situatie in Nederland daarvan sterk verschilt, het algemene beeld kenmerkt
zich veeleer door een gestage positieve ontwikkeling qua opleidingsniveau
en arbeidsdeelname onder een deel van de minderheidsgroepen, is de positie
van sommige groepen niettemin onmiskenbaar zorgwekkend.In bestaande en in het kader van het project Criminaliteit en Integratie
van Etnische Minderheden tot stand gekomen studies en publicaties wordt een
groot aantal zeer uiteenlopende factoren genoemd die invloed zouden hebben
op de hogere criminaliteitscijfers onder sommige minderheidsgroepen. Zoals
hiervoor uiteengezet meent het kabinet dat de belangrijkste oorzaken gevonden
kunnen worden in de sociaal-economische positie waarin veel minderheidsgroepen
zich bevinden en in de sociaal-culturele acculturalisatieproblematiek die
een aantal groepen kenmerkt. Over de eerste cluster oorzaken is voldoende
materiaal voorhanden; over de tweede, de acculturalisatieproblematiek, veel
minder mede omdat daaraan tot nu toe veel minder aandacht is besteed en voorzover
dat wel het geval is, dan meestal aan specifieke thema's.Anders dan deze factoren afzonderlijk te bestuderen is nu een poging gedaan
deze factoren vanuit een geïntegreerd kader te bezien onder de noemer
marginalisering. Daartoe is aan het ITS opdracht verstrekt het begrip marginalisering
te definiëren1. Marginalisering wordt dan
opgevat als een proces van afnemende deelname aan de omringende samenleving.Op basis van de ITS-studie en verder verzameld materiaal is een poging
ondernomen de risicofactoren met betrekking tot marginalisering te destilleren
vanuit de gedachte dat daarmee ook de aangrijpingspunten voor beleid zichtbaar
zouden worden. Daarbij is gebleken dat in de ontwikkelingsfase van jongeren
een nuttig onderscheid te maken valt tussen de primaire fase (0–4 jaar),
waarin het gezin centraal staat, de secundaire fase (4–16 jaar), waarin
naast het gezin vooral de school centraal staat, en de tertiaire fase, die
feitelijk begint met het beëindigen van de schoolloopbaan.Bij de beschrijving van die drie fasen is alleen waar nodig gedifferentieerd
naar etnische groep; om toch recht te doen aan de verscheidenheid van de groepen
gaat aan deze beschrijving een schets van de sociale structuur en de gezinscultuur
per etnische groep vooraf. 3.3. Sociale structuur en gezinscultuur van de verschillende
etnische groepen Marokkaanse gezinnenMarokkaanse gezinnen worden doorgaans gekenmerkt door een traditionele
scheiding van de seksen en hiërarchische verhoudingen. De moeder regelt
de zaken binnenshuis, inclusief het leeuwendeel van de opvoeding, en de vader
is kostwinner en verzorgt de contacten met de buitenwereld. De vader heeft
het gezag, de moeder bemiddelt tussen de vader en de kinderen en er is een
duidelijk onderscheid tussen de opvoeding van jongens en meisjes. In Marokkaanse
gezinnen heeft de migratie de gezagspositie van de vader vaak aangetast. Doordat
Marokkaanse vaders aanvankelijk zonder hun gezin naar West-Europa zijn getrokken
om daar te werken als gastarbeider, zijn hun kinderen vaak gescheiden van
hen opgegroeid. Op het moment dat het gezin zich herenigt met de vader, blijkt
deze veelal een betrekkelijk lage maatschappelijke status te bezitten. In
de ogen van de kinderen hebben deze vaders maar al te vaak gefaald.
Daardoor zijn zij niet goed in staat de vaderrol als opvoeder en identificatiemodel
voor hun zonen te vervullen. Een ander belangrijk kenmerk van de opvoeding
is de nadruk die vaak wordt gelegd op trouw aan de eigen groep en stam. Jongens
wordt geleerd dat een man respect moet verdienen door lef te tonen en zich
niets door anderen moet laten zeggen. Hierdoor zijn Marokkaanse jongens wellicht
niet zo gevoelig voor ambtelijke autoriteit. In de praktijk hebben jongens
een grote mate van vrijheid buiten het gezin. Enerzijds brengen Marokkaanse
jongens veel tijd door buiten het ouderlijk huis en anderzijds veronderstellen
Marokkaanse ouders dat de verantwoordelijkheid voor de opvoeding in de openbare
ruimte en op school ligt bij politie en onderwijzend personeel. Het gevolg
is dat het gedrag van Marokkaanse jongens zich al vanaf jonge leeftijd onttrekt
aan het toezicht en de correctie van volwassenen. Turkse gezinnenTurkse gezinnen worden evenals Marokkaanse gezinnen in veel gevallen gekenmerkt
door een traditionele scheiding van de seksen en hiërarchische verhoudingen.
Ook Turkse kinderen van de tweede generatie zijn vaak gescheiden van hun vader
opgegroeid.De afwezigheid van de vader heeft hier echter een minder negatieve invloed
gehad op de ontwikkeling van de kinderen dan bij Marokkanen het geval is.
In de eerste plaats doordat de afwezigheid van de vader korter duurde. In
de tweede plaats doordat binnen de Turkse gemeenschappen een sterkere groepsbinding
en hechtere familie-verbanden bestaan die als vangnet konden dienen. Het vaderlijke
gezag werd overgenomen door andere mannen.De sterke sociale controle binnen de Turkse gemeenschappen heeft echter
ook een negatieve uitwerking. Zij draagt er in bepaalde gevallen toe bij dat
Turkse kinderen en jongeren niet integreren in de Nederlandse cultuur. Op
het gedrag van jongens en meisjes wordt nauwlettend toegezien, waarbij jongens
wat meer bewegingsvrijheid hebben dan meisjes. Creools-Surinaamse en Antilliaanse gezinnenDe gezinsstructuur van veel Creools-Surinaamse en Antilliaanse jongeren
wordt gekenmerkt door het naar verhouding vaak ontbreken van een vaste vaderfiguur.
De moeder is de constante factor en de spil van het gezin. Veel vaders komen
en gaan. De consequentie hiervan is dat de kinderen vaak vaderloos worden
opgevoed. In het land van herkomst werd deze gezinsstructuur gecompenseerd
door een uitgebreid netwerk van familieleden. In Nederland is die structuur
veelal vervangen door het eenoudergezin. Die ontwikkeling is mede versterkt
door de financiële onafhankelijkheid in Nederland van alleenstaande moeders
met kinderen.In eenoudergezinnen die op een sociaal minimum-niveau leven doen zich
vaak opvoedingsproblemen voor. Vooral als de moeders in deze gezinnen werken
kunnen spanningen ontstaan en kan er te weinig tijd en aandacht overblijven
voor de opvoeding. Dochters nemen vaak een deel van de huishoudelijke taken
over; de jongens hebben meer vrijheid en minder verantwoordelijkheden binnenshuis.
Wat betreft de Antillianen moet nog worden opgemerkt dat de grootste problemen
worden veroorzaakt door jongeren die hier zonder familie naartoe zijn gekomen
en die hier leven buiten de structuur van een ouderlijk gezin. Zij zijn vaak
afkomstig uit de marge van de eigen samenleving, spreken niet of nauwelijks
Nederlands en hebben vaak geen of weinig opleiding genoten. Hindoestaans-Surinaamse gezinnenDe familiestructuur van Hindoestanen vertoont veel gelijkenis met die
van Turken. Zij delen de patriarchale cultuur waarin de vader een centrale
rol in het gezin inneemt. Ook hier is een familieverband aanwezig dat verder
gaat dan het kerngezin. Uit onderzoek komt naar voren, dat ook in veel Hindoestaanse
gezinnen de machtspositie van de vader is aangetast. Bijvoorbeeld doordat
de moeder wel een baan heeft gevonden en de vader niet. Ook de kinderen staan
vaak kritisch tegenover hun vader. Door hun hogere opleidingsniveau en betere
kennis van het Nederlands nemen zij bepaalde taken van hun vader over (zoals
contacten met de Nederlandse instanties). Niet duidelijk is of de migratie
naar Nederland zodanige fricties heeft opgeleverd als die zijn voorgekomen
in Marokkaanse en Turkse gezinnen. Toch lijkt het erop, dat hoewel er sprake
is van erosie van de machtspositie van de vader, tot nu toe de familieverhoudingen
niet ernstig verstoord zijn geraakt.Recentelijk zijn er echter aanwijzingen dat de situatie binnen een deel
van de Hindoestaanse gezinnen minder rooskleurig wordt. Ook hier is te zien
dat er voor veel Hindoestaanse jongeren een frictie ontstaat tussen de eigen
etnische gemeenschap en de Nederlandse samenleving. Centraal in de Hindoestaanse
gemeenschap staat, dat wordt vastgehouden aan de tradities en regels van de
eigen gemeenschap. Zolang de jongere hieraan voldoet, worden contacten met
autochtonen en participatie in de Nederlandse samenleving niet als bedreigend
ervaren. Toch geven de recente signalen aan dat in deze relatief gesloten
gemeenschap zich ook problemen voor en door jongeren ontwikkelen. Dit komt
onder meer tot uitdrukking in de forse stijging van het aantal eenoudergezinnen
onder de Hindoestanen in Nederland. 3.4. Marginaliseringsrisico's per ontwikkelingsfaseZoals hierboven aangegeven worden hierna op basis van de ITS-studie en
verder verzameld materiaal de risicofactoren met betrekking tot marginalisering
beschreven per ontwikkelingsfase van jongeren, namelijk de primaire fase (0–4
jaar), waarin het gezin centraal staat, de secundaire fase (4–16 jaar),
waarin naast het gezin vooral de school centraal staat, en de tertiaire fase,
die feitelijk begint met het beëindigen van de schoolloopbaan. Primaire faseBij de meeste minderheidsgroepen zijn veel jongeren en zeker hun ouders
in het eerste, bepalende deel van hun leven gevormd in een andere sociaal-culturele
omgeving; veelal zullen ook de opvoedingspatronen binnen de gezinnen uit deze
groepen verschillen van de algemene opvattingen over opvoeding in de Nederlandse
samenleving. Dit kan ertoe leiden dat deze gezinnen minder toegerust zijn
om in de Nederlandse samenleving te functioneren. Daarbij zijn de rolpatronen
binnen het gezin medebepalend voor de socialisatie van het kind. Door de vaak
lange afwezigheid van de vader in de Turkse en in sterkere mate in de Marokkaanse
gezinnen zijn de verhoudingen in het gezin sterk veranderd. Ook de veelvuldige
afwezigheid van een (permanente) vaderfiguur bij jongeren uit het Caribische
gebied, heeft consequenties gehad voor de binding binnen het gezin. Door de
afwezigheid van de vader in veel Turkse en Marokkaanse gezinnen is zijn sterke
gezagspositie aangetast, waardoor een van oudsher controlerende factor in
het socialisatieproces van het kind wegvalt. Dit kan er toe leiden dat er
minder consequente controle op het jonge kind wordt uitgeoefend.Het ontbreken van een dergelijk consequent controlemechanisme als gevolg
van mogelijk verstoorde gezinsverhoudingen, maar ook als een mogelijk
gevolg van de verschillen tussen de normen- en waardepatronen van de eigen
cultuur en die van de Nederlandse samenleving, levert onduidelijkheden voor
de kinderen op. Gevolg van een inconsistent opvoedingspatroon is dat kinderen
de eigen grenzen niet voldoende leren kennen en dat ze daardoor veelal over
te weinig zelfkennis, zelfcontrole en zelfvertrouwen beschikken.Daarbij komt nog dat niet alleen de controle door de ouders wellicht vermindert,
maar dat tevens de sociale controle door de gemeenschappen die onderdeel uitmaakten
van de sociale structuren in het land van herkomst, hier in de Nederlandse
samenleving sterk is gereduceerd. Correctiemogelijkheden via het sociaal vangnet
zijn hierdoor ook afgenomen.Een andere factor die een belangrijke rol speelt bij de eerste socialisatie
is de taal. Bij veel Marokkaanse en Turkse gezinnen en, weliswaar in mindere
mate, ook bij Caribische gezinnen, wordt vaak een andere taal dan het Nederlands
gesproken. Dit leidt onafwendbaar tot een taalachterstand ten opzichte van
autochtone leeftijdgenoten. Daar bij komt dat de concentratie van minderheidsgroepen
in bepaalde wijken de omgang met anderen beperkt tot de eigen groep, wat het
leren van Nederlands niet bevordert en bovendien de mogelijkheden ontneemt
eigen opvattingen te toetsen aan die welke gelden in de Nederlandse samenleving.Verder maken kinderen uit etnische gezinnen minder gebruik van de peuterspeelzaal
en (reguliere) kinderopvang, en starten later op de basisschool (anders dan
autochtone kinderen vaak niet direct op 4-jarige leeftijd). Dit alles leidt
er toe dat nogal wat kinderen uit etnische minderheidsgroepen met een taalachterstand
en veelal op latere leeftijd aan de basisschool beginnen en daarmee laat of
onvoldoende in aanraking komen met het normen- en waardepatroon in de Nederlandse
samenleving. Secundaire faseHet begin van de schoolloopbaan betekent voor de meeste kinderen een eerste
zelfstandige kennismaking met het normen- en waardepatroon van de Nederlandse
samenleving en daarmee ook met andere gezagsstructuren en -regels die binnen
gezin en op school gelden. Voor kinderen uit etnische minderheidsgroepen kan
een discrepantie optreden tussen de opvoeding die zij vanuit het eigen gezin
hebben gekregen en de verwachtingen die vanuit de school komen.Veel kinderen uit etnische minderheidsgroepen beginnen hun loopbaan met
een grote achterstand, die blijkt uit onvoldoende kennis van het Nederlands
en van bepaalde cognitieve vaardigheden die het Nederlandse onderwijssysteem
vereisen. Tijdens de schoolperiode wordt deze achterstand echter niet ingehaald.
De kans is groter dat de achterstand zich bestendigt of nog groter wordt.
Bovendien gaat het huidige onderwijssysteem uit van een actieve betrokkenheid
van ouders bij de school.De onbekendheid met de eisen die aan ouders worden gesteld, de afstand
tussen de school en de thuissituatie, ook qua opvoedingsmethoden en overdracht
van waarden en normen, maken dat er onder etnische minderheden vaak sprake
is van een geringere ouderparticipatie. Dit geldt ook voor de praktische ondersteuning
van het kind. Toezicht op en begeleiding bij huiswerk door de ouders komt
ook minder voor, enerzijds omdat dit lastiger is voor de ouders gezien hun
achtergrond, anderzijds door de beleving dat dit een uitsluitende taak van
de school zou zijn (zoals het corrigeren van kinderen op straat veelal als
een uitsluitende zaak van de politie wordt gezien). Daarbij komt dat kinderen
uit etnische minderheidsgroepen vaak weinig contact hebben met autochtone
school- en buurtgenoten waardoor het ook moeilijker is voor hen hun plaats
in de Nederlandse samenleving structuur te geven. Aan de andere kant sluit ook de school qua belevingswereld minder aan
bij die van veel etnische kinderen. Van echt inter- of multicultureel onderwijs
is nog nauwelijks sprake: de leerkrachten zijn over het algemeen autochtoon,
de lesstof en -methoden in hoofdzaak gemaakt door autochtonen en sterk gericht
op de autochtone situatie.Bij de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs blijken de CITO-eindscores
en de adviezen voor vervolgonderwijs, ondanks dat bij gelijke resultaten leerlingen
uit etnische minderheidsgroepen iets hogere adviezen krijgen dan autochtone
leerlingen, in belangrijke mate bepaald door de sociaal-etnische achtergrond
van het kind. Voorkomen moet worden dat door de meerderheidskeus voor lagere
vormen van voortgezet onderwijs de matige sociaal-economische positie van
kinderen uit etnische minderheden bestendigd wordt. Spijbelgedrag en ongekwalificeerd
schoolverlaten komen onder leerlingen uit de minderheidsgroepen, met name
onder Marokkanen, nog beduidend meer voor al neemt het aantal voortijdig schoolverlaters
inmiddels iets af. Het voortijdig schoolverlaten heeft tot gevolg dat de jongeren
onvoldoende voorbereid op de arbeidsmarkt komen, waar weinig vraag is naar
ongeschoolde arbeid en veel vraag naar arbeid waarvoor langdurige scholing
is vereist en een hoge mate van flexibiliteit en communicatief vermogen. Antilliaanse
jongeren hebben indien zij pas op de middelbare schoolleeftijd naar Nederland
migreren, in veel gevallen nog geen afgeronde schoolopleiding; daarbij beheersen
zij het Nederlands in onvoldoende mate.Buiten school is eveneens sprake van een geringere oriëntatie op
de Nederlandse samenleving; zo is de participatie van minderheden in het sporten
verenigingsleven beduidend lager, de oriëntatie op straat met het daarmee
gepaard gaande hang- en zwerfgedrag daarentegen vooral bij de jongens veel
hoger. Daarmee wordt deze groep vooral gekenmerkt doordat zij over veel vrije
tijd beschikt waarbinnen weinig structuur bestaat. De oriëntatie van
de groepen is in tegenstelling tot de eerste generatie veelal sterk gericht
op de westerse samenleving (bij Surinaamse en Antilliaanse jongeren is op
een aantal terreinen de invloed van de VS dominant), religie speelt in het
algemeen een geringe rol. De invloed van de ouders op deze jongeren is in
het algemeen ook gering. Zij vormen voor de jongeren niet altijd een voorbeeld
en hun opvoedingsmethoden sluiten minder aan op de Nederlandse cultuur.De, evenals bij autochtone bestaande, gerichtheid op een modieuze leefstijl
en uitgaanscultuur en het daarmee gepaard gaande dure niveau van vrije tijdsbesteding
(merkkleding, uitgaan) vormt, gezien de sociaal-economische positie van veel
minderheidsgroepen en ook het ontbreken van een zakgeldtraditie onder hen,
voor een aantal jongeren een ernstig risico. Het leidt vaak tot een nog grotere
gerichtheid op de eigen groep. Voor sommigen is het lastig de verleiding van
het snelle bijverdienen te weerstaan. Vooral de drugshandel vormt dan voor
sommige jongeren uit minderheidsgroepen vanwege de geringe pakkans en hoge
verdiensten een extra verleiding. Het Nederlandse drugsbeleid wordt weinig
begrepen, de handel in drugs mede daardoor soms als niet erg crimineel beschouwd.
Daarbij komt dat minderheden veelal woonachtig zijn in wijken van steden waar
de handel zich concentreert. Vanwege de landen van herkomst van een aantal
drugs zijn door taal- en (al dan niet verre) familiebanden sneller relaties
gelegd. Door dit alles verlaat een aantal etnische jongeren gemarginaliseerd
de schoolfase: weinig opleiding, vaak zonder diploma, gericht op de eigen
groep, weinig perspectief op werk en nog minder op een conventionele loopbaan. Tertiaire faseOvereenkomstig de standaarden van onze moderne maatschappij stellen echter
ook deze jongeren hoge eisen aan hun bestedingsmogelijkheden. Omdat werk in
de reguliere maatschappelijke circuits voor hen schaars voorhanden is, wordt
uitgeweken naar onregelmatige kostwinning, zo niet naar mogelijkheden die
in het grijze of zwarte circuit bestaan voor het verkrijgen van inkomsten.
Daarbij speelt een rol dat als de toekomstverwachtingen van de jongere slecht
zijn en ook het eigen milieu geen alternatief biedt, de jongere zich minder
gelegen laat liggen aan de verwachtingen die de omgeving aan hem stelt. Marokkaanse
en Antilliaanse jongeren (met name zij die vanuit een reeds gemarginaliseerde
positie naar Nederland zijn gekomen) lopen hierbij het grootste risico.Onderzoek naar de factoren die invloed hebben op het stoppen of doorgaan
met een criminele carrière geeft aan dat de mogelijkheden van (criminele)
jongeren uit etnische minderheidsgroepen tot het beëindigen van hun criminele
carrière worden bemoeilijkt als er specifieke factoren meespelen, zoals
de mythe van de terugkeer, late gezinshereniging, dualisme van de ouders ten
aanzien van Nederland en oriëntatie op de eigen etnische groep1.De vriendengroep van een jongere vormt meestal de belangrijkste referentiebron
voor zijn ontwikkeling. Hoe verder deze «peer group» zich bevindt
van de waarden en normen van de samenleving, des te groter de kans op marginalisering
en criminalisering. De woon- en leefomgeving van de jongere blijft daarbij
medebepalend. Als deze bestaat uit een sociaal-economisch en etnisch armoedegebied,
is de kans groter dat sociaal-economische en -culturele armoede het voorland
voor de jongere wordt en dat die situatie weer het uitgangspunt vormt voor
een nieuwe generatie met dezelfde marginaliseringsrisico's.Een recente studie van het SCP2 naar de arbeidsmarktpositie
van jongeren uit minderheidsgroepen in verband met het door hen gevolgde onderwijs
bevestigt op hoofdlijnen de hierboven genoemde risicofactoren, maar voegt
daar in het traject van school naar werk nog aan toe:– een te hoge of te lage advisering bij de keuze van een schooltype
in het voortgezet onderwijs, hetgeen of tot zwakke prestaties en uitval leidt
of tot inefficiënte leerwegen;– hoge, vaak irreële verwachtingen van de ouders over de mogelijkheden
van hun kinderen;– een sterke oriëntatie van ouders op het herkomstland die
niet zelden resulteert in onderbreking van de schoolloopbaan voor tijdelijke
terugkeer;– een te geringe sociale controle in het thuismilieu ten aanzien
van jongens en, in verband met traditionele opvattingen, non-participatie
bij meisjes. 3.5. ConclusieHoewel de oorzaken van de bovenproportionele criminaliteit onder etnische
minderheden voor een belangrijk deel samenhangen met «klassieke»
criminaliteitsverklarende factoren als sociaal-economische positie, leeftijd
en woonomgeving vormen deze geen afdoende verklaring. Ze verklaren zowel onvoldoende
de omvang van de criminaliteit als de verschillen tussen de onderscheiden
minderheidsgroepen. Aanvullende verklaringen dienen vooral gezocht te worden
in de sociaal-culturele achtergrond van de verschillende minderheidsgroepen
en de daaruit voortvloeiende integratie- en acculturalisatieproblemen die
groepen ondervinden: normen- en waardepatronen, passend bij de sociaal-culturele
situatie in het moederland, bijvoorbeeld met betrekking tot de opvoeding
van kinderen, zijn niet altijd adequaat in de Nederlandse samenleving. 4. Voorstellen op het gebied van criminaliteitsbestrijding 4.1. De beperkte effectiviteit van repressie: het belang
van preventieHet criminele gedrag van autochtonen en minderheden moet door politie
en justitie met kracht bestreden worden. Elke toegeeflijkheid in dit opzicht
kan worden uitgelegd als een uitnodiging tot continuering van dat gedrag en
kan zodoende de drempel naar een criminele levenswijze verlagen. Dit geldt
bij uitstek voor de kwetsbare groep jongeren uit etnische minderheidsgroepen
die de aansluiting bij de samenleving dreigt te verliezen en voor wie de verleiding
om snel en betrekkelijk risicoloos geld te verdienen groot is. Ook minderhedenorganisaties
benadrukken het belang van een eenduidig en herkenbaar optreden van politie
en justitie als integraal onderdeel van een beleid dat erop is gericht (verder)
afglijden naar criminaliteit te voorkomen.Tegelijkertijd moet worden beseft dat de repressieve aanpak van criminaliteit
slechts een beperkte invloed heeft op het criminaliteitsniveau in de samenleving.
Daarvoor zijn de volgende redenen te geven. Ten eerste wordt slechts een deel
van alle gepleegde delicten aangegeven bij de politie, waarvan maar een klein
deel wordt opgehelderd, vervolgd, berecht en bestraft. Vanwege de relatief
geringe reikwijdte van het strafrecht is de afschrikkende (generaal-preventieve)
werking ervan betrekkelijk gering. Ten tweede blijkt steeds opnieuw dat strafrechtelijke
sancties een zeer geringe resocialiserende (speciaal-preventieve) werking
hebben. Mensen die eenmaal met Justitie in aanraking zijn gekomen, blijven
dat vaker doen. Een derde bezwaar tegen een exclusief-repressieve aanpak van
criminaliteit betreft de oppervlakkigheid van zo'n aanpak. Criminaliteit is
vaak het gevolg van een complex van factoren dat kan worden samengevat als
een gebrekkige binding aan de samenleving. Dit geldt voor de criminaliteit
van autochtonen en, zoals in het vorige hoofdstuk is uiteengezet, zeker ook
voor de criminaliteitsproblematiek onder minderheden. De criminaliteit onder
deze doelgroepen kan alleen worden teruggedrongen door de onderliggende problemen
van sociaal-culturele aard aan te pakken. Dat is een zaak van de gehele samenleving
en ligt op het terrein van meerdere departementen.De inspanningen moeten dus primair worden gericht op het voorkomen van
criminaliteit door de integratie van etnische minderheden in de Nederlandse
samenleving – via opvoeding, onderwijs en werk – te verbeteren.
Daarop zal in het volgende hoofdstuk nader worden ingegaan. Dit laat echter
onverlet dat het strafrecht zowel bij de preventie als de repressie van criminaliteit
een belangrijke rol heeft te vervullen. Deze wordt hieronder uiteengezet. 4.2. Aanpak commune criminaliteitJuist in een multiculturele samenleving moet het voor iedereen, ongeacht
herkomst, duidelijk zijn welk gedrag strafrechtelijk niet wordt getolereerd.
Het is de taak van politie en justitie om de strafrechtelijke grenzen te bewaken
en overtredingen daarvan te corrigeren. Hoe zekerder, sneller en consequenter
het strafrechtelijk optreden is, des te groter de preventieve werking ervan
is op de wetsovertreder en zijn omgeving. Helaas moet worden geconstateerd
dat het met de zekerheid en snelheid van het politiële en justitiële
optreden nog niet zo goed gesteld is. Het ophelderingscijfer is laag en de
doorlooptijden zijn vaak nog te lang. Om daarin verbetering te brengen wordt,
in het kader van het grote-stedenbeleid, het programma «Jeugd en Veiligheid»
uitgevoerd. Dit beleid is ontwikkeld als vervolg op de adviezen van de commissie-Van Montfrans. Omdat van een dergelijke aanpak – naaste korte termijn
successen – pas op langere termijn wezenlijke resultaten verwacht mogen
worden, zal het – na afloop van de convenants-periode – met kracht
worden voortgezet. Tevens zal worden bevorderd dat aan de resultaten van deze
aanpak (instrumenten en methodiek) in de vorm van «best practices»
een brede verspreiding wordt gegeven.Inmiddels zijn extra jeugdofficieren van Justitie aangesteld en zijn de
doorlooptijden voor de afhandeling van strafzaken tegen jeugdigen verkort.
Met de korpsbeheerders wordt overlegd om het jeugd- en zedenspecialisme dat
door de reorganisatie van de politie was verdwenen, opnieuw een herkenbare
plaats te geven. Uit recent onderzoek van de Raad van hoofdcommissarissen
naar de politiële jeugdzorg blijkt dat een extra kwaliteitsimpuls nodig
is teneinde de politie beter in staat te stellen haar jeugdtaak in een sterk
veranderde maatschappelijke context naar behoren te kunnen vervullen. Dit
betreft zowel het preventieve als het repressieve deel van deze politietaak.De reclassering van jeugdige delinquenten wordt als apart specialisme
georganiseerd. Door middel van arrondissementale platforms jeugdcriminaliteit
wordt de samenwerking tussen de Raad voor de Kinderbescherming, het jeugdOM
en de instellingen voor de jeugdreclassering verbeterd.Ook werken politie en justitie meer dan vroeger samen met de jeugdhulpverlening
en het onderwijs om jeugdcriminaliteit te voorkomen of vroegtijdig in te grijpen
wanneer het mis dreigt te gaan. Onder regie van een netwerk van betrokken
instanties wordt een groot aantal concrete projecten uitgevoerd, waarvan een
deel specifiek is gericht op etnische minderheidsgroepen. Uit de ervaringen
die daarbij zijn opgedaan blijkt dat de aanwezigheid van een strafrechtelijke
stok achter de deur vaak een voorwaarde is voor het slagen van een project.
Een adequaat politie- en justitie-optreden vormt een noodzakelijk complement
op de beoogde integraal-preventieve aanpak die in het volgende hoofdstuk aan
de orde komt. Het aanbieden van integratie-mogelijkheden, bijvoorbeeld een
baan, aan mensen die zich al schuldig hebben gemaakt aan crimineel gedrag,
is alleen zinvol als het criminele pad zo effectief mogelijk wordt geblokkeerd.
In het bijzonder de politie kan, als 24-uurs organisatie die als geen andere
op de hoogte is van wat zich in een buurt afspeelt, een onmisbare rol spelen
in het preventiebeleid. Zij neemt ook in toenemende mate gerichte initiatieven
op dit gebied, bijvoorbeeld ter bestrijding van de Marokkaanse jeugdcriminaliteit
in Utrecht en de Antilliaanse jeugdcriminaliteit in Rotterdam.Een voorbeeld van de nieuwe, integrale werkwijze is het project Gogam
te Gouda dat gericht is op Marokkaanse jongens die zich stelselmatig schuldig
maken aan crimineel gedrag. Gemeentelijke instanties, onderwijsinstellingen
en hulpverleningsinstanties treden gecoördineerd op om te voorkomen dat
jongeren afglijden naar een criminele levenswijze. De dreiging van een justitiële
sanctie is op de achtergrond aanwezig voor het geval een jongere zich niet
aan de afspraken houdt. Een belangrijk element van dit project is dat de Marokkaanse
gemeenschap zoveel mogelijk wordt ingeschakeld om het gedrag van de jongere
te beïnvloeden en hem steun te bieden.In 1996 is in opdracht van de ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie
een onderzoek verricht naar de succes- en faalfactoren bij de aanpak van criminaliteitsproblemen
bij met name jongeren uit etnische minderheden1.
Het onderzoeksrapport bevat een overzicht van afzonderlijke aanpakken en lessen
en ervaringen daarbij, gebaseerd op 24 lokale projecten. Een onderzoek naar
de ervaringen in de relatie tussen politie en Marokkaanse jongens leert overigens
dat er weliswaar veel kennis en inzicht voorhanden is over een effectieve
omgang van de politie met Marokkaanse jongens, maar dat deze sterk versnipperd
is en dat het beleid een sterk ad hoc karakter heeft. Kennis-
en ervaringsuitwisseling is dus nodig. Daartoe is het onderzoeksrapport via
het Nederlands Politie Instituut aangeboden aan het politieveld. Het NPI zal
de onderzoeksrapportage benutten voor verbreiding van de ervaringen van korpsen
op dit terrein.Justitie moet aanwezig zijn op die plaatsen waar de meeste overlast bestaat.
Dat is de filosofie achter de experimenten die thans worden uitgevoerd met
de huizen van Justitie. In probleemwijken opent Justitie bureaus van waaruit
kan worden geparticipeerd in criminaliteitspreventieprojecten en kan worden
bemiddeld in conflicten tussen burgers onderling en tussen burgers en maatschappelijke
instanties. Op criminaliteit gepleegd door de lokale jeugd kan snel en op
maat worden gereageerd met groepszittingen en met de oplegging van in de wijk
uit te voeren taakstraffen. Zoals bekend maken etnische minderheidsgroepen
een belangrijk deel uit van de bevolking van de meeste probleemwijken. De
huizen van Justitie zijn een instrument om netwerken te vormen met lokale
organisaties van deze bevolkingsgroepen. De mogelijkheden voor uitbreiding
naar meer locaties in sociaal-kwetsbare wijken worden bestudeerd.De harde kern van de jeugddelinquenten in de achterstandswijken van de
grote steden is verantwoordelijk voor het leeuwendeel van de criminaliteit
in die wijken. De buurtbewoners – onder wie veel mensen uit etnische
minderheden – hebben het meest te lijden onder dit criminele en overlastgevende
gedrag. Omdat relatief veel harde kern-daders afkomstig uit de etnische minderheidsgroepen
zijn, zorgen zij bovendien voor de criminele stigmatisering van de gehele
groep waartoe zij behoren. Bij de uitvoering van het grote-stedenbeleid is
gebleken dat de aanpak van jeugddelinquenten die behoren tot de harde kern
problematisch is. De projecten die gericht zijn op de harde kern hebben onvoldoende
effect op de zwaarste categorie daarvan. Dit betekent dat een andere aanpak
geboden is. Om hieraan gestalte te geven gaat de jeugdbescherming lokaal actiever
optreden. Om een verder afglijden naar ernstige vormen van jeugdcriminaliteit
te voorkomen moet de jeugdbescherming vroegtijdig signaleren en eerder dan
nu het geval is ingrijpen met een verstrekkende maatregel. Dit kan al gebeuren
wanneer sprake is van persistent hinderlijk gedrag van jeugdigen die behoren
tot de harde kern. 4.3. Integrale Veiligheidsrapportage 1998Elke twee jaar publiceert het ministerie van Binnenlandse Zaken namens
het kabinet een integrale veiligheidsrapportage waarin een beeld wordt geschetst
van de veiligheidssituatie op het terrein van de objectieve veiligheid, de
veiligheidsgevoelens en de risico's. Sinds enkele jaren wordt daarin ook aandacht
besteed aan de ontwikkeling van criminaliteit onder jongeren uit etnische
minderheidsgroepen. In de toekomst zal dit onderzoek worden voortgezet om
trends en ontwikkelingen tijdig te kunnen signaleren en beleidsgevolgen daaraan
te verbinden.In de IVR 1996 is verslag gedaan van twee onderzoeken: één
naar de criminaliteit onder jongeren, jonger dan 12 jaar, en één
naar de kwaliteit van de jeugdtaak bij de politie. De jeugdtaak heeft een
belangrijke relatie met de effectiviteit van de aanpak in het kader van jongeren
uit etnische minderheidsgroepen en veiligheid.In de IVR 1998 zal speciaal aandacht worden besteed aan de evaluatie van
het grote-stedenbeleid op het terrein van jeugd en veiligheid. Het streven
is erop gericht – op basis van een secundaire analyse aan de hand van
bestaand onderzoeksmateriaal – enkele evaluatieve uitspraken te doen
over de resultaten van het jeugd- en veiligheidstraject in de grote steden,
die mede de basis kunnen leggen voor het beleid in de komende kabinetsperiode.
Daarnaast is er, van diverse kanten, een sterke belangstelling voor het fenomeen
jeugdbendes, en voor de groepsaspecten van jeugdcriminaliteit, eveneens een
onderwerp met een sterke minderhedencomponent. 4.4. Ruimte voor maatwerkHet gelijkheidsbeginsel is bij uitstek richtinggevend voor Justitie. De
geblinddoekte vrouwe Justitia maakt geen onderscheid naar huidskleur en culturele
achtergrond. Wetsovertreders van autochtone herkomst en uit etnische minderheidsgroepen
worden gelijk behandeld. Het gelijkheidsbeginsel heeft twee aspecten. In de
eerste plaats worden oordelen op basis van groepskenmerken vermeden. In de
tweede plaats wordt gewaakt tegen de zogenaamde «cultural defense»:
de culturele of etnische achtergrond is geen excuus voor gedragingen die volgens
de Nederlandse wet strafbaar zijn. Bij de toepassing van het recht mogen uitsluitend
individuele kenmerken en omstandigheden in de overwegingen betrokken worden.
De strafrechter let op de persoon van de verdachte en niet op zijn etnische
achtergrond.Differentiatie kan daarom alleen plaatsvinden op het niveau van het individu.
Zo kunnen medewerkers van de reclassering en de Raad voor de Kinderbescherming
in hun rapportages aandacht besteden aan de mogelijkheid dat specifieke soms
cultuurgerelateerde kenmerken onderdeel uitmaken van de persoonlijkheid van
de verdachte, zodat hiermee bij de bepaling van de specifieke interventie
rekening kan worden gehouden. Extra inspanningen zijn wenselijk met het oog
op de resocialisatie van (ex-) gestraften uit minderheidsgroepen. Deze dienen
te worden verricht in nauwe samenwerking met relevante partners, zoals het
bedrijfsleven en instellingen die vakopleidingen aanbieden. In het kader van
het Nationaal Platform Criminaliteitsbestrijding heeft het bedrijfsleven zich
in beginsel bereid verklaard om ex-gedetineerden werk aan te bieden dat aansluit
bij de in de justitiële inrichting genoten vakopleiding (arbeidstoeleiding).
Het is wenselijk dat ex-gedetineerden ook aan de slag kunnen bij overheidsinstellingen.
Justitie is in dit verband bezig met de stimulering van experimenten op kleine
schaal om ex-gedetineerden bij de overheid aan het werk te helpen. Om het
streven naar resocialisatie door middel van werk werkelijk gestalte te kunnen
geven, wordt overwogen of in het kader van een bijzondere betaalde regeling
opleidings- en/of stageplaatsen kunnen worden gecreëerd. In het geval
van etnische minderheden zal vaak specifieke begeleiding nodig zijn in verband
met taalachterstanden en cultuurgebonden problemen op de werkplek. Hiervoor
zullen voorzieningen worden getroffen. 4.5. Aanpak georganiseerde criminaliteitDe aanpak van de georganiseerde criminaliteit is een prioriteit van Justitie.
Hiervoor worden preventieve en repressieve maatregelen genomen. Door de internationale
handel in drugs worden grote winsten geboekt. De mogelijkheden om de illegaal
verkregen winsten wit te wassen dienen waar mogelijk te worden weggenomen.
Om witwaspraktijken te ontdekken en aan te pakken is het Meldpunt Ongebruikelijke
Transacties ingesteld en zijn zogenaamde vertrouwensnotarissen aangesteld.
Daarnaast dient de nadruk te liggen op het behoud van de integriteit binnen
politiekorpsen en andere overheidsinstanties. Ook het openbaar bestuur is
immers kwetsbaar voor criminaliteit.Met name daar waar het openbaar bestuur onbewust faciliteiten creëert
voor criminaliteit, bijvoorbeeld met betrekking tot beschikkingen of overheidsopdrachten.
In dat verband is onder leiding van Binnenlandse Zaken het project Bevordering
van een integere besluitvorming van het openbaar bestuur (BIBOB) van belang.
De Tweede Kamer is daarover onlangs geïnformeerd. Het kabinet
werkt aan nadere regels waarmee het openbaar bestuur instrumenten in handen
krijgt om dit type inbreuken op integriteit en veiligheid te voorkomen. Naar
aanleiding van de parlementaire enquête Opsporingsmethoden, zijn bestaande
opsporingspraktijken getoetst aan de grondwettelijke en strafrechtelijke kaders.
De mogelijkheden voor de opsporing en vervolging van georganiseerde criminaliteit
zijn hierdoor op verantwoorde en evenwichtige wijze formeel uitgebreid. Naast
de grootschalige handel in hard- en softdrugs, dient ook prioriteit te worden
gegeven aan de kleinschaliger handel in harddrugs. De kleine handel is voor
jongeren vaak een opstap naar een carrière binnen criminele organisaties.De georganiseerde criminaliteit heeft, zeker wanneer daar minderheden
bij betrokken zijn, een internationaal karakter. Daarom wordt waar mogelijk
op internationaal niveau gezocht naar samenwerking. Een belangrijk thema daarbij
is dat het lidmaatschap van een criminele organisatie ook in andere landen
strafbaar wordt gesteld. Daarnaast zijn de politieke richtlijnen en de speciale
aanbevelingen van de Groep op Hoog Niveau van belang: het Europol Verdrag
en andere verdragen inzake de justitiële samenwerking tussen EU-lidstaten
zullen snel geratificeerd worden. Om te voorkomen dat gezamenlijke besluiten
door individuele lidstaten niet worden nagekomen, moet er een monitor ontwikkeld
worden om de daadwerkelijke uitvoering te controleren.Nederland heeft als lid van de Commission on Crime Prevention and Criminal
Justice van de Verenigde Naties een resolutie ondersteund met het voorstel
een internationale expertgroep in te stellen die de mogelijkheden voor een
internationale conventie tegen georganiseerde criminaliteit zal onderzoeken. 4.6. Interculturalisering van politie en justitieOm de lokale Justitie-organisatie in het algemeen beter toe te rusten
op de culturele diversiteit, zullen cursussen worden aangeboden die beogen
het bewustzijn van medewerkers voor de culturele verscheidenheid te vergroten.
Naast het aanbieden van cursussen, zal serieus werk worden gemaakt met het
indienstnemen van leden van etnische minderheden. Hierbij gaat het niet alleen
om functies in het primaire proces, maar ook om leidinggevende functies. Naast
het in dienst nemen van meer personen uit etnische minderheden zal ook meer
aandacht worden besteed aan het in dienst houden van etnische minderheden.
De praktijk leert immers dat vooral door het grotere verloop onder hen de
netto-instroom van minderheden bij de verwachtingen is achtergebleven. 4.7. VreemdelingenbeleidHet reguliere toelatingsbeleid is restrictief van karakter. Aan het toestaan
van verblijf zijn voorwaarden verbonden die samenhangen met de verdeling van
schaarse goederen in de Nederlandse samenleving zoals de beschikbaarheid van
arbeid, huisvesting, onderwijs en sociale voorzieningen. Door een te groot
beslag op schaarse goederen kunnen processen ontstaan die desintegratie en
marginalisering tot gevolg hebben. Daarnaast speelt het belang van de openbare
rust, openbare orde en de nationale veiligheid een rol. Criminele antecedenten
zijn een grond om een vergunning tot verblijf te weigeren of in te trekken.
De beoordeling hiervan geschiedt aan de hand van een glijdende schaal waarbij
de verhouding tussen legale verblijfsduur en de hoogte van de opgelegde onvoorwaardelijke
gevangenisstraf een rol spelen. Ten aanzien van vreemdelingen geboren en/of
getogen in Nederland, vreemdelingen met een Nederlandse ouder en vreemdelingen
die 20 jaar of langer in Nederland legaal verblijven, is ongewenstverklaring
en ontzegging van voortgezet verblijf op grond van een inbreuk op de openbare
orde niet mogelijk omdat zij per definitie sterke banden met
de Nederlandse samenleving hebben.Ten aanzien van vreemdelingen op wie de glijdende schaal wel van toepassing
is en die zich veelvuldig schuldig maken aan het plegen van strafbare feiten,
past in principe geen coulante houding. Hun aanwezigheid heeft bovendien een
zeer ongunstige uitwerking op de acceptatie van de overige vreemdelingen en
is ook daarom ongewenst. In Rotterdam zal daarom een pilot worden gestart
die tot doel heeft te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om vreemdelingen
met een waslijst aan criminele antecedenten eerder ongewenst te verklaren.
Naast het verbeteren van de procedures voor samenwerking en informatie-uitwisseling
tussen lokale diensten, zal dus worden bezien of de uitzettingsmogelijkheden
op basis van crimineel gedrag kunnen worden verruimd. 4.8. DiscriminatieDiscriminatie dient met kracht te worden bestreden. Er zijn verschillende
maatregelen en initiatieven genomen om aan vooroordeel, discriminatie en racisme
het hoofd te bieden. Gedurende de afgelopen jaren is het strafrechtelijk instrumentarium
tegen discriminatie verscherpt. Recentelijk is voor politie en Openbaar Ministerie
een nieuwe handleiding verschenen waarin aandacht wordt besteed aan een effectieve
aanpak van rechts-extremistische ordeverstoringen. De handleiding is positief
ontvangen; de discriminatie-officieren achten de handleiding goed bruikbaar.
Bij het tegengaan van discriminatie is een belangrijke taak weggelegd voor
de Commissie gelijke behandeling, de lokale anti-discriminatiebureaus en het
Landelijk Bureau Racisme Bestrijding. Tussen laatstgenoemde bureaus is overleg
gaande over een nauwere samenwerking om de dienstverlening te kunnen verbeteren.
De in gang gezette ontwikkeling om tot een landelijk netwerk van generieke
antidiscriminatie bureaus te komen, zal door het Ministerie van Justitie waar
nodig worden ondersteund.In het rapport van de Tijdelijke Wetenschappelijke Commissie Minderhedenbeleid
(TWCM) «Bestrijding van vooroordeel, discriminatie en racisme»
constateert deze commissie dat vooroordelen, discriminatie en racisme de laatste
jaren duidelijker vorm hebben gekregen, openlijker plaatsvinden en groter
van omvang zijn geworden. De commissie wijst er terecht op dat ook niet-strafrechtelijke
methoden meer aandacht en ondersteuning verdienen. Dit geldt vooral voor de
vaak minder zichtbare discriminatie van etnische minderheden, bijvoorbeeld
in het onderwijs, op de arbeidsmarkt – zo zouden arbeidsbureaus meer
aandacht kunnen besteden aan het tegengaan van discriminatie bij ontslag van
werknemers – en bij de sport.Juist bij de jeugd kan het tegengaan van racistisch en discriminatoir
gedachtegoed nog veel effect hebben. Scholing en training in de kennis over
racisme maakt deel uit van het lesprogramma van onderwijzend personeel. Aandacht
voor intercultureel onderwijs op scholen is wettelijk verplicht. In verschillende
vakken van het eindexamenpakket, zoals aardrijkskunde en geschiedenis, wordt
reeds aan de aspecten van de multiculturele samenleving aandacht besteed.Een andere niet-strafrechtelijke methode die een bijdrage kan leveren
aan de bestrijding van minder zichtbare discriminatie is het gebruik van gedragscodes.
Gedragscodes hebben niet alleen een signaalwerking, maar kunnen bovendien
een langdurig effect hebben. Omdat zij door de organisaties zelf worden opgesteld,
kunnen zij nauw aansluiten op de behoeften die daarbinnen leven.In het kader van het op 30 januari 1997 geopende Jaar tegen Racisme schenkt
het Nationaal Comité Antiracisme (NCA) ook aandacht aan de implementatie
van gedragscodes op het terrein van de arbeidsmarkt. Tijdens de campagne legt het NCA de nadruk op het alledaagse racisme.
Rond de subthema's racisme en arbeid zijn gedurende het gehele jaar conferenties,
debatten en festivals georganiseerd. 4.9. ConclusieVoor een effectieve aanpak van de criminaliteit onder etnische minderheidsgroepen
is de inzet van politie en justitie, zowel in repressieve als preventieve
zin, onontbeerlijk. Die inzet is complementair aan een op integratie gericht,
preventief beleid. De afgelopen jaren is al veel in gang gezet. Het beleid
wordt gekenmerkt door een veelheid aan projecten die door uiteenlopende instanties
zijn opgezet. Het kabinet heeft grote waardering voor die initiatieven, omdat
ze blijk geven van betrokkenheid en omdat ze veelal zijn toegespitst op specifieke,
vaak lokale problemen. Niettemin acht het kabinet de tijd rijp om lering te
trekken uit de verschillende projecten en om samen met alle betrokkenen te
komen tot een meer structurele, integrale aanpak. Deze moet nauw aansluiten
bij de voorstellen voor een integratiebeleid, die in het volgende hoofdstuk
worden gedaan. 5. Voorstellen voor preventief integratiebeleid 5.1. Het huidige beleidIn de vorige hoofdstukken is gebleken, dat er van een zorgwekkende aanwezigheid
in de criminaliteitsstatistieken kan worden gesproken van leden afkomstig
uit de grootste groepen van etnische minderheden. Hierbij gaat het dan met
name om een groot aantal jongeren uit deze groepen. Verklarende factoren voor
de onevenredig hoge deelname van de betreffende groepen in de criminaliteit
zijn, naast sociaal-economische, ook de sociaal-culturele achtergronden van
de betreffende etnische minderheidsgroepen.Hoewel er reeds enige jaren intensieve beleidstrajecten zijn uitgestippeld
om deze ongewenste situatie adequaat aan te pakken, blijken deze trajecten
in het geheel genomen niet voldoende effectief te zijn geweest. Het huidige
beleid is niet in staat gebleken een betekenisvolle trendbreuk teweeg te brengen.
Dit perspectief is zowel voor de samenleving als ook voor de groep jongeren
die het betreft intrinsiek bedreigend. De zorg om verandering in de effectiviteit
van het beleid ten aanzien van deze groep jongeren is een zeer legitieme,
zeker als ook rekening wordt gehouden met de demografische ontwikkelingen
van deze groep in de komende periode.Zo blijkt uit het rapport «Allochtonen in Nederland 1997»
van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), dat de laatste jaren de
omvang van de tweede generatie jongeren met 15 procent is toegenomen. De tweede
generatie van de vier grootste groepen is evenwel met 49 procent toegenomen
tot ruim 320 000 in 1996. Het CBS verwacht, dat rond het jaar 2010 de
tweede generatie ongeveer 50 procent zal vormen van alle personen van Antilliaanse,
Marokkaanse, Surinaamse en Turkse herkomst.De factoren die verklarend zijn voor de zeer onevenredige marginalisering
van bepaalde groepen van etnische jongeren zullen met kracht moeten worden
aangepakt om te voorkomen, dat het in deze nota beschreven probleem mede door
demografische ontwikkelingen alleen maar groter zal worden.De afgelopen jaren is er relatief veel beleidsaandacht uitgegaan naar
de problematiek van gemarginaliseerde jongeren. Dat heeft geleid tot een aantal
initiatieven op het terrein van het algemeen jeugdbeleid waarbij signalering
en preventie de sleutelwoorden zijn. Met het regeringsstandpunt
«Regie in de Jeugdzorg» is in 1994 een proces in gang gezet om
de toegang tot het hulpaanbod in de jeugdzorg en de afstemming van het aanbod
op de vraag te verbeteren.In breder perspectief omvat de regie in de jeugdzorg tevens afstemming
met het lokaal preventief jeugdbeleid. Op dit terrein is in 1995 vanuit de
rijksoverheid een projectgroep «Ontwikkeling lokaal preventief jeugdbeleid»
in het leven geroepen met de opdracht de ontwikkeling van dit beleid te stimuleren
en te faciliteren. Ook vanuit het grote-stedenbeleid zijn – met name
binnen het programma Jeugd en Veiligheid – initiatieven ondernomen om
de zorgelijke ontwikkelingen bij bepaalde groepen jongeren te keren en te
voorkomen. Naar aanleiding van het rapport van de commissie-Van Montfrans
«Met de neus op de feiten» is het kabinet gekomen met een programma
jeugdcriminaliteit. In samenwerking met de lokale overheden en betrokken organisaties
zijn specifieke plannen ontwikkeld voor het tegengaan van criminaliteit onder
jongeren.Specifiek beleid voor jongeren uit de etnische minderheidsgroepen is daarbij
slechts incidenteel en veelal in de vorm van projecten geformuleerd. Voor
een overzicht van het kabinetsbeleid voor deze specifieke groepen wordt voor
de volledigheid verwezen naar het Jaaroverzicht Integratie Etnische Groepen
dat jaarlijks aan de Tweede Kamer wordt gezonden.In het kader van het CRIEM-project zijn niet alleen deze specifieke beleidsinspanningen
op een rijtje gezet, maar ook de algemene maatregelen op de terreinen van
jeugdgezondheidszorg, opvoedingsondersteuning, onderwijs, arbeidsmarkt en
criminaliteit. De invalshoek bij deze inventarisatie was het in kaart brengen
van overheidsbeleid dat zich richt op het voorkomen van uitval van jongeren
in alle fasen van hun ontwikkeling. Daarbij ging het gezien de urgente situatie
van een deel van de jongeren uit de etnische minderheidsgroepen vooral om
de effecten van dit beleid voor déze jongeren.Op grond van deze inventarisatie constateert het kabinet dat er de afgelopen
periode veel in gang is gezet om marginalisering onder jongeren te voorkomen.
Het terugtreden van de centrale overheid en het overdragen van bevoegdheden
naar het lokale niveau heeft de gemeenten meer ruimte gegeven om inspanningen
te kunnen verrichten om samenwerking tot stand te brengen op de verschillende
beleidsterreinen. Geconstateerd kan worden dat in toenemende mate gemeenten, scholen en
andere instellingen de verantwoordelijkheid krijgen om beleidsdoelstellingen
op verschillende terreinen met elkaar te verknopen en een integraal aanbod
te realiseren. Voorbeelden hiervan zijn het gemeentelijke onderwijsachterstandenbeleid
en het lokaal welzijnsbeleid die gericht zijn op de versterking van de gemeentelijke
regie met het oog op het tot stand komen van een meer vraaggestuurd aanbod
van school en buitenschoolse voorzieningen op zeer diverse beleidsterreinen. 5.2. De noodzaak tot beleidsveranderingenTegen de achtergrond van de bevindingen uit het CRIEM-project over de
zorgelijke positie van een deel van de jongeren uit de etnische minderheidsgroepen
heeft het kabinet zich de vraag gesteld of met het huidige beleid in afdoende
mate een trendbreuk kan worden gerealiseerd. Temeer ook om te voorkomen, dat
er generaties zullen volgen die in een vergelijkbare moeilijke positie verkeren
en die hun situatie weer «overdragen» op de volgende.Van een trendbreuk kan ondanks alle inspanningen moeilijk gesproken worden.Om dit wel te kunnen bewerkstelligen zullen een aantal zaken effectiever
moeten worden aangepakt. De afstand tussen de culturele achtergrond
van de jongeren en het gezin waarvan zij deel uitmaken enerzijds en de Nederlandse
samenleving anderzijds, blijkt een belangrijke factor wanneer het mis gaat
bij sommigen van deze jongeren. Dit noemt professor Schuyt in zijn rapport
«Kwetsbare jongeren en hun toekomst» het dilemma van de dubbele
emancipatie. Zij moeten net als autochtone jongeren zich ontwikkelen tot zelfstandige
en mondige volwassenen. Daarnaast moeten zij zich een plaats zien te verwerven
als lid van een minderheidsgroep in de Nederlandse samenleving. Vaak is er
sprake van tegenstrijdige eisen die gesteld worden door de ouders enerzijds
en vanuit de maatschappelijke omgeving anderzijds.Een groot deel van de jongeren blijkt aan het begin van hun schoolcarrière
over een zo geringe beheersing van de Nederlandse taal en andere cognitieve
vaardigheden te beschikken, dat het niet verwonderlijk mag zijn, dat deze
leerlingen in de loop van hun verdere schoolloopbaan in de problemen komen.
Spijbelen en voortijdig schoolverlaten komen onevenredig veel voor onder jongeren
uit de minderheidsgroepen. Het recente onderzoek van het Sociaal en Cultureel
Planbureau (SCP) «Van school naar werk», waarin de arbeidsmarktpositie
van jongeren uit de minderheden in verband wordt gebracht met het door hen
gevolgde onderwijs, constateert dat het ongediplomeerd verlaten van het onderwijs
de belangrijkste oorzaak is voor de nog steeds ongunstige arbeidsmarktpositie
van deze jongeren.Ook constateert dit rapport dat jongeren uit de minderheidsgroepen in
het traject van school naar werk op tal van momenten en ten aanzien van tal
van aspecten grotere risico's lopen de aansluiting te missen dan autochtone
jongeren.Een analyse van het huidige overheidsbeleid tegen de achtergrond van wat
bereikt moet worden, laat zien dat dit op een aantal punten om een aanzienlijke
heroriëntatie en aanvulling vraagt. Deze zal moeten aansluiten bij de
drie eerder onderscheiden socialisatiefasen en de specifieke problematiek
die de doelgroepen daarin ervaren. Zo zal er duidelijke aandacht moeten komen
voor de voorschoolse fase waarin vaardigheid in het omgaan met de Nederlandse
taal centraal zal moeten staan en waarvan opvoedingsondersteuning een integraal
onderdeel vormt. Voor de oudere groep die met de hierboven geconstateerde
taalachterstand het onderwijs in komt en die door slechte schoolprestaties
en eventuele moeilijkheden thuis mogelijk gedemotiveerd voor het onderwijs
raakt, zal juist extra aandacht moeten komen voor de aanpak van het spijbelen
en het voortijdig schoolverlaten. Ook de toeleiding naar de arbeidsmarkt,
indien nodig via aanvullende scholing, vraagt om een duidelijke aanpak. Van
cruciaal belang is dat er rekening gehouden moet worden met de specifieke
achtergrond van de jongeren uit de etnische minderheidsgroepen, om het beleid
effectief te laten zijn.Hierbij staat voorop dat dit alleen bereikt kan worden wanneer er meer
afstemming en samenhang in de beleidsmaatregelen gerealiseerd wordt. In zijn
algemeenheid kan gesteld worden, dat op een drietal terreinen waar de risicomomenten
het grootst zijn, een vernieuwende aanpak noodzakelijk is.Trefwoorden daarbij moeten zijn: een heldere regie, een structurele sluitende
aanpak, gericht op de specifieke problematiek van deze groepen van jongeren,
met ruimte voor maatwerk en een individuele aanpak. En zoveel mogelijk aansluitend
bij en gebruikmakend van succesvolle projecten. In deze aanpak moet zeker
de rol en de betrokkenheid van de doelgroepen zelf niet vergeten worden.Een essentiële voorwaarde om het effect van de heroriëntatie
op beleid effectief te laten zijn, is onderlinge consistentie en samenhang
in de maatregelen. Dit eist afstemming en samenwerking op centraal en op decentraal niveau. In het volgende hoofdstuk zal hierop nog nader
worden ingegaan, maar de hierna volgende voorgestelde beleidssporen bepleiten
een duidelijke regieverdeling tussen de verschillende overheden en betrokken
instanties.In het navolgende geeft het kabinet aan in welke richting zij een preventieve
aanpak van marginaliseringsprocessen onder jongeren uit etnische minderheidsgroepen
voorstelt. Daarbij staat voorop, dat het kabinet niet zozeer uit is op nieuw
beleid als wel op een heroriëntatie van beleid en uitvoering waaraan
een aantal cruciale keuzen ten grondslag ligt. Aangegeven wordt welke deze
zijn. Bij deze keuzen heeft het kabinet zich mede laten leiden door de wens
van de Tweede Kamer om te komen tot een integrale aanpak voor onder meer het
voorkomen van schooluitval, de bestrijding van criminaliteit en het verbeteren
van de toeleiding naar werk.Juist vanwege de eerder aangegeven grote betrokkenheid van andere actoren
op met name het lokaal niveau neemt het kabinet zich voor om over deze heroriëntatie
en de daarbij gemaakte keuzen in het bijzonder met de gemeenten van gedachten
te wisselen om in gezamenlijk overleg tot een verdere uitwerking en operationalisering
te komen. In een aantal grote steden wordt op vergelijkbare wijze nagedacht
hoe met de genoemde problematiek omgegaan moet worden. Het lijkt het kabinet
verstandig om bij een definitieve besluitvorming over de wijze van aanpak
hierbij aansluiting te zoeken. 5.3. Drie beleidssporenDe aanpak van de problematiek die het kabinet voor ogen heeft, is opgebouwd
uit drie beleidssporen, die zoals al vermeld aansluiten bij de drie socialisatiefasen
(in omgekeerde volgorde).Het eerste beleidsspoor richt zich op de groep etnische jongeren
die hetzij in aanraking met het strafrecht dreigen te komen, hetzij reeds
in aanraking met het strafrecht zijn gekomen voor delicten die tot op heden
door de politierechter konden worden afgedaan. Een deel van deze jongeren
heeft reeds een veroordeling achter de rug. Een ander deel heeft contacten
gehad met politie en Justitie die resulteerden in een Halt-afdoening of een
alternatief voor strafoplegging. Een ander deel heeft om verschillende redenen
(bijvoorbeeld door seponeren) de dans met Justitie weten te ontspringen.Er moet een landelijke aanpak ontwikkeld worden gericht op een sluitende,
individuele en gestructureerde benadering van alle jongeren uit etnische groepen
die zich met lichtere vormen van criminaliteit bezighouden dan wel daartoe
neigen en waarvoor zonder overheidsingrijpen een voor individu en samenleving
ongewenste situatie ontstaat.De aanpak die het kabinet hier voor ogen heeft, zal aan de volgende eisen
moeten voldoen:– Gestreefd wordt naar een landelijke, structurele aanpak. Begonnen
wordt met gemeenten die 100 000 of meer inwoners hebben, omdat de gesignaleerde
problematiek zich daar het meest voordoet.– De jongeren zullen een programma op maat aangeboden krijgen, nadat
hun achtergrond en mogelijkheden in beeld zijn gebracht. Een individuele trajectbegeleider
bewaakt het gehele traject.– Deze programma's worden gekenmerkt door een sluitende aanpak in
die zin dat instanties op het gebied van welzijn (instanties voor de Jeugdhulpverlening),
onderwijs, arbeidsmarkt-toeleiding, politie en Justitie (i.c. openbaar ministerie,
Raad voor de Kinderbescherming, Justitiële jeugdinrichtingen en instellingen
belast met de jeugdreclassering) de handen ineen slaan. Dit betekent
dat er afspraken gemaakt moeten worden over het «overdragen» van
de jongeren. Lokale minderhedenorganisaties en -gemeenschappen zullen worden
betrokken bij de lokale planvorming en uitvoering. Tevens speelt de betrokkenheid
van de ouders een belangrijke rol;– De programma's worden gekenmerkt door een op resultaat gerichte
aanpak met objectief te controleren doelen;– De op het individu toegesneden programma's zullen zich niet eenzijdig
richten op onderwijs of arbeidsmarkttoeleiding, maar ook op andere terreinen
waarop zich problemen voordoen (bijvoorbeeld huisvesting).– Het grote aantal betrokken instanties maakt een heldere, eenduidige
bestuurlijke regievoering noodzakelijk. Er moet één verantwoordelijke
komen die aangesproken kan worden op de aansturing en stimulering van het
totaalproces. Hierbij kan gedacht worden aan een ínburgeringsachtige
aanpak. Vanuit de rijksoverheid zou gedacht kunnen worden aan een tijdelijke
begeleidingscommissie van zwaar kaliber waarin ook personen van buiten de
overheid zitting kunnen hebben om desgewenst ondersteuning te bieden en knelpunten
te bespreken.– Er zal aansluiting worden gezocht bij succesvolle methoden, zoals
deze de afgelopen periode in verschillende gemeenten tot ontwikkeling zijn
gebracht.Kenmerkend voor deze integrale benadering is dat de afstemming van repressief
en preventief beleid van groot belang is. Een vroege en consequente interventie
bij misstappen is noodzakelijk. Een element van strafrechtelijke dreiging
is onlosmakelijk verbonden met de initiatieven gericht op het voorkomen van
maatschappelijke ontsporing. Een politiële en strafrechtelijke aanpak
én samenlevingsopbouw hebben alles met elkaar te maken.Als eerste stap naar de operationalisering van dit – ambitieuze –
beleidsspoor heeft het kabinet opdracht gegeven een inventarisatie te maken
van de betrokken groep in kwantitatieve en kwalitatieve zin. Dat kan onder
meer door bij de verschillende instellingen de daartoe benodigde informatie
te vergaren.Het tweede beleidsspoor richt zich op het voorkomen van spijbelgedrag
en voortijdig schoolverlaten. De problematiek van voortijdig (ongediplomeerd)
schoolverlaten is bij jongeren uit etnische minderheidsgroepen omvangrijker
dan bij autochtone jongeren. In het SCP-advies «Van school naar werk»
wordt vermeld dat ruim 80% van de generatie leerlingen die in 1989 het voortgezet
onderwijs instroomde na zes jaar een diploma had behaald. Van de jongeren
uit etnische minderheidsgroepen was dit percentage meer dan 10% lager. Voortijdig
schoolverlaten is vaak een signaal, dat het met een jongere de verkeerde kant
opgaat. Zowel oorzaken van als oplossingen voor het voortijdig schoolverlaten
liggen vaak buiten de school. Een effectieve aanpak van de problematiek vraagt
dan ook om een integrale benadering. De actoren die hierbij zijn betrokken
zijn zo talrijk en zo divers, dat de kans groot is, dat de jongere tussen
wal en schip terecht komt en uit beeld verdwijnt, voordat een oplossing geboden
is.In de hier voorgestelde aanpak zal zeker meegenomen moeten worden dat
het creëren van betere identificatiemogelijkheden voor jongeren uit etnische
minderheidsgroepen onderwijsuitval wellicht kan beperken. Het werven en opleiden
van leraren uit de te onderscheiden groepen kan daarbij een belangrijke rol
spelen. Mogelijk kunnen de zelforganisaties van de minderheidsgroepen hieraan
ook een bijdrage leveren.Het terugdringen van ongekwalificeerd schoolverlaten door het bestrijden
van spijbelgedrag en het voorkomen van voortijdige schooluitval
en bevordering van inpassing in het arbeidsproces is een tweede stap in de
aanpak die het kabinet voorstaat. Deze is met name gericht op jongeren die
nog niet de stap hebben gezet in het criminele circuit, maar die al wel een
potentiële risico-groep vormen.Het kabinet heeft hierbij een versterking en verdere implementatie van
de Regionale Meld- en Coördinatiefunctie (RMC's) voor ogen. Wel moet
voorop blijven staan dat scholen als eerste verantwoordelijk blijven voor
het onderwijs en hun leerlingen, en voor het betrekken van ouders bij de school.
De voorgestelde aanpak houdt alleen extra ondersteuning voor het onderwijs
in.Om deze versterking van de RMC's daadwerkelijk tot stand te brengen, moeten
de volgende functies worden gerealiseerd:– Voortijdig schoolverlaten zal gerelateerd moeten worden met spijbelgedrag.
De signaleringsfunctie van scholen moet in het belang van de leerling hierbij
een essentiële rol vervullen;– De aanpak van voortijdig schoolverlaters wordt in samenwerking
met scholen en andere betrokken instanties sluitend gemaakt. Hiertoe moet
de regiefunctie worden versterkt. Er moet een heldere bestuurlijke samenwerking
van de grond komen;– Een duidelijk registratiesysteem zal worden opgezet. Dit is van
groot belang, met name waar het de jongeren uit de etnische minderheidsgroepen
betreft;– Een van de belangrijkste aandachtspunten bij de RMC zal de teruggeleiding
van de voortijdig schoolverlaters naar het onderwijs zijn. Het gaat daarbij
om de volgende functies en expertises:– intake: de aangemelde voortijdig schoolverlater zal opgeroepen
c.q benaderd worden voor een oriëntatiegesprek;– trajectbegeleiding: teruggeleiding of doorgeleiding van de voortijdig
schoolverlater naar (vervolg)onderwijs zal expliciet plaatsvinden; waar nodig
doorverwijzing naar arbeidsvoorziening, jeugdwerk of jeugdhulpverlening;– de mogelijkheden van de combinatie werken-leren moet met nadruk
in beeld komen. Contractonderwijs en leerarbeidsplaatsen bieden daartoe goede
aanknopingspunten.– signalering: lacunes in het aanbod van het meldpunt en in de afspraken
met de uitvoerende instellingen worden gesignaleerd en besproken;– bewaking; instellingen worden aangesproken bij het onvoldoende
nakomen van afspraken en het realiseren van taakstellingen.Nagegaan zou kunnen worden in hoeverre de op 1 januari 1998 op te richten
Bureaus Jeugdzorg hierbij een rol kunnen spelen. Voor wat betreft uitkeringsgerechtigde
voortijdig schoolverlaters zouden ook de voorziene Centra Werk en Inkomen
(CWI's) een rol kunnen spelen.– Indien de teruggeleiding naar het onderwijs niet plaats kan vinden
en er een doorgeleiding naar de arbeidsmarkt plaats vindt, zal een traject
op maat aangeboden moeten worden. Voor jongeren, die door sociale en psychische
problemen nog niet goed kunnen functioneren op de arbeidsmarkt en jongeren
met een gebrek aan arbeidsmotiviatie is een intensiever arbeidstoeleidingstraject
met meer deskundige begeleiding nodig. De nieuwe Wet inschakeling werkzoekende
(Wiw) is een belangrijk instrument om werkervaring in brede zin op te doen
en verplicht tot een sluitende aanpak voor werkloze jongeren tot 23 jaar. – Er ligt het raakvlak met de (jeugd)hulpverlening en de (jeugd)gezondheidszorg.
Voor het daadwerkelijke realiseren van een sluitende aanpak alsmede het optimaliseren
van het rendement van de programmering in de jeugdzorg is het van belang dat
de organisaties worden betrokken bij de regionale planvorming in de preventieve
jeugdzorg.Het derde beleidsspoor is gericht op de voorschoolse jeugd.
Een slechte uitgangspositie aan het begin van de basisschool is voor kinderen
uit gezinnen afkomstig uit de etnische minderheden te herleiden tot een paar
in het oog springende factoren. Een gebrek aan beheersing van de Nederlandse
taal betekent dat een leerling uit een minderheidsgroep de instructietaal
voor alle vakken in het primair onderwijs onvoldoende beheerst. Deze achterstand
die één à anderhalf jaar kan belopen, wordt, alle inspanningen
ten spijt, door de meesten gedurende het onderwijs niet meer ingehaald, wat
de maatschappelijke carrière blijvend kan beïnvloeden.Daarnaast krijgt een leerling afkomstig uit de minderheidsgroepen minder
adequate ondersteuning van de ouder(s) dan autochtone leeftijdgenootjes. Hierbij
spelen culturele achtergrond en eventuele aanpassingsproblemen van het gezin
aan de Nederlandse situatie een rol. Het derde spoor dat het kabinet wil volgen, is erop gericht om zoveel
mogelijk te voorkomen dat er een nieuwe generatie opgroeit die al met een
slechte uitgangspositie begint aan de basisschool en daardoor tot de risicogroep
van de toekomst behoort.Voor alle duidelijkheid zij gesteld, dat niet pas met het derde spoor
begonnen moet worden, nadat de andere twee beleidssporen geoperationaliseerd
zijn. De urgentie hiervan is evident. Het aangrijpingspunt voor beleid ligt
alleen steeds vroeger in de ontwikkeling van de jongeren.Het kabinet heeft de volgende aanpak voor ogen:– De beheersing van de Nederlandse taal is cruciaal voor kinderen
uit etnische minderheidsgroepen. Zij moeten zo goed mogelijk uitgerust worden
om aan de basisschool te beginnen. Een voorwaarde voor het aanleren van taalvaardigheden
is de stimulering van de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling.– De taalbeheersing en -verwerving van kinderen is meetbaar. Concrete
programma's kunnen hierop ingezet worden.– Het is duidelijk, dat het hier om zeer jonge kinderen gaat, zodat
de betrokkenheid van de ouders van groot belang is. Ondersteuning van ouders
bij opvoedingsvragen, problemen en bij het stimuleren van de ontwikkeling
van het kind is hier van belang. Aansluiting zou gezocht moeten worden bij
de basisvoorzieningen voor vroegtijdige signalering en mogelijke doorgeleiding.
Het preadvies van de interdepartementale werkgroep Opvoedingsondersteuning
en ontwikkelingsstimulering (IWG-OO) komt met een aantal aanbevelingen op
dit punt. Uitgangspunt hiervan is het belang van een samenhangend aanbod in
probleemwijken in de grote steden. Het belang van extra inspanningen ten behoeve
van moeilijk bereikbare groepen en geïsoleerde gezinnen wordt hierin
benadrukt.– Een belangrijk element in deze aanpak is het bereik en de inzet
van ouders met hun kind(eren) in een zo vroeg mogelijk stadium.– In de begeleiding van de ouders en hun kind wordt aansluiting
gezocht bij positieve resultaten die in experimenten op dit terrein bereikt
zijn met onder meer vrouwen als intermediair die zelf afkomstig zijn uit de
minderheidsgroepen. Op die manier blijkt het bijvoorbeeld mogelijk de ouders
en hun kind ook na het eerste bezoek aan het consultatiebureau terug te blijven
zien; – Het bereik en de kwaliteit van de voorschoolse voorzieningen,
waaronder de peuterspeelzalen, dienen verder versterkt te worden. Dit houdt
in dat de peuterspeelzalen beter in staat worden gesteld om ook de taal- en
de cognitieve ontwikkeling bij de kinderen uit de doelgroepen te verbeteren;– Maximaal effect kan worden bereikt door het voeren van structureel
beleid in plaats van projectenbeleid, het formuleren van een eenduidige doelstelling
en het aanbrengen van een duidelijke regie.In aanvulling op deze aanpak zal de aandacht voor versterking van het
taalonderwijs in de onderbouw van de basisschool noodzakelijk zijn om de eenmaal
behaalde resultaten vast te kunnen houden. Dit sluit goed aan bij de opdracht
die is gegeven aan het Expertise Centrum Nederlandse taal (ECN) voor de verbetering
van het onderwijs in de Nederlandse taal in de onderbouw van het basisonderwijs.Onderdeel van deze aanpak zou ook kunnen zijn de verlaging van de leerplicht
tot vier jaar, omdat in de praktijk blijkt, dat vooral kinderen uit de minderheidsgroepen,
gemiddeld een half jaar later naar school gaan dan hun autochtone leeftijdsgenootjes.Daarnaast moet er duidelijke aandacht zijn voor het feit dat de basisschool
als algemene voorziening op wijkniveau aanwezig is en (nagenoeg) 100% van
de kinderen en daarmee ook de ouders bereikt. Hierdoor is de school-in-de-buurt
zo niet het vertrekpunt dan toch zeker een belangrijke partner bij het bevorderen
van de sociale cohesie en het creëren van een laagdrempelig aanbod voor
alle buurtbewoners op terreinen als voorlichting, scholing, opvang, ontspanning,
sport en hulpverlening. Hierbij kan worden gedacht aan het optimaal benutten
van de materiële faciliteiten (ruimte, computers, etc.), alsook de afstemming
met en verwijzing naar het overige aanbod. De mogelijkheden die deze benadering
biedt worden lokaal reeds onderkend. Verschillende gemeenten ontplooien hiertoe
reeds initiatieven als de «brede school», de «vensterschool»
en de «kantoorurenschool». 6. Enige algemene notiesLos van de hiervoor genoemde voorstellen op het gebied van criminaliteitsbestrijding
en de drie voorgenomen beleidsprogramma's met betrekking tot preventief integratiebeleid,
roept de analyse van de problematiek inzake criminaliteit en etnische minderheden
en van de huidige beleidsinspanningen op dit terrein vragen op van meer algemene
aard: met betrekking tot de te kiezen aanpak (generiek of specifiek, centraal
of decentraal, projectgewijs of structureel), het belang van inter- of multiculturalisatie
en vragen met betrekking tot de bestuurlijke aansturing, coördinatie
en evaluatie van het beleid. Specifiek of generiekDe primaire invalshoek van het beleid is dat beleidsinstrumenten voor
alle groepen, dus ook voor etnische groepen, effectief dienen te zijn zodat
zij aantoonbaar volledig kunnen participeren op alle maatschappelijke terreinen.
Generiek beleid staat dus voorop. Specifiek of categoriaal beleid wordt slechts
toegepast als generiek beleid bepaalde doelgroepen niet bereikt. Het is dan
altijd tijdelijk en aanvullend van karakter. De beleidspraktijk van de laatste
jaren wijst uit, dat het specifieke beleid de afgelopen jaren grotendeels
is afgebouwd.De problemen die de hier beschreven groepen hebben zijn echter zo groot
en zo specifiek dat, met name op de terreinen van arbeid, taal, onderwijs
en criminaliteitsbestrijding, het evident is dat een generieke aanpak
alléén onvoldoende is. De verschillen tussen de beschreven minderheidsgroepen
tonen veeleer de noodzaak in het beleid meer kennis te hebben van en rekening
te houden met de specifieke kenmerken en achtergronden van de verschillende
minderheidsgroepen.Zonder nu weer terug te vallen op specifiek beleid, ziet het kabinet onder
ogen dat bijsturing van het beleid in meer specifieke richting, in aanvulling
op het algemene beleid, nodig kan zijn. Bij de uitwerking van de drie beleidssporen
in concrete uitvoeringsprogramma's, maar waar mogelijk ook bij de nadere uitwerking
van de voorstellen voor criminaliteitsbestrijding, zal steeds zorgvuldig nagegaan
dienen te worden waar dat het geval is. Interculturalisering en participatie van etnische groepenUit de analyse, maar ook uit de gesprekken die in dit kader gevoerd zijn
met vertegenwoordigers van de minderheidsgroepen, komt naar voren dat een
deel van de problematiek gezocht kan worden in de onbekendheid met en het
gebrek aan vertrouwen in beleid en instellingen waar etnische minderheden
mee te maken hebben. Andersom geldt dat bij beleidsmakers en instellingen
de kennis van de cultuur en achtergronden van minderheidsgroepen ook vaak
tekort schiet.Het niet overbruggen van culturele verschillen kan bij etnische groepen
leiden tot de behoefte aan eigen instellingen, bijvoorbeeld op het gebied
van onderwijs en vrije tijd. Voorzover dat uitingen zijn van het beleven van
de eigen identiteit staat het kabinet daar in beginsel positief tegenover,
maar gevreesd moet worden dat die behoefte evenzo voortkomt uit het zich onvoldoende
kunnen herkennen in de algemene voorzieningen en instellingen.Opvallend is dat, ondanks alle beleidsinspanningen, juist in de sectoren
waarmee de probleemjongeren uit de etnische groepen (relatief) veel te maken
hebben – zoals onderwijs, hulpverlening, politie en justitie –
in verhouding tot hun doelgroep weinig leden van de minderheidsgroepen werkzaam
zijn. Afgezien van het (kwalitatief hoogwaardige) werkgelegenheidsaspect,
vergroot dat de kans dat de kennis bij de instellingen in die sectoren ten
aanzien van de minderheidsgroepen tekort zal schieten en dat etnische minderheden
zich minder kunnen herkennen en vertrouwen zullen hebben in deze instellingen.
Het betekent echter ook het ontbreken van positieve rolmodellen voor de opgroeiende
jeugd, die in bepaalde wijken vooral wordt geconfronteerd met rolmodellen
afkomstig uit het criminele milieu.Daarnaast wordt nog te weinig onderkend dat het interculturaliseren van
instellingen en instituties en daarmee ook van professionele beroepen als
positief neveneffect heeft, dat de betrokkenheid en eigen verantwoordelijkheid
van de etnische groepen meer dan tot dusver wordt geconcretiseerd. De groep
zelf wordt ingeschakeld bij de oplossing van de problemen en draagt daar zelf
verantwoordelijkheid voor. Aspecten van de realisering van de verantwoordelijkheid
van deze groepen zijn daarbij het tot stand brengen van netwerken, structuren
en organisaties die een betekenisvolle rol kunnen gaan spelen.Tenslotte levert interculturalisering een waardevolle bijdrage aan het
ontwikkelen en versterken van een positief zelfbeeld onder etnische minderheden,
stimuleert het hun zelfbewustzijn en schept het ruimte voor het op een positieve
wijze beleven van hun culturele identiteit. Interculturalisering van onze
instellingen en instituties is derhalve een essentiële voorwaarde, waaraan
met kracht zal moeten worden gewerkt. Op grond van demografische ontwikkelingen
en het beleid inzake klassenverkleining zal het onderwijs de komende jaren
een fors beroep op de arbeidsmarkt moeten doen. Bezien zal worden of een gerichte
actie kan worden ondernomen om meer mensen uit etnische minderheden te werven
voor de lerarenopleidingen. Juist het onderwijs heeft een voorbeeldfunctie
te vervullen voor de integratie van minderheden in de Nederlandse
samenleving. Niet alleen daar waar veel leerlingen uit etnische minderheidsgroepen
aanwezig zijn, behoren leraren uit deze doelgroepen voor de klas te staan.
Ook daar waar in overwegende mate autochtone leerlingen zijn, is het vanwege
de voorbeeldfunctie wenselijk dat een evenredig deel van de leraren tot de
minderheidsgroepen behoort. Om dat te bewerkstelligen wordt op dit moment
een landelijk actieplan ontwikkeld.Bij de uitwerking van de eerder beschreven beleidssporen zal uitdrukkelijk
rekening worden gehouden met het uitgangspunt dat de minderheden zelf verantwoordelijkheid
kunnen nemen voor het helpen verminderen van de problematiek. Experimenten en projectenDe wens om maatwerk te leveren en zo dicht mogelijk aan te sluiten bij
de specifieke omstandigheden van de individuele jongere en daarmee ook een
oplossing te bieden die zo effectief mogelijk is, heeft ertoe geleid, dat
er bij de vormgeving van beleid steeds minder gewerkt wordt met blauwdrukken
en tot in detail uitgewerkte centraal gestuurde programma's. Aan de andere
kant hebben beleidsterreinen steeds meer met elkaar te maken en zijn er vele
actoren betrokken bij de totstandkoming en de uitvoering van het beleid. Het
vinden van trefzekere oplossingen die op voldoende draagvlak kunnen rekenen
is daarmee niet gemakkelijker geworden. Proeftuinen, experimenten en tijdelijke
projecten zijn inmiddels beproefde instrumenten om op kleine schaal ervaring
op te doen. Het aantal experimenten en projecten dat is ingezet ter voorkoming
van marginalisering van jongeren is groot. Dit geldt voor alle betrokken beleidsterreinen
en voor alle bestuurlijke niveaus. Door de veelheid aan initiatieven is zo
langzamerhand veel kennis en ervaring opgedaan, maar ontbreekt het nogal eens
aan onderlinge consistentie. Processen verlopen te vaak los van elkaar, terwijl
zij eigenlijk in elkaars verlengde moeten liggen om een optimaal resultaat
te behalen. Bij gebrek aan eenduidige evaluaties is ook niet altijd aan te
geven of projecten ook in andere situaties ingezet zouden kunnen worden.Het kabinet is van oordeel dat inmiddels zodanige ervaring is opgedaan
met diverse projecten dat thans de fase lijkt aangebroken om tot een meer
integrale, structurele en sluitende aanpak te komen op basis van «best
practice». Om pragmatische redenen kan wel gekozen worden voor een stapsgewijze
aanpak, te beginnen in die steden waar de problematiek het grootst is. De
beleidssporen zullen derhalve vanuit dat perspectief worden uitgewerkt. Samenwerking en bestuurlijke regieDe in deze notitie beschreven problematiek – de criminaliteit en
integratie van etnische minderheden – hangt met zeer veel beleidsterreinen
samen en kan ook vanuit zeer verschillende invalshoeken worden bezien, zoals
grote-stedenbeleid, integraal veiligheidsbeleid, reclassering, minderhedenbeleid,
jeugdbeleid, onderwijsbeleid, arbeidsmarktbeleid, criminaliteitsbestrijding,
etc.Een integraal, consistent en samenhangend beleid vraagt derhalve om nogal
wat afstemming en samenwerking. Veel beleidsterreinen, zoals het jeugdbeleid,
het lokaal onderwijsbeleid en het arbeidsmarktbeleid, kennen bovendien complexe
lokale netwerken. Er is een grote verscheidenheid aan organisaties die aan
uiteenlopende andere organisaties verantwoording verschuldigd zijn en van
daaruit verschillend worden aangestuurd. Gemeentelijke diensten moeten samenwerken
met openbare of bijzondere scholen, vrijwilligersorganisaties, particuliere
ondernemingen enzovoorts. Als ten aanzien van de onderhavige problematiek
een effectieve aanpak gerealiseerd moet worden, dan is het van
belang de regievoering helder en eenduidig te regelen. Eén instantie
of organisatie moet aangesproken kunnen worden op het geheel. De bestuurlijke
regie moet een essentieel aandachtspunt zijn bij de uitwerking van een vernieuwende
aanpak. 7. Samenvatting, conclusies en aanbevelingen 7.1. Samenvatting & conclusiesDe betrokkenheid van sommige (delen van) etnische minderheidsgroepen bij
vormen van criminaliteit is relatief groot; dit geldt met name voor Marokkaanse
en Antilliaanse jongeren. Leeftijd, sociaal-economische omstandigheden en
woonomgeving verklaren vooral bij die groepen slechts een deel van die hoge
betrokkenheid. Andere factoren spelen derhalve ook een rol.Wellicht speelt enige selectiviteit bij politie en justitie ook mee, maar
de belangrijkste oorzaak dient gezocht te worden in de onvolkomen integratie
van betrokken groepen, welke mede voortkomt uit de grote sociaal-culturele
afstand tussen hun moederland en de Nederlandse samenleving. Gevreesd moet
worden dat een soortgelijke problematiek zich ook zal kunnen voordoen met
relatief recente groepen immigranten, met name uit Afrikaanse landen.Onvolkomen integratie kan vooral bij de tweede en derde generatie etnische
minderheden leiden tot marginalisering, hetgeen op te vatten is als een proces
van afnemende deelname aan de omringende samenleving. Marginalisering kan
op haar beurt weer leiden tot segregatie, het zich afkeren van de samenleving,
het terugvallen op verouderde normen- en waardepatronen en delinquentie. In
termen van (non)integratie zien we marginalisering vooral terug in vroegtijdig
opgelopen taal- en ontwikkelingsachterstanden, spijbelgedrag, ongekwalificeerd
schoolverlaten, werkloosheid en mede daardoor een hoog risico van betrokkenheid
bij criminaliteit. Sommige autochtone groepen zijn daarbij extra kwetsbaar
door de rol die hun moederlanden als export- of doorvoerland spelen bij de
drugshandel. Ervaringen in met Nederland vergelijkbare landen laten eenzelfde
patroon zien, zowel qua omvang, ontwikkeling – de laatste decennia is
er in veel immigratielanden sprake van een toenemende criminaliteit onder
jongeren uit etnische minderheden – als qua patroon (hoe groter de culturele
afstand hoe groter de betrokkenheid bij criminaliteit).Repressief beleid houdt marginalisering niet tegen; het leidt vooral tot
(nog) grotere aantallen jongeren in justitiële inrichtingen. Het begin
van een oplossing dient gezocht te worden in preventief integratiebeleid.
Toch is ook aandacht voor repressieve maatregelen noodzakelijk. Deze handhaven
en bevestigen normen in onze samenleving die door sommige, ook autochtone
groepen als minder duidelijk of serieus te nemen worden ervaren; zij vormen
een tegenwicht tegen de voor sommige gemarginaliseerde groepen grote verleiding
van het snel veel geld verdienen in met name de drugshandel en zij vormen
daarmee het logisch complement van een meer dwingend preventief beleid. Een
snelle afdoening bij veroordelingen, hetgeen reeds in gang gezet maar nog
onvoldoende gerealiseerd beleid is in navolging van de aanbevelingen van de
commissie-Van Montfrans, maar ook meer oog voor de effectiviteit van straffen
vormen daarnaast belangrijke aandachtspunten.Zoals gezegd zal het zwaartepunt echter moeten liggen bij preventief integratiebeleid.
Gebleken is dat dit het meest effectief is wanneer op zo jong mogelijke leeftijd
het oplopen van achterstanden wordt tegengegaan. Een eenmaal opgelopen achterstand
wordt op school immers meestal niet meer ingehaald, maar leidt zelfs veelal
tot verdere achterstand, met alle risico's van marginalisering. Vroegtijdig
preventief beleid heeft in termen van het voorkomen van het ontstaan
van gemarginaliseerde groepen vooral een langere termijn-effect. Voor de gemarginaliseerde
jongeren van dit moment zal preventief beleid zich vooral moeten uiten in
het bieden van meer structuur qua tijdsbesteding en qua begeleiding op school
en van school naar werk.Daarbij is een wat dwingender preventief beleid onontkoombaar, omdat bij
het louter bieden van faciliteiten de kans groot is dat juist de etnische
groepen er te weinig gebruik van maken. Behalve dwingender naar de groepen
zelf, zal het beleid ook dwingender van karakter moeten zijn voor de organisaties
en instellingen die hierbij een rol spelen. Samenwerking, een integrale benadering,
zoveel mogelijk regulier beleid in plaats van elkaar steeds opvolgende experimenten,
pilots en projecten, meer standaardisering door het kiezen van «best
practice» en door het stellen van helderder en eenduidiger eisen en
vooral meer regie zijn daarbij sleutelwoorden. Daarbij gaat het lang niet
altijd om meer en nieuwe voorzieningen, maar vooral om het bundelen van alle
activiteiten gericht op integratiebeleid.Een preventief integratiebeleid kan alleen succesvol zijn als het wordt
ontwikkeld en uitgevoerd samen met de (organisaties van) minderheden zelf.
Niet alleen door met hen te overleggen over het te voeren beleid, maar door
hen zelf verantwoordelijkheid te geven, zowel via hun organisaties als door
hen meer in dienst te laten treden bij organisaties en instellingen die rechtstreeks
bij preventief integratiebeleid zijn betrokken. 7.2. Aanbevelingen Onderzoek, registratie en bundeling van kennisHoewel op het gebied van minderhedenbeleid in Nederland een rijke onderzoekstraditie
bestaat is het onderwerp criminaliteit en etnische minderheden daarin onderbelicht.
In het afgelopen jaar zijn al of niet in het kader van het project Criminaliteit
en etnische minderheden de witte vlekken slechts voor een deel ingevuld. Het
beeld van de betrokkenheid van etnische minderheden bij criminaliteit is allesbehalve
volledig en ook niet altijd even betrouwbaar. Dat is onder meer het gevolg
van het sterke ad hoc-karakter dat veel onderzoeken kenmerkt en de definities
en operationalisaties die worden gehanteerd. Deze komen lang niet altijd met
elkaar overeen.Het kabinet heeft naar aanleiding van vragen van het Tweede Kamerlid Dankers
inzake registratie naar etnische afkomst reeds aangegeven1 dat voor onderzoeksdoeleinden door politie en justitie gebruik kan
worden gemaakt van een geanonimiseerde, dus niet tot personen herleidbare,
registratie naar etnische afkomst.– Bevorderd zal daarom worden dat zo'n uniforme registratie wordt
opgezet om de ontwikkelingen terzake goed te kunnen volgen en zo nodig ten
aanzien van bepaalde groepen gerichte maatregelen te kunnen nemen. Daartoe
zullen alle instellingen nadrukkelijk worden gevraagd hun registratie op te
zetten op basis van het besluit Gevoelige gegevens, de zogeheten objectieve
registratiemethode. Dit betekent dat gevraagd wordt naar het geboorteland
van de betreffende persoon alsmede die van de ouders. Onderzoek wijst uit
dat op deze manier de vier onderscheiden doelgroepen voor de eerste komende
periode op een uniforme wijze geregistreerd kunnen worden.– Het WODC van het Ministerie van Justitie zal in zijn onderzoeksprogrammering
meer aandacht blijven schenken aan de relatie criminaliteit en etnische minderheden.
Gedacht wordt onder meer aan onderzoek naar de strafbeleving door etnische
minderheden, de relatie tussen betrokkenheid bij commune criminaliteit en
georganiseerde criminaliteit, de betrokkenheid van etnische minderheden bij
de zogenaamde witte boordencriminaliteit en onderzoek naar de
betrokkenheid bij criminaliteit van andere (dan de vier onderzochte) etnische
minderheidsgroepen.– Het NPI zal gevraagd worden een nadrukkelijker rol te spelen als
expertisecentrum voor de politie waar het gaat om het bundelen van kennis
en ervaring op het gebied van politie en etnische minderheden.– Gekoppeld aan dat expertisecentrum is aan te bevelen te komen
tot een help-desk (7 dagen per week, 24 uur per dag) waar de politie terecht
kan met operationele en strategische vragen. Normstelling en -handhaving, criminaliteitsbestrijding,
repressie– Politie, het Openbaar Ministerie, de Raad voor de Kinderbescherming
en de (jeugd)reclassering zullen in gezamenlijkheid optrekken bij de aanpak
van de jeugdcriminaliteit. De arrondissementale platforms jeugdcriminaliteit
die deze kabinetsperiode van start zijn gegaan, zullen een belangrijkere rol
krijgen op lokaal niveau, zowel wat betreft het bepalen van het lokale beleid
ter bestrijding van jeugdcriminaliteit als het bewaken van een gezamenlijke
aanpak van individuele jongeren. Het cliëntvolgsysteem dat thans wordt
ontwikkeld is hiervoor een belangrijk instrument.– De aandacht voor de jeugd zal een herkenbare plaats binnen de
politiedistricten en het openbaar ministerie dienen te krijgen, zowel qua
organisatie (bereikbaarheid) als qua kennis (continuiteit).– De extra beschikbare middelen voor de politie, naar aanleiding
van de motie-Bolkenstein zoals ingediend bij de laatste Algemene Politieke
Beschouwingen, zullen op basis van concrete door de regionale korpsen in te
dienen plannen met name worden ingezet voor het voorkomen en bestrijden van
jeugdcriminaliteit en geweld.– Het aantal Huizen van Justitie zal moeten worden uitgebreid, met
name in die buurten waar de jeugdproblematiek zich het meest doet voelen.– De periode tussen het plegen van een strafbaar feit en het sanctioneren
daarvan zal aanmerkelijk moeten worden bekort. Om dit te bereiken worden de
afdoeningsprocessen binnen het openbaar ministerie en de rechterlijke macht
meer gerationaliseerd. Waar nodig zal extra personeel (parketsecretarissen,
officieren van Justitie en rechters) moeten worden ingezet.– Politie, Huizen van Justitie, Openbaar Ministerie, de Raad voor
de Kinderbescherming en het lokale bestuur zullen zich moeten blijven inspannen
voor het leggen van contacten met vertegenwoordigers van lokale etnische minderheidsgroepen.
Overlast en criminaliteit, zowel van groepen als van individuen, dient binnen
deze lokale verbanden te worden besproken en zoveel mogelijk gezamenlijk te
worden aangepakt, o.a. via de lokale driehoek.– In hun rapporten pro Justitia zullen de Raad voor de Kinderbescherming
en de instanties voor de (jeugd)reclassering meer rekening moeten houden met
de individuele, soms mede cultuur bepaalde individuele kenmerken van de cliënt,
opdat de officier daarmee kan rekening houden bij het bepalen van de afdoeningsmodaliteit.
Hiertoe dienen openbaar ministerie, Raad voor de Kinderbescherming en de instanties
voor de (jeugd)reclassering zich te blijven inspannen voor het werven en behouden
van leidinggevend en uitvoerend personeel afkomstig uit de etnische minderheden. Preventief (integratie)beleid– In overleg met nader te bepalen (grote) steden zullen enige pilots
gestart worden om de voorgestane aanpak (de drie beleidssporen) uit te proberen.
De pilots dienen een samenwerkingsverband te zijn van lokale overheid, betrokken
ministeries en minderheidsorganisaties. – Onderzocht zal worden of het verlagen van de leerplichtige leeftijd
naar 4 jaar een bijdrage kan leveren aan het verkleinen van de achterstand
van kinderen uit etnische minderheden bij de start van hun schoolcarrière.– Consultatiebureaus krijgen een bredere functie waarbij naast monitoring,
registratie en advisering op het gebied van de lichamelijke ontwikkeling,
ook taalbeheersing, sociale ontwikkeling en opvoedingsproblematiek tot hun
terrein gaan behoren.– De functie van de RMC's wordt versterkt opdat een sluitende registratie,
preventie, bestrijding en curatie van ongeoorloofd schoolverzuim en ongekwalificeerd
schoolverlaten mogelijk wordt.– Het beleid inzake interculturalisering wordt met kracht voortgezet
waarbij prioriteit wordt gegeven aan die sectoren waarmee veel opgroeiende
jongeren uit minderheidsgroepen te maken hebben zoals onderwijs, hulpverlening,
politie en justitie en de interculturalisering nog onvoldoende van de grond
is gekomen. In dat kader zal ook bezien worden of gelet op het te verwachten
arbeidstekort in het onderwijs en de zeer geringe werfkracht van lerarenopleidingen
op jongeren uit etnische minderheidsgroepen een speciaal programma kan worden
opgezet. Organisatorische vormgeving, regievoering en coördinatie– Op rijksniveau is de Minister van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk
voor de coördinatie van het integratiebeleid; interdepartementale afstemming
vindt plaats door middel van de Interdepartementale Coördinatiecommissie
Minderhedenbeleid (ICM). Bij de coördinatie zal nadrukkelijker dan voorheen
de criminaliteitsproblematiek onder etnische minderheden worden betrokken. – Onder verantwoordelijkheid van de Minister van Binnenlands Zaken
worden de drie beleidssporen uitgewerkt tot concrete beleidsprogramma's. De
uitwerking vindt plaats in overleg met een aantal betrokken gemeenten en in
overleg met minderhedenorganisaties. De drie beleidsprogramma's worden vervolgens
eerst in een aantal gemeenten uitgeprobeerd (pilot). In overleg met de Minister
van Justitie wordt de intensivering van de criminaliteitsbestrijding zoveel
mogelijk aan die beleidsprogramma's gekoppeld. Bij de uitwerking zal moeten
blijken of de bestaande budgetten (voor onderwijsbeleid, jeugdzorg, grote-stedenbeleid,
bestrijding jeugdcriminaliteit, etc) door efficiënter en gerichter gebruik
voldoende zijn.– De regie voor de uitvoering van de beleidsprogramma's wordt gelegd
bij de gemeenten. De uitvoering geschiedt volgens vooraf in overleg tussen
alle betrokken partijen vastgelegde regels. Monitoring en evaluatie van de
programma's hoort tot die regels.– Interculturalisatie behoort tot de bevoegdheid en verantwoordelijkheid
van alle bewindspersonen, resp. bestuursorganen, nl. voor de onder hen ressorterende
sectoren. De minister van Binnenlandse Zaken heeft in deze een coördinerende
rol. Met het oog op die taak draagt hij zorg voor een goede monitoring en
voortgangsbewaking terzake. XNoot1WODC, Criminaliteit en Etnische Minderheden, 1996.XNoot2Rapsody, Ministerie van Justitie, 1995.XNoot3Dienst Justitiële Inrichtingen, Ministerie van Justitie, 1997.XNoot1Y. Yezilgöz en A. Lemmens, De Mercatorbuurt, 1996. Y Yezilgöz
e.a., Het Arnhemse Spijkerkwartier, 1997.XNoot1Tonry, A comparative perspective on minority groups, crime and criminal
justice in the Netherlands, 1997.XNoot1Jaarverslag over 1996 BVD, 1997.XNoot1Marginalisering bij jongeren uit etnische minderheden, ITS, 1997.XNoot1Beke en Ferwerda, De dunne draad tussen doorgaan en stoppen, 1997.XNoot2Van school naar werk, P. Tesser, SCP 1997.XNoot1Een kleurrijke aanpak, 1996.XNoot1Antwoord van de ministers Dijkstal en Sorgdrager d.d. 29 april 1997. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25726-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl