Voorstel tot invoering van toetsingsbevoegdheid van wetten aan bepalingen Grondwet door de rechter; Nader Voorlopig verslag van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat/Algemene Zaken en Huis Der Koningin
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-26 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20072008-28331, nr. D

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

20-12-2007

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

28331 nr. D

18-12-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInleidingRechtsvergelijkingConstitutionele toetsingMachtenscheidingRechtsbescherming en rechtszekerheidHiërarchie van grondrechtenInternationale verdragenOverigOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28331Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 36 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 331Voorstel van wet van het lid Halsema houdende verklaring dat er grond
bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet,
strekkende tot invoering van de bevoegdheid tot toetsing van wetten aan een
aantal bepalingen van de Grondwet door de rechterDNADER VOORLOPIG VERSLAG VAN DE VASTE COMMISSIE VOOR BINNENLANDSE ZAKEN
EN DE HOGE COLLEGES VAN STAAT/ALGEMENE ZAKEN EN HUIS DER KONINGIN1Vastgesteld 18 december 2007De memorie van antwoord van dit wetsvoorstel heeft de commissie aanleiding
gegeven de initiatiefneemster van dit wetsvoorstel de navolgende vragen en
opmerkingen voor te leggen.InleidingDe leden van de CDA-fractie zijn erkentelijk
voor de uitgebreide beantwoording van de door hen en anderen gemaakte opmerkingen.
Zij hadden deze reactie die overigens ruim twee jaren op zich liet wachten
dan ook met belangstelling gelezen. De CDA-fractie zal uiteraard in het plenaire
debat in de Eerste Kamer op wat voor hen de hoofdpunten vormen ingaan. Daartoe
behoren vragen als:• Welk probleem wordt nu eigenlijk opgelost door de invoering van
constitutionele toetsing op de wijze als voorgesteld?• De vraag of de bewaking van de nationaal geborgde Grondwet nu al
of niet in goede handen is bij de wetgever;• De vraag of de eigen aard van het staatsrecht in dit voorstel voldoende
is onderkend;• De gerechtvaardigdheid van het zogeheten anomalie-argument in het
pleidooi voor invoering constitutionele toetsing;• De onvermijdelijkheid van de ontwikkeling van een eigen rechterlijke
dynamiek nu de clausulering van grondrechten in de Nederlandse Grondwet hoofdzakelijk
van formele aard is en voor een belangrijk deel bovendien vorm krijgt in gedelegeerde
regelgeving die aan de Grondwet kan worden getoetst;• De uitwerking van artikel 1 Grondwet zoals dat in Nederland sinds
1983 is geredigeerd in dit opzicht;• De verhouding tot de «Europese rechtshandhaving» en
de keuze voor gespreide toetsing;• De voordelen van een subtiele interpretatie zoals die thans plaats
vindt o.a. in de samenhang met het EVRM.In dit nader voorlopig verslag gaan de leden van de CDA-fractie in het
kader van de voortzetting van de schriftelijke voorbereiding van het wetsvoorstel specifiek in op enkele aspecten uit de memorie van antwoord,
want deze lijkt toch op een aantal punten niet bevredigend. Zij hopen dat
die punten in de nadere memorie van antwoord verder kunnen worden opgehelderd
opdat de leden van de CDA-fractie nog beter voorgelicht over de intenties
van de initiatiefneemster en het wetsvoorstel aan eerder genoemd plenaire
debat kan deelnemen.De leden van de VVD-fractie danken de indienster
van het wetsvoorstel voor de beantwoording van de door hen gestelde vragen
over het onderhavige wetsvoorstel en hebben daarvan met belangstelling, maar
ook nog steeds met de nodige reserve kennis genomen.De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling
kennisgenomen van de memorie van antwoord. Zij hebben er bij hun bijdrage
aan het voorlopig verslag, inmiddels bijna drie jaar geleden, op gewezen dat
nog niet vaststond of uiteindelijk instemming aan het wetsvoorstel kan worden
gegeven, dan wel deze zal worden onthouden. Hun bijdrage aan het nadere voorlopig
verslag dient ertoe de argumenten voor en tegen constitutionele toetsing optimaal
te wegen. De memorie van antwoord heeft ook nieuwe vragen opgeroepen.RechtsvergelijkingDeze leden van de CDA-fractie hadden in het
voorlopig verslag gewezen op de omstandigheid dat zij aan het argument dat
heel Europa constitutionele toetsing kent geen zwaar gewicht hechten, nog
afgezien van het feit dat maar weinig landen een systeem kennen als in dit
voorstel gelegen. Zij wezen er op dat hier een aantal factoren een rol spelen,
zoals het feit dat veel staten (semi-)federaal zijn en het feit dat nogal
wat staten vooral in Zuid-, Middenen Oost-Europa een vrij recent dictatoriaal
verleden kenden.Verder werd gewezen op het feit dat in landen die, waar het gaat om de
verhouding tussen de internationale en de nationale rechtsorde, de transformatieleer
huldigen, constitutionele toetsing voor de hand ligt. De beantwoording beperkt
zich vervolgens echter tot de vaststelling dat in monistische stelsels (art.
93 en 94 Grondwet), waarvan volgens de memorie van antwoord het Nederlandse
er een is, niets zich verzet tegen de invoering van constitutionele toetsing.
Dat zijn deze leden van het CDA geheel eens met de initiatiefneemster, maar
die vaststelling is geen antwoord op hun vraag. Wellicht waren zij niet duidelijk
genoeg, dan vragen zij daarvoor verontschuldiging en parafraseren zij hun
vraag als volgt: Zou men in Nederland voor de vraag staand of en hoe constitutionele
toetsing moet worden ingevoerd niet veeleer het oog moeten slaan op staten
die veel meer met de onze vergelijkbaar zijn: constitutioneel-monarchale gedecentraliseerde
eenheidsstaten met een parlementair stelsel en een lange traditie van vertrouwen
in het parlement als bewaker van de constitutie (bijvoorbeeld de Scandinavische
landen)?De leden van de CDA-fractie willen verder vragen of de initiatiefneemster
landen in Europa kent waar de toetsing van de wet aan de grondwet op vergelijkbare
wijze als in dit voorstel is geregeld? Het is de indruk van deze leden dat
er doorgaans een apart hof is belast met die toetsing zoals in Duitsland,
België of Oostenrijk (dan wel dat die toetsing geconcentreerd is bij één
instantie) waarvan de leden een beperkte zittingsduur hebben en bij de selectie
van die rechters gelet wordt op hun etnisch/religieuze/semantische/politieke
achtergrond. Afgezien van wellicht de situatie in Estland en Finland (maar
daar is een speciale parlementaire commissie) kennen deze leden geen systeem
waar de toetsing van de nationale wet aan de nationale
grondwet diffuus (gespreid) aan de gewone rechterlijke macht
is toevertrouwd. Is die indruk naar het oordeel van de initiatiefneemster
juist?Constitutionele toetsingHet onderhavige wetsvoorstel ziet alleen op toetsing aan zogenaamde klassieke
grondrechten (partieel toetsingsrecht) en niet aan de sociale grondrechten,
zo constateren de leden van de VVD-fractie. U
geeft in uw memorie van antwoord op pagina 20 aan, dat toetsing van wetten
aan subjectieve rechten in de Grondwet van wezenlijk andere orde is, dan toetsing
van de wet aan andere grondwettelijke bepalingen, inclusief de bepalingen
die sociale grondrechten bevatten. Waar ligt de scheidslijn tussen klassieke
en sociale grondrechten, op het moment dat toetsing aan bijvoorbeeld het gelijkheidsbeginsel
tevens toetsing aan een sociaal grondrecht, zoals het recht op bijstand met
zich meebrengt? Hoe dient een rechter met een dergelijke situatie om te gaan?
Hoe kan een politiek oordeel in een dergelijke situatie worden voorkomen?In het onderhavig wetsvoorstel wordt gekozen voor een systeem van gespreide
toetsing. De leden van de VVD-fractie hebben eerder gewezen op de voordelen
van geconcentreerde toetsing. De bezwaren die de indienster van het wetsvoorstel
in de memorie van antwoord noemt tegen geconcentreerde toetsing, zijn vergelijkbaar
met haar motieven voor het invoeren van constitutionele toetsing op zichzelf
en zijn niet toegespitst op geconcentreerde toetsing. Graag zouden deze leden
de visie van de indienster van het wetsvoorstel vernemen op het systeem van
geconcentreerde toetsing in het algemeen versus gespreide toetsing. Waarom
wegen de voordelen van geconcentreerde toetsing (rechtszekerheid, rechtseenheid,
concentratie van deskundigheid) niet op tegen de voordelen van gespreide toetsing?MachtenscheidingDe leden van de CDA-fractie stellen vast dat
de initiatiefneemster duidelijk hecht aan de grote toegevoegde waarde die
de rechterlijke toetsing zoals voorgesteld naar haar inzicht zal opleveren.
De initiatiefneemster herhaalt op meerdere plekken dat haar daarbij vooral
die situatie voor ogen staat waarbij de nationale wetgever niet heeft kunnen
voorzien dat toepassing van de bepalingen van zijn «product» een
schending van de grondwet oplevert. Deze leden wijzen er op dat de Hoge Raad –
zij het terzijde – in het Harmonisatiearrest (HR 14-04-1989) in rechtsoverweging
3.7 («niet verdisconteerde omstandigheden») reeds eerder impliceerde,
dat in een dergelijke situatie de rechter een wetsbepaling buiten toepassing
dient te laten. Zit de werkelijke betekenis van dit wetsvoorstel daarom niet
ergens anders, zo vragen deze leden van de CDA-fractie de initiatiefneemster?
Beoogt zij niet vooral met dit wetsvoorstel de rechter – ook waar de
wetgever de bedoelde casus wel degelijk heeft voorzien – de bevoegdheid
te verschaffen c.q. de verplichting op te leggen om wet(sbepalingen) onverbindend
te verklaren, indien en voor zover deze naar het oordeel van de rechter in
deze en vergelijkbare casus in strijd zijn met grondrechten, zoals bijvoorbeeld
het gelijkheidsbeginsel van artikel 1?De rechtszaal is, zo citeren deze leden van de CDA-fractie de memorie
van antwoord: «het forum waar traditionele waarden worden geconfronteerd
met nieuwe waarden uit de samenleving» (p. 4). Zien zij het juist dat
de initiatiefneemster hier van opvatting is dat het een wezenlijke functie
van de rechter is om de uitleg van de Grondwet «bij de tijd te brengen»
wanneer de wetgever dat bewust of onbewust heeft nagelaten? Nu het antwoord op eerdere vragen in dit verband gesteld in het voorlopig
verslag de leden van de CDA-fractie nog niet geheel helder is, vragen zij
de initiatiefneemster het volgende: Is het naar haar inzicht een verplichting
van iedere commissie voor bezwaar en/of beroepschriften (die «vol toetsen»)
en voor iedere rechter binnen en buiten de rechterlijke macht om, indien dit
wetsvoorstel (Grond)wet wordt, de verenigbaarheid van een bepaalde wetstoepassing
met in de nationale constitutie opgeschreven grondrechten te toetsen? Zij
begrepen dat de initiatiefneemster bij deze kwestie volledig de analogie trekt
met de toetsing aan het internationale recht, maar miskent zij aldus niet
het eigen karakter van de constitutionele toetsing? Het gaat immers om toetsing
door een nationaal (of decentraal) bestuursorgaan of een nationale rechter
van een nationale wet aan een nationale grondwet. Wanneer het college van
B&W van Alkmaar, gehoord de commissie voor de bezwaarschriften van opvatting
is dat een onderdeel van bijvoorbeeld de Wet tijdelijke uithuisplaatsing of
van de Wet werk en inkomen in strijd komt met de eis van gelijke behandeling,
zoals door de Grondwet gegarandeerd, dient dit college dan in een bezwaarschriftprocedure
het bezwaarschrift ongegrond verklaren? En dienen deze instanties ambtshalve
of desgevraagd een dergelijke toets te verrichten?Kan de initiatiefneemster ook uitgebreider dan in de memorie van antwoord
aangeven hoe de wetgever op zijn beurt kan opkomen tegen een beslissing van
de rechter die een deel van zijn wetgeving onverbindend heeft verklaard in
een bestuursrechtelijke procedure?De initiatiefneemster is wat de leden van de CDA-fractie betreft terecht
van opvatting dat de rechter zich bij toetsing van nationale wetten aan de
nationale grondwet terughoudend dient op te stellen; zeker als de wetgeving
op dit punt recent is uitgevaardigd, goed is gemotiveerd en eenduidig wordt
uitgelegd door de wetgever. Betekent deze opstelling a contrario dat de initiatiefneemster
meer ruimte ziet voor rechters om af te wijken van de interpretatie van de
wetgever van de grondwet naar gelang de wet ouder is? Naarmate de wet met
kleinere meerderheden is aanvaard? Naarmate in het parlement minderheden de
constitutionaliteit van de wet sterker in twijfel trokken? Naarmate in de
rechtsgeleerde literatuur het constitutionele gehalte van de wet sterker in
twijfel is getrokken?De initiatiefneemster spreekt over temperingstechnieken die de rechter
kan hanteren indien hij van opvatting is dat een wet strijdt met de Grondwet
of althans delen van die wet. De rechter kan bijvoorbeeld de wetgever tijd «gunnen»
om de wet aan te passen Zoals steeds wordt door de initiatiefneemster ook
hier gewezen op het feit dat de rechter zo ook al handelt bij toetsing van
de wet aan de internationale verdragen. De situatie verschilt echter ook hier,
zo menen de leden van de CDA-fractie. Bij de toetsing aan verdragsbepalingen
wordt getoetst aan internationaalrechtelijk geborgde bepalingen die op een
internationaal vastgelegde wijze in verdragen tot stand zijn gekomen en uiteindelijk
door internationale rechters worden bewaakt en uitgelegd. Nationale rechters
zijn gehouden die bepalingen en interpretaties te volgen en kunnen, zo wordt
dikwijls in het internationale en zeker Europese recht aanvaard, in dat verband
de nationale wetgever een termijn gunnen. Bij de toetsing aan de Grondwet
gaat het om conflicterende visies tussen de nationale wetgever en de nationale
rechter over de betekenis van wat een derde nationale autoriteit, de grondwetgever,
heeft vastgelegd. Acht de initiatiefneemster het juist dat, indien de nationale
rechter meent dat de nationale wetgever bij de interpretatie van de nationale
grondwet te ouderwets handelt, deze dan een termijn stelt aan de wetgever –
dus regering, Tweede en Eerste Kamer – om zich op een bepaald punt binnen
een opgegeven tijd te conformeren aan de uitleg van de rechter? Tot slot vragen deze leden van de CDA-fractie nog eens een toelichting
op de stelling van de initiatiefneemster dat er weinig vrees hoeft te bestaan
voor een eigenstandige rechterlijke dogmatiek over de grondrechten die tussen
wetgever en grondwet wordt geschoven. Die ontwikkeling lijkt deze leden deels
onvermijdelijk. Zoals door deze leden ook in het voorlopig verslag is benadrukt
komt de grondwettelijke bescherming van grondrechten in Nederland in de meeste
gevallen neer op de vaststelling dat een grondrecht slechts bij of soms krachtens
de wet in formele zin kan worden beperkt. Soms geeft de grondwetgever de doelcriteria
aan. Het bereik en de inhoud van die grondrechten liggen dus wat cryptisch
uitgedrukt in die beperkingen en in de slaperdijk van internationaal geborgde
grondrechten, met name in het EVRM. De gedelegeerde wetgeving kan overigens
getoetst worden aan de Grondwet. De leden van de CDA-fractie kunnen daarom
niet om de conclusie heen dat indien constitutionele toetsing meer is dan
een controle of het geproclameerde grondrecht «correct» is ingeperkt,
dit betekent dat de rechter het geproclameerde nationale grondrecht materieel
moet duiden. Dan zullen de rechters toch een inhoudelijke invulling aan die
geproclameerde grondrechten moeten geven, die niet zal samenvallen met vergelijkbare
grondrechten uit internationale verdragen. Anderzijds lijkt het toch ook niet
de bedoeling van de initiatiefneemster dat de rechter een puur formeel begrip
van het nationale grondrecht hanteert Dit betekent toch dat nationale rechter
een eigen dogmatiek over die inhoud van dat bepaalde grondrecht (gelijkheid,
privacy, godsdienstvrijheid, evenredige grondslag kiesrecht, enzovoorts) zal
moeten ontwikkelen, net als internationale rechters dat doen ten aanzien van
internationaal verankerde grondrechten. Gaarne ontvangen deze leden een reactie
van de initiatiefneemster.Op de vraag van de leden van de VVD-fractie
of uit het voorstel moet worden afgeleid dat de indienster van het wetsvoorstel
meer vertrouwen heeft in de rechter, dan in de wetgever, geeft zij aan dat
er met het huidige systeem van toetsing in het wetgevingsproces niets mis
is, maar dat het zijn beperkingen kent. Eén van de argumenten die zij
daarvoor hanteert is dat het voor de wetgever niet mogelijk is met alle toekomstige
feitelijke ontwikkelingen en verschuivingen in maatschappelijke opvattingen
rekening te houden. De uitleg van de Grondwet en de wet evolueert en beweegt
zich volgens haar voort langs lijnen van voortschrijdend inzicht. Zij acht
toetsing door de rechter daarom wenselijk en nodig in aanvulling op de toetsing
door de wetgever. De leden van de VVD-fractie merken op dat ontwikkelingen
en verschuivingen in maatschappelijke opvattingen juist tot uitdrukking komen
in de wet- en regelgeving, en dat daarbij juist de formele wetgever zelf een
afweging maakt over de verhouding van die wet- en regelgeving met de Grondwet
en op dat moment dan ook een uitleg geeft aan de Grondwet. Ook komt het nogal
eens voor dat er sprake is van een botsing tussen verschillende grondrechten.
De formele wetgever – als democratisch gekozen orgaan – besluit
dan zelf over de wenselijke prioritering van grondrechten. Kan de indienster
van het wetsvoorstel concrete voorbeelden van een verschuiving in maatschappelijke
opvattingen geven, die tot gevolg heeft gehad dat een wet in strijd was met
de Grondwet en buiten toepassing had moeten worden gelaten? Zijn verschuivingen
in maatschappelijke opvattingen niet vaak pluriform van aard en hebben zij
daarom niet een politiek karakter? Hoe denkt de indienster te voorkomen dat
een rechter politieke afwegingen moet maken? Is de indienster het er niet
mee eens dat dergelijke politieke afwegingen niet bij een rechter thuis horen
en voorkomen moeten worden?De indienster van het wetsvoorstel stelt dat de wetgever niet altijd kan
voorzien dat algemene regels in een individueel geval onbedoelde, met de Grondwet
strijdige consequenties kan hebben. Het is volgens haar inherent aan de taak
van de rechter om in een individueel geval maatwerk te leveren.
Daarmee bedoelt zij dat de rechter in zijn interpretatie en toetsing veranderende
maatschappelijke opvattingen kan verdisconteren. Maar is het niet zo dat over
veranderende maatschappelijke opvattingen bijna nooit algemene consensus heerst,
maar dat ze juist (verhitte) debatten tot gevolg kunnen hebben? Is de indienster
het er niet mee eens dat dergelijke debatten via een democratisch gekozen
orgaan beslecht moeten worden?De leden van de PvdA-fractie nemen kennis
van de opvatting van de indienster dat «betrokkenen bij de totstandkoming
van wetgeving» over het algemeen niet kan worden verweten dat zij te
weinig aandacht hebben voor de vraag of de wet in overeenstemming is met het
hogere recht dat in onze geschreven constitutie is vastgelegd. Zij menen hierbij
een duidelijk verschil te constateren met de gedachte die in de memorie van
toelichting is terug te vinden, namelijk «dat de rechter zich dikwijls
verstoken weet van de opvatting van de formele wetgever over de grondwettigheid
van die wet, aangezien de wetgever aan die discussie dikwijls niet of onvoldoende
is toegekomen». Kan de indienster dit verschil verklaren? De indienster
baseerde haar eerdere gedachte op (pre-)advisering van de Hoge Raad en de
juristen Prakke, Koopmans en Barendrecht. Ziet zij nu wel of niet in het functioneren
van de wetgever, waarbij de mogelijkheid van strijd met een grondwettelijke
bepaling tijdens de voorbereiding van een wet niet zou worden onderkend of
voorzien, aanleiding om tot constitutionele toetsing te komen?Als – naar de opvattingen in de memorie van antwoord – toetsing
van de wet in de fase van de totstandkoming van de wet ook zeer beslist niet
achterwege kan worden gelaten of op een lager pitje worden gezet na de introductie
van rechterlijke toetsing, zou dan niet in deze vervolgfase beoordeling van
de grondwettigheid eveneens volledig aan de wetgever moeten worden overgelaten?
Indien concrete omstandigheden daartoe aanleiding geven, kan tot wetswijziging
worden overgegaan. De indienster meent dat deze tijdrovend is en het met constitutionele
toetsing mogelijk is snel op gewijzigde maatschappelijke en rechtstatelijke
omstandigheden te reageren. Houdt deze argumentatie stand, waar rechterlijke
uitspraken voor beroep vatbaar zijn?Ook in de memorie van antwoord, al komt zij tot het oordeel dat met het
huidige systeem van toetsing van de wet aan de Grondwet tijdens de procedure
van totstandkoming van de wet «niets mis» is, stelt de indienster
dat de toetsing in het wetgevingsproces beperkingen kent. Daardoor kan bij
toepassing van de wet onbedoeld sprake zijn van schending van grondrechten.
De indienster wijst erop dat de wetgever vooraf en daarom abstract toetst,
terwijl de rechter oordeelt over concrete casusposities: «Het is eenvoudigweg
niet mogelijk de betekenis van de wet voor alle individuele gevallen te voorzien».
Dit zijn inderdaad de kenmerken van wetgeving:
vooraf vastgesteld en abstracte toetsing. Als de indienster deze kenmerken
als bezwaarlijk ziet (evengoed kunnen daarin voordelen worden gezien), rijst
de vraag hoe problematisch zulks is ten aanzien van wetgeving waarbij geen
grondrechten in het geding zijn. Is het geen bezwaar om bij bepaalde delen
van wetgeving wél en bij andere delen géén rekening te
houden met later ontwikkelde rechtsopvattingen? Moet het niet in alle gevallen
aan de wetgever worden gelaten om op basis van voortschrijdend inzicht tot
aangepaste of nieuwe wetgeving te komen? Hoe oordeelt de indienster over het
pleidooi van bijvoorbeeld de oud-president van de Hoge Raad, Haak, om ook
ten aanzien van de sociale grondrechten het toetsingsverbod op te heffen?Naarmate de wetgever duidelijker en gemotiveerder aangeeft op welke wijze
hij gebruik heeft gemaakt van de hem gegeven afwegingsruimte zal de
rechter zich terughoudender opstellen, aldus de indienster. Deze stelling
roept een aantal vragen op. Welke garanties kunnen in dit opzicht worden gegeven?
Stel dat van zo’n terughoudende opstelling geen sprake zal blijken te
zijn, is dan niet alsnog van een ingrijpende wijziging in de verhouding tussen
wetgever en rechter sprake (die de indienster nu niet verwacht)? Bestaat niet
het risico dat op bovengenoemde wijze de wetgever door de rechter tot een
motiveringsplicht wordt gedwongen? Meent de indienster dat dit passend is?
Terecht wordt overigens aansluiting gezocht bij het beginsel «van de
actuele besluitvorming»: bij recente parlementaire besluitvorming ligt
het niet voor de hand dat de rechter zijn oordeel in de plaats van die van
de wetgever stelt. Hoe denkt de indienster overigens over toetsing aan het
evenredigheidsbeginsel, zoals deze inzake de beperkingsclausules bij de grondrechten
door A.W. Hins in zijn bijdrage aan de uitgave Proportionaliteit
in het publiekrecht is bepleit? Blijft zij bij haar opvatting dat
toetsing van de wet aan rechtsbeginselen verboden moet blijven (vgl. de opvatting
van R.J.B. Schutgens in Het voorstel Halsema en de toetsbaarheid
van de wet, dat rechtsbeginselen als «hulpnorm» zouden
moeten fungeren).De indienster meent dat haar voorstel «geheel in het verlengde ligt
van wat de rechter al kan». Kent zij niet teveel waarde toe aan de door
haar aangevoerde mogelijkheid van verdragstoetsing? Is hierbij niet van sprake
van een geheel andere (en ook veel algemenere) vorm van toetsing van wetten
dan bij de vraag of een wetsbepaling specifiek verenigbaar is met de klassieke
grondrechten uit de Grondwet? Waarop is de opvatting gebaseerd dat uit de
rechtspraak over de toetsing van wetgeving blijkt dat de rechter zich terdege
bewust is van het primaat bij de rechtsvorming bij de democratisch gelegitimeerde
wetgever? Waarop is bovendien gebaseerd dat er ’geen enkele aanleiding’
is om te veronderstellen dat op grote schaal wetsbepalingen buiten toepassing
zullen worden gelaten wegens strijd met de Grondwet? De indienster creëert
met haar verwijzing naar het familierecht, en de omstandigheid dat onder invloed
van rechterlijke uitspraken aanpassing van wetgeving plaatsvindt, immers ook
voedingsbodem voor een tegenovergestelde verwachting. Het valt de leden van
de PvdA-fractie op dat de indienster op twee gedachten lijkt te hinken. Zij
vragen haar om te reageren op de opvatting van de advocaat Schutte in een
bijdrage aan RegelMaat, dat geit en kool worden gespaard met het pleidooi
voor constitutionele rechtspraak enerzijds en het betoog voor de voorrang
van de parlementaire uitleg anderzijds. De leden van de PvdA-fractie nodigen
de indienster nadrukkelijk uit om aan te geven welk (concreet) verschil aanneming
van dit wetsvoorstel zou maken.Rechtsbescherming en rechtszekerheidDe initiatiefneemster oordeelt dat de rechter niet over zal gaan tot toetsing
van wetten aan ongeschreven recht of aan ongeschreven rechtsbeginselen. De
leden van de CDA-fractie wijzen er op dat weliswaar
bij eerdere gelegenheden zoals de al genoemde Harmonisatie- en Landbouwvliegerarresten
de Hoge Raad deze toetsing inderdaad achterwege liet maar dat hij die opstelling
nadrukkelijk baseerde op het toetsingsverbod. Nu in dit voorstel het toetsingsverbod
voor een wezenlijk deel wordt opgeheven zou die opstelling toch kunnen veranderen.
Welke opvatting heeft de initiatiefneemster ter zake? Hoe staat zij overigens
op zichzelf tegenover een eventuele wending in de jurisprudentie waarbij de
rechters aan algemene en bijzondere rechtsbeginselen gaat toetsen of wellicht
zelfs zoals in Duitsland (theoretisch) aan «Überpositive Rechtsnormen»?De beantwoording van de vragen over de aantasting van de rechtszekerheid
die de leden van het CDA verbonden achten aan de invoering van een stelsel
van constitutionele toetsing als voorgesteld, had hen nog niet geheel
overtuigd. Andermaal wordt verwezen naar de toetsing van lagere regels aan
de Grondwet. Inderdaad vloeit daaruit onzekerheid voort maar die heeft in
doorsnee een veel geringere impact dan onzekerheid over de verbindendheid
van nationale wetgeving. Wanneer een bepaling uit de APV Den Bosch onverbindend
wordt verklaard is dat nog wel wat anders dan de onverbindendverklaring van
delen van de Betuwelijnwet, de WMO, belastingwetten, abortuswetgeving, sociale
zekerheidswetten, enzovoorts. Bovendien is de reparatie van «lekke»
wetten tijdrovender en lastiger dan de reparatie van waterschapskeuren of
provinciale verordeningen. Gaarne ontvangen deze leden een reactie van de
initiatiefneemster.Het verbeteren van de rechtsbescherming van individuele burgers is een
belangrijk argument voor de indienster van het wetsvoorstel, zo constateren
de leden van de VVD-fractie. Kan zij concrete
voorbeelden geven van wetten, die belangen van individuele burgers ondermijnen
omdat ze niet getoetst mogen worden door de rechter aan de Grondwet?Rechterlijke toetsing draagt op een aantal punten bij aan verhoging van
het rechtsbeschermingsniveau tegen aantasting van grondrechten. De leden van
de PvdA-fractie zijn bereid in te zien dat toetsing
aan de Grondwet voor de burger sneller uitsluitsel biedt dan wanneer internationale
procedures moeten worden gevolgd. Deze verbetering van de rechtsbescherming
zou aantrekkelijk zijn. Begrijpen zij de indienster goed dat vooral in het
tempo de meerwaarde van toetsing aan de Grondwet wordt gezien boven toetsing
aan bijvoorbeeld het EVRM? De indienster erkent immers ook zelf dat het EVRM
en het BUPO al een hoge graad van rechtsbescherming bieden.Hiërarchie van grondrechtenDe initiatiefneemster ging gedeeltelijk in op de vraag van de leden van
de CDA-fractie in hoeverre in de rechterlijke
interpretatie van de grondwet het denkbaar en wenselijk is dat een hiërarchie
van grondrechten zich gaat ontwikkelen. Deze kwestie kent een bij uitstek
zware ideologische en politieke lading. Tot nu toe wordt gelukkig door grondwetgever
en wetgever ontkend dat een dergelijke hiërarchie, waarbij «preferred
rights »uiteindelijk primeren boven de andere, gewild is. De initiatiefneemster
gelooft niet dat zulks na aanname van dit wetsvoorstel in twee lezingen die
situatie zal veranderen. In de memorie van antwoord wordt er op gewezen dat
de rechter thans ook al aan internationale verdragen toetst en daarbij toch
ook geen hiërarchie van grondrechten aanneemt. Bovendien toetsten de
rechters ook thans al regels van lagere rang dan wetten in formele zin aan
de Grondwet en ook hier ontwikkelde de jurisprudentie geen hiërarchie
van grondrechten. De leden van de CDA-fractie begrijpen dit antwoord niet
geheel. De initiatiefneemster heeft zelf aangegeven in de memorie van toelichting
dat «sinds Fortuyn» de noodzaak daar is om volgorde en hiërarchie
(!) van grondrechten te doordenken. Zij gebruikt dat desideratum als een van
de motieven om constitutionele toetsing te bepleiten. De omstandigheid dat
rechters bij hun toetsing van bepalingen aan de grondrechten uit internationale
verdragen geen hiërarchie aannemen, ligt voor de hand nu de hoogste internationale
gerechten (bijv. Hof van Justitie in Straatsburg) dat niet doen. De toetsing
van bepalingen uit lagere regelingen aan de Grondwet gebeurt tot nu toe nadrukkelijk
(zie het Landbouwvliegersarrest, 16–5-’89) tegen de achtergrond
van de uitleg van artikel 120 Grondwet zoals dat artikel thans is geredigeerd.
Kan de initiatiefneemster nog eens reageren op dit punt? In haar visie dient
de rechter immers de waarden van de moderne pluriforme maatschappij te betrekken
op de historische producten van de nationale wetgever. Betekent dit ook dat
de historische opvatting van de grondwetgever uit 1983 op dit punt, namelijk
dat hier geen hiërarchie aanwezig is, door bijvoorbeeld wat
in de memorie van antwoord heet «het voortschrijdend denken over gelijkheid»
en door tijdsverloop door de nationale rechters kunnen worden gecorrigeerd,
geamendeerd, of zelfs terzijde worden geschoven.De initiatiefneemster wijst er op dat indien de rechter een interpretatie
hanteert waarmee de wetgever het niet eens is deze laatste de wet kan aanpassen.
Maar is dat dan niet, zo vragen de leden van de CDA-fractie, een situatie
waarbij de rechter leidt en de wetgever dient te volgen? Dit betekent immers
dat indien de wetgever een bepaalde dynamische en teleologische uitleg van
de grondwet door de rechter wil corrigeren, amenderen of terzijde stellen,
hij daartoe niet in staat is. Een grondwetsherziening dient plaats te vinden.
Aldus wordt een rechterlijke interpretatie slechts aantastbaar indien een
voorstel tot grondwetsherziening in twee lezingen en in de laatste met 2/3e
meerderheid wordt aanvaard. Zo wordt toch de rechterlijke interpretatie van
de grondwet door zware veiligheidspallen beveiligd? Ziet de initiatiefneemster
dat ook zo en indien dat het geval is vindt zij dat dan een gewenster situatie
dan de huidige?Internationale verdragenHet constitutioneel toetsingsverbod van artikel 120 van de Grondwet bepaalt
dat de Nederlandse rechter in zijn uitleg van de Grondwet ondergeschikt is
aan de uitleg die de Nederlandse wetgever heeft gegeven in de door hem tot
stand gebrachte wetten en verdragen, zo stellen del den van de VVD-fractie. Artikel 94 van de Grondwet houdt in dat de Nederlandse
rechter dient te waken over de internationaal afgesproken grenzen waarbinnen
nationale wetgeving toepassing kan vinden. Er is dus een essentieel verschil
tussen het handhaven van internationale afspraken en het interpreteren van
constitutionele normen. Graag zouden deze leden nog vernemen of de indienster
van het wetsvoorstel het daar mee eens is. Zo nee, waarom niet?OverigZou overigens naar de opvatting van de initiatiefneemster, zo vragen de
leden van de CDA-fractie, in het geval dat het
wetsvoorstel (Grond-)wet wordt ook meer aandacht moeten uitgaan naar de selectie
van de rechters voor de hoogste instanties (Hoge Raad, Centrale Raad van Beroep,
College Beroep Bedrijfsleven, Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van
State), waarbij wordt gelet op hun ideologisch/levensbeschouwelijke bedding
nu zij o.a. geroepen zijn om het «voortschrijdende denken over gelijkheid»
te vertolken?Deze leden hebben verder vastgesteld dat op hun vraag of in retrospectief
kan worden vastgesteld welke wetten in het verleden de grondwet schonden geen
antwoord kwam. Of moet het wetsvoorstel bestuurlijke maatregelen nationale
veiligheid als genoemd in noot 1 op pagina 5 als zo een voorbeeld worden gezien?Ook de leden van de VVD-fractie hebben eerder
gevraagd te vernemen in welke mate, binnen het huidige systeem wetten tot
stand zijn gekomen die op één of meerdere punten strijdig geacht
moeten worden met de Grondwet. De indienster heeft daarop slechts geantwoord
dat het voor de wenselijkheid van rechterlijke toetsing van wetten aan grondwetten,
in wezen niet zo relevant is of er op dit moment wetten zijn die in hun toepassing
grondrechten schenden. Betekent dit antwoord dat zij daar geen zicht op heeft
of dat zij de vraag echt niet relevant vindt, en hem daarom niet wenst te
beantwoorden? De beantwoording van deze vraag is voor de leden van de VVD-fractie
wel degelijk relevant, nu zij inzicht kan geven in de omvang
van de problematiek waarvoor deze wet een oplossing moet bieden.De indienster geeft aan dat er geen enkele aanleiding is te veronderstellen
dat op grote schaal wetsbepalingen buiten toepassing worden gelaten wegens
strijd met de Grondwet. Ziet zij wel aanleiding om te veronderstellen dat
wetsbepalingen juist op grote schaal worden toegepast, omdat het aantal rechtssubjecten
dat een beroep kan doen op de wetsbepalingen exponentieel stijgt als gevolg
van toetsing aan de Grondwet, zoals het gelijkheidsbeginsel?De leden van de VVD-fractie hebben eerder aangegeven dat als er meer vertrouwen
is in de Nederlandse rechter dan in de Nederlandse volksvertegenwoordiger,
opheffing van het toetsingsverbod een vorm van symptoombestrijding is. Zou
het gebrek aan vertrouwen in de volksvertegenwoordiging niet voorwerp van
zorg moeten zijn? De leden van de VVD-fractie zouden hierop graag nog een
antwoord ontvangen.De voorzitter van de commissie,HermansDe griffier van de commissie,Menninga XNoot1Samenstelling:Holdijk (SGP), Meindertsma (PvdA), Bemelmans-Videc CDA), Dölle (CDA),
Ten Hoeve (OSF), Kox (SP), Russell (CDA), Noten (PvdA), Putters (PvdA), vice-voorzitter,
Engels (D66), Thissen (GL), Hendrikx (CDA), Van Kappen (VVD), De Boer (CU),
Quik-Schuijt (SP), K.G. de Vries (PvdA), Schaap (VVD), Hermans (VVD), voorzitter,
Ten Horn (SP), De Vries-Leggedoor (CDA), Koffeman (PvdD), Strik (GL), Lagerwerf-Vergunst
(CU), Rehwinkel (PvdA), Duthler (VVD), Vac. (SP) en Yildirim (Fractie-Yildirim). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20072008-28331-D.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl