Goedkeuring Verdrag betreffende toetreding van onder meer Tsjechië, Estland, Cyprus en Litouwen tot EU (Trb. 2003, 74); Advies en nader rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28972, nr. A

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

10-07-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28972-(R1738) nr. A

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAlgemene aspectenDubbelhoedSpecifieke aspectenNederlandOndertekeningLichaamOndertekeningBijlage bij het advies van de Raad van State van het Koninkrijk van
19 mei 2003, no.W01.03 0141/I/K, met redactionele kanttekeningen
die de Raad in overweging geeft.Voorstel van rijkswetMemorie van toelichtingAlgemeenAlgemeen deelArtikelsgewijze toelichting
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28972Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 92 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 972 (R 1738)Goedkeuring van het op 16 april 2003 te Athene totstandgekomen Verdrag
betreffende de toetreding van de Tsjechische Republiek, de Republiek Estland,
de Republiek Cyprus, de Republiek Letland, de Republiek Litouwen, de Republiek
Hongarije, de Republiek Malta, de Republiek Polen, de Republiek Slovenië
en de Slowaakse Republiek tot de Europese Unie, met Toetredingsakte, Bijlagen
en Protocollen (Trb. 2003, 74)AADVIES RAAD VAN STATE VAN HET KONINKRIJK EN NADER RAPPORT1Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw kabinet van 15 april 2003,
no. 03 001718, machtigde Uwe Majesteit de Raad van State van het Koninkrijk
zijn advies inzake het bovenvermelde voorstel van rijkswet rechtstreeks aan
mij te doen toekomen. Dit advies, gedateerd 19 mei 2003, no. W01.03 0141/I/K,
bied ik U hierbij aan.Bij Kabinetsmissive van 15 april 2003, no.03 001718, heeft Uwe Majesteit,
op voordracht van de Minister van Buitenlands Zaken, mede namens de Minister-President,
Minister van Algemene Zaken, de Minister van Financiën en de Staatssecretaris
voor Europa Zaken, bij de Raad van State van het Koninkrijk ter overweging
aanhangig gemaakt het voorstel van rijkswet met memorie van toelichting houdende
goedkeuring van het op 16 april 2003 te Athene totstandgekomen Verdrag betreffende
de toetreding van de Tsjechische Republiek, de Republiek Estland, de Republiek
Cyprus, de Republiek Letland, de Republiek Litouwen, de Republiek Hongarije,
de Republiek Malta, de Republiek Polen, de Republiek Slovenië en de Slowaakse
Republiek tot de Europese Unie, met Toetredingsakte, Bijlagen en Protocollen
(Trb. 2003, ...).Het voorliggende verdrag, dat met de Akte betreffende de toetredingsvoorwaarden,
bijlagen en protocollen in elk van de officiële talen ongeveer 5 000
bladzijden telt, voorziet in de meest omvangrijke uitbreiding van de Europese
Gemeenschappen (EG) c.q. de Europese Unie (EU) sinds hun oprichting. Het aantal
lidstaten zal met tien toenemen, het aantal burgers van de EU met ongeveer
75 miljoen personen, het aantal officiële talen met negen. Door deze
uitbreiding zal de EU een aanzienlijk deel van het Europese continent gaan
omvatten, naast een aantal – al langer tot de Unie behorende –
buiten Europa gelegen delen van de lidstaten. In zijn advies gaat de Raad
van State van het Koninkrijk in op de relatie tussen deze ingrijpende uitbreiding
en karakter en werking van de EU en haar instellingen. In het bijzonder vraagt
de Raad – evenals in zijn advies over het Verdrag van Nice2 – aandacht voor belangrijke institutionele en constitutionele
vragen betreffende de toekomst van de Unie die nog niet zijn beantwoord. Zij
vormen een risico voor het daadwerkelijk functioneren van de Europese instellingen.De Raad gaat er in zijn advies van uit dat over de werkzaamheden van de
Conventie door de regering afzonderlijk advies zal worden gevraagd. De constitutionele
en institutionele onderwerpen die vooral in de Conventie worden
besproken, zullen in dit advies niet of slechts zijdelings aan de orde komen.
Dat laat echter onverlet dat bepaalde onderwerpen een zo directe relatie hebben
met de uitbreiding dat ze in dit advies reeds aan de orde worden gesteld.
Verder gaat de Raad in op een aantal aspecten en gevolgen van de uitbreiding
die een nadere toelichting en beoordeling vereisen, waaronder het functioneren
van de rechtspraak van de EU en de relatie met de Caribische delen van het
Koninkrijk der Nederlanden.Algemene aspecten1. De drie dimensies van de ontwikkeling van «een steeds hechter
verbond tussen de Europese volkeren»De uitbreiding van de EU beantwoordt aan de idealen die in de preambule
van het Verdrag van Rome van 25 maart 1957 hun uitdrukking kregen: het streven
naar «een steeds hechter verbond tussen de Europese volkeren»
dat werd gevormd vanuit de vaste wil «door deze bundeling van krachten
de waarborgen voor vrede en vrijheid te versterken, en de overige Europese
volkeren die hun idealen delen, oproepende zich bij hun streven aan te sluiten».
Als het voorliggende verdrag wordt goedgekeurd, zullen tien staten, in het
merendeel waarvan democratie en rechtsstaat pas in het begin van de jaren
'90 tot ontwikkeling zijn gekomen, zich als leden bij de Unie aansluiten.
Hiermee wordt een belangrijke stap gezet ter realisering van deze sinds de
Tweede Wereldoorlog gekoesterde idealen.Tot aan het begin van de jaren '90 werd de meningsvorming over de toekomst
van de EG beheerst door het veronderstelde dilemma tussen verbreding (naar
werkterreinen) en verdieping. De verbreding lijkt met de verdragen van Maastricht
en Amsterdam te zijn voltooid, maar is in feite een voortgaand proces. Op
basis van bestaande bevoegdheden worden telkens weer nieuwe taken ter hand
genomen, zoals – na 11 september 2001 – de gezamenlijke bestrijding
van terrorisme. Tegelijkertijd wordt de verdieping voortgezet, onder meer
door verdere regulering en intensievere controle op velerlei terreinen. Aan
deze twee dimensies van het «steeds hechter verbond» is –
in een vijftien jaar geleden nog geheel onvoorziene mate – als derde
dimensie de ver strekkende geografische uitbreiding van de Unie toegevoegd.De vraag moet onder ogen worden gezien welke gevolgen het in de loop van
de toetredingsonderhandelingen aanvaarde tempo van uitbreiding – de
zogenaamde «big bang» – zal hebben voor de tot nu toe gestaag
voortgaande verbreding en verdieping. De gevolgen van de uitbreiding en het
toezicht op de nakoming van de daaraan verbonden eisen zullen in de naaste
toekomst de agenda en de werkwijze van de instellingen in hoge mate beheersen.
Daarom herhaalt de Raad van State van het Koninkrijk de in zijn advies over
het Verdrag van Nice uitgesproken aanbeveling, de «finalité»
van de Unie onder ogen te zien, echter zonder in blauwdrukken te vervallen.Aan die «finalité» wordt ideëel richting gegeven
door dat wat de preambule van het Handvest van de grondrechten van de EU omschrijft
als «het geestelijke en morele erfgoed van de Unie» en de «ondeelbare
en universele waarden van menselijke waardigheid en van vrijheid, gelijkheid
en solidariteit». De twintigste eeuw heeft als geen ander tijdperk aangetoond
hoe kwetsbaar deze waarden zijn en hoe precair de aspiratie, ze voor alle
mensen zonder onderscheid tot gelding te brengen. Het besef dat de menselijke
waardigheid een «universele» waarde vertegenwoordigt, ligt niet
alleen ten grondslag aan de oprichting van de EG en de EU, maar leidt ook
tot de bereidheid de Unie uit te breiden met lidstaten die dit erfgoed en
deze waarden delen. Aldus hangen de drie dimensies van de «finalité»-discussie
(verbreding, verdieping èn uitbreiding) samen met de totstandkoming
van een Europese constitutie waarin die gemeenschappelijke waarden zijn vastgelegd
en uitgewerkt.Het constitutionele verdrag (en in het bijzonder de identificatie daarin
van de richtinggevende principes) zal mede de identiteit van de EU bepalen,
zowel als politiek bestel als in zijn relatie tot derde staten. Het al dan
niet aanvaarden van de mogelijkheid dat het tweede deel van dit verdrag zonder
unanimiteit onder de lidstaten wordt gewijzigd, zal bepalen of thans afscheid
kan worden genomen van de gedachte dat de Unie slechts berust op een mandatering
van soevereiniteit door de lidstaten. Juist nu de volledige realisering
van de oorspronkelijke, pan-Europese idealen van het eenwordingsproces dichterbij
komt, zijn er echter tekenen van een herleefde behoefte – op bepaalde
terreinen ook aan Nederlandse kant – aan een nationaal vetorecht voor
allerlei onderwerpen. Onwennigheid of onzekerheid omtrent de gevolgen van
de verschuiving van het – voorheen West-Europese – zwaartepunt
naar het midden van het continent draagt bij aan terughoudendheid bij het
afstaan van (uiteindelijke) zeggenschap. Deze gevoelens zijn in zekere mate
begrijpelijk, maar versterken op hun beurt weer het risico dat in de praktijk,
omdat er tenslotte iets moet gebeuren, de grote lidstaten de doorslag zullen
geven.Het vereiste van unanimiteit holt het democratische karakter van de Europese
besluitvorming uit. Terzake van de uitoefening van het vetorecht kunnen regeringen
weliswaar door hun nationale parlementen ter verantwoording worden geroepen,
maar die verantwoording betreft dan enkel het tegenhouden van een besluit
op grond van nationale overwegingen. In een situatie waarin als gevolg van
een veto in het geheel geen besluit tot stand komt, kan het Europees Parlement
(EP) zijn medeverantwoordelijkheid voor de wetgeving ook niet uitoefenen.
Vetobevoegdheden vergroten weliswaar over en weer de druk op onderhandelingsprocessen,
maar omdat zij ontwikkelingen alleen maar kunnen blokkeren, zijn zij ongeschikt
om de medewerking van nationale regeringen en nationale parlementen aan de
Europese rechtsontwikkeling en het gezamenlijke beleid te stimuleren. De Raad
adviseert dit niet alleen in het kader van de Conventie, maar ook bij de beoordeling
van het voorliggende verdrag onder ogen te zien. Hij brengt met het oog hierop
nog het volgende onder de aandacht van de regering.Met het al dan niet accepteren van meerderheidsbesluitvorming op Europees
niveau, zal worden uitgemaakt of de verdere ontwikkeling van een «steeds
hechter verbond» kan worden geblokkeerd door een enkele lidstaat. Die
mogelijkheid moet Nederland noch van anderen accepteren, noch voor zichzelf
wensen. Waarborgen voor minderheden dienen veeleer te worden gevonden in spreiding
van macht tussen de drie bij het wetgevingsproces betrokken instellingen,
in een goede afbakening van bevoegdheden en in de waarborging van grondrechten.In zijn relatie tot derde staten gaat het om de mogelijkheid en de wenselijkheid
dat de EU zich ontwikkelt tot een internationale machtsfactor van betekenis.
Daarbij zal ook moeten worden bezien hoe groot de spankracht is van het ideaal
van «een steeds hechter verbond tussen de Europese volkeren».
Kan dat verbond ook staten waarvan het territoir grotendeels buiten het Europese
continent is gelegen omvatten? Kan met een algemeen aanvaarde Europese constitutie
als gemeenschappelijke basis het antwoord op deze vraag, behalve door cultuur-historische
ook door geopolitieke factoren worden beïnvloed?De Raad herhaalt zijn zorgen omtrent het achterblijven van de institutionele
hervormingen bij de uitbreiding. Tot op de dag van vandaag bouwt de institutionele
structuur voort op de inrichting waarvoor in 1957 – toen de EG zes lidstaten
had – werd gekozen. Of de Europese Conventie erin zal slagen daarin
wijzigingen voor te stellen, staat nog te bezien. Weliswaar is er oog voor
de tekortkomingen in de besluitvorming, maar voorstellen voor veranderingen
stuiten op grote weerstanden. Dit geldt onder meer voor het opgeven van het
uitgangspunt dat uit elke lidstaat ten minste één lid van de
Commissie afkomstig moet zijn.De Raad wijst erop dat de complicaties van de omvangrijke uitbreiding
ook gelegen zijn in de gevolgen voor de cultuur van de besluitvorming. Wanneer
en zolang besluitvormers elkaar voldoende kennen om – ongeacht stemprocedures
en stemverhoudingen – zo enigszins mogelijk tot een gezamenlijke conclusie
te komen, is het proces van besluitvorming te overzien. Nergens blijkt dat
bij de totstandkoming van het voorliggende verdrag ook de gevolgen van de
uitbreiding voor de bestuurlijke en politieke cultuur in de overwegingen zijn
betrokken.Onder deze omstandigheden moet sterker dan voorheen rekening worden gehouden
met de mogelijkheid van een erosie van de gezamenlijkheid. Groepjes van twee
of meer lidstaten zouden in de behoefte aan verenigd optreden kunnen voorzien
buiten de EU om. In de gevallen waarin op andere wijzen onvoldoende voortgang
kan worden gemaakt, zal zo'n ontwikkeling nauwelijks te voorkomen zijn. Dat
is iets anders (en bedreigender) dan de al langer geleden geopperde maar –
afgezien van de bijzondere structuren van Schengen en de Europese
en Monetaire Unie (EMU) – niet tot toepassing gekomen mogelijkheden
van nauwere samenwerking met gebruikmaking van de instellingen, de procedures
en de regelingen van de verdragen (artikelen 43–45 van het EU-Verdrag).
Een voorhoede van staten in het integratieproces, waarbij andere lidstaten
zich gaandeweg kunnen aansluiten, kan goede diensten bewijzen, vooral wanneer
er geen of slechts geringe gevolgen zijn voor de werking van de interne markt.
Maar een Europa van niet met de Unie verbonden wisselende coalities zal de
EU degraderen tot een puur functioneel selectief samenwerkingsverband en verrekenkantoor.1. Het is ontegenzeggelijk een feit dat de uitbreiding met tien nieuwe
leden gevolgen zal hebben voor de intensiteit van de samenwerking in Unie-verband
(«verdieping»). Naar het inzicht van de regering zal die samenwerking
op nauwere leest moeten worden geschoeid. In een Unie van 25 of meer lidstaten
zullen immers gemakkelijk de centrifugale krachten de overhand krijgen. Daar
zullen centripetale elementen tegenover gesteld moeten worden. Bredere toepassing
van meerderheidsbesluitvorming dient te waarborgen dat ook in een Unie van
velen op een snelle en effectieve wijze besluiten tot stand komen. Versterking
van de rol van de Commissie, als hoedster van het verdrag en motor van het
integratieproces, is cruciaal voor het bewaren van coherentie in een pluriforme
omgeving. In het bijzonder de naleving van het acquis
verdient aandacht in een uitgebreide Unie. De omstandigheden waaronder het
recht van de Unie moet worden geïmplementeerd verschillen per lidstaat
aanzienlijk. Het aantal inbreuken zal vermoedelijk evenredig toenemen met
de toename van het aantal lidstaten. Het is van belang dat de positie van
de Commissie bij het toezicht op de naleving wordt versterkt en de infractieprocedures
worden vereenvoudigd. Of in de nabije toekomst ook sprake zal zijn van een
uitbreiding van het werkterrein van de Unie («verbreding») valt
nog te bezien. Bedacht moet worden dat in de afgelopen tien jaar al veel nieuwe
terreinen betreden zijn, zoals de monetaire unie, de sociaal-economische beleidscoördinatie,
de samenwerking op het gebied van Justitie en Binnenlandse Zaken en het Europees
Veiligheids- en Defensiebeleid. Er ligt op deze beleidsgebieden nog veel onontgonnen
terrein. De agenda's van Tampere en Lissabon vergen nog de nodige actie. Gecombineerd
met de schok van de uitbreiding zal dit het uiterste vragen van de absorptiecapaciteit
van Unie en lidstaten. Het inslaan van radicale nieuwe beleidsgebieden ligt
in dat licht minder voor de hand.De Raad geeft aan dat het al dan niet opgeven van unanimiteit voor het
wijzigen van het beleidsgedeelte van het verdrag zal bepalen of afscheid genomen
kan worden van de gedachte dat de Unie slechts berust op een mandatering van
soevereiniteit. De regering meent dat voor het beleidsgedeelte inderdaad een
lichtere wijzigingsprocedure dient te gelden dan voor het constitutionele
gedeelte van het verdrag. In een uitgebreide Unie zal een wijziging gepaard
gaande met 25 of meer nationale ratificatieprocessen een lastig en heikel
proces zijn. Toch dient met name het beleidsgedeelte van het verdrag op gezette
tijden aangepast te kunnen worden, teneinde in te spelen op nieuwe ontwikkelingen.
Daarom heeft de regering in de Conventie voorgesteld dat het beleidsgedeelte
kan worden gewijzigd door een unaniem besluit van de Europese Raad daartoe,
na consultatie van de Commissie en instemming van het Europees Parlement.
Dit voorstel is nog niet door de Conventie overgenomen. Het loslaten van de
unanimiteitsregel bij een dergelijk besluit tot verdragswijziging door de
Europese Raad acht de regering echter niet realistisch. Ook het beleidsgedeelte
van het verdrag bevat bepalingen die diep ingrijpen in de nationale soevereiniteit
van de lidstaten. Geen enkel land zal het accepteren overstemd te worden bij
wijziging van deze bepalingen. In dat opzicht is de mandateringsgedachte nog
steeds springlevend.De Raad beschouwt de herlevende behoefte bij lidstaten aan het nationale
veto door middel van handhaving van unanimiteitsbesluiten op tal van terreinen
als onwenselijk. Zoals hierboven reeds gesteld, is de regering voor een uitbreiding
van meerderheidsbesluitvorming. Zulks is noodzakelijk voor een effectief besluitvormingsproces
in een uitgebreide Unie. Daarnaast is de waarde van het veto als ultiem machtsmiddel
ter behartiging van Nederlandse belangen betrekkelijk. Een dergelijk middel
zal immers ook door andere lidstaten worden ingezet om besluitvorming
tegen te houden die juist wel wenselijk en in het Nederlandse belang wordt
geacht. De regering is het derhalve eens met de Raad, dat een onverkort vasthouden
aan veto's geen verstandige weg is. Het overgaan van unanimiteit naar meerderheidsbesluitvorming
is echter een geleidelijk proces. Ook de verdragswijziging volgend op de Conventie
zal vermoedelijk een uitbreiding van meerderheidsbesluitvorming te zien geven,
naar verwachting op het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid
(GBVB), asiel en migratie, sociaal beleid. De Nederlandse regering juicht
deze ontwikkeling toe. Dat neemt echter niet weg, dat er nog steeds wetgeving
is die dusdanig ingrijpt in de eigenheid van de nationale rechtsorde of dermate
grote financiële consequenties heeft, dat ook bij een voortschrijdende
integratie lidstaten wensen vast te houden aan unanimiteit.De regering deelt niet de visie van de Raad dat bij de thans in voorbereiding
zijnde verdragsherziening de gevolgen van de uitbreiding op de bestuurlijke
en politieke cultuur uit het oog worden verloren. Integendeel, de Conventie
is juist doordrenkt van het besef dat bestuurlijke hervorming noodzakelijk
is met het oog op een uitgebreide Unie. Het mandaat van Laken draagt de Conventie
expliciet op te onderzoeken hoe de efficiëntie van de besluitvorming
en de werking van de instellingen kunnen worden verbeterd in een Unie van
ongeveer 30 lidstaten. Juist daarom staan zaken als omvang en bevoegdheden
van de Commissie, hervorming van het voorzitterschap, vereenvoudiging van
besluitvormingsprocedures (om enkele voorbeelden te noemen) ten principale
ter discussie in de Conventie.In het bijzonder gaat de Raad in op de samenstelling van de Commissie
en de weerstand bij vele lidstaten tot het opgeven van de eigen commissaris.
De regering constateert dat in de Conventie inderdaad, zoals de raad stelt,
grote weerstand bestaat tegen het opgeven van de eigen Commissaris, met name
bij de toetredende staten die de commissaris zien als de belichaming van het
pas verworven lidmaatschap. Nederland heeft, tezamen met de benelux-partners,
een voorstel gedaan voor een Commissie bestaande uit een college van maximaal
15 commissarissen met stemrecht en daarnaast 15 gedelegeerde commissarissen
zonder stemrecht, waarbij een systeem van egalitaire rotatie geldt en alle
lidstaten altijd een onderdaan in de Commissie hebben. Dit voorstel beoogt
effectiviteit en representativiteit te combineren.2. Gevolgen voor het beleid van de Europese UnieOm de in de inleiding geschetste complicaties te beperken zal –
onverlet het tijdschema van de Conventie – moeten worden onderkend welke
institutionele veranderingen nodig zullen zijn om de uitbreiding hanteerbaar
te maken. Anders dreigt de uitbreiding een obstakel te vormen voor de goede
balans tussen verbreding en verdieping.De uitbreiding vindt plaats op een tijdstip dat de spankracht van het
(huidige) EU-instrumentarium ten volle wordt beproefd. De besluitvorming binnen
Europa staat onder grote druk, de werklast van het Hof van Justitie van de
Europese Gemeenschappen (HvJ EG) neemt steeds verder toe. Het uitdijende werkterrein
van de EU en de noodzaak tot intensievere samenwerking en coördinatie
van nationaal beleid, leiden ertoe dat ook nu al aan het functioneren van
de EU steeds hogere eisen worden gesteld. Versterking van (de coördinatie
van) het beleid op sociaal-economisch terrein is noodzakelijk, ook voor een
goed functioneren van de EMU. Op andere terreinen, zoals het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid, zijn ingrijpende hervormingen nodig. Het bestaande Gemeenschappelijk
Buitenlands- en Veiligheidsbeleid/Europese Veiligheids- en Defensiebeleid
(GBVB/EVDB) is niet bestand tegen crisissituaties. De uitbreiding maakt de
noodzaak bestaande knelpunten weg te nemen nog dringender. Bij het Verdrag
van Nice, dat op 1 februari 2003 in werking is getreden, is een aantal wijzigingen
van de verschillende verdragen aangebracht om de Unie voor te bereiden op
de uitbreiding. Daarbij is onderkend, dat de institutionele ontwikkelingen
van de Unie met het Verdrag van Nice niet waren voltooid. Ingrijpender maatregelen
zijn nodig. Dit blijkt uit de bij het Verdrag van Nice gevoegde verklaring
nr.23 betreffende de toekomst van de Unie, waarin de komende Intergouvernementele
Conferentie (IGC) wordt aangekondigd, en waarvoor in de Conventie thans de
voorbereidingen worden getroffen.De omstandigheid dat de uitbreiding plaatsvindt terwijl het proces om
te komen tot ingrijpende institutionele hervormingen nog niet is afgerond,
maakt de operatie als geheel riskant, hoe terecht het ook is dat de toetredende
landen bij deze hervormingen worden betrokken. De kans is immers groot dat
de EU voor langere tijd met 25 lidstaten zal moeten functioneren in de huidige
structuur, terwijl die structuur hierop duidelijk niet is berekend.De besluitvormingsprocessen in een EU met 25 lidstaten zullen een andere
dynamiek vertonen dan voorheen gebruikelijk was.Indien in zo'n situatie niet een duidelijke verankering van een gemeenschappelijke
doel wordt verbonden met institutionele garanties voor cohesie (bijvoorbeeld
door versterking van de effectieve leiding van de Europese Commissie in besluitvormingsprocessen)
dreigt het gevaar dat het integratieproces de natuurlijke dynamiek van de
eerste halve eeuw verliest.Dit gevaar wordt versterkt door externe turbulenties, waarin de EU door
verschillende factoren – waaronder de afwezigheid van een gemeenschappelijk
militair potentieel geen richtingbepalende rol weet te spelen. De Raad adviseert
ook dit onderwerp in de toelichting te bespreken.2. De zich uitbreidende Europese Unie moet adequaat kunnen blijven handelen
en besluiten. De dynamiek en het handelingsvermogen van de Unie moeten derhalve
behouden blijven. Ook de legitimiteit en transparantie van de Unie moeten
worden verbeterd. Om aan deze doelen te kunnen blijven beantwoorden, is het
nodig dat de communautaire methode wordt versterkt en uitgebreid.Onder communautaire methode wordt het samenspel verstaan tussen de Commissie,
de Raad, het Europees Parlement en het Hof van Justitie in de verschillende
fases – van beleidsformulering totuitvoering – van het besluitvormingsproces.
Daarin staan in het bijzonder centraal het initiatiefrecht van de Commissie,
de besluitvorming op basis van gekwalificeerde meerderheid van de Raad, het
medebeslissingsrecht van het Europees Parlement en de toetsing van besluiten
aan het primaire recht door het Hof. Met de Raad meent de regering dat versterking
van de Europese Commissie een van de manieren is om de dynamiek in het integratieproces
te behouden. Dit beginsel is dan ook een van de belangrijke inzetten van de
regering in de Conventie (zie onder meer de reactie van de regering op het
advies van de wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid (WRR), en het
advies van de adviesraad voor internationale vraagstukken (AIV). De Commissie
is de hoedster van het Verdrag en bij uitstek de instelling die het gemeenschappelijk
belang nastreeft en de coherentie en doelmatigheid van de werkzaamheden waarborgt.
Daarnaast speelt zij binnen de institutionele driehoek een essentiële
rol bij het verminderen van spanningen tussen de lidstaten en als katalysator
voor hun gemeenschappelijke belangen. Teneinde ervoor te zorgen dat de Commissie
ook in de Unie van 25 lidstaten de drijvende kracht achter de Europese integratie
blijft, zijn aanpassingen van haar bevoegdheden noodzakelijk.De regering onderschrijft de constatering van de Raad dat externe turbulenties
het integratieproces kunnen schaden. Een coherent en slagvaardig extern beleid
van de Unie is daarom noodzakelijk om in te spelen op de uitdagingen van globalisering
en internationale interdependentie. Tal van internationale vraagstukken waarmee
Europese samenlevingen worden geconfronteerd kunnen niet meer louter op nationaal
niveau worden opgelost. Te denken valt ondermeer aan belang van ondersteuning
van de internationale rechtsorde, democratisering en rechtstaat, non-proliferatie,
liberalisering van de wereldhandel, armoedebestrijding, bescherming van het
milieu, veiligheid, beheer van migratiestromen alsmede terrorisme- en criminaliteitbestrijding.
In een Unie van 25 lidstaten zal het nog meer dan voorheen van belang zijn
om een adequaat antwoord te vinden voor deze vraagstukken. De regering zal
er daarom naar blijven streven een eensgezind en slagvaardig Europees extern
beleid te formuleren dat recht doet aan de gemeenschappelijke belangen en
waarden van de Europese Unie. In dit verband behoeft de opmerking van de Raad
dat het bestaande Europees Veiligheids en Defensiebeleid (EVDB) niet bestand
is tegen crisissituaties nuancering. Juist op dit terrein heeft de Europese
Unie de laatste jaren een enorme ontwikkeling doorgemaakt en op het
gebied van crisisbeheersing is het ontwikkelingsproces nog niet beëindigd.
De Unie voert thans zelfs een aantal operaties uit in de Balkan.Natuurlijk komt het voor dat lidstaten ten aanzien van bepaalde vraagstukken
tegengestelde belangen hebben, echter op tal van onderwerpen in het externe
beleid (bijvoorbeeld handelspolitiek, communautaire hulp, vertegenwoordiging
wereldwijd van de euro-zone) en in de grote meerderheid van GBVB-dossiers
weet de Unie tot een gezamenlijke aanpak te komen.3. De institutionele structuurIn het advies over het Verdrag van Nice heeft de Raad niet alleen, zoals
hiervóór reeds vermeld, zijn zorgen uitgesproken over het achterblijven
van de institutionele hervormingen, maar ook een aantal criteria genoemd waaraan
de institutionele structuur moet voldoen om een Unie van 25 lidstaten naar
behoren te doen functioneren.1In dat advies sprak de Raad zich uit voor een sterke Commissie als Europese
«executieve». Geen van de andere instellingen kon volgens de Raad
de Commissie vervangen als centraal punt van de beleidsvoorbereiding en geen
van de instellingen zou op volwaardige wijze door het EP kunnen worden gecontroleerd
(paragraaf 7). De huidige institutionele structuur is in wezen nog steeds
de structuur zoals die ontworpen is voor een Gemeenschap van zes staten. De
enige structurele wijzigingen waren de toevoeging – in 1974 –
van de Europese Raad en – in 1988 van het Gerecht van Eerste Aanleg
van de Europese Gemeenschappen (GEA).De regering sloot zich in het nader rapport aan bij de opmerkingen van
de Raad met betrekking tot de positie van de Europese Commissie als centraal
punt van beleidsvoorbereiding en het belang van volwaardige, democratische
controle door het EP.De Raad acht het thans noodzakelijk het onderwerp van de gewenste institutionele
structuur opnieuw aan de orde te stellen.Behalve met de institutionele structuren moet ook met de inrichting van
de besluitvormingsprocessen en de daaraan ten grondslag liggende feitelijke
machtsverhoudingen rekening worden gehouden. De Raad roept in herinnering
wat hij daarover in het advies over het verdrag van Nice naar voren heeft
gebracht: «Het gaat om de beheersing van processen en de eisen die daaruit
voortvloeien voor de institutionele structuur. Tot die eisen behoren: 1°.
doorzichtigheid van de besluitvorming (wie is verantwoordelijk voor wat?);
2°. democratische controle op de besluitvorming (Europees en nationaal);
3°. openbaarheid van bestuur (zowel openbaarheid van documenten als recht
op informatie); 4°. invulling van het Europese burgerschap (meer dan alleen
kiesrecht); 5°. subsidiariteit als beginsel van bevoegdheidstoedeling
(niet als rem). Deze kwaliteitseisen gelden zowel de Europese Unie als geheel
en de integratie op afzonderlijke beleidsterreinen als de verschillende vormen
van samenwerking. Waar deze samenwerking steeds meer ook gericht is op het
instandhouden van de eigen democratische rechtsorde dient die samenwerking
ook zelf aan de eisen van een democratische rechtsorde te voldoen.(...) De bevoegdhedendistributie tussen de Europese instellingen heeft
directe betekenis voor de democratische kwaliteit van de Europese Unie. De
keuze tussen democratische legitimatie in Europees verband en democratische
legitimatie via de nationale parlementen – en dus via de Raad dan wel
de Europese Raad – kan niet langer worden ontweken. Voorzover besluitvorming
medewerking van de regeringsvertegenwoordigers vereist, kan de controle via
de nationale parlementen niet worden gemist. Vaststaat echter dat deze controle
naar haar aard haast onvermijdelijk negatief gericht is (namelijk als een
bevoegdheid «nee» te zeggen), terwijl de democratische controle
door het Europees Parlement een verdergaand, constructiever karakter kan hebben.
De Raad wijst er voorts op dat daar waar er sprake is van een democratisch
deficit, dat deficit door verschillende factoren wordt bepaald, zowel op Europees,
als op nationaal niveau. Het gaat daarbij niet zozeer om de vraag naar formele
bevoegdheden, maar evenzeer om de transparantie van de besluitvorming, de
openbaarheid van bestuur, de opstelling van de verschillende parlementen afzonderlijk
en gezamenlijk, het ontbreken van Europese politieke partijen en van publieke
controle door een Europese pers. Voor een daadwerkelijke oplossing van dat
democratisch deficit is niet alleen nodig dat de formele bevoegdheden van
het Europees Parlement en die van de nationale parlementen communicerende
vaten zijn, ook is een actieve benadering en samenwerking nodig om te bewerkstelligen
dat een reëel en betekenisvol debat ontstaat. Dat is meer een kwestie
van cultuur dan van structuur.»1Destijds werd van regeringszijde volstaan met een algemene verwijzing
naar de «toekomstnotitie» van het toenmalig kabinet. In verband
met de vragen die thans de Europese Conventie verdeeld houden wijst de Raad
erop dat zich in het functioneren van de instellingen veranderingen hebben
voltrokken. De traditionele bipolariteit tussen de Commissie als representant
van de communautaire invalshoek en de Europese Raad en de Raad van Ministers
als representanten van de intergouvernementele invalshoek moet worden gerelativeerd.
Tegelijkertijd blijft het onverminderd nodig er tegen te waken dat de communautaire
besluitvorming aan een versterkte rol van de nationale regeringen wordt blootgesteld.
De Europese Raad kon in het begin worden gezien als tegenwicht tegen de communautaire
invalshoek. Hij was buiten het kader van de verdragen opgericht en wenste
zich niet te onderwerpen aan de communautaire besluitvormingsprocedure. Hierin
is echter later verandering gekomen. Allereerst kreeg de Raad een uitdrukkelijke
verdragsbasis (zie thans artikel 4 van het Unieverdrag). In de tweede plaats
heeft hij zich allengs steeds nauwer aangesloten bij de communautaire besluitvorming.
Die ontwikkeling is geculmineerd in het besluit van de Europese Raad over
de «Regels voor de organisatie van de werkzaamheden van de Europese
Raad», dat onder andere inhoudt dat politieke conclusies van de Europese
Raad door de gewone Raad – in overeenstemming met de toepasselijke Verdragsbepalingen –
in juridisch bindende vorm zullen worden gegoten (Europese Raad van Sevilla,
21 en 22 juni 2002, Agence Europe, nr.8239, 23 juni 2002, bladzijden 13 en
14). Tegenover deze ontwikkeling staat een ontwikkeling bij de Europese Commissie
waarvan de leden- in weerwil van het bepaalde in artikel 213, tweede lid,
eerste volzin, van het EG-Verdrag – allengs ook worden gezien als vertegenwoordigers
van de opvattingen die in «hun» lidstaten leven. Thans werkt deze
opvatting door in het verlangen dat elke lidstaat door een lid (of althans
adviserend lid) in de Commissie wordt vertegenwoordigd.De Raad adviseert om thans – in het licht van de totstandkoming
van een Unie van 25 lidstaten – het institutionele stelsel meer dan
voorheen gebruikelijk was te bezien vanuit de werking van de besluitvormingsprocessen
en de noodzaak communautaire, nationale en functionele belangen met elkaar
in evenwicht te brengen. Dit doel bereikt men niet door de Commissie, de Raad
en de «comitologie» afzonderlijk als institutionele bewakers van
de verschillende belangen te mobiliseren.Een goed functioneren van de Raad van Ministers als communautaire medewetgever
kan worden bevorderd door een stabieler voorzitterschap dat niet uitsluitend
op uitruil van nationale belangen is georiënteerd. Voorwaarde daarvoor
is echter dat ook de andere bij het wetgevingsproces betrokken instellingen –
de Commissie en het Parlement het hunne aan deze evenwichtige behartiging
van de onderscheiden belangen bijdragen. Het komt dus niet alleen aan op institutionele
beslissingen (zoals aantal en roulatie van ambtsdragers), maar ook op de bevoegdheden
en processen die de verhoudingen tussen de instellingen en met de lidstaten
bepalen, met het oog op de verwezenlijking van de doeleinden van de Unie.De Raad adviseert in de toelichting nader op deze ontwikkelingen in onderlinge
samenhang in te gaan en daarbij in het bijzonder aandacht te schenken aan
de voorstellen oma. een President van de Europese Raad te benoemen2 enb. een Europese Minister van Buitenlandse Zaken te benoemen die de functies
van de Hoge Vertegenwoordiger van het GBVB/EVDB en de commissaris belast met
de externe betrekkingen in zich zal verenigen.De Raad wijst erop dat de benoeming van een Europese President de dominantie
van enkele grote lidstaten in de Europese Raad juist zal kunnen doorbreken.
De functie, mits voorzien van een duidelijke taakomschrijving en met toevoeging
van een slechts betrekkelijk kleine staf, kan de positie van de kleine en
middelgrote lidstaten verbeteren, als deze functionaris ook een onderdaan
van een klein of middelgroot land kan zijn èn de Europese President
het tot zijn of haar taak rekent, het wetgevingsproces in samenspel met Commissie
en Parlement goed te doen verlopen. De vormgeving van de functie van President
zal in elk geval zodanig moeten zijn, dat zij zich niet ontwikkelt
tot een parallelle structuur naast de Commissie. Deze laatste zal immers een
centrale rol in de beleidsvorming moeten blijven vervullen, respectievelijk
moeten gaan vervullen waar dit tot nu toe niet ten volle het geval is. In
dit verband roept de Raad ook in herinnering dat hij reeds in zijn advies
over het Verdrag van Nice heeft bepleit bij wijze van nauwere samenwerking
een grotere rol van Commissie en Parlement in de Tweede en de Derde Pijler
mogelijk te maken.1 De inrichting van een vast
voorzitterschap van de Raad van Ministers mag niet leiden tot een afzwakking
juist op deze terreinen van een ontwikkeling in de richting van toepassing
van de gewone besluitvormingsprocedures (waaronder de medebeslissingsprocedure
inzake wetgeving). Het zou naar het oordeel van de Raad daarom wenselijk zijn
de nadere discussie over vaste voorzitterschappen te verbinden met de discussie
over de versterking van de positie van Commissie en Parlement in het samenspel
van de instellingen op die terreinen waarop tot nu toe het accent bij de intergouvernementele
besluitvorming ligt. Het gaat om evenwicht en complementariteit.De Raad adviseert de beoordeling van de onderwerpen die in deze paragraaf
onder de aandacht zijn gebracht, te betrekken in de toelichting op het voorstel
van rijkswet zodat deze deel kunnen uitmaken van de besluitvorming over de
goedkeuring van het Verdrag van Athene.3. De regering is het met de Raad eens dat er een noodzaak bestaat de
institutionele structuur van de Unie opnieuw aan de orde te stellen. De eisen
die aan een dergelijke structuur kunnen worden gesteld, zoals de Raad deze
in zijn advies bij het verdrag van Nice opgesomd heeft, worden ten volle door
de regering onderschreven. Op ieder van de door de Raad genoemde punten (doorzichtigheid,
democratische controle, openbaarheid, Europees burgerschap en subsidiariteit)
tekenen zich resultaten af in de Conventie. Zo beveelt de Conventie aan het
wetgevingsproces in de Raad van Ministers geheel openbaar te maken. Daarnaast
bestaat er consensus over de wenselijkheid van een subsidiariteitmechanisme,
waarbij de nationale parlementen een nadrukkelijke rol spelen. Bij het schrijven
van deze nadere toelichting bevond de conventie zich in de eindfase. De regering
gaat ervan uit dat de zich aftekenende consensus op ieder van deze punten
terug te vinden zal zijn in het eindresultaat en ook behouden zal blijven
in de Intergouvernementele Conferentie (IGC). De Raad constateert een verschuiving
in de positie van de Europese Raad richting communautaire besluitvorming en
tegelijkertijd een ontwikkeling binnen de Commissie richting intergouvernementalisme,
waarbij de leden steeds meer gezien worden als de vertegenwoordiger van hun
lidstaat. De regering meent, dat voor zover dergelijke tendensen daadwerkelijk
bestaan, zij zouden moeten worden gekeerd. De taak van de Europese Raad is
eerst en vooral gelegen in het geven van politieke impulsen aan het integratieproces
en het uitzetten van de algemene politieke lijnen. De rol van communautaire
wetgever dient te worden vervuld door de Raad van Ministers, tezamen met het
Europees parlement. Al te vaak is in het recente verleden de Europese Raad
opgetreden als een beroepsinstantie voor die zaken, vaak ook nog in hoge mate
gedetailleerd, waarover de Raad van Ministers geen overeenstemming kon bereiken.
Zulks belemmert de Europese Raad in het uitoefenen van de impulsrol.De regering is minder bevreesd voor het door de Raad gesignaleerde sluipende
intergouvernementalisme in de Commissie. De individuele commissarissen zullen
in de besluitvorming in het college bij tijd en wijle relevante omstandigheden
en belangen onder de aandacht brengen uit het land hunner herkomst. Het is
één van de redenen waarom een aantal lidstaten vasthoudt aan
de «eigen» Commissaris. Daar is op zich niets op tegen. Een adequaat
functionerende Commissie dient zich bewust te zijn van de posities van individuele
lidstaten alvorens voorstellen tot wetgeving aan de Raad van Ministers worden
voorgelegd. Dat doet geen afbreuk aan het collegialiteitbeginsel dat ten grondslag
ligt aan het functioneren van de Commissie. Teneinde deze collegialiteit ook
in een uitgebreid Unie te waarborgen zijn door Nederland, tezamen met de Benelux-partners,
de bovengenoemde voorstellen gedaan voor hervorming van de samenstelling van
de Commissie.De Raad van State pleit voor een stabieler voorzitterschap van de Raad,
dat niet slechts gebaseerd is op de uitruil van nationale belangen. De regering meent, evenals de Raad van State, dat hervorming van het voorzitterschap
van de Raad noodzakelijk is in een uitgebreide Unie. In Benelux-kader zijn
daartoe voorstellen gedaan, waarbij gepleit is voor een stabiel voorzitterschap
van de Raad Algemene Zaken en de Raad Externe Betrekkingen. De regering is
echter van mening dat de evidente voordelen verbonden aan een roterend voorzitterschap
ook in de nieuwe institutionele structuur behouden dienen te blijven. Rotatie
geeft uitdrukking aan het beginsel van gelijkwaardigheid van lidstaten, het
zorgt voor nieuwe impulsen voor de beleidsagenda van de Unie en het brengt
de Unie naar de lidstaten toe. Juist door rotatie kan ook voorkomen worden
dat besluitvorming slechts een uitruil is van nationale belangen. Doordat
iedere lidstaat weet dat men op gezette tijden zelf in de voorzittersstoel
zal zitten, bestaat er een neiging om het voorzitterschap behulpzaam te zijn
bij het bereiken van compromissen.De Raad van State meent dat een «president» van de Europese
Raad de dominante positie van de grote lidstaten zal kunnen doorbreken en
de positie van de kleine en middelgrote lidstaten zal kunnen verbeteren. De
regering vind het moeilijk een voorspelling daarover te doen. Zij beziet de
kwestie van een vaste voorzitter van de Europese Raad niet zozeer in het licht
van de tegenstelling tussen grote en kleine lidstaten, maar veeleer in het
perspectief van het evenwicht tussen de instellingen en de verdeling van de
bevoegdheden. Het gevaar van een vaste voorzitter van de Europese Raad, zoals
de Raad van State terecht signaleert, is gelegen in mogelijke schade aan de
positie van de Commissie en haar voorzitter. Hiermee zal in de uiteindelijke
besluitvorming terdege rekening moeten worden gehouden.DubbelhoedDe Nederlandse regering is voorstander van de invoering van een Europese
Minister van Buitenlandse Zaken die de functies van Hoge Vertegenwoordiger
en Commissaris Externe betrekkingen zal verenigen (de «dubbelhoed»).
Deze functionaris zal borg staan voor meer coherentie, en derhalve ook meer
effectiviteit, in het externe beleid van de Unie. Zo kunnen bijvoorbeeld het
GBVB en de communautaire instrumenten van het externe beleid (zoals hulp,
handelspreferenties, associatieakkoorden) in één hand samenkomen.
De Europese Minister van Buitenlandse Zaken zal ook een belangrijke rol kunnen
spelen bij de externe vertegenwoordiging (boegbeeldfunctie). De huidige formule
(Voorzitterschap, Commissie en Hoge Vertegenwoordiger) werkt nog vaak verwarrend.
Nederland is er ook voorstander van dat de dubbelhoed tevens een prominente
positie inneemt in de Europese Commissie (vice-voorzitter). Voor de communautaire
onderdelen van het externe beleid dient hij/zij gebonden te blijven aan de
regels van collegialiteitbesluitvorming. De dubbelhoed moet worden ondersteund
door één ambtelijke dienst. Het ligt derhalve in de rede de
externe dienst van het Raadssecretariaat en het Directoraat-Generaal Externe
Betrekkingen (Relex) van de Commissie met elkaar
te fuseren.De regering heeft wel een aantal institutionele zorgen ten aanzien van
de dubbelhoed (risico van ongewenste vermenging van verantwoordelijkheden,
onduidelijke aansturing en verantwoording, hybride positie ten aanzien van
het Europees Parlement e.d.). Deze kunnen worden weggenomen door helder de
taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van deze functionaris vast te
leggen. Belangrijk is ondermeer dat de Commissie haar exclusieve recht van
initiatief kan blijven uitoefenen ten aanzien van extern beleid dat niet tot
het GBVB behoort.4. RechtspraakBij het Verdrag van Nice zijn wijzigingen in het EG-Verdrag doorgevoerd
met betrekking tot de rechtspleging. Deze zien vooral op de werkwijze van
het HvJ EG en het GEA en op invoering van de mogelijkheid tot instelling van
gespecialiseerde Kamers.Zoals de Raad eerder heeft opgemerkt, moet rekening worden gehouden met
een grote toevloed aan zaken vanuit de nieuwe lidstaten naar het HvJ EG. De
verwachting lijkt gerechtvaardigd dat om aan deze toestroom, naast die welke
het gevolg is van de eerdergenoemde verbreding en verdieping, het hoofd te kunnen bieden, ingrijpender stelselwijzingen noodzakelijk zullen zijn
dan die welke bij het Verdrag van Nice zijn doorgevoerd.1De Raad wijst hierbij in het bijzonder op de risico's voor het functioneren
van de prejudiciële procedure van artikel 234 van het EG-Verdrag. Wanneer
de uitbreiding van de Unie leidt tot overbelasting van het HvJ EG door een
grote stroom van prejudiciële vragen – mogelijkerwijs in een periode
waarin de samenstelling van het Hof ook ingrijpende veranderingen ondergaat –
kan dat leiden tot een ondraaglijke stagnatie in de rechtspleging.Juist omdat het HvJ EG en het GEA een cruciale rol vervullen bij de ontwikkeling
en handhaving van de communautaire rechtsorde, acht de Raad het dringend gewenst
dat tijdig de nodige praktische maatregelen worden genomen om aan de uitbreiding
het hoofd te kunnen bieden, te beginnen met de uitbreiding van het GEA waartoe
in beginsel reeds is besloten.Aan beheersing van het risico van overbelasting kan voorts een bijdrage
worden geleverd door in artikel 234 dan wel op het niveau van het reglement
van orde te bepalen dat prejudiciële vragen vergezeld moeten gaan van
een voorlopig antwoord van de zijde van de verwijzende rechter.De Raad adviseert in de toelichting nader in te gaan op de genoemde (praktische)
mogelijkheden en wenselijkheden.4. De regering deelt de door de Raad geuite zorg ten aanzien van de werklast
van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (HvJEG) en het Gerecht
van Eerste Aanleg (GEA). De regering is zich bewust van de toenemende werklast
van deze instelling en de gevolgen van de lange doorlooptijden van met name
prejudiciële zaken voor de nationale rechtspleging. De regering streeft
er dan ook actief naar, om de mogelijkheden die het Verdrag van Nice en de
Europese Conventie daartoe bieden zoveel mogelijk te benutten om de werkdruk
van het HvJEG en het GEA te verlichten.Met het Verdrag van Nice, werd reeds in een vroegtijdig stadium vooruitgelopen
op de op handen zijnde uitbreiding van de Europese Unie met tien nieuwe lidstaten.
Het Verdrag van Nice creëerde hiertoe verschillende mogelijkheden om
de werking van het HvJEG en het GEA te optimaliseren. Op dit moment worden
deze door het Verdrag van Nice in het leven geroepen mogelijkheden in de Raadswerkgroep
Hofzaken nader onderzocht. Deze werkgroep geeft aan de hand van voorstellen
van uiteenlopende aard concrete invulling aan de door het Verdrag van Nice
gegeven handvaten om zo te komen tot een evenwichtiger verdeling tussen het
HvJEG en het GEA en waar mogelijk tot vermindering van de werklast. Zo is
de regering in dit kader voorstander van gebruikmaking van de door het Verdrag
van Nice in het leven geroepen mogelijkheid om zonder voorafgaande conclusie
van de Advocaat-generaal te komen tot een arrest. Voorts wordt in de Raadswerkgroep
Hofzaken met name gesproken over de vraag of het GEA ter ontlasting en in
plaats van het HvJEG bepaalde directe beroepen kan behandelen en over de vraag
of gebruik kan worden gemaakt van de door het Verdrag van Nice gecreëerde
mogelijkheid om de afdoening van prejudiciële zaken voor een deel aan
het GEA toe te kennen. Voorts geeft het Verdrag van Nice de mogelijkheid tot
het instellen van «bijzondere gerechten», bijvoorbeeld op het
gebied van intellectuele eigendomsrecht (octrooi-zaken). De bedoeling van
dergelijke maatregelen is dat het HvJEG zich nog slechts zal buigen over zaken
van principiële aard.Ook kan erop worden gewezen dat conform het onderhavige Toetredingsverdrag
het GEA na de toetreding van tien nieuwe lidstaten tot de Europese Unie uit
25 rechters bestaat. Het Verdrag van Nice (artikel 221 van het EG-Verdrag)
regelde reeds dat in het HvJEG per lidstaat een rechter zetelt. Na de toetreding
in totaal dus eveneens 25. Deze toename van het aantal rechters van het GEA
en het HvJEG biedt op zichzelf reeds de flexibiliteit om (zoals bij het Verdrag
van Nice voorzien) met meerdere, kleinere kamers recht te spreken.Verder verwijst de regering naar de Europese Conventie, die op dit moment
naar haar eindrapport toewerkt. Ook in de Conventie worden de mogelijkheden
besproken om te komen tot verdergaande maatregelen voor het HvJEG en het GEA.
Zo worden in de Grondwet die de Conventie beoogt te formuleren de mogelijkheden
tot het instellen van bijzondere gerechten verder vergemakkelijkt.
Tevens is bijvoorbeeld het punt van de vereenvoudiging van de sanctieprocedure
aan de orde. Het gaat daarbij om gevallen waarin een lidstaat aan de uitvoering
van een arrest van het HvJEG geen of onvoldoende gevolg geeft. Voorgesteld
wordt het systeem van sancties in dat geval te versnellen, door middel van
vereenvoudiging van de administratieve procedure waarmee de Commissie een
dergelijke zaak voor het Hof kan brengen (artikel 228 van het EG-Verdrag).
In Conventie-kader heeft Nederland onlangs voorstellen ingediend ter verbetering
van het functioneren van het HvJEG. Tevens heeft Nederland met Spanje een
gezamenlijke notitie ingediend waarin concrete punten ter verbetering worden
voorgesteld. Een aantal van deze voorstellen is terug te vinden in de laatste
versie van de bepalingen uit de Conventie over deze instelling. Zo liggen
er thans voorstellen om het sanctiemechanisme na vaststelling van een inbreuk
eenvoudiger en doeltreffender te maken, wordt voorgesteld het HvJEG zo spoedig
mogelijk uitspraak te laten doen in prejudiciële zaken waarbij een gedetineerd
persoon is betrokken en wordt besluitvorming bij gekwalificeerde meerderheid
(in plaats van bij unanimiteit) voorgesteld op enkele terreinen die van groot
belang kunnen zijn voor het functioneren van het HvJEG:– instelling van gespecialiseerde Kamers,– besluitvorming over het Statuut van het HvJEG en– bevoegdheid van het HvJEG met betrekking tot industriële
eigendomsrechten.De regering is zich ervan bewust dat, hoewel de genoemde maatregelen reeds
duidelijke verbeteringen behelzen, deze nog niet voldoende zijn om een substantiële
werlastvermindering en significant kortere doorlooptijden te realiseren. Om
die reden zal de regering – zowel in Conventieverband als daarbuiten –
zich onverminderd voor verdere verbeteringen blijven inzetten.5. DifferentiatieMet de uitbreiding van de EU zal de behoefte toenemen aan differentiatie
en nauwere samenwerking tussen twee of meer lidstaten. De posities van de
verschillende lidstaten zullen te ver uiteen gaan lopen om op alle terreinen
tot een gezamenlijke aanpak te kunnen komen.Het is ook van belang dat nauwere samenwerking binnen het kader van de
EU plaatsvindt. Zonder een centrale rol van de Commissie zal nauwere samenwerking
te lijden hebben van een gebrek aan samenhang met de gewone toepassing van
het Gemeenschapsrecht.Op veel terreinen ligt langdurige nauwere samenwerking daarom niet voor
de hand. Een terrein waar nauwere samenwerking wellicht wèl goed werkbaar
zou zijn is ontwikkelingssamenwerking. De interne-marktdimensie is daar minder
groot. Hier liggen mogelijkheden van geleidelijk groeiende beleidscoördinatie
die ook van belang is voor het GBVB. Te denken valt aan vredesopbouw in Irak
en de Balkan, alsmede aan gezamenlijk beleid in bepaalde gespecialiseerde
internationale organisaties. Te denken valt ook aan gezamenlijke productie
en aankoop van defensiematerieel. Die gezamenlijke productie en aankoop hebben
echter grotere consequenties voor de interne markt en voor het politiek gevoelige
deel van het buitenlands beleid van de lidstaten.Het is in dit verband overigens de vraag of de bestaande instrumenten
voor nauwere samenwerking nog adequaat zijn. In het bijzonder vraagt de Raad
zich af of de voorwaarden voor nauwere samenwerking in het buitenlands beleid
en veiligheidsbeleid in de artikelen 17, vierde lid, en 27A en volgende van
het Verdrag betreffende de EU, niet zodanig zijn geformuleerd, dat deze in
feite tot gevolg hebben dat samenwerking tussen lidstaten op dat terrein buiten
het verdrag om zal plaatsvinden.15. De verdeling van de bevoegdheden en besluitvormingsprocedures loopt
op verschillende terreinen van de Europese Unie uiteen. De algemene inzet
van de regering blijft te streven naar een gezamenlijke aanpak binnen de Unie
op alle terreinen. In een uitbreidende Unie neemt het belang van goede samenwerking
tussen de lidstaten verder toe. Het is daarbij noodzakelijk de doelstellingen
in de verschillende hoofdsteden te coördineren, opdat een goede samenhang
van het beleid kan worden bereikt.Wanneer de noodzakelijke ontwikkeling van beleid niet gezamenlijk kan
worden vormgegeven en uitgevoerd, staat de regering overigens niet afwijzend
tegenover de optie van nauwere samenwerking op bepaalde terreinen.
Voorwaarde dient wel te zijn dat vormen van nauwere samenwerking altijd openstaan
voor de lidstaten die nog niet participeren. Een tweede voorwaarde is dat
wordt afgewogen of voordelen opwegen tegen mogelijke negatieve neveneffecten.
Voorts onderschrijft de regering het door de Raad aangehaalde belang van een
nauwere samenwerking binnen het kader van de Europese Unie, waarbij de rol
van de Commissie dient te worden gewaarborgd.In het extern optreden is het van belang dat de Europese Unie zoveel mogelijk
met één stem te spreekt. Om de nodige dynamiek te kunnen genereren,
moeten evenwel ook mogelijkheden voor nauwere samenwerking kunnen worden gecreëerd.
Zo is de regering voorstander van de oprichting van een Europees agentschap
voor intensivering van defensie materieel samenwerking, waarbij de lidstaten
in beginsel de keuze hebben al dan niet aan verschillende activiteiten deel
te nemen.De bepalingen genoemd in het Verdrag van Nice die zien op nauwere samenwerking
op het gebied van het GBVB zijn in de praktijk niet toegepast. Toch kan de
vraag worden gesteld of de daarin genoemde voorwaarden nauwere samenwerking
wel goed mogelijk maken. De regering is er zeker geen voorstander van dat
dergelijke samenwerking tussen lidstaten op dit terrein buiten het verdrag
om zal plaatsvinden (al bestaat er geen concrete aanleiding die daar op wijst).
Mede met het oog op de uitbreiding van de Unie circuleren thans in de Conventie
diverse nieuwe voorstellen om versterkte samenwerking tussen lidstaten op
GBVB-terrein mogelijk te maken, met behoud van de nodige waarborgen, ook voor
niet deelnemende lidstaten.Specifieke aspecten6. Directe belastingenDe toetreding geeft de thans binnen de EU lopende discussie over de directe
belastingen een nieuwe dimensie. Binnen de EU is al langere tijd een discussie
gaande over het tegengaan van schadelijke belastingconcurrentie. Over de aanpak
van het tegengaan van schadelijke belastingconcurrentie is evenwel nog geen
overeenstemming bereikt. Veel schadelijke belastingmaatregelen kunnen bovendien
vermoedelijk ook worden aangemerkt als steunmaatregel in de zin van artikel
87 van het EG-Verdrag. Op dat terrein heeft de Europese Commissie een eigen
bevoegdheid. Ten aanzien van bepaalde regelingen, waaronder bijvoorbeeld de
Nederlandse regeling inzake concernfinanciering, is de Europese Commissie
procedures gestart.Met betrekking tot de directe belastingen zijn voorts de ontwikkelingen
in de jurisprudentie van het HvJ EG op het terrein van het vrije verkeer van
belang. Die jurisprudentie heeft in sommige gevallen grote budgettaire gevolgen
voor de lidstaten (te denken valt aan de kostenaftrek in het kader van de
deelnemingsvrijstelling in Nederland). De problemen die door deze jurisprudentie
ontstaan, zullen vanwege het sterk grensoverschrijdende karakter ervan, vaak
bij uitstek door middel van Europese regelgeving (harmonisatie) kunnen worden
aangepakt. Thans geldt echter het unanimiteitsvereiste. De ontwikkelingen
in de Conventie laten zien dat een nieuwe benadering – ook van Nederlandse
zijde – nodig is om de impasses in de besluitvorming op dit terrein
te doorbreken. Dat dat niet is gelukt vóór de uitbreiding, wreekt
zich thans reeds. De discussie over schadelijke belastingconcurrentie zal
alleen maar heviger worden, gelet op de fiscale posities van de nieuwe lidstaten.
Zo kent Estland geen belasting op ingehouden winsten, en zal dat land die
situatie lange tijd kunnen voortzetten. Cyprus (off shore), Malta (scheepsbouw),
Hongarije (off shore), Slowakije (staal- en automobielsector) en Polen (milieu-investeringen
en vrije zones) zullen een aantal fiscale maatregelen mogen handhaven gedurende
een bepaalde periode.De mogelijkheden om met unanimiteit tot besluitvorming in EU-verband te
komen, zullen met de uitbreiding nog kleiner worden. Stabiele belastingstelsels
zijn echter noodzaak, mede in het kader van de EMU en de coördinatie
van het sociaal-economische beleid in de EU. De Raad vraagt zich dan ook af
of het standpunt van de Nederlandse regering dat op het gebied van de directe
belastingen besluitvorming bij unanimiteit moet worden gehandhaafd, houdbaar
is. Hij adviseert de voor- en nadelen van het vereiste van unanimiteit in
belastingzaken nogmaals onder ogen te zien.16. De Raad van State stelt terecht de vraag of het standpunt van de Nederlandse
regering dat in EU-verband op het gebied van de (directe) belastingen besluitvorming
bij unanimiteit moet worden gehandhaafd, houdbaar is. Met name in het zicht
van de toetreding van tien nieuwe lidstaten, heeft de regering de voor- en
nadelen van het vereiste van unanimiteit in belastingzaken tegen elkaar afgewogen
en geoordeeld dat voor bepaalde fiscale zaken besluitvorming bij gekwalificeerde
meerderheid wenselijk is. Nederland heeft in de Conventie dan ook gepleit
voor besluitvorming op basis van gekwalificeerde meerderheid in die gevallen
waarin het de milieubelastingen of fiscale «bijzaken» betreft.
Het gaat dan bijvoorbeeld om zaken als de wijze van heffen, wederzijdse bijstand
bij heffing / invordering, uitwisseling van inlichtingen, fraudebestrijding
en voorschriften met betrekking tot administratieve verplichtingen. De Nederlandse
regering is echter van mening dat de fiscale besluitvorming op basis van unanimiteit
gehandhaafd moet blijven voor bepaalde kernzaken, in het bijzonder voor die
zaken waar een directe samenhang bestaat met het nationale begrotingsbeleid
(zaken als het instellen of afschaffen van een heffing dan wel belasting,
de grondslag, het tarief, de maatstaf van heffing en specifiek voor de indirecte
belastingen ook de plaats van prestatie en het soort goederen of diensten
dat onder de reikwijdte van de belasting valt). Zeker nu de fiscaliteit sinds
de invoering van de Europese Monetaire Unie misschien wel het belangrijkste
instrument is om het nationale sociaal-economische en financiële beleid
te sturen. Ook met het oog op het waarborgen van de stabiliteit van het Nederlandse
belastingstelsel is het belangrijk dat voor fiscale hoofdzaken besluitvorming
op basis van unanimiteit wordt gehandhaafd. De regering wijst er overigens
op dat de kwestie van Europese fiscale besluitvorming nog aan de orde zal
komen bij de beoordeling van de uitkomsten van de Conventie.7. Indirecte belastingenHet Verdrag voorziet in verschillende uitzonderingen op het terrein van
de indirecte belastingen. Zo gelden voor vrijwel alle toetredende staten lange
overgangstermijnen voor de tabakaccijns en gelden veelal afwijkende regelingen
op het gebied van de omzetbelasting voor kleine ondernemingen. Voorts is voor
afzonderlijke toetredende staten voorzien in afwijkende tarieven in de omzetbelasting
voor bepaalde prestaties. Zowel wat betreft de hoogte als de duur ervan, is
er een grote variëteit in deze afwijkingen. De Raad vraagt zich af of
het niet voor de hand had gelegen om een en ander meer te stroomlijnen. De
Raad adviseert de toelichting aan te vullen.7. De Memorie van Toelichting is op dit punt aangepast.8. NatuurbeschermingVolgens de toelichting bij artikel 24, hoofdstuk 22, milieu, onderdeel
d, is er voor Malta een niet in de tijd beperkte uitzondering gemaakt op het
verbod van de jacht op en de vangst van migrerende vogels. Het argument is,
dat dit verbod in het geval van Malta een algeheel verbod op de vogeljacht
zou betekenen, omdat het eiland geen eigen vogelpopulatie heeft. De Raad vraagt
zich af wat het bezwaar van dat algehele verbod zou zijn. Er is naar de mening
van het college eerder reden om de bescherming van de trekvogels die op hun
tocht naar het zuiden en vice versa een rust- en fourageerplek zoeken strikt
te handhaven, zulks in plaats van de uitzondering die nu gemaakt is en die
in strijd is met doel en strekking van richtlijn nr.79/409/EEG van de Raad
van de Europese Gemeenschappen van 2 april 1979 inzake het behoud van de vogelstand
(PbEG L 103). De Raad vraagt om een uitvoeriger toelichting.Hetzelfde geldt voor de gemeenschappelijke verklaring nr.3 over de jacht
op bruine beren in Estland. Volgens de toelichting lijkt richtlijn nr.92/43/EEG
van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 21 mei 1992 inzake de instandhouding
van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (PbEG L 206) (hierna:
de Habitatrichtlijn) «stringenter dan Estland zou wensen». Ook
in dit geval is er sprake van een niet door de Habitatrichtlijn gekende uitzonderingsgrond.
Daarom had deze naar de mening van de Raad niet «gemeenschappelijk»,
dus ook door Nederland, tot uitzondering mogen worden verklaard.8. De Memorie van Toelichting is op dit punt aangepast.9. Cyprusa. De mislukte onderhandelingen over de hereniging van Cyprus hebben tot
gevolg dat feitelijk alleen het Grieks-Cypriotische deel van Cyprus zal toetreden.
In de toelichting wordt niet ingegaan op de praktische gevolgen hiervan. Een
toelichting op Protocol nr.10 ontbreekt. De Raad adviseert de toelichting
aan te vullen.Daarbij dienen tevens de positie van Turkije (inclusief het Associatieakkoord
met dit land), alsmede de afspraken die zijn gemaakt tussen het Grieks-Cypriotische
deel en het Turks-Cypriotische deel van Cyprus over het vrije verkeer van
goederen tussen de twee delen, te worden betrokken.b. Tijdens de toetreding van het Verenigd Koninkrijk tot de Europese Economische
Gemeenschap in 1973 werd overeengekomen dat de zones die onder soevereiniteit
van het Verenigd Koninkrijk staan, buiten de werking van het verdrag zouden
vallen. Deze situatie wordt thans, bij de toetreding van Cyprus, gecontinueerd.
Wel worden bepaalde arrangementen getroffen. Zo worden de zones wel binnen
de douane-unie gebracht en worden door Cyprus indirecte belastingen geheven
(Protocol nr. 3). De Raad vraagt zich af of het, nu zowel het Verenigd Koninkrijk
als Cyprus lidstaten van de EU zullen zijn, thans niet voor de hand had gelegen
deze uitzonderingssituatie op te heffen. De Raad adviseert hierop nader in
te gaan.c. Voorts wijst de Raad erop dat het Turks constitutioneel een van de
officiële talen van de Republiek Cyprus is. Thans is echter niet voorzien
in toevoeging van het Turks aan de officiële talen van de EU/EG. De Raad
adviseert toe te lichten, of voorzien is dat – al dan niet op grond
van artikel 4 van Protocol Nr. 10 over Cyprus – in een later stadium
alsnog een Turkse taalversie van de verdragen en het acquis zal worden opgesteld,
en welke procedure alsdan zal gelden voor de goedkeuring en bekrachtiging
van de verdragen in die versie.9a. De lidmaatschapsaanvraag van Cyprus betreft de Republiek Cyprus en
daarmee het hele eiland. Het feit dat de Republiek Cyprus toetreedt tot de
Unie zonder dat er een oplossing is gevonden voor de kwestie Cyprus betekent
dat de toepassing van het acquis op het noordelijk
deel van het eiland zal worden opgeschort, totdat de Raad op grond van een
Commissievoorstel met eenparigheid van stemmen anders besluit. In Protocol
10 wordt deze beperkte toepassing van het acquis
op het eiland vastgelegd. Tevens is in het protocol een verwijzing opgenomen
(artikel 4) hoe, in geval van een oplossing van het conflict, de bepalingen
betreffende de toetreding van Cyprus tot de Unie aan te passen met betrekking
tot de Turks-Cypriotische gemeenschap. De beperkingen voor de implementatie
van het acquisop het eiland zijn vooral te zien
op het gebied van vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal.
Met betrekking tot het vrij verkeer van goederen en diensten is in de praktijk
geen handel mogelijk tussen noord en zuid. Het Europees Hof van Justitie heeft
bepaald dat ten aanzien van de rechtstreekse invoer van producten die fytosanitaire
of veterinaire documentatie vereisen in de EU, invoer van deze producten alleen
mogelijk is indien dergelijke documentatie van de Republiek Cyprus kan worden
overlegd. Ten aanzien van de invoer via Turkije heeft het Hof bepaald dat
deze toegestaan is op basis van Turkse fytosanitaire of veterinaire documentatie.
Van Turks-Cypriotische zijde wordt regelmatig geklaagd dat er een handelsembargo
van de Europese Unie tegen de «TRNC» bestaat. Bovenstaande maakt
duidelijk dat er geen embargo bestaat, maar dat er slechts sprake is van beperkingen,
die samenhangen met het feit dat de «TRNC» internationaal niet
erkend is. Met betrekking tot het vrij verkeer van kapitaal is de aankoop
van grond en onroerend goed over en weer onmogelijk. Met betrekking tot het
vrij verkeer van personen kon, tot voor kort, het zuiden niet vanuit het noorden
worden bezocht; vanuit het zuiden zijn slechts dagtrips naar het noorden toegestaan.Zeer recent hebben zich ontwikkelingen voorgedaan die gevolgen zullen
hebben voor genoemde beperkingen. Zo heeft de Turks-Cypriotische leider onlangs
burgers van Noord en Zuid toegestaan de groene lijn over te steken. Ook de
Turkse premier heeft tijdens zijn recente bezoek aan het eiland enkele aanvullende
confidence building measures afgekondigd. Tevens heeft de regering van Cyprus
maatregelen bekend gemaakt die zij voornemens is in te voeren
teneinde het vrije verkeer tussen Noord en Zuid te vergemakkelijken en de
Turks-Cypriotische gemeenschap tegemoet te komen. Het betreft maatregelen
op het terrein van verkeer in goederen, verkeer van personen en auto's, economisch
verkeer (tewerkstelling van Turks-Cyprioten in de Republiek), sport, vermisten,
media, communicatie etc. Daarnaast zal de Europese Commissie maatregelen afkondigen,
bedoeld om het Noorden economisch te ontwikkelen en nader tot de Unie te brengen.
Wat de precieze betekenis van één en ander voor het vrije verkeer
zal worden is nu nog moeilijk aan te geven en zal pas in een later stadium
duidelijk worden. De openstelling van de groene lijn wordt alom door de internationale
gemeenschap verwelkomd en als historische gebeurtenis bestempeld, waarbij
de hoop wordt uitgesproken dat dit zijn eigen dynamiek zal krijgen en zal
leiden tot een oplossing voor de kwestie-Cyprus. Het afkondigen van de huidige
maatregelen van beide zijden is echter niet voldoende en gestreefd wordt naar
een oplossing voor de daadwerkelijke toetreding van Cyprus in mei 2004. De
Memorie van Toelichting is aangevuld met een toelichting op protocol 10.b. De bepalingen van het Verdrag betreffende de oprichting van de Republiek
Cyprus (1960) beperken de bevoegdheden van het Verenigd Koninkrijk in de Sovereign Base Areas (SBA's). Zo mogen in de SBA's geen
douane- of grensposten, havens, vliegvelden, nieuwe nederzettingen dan wel
civiele commerciële of industriële ondernemingen worden gevestigd,
zolang deze niet gerelateerd zijn aan militaire behoeften. Deze beperkingen
werden met name ingesteld om de belangen van personen wonend of werkend in
de SBA's te beschermen en om deze personen zo veel mogelijk dezelfde behandeling
te geven als personen wonend of werkend in Cyprus. Bij de toetreding van het
Verenigd Koninkrijk tot de Europese Economische Gemeenschap (EEG) in 1973
werd met het oog op de bepalingen in het Verdrag betreffende de oprichting
van de Republiek Cyprus overeengekomen dat de SBA's buiten de werking van
dat Toetredingsverdrag zouden vallen. Tegelijkertijd werd overeengekomen dat
de afspraken over de betrekkingen tussen de EEG en de SBA's zouden worden
bezien in de relatie tot enige overeenkomst tussen de EEG en Cyprus.Op basis van het bovenstaande heeft de sluiting van een Toetredingsverdrag
met Cyprus geleid tot een heroverweging van de afspraken over de SBA's. Gelet
op de uitkomsten van overleg tussen de Europese Commissie, het Verenigd Koninkrijk
en Cyprus over de consequenties van de toetreding van Cyprus tot de Europese
Unie voor de SBA's, heeft de Raad van Ministers van de Europese Unie besloten
de SBA's buiten de Unie te houden. Op deze wijze kan worden bewerkstelligd
dat de toetreding van Cyprus tot de Europese Unie de rechten en plichten van
de partijen bij het Verdrag betreffende de oprichting van de Republiek Cyprus
ongemoeid laat. Om te voorkomen dat het Verenigd Koninkrijk, door zich te
binden aan het Toetredingsverdrag, zich niet langer zou kunnen houden aan
de bepalingen van het Verdrag betreffende de oprichting van de Republiek Cyprus,
diende nog een aantal aanvullende voorzieningen te worden getroffen. Deze
voorzieningen betreffen bepalingen met betrekking tot het brengen van de SBA's
binnen het gebied van de douane-unie van de Europese Unie, de toepasselijkheid
onder voorwaarden van het acquis met betrekking
tot indirecte belastingen, de gelijke toepasselijkheid van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid in de SBA's en in Cyprus, de gelijke toepasselijkheid van het acquis op het gebied van sociale zekerheid in de SBA's
en in Cyprus, de gelijke behandeling van personen wonende of werkende in de
SBA's en in Cyprus en vrijstelling van Cyprus van de uitoefening van controle
op overschrijdingen door personen van de grens tussen Cyprus en de SBA's.
Deze afspraken zijn vastgelegd in protocol 3 bij het Toetredingsverdrag. De
Memorie van Toelichting is ook op dit punt aangepast.c. In het toetredingsverdrag is het Turks niet vermeld als officiële
taal van de Unie. Zoals hierboven gesteld is in protocol 10 een verwijzing
opgenomen (artikel 4) hoe, in geval van een oplossing van het conflict, de
bepalingen betreffende de toetreding van Cyprus aan te passen met betrekking
tot de Turks-Cypriotische gemeenschap. Het Turks is één van
de officiële talen van de Republiek Cyprus, maar vooralsnog heeft de
Cypriotische regering geen verzoek ingediend om het Turks op te nemen als
één van de officiële talen van de Europese Unie. De regering
van de Republiek Cyprus heeft evenwel toegezegd dit te zullen doen in het
geval van een oplossing. Tevens zal de Europese Commissie op
korte termijn confidence building measures ten behoeve van Turks-Cyprioten
afkondigen, waarvan vertaling van het acquis in
het Turks onder andere deel van uitmaakt. Overigens is een groot deel van
de EU-verdragen en de secundaire wetgeving reeds vertaald in het Turks vanwege
de douane-unie met Turkije. Om het Turks als officiële taal te erkennen
volstaat een wijziging van de verordening over de talenregeling (verordening
nr. 1 van de Raad uit 1958 tot regeling van het taalgebruik in de EEG). Om
het Turks tot authentieke Verdragstaal te maken dienen de Verdragen in die
zin te worden gewijzigd. Deze verdragswijziging zal in Nederland parlementaire
goedkeuring behoeven.10. Budgetrecht Europees ParlementTijdens de (laatste) onderhandelingen, in het bijzonder in het kader van
de Europese Raad van Kopenhagen, zijn met de toetredende staten over de financiële
aspecten van de uitbreiding afspraken gemaakt die in de bijlage zijn neergelegd,
doch niet tevoren met het EP zijn afgestemd. Dat heeft bij het EP tot beroering
geleid vanwege de miskenning van het medebeslissingsrecht van het EP waar
het gaat om het budget. Een veto voor de uitbreiding dreigde. Uiteindelijk
is een compromis bereikt door een verhoging van het (generieke) EU-budget
met 540 miljoen euro voor de periode 2004–2006.In de toelichting wordt niet op deze gebeurtenissen ingegaan. De Raad
mist in het bijzonder het antwoord op de vraag of de prerogatieven van het
EP tijdens de onderhandelingen nog ter sprake zijn geweest en welke rol Nederland
daarbij heeft gespeeld. De Raad adviseert de toelichting aan te vullen.10. De Memorie van Toelichting is op dit punt aangepast.11. InwerkingtredingHet verdrag regelt de datum van inwerkingtreding: 1 mei 2004 (artikel
2, eerste lid). Toetredende landen die niet op tijd zijn, kunnen de toetreding
van de anderen niet tegenhouden: het verdrag treedt dan voor die anderen in
werking (artikel 2, tweede lid). Niet geregeld is de situatie dat één
van de bestaande lidstaten te laat is met de ratificatie of uiteindelijk niet
tot ratificatie overgaat. De Raad vraagt zich af, of met deze mogelijkheid
bij de onderhandelingen rekening is gehouden en of er een terugvalpositie
is overeengekomen.Voorts merkt de Raad op dat inmiddels twijfels lijken te rijzen over de
toetreding van Polen in verband met het referendum dat daar in juni wordt
gehouden. De Raad vraagt zich af of hiermee rekening is gehouden en of de
uitbreiding in haar geheel zonder Polen realistisch wordt geacht.De Raad adviseert nader in te gaan op het vorenstaande.11. De Raad constateert terecht dat, op grond van het tweede lid van artikel
2 van het verdrag, een toetredend land dat niet op tijd is met het nederleggen
van zijn akte van bekrachtiging, de toetreding van de andere landen niet kan
tegenhouden. Voor de situatie dat een van de bestaande lidstaten te laat is
of uiteindelijk niet tot ratificatie overgaat, is daarentegen geen speciale
voorziening getroffen. Dientengevolge zou het Toetredingsverdrag in een dergelijk
geval nog niet of niet in werking kunnen treden, waarop eventueeel opnieuw
zou kunnen worden onderhandeld. De regering acht een dergelijk scenario evenwel
zeer onwaarschijnlijk. Wat het referendum in Polen betreft, de regering hoopt
dat de positieve lijn die de tot nog toe gehouden referenda te zien geven,
zich ook in Polen doorzet. Verder waagt de regering zich ongaarne aan speculaties.
Genoemde bepaling in het tweede lid van artikel 2 is duidelijk en geldt evenzeer
voor Polen als voor de andere toetredende staten. Mocht het onverhoopt zo
ver komen, dan zal de Raad de noodzakelijke aanpassingen doorvoeren in de
Akte, en de daarbij behorende bijlagen en protocollen, zodat een negatieve
uitslag bij de één de overige toetredende staten niet belemmert.12. Nieuwe burenDe uitbreiding leidt tot een toename van het gewicht van de EU, in bevolkingsaantal,
economisch en geografisch. Dit geeft de betrekkingen met derde landen nieuw
profiel. Met veel van de landen in de regio heeft de EU thans reeds intensieve
relaties. Te denken valt aan de landen van de Europese Economische Ruimte,
Turkije, Zwitserland, een aantal landen in de Balkan en de landen
in de mediterrane regio. Voor een aantal landen, bijvoorbeeld die in de Balkan,
lijken intensiveringen een eerste stap op weg naar een EU-lidmaatschap. Voor
andere, bijvoorbeeld de mediterrane landen, is dat, mede gelet op artikel
49 van het Verdrag betreffende de EU, geen optie. Vooral de verplaatsing van
de EU-buitengrenzen in oostelijke richting, heeft tot gevolg dat de relaties
met de nieuwe buurlanden van groter belang worden.De Europese Raad van Kopenhagen in 2002 heeft bevestigd dat de Unie vastbesloten
is nieuwe scheidslijnen in Europa te vermijden, en stabiliteit en voorspoed
binnen en buiten de nieuwe grenzen van de Unie te bevorderen. Ook sprak de
Raad de wens uit om de betrekkingen met de Oekraïne, Moldavië, Wit-Rusland
en de zuidelijke mediterrane landen te verbeteren via een langetermijnbenadering
die hervormingen, duurzame ontwikkeling en handel bevordert. De Europese Commissie
heeft onlangs haar visie gegeven op de verdere ontwikkeling van de betrekkingen
met de naburige landen na de uitbreiding.1De Raad is het ermee eens dat goede betrekkingen met de naburige landen
in de Europese regio essentieel zijn voor stabiliteit in Europa en om nieuwe
scheidslijnen te voorkomen. Wel komt de vraag op, op welke wijze aan die betrekkingen
vorm dient te worden gegeven.a. De Raad vraagt aandacht voor het gevaar van onevenwichtigheden bij
de benadering ten aanzien van de groep landen waarvoor een EU-lidmaatschap
niet in het verschiet ligt. Vrij verkeer zonder overname van het acquis brengt
risico's voor de concurrentieverhoudingen mee. Indien uitzicht op EU-lidmaatschap
bestaat is dat minder problematisch, omdat de risico's dan in de tijd beperkt
zijn (het betreft immers een tijdelijk probleem). Ten aanzien van deze groep
ligt dat evenwel anders, omdat het perspectief van een EU-lidmaatschap niet
bestaat, en deze situatie dus een structureel karakter zou hebben. De Raad
adviseert hierop nader in te gaan.b. De Raad vraagt zich af in hoeverre de politieke criteria, zoals die
bij besluiten over aanvragen tot toetreding worden gehanteerd (de vraag of
een staat beschikt over stabiele instellingen die democratie, rechtsstaat,
mensenrechten en het respect voor de bescherming van minderheden garanderen),
niet in meer of mindere mate een rol zouden moeten spelen bij de betrekkingen
van de EU met de (nieuwe) buurlanden. Deze vraag komt temeer op nu ten aanzien
van deze landen intensieve betrekkingen met de EU worden voorgestaan. De Raad
adviseert hierop nader in te gaan.12. De regering onderstreept het belang van goede betrekkingen met de
buurlanden, zowel voor deze buurlanden als voor de uitgebreide Europese Unie
zelf. De uitgebreide Unie heeft buren van Marrakesh tot Moermansk. De buurlanden
zijn in vijf groepen te verdelen: (1) Zwitserland en de landen van de Europese
Economische Ruimte (IJsland, Noorwegen en Liechtenstein), (2) de huidige kandidaat-lidstaten
Bulgarije, Roemenië en Turkije, (3) de landen van de Westelijke Balkan
waarmee de Europese Unie Stabiliteitsen Associatieakkoorden heeft afgesloten
met een geconditioneerd toetredingsperspectief (Albanië, Bosnië-Herzegovina,
Kroatië, Macedonië en Servië-Montenegro), (4) Rusland en de
nieuwe oosterburen (Oekraïne, Moldavië en Wit-Rusland), waarmee
de Unie Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomsten heeft afgesloten (behalve
met Wit-Rusland, waarmee de onderhandelingen over een dergelijke overeenkomst
in 1997 zijn gestaakt), en (5) de landen uit de Mediterrane regio waarmee
de Europese Unie associatie-akkoorden heeft afgesloten (Marokko, Algerije,
Egypte, Tunesië, Israël, Palestijnse Autoriteit, Jordanië,
Libanon) en waarmee zij in het kader van het Barcelona-proces samenwerkt (dezelfde
landen plus Libië en Syrië).De eerste groep landen staat het vrij lidmaatschap aan te vragen maar
heeft dit tot nu toe niet gedaan of vanwege binnenlands-politieke redenen
een aanvraag niet doorgezet. In de tweede groep onderhandelt de Europese Unie
al met Bulgarije en Roemenië over toetreding. In 2004 zal de Unie een
beslissing nemen over het al dan niet starten van onderhandelingen met Turkije.
Van de derde groep heeft Kroatië inmiddels het lidmaatschap aangevraagd.
Over de relatie met de vierde groep is binnen de Unie in de loop van 2002
een discussie ontstaan onder de noemer «Wijder Europa/Nieuwe buren».
Daarbij wordt de Russische Federatie apart behandeld, gezien haar geopolitieke
omvang en gezien het feit dat het reeds buurland van de Unie is. De relatie
met de vijfde groep wordt vormgegeven middels een ambitieus en vergevorderd
instrumentarium, dat financieel wordt ondersteund door het MEDA-programma:
de Europees-mediterrane associatie-akkoorden en het Barcelona-proces, inclusief
het streven naar een vrijhandelszone tussen deze landen onderling in 2010.De mededeling van de Europese Commissie over «Wijder Europa»
in maart 2003 betreft niet alleen de nieuwe oosterburen, maar ook de zuiderburen
van de vijfde groep. Voor deze groepen zonder toetredingsperspectief schetst
de Commissie een ver toekomstbeeld met «een soort participatie»
in de interne markt van de Unie, maar niet in de instellingen. Ook bepleit
de Commissie een nieuw financiëel Nabuurschapsinstrument, dat voortbouwt
op programma's als Phare, Tacis en Interreg, alsmede landenspecifieke en/of
regionale «Actieplannen» met daarin strategische beleidsdoelen
en ijkpunten waaraan de vorderingen over verschillende jaren kunnen worden
getoetst. Ten slotte oppert de Commissie de mogelijkheid van «Nabuurschapsakkoorden»,
met nieuwe rechten en verplichtingen ter aanvulling op bestaande contractuele
relaties.De regering onderschrijft de noodzaak van het voorkomen van nieuwe scheidslijnen
in Europa. Zij is daarbij echter van mening dat de nadruk ten aanzien van
zowel de ooster- als de zuiderburen op de korte termijn moet liggen op betere
implementatie van de huidige afspraken met deze landen. Pas als daarvan sprake
is kan het zinvol worden over «Nabuurschapsakkoorden» te gaan
spreken. Actieplannen en ijkpunten kunnen nuttige instrumenten zijn bij het
ondersteunen van hervormingen in de betreffende landen. Nieuwe financiële
instrumenten kunnen pas ter sprake komen als onderdeel van de brede discussie
over de nieuwe Financiële Perspectieven.a. De Raad meent dat vrij verkeer zonder overname van het acquis onwenselijke gevolgen kan hebben. De regering onderschrijft
deze mening. Vrij verkeer veronderstelt dat een goed dat in één
van de deelnemende landen op de markt is gebracht ook op alle andere markten
kan worden verhandeld. Dit is alleen denkbaar wanneer wordt voldaan aan de
wetgeving die voor in de Gemeenschap verhandelde goederen en diensten geldt.
Een vorm van deelname aan de interne markt als lange-termijnperspectief veronderstelt
dan ook dat vergaande aanpassing aan het acquis
communautaire plaatsvindt. Dat betekent op het gebied van het vrij verkeer
van goederen met name aanpassing aan technische regelgeving, maar ook controle
op mededinging en staatssteun van een vergelijkbaar niveau als binnen de Unie.
Over deze onderwerpen wordt tussen de Europese Unie en Rusland reeds gesproken
in het kader van de High Level Group on the Common European
Economic Space (CEES). Aanpassing van wetgeving op gebied van goederenverkeer
is een omvangrijk project. De moeilijkheden voor de buurlanden om hun wetgeving
aan de vereisten van de Unie aan te passen lijken nog groter op het gebied
van het vrij verkeer van kapitaal, diensten en personen – en wel in
diezelfde volgorde. Tegelijkertijd dient zich de vraag aan in hoeverre deelname
aan de interne markt, dus met inbegrip van overname van het acquis, maar zonder institutionele participatie, op den duur een
houdbaar en bevredigend model voor alle partijen oplevert. Voor de leden van
de Europese Economische Ruimte, Noorwegen voorop, is het dikwijls frustrerend
wetgeving over te moeten nemen bij de totstandkoming waarvan men niet betrokken
is geweest. Dit ziet de regering als een reden te meer om «een soort
participatie» in de interne markt voor de ooster- en zuiderburen niet
als reële optie te beschouwen. Vrijhandel is dat wel; dit is al een verdragsrechtelijk
vastgelegd streven met de zuiderburen en kan met de oosterburen worden besproken
nadat zij zijn toegetreden tot de Wereldhandelsorganisatie (WTO).b. Ten aanzien van Moldavië, dat al WTO-lid is, bestudeert de Commissie
mogelijkheden voor intensivering van de handelsrelatie.c. Vooropgesteld dient te worden dat politieke criteria reeds onderdeel
uitmaken van de verdragsrelaties met zowel de oosterals de zuiderburen. Zowel
de Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomsten met de oosterburen als de
Associatie-akkoorden met de zuiderburen zijn gestoeld op de beginselen
van democratie, rechtsstaat en respect voor mensenrechten en minderheden.
De Commissie stelt in haar mededeling voor dat de Unie aan te bieden concrete
voordelen en preferentiële betrekkingen inbedt in een gedifferentieerd
kader dat beantwoordt aan de vorderingen van de partnerlanden op het gebied
van de politieke en economische hervorming. Met andere woorden: de Commissie
stelt voor dat voordelen en preferenties voor de buurlanden afhankelijk worden
gemaakt van het voldoen aan onder andere politieke criteria. De regering onderschrijft
deze aanpak, met dien verstande dat niet kan worden getornd aan de bestaande
rendez vous-clausule in de Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomsten met
Oekraïne, Moldavië en Rusland. Deze schrijft voor dat na voldoende
vordering op economisch gebied de partijen hun handelsrelatie zullen herzien
met het oog op het vestigen van een vrijhandelszone. Deze herziening is dus
alleen van economische voortgang afhankelijk, waarbij met name toetreding
tot de WTO van het betreffende buurland van belang is (Moldavië is dit
wel, Oekraïne en Rusland nog niet).Nederland13. Gevolgen voor de Nederlandse bestuurlijke en politieke cultuurDe veranderingen binnen de Unie, de verbreding, de verdieping en de uitbreiding,
stellen niet alleen eisen aan de Europese instellingen en het proces van besluitvorming
binnen de Unie. Voorzienbaar is dat zij ook eisen stellen aan de Nederlandse
instellingen en het besluitvormingsproces in Nederland. Toch is daaraan tot
nu toe maar weinig aandacht besteed. In zijn advies over de Miljoenennota
2003 heeft de Raad erop gewezen dat de koppeling van beleidsterreinen sterker
wordt; niet alleen inhoudelijk, maar ook door de wijze van besluitvorming
op Europees niveau. Dat dwingt Nederland tot het tijdig ontwikkelen van een
breed gedragen visie op de Nederlandse inbreng in Europa, duidelijke prioriteiten
en goede interne coördinatie. Daar komt in een Unie van vijfentwintig
landen de noodzaak bij, snel te kunnen inspelen op nieuwe kansen en omstandigheden.
Omdat het relatieve gewicht van Nederland zal afnemen is het daarenboven van
belang voor de uitvoering van de Nederlandse inbreng op verschillende beleidsterreinen
partnerschappen met verschillende lidstaten te ontwikkelen.De wijze van besluitvorming in Nederland voldoet niet automatisch aan
deze eisen van snelheid, effectiviteit en democratische legitimiteit. Ervaringen
in andere lidstaten leren dat op elk van deze punten verbeteringen mogelijk
zijn. Finland en Denemarken bijvoorbeeld scoren hoger bij de democratische
legitimiteit; het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk in snelheid en effectiviteit.
De Raad adviseert in de toelichting op de mogelijkheden van verbeteringen
in te gaan en daarin, waar mogelijk, de praktijk in andere lidstaten te betrekken.
De Nederlandse invloed in een zich verbredende, verdiepende en uitgebreide
Unie is afhankelijk van de wijze waarop aan deze eisen wordt voldaan.13. De regering onderschrijft de inschatting van de Raad dat de veranderingen
binnen de Europese Unie, niet alleen de uitbreiding maar bijvoorbeeld ook
de aanpassing van de institutionele structuur, aanleiding zijn om Nederlandse
structuren en het Nederlandse besluitvormingsproces tegen het licht te houden.
De elementen die de Raad in dit verband noemt – het tijdig ontwikkelen
van breed gedragen visie op de Nederlandse inbreng, heldere prioriteiten en
een goede coördinatie – krijgen op dit moment reeds de nodige aandacht,
onder meer in het kader van de verdere uitwerking van de zgn. Quick Scan, uitgevoerd door de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Vanwege diens geaccentueerde positie in Europa zal aan
deze elementen naar verwachting eveneens aandacht worden besteed in het onderzoek
naar de verschillende modaliteiten van de versterking van de positie van de
Minister-President, dat zal worden verricht door een regiegroep uit het kabinet.Het advies van de Raad, nadere studie te verrichten naar de mogelijkheden
om verbeteringen aan te brengen teneinde de vereiste snelheid en effectiviteit
te koppelen aan democratische legitimiteit sluit dus aan bij de beweging die
reeds is ingezet. Uiteraard zal daarbij tevens worden gekeken naar de ervaringen
in andere lidstaten van de Europese Unie. Verder lijkt het raadzaam in de
afweging van mogelijke verbeteringen ook de taken en werkwijze van bijvoorbeeld
adviesorganen te betrekken. Ook daar kan een bijdrage worden geleverd
aan stroomlijning van de coördinatie en het besluitvormingsproces, met
als oogmerk een slagvaardige en zorgvuldig voorbereide Nederlandse delegatie
in Europese fora.14. Het Koninkrijk als lidstaat van de Europese UnieDe voortschrijdende verwevenheid van de Nederlandse rechtsorde met die
van de EU maakt de ambigue relatie tussen de andere landen van het Koninkrijk
en de EU steeds minder houdbaar. Evenals het geval was bij de oprichtingsverdragen
van de EG, het Verdrag betreffende de EU en de wijzigingverdragen is ook nu
voorzien in goedkeuring bij rijkswet voor het gehele Koninkrijk. Inderdaad
raken deze verdragen de Nederlandse Antillen en Aruba, ook al is sinds de
jaren '70 telkens alleen in bekrachtiging voor Nederland voorzien.1 Daarbij is onderkend dat de aangelegenheden van de
Tweede en – voor een deel – de Derde Pijler Koninkrijksaangelegenheden
zijn. De Raad tekent hierbij aan dat ook sommige thans ingevolge het EG-Verdrag
geregelde onderwerpen, zoals het burgerschap van de Unie – dat immers
berust op het staatsburgerschap van de lidstaten – en de zeescheepvaart
(geheel of gedeeltelijk) tot de Koninkrijksaangelegenheden moeten worden gerekend.De Nederlandse Antillen en Aruba hebben nu de status van «landen
en gebieden overzee» (LGO) als bedoeld in het Vierde Deel van het EG-Verdrag.
Daarop zijn van toepassing: Deel IV, de Verdragsbepalingen waarnaar dat Deel
verwijst of die anderszins door het Hof van toepassing zijn verklaard, alsmede
de uitvoeringsbesluiten. Deze tussenvorm tussen het deel uitmaken van de EG
en EU en het associatieverdrag met onafhankelijke ontwikkelingslanden (ACS-staten)
is in toenemende mate problematisch. Het overgrote deel van de LGO ten tijde
van de oprichting van de EG is inmiddels onafhankelijk geworden, en van de
resterende LGO is het merendeel economisch van marginale betekenis. Een aantal
LGO heeft zelfs bijna geen inwoners. Reeds bij de totstandkoming van het Verdrag
van Amsterdam is in een aan het verdrag gehechte Verklaring gewezen op de
verminderde houdbaarheid van het LGO-regime.2De Raad mist in de toelichting een uiteenzetting over de vraag of, en
zo ja hoe, de regering zich in het kader van de onderhandelingen over de uitbreiding
rekenschap heeft gegeven van de betekenis voor het Koninkrijksverband van
de voortgaande integratie en de toetreding van tien nieuwe lidstaten. Evenmin
wordt toegelicht waarom daarover geen (expliciete) openbare discussie en besluitvorming
is bevorderd, bijvoorbeeld in een van de beleidsnotities die de afgelopen
jaren over de Europese integratie zijn uitgebracht. Een herijking van de relatie
tussen de Nederlandse Antillen en Aruba als autonome delen van een lidstaat –
het Koninkrijk der Nederlanden – en de EU verdient dringend aanbeveling.
Denkbaar is een positie die overeenkomt met die van de ACS-staten, waarvoor
dan een speciaal verdrag van die strekking zou moeten worden gesloten. Betwijfeld
moet echter worden of dit voor de Nederlandse Antillen en Aruba een zinvol
alternatief zou zijn. De ACS-staten zijn onafhankelijke staten die als ontwikkelingslanden
andere economische belangen hebben dan de Caribische landen van het Koninkrijk.Voor een aantal andere niet-Europese gebieden is in het EG-Verdrag een
regeling getroffen die leidt tot een rechtstreekse toepasselijkheid van het
verdrag en van het Verdrag betreffende de EU. Dit betreft de Franse overzeese
departementen (waaronder Guadeloupe, dat onder meer Saint-Martin omvat, en
Martinique), de Azoren, Madeira en de Canarische Eilanden. Voorheen werd hun
positie geregeld door artikel 227, tweede lid, van het EG-Verdrag: een reeks
onderwerpen was van rechtswege van toepassing; voor de toepasselijkheid van
andere onderdelen van het Verdrag was een Raadsbesluit nodig. Thans bepaalt
artikel 299, tweede lid, van het EG-Verdrag dat het Verdrag van toepassing
is op de genoemde gebieden, zij het met een aantal faciliterende bepalingen
in de tweede tot en met vierde alinea van dat artikellid.Noch principieel, noch praktisch zijn er redenen om de Nederlandse Antillen
en Aruba blijvend buiten het toepassingsbereik van artikel 299, tweede lid,
te houden. In Aruba en de Nederlandse Antillen ligt het Bruto Nationaal Product
per hoofd op Europees niveau. Voor specifieke belangen die verband houden
met geografische positie en economische structuur zijn in artikel 299 ondersteunende
regelingen voorzien, die zeer wel ook voor de Caribische landen van het Koninkrijk
een positief effect zouden kunnen hebben.Het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden levert in elk geval geen
doorslaggevende bezwaren op. Het in het verleden wel naar voren gebrachte
argument dat alleen overzeese gebieden die onder direct gezag van het moederland
staan – zoals het geval is bij de Franse départements d'outre
mer, waaronder Guadeloupe en Martinique – tot de EU zouden kunnen behoren,
berust in elk geval op een misverstand. Het Koninkrijk der Nederlanden is
een staat met in wezen federale kenmerken. Van dat (min of meer) federatieve
staatsverband maken als deelstaten de drie landen Nederland, de Nederlandse
Antillen en Aruba, deel uit. Als een federale staat lid is van de EU (bijvoorbeeld
Duitsland) hangt het van de interne competentieverdeling af waar de federatie
dan wel de deelstaat verantwoordelijk is voor implementatie van EG-recht.
Dezelfde benadering is ook mogelijk ten aanzien van het Koninkrijk der Nederlanden,
dat tenslotte naar geldend recht de lidstaat is. Gestreefd zou moeten worden
naar het toepasselijk verklaren van de bijzondere bepalingen van artikel 299,
tweede lid.Uit het oogpunt van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden bezien,
is vermoedelijk juist de bestaande uitsluiting van de Caribische delen van
het Koninkrijk problematisch, nu beleid en wetgeving ook inzake bepaalde Koninkrijksaangelegenheden
meer en meer afhankelijk worden van besluitvorming in Europees verband. Daarbij
neemt het relatieve gewicht van Nederland als gevolg van de uitbreiding steeds
verder af. Hoewel nog steeds de plicht bestaat tot afstemming van de civiel-
en strafrechtelijke wetgeving in de drie landen van het Koninkrijk, drijven
Nederland en de beide andere landen in wetgeving en beleid op deze en andere
terreinen steeds meer uiteen als gevolg van de Europese integratie van Nederland.De Raad stemt daarom in met het in de toelichting uitgesproken voornemen
van de regering, bij de bekrachtiging van het voorliggende verdrag een verklaring
over dit onderwerp af te leggen. Daarin kan tot uitdrukking worden gebracht
dat het Koninkrijk bij de IGC aan de orde wil kunnen stellen de opheffing
van de bestaande territoriale beperking van de verdragen tot het Koninkrijk
in Europa en de mogelijkheid van wijziging van artikel 299.14. De Raad besteedt in zijn advies aandacht aan de positie van het Koninkrijk
in EU-verband, meer in het bijzonder met betrekking tot de positie van de
Nederlandse Antillen en Aruba. De Raad wijst terecht op de verminderde houdbaarheid
van het huidige LGO-regime. Een uiteenzetting over dit onderwerp is niet in
de toelichting opgenomen, omdat het verdrag gaat over de uitbreiding met de
landen Middenen Oost Europa en niet over de relatie van de overzeese gebiedsdelen
met de Europese Unie. Er is slechts sprake van een indirect verband tussen
deze onderwerpen in die zin dat voortschrijdende Europese integratie mede
aanleiding is tot een bezinning op de positie van de Nederlandse Antillen
en Aruba ten opzichte van de Unie. Conform het hoofdlijnenakkoord onderschrijft
Nederland de opvatting dat een herijking van deze relatie nodig is. De Raad
noemt twee mogelijke opties, te weten een positie die overeenkomt met die
van de ACS-staten en de status als ultraperifeer gebied. De Raad geeft, zoals
blijkt uit zijn advies, de voorkeur aan de status als ultraperifeer gebied.
Hoewel de regering de voordelen van deze status inziet, overweegt ze dat voor
een dergelijke beslissing, die vergaande gevolgen met zich mee zal brengen,
een grondige bestudering van alle opties en hun gevolgen noodzakelijk is.
Dit geldt met name voor de gevolgen die de verplichting tot implementatie
van het acquis met zich mee zal brengen. Er moet
ruimte zijn voor de Nederlandse Antillen en Aruba én voor Nederland
om zich met een goed inzicht in alle consequenties uit te spreken over de
gewenste status. Een dergelijk toepasselijk verklaren van de bijzondere bepalingen
zal immers niet kunnen zonder een gelijktijdige toepassing van de overige
bepalingen van het genoemde artikel. De regering wijst in dit verband op het
slot van artikel 299, tweede lid, op grond waarvan de Europese Raad rekening
houdt met de bijzondere kenmerken en bepalingen van de ultraperifere gebieden
«zonder afbreuk te doen aan de integriteit en samenhang van de interne
markt en het gemeenschappelijk beleid».Wat betreft de opmerking van de Raad over het Statuut van het Koninkrijk
over het staatkundige karakter van het Koninkrijksverband, meent de regering
dat over dit onderwerp wel meer is op te merken dan thans geschiedt. De regering
acht de toetreding van de nieuwe lidstaten echter niet de juiste aanleiding
om in te gaan op de vraag of het Koninkrijk der Nederlanden al dan niet een federale staat is. Onderkend wordt evenwel dat de Europese Unie de
interne staatkundige structuur van haar lidstaten respecteert. Daartegenover
staat dat verzekerd moet zijn dat de verplichtingen die het Koninkrijk als
lidstaat aangaat ook op de Nederlandse Antillen en Aruba worden nageleefd
indien zij deel zouden gaan uitmaken van de Unie. Naast de gevolgen van eventuele
toetreding tot de Unie als hierboven bedoeld, moet ook de vraag worden beantwoord
of het Statuut voldoende instrumenten biedt om dit te waarborgen. De regering
realiseert zich dat dit fundamentele vraagstukken zijn die zorgvuldige behandeling
behoeven. Daarom heeft de minister van BZK het voorstel gedaan om te komen
tot een evaluatie van het Statuut in het kader van het 50-jarig bestaan van
het Statuut in 2004. Daarbij zullen bovenstaande kwesties betrokken worden.
Ondertussen houdt de Nederlandse regering de opties op Europees niveau ten
aanzien van een inhoudelijke keuze open.15. Voor redactionele kanttekeningen verwijst het college naar de bij
het advies behorende bijlage.15. Aan de redactionele kanttekeningen is gevolg gegeven.De Raad van State van het Koninkrijk geeft U in overweging het voorstel
van rijkswet te zenden aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal, aan de Staten
van de Nederlandse Antillen en aan die van Aruba, nadat aan het vorenstaande
aandacht zal zijn geschonken.De Vice-President van de Raad van State van het Koninkrijk,H. D. Tjeenk WillinkIk moge U, mede namens de Minister-President, Minister van Algemene Zaken,
de Minister van Financiën en de Staatssecretaris voor Europese Zaken,
verzoeken het hierbij gevoegde voorstel van rijkswet en de gewijzigde memorie
van toelichting aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal, de Staten van de
Nederlandse Antillen en de Staten van Aruba te zenden.De Minister van Buitenlandse Zaken,J. G. de Hoop Scheffer Bijlage bij het advies van de Raad van State van het Koninkrijk van
19 mei 2003, no.W01.03 0141/I/K, met redactionele kanttekeningen
die de Raad in overweging geeft.Voorstel van rijkswet– De tekst van artikel 2 voorzien van de aanduiding «Artikel
2».– Bij de ruimte voor ondertekening de woorden «te 's-Gravenhage»
en de komma schrappen.Memorie van toelichtingAlgemeen– Verwijzingen naar Europese primaire en secundaire regelgeving
redigeren overeenkomstig aanwijzing 89 van de Aanwijzingen voor de regelgeving.– Consequent kiezen voor «Tsjechië» of «de
Tsjechische Republiek«.– Bij verwijzingen naar publicaties, Kamerstukken en dergelijke
de bladzijdenummers vermelden.– Op verschillende plaatsen «Europa Akkoorden» en «Associatie
Akkoorden» vervangen door respectievelijk «Europa-Akkoorden»
en «Associatie-Akkoorden».– Op verschillende plaatsen «kandidaatlidstaten» vervangen
door: kandidaat-lidstaten.– Op verschillende plaatsen «Euro» vervangen door: euro.– Diverse afkortingen (PSO, WTO, GBCS) de eerste keer dat ze worden
gebruikt voluit schrijven.Algemeen deel– In hoofdstuk I (Algemene inleiding) «Raad van Ministers»
vervangen door: Raad.– In hoofdstuk III (Historische achtergrond), vierde tekstblok,
«Cypriotische republiek» vervangen door: Republiek Cyprus.– In hoofdstuk V (Gevolgen voor het functioneren van de Europese
Unie), de op een na laatste zin, aangeven welk proces wordt bedoeld (de Conventie
of de Intergouvernementele Conferentie (IGC)).– De laatste zin van hoofdstuk V zo herschrijven dat duidelijk wordt
waarnaar «hierop» verwijst.– In hoofdstuk VI (Aanloop naar de onderhandelingen), eerste tekstblok
onder de tabel, «Bovendien trad in 1992 de interne markt in werking»
vervangen door: Bovendien kwam in 1992 de interne markt tot stand.– In hoofdstuk VI (Gereedheid van de Unie voor de uitbreiding),
de tweede zin van het eerste tekstblok, de vindplaats van de desbetreffende
voorwaarden vermelden.– In hoofdstuk VIII (Het onderhandelingsproces), eerste tekstblok,
uitleggen wat wordt bedoeld met «horizontale benadering».– In hetzelfde hoofdstuk het tweede tekstblok zo herschrijven dat
duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen enerzijds de onderhandelingen tussen
de huidige lidstaten onderling (die plaatsvonden in de ambtelijke werkgroep)
en anderzijds de onderhandelingen tussen de huidige lidstaten en de toetredende
staten (in de IGC's).– In hetzelfde hoofdstuk, derde tekstblok, tweede zin, «zal»
vervangen door: dacht te kunnen.– In hetzelfde hoofdstuk, dertiende tekstblok, «aan het Parlement»
vervangen door: aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal.– In hoofdstuk IX (Voornaamste onderhandelingskwesties en Nederlandse
inzet), paragraaf 1.3, vijfde tekstblok, de vindplaats van het strategiedocument
vermelden.– In dezelfde paragraaf, het op een na laatste tekstblok, concretiseren
op welke manier aan de Nederlandse wensen werd tegemoetgekomen.– In dezelfde paragraaf, laatste tekstblok, indien de voor het voorjaar
van 2003 aangekondigde monitoringtabellen inmiddels verschenen zijn hieraan
aandacht besteden.– In hoofdstuk IX, paragraaf 2.2, laatste tekstblok, zo aanpassen
dat duidelijk wordt (a) of de regering de gewenste beleidshervormingen uiteindelijk
wel of niet als voorwaarden in de toetredingsonderhandelingen heeft ingebracht;
(b) als dat het geval is, wat de aanleiding daarvoor is geweest, gezien het
feit dat dit aanvankelijk niet de bedoeling was; en (c) waarom men
dit punt aan de orde heeft gesteld, gelet op het feit dat de regering, blijkens
de laatste zin van dit tekstblok, de Mid Term Review-voorstellen van de Commissie
al als basis had aanvaard voor hervormingen nog voordat ze bekend waren.– In paragraaf 2.3, eerste tekstblok, de vindplaats vermelden
van het Common Financial Framework.– In paragraaf 2.4, eerste tekstblok, voor «Kamer»
invoegen: Tweede. Voorts van de genoemde Kamerstukken het vergaderjaar vermelden.– In paragraaf 2.7, tweede tekstblok, «de Gemeenschappelijke
Position» vervangen door: het gemeenschappelijke standpunt.– In dezelfde paragraaf, vijfde tekstblok, aandacht besteden aan
het feit dat de eventuele «toekomstige beslissingen» en de verdere
inhoudelijke beleidsaanpassingen ook een door de regering niet gewenste richting
op kunnen gaan.– Op dezelfde plaats de vindplaats vermelden van het daar opgenomen
citaat.– In paragraaf 2.9, vierde tekstblok, «zich conformeerde
aan» vervangen door: in overeenstemming was met.– In paragraaf 3, tweede tekstblok, de eerste zin herformuleren,
aangezien deze nu een tautologie bevat. Tevens de vindplaats opnemen van het
desbetreffende advies van de Sociaal-Economische Raad.– In paragraaf 4, derde tekstblok, de laatste twee zinnen («Met
Polen werd een voldoende worden gewaarborgd») verplaatsen of laten vervallen,
zodanig dat een logische volgorde in de tekst wordt aangebracht.– In paragraaf 5, tweede tekstblok, aangeven van welke regeling
de bedoelde artikelen 81 en 82 deel uitmaken.– In dezelfde paragraaf, derde tekstblok, verduidelijken wat de
betekenis is van de zinsnede «niet de nationale regels».– In dezelfde paragraaf, vierde tekstblok, voor «op zich genomen»
invoegen: de verplichting. Voorts voor «incompatibele» invoegen:
met het acquis.– In paragraaf 8, eerste tekstblok, «Door alle toetredende
staten zijn» vervangen door: Alle toetredende staten hebben.– In hetzelfde tekstblok de precieze vindplaats aangeven van het
opgenomen citaat.– In dezelfde paragraaf, tweede tekstblok, «Ministerie van
Volksgezondheid Ruimtelijke Ordening en Milieu» vervangen door: Ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.Artikelsgewijze toelichting– Algemeen: bij de verschillende overgangsmaatregelen waar nodig
aandacht besteden aan de (mogelijke) gevolgen voor de concurrentiepositie
van Nederlandse bedrijven.– Aan het begin van de toelichting op het eerste deel van de Akte,
het kopje «Deel één: algemene bepalingen» schrappen.– In de toelichting op artikel 1 de zin «Artikel 1 definieert
wat precies wordt verstaan onder bepaalde begrippen» vervangen door:
Artikel 1 definieert bepaalde begrippen.– Het kopje bij de bespreking van de artikelen 5 en 6 veranderen,
aangezien artikel 5 geen betrekking heeft op overeenkomsten met derde landen.– In de toelichting op artikel 6, laatste tekstblok, de volzin «waar
de Europese Unie uitzonderingen op nationale behandeling nodig heeft»,
die in deze vorm onbegrijpelijk is, wijzigen.– In de toelichting op artikel 11 «parlementariërs van
de nieuwe lidstaten» vervangen door: leden van de nationale parlementen
van de nieuwe lidstaten.– In het opschrift van het derde deel «Permanente maatregelen»
vervangen door: Permanente bepalingen.– In de toelichting op artikel 20, tweede tekstblok, de zin die
begint met «In een aantal gevallen betreft het » vervangen door:
In een aantal gevallen betreft het de inpassing van de nieuwe lidstaten in
opsommingen van communautair erkende bilaterale afspraken tussen lidstaten,
en de bijbehorende vernummering van die opsommingen.– In de toelichting op artikel 20, in de laatste zin van het op
twee na laatste tekstblok, verduidelijken welke doelstellingen worden bedoeld.– In de toelichting op artikel 21, onder het kopje «Erkenning
beroepskwalificaties», de passages over Poolse verpleegkundigen en de benamingen van het beroep van advocaat schrappen, aangezien Bijlage
III, waarnaar artikel 21 verwijst, over deze onderwerpen geen bepalingen bevat.– Op dezelfde plaats een toelichting opnemen op de veterinaire en
fytosanitaire bepalingen in Bijlage III.– Op dezelfde plaats toelichten wat de redenen zijn dat over de
in Bijlage III genoemde onderwerpen nog geen overeenstemming is bereikt, en
of te verwachten is dat zich bij de vaststelling van de nodige wijzigingen
nog problemen zullen voordoen.– In het opschrift van het vierde deel «Tijdelijke maatregelen»
vervangen door: Tijdelijke bepalingen.– In de toelichting op artikel 24, in de laatste zin van de subparagraaf
«Landbouwgrond en bossen», aangeven wie wordt geacht het desbetreffende
overzicht op te stellen.– In de toelichting op hetzelfde artikel, de laatste zin van de
subparagraaf «Plattelandsontwikkeling» herschrijven, aangezien
hij in deze vorm onbegrijpelijk is.– In de toelichting op hetzelfde artikel, in de subparagraaf getiteld
«Hoofdstuk 10-Belastingen», verduidelijken wat wordt verstaan
onder een «horizontaal aandachtspunt».– In de toelichting op hetzelfde artikel, in de subparagraaf getiteld
«Hoofdstuk 13-Sociaal beleid en werkgelegenheid», eerste tekstblok,
verduidelijken welke initiatieven in de diverse gremia kunnen worden ontplooid
met het oog op het verbeteren van arbeidsomstandigheden in de desbetreffende
landen. Tevens aangeven wat het verband is van de daaropvolgende passage over
het Nederlandse arbeidsomstandighedenbeleid met de tekortschietende arbeidsomstandigheden
in de toetredende staten.– In de toelichting op hetzelfde artikel, in de subparagraaf getiteld
«Hoofdstuk 22-Milieu», onder het kopje «C. Waterkwaliteit»,
verduidelijken om welke gevaarlijke stoffen het gaat, waarom de desbetreffende
vrijstellingen noodzakelijk waren en welke risico's er voor het milieu en
de volksgezondheid aan zijn verbonden.– In de toelichting op hetzelfde artikel, in de subparagraaf getiteld
«Hoofdstuk 22-Milieu», onder het kopje «D. Natuurbescherming»,
aangeven krachtens welke bepaling de jacht op migrerende vogels verboden is.– In de toelichting op artikel 34 aangeven waar naar de mening van
de regering de prioriteiten zouden moeten liggen voor besteding van de middelen
uit de Transitiefaciliteit, gezien de relatief beperkte omvang ervan en het
feit dat artikel 34 een groot aantal uiteenlopende onderwerpen noemt waaraan
het geld kan worden besteed.– Het opschrift van titel I van het vijfde deel in overeenstemming
brengen met de tekst van de Akte.– De toelichting op verklaring nr.37 aanpassen, nu de argumentatie
dat de verklaring van Malta niet juridisch bindend is niet gebaseerd kan zijn
op strijdigheid met verklaring nr. 21; deze is immers ook niet juridisch bindend. XNoot1De oorspronkelijke tekst van de memorie van toelichting zoals voorgelegd
aan de Raad van State is ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt
Tweede Kamer.XNoot2Advies betreffende het voorstel van rijkswet tot goedkeuring van het op
26 februari 2001 te Nice totstandgekomen Verdrag van Nice houdende wijziging
van het Verdrag betreffende de Europese Unie, de Verdragen tot oprichting
van de Europese Gemeenschappen en sommige bijbehorende akten, met Protocollen
(Trb.2001, 47), Kamerstukken II 2000/01, 27 818 (R 1692), A.XNoot1Kamerstukken II 2000/01, 27 818 (R 1692), A, p. 5.XNoot1Kamerstukken II 2000/01, 27 818 (R 1692), A, blz. 3–4.XNoot2Gewezen kan worden op het Frans-Duitse voorstel voor een full-time president,
en de recente voorstellen van het Praesidium van de Conventie (CONV 691/03).XNoot1Kamerstukken II 2000/01, 27 818 (R 1692), A, blz. 12.XNoot1Advies betreffende het voorstel van rijkswet tot goedkeuring van het op
26 februari 2001 te Nice totstandgekomen Verdrag van Nice houdende wijziging
van het Verdrag betreffende de Europese Unie, de Verdragen tot oprichting
van de Europese Gemeenschappen en sommige bijbehorende akten, met Protocollen
(Trb.2001, 47), Kamerstukken II 2000/01, 27 818 (R 1692), A, blz. 13.XNoot1Zo geldt ingevolge artikel 17, vierde lid, van het EU-Verdrag de voorwaarde
dat nauwere samenwerking bij het veiligheidsbeleid in het kader van de West-Europese
Unie of de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie moet plaatsvinden. Samenwerking
op militair of defensiegebied is ingevolge artikel 27B van het EU-Verdrag
van nauwere samenwerking uitgesloten.XNoot1De Conventie: een tussenstand; brief van de Minister en de Staatssecretaris
van Buitenlandse Zaken van 7 maart 2003 aan de Voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal, Kamerstukken II 2002/03, 28 473, nr. 4, blz. 19.XNoot1Mededeling van de Europese Commissie van 11 maart 2003 aan de Raad van
de Europese Unie en het EP; De grotere Europese nabuurschap: een nieuw kader
voor de betrekkingen met de oostelijke en zuidelijke buurlanden (COM(2003)
104 def.).XNoot1Vergelijk de memorie van toelichting betreffende het Verdrag van Nice
(Kamerstukken II 2000/01, 27 818, R 1692, nr. 3, blz. 13.XNoot2Verklaring nr.36 inzake de landen en gebieden overzee. Deze verklaring
luidt: «De Conferentie erkent dat de bijzondere associatieregeling voor
de landen en gebieden overzee (LGO) overeenkomstig het vierde deel van het
Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap bedoeld was voor landen
en gebieden die groot waren in aantal, oppervlakte en bevolking. Aan die regeling
is sinds 1957 weinig veranderd. De Conferentie merkt op dat er nog maar 20
LGO zijn, uiterst verspreid gelegen insulaire gebieden met in totaal ongeveer
900 000 inwoners. Voorts hebben de meeste LGO te kampen met grote structurele
achterstand wegens ernstige geografische en economische handicaps. Daarom
is de bijzondere associatieregeling zoals die in 1957 opgezet is, niet meer
geschikt om de ontwikkelingseisen van de LGO op een doeltreffende wijze aan
te pakken. De Conferentie herhaalt plechtig dat het doel van de associatie
bestaat in het bevorderen van de economische en sociale ontwikkeling der landen
en gebieden en de totstandbrenging van nauwe economische betrekkingen tussen
hen en de Gemeenschap in haar geheel.De Conferentie verzoekt de Raad om de associatieregeling overeenkomstig
artikel 136 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap te
herzien tegen februari 2000, met een vierledig oogmerk:– de economische en sociale ontwikkeling van de LGO doeltreffender
te bevorderen,– de economische betrekkingen tussen de LGO en de Europese Unie
te ontwikkelen,– meer rekening te houden met de diversiteit en de specifieke kenmerken
van de onderscheiden LGO, mede wat de vrijheid van vestiging betreft,– de doeltreffendheid van het financieel instrument te verbeteren.» 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28972-A.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl