Maatschappelijk verantwoord ondernemen; Brief van de Staatssecretaris van Economische Zaken
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26485, nr. 63

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

12-01-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

26485 nr. 63

06-01-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26485Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 89 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 485Maatschappelijk verantwoord ondernemennr. 63BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 6 januari 2009Per brief van 8 juli 2008 (Kamerstuk 26 485, nr. 59) ontving
u van mij een eerste globale kabinetsreactie op het SER-advies «Duurzame
globalisering: een wereld te winnen» van 20 juni 2008. Daarbij
vermeldde ik dat het kabinet voornemens was om uitgebreider op het advies
terug te komen.Hierbij bied ik u, mede namens de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
de uitgebreide kabinetsreactie op het SER-advies aan.De staatssecretaris van Economische Zaken,F. HeemskerkUITGEBREIDE KABINETSREACTIE OP HET SER-ADVIES «DUURZAME
GLOBALISERING: EEN WERELD TE WINNEN»Keuze en inzet voor een duurzame koers van de globaliseringI. Inleiding en samenvattingHet kabinet heeft in juli jl. een eerste globale reactie1 gegeven op het advies «Duurzame globalisering: een wereld te
winnen», dat de SER op 20 juni jl. uitbracht. Daarin onderschrijft
het kabinet de opvatting van de SER dat de globalisering ons land voordelen
heeft opgeleverd in termen van economische groei en werkgelegenheid. Bovendien
is er een goed perspectief om ook in de toekomst te profiteren van de globalisering
mits wij verstandig inspelen op verbreding en verdieping van het proces2. Dat de economische situatie het afgelopen half jaar
sterk is gewijzigd als gevolg van de financiële crisis doet daar niets
aan af.Het kabinet ziet ook de schaduwkanten van de globalisering, zoals een
groeiende onzekerheid in de maatschappij over banen, inkomens en leefomgeving.
De financiële crisis versterkt het gevoel van een gebrekkige sturing
van het globaliseringsproces. Burgers ervaren de ruimte voor korte termijn
gewin als bedreiging van maatschappelijke belangen. De overheid lijkt behoud
van welvaart en welzijn voor iedereen steeds minder te kunnen verzekeren.Evenals de SER meent het kabinet dat de globalisering een duurzame koers
kan volgen die de samenleving wel vertrouwen geeft. Daar zullen wij op moeten
inzetten. Anders groeit het wantrouwen tegen openheid van markten, de basis
van de globalisering. Kiezen voor protectionisme door herinvoering van restricties
in het internationale handels- en kapitaalverkeer is echter geen optie. Niet
alleen ons land profiteert van de globalisering, ook steeds meer ontwikkelingslanden
zoeken aansluiting bij de wereldeconomie. Zij nemen een voorbeeld aan de opkomende
economieën waar de globalisering een zeer belangrijke katalysator is
voor hun economische ontwikkeling. Tegelijkertijd accentueren de ambities
van armere landen uitdagingen op het gebied van maatschappelijk wenselijke
productiemethoden, voedselvoorziening, klimaatverandering en energie- en grondstoffenschaarste.Er bestaat geen blauwdruk voor het aangaan van de uitdagingen van de globalisering.
De financiële crisis laat duidelijk zien dat markten met mondiale dimensies
zich niet vanzelf in duurzame richting ontwikkelen; duurzaam noch in de zin
van stabiel noch in de zin van een optimale afweging tussen economische, sociale
en milieubelangen. Individuele actoren, zoals bedrijven en consumenten, kunnen
marktontwikkelingen onvoldoende doorzien en hebben vaak weinig aandacht voor
doelstellingen op (middel)-lange termijn. Maar ook individuele staten verkeren
nog teveel in de illusie dat zij wel voldoende overzicht hebben en zelfstandig
grensoverschrijdende problemen kunnen oplossen. De financiële crisis
maakt ons pijnlijk duidelijk hoezeer de global governance is achtergebleven bij de sterk toegenomen onderlinge afhankelijkheid
in de wereld.Herstel van de balans tussen governance en
interdependentie is urgent. Het vormt de sleutel tot verduurzaming van de
koers van de globalisering, dat wil zeggen een koers waarmee de kansen van
de globalisering op vooruitgang in ons land en andere landen, vooral de armere,
behouden blijven zonder het perspectief op een duurzame mondiale ontwikkeling
te verslechteren. Om draagvlak te creëren voor een open en internationale
koers naar duurzame globalisering zet het kabinet in op een brede beleidsagenda.
Samenvattend gaat het om de volgende keuzes en inzet.Als fundament van een stevige multilaterale architectuur voor duurzame
globalisering is een hervorming van het internationale financiële stelsel
noodzakelijk. Aanpassingen zijn gewenst op diverse terreinen, zoals de prikkels
in de financiële sector, het Europese toezicht en de rol van het IMF.
Het hervormde financiële stelsel zal samen met een sterke Wereldhandelsorganisatie
een stabiele koers van de wereldeconomie en open verhoudingen moeten bewaken.
De Doha Development Round moet zo snel mogelijk
succesvol worden afgerond, zeker nu de G20 het belang daarvan voor een open
wereldeconomie heeft onderstreept. Bovendien zal afsluiting van de Doha-ronde
tegenwicht bieden aan tendensen naar protectionisme en ontwikkelingslanden
meer kansen geven op aansluiting bij de globalisering. Daarbij dienen zij
hun eigen tempo te kunnen blijven bepalen voor buitenlandse toegang tot hun
markten. De nadelige gevolgen van het hogere prijsniveau van basisvoedingsmiddelen
voor met name de allerarmsten moeten zo spoedig mogelijk verdwijnen. Essentieel
is een structurele verhoging van de voedselproductie, met name in ontwikkelingslanden.Een internationale gemeenschap die werkt aan een meer solide en rechtvaardiger
economisch fundament van de internationale rechtsorde, zal meer inspanningen
kunnen mobiliseren voor de sociale en leefbaarheiddimensies van duurzame globalisering.
Voor de sociale dimensie bieden de conventies van de ILO een goed multilateraal
kader. Het vermogen van de ILO om de (opkomende) landen te assisteren bij
de naleving van de fundamentele arbeidsnormen moet worden versterkt. Op gebied
van leefbaarheid moet het vizier de komende tijd vooral zijn gericht op een
multilateraal akkoord over een CO2-arme koers van de wereldeconomie.
Het kabinet zal ook door bilateraal overleg de urgentie van sterkere global governance voor verduurzaming van de globalisering
hoger op de internationale agenda proberen te krijgen.Het kabinet ziet in EU-samenwerking een belangrijk instrument voor een
consistente koers richting duurzame globalisering. Sinds de jaren 50 heeft
de EU (en zijn voorlopers) bijgedragen aan stabiliteit en voorspoed in Europa.
Juist in deze tijd van economische onzekerheid dient de EU een dam op te werpen
tegen economisch nationalisme en eensgezind het vertrouwen in internationale
samenwerking te versterken. De Lissabonstrategie is een goed voorbeeld van
de manier waarop landen door samenwerking economisch weerbaarder kunnen worden
in de globalisering. Ook laat de EU zien dat breed gedragen initiatieven voor
verduurzaming van de globalisering meer kans maken op wereldwijde navolging.
Zo slaagt de EU erin om een duidelijke voortrekkersrol te vervullen voor meer
internationale financiële stabiliteit. Voor een succesvolle Doha-ronde
heeft de EU zich tot aanzienlijke (landbouw)-concessies bereid getoond. De
EU zal over een breed front het voortouw moeten nemen voor multilaterale afspraken
die passen bij de voortgaande economische integratie en het toenemend aantal
grensoverschrijdende vraagstukken in de wereld.Nationaal wil het kabinet de randvoorwaarden verbeteren voor verdere specialisatie
van het bedrijfsleven richting hoogwaardige activiteiten. Dankzij de productiviteit
en kennisintensiteit van het Nederlandse bedrijfsleven is hiervoor een goede
basis aanwezig. Publieke investeringen in onderwijs, innovatie en infrastructuur
zijn echter noodzakelijk om internationaal te kunnen excelleren. Bovendien
versterken wij onze economie met gastvrijheid richting buitenlandse ondernemers
en kenniswerkers. Stimulering van onze rol als regisseur van internationale
distributiestromen zorgt voor meer duurzaam profijt van de globalisering.
Extra economische diplomatie verbetert de afzetkansen voor onze hoogwaardige
producten en diensten op de nieuwe dynamische afzetmarkten.De overheid en de sociale partners moeten zoveel mogelijk mensen voor
de arbeidsmarkt zien te winnen en te behouden, vooral door een «levenlang
leren». Dit vereist meer systematische en bredere scholing van alle
werknemers. Intensieve begeleiding van werk-naar-werk van personen die langdurig
werkloos dreigen te worden als gevolg van offshoring, zorgt daar ook voor. Echter voor hen die geen nieuwe baan kunnen
vinden, blijft een voorziening voor een goede inkomensbescherming gewenst.
Het kabinet is daarom blij dat de SER het misverstand wegneemt dat het bieden
van sociale bescherming steeds moeilijker zou worden. De globalisering ontneemt
ons allerminst de mogelijkheid om te kiezen voor een rechtvaardige inkomensverdeling
en goede publieke voorzieningen. En die keuze wil het kabinet ook blijven
maken.II. Keuze en inzet voor een duurzame koers van de globaliseringNederland heeft beleidsruimte om de uitdagingen van de globalisering succesvol
aan te gaan, zo stelt de SER. Van vrijblijvendheid is er echter geen sprake.
Wij zullen op diverse fronten initiatieven moeten nemen. Dit dwingt ons tot
coherente beleidskeuzen. Het kabinet meent dat de beleidsagenda voor duurzame
globalisering vooral moet inzetten op:1. Versterken van de multilaterale architectuur voor duurzame globalisering.2. Beter armoede bestrijden door wereldwijde deelname aan de globalisering.3. Meer vat krijgen op de globalisering door nauwe EU-samenwerking.4. Investeren in onze kansen voor extra banen en koopkracht in de globaliserende
economie.5. Opvangen van ongunstige sociale gevolgen van aanpassing.Hierna volgt op hoofdlijnen een toelichting op de kabinetsinzet.II.1. Versterken van de multilaterale architectuur
voor duurzame globaliseringDuurzame globalisering vereist een sterkere multilaterale
architectuur door......Evenals de SER is het kabinet van mening dat de globalisering in het teken
moet staan van duurzame ontwikkeling in de wereld. Dit vraagt onder meer om
betere waarborging van de internationale financiële stabiliteit, snellere
integratie van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie, grotere aandacht
voor de sociale dimensie van globalisering en een voortvarender aanpak van
grensoverschrijdende milieuproblemen. Het gaat hier om publieke goederen met
een groot belang voor de mondiale welvaart en het welzijn van de wereldgemeenschap,
nu en in de toekomst. Voor de aanpak van deze vraagstukken moeten de inspanningen
van alle overheden en andere actoren, zoals het internationaal opererend bedrijfsleven
en consumenten, worden gemobiliseerd.......hervorming van het internationale financiële
stelsel,......De huidige financiële crisis doet ons beseffen hoezeer de verhoudingen
in de wereld veranderen. Tien jaar geleden maakte Azië een financiële
crisis door die tot forse inkomensdalingen leidde. Er lagen verkeerde inschattingen
van risico’s aan ten grondslag zoals van de volatiliteit van kortlopende
leningen en van rendementen op investeringen in sectoren die neigden naar
overproductie. Deze crisis gaf onder meer een impuls aan de samenwerking tussen
de westerse landen, aangesloten bij de Organisatie voor Economische Samenwerking
en Ontwikkeling (OESO), en de opkomende landen. Mede daardoor zijn deze landen
sindsdien verstandiger omgegaan met de deregulering die de afgelopen decennia
heeft plaatsgevonden in het internationale financiële verkeer. Nu blijken
OESO-landen – de Verenigde Staten voorop – risico’s, zoals
van financiële innovaties, zelf verkeerd te hebben ingeschat
en de consolidatie op financieel-economisch terrein teveel op hun beloop te
hebben gelaten1. De gehele wereldeconomie ervaart
de gevolgen van deze tekortkomingen vanwege de internationale financiële
verwevenheid en de sterke toename van het aantal financiële markttransacties.
Thans bepalen de veerkracht en medewerking van de opkomende economieën,
waarvan de reserves bij centrale banken en staatsfondsen op negen biljoen
dollar worden geraamd, in belangrijke mate de reële economische schade
in de westerse landen.Door proactieve overheidsmaatregelen, zoals garantiestellingen, kapitaalinjecties
en renteverlagingen, is een implosie van het financiële systeem voorkomen.
Hierbij is sprake van succesvolle internationale afstemming tussen overheden
in Europees en wereldwijd verband. Ook zijn lijnen uitgezet om te komen tot
versterkt Europees toezicht op financiële instellingen. Duidelijk is
echter dat de global governance niet is meegegroeid
met de financiële globalisering. Daarom staat een hervorming van het
Europese en mondiale financiële stelsel hoog op de agenda van het kabinet.De noodzakelijke hervorming heeft betrekking op een aantal problemen die
om aanpassingen vragen op nationaal, Europees en internationaal niveau.Ten eerste zullen de prikkels in de financiële sector die het nemen
van onverantwoorde risico’s in de hand hebben gewerkt, moeten worden
bijgesteld. Dit vraagt onder andere om regels ter voorkoming van belangenverstrengeling
bij credit rating agencies en om aanpassingen
in beloningsstructuren. Er wordt tevens een level playing
field op het gebied van beloningen bevorderd door die aanpassingen
internationaal af te stemmen.Ten tweede zullen hiaten in het financiële toezicht moeten worden
gedicht, met name waar het gaat om de activiteiten van grotere grensoverschrijdende
financiële instellingen. Als een belangrijke stap zou hierbij gedacht
kunnen worden aan een versnelde integratie van de nationale toezichthouders
in een Europese structuur. Speciale aandacht is hierbij ook vereist voor de
coördinatie van het crisismanagement waarbij landen teveel een eigen
koers denken te kunnen volgen.Ten derde moeten de macro-onevenwichtigheden in de wereldeconomie worden
teruggedrongen. Dit vraagt om aanpassingen in het economisch beleid van zowel
(westerse) landen met grote betalingsbalanstekorten als van (Aziatische) landen
met grote overschotten. Ook het manipuleren van wisselkoersen zou moeten verdwijnen.Ten vierde is het kabinet voorstander van een expliciete verbreding van
het mandaat van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) naar een rol van internationale
toezichthouder op de financiële sector stabiliteit. Ook zou het IMF beter
in staat moeten worden gesteld om als Global Financial
Stability Organisation te kunnen hoeden over de wereldwijde financiële
stabiliteit. Een breder mandaat zou betekenen dat het IMF de effecten van
de activiteiten van andere relevante instellingen, zoals de Bank for International Settlement en het Financial
Stability Forum, moet kunnen beoordelen en aanbevelingen aan deze
organisaties moet kunnen doen.Verder is er het vraagstuk van de representatie van de verschillende groepen
landen (ontwikkelde, opkomende en ontwikkelinglanden) in de architectuur van
multilaterale organisaties. Om tegemoet te komen aan wensen vanuit opkomende
landen heeft het IMF eerder dit jaar de stemverhoudingen aangepast om hun
vertegenwoordiging te versterken. Binnen de Wereldbank wordt er momenteel
ook gediscussieerd over het aanpassen van de stemverhoudingen.Bovendien zal een Commissie van acht prominente economen onder het voorzitterschap
van Trevor Manuel, minister van Financiën van Zuid-Afrika, voorstellen
doen om de governance van het IMF in brede zin
te verbeteren. Het kabinet steunt dit proces. Ook bij discussies over de governance van andere instellingen, zoals de Wereldbank
en VN-organisaties, zal Nederland een actieve rol moeten spelen. Hierbij dient
speciale aandacht uit te gaan naar de wijze waarop ontwikkelingslanden in
de organisaties vertegenwoordigd zijn1. Een grotere
invloed van opkomende en ontwikkelingslanden in multilaterale organisaties
dient wel gepaard te gaan met meer verantwoordelijkheid voor duurzame globalisering.......versterking van de Wereldhandelsorganisatie,......Multilaterale afspraken voor de internationale handels- en investeringsrelaties
zijn eveneens nodig voor een stabiel kader van de globalisering. De Wereldhandelsorganisatie
(WTO) voorziet in regelgeving die exporteurs en investeerders een groot aantal
zekerheden verschaft bij het zakendoen. Ook biedt de WTO een onafhankelijk
geschillenbeslechtingsmechanisme waarmee handelsconflicten kunnen worden beslecht.
Sinds de afsluiting van de Uruguay-ronde van multilaterale handelsbesprekingen
in 1994 stokt echter de handelsvrijmaking en actualisering van regelgeving.
Essentieel is dat de huidige handelsronde, de Doha Development
Round, spoedig tot een succesvol einde wordt gebracht. Dit is ook
nodig om de WTO te versterken als hoeder tegen protectionisme dat in economisch
moeilijkere tijden vaak meer aanhangers krijgt (zie box 1).Box 1 De les van de jaren dertigEen succesvolle Doha-ronde werpt een dam op tegen toekomstig protectionisme
doordat tariefplafonds lager worden vastgesteld. Hiermee worden landen gedisciplineerd
hetgeen een herhaling van de fouten na de beurskrach van 1929 kan voorkomen.
In 1930 nam de VS de Smoot Hawley Tariff Act aan
waarbij meer dan 20 000 tarieven fors werden verhoogd. Hierop namen andere
landen tegenmaatregelen door hun eigen tarieven te verhogen. In de periode
1929–1932 daalde de internationale handel tussen Europa en de VS met
bijna 70% en de totale wereldhandel nam met ongeveer tweederde af in
de jaren 1929–1934.In de jaren dertig kende Nederland vijf jaren van economische krimp.Het kabinet constateert dat afspraken over internationale handel en investeringen,
mede door het uitblijven van multilateraal succes, steeds meer op bilateraal
en regionaal niveau tot stand komen als second-best
oplossingen2. Positief daaraan is dat deze akkoorden
de stap naar wereldwijde afspraken kunnen vergemakkelijken voor de betrokken
landen. Ook kunnen bilaterale akkoorden een goede aanvulling zijn op de WTO-onderhandelingen.
Bilateraal is vaak over meer onderwerpen overeenstemming te bereiken dan nu
multilateraal mogelijk is, zoals over bescherming van intellectuele eigendom,
investeringen, mededinging, overheidsaanbestedingen en duurzaamheidvraagstukken.
Evenals de SER wil het kabinet goed rekening houden met de positie van ontwikkelingslanden
die geen partij zijn bij dergelijke akkoorden. De EU voorkeursbehandeling
aan import vanuit ontwikkelingslanden en de EU-inzet in de Doha-ronde zijn
hiervoor van belang.De SER stelt ook de vraag aan de orde of handelssancties zouden moeten
worden genomen tegen landen die tekort blijven schieten met de naleving van
bepaalde multilaterale afspraken, bijvoorbeeld waar het mensenrechten, fundamentele
arbeidsnormen of milieunormen betreft. De SER spreekt zich uit voor terughoudendheid.
Het gaat hier om een zeer complexe materie waarbij, zoals de SER terecht stelt,
sprake dient te zijn van zorgvuldige besluitvorming. Het kabinet
zal zijn visie op de omgang met non-trade concerns
in de handelspolitiek in een aparte brief aan de Tweede Kamer geven.......grotere inspanningen voor naleving van de fundamentele
arbeidsnormen,......Voor de versterking van de sociale dimensie van globalisering bieden de
conventies van de ILO (Internationale Arbeidsorganisatie), waarvan 181 landen
lid zijn, een goed multilateraal kader. De wereldgemeenschap kent aan 8 van
deze conventies een fundamentele betekenis toe, dat wil zeggen dat elk land
deze conventies ongeacht zijn ontwikkelingsniveau dient na te leven. Deze
arbeidsnormen hebben betrekking op de vrijheid van vakvereniging en collectieve
onderhandelingen en op de bestrijding van dwangarbeid, kinderarbeid en discriminatie
in beroep en beroepsuitoefening.De verbreding van het globaliseringsproces kan gevolgen hebben voor de
handhaving van de fundamentele arbeidsnormen. Met name het aantal ratificaties
van deze verdragen door de opkomende Aziatische economieën valt tegen.
Ook laat de handhaving in die landen te wensen over. Hierdoor bestaat het
risico van proliferatie van een slechte naleving van deze verdragen van opkomende
landen naar andere landen waarmee zij intensief concurreren. Aanwijzingen
voor een structurele neerwaartse bijstelling van arbeidsnormen zijn er volgens
de SER niet, maar wel voorbeelden van schendingen van fundamentele arbeidsnormen
om buitenlandse investeringen binnen te halen en export te stimuleren. Behalve
in sectoren die bloot staan aan internationale concurrentie, komen ook in
andere sectoren schendingen voor.Het kabinet wil dat de ILO-lidstaten zich meer inspannen voor een betere
naleving van de internationale arbeidsnormen, met name de fundamentele arbeidsnormen.
Als uitgangspunt geldt hierbij deDeclaration on Social
Justice for a Fair Globalization van de ILO-conferentie van juni
2008. Centraal in deze verklaring staat versterking van het ILO-vermogen om
lidstaten te kunnen helpen bij de naleving van ILO-normen. Deze doelstelling
moet voortvarend worden ingevuld, vooral door betere informatie aan de lidstaten
en door assistentie die beter inspeelt op hun individuele behoeften. De Decent Work Country Programmes van de ILO zijn hiervoor
bij uitstek geschikt.Box 2 Nederlandse bijdragen aan de Decent Work Country
Programmes van de ILODe uitwerking van de doelstellingen van de Decent Work
Agenda vindt plaats in individuele landenprogramma’s (Decent Work Country Programmes). Daaraan zal Nederland € 32
miljoen bijdragen in de periode 2006–2010 waarmee ons land wereldwijd
de tweede donor is van deze ILO-programma’s. Het gaat om financiële
steun aan projecten in 11 landen die onder meer betrekking hebben op het volgende:1. De oprichting van een nationale vakcentrale in Liberia.2. De terugdringing van jeugdwerkloosheid in Indonesië.3. De afschaffing van dwangarbeid in Pakistan.4. Een omvangrijk trainingsprogramma voor gelijke arbeidsrechten
van vrouwen in Jemen.5. Vakbondsactiviteiten en sociale dialoog in Nepal ter bevordering
van de nieuwe democratie en het vredesproces in dat land.Het kabinet heeft twijfels over een – door de SER aanbevolen –
mechanisme dat kan leiden tot beëindiging van het lidmaatschap van notoire
schenders van ILO-verplichtingen. Het verbreken van de banden tussen de ILO
en dergelijke landen sorteert hoogstwaarschijnlijk niet de gewenste effecten.
Dit sluit niet uit dat de ILO als uiterste middel de druk op een dergelijke
lidstaat moet kunnen opvoeren door een oproep tot maatregelen zoals tegen
Birma in november 2000. Nederland heeft die oproep vertaald naar het huidige
ontmoedigingsbeleid1.Overheden van ILO-lidstaten kunnen ook bilaterale contacten gebruiken
om dergelijke landen over te halen om hun verplichtingen na te komen. Nederland
gebruikt hiervoor zijn ministeriële contacten, onder meer tijdens economische
missies, en zijn diplomatieke netwerk. Bovendien wordt het belang van naleving
van de fundamentele arbeidsnormen expliciet onder de aandacht gebracht van
Nederlandse bedrijven die aan missies deelnemen. Het kabinet zet zich ervoor
in dat andere (westerse) ILO-lidstaten vergelijkbare bilaterale inspanningen
verrichten.De Nederlandse overheid bevordert de naleving van de fundamentele arbeidsnormen
ook door het stimuleren van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO).
Een van de stimuleringsmaatregelen is de inspanningverplichting ten aanzien
van de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen die is gekoppeld
aan het gebruik van het financieel buitenland instrumentarium. Per instrument
zijn er concrete gebruiksvoorwaarden inzake milieubeheer, sociale belangen
waaronder de fundamentele arbeidsnormen, en bestrijding van omkoping.......volledige implementatie van de Decent Work Agenda
van de ILO,.......De fundamentele arbeidsnormen vormen één van de vier pijlers
van de Decent Work Agenda waarmee de ILO werkt
aan het samengaan van globalisering met sociale rechtvaardigheid. De andere
drie pijlers zijn: het creëren van maatschappelijk acceptabele werkgelegenheid,
het verbeteren van de sociale bescherming en het versterken van de sociale
dialoog.In dit verband spant het kabinet zich met name in voor een discussie binnen
de ILO over de vraag op welke wijze de ILO zijn mandaat op het terrein van
de sociale zekerheid beter kan realiseren2. Het
kabinet wil de afspraken beter afstemmen op de mogelijkheden van de verschillende
landen om sociale bescherming te bieden. Dit kan door de afspraken een dynamisch
karakter te geven. Dynamische verdragen vormen een soort trap waarvan de onderste
trede de minimale norm moet bevatten. Naarmate landen zich ontwikkelen, moeten
zij doorlopen naar hogere treden die staan voor meer sociale bescherming.De SER gaat ook in op de medeverantwoordelijkheid van Nederlandse bedrijven
voor de productieomstandigheden bij hun onderaannemers en toeleveranciers.
De SER wil met het initiatief «Internationaal Maatschappelijk Verantwoord
Ondernemen» zelf actief bijdragen aan grotere ketenverantwoordelijkheid.
Het kabinet zal het SER-initiatief ondersteunen met eigen concrete beleidsinitiatieven,
waaronder een internationaal brancheprogramma, en de resultaten ervan nauwlettend
volgen. Het beleid wordt in een aparte kabinetsbrief over ketenverantwoordelijkheid
toegelicht........wereldwijde aanpak van milieuproblemen, zoals de
klimaatverandering,......Vraagstukken als de opwarming van de aarde, verlies van biodiversiteit
en bevordering van dierenwelzijn vereisen een mondiale aanpak3. In het bijzonder is multilaterale overeenstemming nodig over een
nieuwe wereldwijde CO2-arme koers. Slechts een gecoördineerde
internationale aanpak is zinvol om te voorkomen dat economische bedrijvigheid
zich verplaatst naar landen zonder klimaatdoelstellingen en nationale resultaten
teniet worden gedaan door groei van emissies elders. Zonder een voortrekkersrol
van de EU rol zal er eind 2009 in Kopenhagen hoogstwaarschijnlijk geen multilaterale
overeenkomst tot stand komen. De kabinetsinzet is een EU-onderhandelingsmandaat
waarmee de EU een dergelijke rol kan spelen. Hiervoor zijn goede bouwstenen
aanwezig. Met de in maart 2007 overeengekomen emissiereductie van 20%
tot 2020 (ten opzichte van 1990) – en van 30% in het kader van
een internationale overeenkomst– bevindt de EU zich in de voorhoede
van de strijd tegen de klimaatverandering.Een ambitieuze EU zal de rest van de «westerse wereld» én
de opkomende landen geloofwaardig kunnen aanspreken op hun medeverantwoordelijkheid
voor een wereldwijde CO2-arme koers. Hierbij kan de EU ook refereren
aan het – door Nederland gesteunde – Green
Jobs Initiative van het United Nations Environment
Programme, de ILO en de internationale werkgevers- en vakbondsorganisaties.
Dit initiatief beoogt het scheppen van groene, «schone» banen
die ecologisch én sociaal duurzaam zijn, te stimuleren.Het kabinet zal ook in directe contacten met andere overheden de urgentie
van wereldwijde inspanningen voor het klimaat aan de orde stellen. De voornaamste
uitgangspunten daarbij zijn:1. De huidige economische situatie mag niet dienen als voorwendsel om
de overgang naar een wereldeconomie met een lage CO2-uitstoot uit
te stellen.2. Er moet een mondiale markt voor CO2-emmissierechten tot
stand komen.3. Het vergemakkelijken van de internationale handel in milieugoederen
en diensten kan een bijdrage leveren aan de aanpak van het klimaatvraagstuk.4. Met de overdracht van milieuvriendelijke technologie worden ontwikkelingslanden
geholpen om hun emissies te verminderen.Box 3 Voorbeeld van multilaterale samenwerking, in
casu inzake dierenwelzijn bij internationale handelOns land heeft de ambitie om dierenwelzijn wereldwijd te verbeteren1. Hiervoor zijn internationale normen voor dierenwelzijn
van belang. Daarmee kunnen ook randvoorwaarden worden gesteld aan de internationale
handel in dieren en producten van dieren. Internationale normen voor diergezondheid
en dierenwelzijn worden ontwikkeld in de OIE (Wereldorganisatie voor diergezondheid)
waarbij 172 landen zijn aangesloten. De OIE is een belangrijke organisatie
omdat in het WTO-SPS-verdrag over sanitaire en fytosanitaire maatregelen naar
de OIE wordt verwezen als standard setting body. De
OIE ontwikkelt zogenaamde health codes waar dierenwelzijn
onderdeel van uitmaakt. Deze normen worden gezien als wereldwijde standaarden
waarop de OIE-leden elkaar kunnen aanspreken. Zo kwamen in 2005 de welzijnshoofdstukken
in de OIE Terrestrial Animal Health Codeen de
OIE Aquatic Animal Health Code tot stand. Deze
codes bevatten normen voor het vervoer van dieren over land en over zee, het
slachten van dieren en het doden van dieren bij uitbraken van dierziekten.
Thans werkt de OIE onder meer aan standaarden voor de omgang met laboratoriumdieren. Het kabinet zet zich er ook via bilateraal en Europees overleg met derde
landen voor in om het dierenwelzijn te verbeteren en om zorgen over dierenwelzijn
in het handelsverkeer weg te nemen. Tevens wordt ernaar gestreefd om dierenwelzijn
op te nemen in handelsakkoorden van de EU met derde landen. Zo is dierenwelzijn
opgenomen in het vrijhandelsakkoord van de EU met Chili. Ook maakt het deel
uit van lopende onderhandelingen met Mercosur, ASEAN, India en Zuid-Korea
en van toekomstige onderhandelingen met Rusland en Oekraïne.......maar ook bewustere keuzes door consumenten.Consumenten hebben als marktpartij primair belang bij globalisering. Om
de verkoopprijs te kunnen drukken, laten bedrijven (onderdelen van) producten
maken waar dat het goedkoopst kan. Openheid voor buitenlandse producten leidt
ook tot meer keuzemogelijkheden voor consumenten. Doordat de wereld een global village is geworden, worden consumenten zich ook
meer bewust van milieu- en sociale omstandigheden in andere landen. De consument
beseft dat de toepassing van – Nederlandse, Europese of internationale –
normen voor milieu- en arbeidsomstandigheden in vele landen niet zo vanzelfsprekend
is als in de meeste westerse landen. Men wil weten waar producten vandaan
komen en hoe zij zijn gemaakt.Bedrijven kunnen met productkeurmerken twijfels onder consumenten wegnemen.
Het kabinet hecht groot belang aan vrijwillige keurmerken die zorgen voor
transparantie over de duurzaamheid van productie1.
Consumenten worden misleid indien bedrijven oneigenlijk gebruik maken van
keurmerken of onvoldoende het geclaimde niveau van milieu- of arbeidsomstandigheden
waarborgen. Deze misleidingen vormen oneerlijke handelspraktijken die afbreuk
doen aan een – mede door gezonde concurrentie gedreven – tendens
naar duurzamere productie. Het kabinet wil, zoals ook de SER aanbeveelt, dat
ons land zoveel mogelijk in de pas loopt met internationale initiatieven ter
verbetering van de informatievoorziening over duurzaam produceren en consumeren.
Daarom ondersteunt Nederland een onderzoek van Consumers
International naar de aard en frequentie van klachten van consumenten
over misleidende duurzaamheidclaims van bedrijven. Dit initiatief van Consumers International moet uitwijzen of een internationale
aanpak van het vraagstuk van misleidende duurzaamheidclaims wenselijk is.
Zodra het onderzoek is afgerond, zal de Tweede Kamer worden geïnformeerd
over de bevindingen en conclusies.II.2. Beter armoede bestrijden door wereldwijde deelname
aan de globaliseringGlobalisering gaat samen met meer welvaart in de wereld,......Duurzame globalisering houdt ook in dat landen en hun bewoners op een
aanvaarbare manier delen in de opbrengsten van de mondiale economische groei.
Dit decennium zijn vooral de opkomende en ontwikkelingslanden erop vooruitgegaan.
Sinds 2000 incasseren zij jaarlijks ongeveer tweederde van de mondiale economische
groei, een trend die volgens het IMF voorlopig zal aanhouden. Hierdoor kan
het gemiddelde inkomen in armere landen inlopen op dat in de rijkere landen.
In de periode 1990–2003 slaagden armere landen met een kleine meerderheid
(53%) van de wereldbevolking erin om harder te groeien dan het wereldgemiddelde.
China en India, samen 37% van de wereldbevolking, vormen hiervan het
leeuwendeel.......maar armoede verscherpt door hoge voedselprijzen.De SER wijst er echter ook op dat ongeveer 23% van de wereldbevolking
in arme landen woont die in periode 1990–2003 als geheel armer zijn
geworden. Armoede zal ook de komende tijd een belangrijk mondiaal vraagstuk
blijven. Bovendien is er in veel snel groeiende landen sprake van toenemende
inkomensverschillen, het sterkst in China.Als gevolg van hoge voedselprijzen zijn volgens de Wereldbank de afgelopen
tijd zeker 100 miljoen mensen opnieuw onder de officiële armoedegrens
terecht gekomen. Inmiddels zijn de prijzen van granen, zoals rijst, maïs
en tarwe, gedaald vanaf hun zeer hoge niveaus van voorjaar 2008, maar daarmee
is de situatie niet genormaliseerd. Het kabinet wil er in het bijzonder toe
bijdragen dat de gevolgen van de gestegen voedselprijzen op de allerarmsten
zo veel mogelijk worden verzacht. Hiervoor zijn extra middelen vrijgemaakt
voor voedselhulp. Ons land draagt langs de weg van bilaterale en multilaterale
ontwikkelingssamenwerking bij aan structurele oplossingen voor
de voedselschaarste. Daarbij gaat het om toegang tot productiemiddelen voor
de allerarmsten, verhoging van de productiviteit, versterking van de marktwerking
en institutionele randvoorwaarden, en om ontwikkeling van handelsketens1.Deelname aan de wereldeconomie biedt meer perspectief
op armoedebestrijding,......De SER vindt integratie van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie
wenselijk voor de economische groei waarmee zij de armoede kunnen verminderen.
In dat opzicht liep de ontwikkeling van Azië en Afrika de afgelopen decennia
sterk uiteen. In de periode 1980–2006 nam de wereldhandel met een factor
6 toe en het totaal aan buitenlandse investeringen zelfs met een factor 20.
Het aandeel van Azië groeide in beide grootheden, terwijl dat van Afrika
juist in beide afnam2. Afrikaanse landen moeten
werken aan verbetering van de vestigingsvoorwaarden voor buitenlandse investeringen,
zeker nu de wereldwijde recessie de totale omvang daarvan onder druk zet.Om meer landen te laten profiteren van het globaliseringsproces is meer
nodig dan markttoegang voor hun producten en geleidelijke openstelling voor
buitenlandse investeringen. Het kabinet deelt de visie van de SER dat de ontwikkeling
van goed bestuur en de particuliere sector essentieel zijn om extra mogelijkheden
voor economische groei te benutten. Bovendien moeten er voorwaarden worden
geschapen waardoor de economische groei ook de allerarmsten ten goede komt3.......waarvoor ruimere toegang tot de ontwikkelde én
opkomende markten relevant is,......Het kabinet wil een spoedige afronding van de Doha
Development Round met een ambitieus totaalakkoord dat onder meer
serieus inhoud dient te geven aan de ontwikkelingsdimensie van deze handelsronde.
De EU maakt hier werk van door zich in te zetten voor vrije toegang van de
minst ontwikkelde landen (MOLs) tot de markten van ontwikkelde landen en van
landen in opkomst. De EU geeft hierbij zelf het voorbeeld (zie box 4). Het
onderhandelingspakket waarover in juli 2008 bijna een akkoord was bereikt,
zou de concurrentiepositie en markttoegang van ontwikkelingslanden beduidend
hebben verbeterd. Ook hield het evenwichtig rekening met onze eigen belangen
en die van de Unie4.Box 4 De voorkeursbehandeling van de EU voor ontwikkelingslandenBij export naar de EU hebben ontwikkelingslanden een eenzijdige voorkeursbehandeling
onder het Algemeen Preferentieel Stelsel (APS) van de EU. De MOLs kennen sinds
1 februari 2001 tarief- en quotavrije toegang tot de Europese markt (met
uitzondering van wapens en munitie). Deze markttoegang wordt volledig vrij
per 1 oktober 2009 wanneer ook de tarieven voor rijst en suiker geheel
voor hen zullen zijn afgebouwd. Het gaat hier om de bijzondere regeling voor
de MOLs onder het APS (EU-initiatief «Everything
But Arms»). Onder het APS wordt bovendien tariefvrije markttoegang
toegekend aan kwetsbare landen die 27 verdragen ten aanzien van mensenrechten,
arbeidsrechten, milieu en goed bestuur hebben bekrachtigd en geïmplementeerd.Daarnaast hebben ontwikkelingslanden in Afrika, Cariben en Stille Zuidzee
regio’s die een Europees Partnerschap Akkoord (EPA) met de EU zijn overeengekomen,
ook volledig tarief- en quotavrije markttoegang. Dit omvat ook landen die
niet tot de MOLs worden gerekend. De EPAs zijn akkoorden voor tweezijdige
vergroting van de markttoegang. De afspraken laten de partnerlanden van de
EU evenwel de ruimte om kwetsbare sectoren permanent dan wel tijdelijk te
beschermen5.Overigens heeft de EU de handelsbelemmeringen voor agrarische producten
reeds significant verminderd sinds 2003. Het gaat hier met name
om de omzetting van handelsverstorende steun voor producten in de sectoren
rundvlees, zuivel en akkerbouw in hectaresteun die van de productie is ontkoppeld1. Verdere afbouw van de handelsverstoringen in de landbouw,
maar ook in andere sectoren, zoals textiel, kan extra ontwikkelingskansen
bieden. Het kabinet zet zich ervoor in om de voorkeursbehandeling van de EU
voor de ontwikkelingslanden verder te verbeteren waarbij het vereenvoudigen
en ontwikkelingsvriendelijk maken van oorsprongsbepalingen van preferentiële
EU-invoerregelingen prioriteit geniet.......en hulp voor handel.Om te kunnen exporteren moeten ontwikkelingslanden vaak eerst verbeteringen
doorvoeren aan de aanbodzijde van hun economie2.
Hiervoor bieden westerse donoren zogenaamde «hulp voor handel»:
technische assistentie om te kunnen voldoen aan buitenlandse consumenteneisen
en productnormen, steun aan opbouw van infrastructuur en productiecapaciteit,
en het opvangen van aanpassingskosten aan marktontwikkelingen. Met deze activiteiten
is $ 25 à 30 miljard per jaar gemoeid, ongeveer 30% van
de totale Official Development Assistance (ODA).
Nederland besteedt jaarlijks € 550 miljoen aan ontwikkelingshulp
voor «hulp voor handel» initiatieven; deze voorzien onder meer
in de opbouw van capaciteit om aan hogere kwaliteitseisen te kunnen voldoen.
Het kabinet is voornemens dit niveau de komende jaren op zijn minst te handhaven.II.3. Meer vat krijgen op de globalisering door nauwe
EU-samenwerkingBij de veranderende mondiale verhoudingen zorgt EU-samenwerking
voor......De VS en de EU zijn nu nog de nummers 1 en 2 van de wereldeconomie vóór
China en Japan. Over enkele decennia luidt de top vier mogelijk: China, VS,
India en de EU. De trans-Atlantische dominantie maakt plaats voor een multipolair
economisch krachtenveld. Daarin zal Nederland, nu de 16e economie ter wereld
(naar omvang van het Bruto Binnenlands Product), ook in de toekomst een belangrijke
economische speler kunnen blijven. Hiervoor is wel essentieel dat de handels-
en investeringskanalen zowel binnen Europa als tussen Europa en de rest van
de wereld open blijven. Om die openheid te verzekeren, zijn wij sterk aangewezen
op het communautaire beleid en de invloed van de EU in de mondiale economie.......meer weerbaarheid in de globalisering,......Dankzij hervormingen in het kader van de Lissabonstrategie voor groei
en werkgelegenheid is de Europese economie beter weerbaar in de huidige wereldwijde
recessie. Zo hebben veel lidstaten de afgelopen jaren financiële prikkels
ingebouwd in belastingsystemen om de participatie van met name ouderen en
vrouwen te bevorderen. Mede hierdoor is de EU aanzienlijk gevorderd met de
Europese participatiedoelstellingen van 50% voor ouderen en van 60%
voor vrouwen in 2010. Daarnaast zijn ook op communautair niveau belangrijke
stappen gezet, zoals de aanname van de Dienstenrichtlijn en het Kaderprogramma
voor onderzoek en ontwikkeling3.De veranderende verhoudingen in de wereldeconomie zijn een belangrijke
reden om ook na 2010 in te blijven zetten op structurele hervormingen ter
verbetering van het concurrentievermogen van de EU. De komende tijd zal worden
bepaald op welke manier de Lissabonstrategie na 2010 vorm moet krijgen. Het
kabinet zal de SER hier met een adviesaanvraag bij betrekken........extra koopkracht voor de burgers,......Voor de versterking van de concurrentiekracht van het bedrijfsleven is
in het bijzonder de uniforme interne markt van belang. Doordat
de EU bijnaéén grote «thuismarkt» heeft gecreëerd,
wordt het bedrijfsleven gestimuleerd om scherp en innovatiegedreven te concurreren.
Ook kunnen bedrijven dankzij de interne markt diverse schaalvoordelen realiseren.
De impulsen van de interne markt werken door naar de concurrentiepositie van
Europese bedrijven op externe markten. Zo bedroeg in 2006 de export van de
EU-15 naar de ontwikkelingslanden met€ 660 miljard het viervoudige
van 1990.De creatie van een uniforme interne markt betaalt zich uit voor de Europese
burgers evenals de open economische relaties met landen buiten de EU (zie
box 5). Het kabinet stemt dan ook in met aanbevelingen van de SER om resterende
knelpunten op de interne markt weg te nemen, zoals op vlak van arbeidsmobiliteit
en grensoverschrijdende diensten. Zeker de implementatie van de in 2006 aanvaarde
Europese Dienstenrichtlijn is van groot belang. Alle lidstaten moeten de Dienstenrichtlijn
eind 2009 hebben verankerd in hun nationale wet- en regelgeving1.Naast de dienstenrichtlijn is in de toekomst meer nodig om de concurrentie
in de dienstensector te vergroten2. Het kabinet
is voorstander van Commissievoorstellen die zouden aandringen op meer systematische
monitoring van de concurrentie binnen de belangrijkste dienstenmarkten teneinde
de mededinging in deze sectoren te bevorderen.Box 5 Wat wordt de Nederlander wijzer van de openheid
van de EU, zowel intern als met derde landen?De creatie van een uniforme interne markt pakt volgens het CPB gunstig
uit voor de Nederlandse burger. Het levert een jaarlijks inkomensvoordeel
van € 1500,– tot € 2200,– per Nederlander
op. Dit danken wij aan de extra internationale handel en buitenlandse investeringen
door de openheid binnen de EU. Het gaat om onder meer 18% extra Nederlandse
goederenexport, 5% extra dienstenexport en 19% extra buitenlandse
investeringen in Nederland. Daardoor is de productie hoger en de prijsconcurrentie
scherper in ons land. Inkomensvorming en koopkracht varen daar wel bij. Daarnaast
worden innovatie en productiviteit gunstig beïnvloed, maar deze effecten
van de openheid werken meer op termijn door in de economische groei. Terwijl
het CPB het positieve effect van de uniforme interne markt raamt op 4 à
6% van het Nederlandse BBP van 2005, zou het nationaal inkomen op langere
termijn zelfs 15% hoger kunnen zijn dan zonder interne markt. In dit
percentage zijn de effecten van de – later in de EU op gang gekomen –
opening van diensten- en kapitaalmarkten niet meegenomen. Het lange termijn
effect daarvan raamt het CPB op maximaal 3% extra nationaal inkomen.Bron: CPB document 168, The Internal Market and the Dutch Economy, Implications
for trade and economic growth, September 2008. De Europese Commisie gaat ervan uit dat de steeds nauwere relaties van
de EU met andere regio’s in de wereld ook in de toekomst welvaartswinsten
zullen opleveren. De aanhoudende globalisering kan ervoor zorgen dat het reële
inkomen per EU-burger in 2025 bijna 5% hoger ligt (dat wil zeggen € 1200,-;
bij prijspeil 2004). Dit verschil kan oplopen tot 8% in 2050 (dat wil
zeggen € 2000,–; bij prijspeil 2004). Voorwaarde is wel dat
de wederzijdse markttoegang tussen de landen niet verslechtert door protectiemaatregelen.Bron: DG-ECFIN Economic Paper no. 254, Juli 2006.......een belangrijke bijdrage aan duurzaamheid,......Het kabinet hecht ook belang aan EU-afspraken waardoor de lidstaten gezamenlijk
goede maatschappelijke standaarden hanteren, onder meer op gebied van arbeid,
gezondheid, milieu of energiezekerheid. Dergelijke afspraken beletten dat
de individuele lidstaten elkaar, bijvoorbeeld door middel van lagere milieunormen,
oneerlijke concurrentie aandoen. Aangezien de EU bij voortduring
streeft naar een balans tussen economische, sociale en ecologische belangen,
vormen EU-normen ook goede bouwstenen voor internationale samenwerking op
uiteenlopende terreinen.Door vooruit te lopen op andere lidstaten kan Nederland weer de trend
zetten voor communautaire afspraken. Zo zal Nederland zijn ervaringen met
het ontwikkelen van criteria voor duurzaam inkopen inbrengen in het EU-proces.
Op Europees niveau is de afspraak gemaakt dat elke lidstaat in 2010 tenminste
een duurzaamheidpercentage van 50% haalt voor zijn overheidsaankopen.
Dat is minder ambitieus dan het Nederlandse doel1,
maar heeft wel als gevolg dat er ook op Europees niveau duurzaamheidcriteria
worden vastgesteld2.......extra kennisontwikkeling en innovatievermogen,.......De SER bepleit dat de EU kennisopbouw en innovatie meer stimuleert. Een
zwaardere EU-rol is gerechtvaardigd vanwege de externe effecten van R&D,
de schaalvoordelen van Europese programma’s en projecten, en vanwege
de aantrekkingskracht daarvan op talent van buiten de EU. Naast maatregelen
van institutionele en harmoniserende aard zijn meer financiële middelen
gewenst. Deze SER-aanbevelingen sluiten goed aan bij de kabinetsreactie met
betrekking tot de EU-begrotingsevaluatie. Nederland vindt dat Europa effectief
moet anticiperen op mondiale ontwikkelingen en daarom een groter aandeel binnen
de EU-begroting moet reserveren voor de verwezenlijking van ambities op het
gebied van concurrentiekracht en duurzame welvaartsgroei3. Ook moet de door de EU-top in maart 2008 overeengekomen «vijfde
vrijheid van kennis» snel handen en voeten worden gegeven. Dit met name
waar het gaat om EU-afspraken voor snelle en transparante procedures voor
kennismigratie van werkenden, studerenden en onderzoekers.Box 6 De euro zorgt voor meer stabiliteitSteeds duidelijker wordt dat de invoering van de euro voordelen oplevert.
Vorige perioden van internationale financiële instabiliteit gaven steevast
aanleiding tot spanningen op valutamarkten waarbij de afspraken over de koersverhoudingen
tussen de nationale valuta in Europa onder druk kwamen. Daardoor gecreëerde
onzekerheden of noodgedwongen devaluaties werkten nadelig voor het Nederlandse
bedrijfsleven en daarmee voor de inkomensvorming in ons land.In diverse Oost-Europese en Scandinavische landen die geen deel uitmaken
van de eurozone, is de koers van de nationale munt ten opzichte van de euro
verzwakt als gevolg van de financiële crisis. Er is in die landen een
toenemende belangstelling om tot de eurozone toe te treden.......en bescherming tegen terugkeer naar economisch nationalisme.Evenals de SER onderkent het kabinet de bescherming die communautaire
afspraken bieden tegen herinvoering van afwijkende nationale regels door afzonderlijke
lidstaten. Hernieuwde versnippering van intra-Europese regelgeving is naar
verhouding vooral ongunstig voor kleinere internationaal georiënteerde
EU-lidstaten zoals Nederland. Deze ondervinden de meeste schade van nieuwe
belemmeringen in het economisch verkeer, van forse staatssteun die grote lidstaten
zich makkelijker kunnen permitteren voor nationale industrietakken, en van
ondermijning van communautaire doelstellingen op gebied van duurzaamheid.
Bij verdere maatregelen om de gevolgen van de financiële crisis het hoofd
te bieden, zal het kabinet erop aandringen dat de regels van de interne markt,
in het bijzonder voor staatssteun, en het Stabiliteits- en Groeipact worden
gerespecteerd. Ook de onafhankelijke besluitvorming door de Europese Centrale
bank moet gewaarborgd blijven.De groeiende betekenis van de opkomende economieën kan, in combinatie
met een verslechterende economische situatie, economisch nationalisme in de
hand werken. In dit verband verdient aandacht hoe de EU-lidstaten omgaan met
zorgen die leven rond de zogeheten staatsinvesteringsfondsen (SWFs), zoals
de zorg dat hun investeringsbeslissingen vooral door politieke motieven worden
geïnspireerd. Het kabinet is het met de SER eens dat zorgen rond SWFs
eerst nadere onderbouwing verdienen alvorens eventuele restricties te treffen
in het grensoverschrijdend kapitaalverkeer1.Los daarvan is het voor een goede werking van het internationale kapitaalverkeer
wenselijk om te komen tot een grotere transparantie in het bestuur en het
beleggingsbeleid van de SWFs. De landen met de belangrijkste SWFs willen meer
openheid van zaken geven teneinde aan te tonen dat zij niet uit politieke,
maar uit commerciële motieven handelen. Met de zogenaamde Santiago Principles beschikken zij over goede handvatten voor meer
transparantie2. Het kabinet is van oordeel dat
de praktische toepassing van de principles nauwlettend
dient te worden gevolgd.II.4. Investeren in onze kansen voor extra banen
en koopkracht in de globaliserende economieWerkgelegenheid en koopkracht gaan erop vooruit in een
wereldeconomie,.......Door de eeuwen heen kent ons land een economie die is gericht op het buitenland.
Export van agrarische en industriële producten is een belangrijke bron
van onze welvaart. Ook is Nederland de uitvalsbasis van vele multinationals
die in het buitenland actief zijn. Omgekeerd is ons land een belangrijk zakelijk
en logistiek knooppunt voor het bedrijfsleven uit andere economieën3.De afgelopen decennia is de buitenlandse omzet van de Nederlandse industrie
en landbouw blijven stijgen als percentage van hun totale omzet. Het bedrijfsleven
heeft dit gerealiseerd door middel van voortgaande specialisatie richting
hoogwaardige en kennisintensieve productie. Daarmee is verstandig ingespeeld
op de verbreding en verdieping van de globalisering. Ook de internationale
oriëntatie van de commerciële dienstensectoren is toegenomen, deels
in samenhang met de meer exportgerichte industrie. De nauwere verwevenheid
met de wereldeconomie is gepaard gegaan met een aanzienlijke netto werkgelegenheidswinst
en reële inkomensgroei4........waarin wij ons verder kunnen specialiseren in hoogwaardige
activiteiten dankzij......Profiteren van de voortgaande globalisering zal niet vanzelf gaan. De
komende tijd staan wij voor de uitdaging om onze positie te behouden en zo
mogelijk te versterken. Vele andere landen willen ook hun aandeel vergroten
in het toenemend aantal activiteiten die deel uitmaken van wereldwijde productie-
en handelsketens, zoals onderzoek, ontwerp, productie, hoofdkantoorfuncties,
distributie en andere diensten. Onze economische weerbaarheid vraagt dat wij
de beleidsconcurrentie met andere landen aangaan. Daarom spant het kabinet
zich onder meer in voor extra onderwijs en scholing, voor meer technologische
en maatschappelijke innovatie, en voor een sterkere internationale oriëntatie
en logistieke regie.......extra investeringen in een goed onderwijssysteem,......Naar verwachting zal de komende jaren het scholingsniveau wereldwijd snel
toenemen, met name in de opkomende landen. Steeds meer landen willen hun welvaart
verhogen door het vermarkten van kennisintensieve producten en diensten. Zij
vormen belangrijke bronnen van inkomsten (zie box 7).De vraag naar hoogwaardiger producten en diensten neemt echter ook snel
toe dankzij de groeiende welvaart in de wereld. Ook vereist de aanpak van
belangrijke maatschappelijke vraagstukken de ontwikkeling van nieuwe kennis
en de inzet van mensen die zijn geschoold in de nieuwste wetenschappelijke
en technologische inzichten. Het kabinet zorgt met investeringen over de volle
breedte van het onderwijsstelsel voor een hoger opleidingsniveau van de beroepsbevolking.Daarnaast heeft Nederland vooral kennis op het hoogste niveau nodig om
zijn productiviteitsgrenzen te kunnen verleggen. Het kabinet wil topprestaties
in de eerste plaats bevorderen met een ambitieuze studiecultuur en uitdagender
onderwijs, met een grotere deelname en minder uitval, en met goede docenten.
In de tweede plaats door een ambitieus onderzoeksklimaat met aandacht voor
talent en ontwikkeling. Daarbij worden accenten geplaatst op wetenschapsgebieden
waarmee op nationale en internationale maatschappelijke en economische behoeften
kan worden ingespeeld1.Box 7 Wie verdienen er aan Made in China?De Apple iPod is een voorbeeld van een modern product dat tot stand komt
door samenwerking van bedrijven uit «oude» en «nieuwe»
industrielanden. Onderzoekers van The Personal Computing
Industry Center (PCIC) verdiepten zich in de waarden die worden gecreëerd
in de productie- en handelsketen van de iPod. In de VS werd in 2007 de Apple
iPod met originelabel Made in China verkocht voor
$ 299,–.Samenvattend raamden zij de volgende verdeling van deze verkoopprijs:1. de grotendeels innovatieve onderdelen, gemaakt in onder meer Japan,
Korea, Taiwan en de VS: $ 140,–2. de vergoeding van de Chinese bedrijven die deze onderdelen assembleren:
$ 4,–3. de kosten van vervoersbewegingen en distributiekanalen: $ 75,–4. de toegevoerde waarde (ontwerp, marketing, regie) en winstmarge
van Apple: $ 80,–. Terwijl de Chinese export in 2007 met elke naar
de VS verscheepte iPod met ongeveer $ 150,– toenam, waren de werkelijke
Chinese verdiensten (fabricage, logistiek) daar nog geen vijftiende deel van.Bron: PCIC, Berkeley, VS, Juni 2007.De SER meent dat vooral meer ruimte nodig is voor excellentie en voor
internationalisering in het hoger onderwijs. Het kabinet stelt vast dat de
differentiatie in het hoger onderwijs zich dynamisch ontwikkelt. De ondersteuning
van nieuwe concepten waarmee instellingen kunnen inspelen op het verschil
in talenten van studenten, heeft geleid tot een aanbod van university colleges, masterclasses en honoursprogrammes. Het kabinet zal de komende tijd op
deze ingeslagen weg voortgaan en stimulansen bieden om excellent onderwijs
verder te ontwikkelen.Bij internationalisering gaat het er vooral om onderwijsinstellingen en
studenten te helpen bij hun toegang tot de internationale onderwijs- en arbeidsmarkt.
Studenten moeten de mogelijkheid hebben om zich gedegen voor te bereiden op
een internationale loopbaan. Instellingen moeten alle ruimte hebben voor profilering
en partnerschappen over nationale grenzen heen. Een nadere uitwerking van
de overheidsinspanningen op deze terreinen is opgenomen in de internationaliseringsagenda2.Verder meent de SER dat het hoger onderwijsbestel ons meer economische
voordelen kan opleveren. Er moeten meer commerciële en maatschappelijke spin-offs komen van zowel fundamentele als toegepaste
kennis. Het kabinet stimuleert deze spin-offs
onder andere door in het hoger onderwijs centers of entrepeneurship op te zetten en door startende ondernemers te helpen
bij het exploiteren van kennis via het Techno-Partner-programma. Daarnaast
heeft het kabinet op 3 december 2008 afspraken gemaakt met universiteiten,
hogescholen en het bedrijfsleven over een «valorisatie-agenda»
voor betere kennisbenutting en samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven,
zowel groot als klein.De effectiviteit van genoemde initiatieven zal toenemen door al bij leerlingen
in het primair-, voortgezet- en middelbaar beroepsonderwijs meer ondernemerszin
te bevorderen. Voor dergelijke stimuleringsprogramma’s heeft het kabinet
eveneens middelen vrijgemaakt. Daarnaast streeft het kabinet naar intensievere
relaties tussen kennisinstituten en de beroepspraktijk. In dit proces spelen
hogescholen en lectoren een belangrijke rol. Zij werken regionaal samen met
midden- en kleinbedrijven waarvoor praktijkgerichte onderzoeksactiviteiten
op gebieden, zoals ontwerp en ontwikkeling, worden verricht. Extra middelen
zijn vrijgemaakt om dit praktijkgerichte onderzoek te versterken en uit te
breiden.......extra investeringen in innoverend ondernemerschap,......Voor de door het Innovatieplatform geselecteerde takken van bedrijvigheid
(sleutelgebieden) is innovatie van doorslaggevend belang om deel uit te maken
van de internationale top. Daarom spoort het kabinet bedrijven en kennisinstellingen
met innovatieprogramma’s aan tot extra investeringen en topprestaties
in deze gebieden. Het kabinet heeft ook de ambitie om maatschappelijke problemen
aan te pakken met behulp van kennis en innovatie1.
Daartoe zijn inmiddels als onderdeel van het project Nederland Ondernemend
Innovatieland (NOI) maatschappelijke innovatieagenda’s opgesteld. Hierbij
gaat het erom kennis, innovatie en ondernemerschap in te zetten voor de oplossing
van vraagstukken op het gebied van gezondheidszorg, onderwijs, veiligheid,
water en energie. De agenda’s worden momenteel uitgewerkt in concrete
maatschappelijke innovatieprogramma’s. De interdepartementale aanpak
in de directie Kennis en Innovatie vergroot de samenhang in het rijksbrede
innovatiebeleid.De SER bepleit meer financiële middelen voor kennisopbouw en innovatie.
Aan het begin van de kabinetsperiode zijn reeds extra middelen bestemd voor
investeringen in innoverend ondernemerschap2.
Daarnaast is in 2009 een extra half miljard euro beschikbaar voor de selectieve
continuering van projecten voor kennis, innovatie en onderwijs die in deze
kabinetsperiode aflopen en worden gefinancierd uit het Fonds Economische Structuurversterking
(FES). Deze FES-projecten zullen aansluiten bij de sleutelgebieden en maatschappelijke
innovatieagenda’s3.Wij kunnen ons innovatievermogen ook versterken door actief in te spelen
op de kennisontwikkeling en kennisbehoefte in de opkomende landen, zoals China
en India. Een voorbeeld daarvan is een samenwerkingsovereenkomst op het gebied
van wetenschap en technologie dat Nederland sloot met India in maart 2008.
India is met name geïnteresseerd in specifieke Nederlandse expertise
op terreinen zoals biotechnologie, watertechnologie en -management, duurzame
energie en tuinbouw (ketenontwikkeling). De bilaterale samenwerking zal extra
kennisopbouw onder Nederlandse ondernemers en kennisinstellingen stimuleren
en bijdragen aan productiviteitsgroei in ons land........een blijvend concurrerend vestigingsklimaat,......Wij zullen ons volgens de SER moeten realiseren dat het globaliseringsproces
de internationale concurrentie om buitenlandse investeringen bevordert. Bij
de internationale concurrentie om buitenlandse investeringen speelt een groot
aantal locatiefactoren een rol. Nederland heeft op dit moment een grote aantrekkingskracht
op buitenlandse investeringen, onder meer vanwege de beschikbaarheid
van goed geschoolde werknemers, de nabijheid van belangrijke afzetmarkten,
goede private en publieke dienstverlening, en een gunstig fiscaal vestigingsklimaat.Niettemin is het kabinet van mening dat het vestigingsklimaat verder kan
worden versterkt. In dit verband wordt gewezen op de kabinetsreactie op het
rapport «Nederland in de wereld» dat het Innovatieplatform (IP)
in april 2008 uitbracht1. Daarin onderschrijft
het kabinet dat Nederland zich beter kan positioneren en profileren als Portal to Europe. Het IP formuleert als doelstelling om
in de komende tien jaar 50 grote, internationaal opererende bedrijven met
activiteiten die aansluiten bij onze sleutelgebieden, naar Nederland te halen
en in onze economie te verankeren. Er worden concrete acties uitgewerkt om
deze doelstelling te realiseren2.De SER benadrukt dat vooral het fiscale stelsel periodiek moet worden
geëvalueerd in relatie tot onze internationale positie als vestigingsplaats
voor bedrijfsactiviteiten. Het kabinet ziet vooralsnog geen aanleiding voor
een grote belastingherziening, maar neemt wel maatregelen om het fiscale stelsel
toekomstbestendig te houden, bijvoorbeeld door de lasten op arbeid via vergroening
te verlagen. Ook streeft het kabinet naar vereenvoudigingen binnen het huidige
systeem.......gastvrijheid voor buitenlandse ondernemers, diplomaten
en kennismigranten,......Naast «harde» economische factoren, zoals het fiscale en technologieklimaat,
verdienen volgens de SER in toenemende mate «zachte» vestigingsvoorwaarden
aandacht. Dan gaat het om het woonen leefklimaat, de gastvrijheid en dienstverlening
aan expats. Die aandacht is onder meer relevant
voor het aantrekken en behouden van Europese hoofdkantoren. Die hebben belangrijke
uitstralingseffecten naar onze economie. Vooral het snel expanderende Aziatische
bedrijfsleven zal in Europa een toenemend aantal hoofdkantoren vestigen. Ook
de internationalisering van Raden van Bestuur van ondernemingen leidt tot
een grotere rol van «zachte» voorwaarden bij vestigingsplaatsbesluiten.Het kabinet beschouwt gastvrijheid richting buitenlandse zakenmensen en
diplomaten als een belangrijke «zachte» vestigingsvoorwaarde.
Schiphol is voor veel buitenlandse zakenmensen de eerste kennismaking met
Nederland. Daarom werkt The Netherlands Foreign Investment
Agency (NFIA) samen met partners op Schiphol aan Holland Gateway. Dit is een businesscentrum waar buitenlandse zakenmensen,
met name investeerders, laagdrempelig terecht kunnen voor informatie over
regelgeving en het investeringsklimaat, en voor advies en ondersteuning bij
zakelijke activiteiten in Nederland. Holland Gateway maakt
deel uit van het initiatief Orange Lane dat de
totale ontvangst van buitenlandse zakenmensen op Schiphol beoogt te verbeteren.De overheid werkt ook aan een zo soepel mogelijke vestiging van expats in Nederland, zowel buitenlandse ondernemers als
diplomaten en medewerkers van internationale organisaties. Daarbij gaat het
onder meer om duidelijke, Engelstalige communicatie en beperking van administratieve
rompslomp. Expat desks op gemeentelijk niveau
dragen hieraan bij3.Verder is het kabinet het eens met de SER dat Nederland zich goed moet
positioneren in de mondiale battle for brains
om een dynamische kenniseconomie te kunnen zijn. Het kabinet voert een migratiebeleid
waarmee de kennismigranten die Nederland nodig heeft, met snelle en doeltreffende
procedures worden toegelaten4. Inmiddels is sprake
van een gestage stijging van het aantal kennismigranten dat naar Nederland
komt. Het gaat met name om mensen uit India, Japan en de VS.......een grotere rol als regisseur van internationale
distributiestromen.......De intercontinentale en intra-Europese goederenstromen zullen in de toekomst
naar verwachting blijven groeien als gevolg van de globalisering. Nederland
als belangrijk knooppunt van mensen- en goederenstromen beschikt over een
goede uitgangspositie om daarvan te profiteren. De verdere groei als distributieland
zullen wij, zoals ook de SER stelt, moeten realiseren zonder de leefbaarheid
en verkeersveiligheid in het gedrang te laten komen. Dit is volgens het kabinet
onder meer mogelijk door meer efficiency in het vervoer tussen onze vervoersknooppunten,
zoals onze mainports Rotterdam en Schiphol, en
het achterland. Dit vereist meer afstemming tussen zeehaven- en luchthaventerminals, inland terminals, verladers en vervoerders. Hiervoor is
vooral betere gegevensuitwisseling noodzakelijk. Bovendien kan een sterkere
regie vanuit de vervoersknooppunten de betrouwbaarheid van distributie en
de bereikbaarheid verbeteren1.Onze rol als distributieland kan eveneens op duurzame wijze groeien door
meer rendement te halen uit bestaande goederenstromen. Daarvoor zal de logistieke
sector sterker moeten inzetten op de diensten rondom fysieke goederenstromen: value added services en value added
logistics. Zo laten steeds meer afnemers van technische systemen
het volledige onderhoud ervan door derden verzorgen. Nederlandse logistieke
bedrijven kunnen door het verlenen van dergelijke service een voorsprong opbouwen
op buitenlandse concurrenten.Verder wil het bedrijfsleven nieuwe concepten van supply
chain management ontwikkelen. Daarbij wordt uitgegaan van meer samenwerking.
Onderzocht wordt hoe supply chains (netwerk van
toeleveranciers en afnemers) zijn te optimaliseren door een centrale regie.
Deze kan de belangrijkste beslissingen over de inrichting van een supply chain bestrijken, zoals keuzes inzake distributiekanalen,
modaliteiten, uitbesteding en gebruik van informatie- en communicatietechnologie
(ICT). Een volgende stap is dat bedrijven hun ketens gezamenlijk vanuit één
plaats aansturen. Nederland moet de ambitie hebben om een vooraanstaande rol
te spelen in deze cross chain control centra.
Het kabinet vindt het belangrijk om de ontwikkeling van nieuwe concepten op
gebied van logistiek en supply chains te ondersteunen.
Daarom zijn middelen gereserveerd voor een innovatieprogramma Logistiek2.......en meer internationaal ondernemerschap.Een concurrerend ondernemings- en vestigingsklimaat is een goede basis
voor de positie van ons bedrijfsleven in het buitenland. De globalisering
vraagt echter ook om stimulering van het internationaal ondernemerschap3. De kansen voor onze hoogwaardige goederen en diensten
liggen in toenemende mate in de opkomende landen, maar het zakelijk klimaat
is in deze landen vaak minder gunstig dan in de meeste OESO-landen4. De overheid speelt hierop in door bedrijven informatie
over regelgeving te verstrekken, door hun start op deze buitenlandse markten
te faciliteren, onder meer door het Programma Prepare2start, en door economische
missies.Het kabinet beschouwt economische diplomatie als een belangrijk instrument
om beter in te spelen op de kansen op buitenlandse markten. De effectiviteit
van dit instrument is verhoogd door de opstelling van een strategische reisagenda.
Deze zorgt ervoor dat de verschillende economische missies van de Nederlandse
overheid en maatschappelijke partijen die naar dezelfde landen gaan, goed
op elkaar aansluiten en een coherente boodschap over Nederland overbrengen.
Ook is het een kerntaak voor onze diplomaten om voor Nederlandse bedrijven
deuren te openen die anders gesloten zouden blijven. Sterke punten van ons
land – bijvoorbeeld onze toonaangevende positie op uiteenlopende
gebieden zoals voedselproductie en voedselverwerking, ICT en MVO – zijn
in te zetten voor het Holland imago.Conform een aanbeveling van de SER brengt het kabinet ook meer samenhang
aan tussen het beleid op het terrein van innovatie en internationaal ondernemen.
Zo worden de innovatieprogramma’s voorzien van een internationale dimensie
via het programma 2g@there1. Ook wordt
de publieke-private samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en overheid
bij hoogwaardige buitenlandse projecten geïntensiveerd2.II.5. Opvangen van ongunstige sociale gevolgen van
aanpassingVerplaatsing van bedrijfsactiviteiten leidt tot aanpassingsvraagstukken,.......De meeste Nederlanders realiseren zich dat de globalisering de bedrijvigheid
in ons land stimuleert. In dit opzicht zijn Nederlanders zelfs positiever
gaan denken sinds 20063. Dit neemt niet weg dat
een groot aantal Nederlanders zich zorgen maakt over verplaatsing van werkgelegenheid
naar lagelonenlanden. Als onderdeel van het specialisatieproces streven bedrijven
ernaar om mogelijkheden voor technologische vernieuwing van productieprocessen
en uitbesteding van bedrijfsactiviteiten naar lagelonenlanden optimaal te
benutten. Hierdoor is veel laagwaardige massaproductie verdwenen, waardoor
het aanbod van laaggeschoolde banen in de landbouw en industrie fors is afgenomen
en naar verwachting verder zal afnemen. Dit maakt het vooral voor ouderen
met vaardigheden waarnaar weinig vraag is op de arbeidsmarkt, lastig om een
nieuwe baan te vinden. De kansen om hen voor de arbeidsmarkt te behouden,
worden groter door een intensieve begeleiding van werk-naar-werk bij (dreigende)
werkloosheid als gevolg van offshoring. De Stichting
van de Arbeid komt met een voorstel hoe deze begeleiding het beste kan worden
opgezet4.......maar in plaats van het afremmen van de verplaatsing......Evenmin als de SER is het kabinet er voorstander van om vanwege deze aanpassingsproblematiek
de verplaatsing van bedrijfsactiviteiten naar lagelonenlanden tegen te gaan.
Indien dit al goed mogelijk zou zijn, is het niet verstandig. Het schaadt
niet alleen de continuïteit van bedrijven en daarmee de werkgelegenheid
in Nederland, maar uiteindelijk ook de koopkracht. Immers consumenten kunnen
wereldwijd onder meer steeds goedkopere consumentenelektronica aanschaffen,
omdat China daarvan een belangrijke producent is geworden. Het CPB becijferde
een gemiddeld jaarlijks voordeel per Nederlands huishouden van € 300
in de periode 2001–2005. Mede vanwege hun nadelige effecten op de koopkracht
zijn invoerbeperkingen evenmin verstandig. Restricties in de internationale
textielhandel gedurende drie decennia (medio jaren 60 – medio jaren
90) hebben de koopkracht beknot. Inmiddels heeft de afbouw van deze protectie
de prijzen van kleding in de Europese Unie aanzienlijk gedrukt. Daardoor bleven
de prijzen van kleding in Nederland sinds medio jaren 90 gemiddeld 30%
achter bij de algehele prijsontwikkeling. Lagere inkomensgroepen profiteren
veelal het meest van de goedkope invoer uit opkomende economieën5.......is het verstandiger om de werkzekerheid te vergroten.Volgens de SER is het totale verlies aan banen dat met internationale
uitbesteding van activiteiten is gemoeid, tot nu toe beperkt. Dit oordeel
is gebaseerd op diverse studies. Geraamd wordt dat het per jaar gaat om 0,1 à
0,3% van de totale werkgelegenheid van rond 8 miljoen banen in Nederland.
Dit komt ongeveer overeen met een verlies van 10 000 à 30 000
banen per jaar, zowel laag- als hoogwaardig. Er is echter een tweerichtingsverkeer,
dat wil zeggen buitenlandse bedrijven besteden opdrachten uit
aan met name de Nederlandse commerciële dienstverlening en buitenlandse
bedrijven vestigen zich hier.Niettemin wil het kabinet voorkomen dat meer mensen als gevolg van de
toenemende mogelijkheden tot internationale uitbesteding een kwetsbare groep
op de arbeidsmarkt worden. Op mogelijk verlies van een baan zal meer moeten
worden geanticipeerd door het bijhouden en verder ontwikkelen van vaardigheden.
Het kabinet kent hoge prioriteit toe aan het vergroten van blijvende inzetbaarheid
op de arbeidsmarkt waardoor de beroepsbevolking meer werkzekerheid verwerft.
Ook de sociale partners willen zich hiervoor inspannen, met name door een
meer systematische en bredere scholing van alle werknemers in Nederland. Het
kabinet zal met de Stichting van de Arbeid overleggen over een plan van aanpak
ten aanzien van de wijze waarop sectoroverstijgende scholing en inzetbaarheid
zullen worden bevorderd.Globalisering kan tot grotere beloningsverschillen leiden
in ons land,......Toenemende internationale handel met en uitbesteding van bedrijfsactiviteiten
naar lagelonenlanden leiden ertoe dat werknemers wereldwijd in directere concurrentie
met elkaar komen te staan. Vooral de lonen van lager en middelbaar geschoolden
die gestandaardiseerde fabricage- of routinematige dienstverlenende werkzaamheden
uitvoeren, kunnen hierdoor onder druk komen te staan. Ook een toenemende grensoverschrijdende
mobiliteit van goedkope arbeidskrachten kan hiertoe bijdragen indien zij niet
voorzien in vaktechnische – of seizoenstekorten. Daarnaast is er sprake
van meer internationale mobiliteit aan de bovenkant van het loongebouw. Het
gaat hier om personen met bijzondere bekwaamheden, zoals topmanagers, toponderzoekers
en toppers in de creatieve industrie, die kunnen profiteren van een wereldwijde
schaarste aan toptalenten.Volgens de SER heeft de globalisering tot nu toe weinig invloed gehad
op de beloningsverschillen in Nederland. De SER haalt een CPB-onderzoek naar
de bruto loonontwikkeling in Nederland in de periode 1979–2002 aan.
Daaruit blijkt dat de loonongelijkheid is toegenomen, maar vooral onder invloed
van de technologische ontwikkeling en de ontwikkeling van het minimumloon1. De globalisering zal in de toekomst tot grotere beloningsverschillen
kunnen leiden, indien tendensen als de toenemende internationale mobiliteit
van hogeropgeleiden, meer uitbesteding van routinematige arbeid naar opkomende
economieën en/of de instroom van laaggeschoolde arbeid sterker worden.
Minstens zo belangrijk blijft de rol van technologische vernieuwingen, al
is het natuurlijk geen Wet van Meden en Perzen dat deze in het voordeel blijven
werken van hogeropgeleiden2.......maar laat de beleidsruimte voor solidariteit bij
de inkomensverdeling ongemoeid.Een eventuele toenemende loonongelijkheid wil nog niet zeggen dat de ongelijkheid
in besteedbare inkomens zal groeien. In Nederland is de ongelijkheid in bruto
huishoudinkomens beduidend kleiner dan de ongelijkheid in primaire inkomens,
vooral door inkomensoverdrachten van de overheid. Er is, zo vermeldt het SER-advies,
sprake van een redelijk constante ontwikkeling van het besteedbaar inkomen
in Nederland vanaf 1990. CBS-onderzoek bevestigt dit beeld3.Een belangrijke vraag is of de globalisering de financiering van de sociale
zekerheid zal ondermijnen, waardoor maatschappelijk gewenste correcties van
de primaire inkomensverdeling moeilijker haalbaar zullen zijn. Empirisch onderzoek
laat volgens de SER zien dat de economische openheid van een land geen bedreiging
vormt voor het gewenste niveau van sociale uitgaven1. De globalisering laat onder meer nationale beleidsruimte om te voorzien
in een goede inkomensbescherming voor mensen die werkloos worden. De wenselijkheid
daarvan staat dan ook niet ter discussie2.Verder onderschrijft het kabinet het risico dat de sterke toename van
topinkomens volgens de SER kan betekenen voor het maatschappelijk draagvlak
voor globalisering. Primair verwacht het kabinet van het bedrijfsleven dat
het door zelfregulering voor matiging zorgt. Excessieve beloningen in de marktsector
zal het kabinet met daartoe beschikbare middelen blijven tegengaan.III. Tenslotte: Wij zullen de wereld samen moeten winnen
voor duurzame globaliseringDe globalisering zal naar verwachting aanhouden onder invloed van technologische
en marktontwikkelingen. Anonieme krachten maken daarmee nog niet de dienst
uit. Overheden kunnen de koers blijven bepalen, maar hebben ondernemers, werknemers,
consumenten en organisaties wel nodig om de globalisering te verduurzamen.
In Nederland hebben wij het voordeel van goede samenwerkingsstructuren om
de krachten te kunnen bundelen.Het kabinet heeft aangeven hoe de inzet voor een duurzame koers van de
globalisering eruit zou kunnen zien zonder deze volledig in detail uit te
werken. Dat zou ook ondoenlijk zijn, daarvoor is duurzame globalisering te
zeer een beweeglijk doel dat geregeld noodzaakt tot bijsturen. Ook stelt het
kabinet zijn visie graag open voor de opvattingen in het parlement en in de
maatschappij. Het zal het kabinet echter niet ontbreken aan wil om «de
wereld te winnen» voor duurzame globalisering!XNoot1Tweede Kamer 2007–2008, 26 485, nr. 59.XNoot2Het SER advies probeert een antwoord op de uitdagingen die hieruit voortkomen,
te formuleren vanuit het brede welvaartsbegrip van de SER. Deze benadering
wil de basis leggen voor duurzame ontwikkeling door evenwicht te brengen en
te behouden tussen profit, people and planet;
zie pagina 9 van het advies, publicatienummer 6, 20 juni 2008. Het begrip
duurzaam wordt in deze kabinetsreactie op dezelfde brede wijze gebruikt in
plaats van de engere betekenis van «groen».XNoot1Voor achtergrond van de financiële crisis wordt verwezen naar Miljoenennota
2009, Hoofdstuk 2 «There are real alternatives», Tweede Kamer
2008–2009, 31 700, nr. 1.XNoot1In de WTO geldt het one country, one vote
systeem en bij de onderhandelingen is er sprake van een getrapt systeem van
vertegenwoordiging van groepen landen. Dit functioneert naar tevredenheid.XNoot2Sinds de start van de Doha-ronde in 2001 zijn inmiddels meer dan 100 van
dergelijke akkoorden afgesloten. In totaal zijn er 200 en over diverse nieuwe
bilaterale en regionale akkoorden wordt onderhandeld.XNoot1Deze oproep is de basis geweest voor het beleid om Nederlandse economische
activiteiten in Birma te ontmoedigen. Zie de verklaring op de websites van
de ministeries van Buitenlandse en Economische Zaken.XNoot2Het gaat hier om de reikwijdte en toepasbaarheid van desbetreffende ILO-normen.
De ILO Declaration on Social Justice for a Fair Globalization bevestigt dat de uitbreiding van de dekking van sociale zekerheid
tot iedereen deel uitmaakt van de Decent Work Agenda,
met inbegrip van maatregelen om te voorzien in de noden van de armsten. De
huidige ILO-normen, waaronder Verdrag nr. 102 (Social Security
Minimum Standards Convention), vereisen die universele dekking echter
niet. Bovendien voorzien zij niet in normen voor basisarrangementen zoals
die in opkomst zijn in de ontwikkelingslanden.XNoot3Het SER-advies geeft een overzicht van internationale verdragen en normen
op terrein van milieu, biodiversiteit, voedselveiligheid en dierenwelzijn;
zie blz. 171.XNoot1De Nota Dierenwelzijn beschrijft de Europese en internationale inzet van
het kabinet bij het verbeteren van dierenwelzijn, Tweede Kamer 2007–2008,
28 286, nr. 76.XNoot1Keurmerken dienen betrouwbaar te zijn voor consumenten en onafhankelijk
te worden verleend. Om consumenten te helpen zich daarover een oordeel te
vormen, heeft Economische Zaken samen met VROM en LNV in april 2008 een keurmerkenwebsite
(www.ConsuWijzer.nl) gelanceerd. Deze website vermeldt alleen keurmerken die
voldoen aan internationale maatstaven voor betrouwbaarheid, en zijn toegekend
door een onafhankelijke keurmerkeninstantie. De Raad voor Accreditatie toetst
de voorgedragen keurmerken daarop. Vooralsnog gaat het alleen om keurmerken
met aandacht voor milieu-aspecten. Zodra er meer keurmerken met aandacht voor
internationale arbeidsnormen, zoals Max Havelaar, komen, zouden die hieraan
kunnen worden toegevoegd.XNoot1De bredere kabinetsinzet ten aanzien van landbouw, rurale bedrijvigheid
en voedselzekerheid in ontwikkelingslanden is opgenomen in Tweede Kamer 2007–2008,
31 250, nr. 14; een analyse van de stijging van de voedselprijzen
is opgenomen in de annex bij Tweede Kamer 2007–2008, 26 234, nr.
86.XNoot2Het Aziatische aandeel in de mondiale goederenexport groeide van 26,3%
naar 35%; het aandeel in de bestemming van buitenlandse investeringen
ging van 11,7% naar 16,1%; het Afrikaanse aandeel in de mondiale
goederenexport nam af van 6% naar 3%, het aandeel in de buitenlandse
investeringen ging van 7,2% naar 2,6%. Bron: WTO en UNCTAD statistieken.XNoot3Het onderhavige SER-advies gaat alleen in op markttoegang, de overige
aandachtspunten komen in een vervolgadvies aan de orde. In verband hiermee
heeft de minister voor Ontwikkelingssamenwerking een aanvullende adviesaanvraag
bij de SER ingediend; brief met kenmerk DDE-492/08 d.d. 31 juli 2008.XNoot4Naast volledige afschaffing van exportsubsidies voor landbouwproducten
per 2013 zouden de landbouwtarieven van de ontwikkelde landen met gemiddeld
54% dalen (van de EU zelfs met gemiddeld 60%) en zouden de plafonds
voor handelsverstorende steun aan de landbouw fors omlaag gaan (tot ruim 80%
minder voor de EU en ruim 70% minder voor de VS). De industrietarieven
van ontwikkelde landen zouden worden gemaximeerd op 8% en tariefescalatie,
die vooral nadelig is voor ontwikkelingslanden, zou sterk verminderen omdat
de hoogste tarieven het meest zouden dalen. Verder zag het ernaar uit dat
behalve de andere ontwikkelde landen ook opkomende economieën konden
worden overgehaald om de afscherming van hun markten tegen invoer uit de MOLs
af te bouwen. Zie voor de details Tweede Kamer 2007–2008, 25 074,
nr. 161.XNoot5Ontwikkelingslanden doen er wel verstandig aan om hier zorgvuldig mee
om te gaan teneinde hun economische ontwikkeling niet te benadelen. Armere
landen die streven naar economische vooruitgang zijn veelal netto importeurs
van investeringsgoederen: machines, halffabricaten, onderdelen en grondstoffen.
Landen die hun invoerrechten vanaf 1990 met name op investeringsgoederen
substantieel verlaagden, realiseerden in de daaropvolgende 15 jaren ongeveer
1% extra economische groei per jaar ten opzichte van landen die hun
invoerrechtenregimes niet aanpasten. Bron: A. Estevadeordal en A.M. Taylor,
Is the Washington Consensus dead? Growth, Openness and the Great Liberalization,
1970–2000s, Cambridge, USA, Augustus 2008.XNoot1Daarnaast is het de bedoeling om steun steeds meer in te zetten voor maatschappelijke
waarden rond de productie: voedselzekerheid, voedselveiligheid, onderhoud
van het landschap, milieu en dierenwelzijn. Het kabinet streeft naar volledige
overschakeling van directe ondersteuning van de land- en tuinbouw naar een
systeem van marktgerichte beloningen voor zichtbare realisatie en instandhouding
van gewenste maatschappelijke waarden; zie de kabinetsvisie «Houtskoolschets
Europees Landbouwbeleid 2020», Tweede Kamer 2007–2008, 28 625,
nr. 60.XNoot2Ondanks een langdurige voorkeursbehandeling voor de ACP-landen (ontwikkelingslanden
in Afrika, de Cariben en de Stille Oceaan) is hun aandeel in de Europese markt
gedaald van 4,1% in 1970 naar 1,0% in 2003.XNoot3De Lissabonstrategie heeft niet alleen meerwaarde omdat landenspecifieke
aanbevelingen lidstaten stimuleren om de juiste beleidsmaatregelen te nemen,
maar ook omdat lidstaten van elkaar leren. Voorbeelden van zogenaamde best practices die in andere lidstaten navolging vinden,
zijn de Franse innovatieclusters, de Deense flexicurity en de Nederlandse aanpak van administratieve lasten («standaardkostenmodel»)
en innovatievouchers.XNoot1Deze richtlijn neemt belemmeringen weg waardoor bijvoorbeeld reclamebureaus,
installatiebedrijven, glazenwassers en horecaondernemers makkelijker in andere
EU-landen kunnen ondernemen. Het effect voor Nederland van de implementatie
van deze richtlijn is becijferd op € 1,4 tot € 6,3 miljard
(0,3–1,4% BBP-groei). Bron: CPB Notitie «Verwachte economische
effecten van de Europese Dienstenrichtlijn», 14 november 2007.XNoot2Dit onder meer vanwege de invloed van concurrentie in de dienstensectoren
op de inflatie. In de EU is sinds 1999 de stijging van de prijsindex van diensten
hoger dan de stijging van de prijsindex van industriële goederen en ook
hoger dan de stijging van de consumentenprijsindex. Uit analyses van de Europese
Commissie blijkt dat in de dienstensector weinig prijsdalingen voorkomen.
De geringere concurrentie en het relatief grote belang van gereguleerde prijzen
kunnen hierbij een rol spelen.XNoot1Onze ambitie is dat uiterlijk in 2010 100% van de inkopen van de
rijksoverheid duurzaam zullen zijn; voor gemeenten, provincies en waterschappen
gelden vooralsnog lagere doelstellingen. Naast milieucriteria zal Nederland
nationaal ook sociale randvoorwaarden stellen aan producten die de overheid
inkoopt. Zo wil de overheid voorkomen dat de fundamentele arbeidsnormen van
de ILO worden geschonden bij de vervaardiging van die producten hetgeen ketenbeheer
zal vergen onder de leveranciers van de overheid. Op Europees niveau wordt
het stellen van sociale criteria nog onderzocht.XNoot2Ook het Europees Actieplan Duurzaam Consumeren, Duurzaam Produceren en
Duurzaam Industriebeleid werkt als katalysator voor het verduurzamen van consumptie
en productie. Tegelijkertijd schept het marktkansen voor bedrijven die het
meest alert zijn met het omzetten van uitdagingen op gebied van klimaat en
milieu in duurzame producten. Bron: http://www.europadecentraal.nl/menu/ 775/Duurzaamheid.htmlXNoot3Zie paragraaf 5 van de kabinetsreactie, Tweede Kamer 2007–2008,
22 112, nr. 634.XNoot1Het kabinet heeft een uitgebreide analyse verricht naar wat bekend is
over staatsfondsen, welke risico’s geassocieerd kunnen worden met de
groei en de opkomst van nieuwe spelers, en hoe deze risico’s het beste
kunnen worden geadresseerd. Zie Brief Staatsfondsen van de ministers van Financiën
en Economische Zaken, Tweede Kamer 2007–2008, 31 350, nr. 1.XNoot2In oktober 2008 heeft een internationale werkgroep van deze landen (The International Working Group of Sovereign Wealth Funds)
de Santiago Principles gepresenteerd.XNoot3Nederland is 6e exporteur en 8e importeur ter wereld. Nederland is 6e
buitenlandse investeerder en 6e ontvanger van buitenlandse investeringen in
de wereld. Dit laatste levert ons land ongeveer 600 000 arbeidsplaatsen
op; bron: CBS Internationaliseringsmonitor 2008, Juli 2008.XNoot4Tussen 1969 en 2006 nam de werkgelegenheid in landbouw en industrie af
met bijna 650 000 arbeidsjaren. In de commerciële dienstverlening
was sprake van een groei met ruim 1,4 miljoen arbeidsjaren, waarvan 1 miljoen
bij financiële instellingen en zakelijke dienstverleners. Bron: Werkgelegenheid
in de periode 1969–2006: crisis begin jaren ’80 vormde keerpunt;
CBS Sociaaleconomische trends, 4e kwartaal 2007.XNoot1Het Hoogste Goed, Strategische agenda voor het hoger onderwijs-, onderzoek-
en wetenschapsbeleid; Tweede Kamer 2007–2008, 31 288, nr. 17.XNoot2Internationaliseringsagenda – «Het Grenzeloze Goed»,
Tweede Kamer 2008–2009, 31 288, nr. 44.XNoot1Tweede Kamer 2007–2008, 27 406, nr. 120.XNoot2Het gaat om een intensivering van het basis- en programmatisch pakket,
in het bijzonder voor het Midden- en Kleinbedrijf (MKB), door uitbreiding
van de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO), invoering van innovatiekredieten,
uitbreiding van de innovatievouchers en de introductie van innovatieprestatiecontracten
voor het MKB.XNoot3Het gaat om de terreinen: onderwijs, high tech systems en materialen, food & flowers, life sciences &
health, water, klimaat en ruimte, ICT, chemie en energie, en creatieve
industrie.XNoot1Tweede Kamer 2007–2008, 27 406, nr. 119.XNoot2Conform een aanbeveling van het Innovatieplatform is de zogenaamde Paint the World Orange Contest gestart. Voor de beste
internationale campagne om Nederland te positioneren als the place to be voor bedrijven en toptalenten is een half miljoen
euro beschikbaar.XNoot3Inmiddels zijn er expat desks in Amsterdam,
Rotterdam, Den Haag, Nijmegen en Eindhoven. Andere steden overwegen nu ook
de oprichting van een expat desk. Naast brede
informatie over zaken als gemeentelijke diensten, scholing, huisvesting e.d.
helpt een aantal desks samen met de Immigratie-
en Naturalisatiedienst (IND) bij het afhandelen van formaliteiten als verblijfsvergunningen.XNoot4Het uitnodigende toelatingsbeleid voor hooggekwalificeerde arbeidsmigranten
wordt via de implementatie van het beleidskader «Naar een Modern Migratiebeleid»
gerealiseerd; Tweede Kamer 2005–2006, 30 573, nr. 1.XNoot1In de beleidsbrief Logistiek en Supply Chains is ingegaan op de mogelijkheden
om de Nederlandse logistieke concurrentiekracht te versterken binnen de randvoorwaarden
op gebied van milieu, veiligheid en ruimtelijke kwaliteit; Tweede Kamer 2005–2006,
29 644, nr. 68.XNoot2Overheid en bedrijfsleven trekken samen op om de positie van ons land
op vlak van de regie en levering van diensten aan internationale distributiestromen
te versterken. De Commissie Van Laarhoven heeft als vertegenwoordiger van
verladers, logistieke dienstverleners, zakelijke dienstverleners en kennisinstituten
op 22 mei 2008 het document «Logistiek en Supply Chains: Visie
en Ambitie voor Nederland» gepresenteerd. Aan de Commissie Van Laarhoven
is gevraagd om het innovatieprogramma Logistiek te ontwikkelen conform de
eisen van de Strategische Advies Commissie Innovatieprogramma’s.XNoot3Dit leidt ook tot extra rendement op de investeringen in innovatief ondernemerschap.
Op bedrijfsniveau is sprake van een duidelijk positief tweezijdig verband
tussen innovatie en internationalisering. Bron: Innovatie en internationalisering,
Basis nr. 2, 2006.XNoot4Hierbij is een inefficiënte overheid een belangrijke factor. De International Finance Corporation (IFC), een lid van de
Wereldbankgroep, doet sinds 2004 onderzoek naar hervormingen van regelgeving
waarmee landen het zakendoen makkelijker willen maken. Hoewel met name Azië
en Oost-Europa vorderingen boeken, wordt doorgaans nog steeds het makkelijkst
zaken gedaan in de OESO-landen. Bron: Doing Business database.XNoot1Zie de Beleidsbrief Internationaal Ondernemen 2008 (Tweede Kamer 2007–2008,
31 380, nr. 1) en de Industriebrief 2008 (Tweede Kamer 2007–2008,
29 826, nr. 32). Dit programma steunt Nederlandse ondernemers en
organisaties die in het buitenland kansen zien waarvoor samenwerking met collega-ondernemers
essentieel is. Het moet daarbij gaan om een opkomende markt of kansrijke sector
waar Nederlandse ondernemers internationaal onderscheidend kunnen zijn.XNoot2Het gaat hier om het Netherlands Water Partnership (NWP), het Nederlands bodemplatform, het clean-tech platform en het platform voor creatieve industrie, die ervoor zorgen
dat specialistische kennis en research & development worden omgezet in succesvol internationaal ondernemerschap.XNoot3Bron: Eurobarometers van de afgelopen 5 jaar die vanaf 2006 aangeven
dat een toenemend aantal Nederlanders in de globalisering kansen ziet voor
bedrijven en dat een afnemend aantal Nederlanders de globalisering als bedreigend
beschouwt voor de werkgelegenheid.XNoot4Verslag van de Minister van Sociale zaken en Werkgelegenheid over het
Najaarsoverleg tussen het kabinet en de centrale werkgevers- en werknemersorganisaties,
Tweede Kamer 2008–2009, 31 700 XV, nr. 5.XNoot5Bron: C. Broda en J. Romalis, Inequality and prices: Does China benefit
the Poor in America, University of Chicago, Maart 2008.XNoot1Bron: Centraal Economisch Plan 2008, Centraal Planbureau, April 2008.XNoot2De Nederlandsche Bank verwacht dat de beloningsverschillen de komende
decennia door de globalisering zullen stijgen. Daarenboven zullen hogeropgeleiden
blijven profiteren van de skill-bias van de technologische
ontwikkeling, dat wil zeggen meer functies op de arbeidsmarkt krijgen een
complexer karakter. De verdere vraagverschuiving richting hogeropgeleiden
zal waarschijnlijk onvoldoende worden geneutraliseerd door meer aanbod van
hogeropgeleiden. De Nederlandsche Bank, Kwartaalbericht, Juni 2008.XNoot3Bovendien is de ongelijkheid in besteedbare inkomens in Nederland nog
altijd laag in vergelijking met andere Europese landen. Bron: CBS, De Nederlandse
economie 2007, September 2008.XNoot1Een studie van het Centre for European Policy Studies wijst ook uit dat uitgaven aan sociale bescherming in de EU al sinds
1990 stabiel blijven op 27 à 28% van het EU-BBP. Bron: Is Social
Europe Fit for Globalisation? Centre for European Policy Studies, Maart 2008.XNoot2De SER wijst op een OESO-studie waaruit blijkt dat landen met een sociaal
vangnet – in combinatie met een krachtig activerend arbeidsmarktbeleid –
beter in staat zijn om aanpassingsproblemen op te vangen. D. Rae en M. Sollie,
Globalisation and the European Union: Which countries are best placed to cope?
(OESO, 2007). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26485-63.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl