Enquête Bouwnijverheid; Rapport over deelproject 1: economische structuurkenmerken van de bouwnijverheid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28244, nr. 8

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

12-12-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28244 nr. 8

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgave INLEIDINGAfbakening van onderzoeksonderwerpenOnderzoeksmethoden en bronnenDeel 1 De bouwnijverheid in cijfersInhoudsopgave Deel 1SamenvattingSignalementBedrijven en werknemersKlein-, midden- en grootbedrijfBelang van midden- en grootbedrijfVerschillen B&U en GWWAan de bouw gerelateerde branchesConcernvormingCombinatievorming en onderaanneming1. INLEIDING2. BOUWNIJVERHEID: SAMENSTELLING EN DYNAMIEK2.1 Inleiding2.2 DeelsectorenTabel 1. Bedrijven bouwnijverheid en verwante branches
naar bedrijfsactiviteit (2000) 2.3 Aantal en omvang bedrijvenTabel 2. Bouwnijverheid: bedrijven naar omvang in 1995
en 2000 2.4 WerkgelegenheidTabel 3. Verdeling werknemers naar werkzaamheid in klein-,
midden- en grootbedrijf in verschillende bedrijfstakken. (Excl. zpp-bedrijven)
In percentages per bedrijfstak. 2.5 Rechtsvorm2.6 Omzet2.7 In- en uitstroom van bedrijven2.8 Faillissementen3. SAMENWERKINGSVERBANDEN3.1 Inleiding3.2 Concernrelaties grote bouwbedrijvenTabel 4. Concernrelaties; 2002 Tabel 5. Bedrijven met werknemers vallend onder een concern;
1999 3.3 Bouwcombinaties3.4 Toeleverende industrieAsfaltbedrijvenZand- en grindwinningBetonbedrijvenTabel 6. Concerns met betonbedrijven1; 2002 Stortklaar betonMortelproducentenKalkzandsteen4. LEVERINGEN4.1 Nationale Rekeningen4.2 Bouwmaterialen5. FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEGEVENS5.1 Inleiding5.2 B&U en GWWProductieTabel 7. Productie B&U en GWW 1990–1999 Toegevoegde waardeTabel 8. Toegevoegde waarde B&U en GWW 1990–1999 Omzet per werknemerOnderaannemingTabel 9. Hoofd- en onderaanneming; 1999 Bruto bedrijfsresultaatTabel 10. Bruto bedrijfsresultaat als percentage van de
productiewaarde; 1999 5.3 BouwmaterialenindustrieTabel 11. Bedrijfsresultaat bouwmaterialenindustrie; 1999
(bedrijven met 20 of meer werknemers) 5.4 Orderpositie5.5 Rentabiliteit en solvabiliteitDrie indicatoren voor de financiële gezondheid van
bedrijven zijn:Tabel 12. Rentabiliteit en solvabiliteit van nijverheidssectoren
(percentages); 1999 6. PRIJSINDEXCIJFERS6.1 Inleiding6.2 GWWTabel 13. Prijsindexcijfers GWW; 1995=10016.3 B&UTabel 14. Prijsindexcijfers B&U; 1995=100 6.4 BouwmaterialenTabel 15. Prijsindexcijfers bouwmaterialen; 1995=100 6.5 Loonkosten- en consumentenprijsindexcijferTabel 16. Diverse prijsindexcijfers; 1995=100 7. OPDRACHTGEVERS GWW EN B&U7.1 Inleiding7.2 Opdrachtgevers GWWTabel 17. Gemaakte kosten GWW; 2000 7.3 Ontwikkelingen GWWTabel 18. Kosten GWW-werken naar opdrachtgever 7.4 Opdrachtgevers en ontwikkelingen B&UTabel 19. Binnenlandse omzet van B&U-bedrijven naar
opdrachtgever; 1996–2000 LiteratuurLijst met afkortingen Overzicht tabellen in hoofdtekstBIJLAGE 1 Financieel-economische gegevens bouwnijverheidTabel 1–1. Algemene gegevens en opbrengsten B&U-bedrijven Tabel 1–2. Algemene gegevens en opbrengsten GWW-bedrijven Tabel 1–3. Kosten B&U-bedrijven Tabel 1–4. Kosten GWW-bedrijven Tabel 1–5. Jaarlijkse ontwikkeling productie, verbruik
en toegevoegde waarde; 1990–1999 Tabel 1–6. Bedrijfsresultaat en toegevoegde waarde;
1999 Tabel 1–7. Bedrijfseconomische gegevens bouwmaterialenindustrie
(bedrijven met 20 of meer werknemers) BIJLAGE 2 Commissarissen grote bouwconcernsBIJLAGE 3 Tabellen in- en uitstroomTabel 3–1. Wijzigingen in het aantal bedrijven in
de B&U Tabel 3–2. Wijzigingen in het aantal bedrijven in
de GWW Tabel 3–3. Doorstroom nieuwe B&U-bedrijven in
1994 Tabel 3–4. Doorstroom nieuwe B&U-bedrijven in
1997 Tabel 3–5. Doorstroom nieuwe B&U-bedrijven in
2000 Tabel 3–6. Doorstroom nieuwe GWW-bedrijven in 1994 Tabel 3–7. Doorstroom nieuwe GWW-bedrijven in 1997 Tabel 3–8. Doorstroom nieuwe GWW-bedrijven in 2000 BIJLAGE 4 Faillissementen in de bouwnijverheidTabel 4–1. Faillissementen in de bouwnijverheid
naar grootteklasse van bedrijven Tabel 4–2. Faillissementen in de bouwnijverheid
naar rechtsvorm van bedrijven BIJLAGE 5 Tabellen Nationale RekeningenTabel 5–1. Levering producten door bedrijfstakken
aan B&U en GWW Tabel 5–2. Goederenstroom richting B&U en GWW
(inclusief invoer) Tabel 5–3. Leveringen van de industriële bedrijfsklassen
aan de bouwnijverheid BIJLAGE 6 Tabellen bouwkosten kantorenTabel 6–1. Bouwkosten van kantoren per m2Tabel 6–2. Bouwkosten van kantoren per m2
naar vloeroppervlakte Tabel 6–3. Bouwkosten van kantoren voor de overheid
per m2 naar vloeroppervlakte1Deel 2 Verboden voor onbevoegdenAdam Smith, Wealth of Nations, 1776 InhoudEXECUTIVE SUMMARYProduct- en proceskenmerkenConcentratie van bedrijvenCultuurZelfreguleringRegelgeving en handhavingOverheidsoptredenRisico'sStructuur-gedrag-prestatiesIncidenten of structurele onregelmatigheden?Deelmarkten1 INLEIDINGStructuur-gedrag-prestatieLeeswijzer2 STRUCTUUR2.1 Inleiding2.2 De bouw in de Nederlandse economieProductie en werkgelegenheidFiguur 2.1 Relatieve verandering productievolume, 1970–1999
met 1995 als basisjaarWerkgelegenheid en arbeidsproductiviteit2.3 Bedrijfskolom en marktindeling2.3.1 BedrijfskolomFiguur 2.2 Bedrijfskolommen opdrachtrelaties van de bouwsector2.3.2 Mogelijke marktindelingenGrote versus kleine projecten en bedrijvenNieuwbouw versus onderhoudPrivate versus publieke opdrachtgeversRegionale deelmarktenWaaier van deelmarkten2.3.3 DeelsectorenTabel 2.1 Aantallen bedrijven, werknemers en omzet in
deelsectoren van de bouwsector, 19991BouwmaterialenBouwinstallaties en afwerkingTabel 2.2 Aantal bedrijven, werkzame personen en aandeel
zelfstandigen zonder personeel (ZZP-ers) in de bouwinstallatie, 1999 Tabel 2.3 Aantal bedrijven, werkzame personen en aandeel
zelfstandigen zonder personeel (ZZP-ers) in de afwerking van gebouwen, 1999 Figuur 2.3 Relatieve groei productievolume installatie&afwerking
en totale bouwsector, 1970–2000 (in prijzen van 1995) B&UGWW2.4 Concurrentie2.4.1 MarktvormenVolledig vrije of volmaakte mededingingMonopolieImperfecte mededinging2.4.2 Concurrentie in de praktijkAantal aanbiedersPrijsconcurrentieConcentratieMotieven en gevolgenToetredingConclusies2.5 Institutionele aspecten2.5.1 RegelgevingAlgemene regels voor aanbestedingenMededingingsrechtSpecifieke regels voor overhedenSpecifieke regels voor andere sectorenOverige regelgevingOverzicht regelgevingTabel 2.4 Aanbestedings- en mededingingsrecht voor verschillende
soorten werken 2.5.2 OrganisatiesRaad van ArbitrageIngenieursbureaus2.6 Conclusies en antwoorden op onderzoeksvragenVraag 1 DeelmarktenVraag 2 Aantal aanbiedersVraag 7 Rol van betrokken actorenOverige structuurkenmerkenOnvoltooide Europese integratie3 GEDRAG3.1 Inleiding3.2 Prijszetting3.2.1 PrijstransmissiemodelFiguur 3.1 Input-outputraamwerk en prijstransmissiemechanismeInputfactorenConjunctuurArbeidsproductiviteit en kwaliteitAfwenteling van kostenstijgingenTabel 3.1 Kostenafwenteling onder verschillende marktregimes Overige factoren3.2.2 Prijzen en kostenPrijsontwikkeling output van de bouwsectorFiguur 3.2 Jaarlijkse prijsmutatie bruto productie bouwnijverheid,
industrie en totale marktsectorFiguur 3.3 Jaarlijkse prijsmutatie in de bouwsector: woningbouw,
utiliteitsbouw en GWWLoonontwikkelingTabel 3.2 Gemiddelde jaarlijkse mutatie arbeidsproductiviteit
en reële loon in de periode 1991–2000 Tabel 3.3 Prijsontwikkeling B&U en GWW naar component,
1993–1999 (in procenten) Prijsontwikkeling materiaalOntwikkeling opslag winst en risicoConjunctuur en marktinrichtingAndere prijsinformatieConclusie3.2.3 RekenvergoedingBezwaren tegen rekenvergoedingenMogelijke voordelen van rekenvergoedingenEnveloppenpraktijk3.2.4 De invloed van de marktstructuur3.2.5 Meerkosten en meerwaardeFiguur 3.4 De invloed van meerwaarde en meerkosten op
de eindprijs 3.3 Coalitievorming3.3.1 Collusie3.3.2 Monopsonie als rechtvaardiging?Deelmarkten waar de overheid de dominante vrager isInefficiënties?Bouwprojecten als afzonderlijke markten?Conclusie3.3.3 Coalities in de praktijkVoorbeeldenIncidenten of structurele onregelmatigheden?3.4 InnovatieOnderzoek en ontwikkelingTabel 3.4 O&O intensiteit (O&O uitgaven als percentage
van de toegevoegde waarde) 3.5 CultuurStatistiekenReacties op regelgevingSancties en handhaving«Ons-kent-ons»De invloed van nieuwe contractvormenLeurenCombinatievorming en onderaanneming3.6 Conclusies en antwoorden op onderzoeksvragenVraag 5 Reacties op gewijzigde regelgevingVraag 6 Contractvormen en risicoverdelingLeuren4 PRESTATIES4.1 Inleiding4.2 Statische efficiëntie4.2.1 RendementenLage rendementen?Tabel 4.1 Rendementen van de vijf grootste bouwconcerns
en Koop Holding Europe, op verschillende manieren berekend Tabel 4.2 Omzet van bouwconcerns en gedeelte daarvan gerealiseerd
in Nederland, 2001 Vergelijking met andere sectorenFiguur 4.1 Rentabiliteit bouwbedrijven en alle niet-financiële
bedrijvenVergelijking met België en DuitslandTabel 4.3 Gemiddeld rendement van Belgische vennootschappen Tabel 4.4 Grote Duitse bouwbedrijven naar omzet Tabel 4.5 Het rendement van de vijf grootste Duitse bouwconcerns
in 2000 4.2.2 PrijzenFiguur 4.2 Omzetontwikkeling in Nederland en Duitsland4.3 Dynamische efficiëntie4.3.1 Aspecten van dynamische efficiëntieInvesteringen en arbeidsproductiviteitSteeds minder concurrentie4.3.2 De dynamische efficiëntie van de bouwArbeidsproductiviteitTabel 4.6 Arbeidsproductiviteitsgroei in diverse sectoren,
1963–2003 Toekomstige concurrentie4.4 Conclusies en antwoorden op de onderzoeksvragenVraag 3 RendementenVraag 4 Onregelmatigheden5 DEELMARKTEN5.1 AsfaltStructuurkenmerkenHet productBedrijfseconomische gegevensStructuurkenmerken asfaltmarktSamenwerking in asfaltcentrales nader beschouwdTabel 5.1 Gezamenlijke participaties van bouwconcerns
in asfaltcentrales Figuur 5.1 Aantal participaties van bouwconcerns in asfaltcentrales 5.1.2 Casus: concentratie in de asfaltbrancheMededingingsbeperkende afspraken (artikel 6 Mededingingswet)MarktverdelingMisbruik van een economische machtspositie (artikel 24
Mededingingswet)ToetredingsbelemmeringenConclusie5.2 Zand en grind5.2.1 StructuurHet productRegelgevingHet aanbodTabel 5.1 Bedrijven in de landelijke winning De vraag5.2.2 GedragCasus: NederzandTekort aan zandGrind: Grensmaas5.2.3 Prestaties5.3 Beton5.3.1 StructuurHet productRegelgevingAanbodVraag5.3.2 GedragStrategisch belang betonZand, de cruciale input5.3.3 Prestaties5.4 SpoorwegbouwTabel 5.2 Investeringen in spoorweginfrastructuur door
NS-RIB, in miljoenen euro MonopsonieSelectie van aannemersMarktaandelenKostenConclusies5.5 De installatiebranche5.5.1 StructuurkenmerkenProductenDe marktFiguur 5.1 Aandeel van de installatiebranche in de totale
bouwsector, 1970–1999, tegen prijzen 1995Aantal aanbiedersOverige structuurkenmerken5.5.2 Casus: marktverdelingKartelvorming en -afspraken: de CBVI-zaakVooraanbestedingenTabel 5.3 Uiterlijk claimbestand Structuurkenmerken als oorzaken?BIJLAGE A Onderverdeling van de bouwsector naar
de aard van de bouwactiviteitenVoorbereiding en begeleidingToeleverende industrieGrond-, water- en wegenbouw (GWW)Burgerlijke en Utiliteitsbouw (B&U)Installatie en afwerkingOverige werkzaamheden bouw
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28244Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 479 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 244Enquête bouwnijverheidnr. 8DEELPROJECT 1 ECONOMISCHE STRUCTUURKENMERKEN VAN DE BOUWNIJVERHEID Inhoudsopgave 1Inleiding5    Afbakening van onderzoeksonderwerpen Onderzoeksmethoden en bronnen    Deel
1 De bouwnijverheid in cijfers9Samenvatting13    1.Inleiding16    2.Bouwnijverheid: samenstelling en dynamiek18 2.1 Inleiding18  2.2Deelsectoren18  2.3 Aantal
en omvang bedrijven20 2.4 Werkgelegenheid21  2.5 Rechtsvorm21 2.6 Omzet22  2.7 In-
en uitstroom van bedrijven22  2.8 Faillissementen23    3.Samenwerkingsverbanden25 3.1Inleiding25  3.2 Concernrelaties
grote bouwbedrijven26  3.3 Bouwcombinaties28  3.4Toeleverende
industrie29    4.Leveringen33 4.1 Nationale
Rekeningen33  4.1 Bouwmaterialen33    5.Financieel-economische gegevens35 5.1 Inleiding35  5.2 B&U
en GWW35 5.3 Bouwmaterialenindustrie38  5.4Orderpositie39  5.5 Rentabiliteit
en solvabiliteit40     6.Prijsindexcijfers41 6.1 Inleiding41  6.2 B&U-sector41 6.3 GWW-sector42  6.4 Bouwmaterialen43 6.5Loonkosten-
en consumentenprijsindexcijfer44    7.Opdrachtgevers GWW en B&U45 7.1Inleiding45  7.2 Opdrachtgevers
GWW45 7.3 Ontwikkelingen
GWW46  7.4 Opdrachtgevers
en ontwikkelingen B&U48     Literatuur50    Lijst
met afkortingen51    Overzicht
tabellen in hoofdtekst52    Bijlagen53Deel
2 Verboden voor onbevoegden69Executive summary73     1Inleiding78    2Structuur81 2.1Inleiding81 2.2De
bouw in de Nederlandse economie81 2.3Bedrijfskolom
en marktindeling82  2.3.1
Bedrijfskolom82   2.3.2
Mogelijke marktindelingen84   2.3.3
Deelsectoren86 2.4Concurrentie91   2.4.1
Marktvormen92  2.4.2
Concurrentie in de praktijk94 2.5Institutionele
aspecten99  2.5.1
Regelgeving99  2.5.2
Organisaties102  2.6Conclusies
en antwoorden op onderzoeksvragen105    3Gedrag109 3.1Inleiding109  3.2Prijszetting109  3.2.1
Prijstransmissiemodel109  3.2.2
Prijzen en kosten113  3.2.3
Rekenvergoeding118   3.2.4
De invloed van de marktstructuur121  3.2.5
Meerkosten en meerwaarde121  3.3Coalitievorming123  3.3.1
Collusie123   3.3.2
Monopsonie als rechtvaardiging?125   3.3.3
Coalities in de praktijk127  3.4Innovatie128 3.5Cultuur129  3.6Conclusies
en antwoorden op onderzoeksvragen134     4Prestaties136 4.1Inleiding136  4.2Statische
efficiëntie136   4.2.1
Rendementen136  4.2.2
Prijzen141  4.3Dynamische
efficiëntie143   4.3.1
Aspecten van dynamische efficiëntie143   4.3.2
De dynamische efficiëntie van de bouw144  4.4Conclusies
en antwoorden op de onderzoeksvragen145     5Deelmarkten147 5.1Asfalt147   5.1.2
Casus: concentratie in de asfaltbranche150  5.2Zand
en grind155  5.2.1
Structuur155   5.2.2
Gedrag158  5.2.3
Prestaties160  5.3Beton161  5.3.1
Structuur161   5.3.2
Gedrag163  5.3.3
Prestaties164  5.4Spoorwegbouw164 5.5De
installatiebranche167  5.5.1
Structuurkenmerken167   5.5.2
Casus: marktverdeling169     Bijlage
AOnderverdeling van de bouwsector
naar de aard van de bouwactiviteiten174INLEIDINGTegen het einde van het jaar 2001 zijn mogelijke onregelmatigheden in
de bouwsector aan het licht gekomen. Dit heeft geleid tot een parlementaire
enquête. Eén van de aandachtspunten van de parlementaire enquêtecommissie
Bouwnijverheid (hierna: de enquêtecommissie) is de vraag of er een samenhang
bestaat tussen de economische structuur van de bouwmarkt en gesignaleerde
onregelmatigheden. Ten behoeve van de beantwoording van deze vraag heeft de
enquêtecommissie een statistisch/beschrijvende analyse van de bouwsector
laten opstellen, die is opgenomen in het eerste deel van dit rapport. Daarnaast
heeft de enquêtecommissie de Stichting voor Economisch Onderzoek der
Universiteit van Amsterdam (SEO) gevraagd een institutionele analyse van de
economische structuur en het marktgedrag uit te voeren. De SEO-analyse vormt
het tweede deel van deze rapportage. In het SEO-onderzoek wordt intensief
gebruik gemaakt van de gegevens die in deel 1 zijn weergegeven.In het onderzoek van de SEO worden zeven deelvragen van de enquêtecommissie
beantwoord:1. Geef aan welke deelmarkten (inclusief die voor toeleveranciers van
materialen) in de bouwnijverheid kunnen worden onderscheiden in de diverse
fasen van het bouwproces;2 Geef aan hoe groot het aantal aanbieders op deze afzonderlijke deelmarkten
is en welke samenwerkingsverbanden of juridische verbanden er zijn tussen
spelers onderling;3 Geef een analyse van de feitelijk behaalde rendementen in de bouwsector
zoals deze door verschillende bronnen worden gegeven. Betrek hierbij tevens
cijfers en trends van de sector;4 Geef aan in hoeverre de structuurkenmerken onregelmatigheden in de hand
(kunnen) werken;5 Geef aan hoe de bouwnijverheid gereageerd heeft op wijzigingen in de
regelgeving ten aanzien van aanbesteding en mededinging. Analyseer in hoeverre
deze wijzigingen een motief c.q. achtergrond vormen voor onregelmatigheden
in het handelen van actoren;6 Geef aan wat de gevolgen voor de sector zijn van veranderende verantwoordelijkheden
tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers (nieuwe contractvormen) en de gewijzigde
risicoverdeling (combinatievorming, verzekeren, doorcontracteren);7 Geef aan wat de feitelijke rol is van actoren zoals ingenieursbureaus,
calculatiebureaus, en accountants1 in de bouwnijverheid
en beschrijf daarnaast de specifieke rol van de Raad van Arbitrage.Daarnaast wordt aandacht besteed aan de invloed van de specifieke cultuur
van de bouwsector.Afbakening van onderzoeksonderwerpenDe bouwsector bestaat uit een groot aantal sterk verschillende onderdelen.
Binnen de bouw wordt veelal onderscheid gemaakt tussen de Burgerlijke en Utiliteitsbouw
(B&U), de Grond-, Water- en Wegenbouw (GWW), bouwinstallatie en inputmarkten,
zoals die van bouwmaterialen. Deze categorieën van bouwactiviteiten bestaan
op hun beurt uit vaak sterk uiteenlopende deelmarkten, zoals bijvoorbeeld
de woningbouw, de asfaltmarkt en de markt voor elektrotechnische installatie.
Ook architecten, ingenieurs- en adviesbureaus kunnen tot de bouwsector worden
gerekend. Deel 1 van deze rapportage beschrijft de gehele bouwsector, van bouwmaterialen
tot installatiewerk en van grote bouwconcerns tot zelfstandigen zonder personeel.
Daarnaast wordt in deel 1 aandacht besteed aan de relaties van bouwbedrijven
met grote bouwconcerns.In deel 2 wordt relatief veel aandacht geschonken aan de deelmarkten voor
grote wegen- en spoorprojecten en aan de productie van bouwmaterialen. Dit
hangt primair samen met structuurkenmerken van deze deelmarkten die potentieel
tot onregelmatigheden kunnen leiden. De wegenbouw en spoorwegbouw zijn bovendien
van bijzonder belang voor de overheid, als grootste opdrachtgever op deze
markten. Verder staan in deel 2 relatief vaak de grote bouwbedrijven centraal,
omdat zij op een groot aantal deelmarkten een belangrijke rol spelen.Het eerste en tweede deel van deze rapportage gaan beide in op de structuur
van de bouwsector. Overeenkomsten daarbij zijn dat macro-economische kenmerken
zoals prijsontwikkeling en groei van de sector centraal staan. In beide deelonderzoeken
komen eveneens uitgebreid de concernrelaties aan bod. In het tweede deel van
de rapportage ligt daarbij de nadruk op grote opdrachten en cases waarbij
concerns betrokken zijn, terwijl in het eerste deel meer een algemeen economisch
beeld van de concernrelaties wordt geschetst. In het eerste deel komt vooral
ook de dynamiek van de sector aan de orde. Bij het opstellen van beide delen
is getracht een evenwichtige afstemming van de inhoud te bewerkstelligen en
de overlap tussen beide delen zoveel mogelijk te elimineren.De gepresenteerde gegevens over de bouwsector zijn in een aantal gevallen
niet goed vergelijkbaar tussen de beide delen van het rapport. Dit heeft te
maken met het gebruikte bronmateriaal. In deel 1 wordt veel gebruik gemaakt
van de productiestatistiek bouwnijverheid, waardoor omzetgegevens en aantallen
bedrijven doorgaans enkel betrekking hebben op bedrijven met 20 werknemers
of meer. In deel 2 is vaker gebruik gemaakt van de gedetailleerde input-output
tabellen uit de Nationale Rekeningen, die de gehele sector omvatten (inclusief
de ZZP-ers). In deel 2 worden de kerngegevens van de bouw volgens een specifieke
indeling gegroepeerd (zie Figuur 2.2) die enigszins afwijkt van de indeling
in deel 1.Onderzoeksmethoden en bronnenIn dit onderzoek is gebruik gemaakt van literatuurstudie, statistische
gegevens, informatie van de enquêtecommissie en interviews. De bestudeerde
literatuur loopt uiteen: van theoretische literatuur over institutionele economie
tot beschrijvingen van aanbestedingsprocedures. Statistische gegevens zijn
veelal aan het Internet ontleend. De informatie van de enquêtecommissie
betrof enerzijds voorbeelden van mogelijke onregelmatigheden en anderzijds
de uitkomsten van besloten gesprekken die de enquêtecommissie heeft
gevoerd. Een deel van de interviews was gericht op het verzamelen van informatie
over zaken als de opbouw van de bedrijfskolom in de bouwsector, procedures
rondom aanbestedingen en de verschillen tussen publieke en private opdrachtverlening.
Daarnaast zijn interviews gehouden met personen die actief zijn in specifieke
deelmarkten. Tijdens interviews was er gelegenheid hypothesen die in de loop
van het onderzoek zijn geformuleerd te toetsen aan concrete situaties. Op
een groot aantal plaatsen in de tekst zijn (geanonimiseerde en geparafraseerde)
citaten uit deze interviews en uit gesprekken van de enquêtecommissie
opgenomen met de bedoeling daarmee algemene observaties te illustreren en
te verlevendigen. Het verzamelen van informatie ten behoeve van dit onderzoek
is eind juni 2002 afgerond. Deel 1 De bouwnijverheid in cijfersir. Bert Bunschoten (CBS) Inhoudsopgave Deel 1Samenvatting13    1.Inleiding16    2.Bouwnijverheid: samenstelling en dynamiek18 2.1Inleiding18 2.2Deelsectoren18  2.3Aantal en omvang
bedrijven20  2.4Werkgelegenheid21 2.5Rechtsvorm21  2.6Omzet22 2.7In- en uitstroom
van bedrijven22 2.8Faillissementen23    3.Samenwerkingsverbanden25 3.1Inleiding25  3.2Concernrelaties
grote bouwbedrijven26  3.3Bouwcombinaties28 3.4Toeleverende industrie29    4.Leveringen33 4.1Nationale Rekeningen33  4.1Bouwmaterialen33    5.Financieel-economische gegevens35 5.1Inleiding35  5.2B&U en GWW35 5.3Bouwmaterialenindustrie38 5.4Orderpositie39  5.5Rentabiliteit en
solvabiliteit40     6.Prijsindexcijfers41 6.1Inleiding41  6.2B&U-sector41 6.3GWW-sector42  6.4Bouwmaterialen43 6.5Loonkosten- en consumentenprijsindexcijfer44    7.Opdrachtgevers GWW en B&U45 7.1Inleiding45  7.2Opdrachtgevers GWW45 7.3Ontwikkelingen GWW46  7.4Opdrachtgevers en
ontwikkelingen B&U48     Literatuur50    Lijst met afkortingen51    Overzicht tabellen
in hoofdtekst52    Bijlagen:    1.Tabellen financieel-economische gegevens53 1-1.Algemene gegevens
en opbrengsten B&U-bedrijven53  1-2. Algemene gegevens
en opbrengsten GWW-bedrijven54  1-3. Kosten B&U-bedrijven55 1-4. Kosten GWW-bedrijven56  1-5. Jaarlijkse ontwikkeling
productie, verbruik en toegevoegde waarde; 1990–199957  1-6. Bedrijfsresultaat
en toegevoegde waarde; 199957 1-7.Bedrijfseconomische
gegevens bouwmaterialenindustrie57     2.Commissarissen grote bouwconcerns59    3.Tabellen in- en uitstroom61 3-1. Wijzigingen in
het aantal bedrijven in de B&U61  3-2. Wijzigingen in
het aantal bedrijven in de GWW61  3-3. Doorstroom nieuwe
B&U-bedrijven in 199462  3-4. Doorstroom nieuwe
B&U-bedrijven in 199762  3-5. Doorstroom nieuwe
B&U-bedrijven in 200062  3-6. Doorstroom nieuwe
GWW-bedrijven in 199463  3-7. Doorstroom nieuwe
GWW-bedrijven in 199763  3-8. Doorstroom nieuwe
GWW-bedrijven in 200063     4.Tabellen faillissementen in de bouwnijverheid64 4-1.Faillissementen
in de bouwnijverheid naar grootteklasse van bedrijven64  4-2.Faillissementen
in de bouwnijverheid naar rechtsvorm van bedrijven64    5.Tabellen Nationale Rekeningen65 5-1. Levering producten
door bedrijfstakken aan B&U en GWW65  5-2. Levering producten
door bedrijfstakken aan B&U en GWW (incl. invoer)65  5-3. Levering van de
industriële bedrijfsklassen aan de bouwnijverheid66    6.Tabellen bouwkosten kantoren67 6-1. Bouwkosten van
kantoren per m2; 1990–199967  6-2. Bouwkosten van
kantoren per m2 naar vloeroppervlakte; 1990–199967  6-3.Bouwkosten van
kantoren voor de overheid per m2 naar vloeroppervlakte67SamenvattingSignalementDe bouwnijverheid omvat de burgerlijke en utiliteitsbouw (B&U; bouw
van woningen, kantoren en dergelijke), de grond-, weg- en waterbouw (GWW),
bouwinstallatiebedrijven, bouwafwerkbedrijven (zoals schilders en stukadoors)
en andere, gespecialiseerde bedrijven (zoals in heiwerk en betonvlechten).
De bouwnijverheid draagt 6% bij aan het Bruto Binnenlands Product (BBP) van
Nederland. De orderpositie van de bouwnijverheid was de laatste jaren goed
en de vraag naar vakmensen groot. Met name de periode 1998–2000 was
een toptijd.In de bouwnijverheid werkt 6% van de werknemers van ons land. Het aantal
bedrijven bedraagt 9% van alle bedrijven; dus relatief veel, hetgeen duidt
op meer midden- en kleinbedrijf dan gemiddeld het geval is. Van alle faillissementen
heeft 12% betrekking op bouwbedrijven. Dat is ook relatief veel, hetgeen samenhangt
met het grote aantal zeer kleine bedrijven in de bouw.Bedrijven en werknemersIn 2001 telt de bouwnijverheid ongeveer 65 000 bedrijven. Er zijn
in de bouw ca. 446 000 mensen werkzaam, waarvan 400 000 werknemers.
De netto omzet bedroeg in 2000 circa € 45 miljard. De rentabiliteit
op eigen vermogen, een goede indicator voor de financiële gezondheid
van arbeidsintensieve ondernemingen zoals de bouwbedrijven, was in 1999 17%.
Dat steekt geenszins ongunstig af ten opzichte van andere bedrijfstakken.Klein-, midden- en grootbedrijfHet kleinbedrijf overheerst in de bouw. Ruim driekwart van de bouwbedrijven
heeft geen of slechts enkele werknemers in dienst; bijna negentig procent
niet meer dan tien werknemers. Ongeveer tien procent van de bedrijven behoort
tot het middenbedrijf, met tien tot honderd werknemers in dienst. In vergelijking
met andere bedrijfstakken is dat overigens veel te noemen. Het resterende
half procent van de bedrijven behoort tot het grootbedrijf, met honderd of
meer werknemers; slechts 45 van deze bedrijven hebben meer dan vijfhonderd
werknemers in dienst. Overigens kent de bouwnijverheid een behoorlijke dynamiek;
met name de instroom en uitstroom van het kleinbedrijf, in het bijzonder van
zelfstandigen zonder personeel («zzp-ers»), zijn groot. De doorstroming
van kleinbedrijf naar midden- en grootbedrijf en van midden- naar grootbedrijf
is echter gering. Per saldo blijkt het aantal bedrijven jaarlijks met enkele
duizenden toe te nemen.Belang van midden- en grootbedrijfHet sociaal-economisch belang van het midden- en grootbedrijf blijkt uit
het feit dat de helft van de werknemers in de bouwnijverheid in het middenbedrijf
werkt; bijna een derde werkt in het grootbedrijf en de rest, ongeveer een
vijfde, in het kleinbedrijf. Zowel het grootbedrijf als het middenbedrijf
realiseert elk ongeveer 40% van de omzet; de bijna negentig procent van de
bedrijven die tot het kleinbedrijf horen, realiseren de overige 20%. Het aandeel
van het grootbedrijf in de totale omzet is de laatste jaren toegenomen, dat
van het kleinbedrijf afgenomen.Verschillen B&U en GWWEr zijn opvallende verschillen tussen deelsectoren: in de B&U hebben
bedrijven met honderd of meer werknemers een marktaandeel van 40%, in de GWW
is dat 60%. Bedrijven van meer dan vijfhonderd werknemers zijn
vooral te vinden in de GWW (21), veel minder in de B&U (10). De B&U
kent meer kleinbedrijf: deze sector telt 39 000 zzp-ers, de GWW bijna
7000.Beide sectoren verschillen ook wat opdrachtgevers betreft. Voor de GWW
is de overheid de belangrijkste opdrachtgever; de overheden zijn goed voor
zestig procent van de omzet. In 2000 gaf de overheid voor ruim € 5
miljard uit; twee miljard kwam voor rekening van de rijksoverheid, ruim drie
miljard voor rekening van de decentrale overheden. De B&U laat een ander
beeld zien: de overheden zorgen voor nog geen tien procent van de omzet. Bedrijven
en particulieren zijn hier de belangrijkste opdrachtgevers (ruim de helft
van de omzet).De kosten- en prijsontwikkeling over de laatse tien jaar laat voor beide
sectoren een regelmatig verloop zien; de laatste paar jaar valt echter een
relatief sterke stijging waar te nemen.Aan de bouw gerelateerde branchesNauw verwant aan of betrokken bij de bedrijfstak bouwnijverheid zijn onder
meer de volgende typen bedrijven: zand- en grindwinningsbedrijven; producenten
van bitumineuse producten (asfalt); producenten van beton, cement en betonwaren;
timmerbedrijven; glas- en glasbewerkende bedrijven; constructiewerkplaatsen;
producenten van metalen ramen, deuren en kozijnen; hoveniersbedrijven. Deze
branches tellen zo'n tienduizend, meestal kleine, bedrijven. Daarnaast is
eenzelfde aantal dienstverlenende bedrijven, zoals architecten en projectontwikkelaars,
actief in de bedrijfskolom van de bouwnijverheid. ConcernvormingUit de statistieken is niet af te lezen hoe de relaties tussen de verschillende
bedrijven liggen. Zo worden werkmaatschappijen doorgaans als afzonderlijke
bedrijven geteld, terwijl zij deel uitmaken van een concern. Ook relaties
op ad hoc basis, bijvoorbeeld via onderaanneming of combinatievorming voor
een bepaald project, zijn niet goed te herleiden uit CBS-statistieken. Gezien
de belangstelling van de enquêtecommissie voor samenwerkingsrelaties
tussen bedrijven is getracht dienaangaande toch enige indicaties te verkrijgen.
Daartoe zijn onder meer de registers van de Kamers van Koophandel en Fabrieken
geraadpleegd.In de bouwnijverheid bestaat een klein aantal grote concerns. Daaronder
blijken vele werkmaatschappijen te vallen die vaak onder een eigen naam functioneren
(horizontale integratie). Ongeveer vijfhonderd bedrijven die in de bouwnijverheid
actief zijn ressorteren volledig onder één van de twaalf grootste
bouwconcerns. Maar ook toeleverende bedrijven, projectontwikkelaars, architecten
en andere dienstverleners maken deel uit van deze concerns (verticale integratie
binnen de bedrijfskolom). Dit is bijvoorbeeld het geval bij asfaltproducenten.
Binnen de betonsector heeft ook concernvorming plaatsgehad, maar deze heeft
geen duidelijke relatie met bouwconcerns.Combinatievorming en onderaannemingDaarnaast komt het veelvuldig voor dat bedrijven een tijdelijk samenwerkingsverband
aangaan. Bedrijven nemen in toenemende mate samen met een of meerdere andere
bedrijven een werk aan. Daarbij wordt een samenwerkingsverband aangegaan voor
het ene werk met het ene bedrijf en voor het andere werk met een ander bedrijf.
Uit gegevens van de registers van de Kamers van Koophandel blijkt dat er vele
honderden van dergelijke combinatieverbanden bestaan. Combinaties worden niet
alleen door het klein- en middenbedrijf aangegaan. Uit een steekproef van
vijftig combinaties bleek dat in bijna de helft van de gevallen een of meer
van de grote concerns betrokken waren. Een andere vorm van samenwerking is het in de bouw gebruikelijke uitbesteden
van werk. Bijna eenderde deel van het werk wordt uitbesteed aan onderaannemers,
waaronder ook bouwinstallatiebedrijven. Overigens zijn hoofdaannemers niet
alleen grote bedrijven; ook het middenbedrijf fungeert vaak als hoofdaannemer. 1. INLEIDINGIn het kader van de parlementaire enquête Bouwnijverheid is een
aantal onderzoeken naar verschillende aspecten van de bouwnijverheid ingesteld.
Zo zijn de aard en omvang van vermeende onregelmatigheden onderzocht. Ook
wilde de parlementaire enquêtecommissie inzicht krijgen in gegevens
over de economische structuur van de bouwsector omdat deze aanwijzingen kunnen
geven over onregelmatigheden.Het onderzoeksproject naar de economische structuur is in twee delen opgezet:
ten eerste een beschrijvend onderzoek; ten tweede een economische analyse
van de sector, mede op grond van de gegevens van het eerstgenoemde deelonderzoek.Van het beschrijvende deelonderzoek wordt op de volgende bladzijden verslag
gedaan.De opdracht van het onderzoek bevatte de volgende aspecten:• beschrijving van de deelmarkten van de bouwnijverheid, zowel in
termen van verschillende soorten producten als in termen van de diverse fasen
van het bouwproces, met inbegrip van de toeleveranciers van bouwmaterialen;• het aantal aanbieders op de onderscheiden deelmarkten, hun juridische
status en mogelijke samenwerkingsverbanden tussen de spelers op de markt van
de bouwnijverheid onderling;• de rendementen in de bouwsector, hun ontwikkeling en de verschillen
tussen verschillende deelsectoren.De rapportage van bevindingen volgt min of meer deze driedeling. Eerst
wordt, in hoofdstuk 2, de bouwnijverheid naar zijn deelsectoren cijfermatig
in kaart gebracht. Niet alleen de stand van zaken op een bepaald moment komt
aan de orde. Naast een recente «foto» wordt ook een film van de
ontwikkelingen in de sector gepresenteerd, zodat de bewegingen in de sector
over een langere periode zichtbaar worden. Kennis daarvan is niet alleen van
belang omdat elke bedrijfstak conjuncturele schommelingen kent. Zij is ook
van belang omdat het wettelijk kader waarbinnen de bouwnijverheid functioneert
juist de laatste jaren een aantal ingrijpende veranderingen heeft ondergaan.
Zo is in 1992 het systeem van prijsafspraken door de Europese Commissie verboden
en is in 1998 de Mededingingswet van kracht geworden waarmee een definitief
einde is gekomen aan de vroeger in bepaalde mate toegestane kartelvorming
binnen de bouwnijverheid. Wellicht hebben deze gebeurtenissen hun weerslag
gekregen in de gepresenteerde gegevens.Statistieken zijn gebaseerd op tel-eenheden. In dit verband gaat het vooral
om «bedrijven», zoals gedefinieerd door het Centraal Bureau voor
de Statistiek. De daarop gebaseerde cijfers kunnen echter ook versluierend
werken. Zo zijn allerlei vormen van samenwerking en verbintenissen tussen
individuele bedrijven niet uit die cijfers af te leiden. Voor een goed begrip
van het functioneren van de markt is inzicht in dergelijke relaties tussen
bedrijven onderling echter wel van belang. Daarom is hoofdstuk 3 gewijd aan
samenwerkingsrelaties. Deze gegevens zijn vooral ontleend aan de databank
van de Kamers van Koophandel.Hoofdstuk 4 gaat in op het intersectoraal verkeer. De leveringen in termen
van geldstromen van (deel)sectoren van de bouwnijverheid naar andere bedrijfstakken
en branches zijn daarvoor indicatief.In hoofdstuk 5 worden financieel-economische kengetallen gepresenteerd:
hoe staat het met de productiviteit, de toegevoegde waarde en de rentabiliteit
in de bouwnijverheid en hoe hebben de bedrijfsresultaten zich in de
diverse deelsectoren ontwikkeld? Ook de ontwikkeling in de orderpositie van
de bouwnijverheid komt aan de orde.Hoofdstuk 6 gaat in op de kosten- en prijsontwikkelingen binnen deelsectoren
van de bouwnijverheid. Aan de hand van verschillende indices worden deze ontwikkelingen
gepresenteerd.In hoofdstuk 7 komt de andere kant van de markt, de vraagzijde, aan de
orde. Daaruit blijkt het belang van de rijksoverheid en van andere overheden
als opdrachtgever voor de diverse deelsectoren in de bouw.De meeste van de gepresenteerde cijfers zijn ontleend aan bestanden van
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Sommige overzichten zijn op
speciaal verzoek van de parlementaire enquêtecommissie opgesteld. Daarnaast
is vooral gebruik gemaakt van gegevens uit de registers de Kamers van Koophandel
en Fabrieken, met name wat de samenwerkingsvormen betreft, en van publicaties
van het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid (EIB).Omdat begrippen zoals «bouwnijverheid» in diverse publicaties
verschillend worden gedefinieerd, wordt – waar nodig – de in dit
rapport gehanteerde definitie nader omschreven.Ten behoeve van de leesbaarheid zijn overigens de meer uitgebreide en
gedetailleerde statistieken in de bijlagen opgenomen.De conclusies in deze deelstudie zijn niet zozeer van beleidsmatige aard
maar hebben veeleer een samenvattend-beschrijvend karakter. Bijvoorbeeld door
vergelijkingen met andere bedrijfstakken, tussen verschillende deelsectoren
of tussen diverse peiljaren te maken. De conclusies blijven dus dichtbij de
gepresenteerde feiten. Deze studie beoogt dan ook vooral een betrouwbaar beeld
van de bouwnijverheid en de ontwikkelingen daarin te geven, uitgaande van
de definities die zijn gehanteerd en van de methodes die gebruikt zijn om
de beschreven verschijnselen vast te stellen. De nadere analyse in het tweede
deelonderzoek bouwt op deze beschrijvende studie voort en biedt meer aangrijpingspunten
voor beleid. 2. BOUWNIJVERHEID: SAMENSTELLING EN DYNAMIEK2.1 InleidingIn dit hoofdstuk wordt eerst de stand van zaken in de bouwnijverheid beschreven.
Om welke deelsectoren gaat het? Hoeveel bedrijven tellen deze deelsectoren?
Hoe groot zijn de bedrijven en welke rechtsvormen hebben zij? Hoeveel mensen
werken er? Hoe groot is de omzet? Welke toeleverende en andere belendende
bedrijfstakken zijn te onderscheiden en hoe groot zijn die? Behalve aan de
deelsectoren van de bouwnijverheid wordt ook aandacht besteed aan de bijdrage
die deze bedrijfstak als geheel aan de Nederlandse economie levert. Ook enige
kenmerkende verschillen met andere bedrijfstakken komen aan de orde.Nadat aldus de huidige bouwnijverheid in kaart is gebracht, wordt vervolgens
stilgestaan bij de ontwikkelingen, de dynamiek in de bouwnijverheid. Gegevens
over de in- en uitstroom van de laatste jaren worden gepresenteerd. In dat
kader krijgt ook de ontwikkeling van faillissementen in de bouwnijverheid
aandacht.2.2 DeelsectorenDe bouwnijverheid kan in een aantal deelgebieden worden opgedeeld. De
meest gangbare indeling is:• Burgerlijke en Utiliteitsbouw (B&U);• Grond, Weg- en Waterbouw (GWW);• Bouwinstallatiebedrijven;• Afwerken van gebouwen;• Overige werkzaamheden bouw.Deze afgrenzing is in Europees verband vastgesteld.1 De hiertoe behorende bedrijven zijn ingedeeld volgens de Nomenclature
générale des Activités économiques dans les Communautés
Européennes (NACE), welke wordt gebruikt door onder meer het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) en de Kamers van Koophandel (KvK).In tabel 1 is aangegeven hoeveel bedrijven op de verschillende markten
opereren.2 Vaak houden bedrijven zich met meerdere
activiteiten bezig. Bij de bedrijfsindeling worden de bedrijven echter getypeerd
naar hoofdactiviteit. Dergelijke bedrijven worden bij de tellingen maar één
keer meegenomen. Omzet, aantal werknemers en dergelijke (zie hoofdstuk 5)
worden in het geheel toegerekend aan de hoofdactiviteit.Indien verschillende bedrijven deel uitmaken van een en dezelfde holding
worden de verschillende bedrijven (of werkmaatschappijen) afzonderlijk getypeerd.Tabel 1. Bedrijven bouwnijverheid en verwante branches
naar bedrijfsactiviteit (2000)  HoofdactiviteitAantal bedrijven  Grond-, Weg- en waterbouw (GWW)(4 800)45112Grondverzet1 4654512Proefboren5 45212Bouwen van kunstwerken (bruggen,
tunnels en dergelijke)75 45213Leggen van kabels en buizen470 45231Aanleggen van wegen, spoorwegen,
luchthavens en sportterreinen85545232Stratenmaken1 785 4524Natte waterbouw145    Burgerlijke en
Utiliteitsbouw (B&U)(24 700)45111Slopen van bouwwerken555 45211Algemene B&U20 410 4522Dakdekken en bouwen van dakconstructies1 495 45253Metselen en voegen2 240    Bouwinstallatiebedrijven(10 695)4531Elektrotechnische bouwinstallatie4 1104532Isolatiewerkzaamheden625 45331Loodgieters, fitterswerk, installatie
van sanitair3 98545332Installatie van centrale verwarmings-
en luchtbehandelingsapparatuur1 775 4534Overige bouwinstallatie200     Afwerken van gebouwen(19 655)4541Stukadoren1 7004542Aftimmeren en stellen7 090 4543Afwerken van vloeren en wanden3 615 4544Schilderen en glaszetten6 470 4545Overige afwerking van gebouwen780    Overige werkzaamheden
bouw(3 530)45251Heien en andere funderingswerkzaamheden16045252Vlechten van betonstaal285 45254Overige werkzaamheden in de bouw
niet eerder genoemd2 160455Verhuur bouw-
en sloopmachines met bedienend personeel925  Totaal bouwnijverheid63 380    Toeleverende industrie(4 855)1421Zand- en grindwinning75 201Houtzagerijen en houtverduurzaming160 202Fineer- en plaatmaterialenindustrie20 203Timmerindustrie1 055204Houten emballage-industrie155 261Glas- en glasbewerkende industrie390 263Keramische tegel- en plavuizenindustrie15 264Industrie voor keramische bouwmaterialen45 265Cement-, kalk- en gipsindustrie10266Beton-, cement- en gipsproducentenindustrie585267Natuurzandsteenbewerkingsbedrijven3152682Niet-metaalhoudende mineraalproductie
(asfalt en bitumineuse dakbedekkingsmateriaal)702811Constructiewerkplaatsen1 750 2812Metalen ramen, deuren en kozijnen210    Overige(13 745)1411Hoveniersbedrijven4 0357011Projectontwikkeling3 840 74201Architecten- en ingenieursbureaus5 870  Totaal generaal
bouwnijverheid, toeleverende industrie en overige verwante bedrijven81 980Bron: CBS; Demografie van bedrijven1In totaal gaat het om bijna 82 000 bedrijven. De bouwijverheid in
engere zin telt ruim 63 000 bedrijven. Gemeten naar het aantal bedrijven
is de B&U-sector het grootst met ongeveer 25 000 bedrijven in 2000.
De GWW-sector telt veel minder bedrijven: 4 800. Daarnaast zijn er ruim
10 000 bouwinstallatiebedrijven. Bijna 20 000 bedrijven werken de
bouw af met schilderwerk, glaszetten, stukadoren etc.De bedrijven in de B&U houden zich meestal met meerdere activiteiten
bezig. Zij bouwen zowel woningen als andere gebouwen. Dat betekent dat er
sprake is van een zekere concurrentie tussen beide deelsectoren. Uitmondelinge
informatie van het CBS blijkt dat in perioden van hoogconjunctuur de opdrachten
voor de utiliteitsbouw toenemen. Dit deel van de B&U heeft dan vaak voorrang
boven de woningbouw. In tijden met een lagere economische groei trekt de woningbouw
meestal aan, mede doordat de overheid in die tijden de woningbouw stimuleert.
Hoewel de grote bouwconcerns meestal zowel een GWW- als een B&U-tak hebben
is de«concurrentie» tussen deze beide takken verwaarloosbaar.
De werk-zaamheden zijn meestal zo specifiek dat een GWW-bedrijf zelden B&U-werkzaamheden
zal gaan uitvoeren en omgekeerd.De producenten van bouwmaterialen nemen in de bedrijfskolom een belangrijke
plaats in. Zij leveren hun producten al dan niet via de handel aan de bouwbedrijven.
Voorbeelden zijn de zand- en grindbedrijven, asfaltbedrijven, timmerindustrie,
glasindustrie en betonwarenindustrie. Hoveniersbedrijven kunnen worden gezien
als een aan de bouw verwante bedrijfstak. Een deel van de werkzaamheden (grondverzet,
groenvoorziening langs wegen) kan men zien als GWW-werk. De toeleverende industrie
kent een kleine 5000 bedrijven. Het aantal bedrijven dat zich toelegt op projectontwikkeling
bedraagt bijna 4000, terwijl er 6000 architecten- en ingenieursbureaus zijn.2.3 Aantal en omvang bedrijvenDe in de vorige paragraaf genoemde aantallen bedrijven hebben betrekking
op «standgegevens»: het aantal op een bepaald moment. Het aantal
bedrijven dat in een jaar actief is geweest, ligt hoger; in de bouwnijverheid
zelfs fors hoger. Zo zijn in de bouwnijverheid in het jaar 2001 bijna 65 000
bedrijven werkzaam.Het aantal bedrijven is aanzienlijk. Het sociaal-economisch belang daarvan
dient echter gerelativeerd te worden. Genoemd aantal bestaat namelijk voor
ongeveer de helft uit bedrijven zonder werknemers: zelfstandigen zonder personeel,
«zzp-ers» in het jargon. De B&U-sector telde 39 000 zzp-ers,
de GWW-sector bijna 7000. Voorts waren er 20 000 bedrijven met één
tot vijf werknemers. Ruim driekwart van de bedrijven in de bouwnijverheid
had dus minder dan vijf werknemers.Tabel 2. Bouwnijverheid: bedrijven naar omvang in 1995
en 2000 Omvang19952000Groei 1995–2000 Kleinbedrijf (minder dan tien werknemers)36 86055 49050% Middenbedrijf (tien tot honderd werknemers)6 6957 45511%Grootbedrijf (honderd of meer werknemers)38543513%Totaal:43 94063 380 Bron: CBS, Statistisch Jaarboek 2002Tabel 2 geeft, uitgaande van standgegevens in 1995 en 2000, een indruk
van de verdeling in aantallen van het klein-, midden- en grootbedrijf in de
bouwnijverheid en de ontwikkeling daarvan in de genoemde periode. Het blijkt
dat in vijf jaar het aantal bedrijven met minder dan tien werknemers met de
helft is toegenomen. In dezelfde periode is het aantal grote bedrijven met
13% gegroeid.Uit de tabel blijkt ook dat in 2000 het kleinbedrijf 88% van het
totaal aantal bedrijven in de bouwnijverheid uitmaakt. Dit percentage is hoger
dan in de industrie (77%), maar lager dan in de landbouw (98%),
horeca (94%), zakelijke dienstverlening (93%) en handel (92%).In vergelijking met andere bedrijfstakken is in de bouw niet zozeer het
aandeel van het kleinbedrijf, maar het aandeel van het middenbedrijf (12%)
in de bedrijfspopulatie hoog.Ruim 430 bedrijven hadden meer dan honderd werknemers. Daarvan hadden
er slechts 45 meer dan vijfhonderd werknemers. Bijna de helft van deze grote
bedrijven is in de GWW-sector te vinden; een kwart in de B&U-sector.2.4 WerkgelegenheidIn de bouwnijverheid zijn ca. 446 000 mensen werkzaam. Daarvan zijn
400 000 werknemers. Dit is ongeveer zes procent van het totaal aantal
werknemers in Nederland. Ter vergelijking: in de industrie zijn 670 000
werknemers werkzaam; in zieken- en verpleeghuizen ruim 420 000. In de
bouwnijverheid wordt vrijwel alleen in voltijd gewerkt (92,4%); dat is beduidend
hoger dan het landelijk gemiddelde (61,1%).Met name het middenbedrijf is voor de werkgelegenheid in de bouwnijverheid
van belang: daar werkt ongeveer de helft van de werknemers. In geen enkele
andere bedrijfstak is dat zo veel (zie tabel 3). Deze bevinding sluit aan
bij de eerdere constatering dat de bouwnijverheid met name door het relatief
hoge percentage middenbedrijf opvalt.Tabel 3. Verdeling werknemers naar werkzaamheid in klein-,
midden- en grootbedrijf in verschillende bedrijfstakken. (Excl. zpp-bedrijven)
In percentages per bedrijfstak. BedrijfstakKleinbedrijf (1–9 werknemers)Middenbedrijf (10–99 werknemers)Grootbedrijf (100 of
meer) Bouwnijverheid205030Horeca463222 Industrie103258Zakelijke dienstverlening152461Bron: CBS, Statistisch Jaarboek 2002Het totaal aantal werkzame personen in de bouwnijverheid neemt toe, vooral
bij de B&U-bedrijven. Vooral het aantal bedrijven zonder werknemers groeit
de laatste jaren snel.2.5 RechtsvormBij het CBS is van een groot aantal bedrijven de rechtsvorm bekend. Zo
zijn er van de ruim 63 000 bedrijven in de bouwnijverheid gegevens beschikbaar
over de rechtsvorm in 2000. Meer dan de helft daarvan (53%) is een eenmanszaak.
Ook besloten vennootschappen (BV's; 25%) en vennootschappen onder firma (V.O.F.'s;
21%) komen veel voor.In de zand-, grind-, klei- en zoutwinning komen BV's als meeste voor (75%);
daarnaast vooral V.O.F.'s (20%). In de houtwarenindustrie zijn er veel eenmansbedrijven
(42%) en daarnaast BV's (37%) en V.O.F.'s (21%). De glas-, aardewerk-, cement-
en kalkindustrie kent naar verhouding iets meer BV's (45%), daarnaast veel
eenmanszaken (38%) en V.O.F.'s (17%). 2.6 OmzetDe omzet van de totale bouwnijverheid bedraagt in het jaar 2000 bijna € 60
miljard, inclusief de door onderaannemers in rekening gebrachte bedragen.
Exclusief het werk uitgevoerd door onderaannemers bedraagt de netto omzet
ongeveer € 45 miljard.Kijkt men naar het aandeel van het groot-, midden- en kleinbedrijf in
de totale omzet, dan valt globaal het volgende vast te stellen:• het grootbedrijf (met honderd of meer werknemers; circa een half
procent van alle bedrijven) realiseert 40% daarvan;• het middenbedrijf (tussen tien en honderd werknemers; circa tien
procent van de bedrijven) realiseert eveneens 40%;• het kleinbedrijf (met minder dan tien werknemers; bijna negentig
procent van de bedrijven) realiseert de overige 20% van de totale omzet.De bouwnijverheid profiteert meer dan gemiddeld van een gunstige ontwikkeling
van de nationale economie. De bouwproductie toont een volumegroei van drie
tot vier procent in de laatste vijf jaar, met een uitschieter van ruim zes
procent in 1999. Het economisch tij kantelt echter. Het EIB verwacht dat de
omzet in 2001 en 2002 krimpt met 2 tot 2,5% per jaar.1 In de jaren na 2002 zal de bouwconjunctuur volgens het EIB weer een
bescheiden herstel laten zien met gemiddeld 1,5% per jaar.Het aandeel van de bouwnijverheid (B&U, GWW, Bouwinstallatie, Afwerken
van gebouwen en Overige werkzaamheden in de bouw) in het Bruto Binnenlands
Product (BBP) schommelt volgens het CBS van 5,3% in 1986 via 5,9% in 1989
en 5,5% in 1997 tot 6,0% in 2000.2.7 In- en uitstroom van bedrijvenDe B&U- en de GWW-sector vertonen een sterke dynamiek. Jaarlijks vinden
tal van mutaties plaats: oprichting van nieuwe bedrijven, opheffing van bestaande
bedrijven, groei en krimp van bedrijven, overstap naar een andere bedrijfs(hoofd)activiteit.
In bijlage 3 zijn de mutaties in de periode 1994–2001 uitgebreid in
beeld gebracht, zowel voor de B&U- als voor de GWW-sector per grootteklasse
van bedrijven.Per saldo verdubbelde het aantal B&U-bedrijven in de genoemde periode,
terwijl ook bij de GWW-sector sprake was van een forse toename. Samenvattend
gaat het om de volgende mutaties in de periode 1994–2001:• zowel bij de B&U- als bij de GWW-sector verdubbelde het aantal
zzp-ers;• het aantal jaarlijkse toetreders in de B&U-sector verdubbelde
ruim van 2600 in 1994 naar 6000 in 2001; in de GWW-sector was sprake van een
verdrievoudiging van ruim 300 in 1994 naar ruim 1000 in 2001;• sinds 1994 zijn in de B&U in totaal meer dan 32 000 nieuwe
bedrijven gevestigd, waarvan 29 000 zzp-ers. Sindsdien zijn er 13 000
opgeheven, waarvan 9000 zzp-ers. In de GWW-sector zijn in die periode 5000
nieuwe bedrijven ontstaan, waarvan 4000 zzp-ers; 2500 bedrijven zijn opgeheven,
waarvan 1400 zzp-ers.Voorzover mogelijk volgt het CBS de bedrijven in de bouwnijverheid in
de loop van de tijd. Daaruit blijkt dat van de ruim 2500 B&U-bedrijven
die in 1994 zijn ontstaan bijna de helft inmiddels weer is opgeheven. De meeste
bedrijven zitten nog in dezelfde grootteklasse als destijds bij de instroom.
Wel zijn van de 2300 nieuwe zzp-ers in 1994 bijna 300 gegroeid tot bedrijven
met 1 tot 9 werknemers in dienst. In totaal 37 hebben nu tussen tien en honderd
werknemers in dienst. Verder hebben 89 bedrijven een andere hoofdactiviteit
dan bij de start in 1994 en zijn bijna 1100 bedrijven weer opgeheven.Het beeld bij de ingestroomde GWW-bedrijven wijkt niet af van dat van
de B&U-bedrijven. Van de 340 GWW-bedrijven die in 1994 instroomden was
na zeven jaar nog ruim de helft actief. Van de actieve bedrijven zit het grootste
gedeelte nog in de oorspronkelijke grootteklasse en ongeveer eenderde is doorgegroeid
naar een hogere grootteklasse.Beziet men alleen het jaar 2001, dan blijkt het aantal bedrijven in de
B&U-sector per saldo 11% te zijn toegenomen: enerzijds een groei van 17%
ten gevolge van toetreders, anderzijds vermindering van 6% ten gevolge van
opheffing van bedrijven. Daarnaast groeide 5% en kromp 3% van de bedrijven
in de B&U-sector in termen van grootteklasse.De percentages waarmee het aantal GWW-bedrijven in 2001 toe- en afnam
ten gevolge van nieuwe vestiging, respectievelijk opheffing, zijn gelijk aan
die bij de B&U. Voor het overige is de dynamiek bij de GWW-bedrijven iets
groter dan bij de B&U: 8% groeide en 5% van de bedrijven kromp in 2001.Bij de GWW nam het aantal bedrijven ten gevolge van een activiteitenwijziging
sterker af dan bij de B&U, respectievelijk met 2 en 1%, maar bij de GWW
groeide het aantal bedrijven ten gevolge van activiteitenwijzigingen ook sterker
dan bij de B&U (met 4 respectievelijk 2%).In totaal muteerde 16% van alle B&U-bedrijven op enigerlei wijze in
2001; in de GWW-sector gold dat voor 22% van de bedrijven.Uit de gepresenteerde CBS-cijfers blijkt weinig van een aanzienlijke concentratietendens
binnen de bouwnijverheid. In het volgende hoofdstuk zal blijken dat de concentratie
van bedrijven zich minder zichtbaar voordoet: grote concerns nemen weliswaar
kleinere bedrijven over, maar laten deze meestal als werkmaatschappij, vaak
onder hun eigen naam, voortbestaan. De CBS-gegevens geven geen inzicht in
dergelijke relaties tussen de bedrijven. Uit gegevens van de Kamers van Koophandel
(KvK) en websites en jaarverslagen van de grote concerns is daarover wel informatie
beschikbaar, zij het dat het momentopnames betreft.2.8 FaillissementenUit diverse kengetallen komt het jaar 1993 als een dieptepunt en 1999
als een topjaar naar voren. Dat geldt ook voor faillissementen. In 1993 werd
het faillissement van 702 bouwbedrijven uitgesproken, in 1999 van 467 bedrijven.1 Daarna is er weer sprake van een toeneming tot 645 in
het jaar 2001; 180 daarvan waren zzp-ers en 249 bedrijven met 1 tot en met
9 werknemers. Er is in 2001 maar één bedrijf met meer dan 100
werknemers failliet gegaan. In totaal zijn in de periode 1993–2001 5349
bouwbedrijven failliet gegaan.Vergeleken met het totaal aantal bedrijven bedraagt het aantal faillissementen
in 2001 bijna één procent. Dat is wat hoger dan in de horeca,
handel of zakelijke diensten, en wat lager dan in de industriesector.De eenmanszaken zitten wat aantal faillissementen betreft ongeveer op
het gemiddelde. Van de BV's ging in 2001 twee procent failliet. Van de V.O.F.'s
is in 2001 nog geen kwart procent failliet gegaan.Er zijn geen afzonderlijke gegevens over het aantal faillissementen in
de B&U- en de GWW-sector. Uit de cijfers kan echter wel worden afgeleid
dat van de bedrijfsbeëindigingen in de B&U en de GWW slechts een
beperkt aantal het gevolg is van een faillissement. In de periode
1994–2001 zijn in beide genoemde sectoren namelijk in totaal 15 500
bedrijven opgeheven, terwijl in de gehele bouwnijverheid «slechts»
4650 bedrijven failliet zijn gegaan. 3. SAMENWERKINGSVERBANDEN3.1 InleidingIn dit hoofdstuk staan verschijnselen centraal die zich moeilijk laten
illustreren aan de hand van de CBS-cijfers. Het betreft concernvorming in
de bouwnijverheid, combinatievorming per bouwproject alsook verbindingen van
bouwbedrijven met andere schakels binnen de bedrijfskolom.Het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid (EIB) heeft de laatste
jaren verscheidene onderzoeken uitgevoerd naar vraagstukken van het grootbedrijf,
het middenbedrijf en het kleinbedrijf in de bouwnijverheid.In 1999 heeft het EIB in opdracht van de Vereniging Grootbedrijf Bouwnijverheid
(VG-Bouw) onderzoek verricht naar de invloed van het marktgedrag van opdrachtgevers
op de concurrentie bij het grootbedrijf.1 Ondanks
de toegenomen vraag naar bouwwerken wordt er, volgens de geënquêteerde
bedrijven, steeds verder op prijs geconcurreerd. Deze prijsdruk leidt vervolgens
tot lage rendementen. In het rapport wordt onder meer gewezen op het verbod
van de Europese Commissie om onderling afspraken te maken. Verder moeten opdrachtgevers
steeds vaker overgaan tot openbare aanbesteding. Deze institutionele factoren
aan de vraagkant vergroten de concurrentiedruk. Uit het onderzoek van het
EIB blijkt dat 88% van het grootbedrijf in de B&U de scherpe prijsconcurrentie
als een knelpunt ervaart; 90% van het grootbedrijf in de GWW is dezelfde mening
toegedaan.Ander onderzoek van het EIB wijst uit dat er, ondanks de concentratietendensen,
veel kleinere middenbedrijven zijn die geen werkmaatschappij zijn van de grotere
concerns.2 Deze bedrijven zijn vooral afhankelijk
van middelgrote projecten. Er is echter een tendens naar projecten van grotere
omvang. Anderzijds neemt de deelmarkt voor onderhoud, herstel- en verbouw
licht toe. Deze zijn voor het middelgrote bedrijf van wezenlijk belang. Het
EIB ziet de toekomst van het middenbedrijf dan ook als perspectiefvol.Het EIB is eveneens van mening dat de vooruitzichten van de kleine bedrijven
goed zijn.3 Ook zij zullen, evenals de kleinere
middenbedrijven, een eigen plaats op de markt behouden. Zij profiteren onder
meer van de waardestijging van huizen, waardoor woningbezitters meer ruimte
hebben om verbouwingen uit te laten voeren.Bedrijven zoeken, volgens het EIB-onderzoek uit 1999, naar mogelijkheden
om hun marktpositie te verbeteren. Hiertoe worden samenwerkingsvormen aangegaan
met de opdrachtgevers en andere partijen in het bouwproces teneinde prijsverbetering
te bewerkstelligen, risico's te spreiden en continuïteit beter te waarborgen.
Voorts nemen de grote bedrijven initiatieven om zoveel mogelijk procesfuncties
samen te voegen: planvorming, ontwikkeling en uitvoering. Door schaalvergroting
ontwikkelen bedrijven zich tot concerns waarbij fusies en overnames onderdeel
van de strategie zijn. Om dezelfde redenen worden per project combinaties
aangegaan.Om een indruk te krijgen van de omvang van concern- en combinatievorming
in de bouw zijn websites van bedrijven, jaarverslagen en registers van de
Kamers van Koophandel en Fabrieken (KvK) geraadpleegd. De gepresenteerde gegevens
hebben niet de pretentie uitputtend te zijn, maar zijn veeleer het resultaat
van een verkenning van een nog vrijwel onontgonnen terrein. De voorlopige
bevindingen duiden erop dat de bedrijvigheid in de bouwnijverheid een sterk
netwerkachtig karakter heeft. 3.2 Concernrelaties grote bouwbedrijvenAan de websites van vijf bedrijven kan het volgende worden ontleend:1• de Koninklijke Volker Wessels Stevin omvat zo'n 80 werkmaatschappijen
(bedrijven). Eén van deze bedrijven (Koninklijke Wegenbouw Stevin)
is weer enig of mede aandeelhouder van enkele tientallen specialistische bedrijven,
zoals een architectenbureau, een bedrijf dat bitumen transporteert, een zand-
en grondverkoopbedrijf, een bedrijf dat tankstations aanlegt, een bestratingsbedrijf
en een wegmarkeringsbedrijf;• ook de Strukton-Groep kent een groot aantal werkmaatschappijen.
Zo staat bijvoorbeeld op de site bij Strukton Bouw en Onderhoud: «Strukton
Bouw & Onderhoud combineert de voordelen van kleine, regionale aannemers
met de kennis en expertise van de grote bouwondernemer. (...) Strukton Bouw
& Onderhoud betrekt kennis en expertise van de overige Strukton-werkmaatschappijen
en derden»;• op de site van de HBG-groep staan 73 bedrijven, zoals woningbouwbedrijven,
vastgoedbedrijven, utiliteitsbouwbedrijven, civiele bedrijven, leidingbedrijven,
maar ook aanleverende bedrijven als een betonwarenbedrijf en zand- en grindhandel;• Heijmans kent ook een groot aantal bedrijven. Het bedrijf heeft
in Nederland meer dan 130 bedrijven, waaronder enkele tientallen nevenvestigingen;• Ballast Nedam Bouwmaterieel meldt dat zij in Nederland in 26 combinaties
deelneemt.Een nauwkeuriger overzicht is te ontlenen aan de gegevens van de KvK.
Het voordeel van deze centrale bron van informatie is dat de gegevens meer
vergelijkbaar zijn.2 De KvK-registers kennen
drie soorten relaties:• rechtspersonen die optreden als bestuurder van een andere rechtspersoon;
dit kunnen ook holdings of management-BV's zijn;• rechtspersonen die enig aandeelhouder zijn van een NV of BV;• rechtspersonen, ingeschreven in het Nederlands handelsregister
die zich aansprakelijk stellen voor een andere rechtspersoon.De volgende relaties zijn niet als zodanig herkenbaar: relaties van natuurlijke
personen met een rechtspersoon (in verband met de privacy); aandeelhouders
die minder dan 100% van de aandelen bezitten; rechtspersonen die niet zijn
ingeschreven in het Nederlands handelsregister en die zich aansprakelijk stellen
voor een andere rechtspersoon.Het is niet helemaal duidelijk welke holdings precies de grootste zijn.
Op basis van onder meer beursinformatie zijn uiteindelijk twaalf grote concerns
geselecteerd. Van deze concerns is nagegaan hoeveel relaties zij hebben en
wat de aard is van de bedrijven die onder de paraplu van het concern vallen.
Tijdens het onderzoek zijn weer twee grote concerns samengevoegd (BAM NBM
en HBG). In dit onderzoek zijn deze twee concerns nog als afzonderlijke holdings
beschouwd. Tabel 4 vat de resultaten samen. Tabel 4. Concernrelaties; 2002 BedrijfBallast NedamKon. BAM NBMKon. Boskalis
West-minsterDura Vermeer
GroepHeij-mansHBGBree-denborg Holding [Koop]Ooms Aven-horn GroepVan Oord GroepStrukton GroepTBI BeheerKon. Volker Wessels StevinTotaalBedrijfstype van de relatiesAantal relaties  B&U2123121491483562646223GWW18422114282103481343206Overige bouw91900195310528796Asfaltindustrie37035103000830 Zand- en grindwinning20400011000412Betonbedrijf60014200011217Overig materiaal24116140009937Handel22509011002729Financiële instelling17164146514233232799287Project-ontwikkeling132203027421001626141Verhuur312116210000531 Architecten en dergelijke5811313841073972Ov. Zakelijke diensten631010382342749Transport32513101201524Milieudienstverlening88357511000644Overig37488146413243514280339Totaal1552055611832575902421351703631 637Bron: Kamers van Koophandel en FabriekenOpvallend is dat deze concerns een groot aantal concernrelaties hebben.
Gemiddeld betreft het bijna 150 relaties. Vaak gaat het om een getrapte structuur,
waardoor het ene bedrijf een relatie heeft via één van de andere
bedrijven die onderdeel uitmaken van de holding. Waarschijnlijk door overnames
van bedrijven is het aantal niveaus van de onderscheiden relaties vaak groot.
Bij de onderscheiden concerns is het minimum aantal niveaus drie, maar er
is ook een geval bij waar acht niveaus kunnen worden onderscheiden.Het komt voor dat een concern via het ene bedrijf enig aandeelhouder is
van een werkmaatschappij, via een ander bedrijf als bestuurder optreedt en
via een derde bedrijf zich aansprakelijk stelt. Bij de vermelding van het
aantal concernrelaties in de overzichten van de KvK is zo'n relatie drie keer
geteld. In tabel 4 is deze relatie slechts één keer meegeteld.Daarnaast zijn overigens veel relaties niet zichtbaar in de cijfers. Voorbeelden
zijn:• buitenlandse vestigingen;• bedrijven waarvan een concern voor minder dan 100% aandeelhouder
is;• bedrijven waarvan een of meerdere bestuurders ook bestuurder zijn
van een ander bedrijf;• bedrijven waarvan het concern vennoot is;• gebruik van (vaste) onderaannemers;• niet-officiële samenwerkingsverbanden.Het aantal relaties is daarom waarschijnlijk in werkelijkheid groter dan
uit tabel 4 blijkt.De aard van de relaties lijkt verrassend. Van alle soorten werkmaatschappijen
is het grootste aantal een financiële instelling. Liefst 287 van de 1637
werkmaatschappijen is geclassificeerd als een financieel bedrijf, gemiddeld dus ruim twintig per concern. Verder blijkt dat verreweg de meeste
van deze financiële bedrijven geen werknemers in dienst hebben.1De grote concerns hebben allemaal zowel een GWW- als een B&U-poot.
Meestal is er ook sprake van relaties met andere branches, bijvoorbeeld met
installatiebedrijven en vaak met specialistische bedrijven zoals heibedrijven,
funderingsbedrijven en bouwafwerkbedrijven. Bijna alle concerns hebben meerdere
bouwmaterialenbedrijven ingelijfd. Dat varieert van zand- en grindbedrijven
tot beton-, timmer-, en asfaltbedrijven. Bijna alle holdings hebben verder
één of soms vele projectontwikkelingsbureaus, architecten en
verhuurbedrijven als werkmaatschappij. Deze bedrijven hebben ook vaak geen
of weinig werknemers in dienst. De holdings laten zich vooral bijstaan door
(eigen) zakelijke dienstverleningsbedrijven, zoals rechtskundige dienstverlening,
accountants, boekhoudbureaus en public relationbureaus. Ook handels- en transportbedrijven
maken soms deel uit van de concerns. Onder de overige bedrijfstypen horen
onder meer opleidingsinstituten, hoveniersbedrijven en agrarische bedrijven.De twaalf grote concerns hebben in totaal relaties met 223 B&U- en
 206 GWW-bedrijven. Dat lijkt een groot aantal, maar op het totaal aantal
B&U- en GWW-bedrijven gaat het slechts om een zeer beperkt aantal. Van
alle B&U-bedrijven met werknemers in dienst valt ongeveer 2% onder de
paraplu van een groot concern. Bij de GWW gaat het om 7%. Waarschijnlijk zullen
de concerns echter geen kleine bedrijven in de holding hebben opgenomen. Zie
hiervoor het onderzoek van het EIB naar de toekomstperspectieven van de kleine
bedrijven.2 Van de middelgrote en grote B&U-bedrijven
behoort 7% tot een concern. Bij de GWW is dat percentage veel groter: 19%
behoort bij een van de grote concerns.Tabel 5. Bedrijven met werknemers vallend onder een concern;
1999  TotaalMidden- en grootbedrijfKleinbedrijfMidden-bedrijfGrootbedrijfVallend onder concerntotaal% van alle bedrijven% van midden- en grootbedrijfB&U11 1523 0958 0572 90519022327GWW3 1251 0672 05898087206719Bron: CBS Productiestatistiek Bouwnijverheid en Kamers van Koophandel;
bewerking PECB3.3 BouwcombinatiesBouwcombinaties worden aangegaan om samen een bepaald project uit te voeren.
Er is in deze gevallen dus geen sprake van een concernrelatie, maar van een
tijdelijk samenwerkingsverband. Samenwerking vindt in het algemeen plaats
hetzij omdat een bedrijf alleen niet alle noodzakelijke kennis in huis heeft,
hetzij omdat een bedrijf een project niet alléén wil uitvoeren
en een combinatie aangaat om het risico te spreiden. Combinaties worden ook
aangegaan om tot een werkverdeling te komen die past in de continuïteit
van het eigen bedrijf. De bouwcombinaties worden in het algemeen als afzonderlijk
bedrijf in de registers van de Kamer van Koophandel opgenomen. Helaas is echter
uit de naamgeving vaak niet te achterhalen wanneer er sprake is van een bouwcombinatie.
Selectie op het woord bouwcombinatie of bouwkombinatie levert echter al enkele
honderden samenwerkingsverbanden. Ten slotte worden namen voor combinaties
gebruikt waaruit in het geheel niet is af te leiden of het om een
combinatie gaat. Nader onderzoek naar de aantallen combinaties is zeer bewerkelijk.1Een samenwerkingsverband dat niet als bouwcombinatie wordt aangemerkt
is het verschijnsel van hoofd- en onderaanneming. Veel bouwbedrijven schakelen
andere bedrijven in om een deel van de werkzaamheden uit te voeren. Het bedrijf
dat de oorspronkelijke opdracht heeft aangenomen voert het werk als hoofdaannemer
uit. Het deel dat wordt uitbesteed aan een andere aannemer wordt «werk
in onderaanneming» genoemd. Ongeveer eenderde van de bouwproductie wordt
in onderaanneming uitgevoerd. Er zijn geen gegevens beschikbaar welke bedrijven
aan welke andere bedrijven werkzaamheden uitbesteden.3.4 Toeleverende industrieNiet alleen is nagegaan hoeveel relaties de twaalf grote concerns met
andere bedrijven hebben. Omgekeerd is ook onderzocht hoeveel van de zand-,
grind- en betonbedrijven en hoeveel asfaltcentrales deel uitmaken van een
bouwbedrijf. Nagegaan is in hoeverre die bedrijven weer deel uitmaken van
een grotere holding. In een aantal gevallen is dat uit de relatiegegevens
van de KvK direct af te leiden.2 Soms is een
bedrijf een V.O.F. en zijn een of meerdere vennoten weer bouwbedrijven. Er
is in die gevallen van uitgegaan dat er wel degelijk sprake is van een afhankelijkheidsrelatie.3AsfaltbedrijvenBij de Kamers van Koophandel waren begin mei 2002 in totaal 74 bedrijven
ingeschreven met als hoofdactiviteit het vervaardigen van bitumineus wegenbouwmateriaal4:• 18 bedrijven bleken een relatie met één van de twaalf
genoemde bouwconcerns te hebben;• ook 18 bedrijven bleken een relatie hebben met meerdere bouwbedrijven,
waarvan er minimaal één tot de grote concerns behoort. En dat
gebeurt in allerlei wisselende combinaties. Soms nemen zelfs zeven van deze
concerns deel in een asfaltbedrijf;• daarnaast zijn er 12 bedrijven gelieerd aan één of
meerdere kleinere bouwbedrijven;• 26 bedrijven zijn zelfstandig, in zoverre dat noch in de concernrelaties
noch bij de vennoten noch bij de bestuurders een relatie met een bouwbedrijf
is terug te vinden. Van die 26 bedrijven maken er negen deel uit van andere
concerns, die werkmaatschappijen hebben die zich onder andere toeleggen op
handel, vervaardigen van betonmaterialen en doe-het-zelf zaken. Zeventien
bedrijven lijken helemaal zelfstandig, met hooguit een afzonderlijke financiële
holding boven de werkmaatschappij die bitumineuse producten vervaardigt.Het is uit het oogpunt van mededinging van belang dat onafhankelijke asfaltcentrales
regionaal evenwichtig gespreid zijn. De af te leggen afstand van het asfalt
naar de bouwplaats mag doorgaans niet groter zijn dan vijftig kilometer. De
26 onafhankelijke bedrijven blijken regionaal niet evenwichtig gespreid te
zijn: in Utrecht is geen enkel onafhankelijk bedrijf, in Groningen zijn er
zes en in Noord-Brabant vijf. Indien de bedrijven, gelieerd aan kleine bouwbedrijven,
ook als onafhankelijk worden beschouwd dan blijven de verschillen groot. Utrecht
en Drenthe hebben elk één centrale, Noord-Brabant kent er zeven.
Er is overigens geen indicatie bekend over het productievolume van de afzonderlijke
centrales. Zand- en grindwinningHet aantal zand- en grindwinbedrijven dat bij de Kamers van Koophandel
eind april 2002 was ingeschreven bedraagt 232:1• 24 daarvan hebben een relatie met één of meer van
de twaalf grote holdings. Van die 24 bedrijven hebben de meeste een relatie
met maar één bouwbedrijf;• 41 hebben een relatie met een (kleiner) bouwbedrijf;• 81 zandbedrijven maken deel uit van een kleiner of groter samenwerkingsverband.
Het grootste verband dat is aangetroffen is een conglomeraat met 19 zandbedrijven,
21 betonproducerende bedrijven, 12 GWW-bedrijven, 2 B&U-bedrijven en
een groot aantal andere bedrijven zoals groothandel, transport en uiteraard
weer veel financiële bedrijven;• 86 zandbedrijven zijn zelfstandig.De verhoudingen liggen dus anders dan bij de asfaltbedrijven. Bij de zand-
en grindbranche zijn er veel meer zelfstandige bedrijven en maakt een geringer
aantal deel uit van de grotere bouwbedrijven. Wél maakt een groot gedeelte
van de industriezanden grindbedrijven deel uit van zand- en betonconcerns.Gelderland kent de meeste zandbedrijven (58, waarvan 20 zelfstandig),
gevolgd door Limburg (33, waarvan 16 zelfstandig). Ook in Zuid-Holland (27)
en Overijssel (25) komen heel wat bedrijven voor. De regionale spreiding bij
deze branche heeft te maken met de winplaatsen van zand. Bovendien is, anders
dan bij het asfalt, de vervoersafstand een minder groot probleem. Zand kan
namelijk vrij gemakkelijk over grotere afstand worden vervoerd per boot.Betonbedrijven2Begin juni 2002 waren bij de Kamers van Koophandel 388 bedrijven ingeschreven
met als hoofdactiviteit het vervaardigen van producten van beton voor de bouw:• 13 daarvan zijn onderdeel van een van de twaalf genoemde grote
bouwconcerns;• 57 bedrijven hebben een relatie met een kleiner bouwbedrijf;• 61 bedrijven maken deel uit van één van de 8 grotere
betonconcerns;• nog eens 69 maken deel uit van een kleiner concern;• bij 188 bedrijven is geen relatie terug te vinden met andere bedrijven.Opvallend is dat ten minste vier van de acht grote concerns in buitenlandse
handen zijn en één een joint venture heeft met een buitenlands
betonbedrijf. Tabel 6. Concerns met betonbedrijven1; 2002  CHICRHDe HoopEnciNCDObourg Haccourt CementRoemesaRotterdamse Ballast Mgt. Totaal Zand- en grindwinning00017221931 Verv. Van producten van beton voor de bouw1118611502861 Verv. Van stortklare beton804421261358Overige producenten van beton, cement en gips2012211312 Groothandel in hout en bouwmaterialen2628124364115126 Winkels in ijzerwaren, gereedschap, verf en bouwmaterialen61370200028B&U010030026GWW10117101223 Overige bouw1302201110 Financiële holding7336122231527125Overige23411110358533166Totaal8513748371522133133646Bron: Kamers van Koophandel en Fabrieken1 CHI heeft een joint venture met het Duitse Hanie; CRH is
Iers; Enci is dochter van het Duitse Heidelberger Cement; NCD is dochter van
het Duitse Dyckerhoff; Obourg-Haccourt is Belgisch.Opvallend is de scheve regionale verdeling van de min of meer onafhankelijke
bedrijven die betonnen producten maken. Van de 375 bedrijven zijn er 101 in
Noord-Brabant te vinden; 73 in Gelderland. Flevoland kent daarentegen slechts
vier onafhankelijke bedrijven.Stortklaar betonVolgens de registers van de Kamers van Koophandel waren er begin juni
2002 in totaal 150 bedrijven die stortklare beton vervaardigen. Hierbij zijn
de bedrijven met één of meerdere nevenvestigingen als één
bedrijf geteld. Worden de nevenvestigingen meegeteld dan zijn er 180 bedrijven
die stortklare beton vervaardigen. Van de 30 nevenvestigingen behoren er 17
tot één concern.Van de 150 bedrijven maken er slechts drie op zichtbare wijze deel uit
van een groot bouwconcern. Anders dan bij de producenten van betonproducten
hebben naar verhouding veel producenten van stortklare beton een relatie met
een kleiner bouwbedrijf. Het gaat om 55 producenten. Nog eens 55 bedrijven
maken deel uit van een groter betonconcern, zonder dat er een relatie is met
een bouwbedrijf. In totaal 37 bedrijven hebben geen enkele relatie met een
bouwbedrijf of een ander concern.De min of meer onafhankelijke bedrijven die stortklare beton vervaardigen
zijn regionaal beter gespreid dan de producenten van betonproducten. Ook bij
het transport van het beton moet worden voorkomen dat de substantie te hard
wordt. Overigens valt op dat de bedrijven die stortklare beton vervaardigen
in Groningen en Friesland grotendeels zijn gelieerd aan één
bedrijf.MortelproducentenVan de 34 mortelbedrijven is er geen enkele gelieerd aan een groot bouwbedrijf.
Elf bedrijven hebben een relatie met een klein bouwbedrijf, dertien met andere
bedrijven. Tien bedrijven hebben geen zichtbare relatie met een ander bedrijf.
Het aantal bedrijven dat mortel produceert lijkt heel klein. Wellicht wordt
veel mortel door andere bedrijven als nevenproduct geproduceerd. Zo zijn er
bij de VOBN (Vereniging van Betonmortelfabrikanten in Nederland) een kleine
150 fabrikanten aangesloten.1 Daarnaast zijn
er ook tijdelijke betoncentrales, die worden opgericht voor grote
projecten. Deze zijn niet bij de Kamers van Koophandel ingeschreven als bedrijf.KalkzandsteenTen slotte zijn er 19 bedrijven die als hoofdactiviteit hebben het vervaardigen
van kalkzandsteen. Zeven bedrijven zijn aangesloten bij CVK (Coöperatieve
Verkoop- en Productievereniging van Kalkzandsteenproducenten). De andere twaalf
zijn niet zichtbaar gerelateerd aan een ander bedrijf. Van alle werkzame personen
in kalkzandsteenbedrijven werkt echter 90% bij de bedrijven die zijn aangesloten
bij CVK.De Europese Commissie heeft gezien de economische machtspositie geëist
dat CVK wordt gesplitst.1, 2 Overigens is Cementbouw, waaronder een groot aantal
betonproducerende bedrijven valt, weer voor een aanzienlijk deel eigenaar
van CVK. 4. LEVERINGEN4.1 Nationale RekeningenBij de Nationale Rekeningen (NR) van het CBS worden zogenaamde input-output
tabellen samengesteld. Dat is een soort balans met financiële stromen
van de ene naar de andere bedrijfstak. Hieruit kan dan weer worden afgeleid
hoeveel de ene bedrijfstak aan de andere levert en welke ontwikkelingen in
de loop der jaren zijn opgetreden. In bijlage 5 zijn de geldstromen van de
B&U en de GWW naar verschillende bedrijfstypen weergegeven voor de jaren
1995 tot en met 2000.Bedrijven in de B&U blijken voor het grootste bedrag goederen af te
nemen van de sector B&U zelf (€ 4,5 miljard in 2000), gevolgd
door bouwmateriaalbedrijven (€ 2,3 miljard), bedrijven die gebouwen
afwerken (€ 1,7 miljard) en de bouwinstallatiebedrijven (€ 1
miljard).De GWW-bedrijven nemen eveneens het meeste af van de eigen sector: € 1,3
miljard. De bouwmaterialenindustrie levert voor € 0,6 miljard, gevolgd
door de bouwinstallatiebedrijven, verhuurders van roerende goederen, de B&U-bedrijven
en de metaalwarenproducenten.In de statistieken wordt behalve beton en betonwaren ook asfalt tot de
«overige bouwmaterialen» gerekend. Alleen voor het jaar 1999 zijn
afzonderlijke gegevens beschikbaar van de levering van asfalt aan de bouwbedrijven.
In dat jaar is door asfaltverwerkende bedrijven € 62 miljoen geleverd
aan B&U-bedrijven en € 147 miljoen aan GWW-bedrijven.Uit gegevens over het asfalt van de Vereniging tot Bevordering van Werken
in Asfalt (VBW-Asfalt) blijkt dat de jaarlijkse productie ongeveer 8 miljoen
ton per jaar is.1 De prijzen bedragen gemiddeld
een kleine € 50 per ton,2 hetgeen betekent
dat de jaarlijkse productie ongeveer€ 400 miljoen bedraagt.4.2 BouwmaterialenUit onderzoek van het CBS blijkt dat het aandeel van de bouwmaterialen
in de buitenlandse handel laag is.3 Dat zou te
verklaren zijn uit de aard van de producten. Veel bouwmaterialen hebben een
relatief lage toegevoegde waarde. Dit gegeven bij de veelal ongunstige fysieke
verhouding van bouwmaterialen belemmert een transport over grote afstand.
De ongunstige fysieke verhoudingen hebben betrekking op het feit dat veel
bouwmaterialen, zoals bijvoorbeeld betonwaren, een klein volume koppelen aan
een hoog gewicht of net andersom, zoals bijvoorbeeld minerale wol, een laag
gewicht met een zeer groot volume. Door deze factoren zijn de producenten
voor hun afzet in hoofdzaak aangewezen op de binnenlandse regionale markten.
Omgekeerd zijn de afnemers gebonden aan binnenlandse producenten.Ook het EIB heeft onderzoek gedaan naar de leveringen van de toeleverende
industrie aan de bouw.4 Daarbij is gekeken naar
de toelevering van een groot aantal bedrijfstakken aan de totale bouwnijverheid
(dus inclusief bouwinstallatiebedrijven, afwerken van gebouwen en overige
werkzaamheden in de bouw). Uit dat onderzoek van het EIB blijkt dat van het
materiaalverbruik in de bouw 27% wordt ingevoerd.Omgekeerd exporteren de toeleverende bedrijven ook naar het buitenland.
In beide gevallen beperken de in- en uitvoer zich tot de ons omringende landen
vanwege de hoge transportkosten die de bouwmaterialen met zich meebrengen. Zoals te verwachten is, blijkt de bouwnijverheid de belangrijkste afzetmarkt
te zijn voor de bouwmaterialenindustrie. Ongeveer 60% van de geproduceerde
goederen wordt afgenomen door de bouwnijverheid. Van de houtindustrie wordt
ongeveer eenderde deel geleverd aan de bouwnijverheid. In beide gevallen wordt
nog een aanzienlijk gedeelte van de productie elders afgezet. Voor een groot
deel zal dat de doe-het-zelf-branche zijn en voor een kleiner gedeelte het
buitenland. 5. FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEGEVENS5.1 InleidingIn dit hoofdstuk wordt een aantal financieel-economische gegevens gepresenteerd,
eerst van de B&U- en de GWW-sector en vervolgens van de toeleverende industrie.Wat betreft de B&U- en de GWW-sector (par. 5.2) worden zowel vergelijkingen
tussen klein-, midden- en grootbedrijf gemaakt, als de ontwikkeling in de
loop van de laatste tien jaar in beeld gebracht. De volgende aspecten komen
aan de orde:• de productie (omzet);• de toegevoegde waarde;• de omzet per werknemer;• de omzet uit hoofde van hoofd- en onderaanneming;• de (bruto) bedrijfsresultaten.Vervolgens worden in paragraaf 5.3 enige kengetallen van de bouwmaterialenindustrie
gepresenteerd. Ten slotte wordt ingegaan op de orderportefeuille van de bouw
(5.4) en op de rentabiliteit en solvabiliteit van de bouwsector in vergelijking
met andere sectoren (5.5).5.2 B&U en GWWProductieDe productie (ook wel omzet genoemd) van de B&U en de GWW samen bedroeg
in 2000 ongeveer € 35 miljard: de B&U-omzet bedroeg ruim € 25
miljard, die van de GWW ruim € 9 miljard. In 2000 stagneerde de
omzet van de GWW, terwijl die van de B&U nog een forse groei liet zien.
Voor het jaar 2001 raamt het EIB een omzetdaling bij de B&U van 2%.1 Voor 2002 verwacht het EIB een verdere daling met 4%,
waarna in de jaren tot 2007 een gemiddelde stijging van 2% wordt verwacht.
Voor de GWW raamt het EIB voor 2001 een omzet die gelijk is aan die van het
jaar 2000. In 2002 neemt de omzet waarschijnlijk met 2% toe en in de jaren
daarna met gemiddeld 1% per jaar.2Tabel 7 brengt de ontwikkeling van de omzet in beide sectoren over de
periode 1990–1999 in beeld. Daaruit blijkt dat zowel bij de B&U
als bij de GWW de omzet geleidelijk toeneemt.3
Beide bedrijfstakken hadden in 1993 een slecht jaar, met een «dip»
in de omzet, terwijl 1999 in de gepresenteerde reeks een topjaar is.Beziet men de verschillen in grootteklasse van bedrijven, dan valt het
volgende op:• de omzet van het kleinbedrijf (met 1 tot 9 werknemers) tussen 1990
en 1999 nauwelijks gestegen is (in de B&U) of zelfs gedaald is (GWW);• het marktaandeel van het middenbedrijf is nog steeds fors maar
neemt af: het neemt in 1999 bij de B&U 46% van de omzet voor haar rekening;
2% minder dan in 1990. Bij de GWW nam het marktaandeel van het middenbedrijf
van 41% in 1990 af tot 33% in 1999;• de omzetgroei blijkt in beide sectoren vooral gerealiseerd te zijn
door het grootbedrijf (honderd of meer werknemers). Gelet op de sterke groei
van het aantal kleine bedrijven, kan dit duiden op een verdere schaalvergroting
van bestaande grote bedrijven;4• het marktaandeel van de grote bedrijven nam bij de B&U toe
van 36% in 1990 tot 41% in 1999. Bij de GWW was het aandeel van de grote bedrijven
van oudsher al groter. In 1999 was hun marktaandeel in de GWW gegroeid tot
60%; Tabel 7. Productie B&U en GWW 1990–1999  B&UGWW TotaalKleinbedrijfMidden-bedrijfGrootbedrijfTotaalKleinbedrijfMidden-bedrijfGrootbedrijf  Mld €       199016,92,88,16,06,10,82,52,8199117,23,08,36,06,30,72,53,2199217,52,78,66,26,50,62,63,3199316,72,58,65,66,10,52,33,3199417,62,88,86,06,40,52,43,4199518,83,29,26,46,70,72,33,7199619,03,18,87,27,30,82,44,1199720,13,09,47,77,70,72,54,5199821,02,99,78,38,10,62,64,9199923,03,010,69,49,20,73,05,5Bon: CBS; Productiestatistiek bouwnijverheidToegevoegde waardeTabel 8 geeft een overzicht van de toegevoegde waarde over de periode
1990–1999, gerealiseerd in de B&U- en de GWW-sector.Tabel 8. Toegevoegde waarde B&U en GWW 1990–1999  B&UGWW ProductieToegevoegde waarde (t.w.)t.w. als percentage van de productieProductieToegevoegde waarde (t.w.)t.w. als percentage van de productie  mld €%mld €% 199016,94,8286,12,338199117,24,8286,32,438199217,55,0296,52,437199316,74,6286,12,134199417,64,8276,42,133199518,85,0276,72,233199619,05,0267,32,332199720,15,2267,72,330199821,05,5268,12,430199923,06,0269,22,830Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; Bewerking enquêtecommissieDe toegevoegde waarde als percentage van de omzet is bij de B&U in
1999 lager dan bij de GWW: 26 tegenover 30% van de productiewaarde. Opvallend
is echter dat de toegevoegde waarde bij de GWW veel sterker terugloopt dan
bij de B&U. Dat wordt wellicht veroorzaakt doordat bij de GWW-bedrijven
de kosten van het materiaalverbruik en met name van de betalingen aan onderaannemers
veel sneller toenemen dan bij de B&U.Omzet per werknemerDe omzet per werknemer is bij de B&U fors hoger dan bij de GWW. Bij
de B&U is de omzet per werknemer € 170 000, bij de GWW € 140 000.
In beide gevallen zijn de omzetten bij het grootbedrijf veel groter dan bij
het kleinbedrijf. In 1999 was de omzet per werknemer bij het grootbedrijf
in de B&U € 240 000, terwijl dit bij de GWW € 170 000
was.Een gedeelte van de omzet wordt gehaald doordat onderaannemers werkzaamheden
uitvoeren. Trekt men van de omzet de kosten betaald aan ondernemers af dan
zijn de verschillen tussen B&U en GWW minder groot. De omzet per werknemer
is dan voor de B&U € 110 000 en voor de GWW € 100 000.
Voor het grootbedrijf zijn de resultaten respectievelijk € 140 000
en € 120 000.OnderaannemingHet komt in de bouwnijverheid vaak voor dat bedrijven onderaannemers inschakelen.
Er zijn veel eenmalige projecten, waarvoor niet elk bedrijf voldoende specialistische
kennis in huis heeft. Deze huurt men dan bij andere aannemers in. Ook huurt
men vaak onderaannemers in om zodoende voldoende capaciteit te hebben om de
werken tijdig gereed te krijgen. Aan de andere kant zit men na afloop van
het project niet met een overcapaciteit aan mensen. Vooral zzp-ers voeren
werk uit in opdracht van andere aannemers.Tabel 9 geeft een beeld van het belang van onderaanneming in de B&U-
en de GWW-sector.B&U-bedrijven voeren tussen de 85 en 90% uit als hoofdaannemer. Dit
percentage is de afgelopen jaren stabiel. Bij de grote bedrijven met honderd
of meer werknemers wordt zelfs 95% als hoofdaannemer uitgevoerd. Verrassend
wellicht is dat ook bij het midden- en kleinbedrijf meer dan 80% van het werk
in hoofdaanneming wordt uitgevoerd. Het is dus geenszins zo dat alleen het
grootbedrijf als hoofdaannemer fungeert.Tabel 9. Hoofd- en onderaanneming; 1999  EenheidB&UGWW  TotaalKlein-bedrijfMiddenbedrijfGrootbedrijfTotaalKlein-bedrijfMiddenbedrijfGroot-bedrijfBouwproductieMld €22,73,010,59,28,90,72,85,4 Idem als hoofdaannemerMld €19,72,48,78,76,90,41,7 4,8 Idem als hoofdaannemer% van productie878083957857 6189 Idem als onderaannemer% van productie132017522433911 Betaling aan onderaannemersMld €8,20,63,63,92,50,10,81,6Betaling aan onderaannemers% van productie3620344227142930Bron: CBS; Productiestatistiek bouwnijverheid; bewerking enquêtecommissieBij de GWW-bedrijven wordt ongeveer 80% van het werk als hoofdaannemer
uitgevoerd. Bij de grote bedrijven is sprake van een toename: een stijging
van 81% in 1990 tot 89 % in 1999. Bij het middenbedrijf in de GWW-sector is
sprake van een afname van het aandeel dat men als hoofdaannemer uitvoert,
namelijk van 71% in 1990 tot 61% in 1999.Bij het kleinbedrijf is een duidelijk verschil te zien tussen B&U-
en GWW-bedrijven. Kleine B&U- bedrijven voeren meer dan 80% van het werk
als hoofdaannemer uit; bij kleine GWW-bedrijven is het aandeel gedaald van
75% in 1990 tot nog geen 60% in 1999.Uit de cijfers blijkt overigens dat de bedragen van het werk dat in onderaanneming
wordt uitgevoerd veel lager zijn dan de bedragen die aan onderaannemers worden
betaald. Onderaannemers zijn dus lang niet altijd werkzaam in de B&U en
de GWW. Het zullen echter wel meestal bedrijven zijn die verwant zijn met
de B&U en de GWW. Zo is bekend dat de bouwinstallatiebedrijven vaak worden
ingeschakeld als onderaannemer, maar ook sloopbedrijven en afwerkers van gebouwen
voeren veel werk in onderaanneming uit. Bruto bedrijfsresultaatHet bruto bedrijfsresultaat als percentage van de productiewaarde is bij
de B&U groter dan bij de GWW. Bij de B&U-bedrijven bedroeg het bruto
bedrijfsresultaat 5,6% van de productiewaarde en bij de GWW-bedrijven 4,3%.
Opvallend zijn de grote verschillen bij de indeling naar bedrijfsgrootte.
De winstpercentages liggen bij de grote bedrijven beduidend lager dan bij
het midden- en kleinbedrijf bij het kleinbedrijf. Tabel 10 geeft een overzicht.Tabel 10. Bruto bedrijfsresultaat als percentage van de
productiewaarde; 1999  TotaalKleinbedrijfMiddenbedrijfGrootbedrijf  %    B&U5,613,34,73,2GWW4,328,63,31,8Bron: CBS; Productiestatistiek bouwnijverheidHet bruto bedrijfsresultaat als aandeel van de toegevoegde waarde bedraagt
bij de B&U 22% en bij de GWW 14%.15.3 BouwmaterialenindustrieAannemers nemen van een groot aantal bedrijven producten af. De belangrijkste
toeleverende bedrijven zijn de constructiewerkplaatsen voor metalen ramen
en deuren en de beton-, cement- en gipsproductenindustrie. Maar ook de timmerindustrie,
de glas- en glasbewerkende industrie leveren veel producten aan. In onderstaand
overzicht staan enkele kerngegevens van deze bouwmaterialenindustrie voor
het jaar 1999. Het kleinbedrijf is daarin overigens niet opgenomen. Ter vergelijking
zijn ook gegevens van de B&U en de GWW-bedrijven vermeld.Opvallend zijn de grote verschillen tussen de resultaten per bedrijfstype.
Het bruto resultaat als percentage van de omzet varieert van 3,1% (GWW) tot
33,3% (baksteen- en keramische dakpannenindustrie). Het bruto resultaat per
werknemer varieert van € 4 500 tot € 58 700
per werknemer. Ook hierbij is het resultaat bij de GWW het laagst, gevolgd
door de B&U, terwijl het resultaat bij de baksteen- en keramische dakpannenindustrie
het hoogst is. Deze uitkomsten zijn mede het gevolg van het arbeidsintensieve
karakter van de bedrijven in de B&U, de GWW en de timmerfabrieken aan
de ene kant en het meer kapitaalintensieve karakter van de zand- en grindwinbedrijven
en dakpannenindustrie.Een ander beeld leveren de omzetcijfers per werknemer. De omzet per werknemer
bij de zand- en grindbedrijven het hoogst (€ 249 000), terwijl
die bij de timmerfabrieken het laagst is (€ 123 000). De resultaten
bij de B&U- en GWW-bedrijven horen tot de middenmoot. Deze naar verhouding
hogere resultaten bij de B&U en GWW worden mede veroorzaakt doordat deze
bedrijven een deel van hun werk uitbesteden. De betalingen aan onderaannemers
vormen wel een deel van de omzet, maar daar staat geen personeel tegenover. Tabel 11. Bedrijfsresultaat bouwmaterialenindustrie; 1999
(bedrijven met 20 of meer werknemers) Bedrijfstype Aantal bedrijvenAantal werknemers OmzetBruto bedrijfsresultaat  Per werknemer % van omzetper werknemer X 1000mln €1 000 €mln €%1 000 €Timmerindustrie1378,0987123727,39,0Glas- en glasbewerkende industrie345,990815413815,223,4Baksteen- en keramische dakpannenindustrie1312,238417512833,358,2Beton-, cement- en gipsproducentenindustrie115512,62 04316235517,428,2 Constructiewerkplaatsen voor metalen ramen en deuren49429,04 073140356 8,712,3Zand-, grind-, klei- en zoutwinning2291,02492495923,758,1B&U-bedrijven met tien of meer werknemers3 095108,019 6661828034,17,4GWW-bedrijven met tien of meer werknemers1 06758,08 4711462593,14,5Bron: CBS; Productiestatistieken bouwnijverheid en industrie1 1998;2 1995.Het aantal bedrijven met twintig of meer werknemers in de bouwmaterialenindustrie
is betrekkelijk constant. De sterkste daling heeft zich voorgedaan bij de
baksteen- en keramische dakpannenproductie. Het aantal bedrijven is tussen
1993 en 1999 gedaald van 44 tot 31.1 Dat is niet
ten koste gegaan van de omzet: deze steeg namelijk van € 320 miljoen
in 1993 tot € 380 miljoen in 1998 (+ 19%). De omzet van de
constructiewerkplaatsen voor metalen ramen en deuren steeg in de periode 1993
tot 1999 nog sterker, namelijk met 42%.Naast de productie van materialen die in de bouw worden gebruikt worden
ook goederen ingevoerd. In het jaar 2000 is voor € 2,6 miljard aan
hout en houtproducten ingevoerd. Uit de cijfers is niet te achterhalen aan
wie deze producten worden geleverd. Waarschijnlijk is hiervan € 0,6
miljard aan de B&U- en GWW-sector geleverd.In totaal is aan zand, grind, keisteen en steenslag bijna € 300
miljoen ingevoerd in het jaar 2000. De invoer van asfalt en beton is verwaarloosbaar.
Daarentegen is nog wel voor een aanzienlijk bedrag aan keramische en betonproducten
ingevoerd. De import bedroeg € 510 miljoen. Ten slotte is aan glas
en glasproducten voor € 930 miljoen ingevoerd.5.4 OrderpositieUit onderzoek van het EIB blijkt dat in juni 2002 de orderpositie van
de B&U-bedrijven 7,8 maanden bedroeg.2 Vanaf 1990
is er sprake van een licht golvende beweging. De orderpositie bedroeg begin
1990 zeven maanden en daalde tot zes maanden in 1993, waarna er weer sprake
was van een lichte stijging tot acht maanden medio 1998. Daarna schommelde
de voorraad. De piek lag met 8,8 maanden in augustus 2000.De orderportefeuille in de GWW bedroeg in juni 2002 6,2 maanden, hetgeen
betrekkelijk fors is te noemen. Na een terugval eind 2001 trad vanaf januari
2002 herstel op in zowel de wegen- als de grond- en waterbouw. Vanaf 1990
tot en met 1995 bedroeg de voorraad ongeveer 3,5 maanden. Daarna nam deze
iets toe tot 6,4 maanden in juni 2002. Eén tot twee jaar geleden was het aantal vacatures in de bouw erg
hoog. Voor veel bedrijven was dat het grootste probleem om alle orders tijdig
te kunnen uitvoeren. Dat beeld is het laatste jaar omgebogen. Het aantal vacatures
per 100 werknemers is gedaald van 7,2 een jaar geleden tot 5,3 in april 2002.
De sterkste daling trad op bij de GWW (van 8,2 naar 4,6 vacatures per 100
werknemers). In de B&U was de daling beperkter, namelijk van 6,9 naar
5,8. Desondanks blijft, volgens een ander onderzoek van het EIB, het gebrek
aan geschoold personeel een probleem voor de verdere ontwikkeling van het
bedrijf.1 Voor 60% van de bedrijven geldt dit
als een knelpunt. Als gevolg van de grote behoefte aan personeel zijn de loonkosten
gestegen. De cao bruto-uurlonen in bouwnijverheid zijn in vergelijking met
alle andere bedrijfstakken in de periode 1990–1999 meer gestegen: met
37% (tegenover 32% gemiddeld in alle bedrijfstakken).Ten gevolge van de economische neergang en de moeizame gang op de woningmarkt
verwacht het EIB dat de bouwproductie in 2002 met 2,5% zal dalen.2 De nieuwbouw van utiliteitsgebouwen zal met 10% dalen,
de woningbouw met 7,5%. Na een aantal jaren met sterke groei maakt de nieuwbouwactiviteit
in de GWW een pas op de plaats. Ook de AVBB is pessimistisch over de ontwikkelingen
in de bouwsector.3Met de zzp-ers gaat het goed.4,5 Zij hebben met twee categorieën opdrachtgevers
te maken: andere aannemers en particulieren. De zzp-ers hebben in de afgelopen
jaren een grotere werkvoorraad gekregen. Maar liefst 98% van hen geeft aan
in het algemeen gemakkelijk aan werk te kunnen komen, terwijl het aantal zzp-ers
elk jaar nog fors toeneemt.5.5 Rentabiliteit en solvabiliteitDrie indicatoren voor de financiële gezondheid van
bedrijven zijn:• rentabiliteit eigen vermogen: de verhouding tussen het nettoresultaat
en het eigen vermogen (x 100%);• rentabiliteit totaal vermogen: de verhouding van het resultaat
voor belastingen plus rentelasten en het totaal vermogen (x 100%);• solvabiliteit: de verhouding van het eigen vermogen en het totaal
vermogen (x 100%).Tabel 12 laat deze kengetallen zien voor de bouwnijverheid en ter vergelijking
ook die van enkele andere sectoren. In arbeidsintensieve sectoren als de bouw
is met name de rentabiliteit op het eigen vermogen van belang. Wat dat betreft
steekt de bouwnijverheid niet ongunstig af.Tabel 12. Rentabiliteit en solvabiliteit van nijverheidssectoren
(percentages); 1999  Chemische industrieVoedingsmidd.ind. MetaalindustrieBouwnijverheidRentabiliteit eigen vermogen16241317Rentabiliteit totaal vermogen131499Solvabiliteit49414632Bron: CBS Statistisch Jaarboek 2002 6. PRIJSINDEXCIJFERS6.1 InleidingHet doel van indexering is om kosten- en prijsverschillen tussen dezelfde
soort producten, voor zover veroorzaakt door verschillen in de tijd, zichtbaar
te maken.1 Dat is in de bouwsector geen sinecure.
Veel bouwwerken zijn immers uniek, zodat ze moeilijk te vergelijken zijn.
Er is immers maar één Westerscheldetunnel, er is maar één
Betuwelijn. Het is dus lastig om een prijsindexcijfer samen te stellen dat
representatief is voor «de» GWW of «de» B&U. Dat
is ook te merken aan het grote aantal indices dat er bestaat. Voor verschillende
soorten bouwwerken bestaan er onderscheiden indices. Diverse instanties stellen
indices vast: het Bureau Documentatie Bouwwezen (BDB), CBS en Elsevier Misset
Bouwkosten (MBK). Over de indexering in de bouw bestaat een uitgebreide literatuur.2,3,4De twee belangrijkste typen indices zijn input- en outputindices. De inputindices5 hebben betrekking op de kostenontwikkeling voor de aannemers;
de outputindices betreffen daarentegen de bouwkostenontwikkeling voor de opdrachtgevers
(dus inclusief elementen als winst en risicokosten aannemers).Gegeven de conceptuele verschillen tussen output- en inputindices mag
worden verwacht dat de uitkomsten van beide indices en het verloop daarvan
niet helemaal parallel zullen verlopen. Daarbij spelen productiviteitsveranderingen
en de algemene conjunctuur een rol.Volgens de Stichting voor Economisch Onderzoek der Universiteit van Amsterdam
(SEO) is de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit in de bouwnijverheid
in zes van de afgelopen tien jaar negatief, dat wil zeggen lager dan gemiddeld
in de marktsector.6 Een verklaring is dat er
in de afgelopen jaren in de B&U-sector een verschuiving heeft plaatsgevonden
van massaproductie naar maatwerk, zij het dat daarnaast ook de mechanisering
en«prefab» zijn toegenomen. Per saldo vermindert de arbeidsproductiviteit
in de periode 1991–2000 echter met 0,6% per jaar. Dat kan mede een verklaring
zijn voor een sterkere kostenstijging bij de bouw dan het algemene gemiddelde
in het bedrijfsleven.Ten slotte is het aannemelijk dat de conjunctuur invloed heeft op de omvang
van de overhead en winstmarges. Ten tijde van een hausse bijvoorbeeld zal
de productiviteit minder sterk toenemen of mogelijk zelfs afnemen, omdat vaak
(nieuwe) medewerkers moeten worden aangetrokken. De loondruk is dan ook groter;
niet onbelangrijk in een arbeidsintensieve sector als de bouwnijverheid. Bij
een afnemende conjunctuur zal het omgekeerde zich voordoen.De meeste indices in de bouw blijken tussen die van de materiaalkosten
en de loonkosten in te liggen. Dat ligt in de rede, omdat kostenopbouw van
de bouwnijverheid bestaat uit een forse looncomponent en een forse component
voor materiaal.6.2 GWWTabel 13 geeft verscheidene indices voor de prijsontwikkeling in de GWW
gedurende de periode 1990–2000. Daaruit blijkt dat de ontwikkeling in
het algemeen vrij regelmatig is verlopen. De meeste indices geven sinds 1995
een prijsstijging van ongeveer 15% aan.Op het regelmatig verloop lijken twee uitzonderingen te zijn. In de moeilijke
jaren 1993–1994 blijven de meeste indices voor prijzen vrijwel gelijk.
En in de topjaren 1999–2000 is een relatief sterke stijging waarneembaar.
Een van de oorzaken is dat de prijsontwikkeling van de aardolieproducten (asfalt, benzine voor auto's en machines) nogal grillig verloopt.
In de diverse reeksen hebben de asfaltproducten een wisselend gewicht in de
totale kostenopbouw.In tabel 13 zijn de twee hoofdtypen indices vertegenwoordigd. Een belangrijk
verschil tussen de aard van de reeksen van de Nationale Rekeningen (NR) voor
de totale prijsontwikkeling van GWW-producten en de eerste vijf genoemde «deelindices»
in de tabel1 is dat de NR-reeksen betrekking
hebben op de prijzen die aannemers in rekening brengen («outputindex»)
en de andere vijf op de kosten die aannemers hebben, dus exclusief opslag
winst en risico en de doorberekening van de algemene kosten («inputindex»).
Deze verschillen leiden echter niet tot een opvallend verschillend verloop
van de indices.Tabel 13. Prijsindexcijfers GWW; 1995=1001 1990199119921993199419951996199719981999200020011 CBS: Aanleg riolering86909498981001021041061081101132 CBS: Aanleg wegen met open verharding87909397981001021041071091121173 CBS: Aanleg wegen met gesloten verharding87919197981001021031051071141204 CBS: Verrichten machinaal grondwerk87949499991001021031051071101135 CBS: Onderhoud wegen86909296981001001021041051121176 CBS: GWW8690939698100102103106108113.7 CBS: GWW overheid8790939698100102104106108113.Bronnen:1 t/m 5 CBS: Prijsindexcijfers grond-, water- en wegenbouw (inputindices
voor bepaalde soorten projecten)6 en 7 CBS: Nationale Rekeningen (indices waarmee ten behoeve van de Nationale
Rekeningen volumeontwikkelingen worden berekend; deze kunnen het beste worden
vergeleken met outputindices1 De resultaten van de tabellen 13 t/m 16 zijn door de enquêtecommissie
bewerkt teneinde vergelijkbare reeksen te verkrijgen.6.3 B&UHet aantal indices voor de B&U is groter dan dat voor de GWW. De uitkomsten
variëren ook veel meer. Dat komt onder meer doordat het type index varieert,
namelijk van een input- tot een outputindex met ook nog varianten daartussen.
Tabel 14 geeft een overzicht.Al met al laten de cijfers geen opvallende ontwikkelingen zien, zij het
dat ook hier de laatste jaren de grootste prijsstijgingen laten zien. Alleen
de prijsindexcijfers voor de bouwkosten van nieuwe woningen van het CBS schieten
er uit. In iets mindere mate liggen de outputindexcijfers van het CBS voor
de B&U hoger dan de inputindexcijfers. Mogelijk is dit een gevolg van
de schaarste op de markt, waardoor de winstpercentages oplopen. Tabel 14. Prijsindexcijfers B&U; 1995=100   1990199119921993199419951996199719981999200020018CBS: Bouwkosten van woningen. . . . .100101103105107111117 9CBS: Nieuwbouwwoningen8586919496100103106108112.. 10CBS: Bouwkosten nieuwe woningen. . . ..100104108112119125.11MBK-index bedrijfsgebouwen909396969710010210310711111111712MBK-index kantoorgebouwen909396969710010210410610911111813MBK-index woningbouw919295979710010110510811011312214MBK-index renovatie899195969610010210410710911311915CBS: B&U8790939597100103105108112117.16CBS: Woningen8790939697100103105108112117.17CBS: Utiliteitsbouw8790939597100103105108112117.18CBS: Utiliteitsbouw overheid8790939697100103106108112117.19BDB-index nieuwbouw eengezinsw.859193959710010210410911311712320BDB-index nieuwbouw van kantoren889394969810010110310610911312021BDB-index nieuwbouw bedrijfsgeb.899495969810010110310711011411922BDB-index nieuwbouw van scholen8894959698100101103107110114121Bronnen:8 CBS: Inputindexcijfers voor de bouwkosten van woningen (inputindex)9 CBS: Prijsindexcijfers van nieuwbouwwoningen (outputindex, gebaseerd
op goedkope huursector)10 CBS: Prijsindexcijfer van de bouwkosten van nieuwe woningen (outputindex,
gebaseerd op bouwkosten van alle woningen, geschoond van kwaliteitsverbeteringen)11 Elsevier MBK-index bedrijfsgebouwen (mix van input- en outputindex)12 Elsevier MBK-index kantoorgebouwen (mix van input- en outputindex)13 Elsevier MBK-index woningbouw (mix van input- en outputindex)14 Elsevier MBK-index renovatie (mix van input- en outputindex)15–18 CBS: Nationale Rekeningen (outputindex)19 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw eengezinswoningen
(inputprijzen met opslag)20 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw kantoren (inputprijzen
met opslag)21 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw bedrijfsgebouwen
(inputprijzen met opslag)22 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw scholen (inputprijzen
met opslag)6.4 BouwmaterialenTabel 15. Prijsindexcijfers bouwmaterialen; 1995=100  19901991199219931994199519961997199819992000200123 CBS: Timmerproducten878789929710010010210310511111924 CBS: Aardolieproducten12212211110610010011913210813421620725 CBS: Keramische bouwmat. . . . . .100103104106107110117 26 CBS: Cement, kalk, gips889093969810010010210310410611027 CBS: Beton, cement en gips. . . . .100101104105107110116 28 CBS: Zand (t/m 1995); zand en grind (v.a. 1995)808992959710010611111611912513429 CBS: Materiaalkosten bouwen van woningen. . . .. 10099101102103108113 30 BDB: Materiaalkosten nieuwbouw eengezinswon.868891949610010210510711011411931 BDB: Materiaalkosten nieuwbouw van kantoren909394969810010210310410611111732 BDB: Materiaalkosten nieuwbouw bedrijfsgeb.909394969810010110310510711111633 BDB: Materiaalkosten nieuwbouw van scholen9093949598100101102105106110116Bronnen:23 t/m 27 CBS: Producentenprijzen naar SBI 9328 CBS: Producentenprijzen naar SGN (1990–1995) en naar SBI 93 (1995–2001)29 CBS: Inputindexcijfers voor de bouwkosten van woningen30 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw eengezinswoningen31 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw kantoren32 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw bedrijfsgebouwen33 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw scholenDe prijsontwikkelingen van de bouwmaterialen laten een fluctuerend beeld
zien.De prijzen van met name de aardolieverwerkende industrie wisselen sterk.
Vanaf 1995 heeft echter een verdubbeling van het prijsniveau plaatsgevonden. De ontwikkeling van de prijzen van zand en grind vertoont
eveneens een relatief sterke ontwikkeling. De prijzen lagen in 2001 eenderde
hoger dan in 1995 en tweederde hoger dan in 1990.De minste ontwikkeling in het prijsniveau is te constateren bij de cement-,
kalk- en gipsproducten. De prijzen lagen in 2001 maar 10% hoger dan in 1995.De materiaalkostenindex voor het bouwen van woningen van het CBS vertoont
een vlakker verloop dan de index van de BDB. Mogelijk dat dit wordt veroorzaakt
doordat het CBS alle woningen meeneemt en het BDB de materiaalkosten van alleen
de eengezinswoningen.6.5 Loonkosten- en consumentenprijsindexcijferHet consumentenprijsindexcijfer (CPI) van het CBS vertoont van 1990 tot
en met 2000 een heel regelmatig beeld. Alleen tussen 2000 en 2001 gaat de
index naar verhouding sterk omhoog (plus vijf punten). De loonkosten in de
bouw zijn veel sterker gestegen. De ontwikkeling van de materiaalkosten (tabel
15) loopt in grote lijnen gelijk aan dat van de CPI.Tabel 16. Diverse prijsindexcijfers; 1995=100  19901991199219931994199519961997199819992000200134 CBS: Loonkosten bouwen van woningen. . . .. 100103105109112116123 35 BDB: Loonkosten nieuwbouw eengezinswon.859395979810010110311011511912636 BDB: loonkosten nieuwbouw van kantoren849496979810010110311011511912637 BDB: loonkosten nieuwbouw bedrijfsgeb.849496979810010110311011511912638 BDB: loonkosten nieuwbouw van scholen849496979810010110311011511912639 CBS: Consumentenprijs-index, alle huishoudens8790939598100102104106109111116Bronnen:34 CBS: Inputindexcijfers voor de bouwkosten van woningen (geactualiseerde
loonkosten in de bouwnijverheid; als voorlopig cijfer wordt de ontwikkeling
van de CAO-lonen per gewerkt uur gebruikt)35 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw eengezinswoningen
(feitelijke lonen)36 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw kantoren (feitelijke
lonen)37 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw bedrijfsgebouwen
(feitelijke lonen)38 Bureau Documentatie Bouwwezen: indexcijfers nieuwbouw scholen (feitelijke
lonen)39 CBS: Consumentenprijsindexcijfers, alle huishoudens, totaal 7. OPDRACHTGEVERS GWW EN B&U7.1 InleidingOnder invloed van verschillende factoren, zoals de toenemende behoefte
aan infrastructuur en de gunstige financiële positie van opdrachtgevers,
zijn de uitgaven van de grote opdrachtgevers voor GWW-werken in de afgelopen
jaren fors toegenomen. Dit heeft geresulteerd in een groei van de GWW-productie
voor deze opdrachtgevers met gemiddeld 6% per jaar. In de jaren 1999 en 2000
bedroeg de groei gemiddeld 12%.Opdrachtgevers in de GWW voeren van oudsher daarnaast veel werk in eigen
beheer uit. Vooral nutsvoorzieningen, groenvoorziening en wegwerkzaamheden
worden in belangrijke mate door de opdrachtgevers zelf uitgevoerd. In de afgelopen
jaren is er echter in toenemende mate sprake van uitbesteding van GWW-werken.
Voor een belangrijk deel is dit een gevolg van het maatschappelijke discussie
over de taakverdeling tussen overheid en markt.1
Overheden bezinnen zich op hun kerntaken. De beschikbare capaciteit is dan
ook vaak bepalend voor het al dan niet uitbesteden van werkzaamheden. Voorts
worden de werkzaamheden steeds complexer en specifieker. De opdrachtgevers
hebben de daarvoor benodigde kennis vaak niet meer in huis. Een stimulans
van uitbesteding kan volgens het EIB ook zijn dat er sprake is van kostenvoordelen
en kwaliteitsverbetering.De vraagzijde in de B&U is heel anders gestructureerd dan de samenstelling
van de opdrachtgevers in de GWW. De overheden nemen hier een bescheiden plaats
in die de laatste jaren bovendien nog bescheidener is geworden: nog geen 10%
van de omzet. Bedrijven en particulieren zorgen in de B&U voor ruim de
helft van de omzet.7.2 Opdrachtgevers GWWIn de GWW is de overheid de belangrijkste opdrachtgever. Meer dan de helft
van de opdrachten komt van de overheid (rijksoverheid, provincies, gemeenten
en waterschappen). Bedrijven investeren ook een fors bedrag in GWW-werken,
met name in het railvervoer (HSL, Betuwelijn en dergelijke) en in nutswerken
(kabels, leidingen). Het EIB verwacht dat de opdrachten van de rijksoverheid
de komende jaren nauwelijks meer toenemen. Daarentegen zullen de decentrale
overheden in toenemende mate voor de aanleg en onderhoud van GWW-werken een
beroep gaan doen op aannemers en minder werkzaamheden zelf gaan uitvoeren.2Tabel 17 laat zien dat in 2000 bijna € 10 miljard is uitgegeven
voor GWW-werken. Hiervan is bijna € 3 miljard voor klein onderhoud
en € 7 miljard voor groot onderhoud uitgegeven. De uitgaven zijn
voor een deel in eigen beheer uitgevoerd (ruim € 2 miljard), maar
voor het grootste deel zijn de werkzaamheden aan aannemers uitbesteed. Vooral
de kapitaalswerken (nieuwbouw, aanleg, reconstructie, groot onderhoud en vervanging)
worden voor het grootste gedeelte uitbesteed. Klein onderhoud wordt voor een
derde deel in eigen beheer uitgevoerd.De verhoudingscijfers verschillen per type opdrachtgever en per type werk.
De rijksoverheid besteedt vrijwel alle werkzaamheden uit, terwijl bedrijven
naar verhouding meer zelf werken uitvoeren. De werken in verband met de nutsvoorzieningen
bijvoorbeeld worden voor het grootste gedeelte in eigen beheer uitgevoerd. De rijksoverheid en decentrale overheden hebben samen in totaal € 6
miljard aan GWW-werk uitgegeven in 2000. Daarvan is bijna € 1 miljard
in eigen beheer uitgevoerd; ruim € 5 miljard is uitbesteed (€ 1,9
miljard rijksoverheid; € 3,3 miljard door decentrale overheden).Het werk voor de rijksoverheid heeft vooral
betrekking op wegverkeer. Van de € 1,9 miljard aan uitgaven in 2000
heeft € 1,3 miljard betrekking op wegverkeer, terwijl € 0,5
miljard is uitgegeven aan waterverkeer en waterbeheersing (aanleg en onderhoud
van waterwegen, oeverwerken, ophoging van het strand, baggerwerken en dergelijke).
Ongeveer een-derde deel van de uitgaven voor wegverkeer heeft betrekking op
klein onderhoud. In het algemeen zijn dat kleinere werken. Van het waterverkeer
en de waterbeheersing heeft 80% betrekking op kapitaalswerken.Decentrale overheden hebben een grotere diversiteit
in typen werk dan de Rijksoverheid. Naast wegwerkzaamheden worden gelden besteed
aan groenvoorziening, uitvoering van bestemmingsplannen, waterbeheersing en
riolering. In tegenstelling tot de rijksoverheid voeren de lagere overheden
wel een deel van de werkzaamheden zelf uit. In 2000 voerden zij van de totale
werkzaamheden 20% zelf uit. Desondanks hebben zij in 2000 voor € 3,3
miljard uitbesteed. Hiervan had € 1,2 miljard betrekking op wegverkeer
(waarvan drievierde deel kapitaalswerken) en bijna € 0,5 miljard
aan uitvoering van bestemmingsplannen, alsmede aan rioleringswerkzaamheden
en ook aan waterverkeer en waterbeheersing.Bedrijven laten vooral werken uitvoeren voor
nutsvoorzieningen (m.n. kabels) en railvervoer.Tabel 17. Gemaakte kosten GWW; 2000   Totale kostenIn eigen beheerUitbesteed   mld €  Totaal 9,92,17,8  w.o. wegverkeer2,90,22,6  w.o. railvervoer1,50,11,4  w.o. nutsvoorzieningen2,21,21,0Rijksoverheid 1,901,9  w.o. wegverkeer1,301,3  w.o. railvervoer000 w.o. nutsvoorzieningen000 Lagere overheden 4,10,83,3  w.o. wegverkeer1,50,21,2  w.o. railvervoer000 w.o. nutsvoorzieningen000Bedrijven 3,91,42,6  w.o. wegverkeer000  w.o. railvervoer1,40,11,3 w.o. nutsvoorzieningen2,21,21,0Bron: CBS; Statistiek Voortgang GWW7.3 Ontwikkelingen GWWTabel 18 laat de ontwikkeling zien van de GWW-uitgaven, in eigen beheer
en uitbesteed, in de periode 1989–2000. De uitgaven voor GWW-werken
blijken geleidelijk gestegen te zijn van € 6 miljard in 1989 tot € 9,9
miljard in 2000 (gemiddeld 6,1% per jaar). Alleen in 1994, 1997 en 1998 was
er enige stagnatie. De uitgaven namen in 1999 en 2000 snel toe (met 13% respectievelijk
11%).In het jaar 1989 is voor € 4,1 miljard uitbesteed en in 2000
voor € 7,8 miljard (een groei van gemiddeld 8,4% per jaar). Het
bedrag dat aan aannemers wordt uitbesteed neemt dus sneller toe dan de kosten
van werken die in eigen beheer worden uitgevoerd. Het aandeel
van de totale uitgaven dat wordt uitbesteed is toegenomen van 68% in 1989
tot 79% in 2000.De uitgaven van de rijksoverheid zijn in de betrokken periode het sterkst
gestegen: gemiddeld 9,7% per jaar. De rijksoverheid is in de afgelopen 11
jaar meer gaan uitgeven voor wegverkeer (11,2% per jaar) en waterverkeer en
waterbeheersing (14,1% per jaar), maar minder aan landinrichting en groenvoorziening.De decentrale overheden hadden per jaar gemiddeld 4,7% meer kosten. Er
bestaat een tendens om steeds meer werkzaamheden uit te besteden. De door
derden uitgevoerde werken namen namelijk gemiddeld met 6,4% per jaar toe (van € 2,0
naar € 3,3 miljard). De door derden uitgevoerde werkzaamheden voor
wegverkeer namen toe van € 0,7 miljard in 1989 tot € 1,2
miljard in 2000 (6,5% per jaar).Voor waterverkeer en waterbeheersing is in 1989 € 0,2 miljard
uitbesteed en in 2000 € 0,5 miljard (+12,6% per jaar). De relatief
sterkste toeneming is te zien voor de aanleg van rioleringen, namelijk van € 0,1
miljard in 1989 tot € 0,4 miljard in 2000 (20,7% per jaar). De uitgaven
voor bestemmingsplannen bleven vrijwel gelijk (een toeneming van € 0,4
tot € 0,5 miljard in 11 jaar). Werken voor groenvoorzieningen worden
door de lagere publiekrechtelijke lichamen van 1989 tot 1996 voor het grootste
gedeelte in eigen beheer uitgevoerd, maar in de jaren daarna is meer uitbesteed
dan in eigen beheer uitgevoerd. De hoeveelheid uitbesteed werk nam toe van € 0,2
tot € 0,3 miljard, een toeneming van gemiddeld 6,4% per jaar.Bedrijven maakten vooral kosten voor railvervoer en nutsvoorzieningen.
De totale kosten van bedrijven namen toe met 6,2% per jaar tussen 1989 en
2000. De kosten van uitbesteed werk namen in diezelfde periode toe met 10,5%
per jaar.De kosten voor railvervoer namen jaarlijks toe met 18,8%. In het begin
van de jaren negentig werd een aanzienlijk gedeelte in eigen beheer uitgevoerd
(ongeveer eenderde gedeelte van de totale kosten). Vanaf 1997 werd nog
geen 3% in eigen beheer uitgevoerd. De kosten voor uitbesteed werk stegen
explosief, namelijk met gemiddeld 30% per jaar. Deze sterke verschuivingen
hebben mede te maken met de verzelfstandiging en opsplitsing van de NS.De kosten voor nutsvoorzieningen stegen jaarlijks met 2,5%. De laatste
jaren is een stabilisatie opgetreden in de kosten. Het grootste gedeelte van
de werkzaamheden wordt in eigen beheer uitgevoerd. De kosten voor uitbestede
werken namen met 2,8% per jaar toe.Tabel 18. Kosten GWW-werken naar opdrachtgever JaarTotale kostenRijksoverheidLagere overhedenBedrijven  w.v. uitbesteed w.v. uitbesteed w.v. uitbesteed w.v.
uitbesteed  Mld €        19896,04,10,90,92,72,02,31,219906,44,40,90,92,82,02,71,419916,74,61,01,02,72,03,01,719927,14,90,90,93,02,33,11,719937,65,21,11,13,02,23,52,019947,55,21,11,13,12,33,41,919957,75,41,11,13,32,43,31,919968,05,91,21,23,42,63,32,119978,06,01,21,23,32,63,52,219987,96,21,21,23,42,73,42,319998,96,91,41,43,73,03,72,420009,97,81,91,94,13,33,92,6Bron: CBS; Statistiek Voortgang GWW7.4 Opdrachtgevers en ontwikkelingen B&UTabel 19 geeft een overzicht van de opdrachtgevers in de B&U en de
door hen gegenereerde omzet in de loop van de jaren 1996–2000.Daaruit blijkt dat bedrijven de belangrijkste opdrachtgevers op de B&U-markt
zijn.1 Zij nemen ongeveer eenderde deel van de
opdrachten voor hun rekening. Dit aandeel vertoont echter een dalende tendens.
De «overige opdrachtgevers» vertonen een stijgende tendens. Zij
nemen ruim een vijfde deel van de verleende opdrachten voor hun rekening.
Tot deze categorie behoren aannemers die voor hun eigen rekening bouwen en
bouwers voor de markt (projectontwikkelaars en beleggers). Een belangrijke
opdrachtgever vormen ook de particulieren; zij zorgen eveneens voor ongeveer
een vijfde van de omzet. Dit is in de loop der jaren vrij stabiel.In de B&U is het relatieve aandeel van de opdrachten van de overheid
afgenomen. Dat geldt ook voor de woningcorporaties. Er is dan ook sprake van
een sterke terugval van het aantal woningen dat wordt gebouwd in opdracht
van woningcorporaties.Tabel 19. Binnenlandse omzet van B&U-bedrijven naar
opdrachtgever; 1996–2000  19961997199819992000  Totaal =
100%  Overheid11,99,78,310,39,2Woningbouwcorporaties11,911,213,712,69,6Bedrijven37,940,235,633,334,2Hoofdaannemers3,33,45,66,26,3Particulieren19,919,419,721,319,0Overige15,116,117,116,321,7Totaal100100100100100Bron: EIBKantoren zijn bouwwerken waarvoor zowel door de particuliere als door
de overheidssector opdracht wordt gegeven. Een vergelijking van de kosten
die deze opdrachtgevers betalen, zou wellicht inzicht kunnen geven in het
antwoord op de vraag of de overheid evenveel betaalt voor haar kantoren. Het
blijkt dat de bouwkosten van overheidskantoren per vierkante meter beduidend
hoger zijn dan die voor bedrijven.2 Een eenduidige
verklaring is daarvoor echter vooralsnog niet te geven. Een van de theorieën
is dat de overheid bij de onderhandelingen een minder sterke positie inneemt
dan de bedrijven en daardoor duurder uit zou zijn. Daartegenover kan worden
betoogd dat overheidskantoren vaak in gemeentecentra, dus duurdere plekken,
staan. Bovendien lijken overheidskantoren doorgaans completer ingericht te
worden opgeleverd dan bedrijfskantoren. Ten slotte zijn de bouwkosten per
vierkante meter kantoor mede afhankelijk van de grootte van het kantoor. Kleine
kantoren zijn per vierkante meter goedkoper; kantoorruimtes van
5 000 tot 10 000 m2 zijn per vierkante meter het duurst. LiteratuurArchidat: Website bouwkosten-online; 28 juni 2002.AVBB: Jaarverslag 2001; 2002.AVBB: Een bouwwerk is geen auto; Bouwnieuws 19 april 2002.Boer, Willem-Jan: Betonkrant, bijlage bij Cobouw; 25 en 27 mei 2002.CAP ANALYSIS: Scan van de Nederlandse bouwsector; in opdracht van de NMa,
juni 2002.CBS: Productiestatistieken bouwnijverheid GWW 1990 t/m 1993; 1992 t/m
1995.CBS: Productiestatistieken bouwnijverheid B&U 1990 t/m 1993; 1992
t/m 1995.CBS: Bouwcijfers 1995 t/m 1999; 1996 t/m 2000.CBS: Bouwen en bouwmaterialen; Industriemonitor 2000/06.CBS: Statline database, diverse tabellen; maart t/m juni 2002.Cornelissen, W: Bouwindices; doel, soorten en toepassing; 50 jaar indexcijfers
bouwkosten in Nederland; 28 januari 1996.EIB: Overheid en innovatiebevordering in de grond-, water- en wegenbouwsector;
1991.EIB: De grond-, water- en wegenbouw in de periode 1998–2005; juni
1998.EIB: Concurrentie en grootbedrijf in de bouw; april 1999.EIB: De ontwikkeling van de aan de bouwnijverheid toeleverende industrieën
in de periode 1986–1995; september 1999.EIB: De toekomst van het middelgrote B&U-bedrijf; mei 2001.EIB: Uitbesteding in de GWW; juni 2001.EIB: Het kleine bouwbedrijf in de B&U; 2001.EIB: Bedrijfseconomische kerncijfers van GWW-bedrijven in 2000; november
2001EIB: Bedrijfseconomische kerncijfers van B&U-bedrijven in 2000; november
2001.EIB: Kleine bouwbedrijven doen goede zaken; Bouwwerk 2001/4.EIB: Verwachtingen bouwproductie en werkgelegenheid in 2002; januari 2002.EIB: Licht herstel van de GWW-productie in 2002; Bouwwerk 2002/1.EIB: Ontwikkelingen en vooruitzichten van bouwbedrijven in 2002; januari
2002.EIB: De zelfstandige zonder personeel in de bouw in 2001; 2002EIB: Conjunctuurmeting bouwnijverheid; mei 2002.EIB: Werk in overvloed voor zelfstandigen zonder personeel; Bouwwerk 2002/2.Europese Commissie: IP/02/933; 26 juni 2001.Het Financieele dagblad: Relatie bouw en overheid verstart; 27 mei
2002.Het Financieele dagblad: Kalkzandsteengroep moet splitsen op last van
Brussel; 27 juni 2002.Floor, H. en G. van Leeuwen: CBS: Een nieuw prijsindexcijfer voor de bouwkosten
van nieuwe woningen; Maandstatistiek Bouwnijverheid februari 2001.Kamers van Koophandel en Fabrieken; handelsregisters; medio april–medio
juni 2002.Raad van de Europese Unie, Verordening (EEG) van 9 oktober 1990 nr.
3037/90; Publicatieblad L 293; 24 oktober 1990.SEO: Statistisch onderzoek naar prijs en kostenontwikkeling in de bouwsector;
april 2002.VBW-Asfalt: website; 28 juni 2002.Vosselman, W. H.: CBS: Prijsindices voor woningbouw: verschillen
en samenhang; Maandstatistiek Bouwnijverheid; januari 1993. Lijst met afkortingen AVBBAlgemeen Verbond
BouwbedrijfBDBBureau Documentatie
BouwwezenBIK-codeBedrijfsindeling
kamers van koophandel (Identieke codering als de Standaard BedrijfsIndeling
van het CBS)B&UBurgerlijke en
Utiliteitsbouw BVBesloten Vennootschap CBSCentraal Bureau voor
de StatistiekCPIConsumenten Prijsindexcijfer EIBEconomisch Instituut
voor de Bouwnijverheid GKGrootteklasse-indeling
van bedrijven naar aantal werknemers GWWGrond-, Weg- en WaterbouwHSLHoge Snelheidslijn KvKKamers van koophandel
en fabrieken MBKMisset Bouwkosten mkbmidden- en kleinbedrijf mldmiljard NACENomenclature générale
des Activités économiques dans les Communautés EuropéennesNMaNederlandse Mededingingsautoriteit NRNationale Rekeningen PECBParlementaire EnquêteCommissie
BouwnijverheidR&DResearch en Development SBIStandaard BedrijfsIndeling
van het CBS (identiek aan de BIK-code van de KvK)SEOStichting voor Economisch
Onderzoek der Universiteit van Amsterdam TW (t.w.)Toegevoegde
Waarde VGBouwVereniging Grootbedrijf
Bouwnijverheid V.O.F.Vennootschap onder
FirmaZzp-ersZelfstandigen
zonder personeelOverzicht tabellen in hoofdtekst1. Bedrijven naar bedrijfsactiviteit; 20002. Bedrijven naar omvang in 1995 en 20013. Verdeling werknemers naar klein-, midden- en grootbedrijf in verschillende
bedrijfstakken4. Concernrelaties; 20025. Bedrijven met werknemers vallend onder een concern; 19996. Concerns met betonbedrijven; 20027. Productie B&U en GWW; 1990–19998. Toegevoegde waarde B&U en GWW; 1990–19999. Hoofd- en onderaanneming; 199910. Bruto bedrijfsresultaat als percentage van de productiewaarde; 199911. Bedrijfsresultaten bouwmaterialenindustrie; 1999 (bedrijven met 20
of meer werknemers)12. Rentabiliteit en solvabiliteit van enkele nijverheidsscetoren;199913. Prijsindexcijfers GWW; 1995=10014. Prijsindexcijfers B&U; 1995=10015. Prijsindexcijfers bouwmaterialen; 1995=10016. Diverse prijsindexcijfers; 1995=10017. Gemaakte kosten GWW; 200018. Kosten GWW-werken naar opdrachtgever19. Binnenlandse omzet van B&U-bedrijven naar opdrachtgever BIJLAGE 1 Financieel-economische gegevens bouwnijverheidTabel 1–1. Algemene gegevens en opbrengsten B&U-bedrijven BerijfsgrootteJaarBedrijvenWerkgelegenheid Productiewaardewerkz. personenwerknemerstotaalbouwactiviteitw.o. als
hoofdaannemerw.o. als
onderaannemer   x 1000mld € 1–919906,535.2,82,72,40,3 19916,333. 3,02,92,50,4 19926,231.2,72,72,20,5 19936,129232,52,42,00,4 19946,630252,82,82,30,5 19957,639303,23,12,50,6 19967,834273,13,02,30,7 19978,032253,02,92,30,6 19987,929232,92,82,40,4 19998,133243,03,02,40,6         10–9919902,774. 8,17,96,71,2 19912,875.8,38,27,01,2 19922,973.8,68,57,21,3 19932,870708,68,57,60,9 19942,772718,88,77,61,1 19952,771719,29,18,11,0 19962,768698,88,77,41,3 19972,771719,49,37,91,4 19982,870709,79,67,91,7 19992,9706910,610,58,71,8         100 en meer19900,238.6,06,05,60,4 19910,238.6,05,95,50,4 19920,238.6,26,15,60,5 19930,233335,65,65,30,3 19940,234346,05,95,60,3 19950,235356,46,36,00,3 19960,235357,27,16,90,2 19970,235357,77,67,30,3 19980,237378,38,27,70,5 19990,239399,49,28,70,5         Totaal19909,4147.16,916,614,71,9 19919,3146. 17,217,015,02,0 19929,3142. 17,517,315,02,3 19939,013212616,716,514,91,6 19949,513613017,617,315,61,7 199510,514513618,818,516,61,9 199610,713813019,018,816,62,2 199710,913813120,119,917,52,4 199810,913613021,020,718,02,7 199911,214213223,022,719,73,0Bron: CBS; Productiestatistieken bouwnijverheid en Bouwcijfers, bewerking
enquêtecommissie. Tabel 1–2. Algemene gegevens en opbrengsten GWW-bedrijven BerijfsgrootteJaarBedrijvenWerkgelegenheid Productiewaardewerkz. personenwerknemerstotaalbouwactiviteitw.o. als
hoofdaannemerw.o. als
onderaannemer   x 1000mld €  1–919901,710. 0,80,80,60,2 19911,69.0,70,60,40,2 19921,69. 0,60,60,40,2 19931,3770,50,40,30,1 19941,5870,50,50,30,2 19951,7970,70,60,40,2 19961,91090,80,80,50,3 19972,01080,70,70,40,3 19981,9970,60,60,30,3 19992,1870,70,70,40,3         10–9919901,030. 2,52,41,70,7 19911,129.2,52,41,70,7 19921,129.2,62,41,70,7 19930,926252,32,21,70,5 19940,924242,42,31,80,5 19950,924242,32,31,70,6 19960,924242,42,31,70,6 19970,924242,52,41,80,6 19981,024242,62,51,60,9 19991,025253,02,81,71,1          100 en meer19900,127. 2,82,62,10,5 19910,129. 3,23,02,50,5 19920,130. 3,33,12,60,5 19930,128283,33,22,70,5 19940,129283,43,22,80,4 19950,128283,73,53,10,4 19960,130304,13,93,60,3 19970,131314,54,33,90,4 19980,132324,94,74,20,5 19990,133335,55,44,80,6         Totaal19902,867.6,15,84,41,4 19912,868. 6,36,04,61,4 19922,868.6,56,24,71,5 19932,361606,15,84,71,1 19942,561596,46,04,91,1 19952,761596,76,45,31,1 19962,964637,37,05,71,3 19972,965637,77,46,11,3 19983,065638,17,86,11,7 19993,167659,28,96,92,0Bron: CBS; Productiestatistieken bouwnijverheid en Bouwcijfers, bewerking
enquêtecommissie. Tabel 1–3. Kosten B&U-bedrijven Bedr. GrootteJaarVerbruikswaarde Toegevoegde waardeResultaat voor belastingentotaalmateriaalw.v. voor bouwbedrijfbetaling
aan onder-aann.   Overige bedrijfskostentotaalarb. kostenbruto bedr. res.totaaltijd. bouw-comb.overig   mld € 1–919901,70,90,90,60,3.0,21,00,70,30,2 19912,01,01,00,80,2.0,21,00,70,30,2 19921,80,90,90,70,2.0,21,00,70,30,2 19931,60,80,80,50,2.0,20,90,60,30,2 19941,90,90,90,80,2.0,21,00,70,30,2 19952,01,01,00,70,3.0,21,10,80,40,3 19962,11,01,00,80,30,00,21,00,70,30,2 19972,00,90,90,80,30,00,21,00,70,30,2 19981,90,90,90,70,30,00,21,00,60,40,3 19991,91,01,00,60,30,00,21,10,70,40,410–9919905,82,42,42,70,6.0,32,32,00,40,3 19915,92,42,32,80,7.0,32,42,10,30,2 19926,02,42,42,90,7.0,32,52,20,30,2 19936,22,62,62,90,7.0,32,42,10,30,3 19946,32,62,63,00,7.0,32,52,20,30,3 19956,72,72,73,30,7.0,32,52,20,30,3 19966,32,62,53,10,70,00,32,42,10,30,3 19976,82,82,73,30,80,00,32,62,30,40,3 19987,02,92,83,40,80,00,32,72,30,40,3 19997,73,23,13,60,90,00,42,92,50,50,4             100 en meer19904,61,71,62,60,4.0,21,41,20,20,2 19914,61,71,62,50,4.0,21,41,20,20,2 19924,71,81,72,50,4.0,21,51,30,20,2 19934,31,71,72,30,3.0,21,31,20,20,1 19944,61,71,72,50,4.0,21,31,20,20,1 19955,01,81,82,70,4.0,21,41,20,10,1 19965,62,12,13,00,60,10,21,51,30,20,2 19976,12,32,33,10,70,20,31,61,40,30,3 19986,52,42,43,50,60,10,31,81,50,30,3 19997,42,82,83,90,70,10,32,01,60,30,3             Totaal199012,15,04,95,81,3.0,84,83,90,90,7 199112,45,04,96,01,3.0,84,84,00,80,6 199212,55,15,06,11,3.0,85,04,10,90,6 199312,15,15,15,81,2.0,64,63,90,70,6 199412,85,25,26,31,3.0,74,84,00,80,6 199513,85,65,56,81,4.0,85,04,20,80,7 199614,05,65,56,91,60,10,85,04,10,80,7 199714,96,05,97,21,70,20,85,24,30,90,8 199815,56,26,17,61,70,10,85,54,51,00,9 199917,07,06,98,21,90,10,96,04,81,31,1Bron: CBS; Productiestatistieken bouwnijverheid en Bouwcijfers, bewerking
enquêtecommissie. Tabel 1–4. Kosten GWW-bedrijven Bedr. GrootteJaarVerbruikswaarde Toegevoegde waardeResultaat voor belastingentotaalmateriaalw.v. voor bouwbedrijfbetaling
aan onder-aann.   Overige bedrijfskostentotaalarb. kostenbruto bedr. res.totaaltijd. bouw-comb.overig   mld € 1–919900,50,20,20,20,2.0,10,30,20,10,0 19910,30,10,10,10,1.0,10,30,20,10,1 19920,30,10,10,10,1.0,10,30,20,10,1 19930,20,10,10,10,1.0,10,20,20,10,0 19940,30,10,10,10,1.0,10,20,20,10,1 19950,40,10,10,10,1.0,10,30,20,10,1 19960,50,20,20,20,10,00,10,40,2010,1 19970,40,20,20,10,10,00,10,30,20,10,1 19980,30,10,10,10,10,00,10,30,20,10,1 19990,40,10,10,10,10,00,10,30,20,20,1             10–9919901,60,60,60,50,5.0,21,00,80,20,1 19911,50,60,60,40,5.0,21,00,80,20,1 19921,60,60,60,50,5.0,21,00,80,20,1 19931,50,60,60,50,4.0,10,90,70,10,1 19941,50,60,60,50,4.0,10,90,70,20,1 19951,50,60,60,50,4.0,10,80,70,10,1 19961,50,60,60,60,40,00,10,80,70,10,1 19971,60,60,60,60,40,00,20,90,70,10,1 19981,70,60,60,70,50,00,20,90,80,20,1 19992,00,70,70,80,50,00,21,00,80,10,1             100 en meer19901,80,70,70,50,5.0,21,00,80,20,1 19912,10,80,70,70,6.0,21,10,90,20,1 19922,20,70,70,80,6.0,21,11,00,10,1 19932,30,90,90,80,6.0,21,01,00,10,1 19942,40,90,90,90,6.0,21,01,00,00,2 19952,60,90,91,00,7.0,31,11,00,10,1 19963,01,01,01,20,80,00,31,11,10,00,2 19973,41,11,11,21,00,10,41,21,2– 0,00,2 19983,71,31,31,31,00,10,41,21,3– 0,10,2 19994,01,61,51,60,80,00,31,51,40,10,2             Totaal19903,91,51,41,21,2.0,52,31,80,50,3 19913,91,51,41,21,2.0,52,41,90,50,3 19924,11,51,41,31,3.0,52,42,00,40,3 19934,01,61,61,41,0.0,42,11,80,30,2 19944,21,71,61,51,1.0,42,11,90,30,3 19954,51,71,61,61,2.0,52,21,90,40,3 19965,01,81,81,91,30,10,52,32,00,30,3 19975,41,91,91,91,50,10,72,32,10,20,4 19985,72,02,02,11,60,10,72,42,20,20,3 19996,42,42,32,51,40,00,62,82,40,40,5Bron: CBS; Productiestatistieken bouwnijverheid en Bouwcijfers, bewerking
enquêtecommissie. Tabel 1–5. Jaarlijkse ontwikkeling productie, verbruik
en toegevoegde waarde; 1990–1999  B&UGWW totaalklein-bedrijfmiddenbedrijfgroot-bedrijftotaalklein-bedrijfmiddenbedrijfgroot-bedrijf  %       Productie41366– 1211Productie als hoofdaannemer40366– 4014 Betaald aan onderaannemers504612– 1724Materiaalverbruik141477– 1214Toegevoegde waarde31352006Bron: CBS; Productiestatistiek bouwnijverheid; bewerking enquêtecommissie.1 Bij betaling aan onderaannemers betaalt de aannemer voor
de loonkosten. Indien de onderaannemer echter eigen materialen inkoopt is
het bedrag betaald aan onderaannemers inclusief de door deze meegenomen materialen.Tabel 1–6. Bedrijfsresultaat en toegevoegde waarde;
1999  B&UGWW totaalklein-bedrijfmiddenbedrijfgroot-bedrijftotaalklein-bedrijfmiddenbedrijfgroot-bedrijf  mld €        Toegevoegde waarde6,01,12,92,02,80,31,01,5Bruto bedrijfsresultaat1,30,40,50,30,40,20,10,1Resultaat als percentage van de t.w.223617151467107Bron: CBS Productiestatistiek bouwnijverheid.Tabel 1–7. Bedrijfseconomische gegevens bouwmaterialenindustrie
(bedrijven met 20 of meer werknemers) BedrijfstypeJaarAantal bedrijvenOmzetToegevoegde
waardeBruto bedrijfs-resultaatResultaat voor belasting    mld € Timmerindustrie19931300,670,250,050,01 19941150,680,240,050,02 19951200,760,260,050,02 19961160,760,260,060,03 19971210,890,290,070,04 19981240,930,310,070,04 19991370,990,330,070,04        Glas- en glasbewerkende industrie1993290,670,310,110,04 1994340,710,330,120,05 1995320,740,350,140,07 1996300,800,360,150,08 1997300,800,330,130,07 1998350,860,350,140,07 1999340,910,370,140,05        Baksteen- en keramische 1993440,320,170,100,06dakpannenindustrie1994360,350,200,130,09 1995350,380,210,140,10 1996320,370,210,130,09 1997310,370,210,140,09 1998310,380,210,130,09 199931. . . .        Beton-, cement- en gips1993159. . . .producentenindustrie1994148. . . . 19951401,800,710,300,18 19961421,810,720,310,19 19971501,950,780,360,24 19981552,040,800,360,23 1999154. . . .       Constructiewerkplaatsen voor19934902,870,970,20 0,08 metalen ramen en deuren19944902,910,950,210,10 19954363,191,000,240,14 19964263,281,050,270,17 19974593,611,160,310,21 19984824,051,270,340,23 19994944,071,330,360,24Bron: CBS; Productiestatistiek industrie BIJLAGE 2 Commissarissen grote bouwconcernsHolding Concernrelaties volgens kvk (inclusief dubbeltellingen)CommissarissenGevolmachtigdenAccountantBallast Nedam NV219P. C. van den Hoek N. Kroes H-P. Keitel
 H. C. Broeksma C. Izeboud R. B. Schermer M. H. O.
RohrW. H. van de Wal R. B.
Kleyn T. A. C. M. BruijnincksPrice Waterhouse Coopers NV (2000) KPMG (2001)Koninklijke BAM-NBM NV354J. J. J. van Dijck 
J. Kleiterp G. J. Kramer W. K. Wiechers J. A. Dekker A.
Baar H. van Rompuy Price Waterhouse Coopers NVKoninklijke Boskalis Westminster NV71M. W. Dekker
 M. van der Vorm A. A. Westerlaken S. D. de Bree J. AalbertsM. M. A. van den BergKPMG accountants NV Dura Vermeer Groep NV131I. E. G. van den Boor
 A. H. G Rinnooy Kan P. Bukman C. J. van den Driest D. J. M.
Dura H. Hofmeijer J. M. de Jong W. VlasblomA. HeinsKPMG accountants NV Heijmans NV615J. L. M. Bartelds J. L. Brentjens
 N. H. Douben J. C. Blankert J. Kremers J. V. H. Pennings KPMG accountants NV Hollandse BetonGroep NV111A. A. Loudon G. J.
de Boer-Kruyt W. de Kleuver A. van der Velden C. A. J. Herkströter
 M. I. Platschorre Ernst en Young Breedenborg Holding BV (Koop)157W. de Vlugt H. S. Gonggrijp
 G. J. Kalff J. L. BoumaR. E. van der Wal R. KisjesKPMG accountants
NVKoninklijke Volker Wessels Stevin NV466M. C. van Veen
 H. Rootliep P. O. Vermeulen P. J. Kalff A. P. H. van
Baardewijk A. BaanH. W. R. A. A.
Janssen H. H. Gorree J. P. Leenhouts L. A. M. VerweijKPMG accountants NV Ooms Avenhorn Groep BV39 D. J.
Aaij C. J. HermesBDO Walgemoed Camps Obens Van Oord Groep NV22J. G. van Oord G. J. M. Teeuwen
 B. van Dam C. van de Kerk C. J. van den Driest Ernst en Young Strukton Groep NV44C. A. de Ruyter M. Niggebrugge R.
den Besten KPMG accountants
NV TBI Beheer BV175L. J. M. Berndsen W. Meijer J. D. R. A.
Bax W. F. C. Stevens A. J. DriessenA Henderson W. Polervaart G. AnneveldtPrice Waterhouse Coopers NVBron: Kamers van Koophandel, april 2002 BIJLAGE 3 Tabellen in- en uitstroomTabel 3–1. Wijzigingen in het aantal bedrijven in
de B&U GK1Aantal bedrijven 01-01-1994Mutaties (–)Mutaties (+)Aantal bedrijven 31-12-2001naar hogere GKnaar lagere GKopge-hevennaar GWWnaar andere deelsectornaar andere bedr. takuit hogereGKuit lagere
GKopge-richtvan GWWvan andere deelsectoruit andere bedr. tak010 9336 32309 411751 5191 1923 010029 331598051 17026 78812 1053 1632 4391 274192283152 6914 7411 312132522223 89822 2132 0522 827947151141841 8273 802885131221772 90031 7471 4482 002535554731 1792 47233610741031 80441 4288531 356459522406101 7593471150871 5575977253677294510162111 027111422461 14363061202178313510128234138306712227108350012812518113127841431800243114200479904200104400010Totaal19 88114 2439 66113 0481251 9501 8299 66114 24332 3921141 3291 81638 580Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; bewerking op verzoek van
de enquêtecommissie; mei 2002 1)GK= grootteklasse-indeling
van bedrijven naar aantal werknemers  00categorie 0:zelfstandige
zonder personeel11 „ 1–3:kleinbedrijf22–4  „
 4–6: middenbedrijf35–9  „
 7–9: grootbedrijf 410–19  520–49   650–99   7100–199   8200–499  9500 en meer  Tabel 3–2. Wijzigingen in het aantal bedrijven in
de GWW GK1Aantal bedrijven 01-01-1994Mutaties (–)Mutaties (+)Aantal bedrijven 31-12-2001naar hogere GKnaar lagere GKopge-hevennaar GWWnaar andere deelsectornaar andere bedr. takuit hogereGKuit lagere
GKopge-richtvan GWWvan andere deelsectoruit andere bedr. tak01 5581 32601 4186310923853603 991651013713 4681394807397317111881700897373293217196525046097012571122645589452931019141806346746059618112233438573310782012153544262854481591010432375661095149850053688926813131319783335471255384611026824913628941725998751213013113103380143882410107111621601028915065101011600221Totaal3 9173 6332 5382 5371142004902 5383 6334 9641262059726 843Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; bewerking op verzoek van
de enquêtecommissie; mei 2002Tabel 3–3. Doorstroom nieuwe B&U-bedrijven in
1994 Situatie 31-12-2001Grootteklasse bij instroom  01–34–67–9Totaal GK 08003000830 GK 1–32937630372 GK 4–6371513065 GK 7–910023Andere bedrijfstak891200101Opgeheven1 0821171401 213Totaal2 3022503022 584Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; bewerking op verzoek van
de enquêtecommissie; mei 2002Tabel 3–4. Doorstroom nieuwe B&U-bedrijven in
1997 Situatie 31-12-2001Grootteklasse bij instroom  01–34–67–9totaalGK 01 93523101 959 GK 1–336310950477 GK 4–681020038 GK 7–900022Andere bedrijfstak7880086Opgeheven994961301 103Totaal3 3782463923 665Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; bewerking op verzoek van
de enquêtecommissie; mei 2002Tabel 3–5. Doorstroom nieuwe B&U-bedrijven in
2000 Situatie 31-12-2001Grootteklasse bij instroom  01–34–67–9totaalGK 04 46511004 476 GK 1–34728410332 GK 4–64349056 GK 7–900044Andere bedrijfstak00000Opgeheven861720105Totaal4 6023155244 973Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; bewerking op verzoek van
de enquêtecommissie; mei 2002Tabel 3–6. Doorstroom nieuwe GWW-bedrijven in 1994 Situatie 31-12-2001Grootteklasse bij instroom  01–34–67–9totaalGK 06741072 GK 1–344281073 GK 4–6672015GK 7–900011 Andere bedrijfstak1351019Opgeheven12226102160Totaal25270153340Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; bewerking op verzoek van
de enquêtecommissie; mei 2002Tabel 3–7. Doorstroom nieuwe GWW-bedrijven in 1997 Situatie 31-12-2001Grootteklasse bij instroom  01–34–67–9totaalGK 0187200189 GK 1–3784910128 GK 4–6654015GK 7–900033 Andere bedrijfstak1352020Opgeheven1812850214Totaal46589123569Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; bewerking op verzoek van
de enquêtecommissie; mei 2002Tabel 3–8. Doorstroom nieuwe GWW-bedrijven in 2000 Situatie 31-12-2001Grootteklasse bij instroom  01–34–67–9totaalGK 0554100555 GK 1–389410103 GK 4–61019020GK 7–900011 Andere bedrijfstak00000Opgeheven921012Totaal57297211691Bron: CBS; Productiestatistiek Bouwnijverheid; bewerking op verzoek van
de enquêtecommissie; mei 2002 BIJLAGE 4 Faillissementen in de bouwnijverheidTabel 4–1. Faillissementen in de bouwnijverheid
naar grootteklasse van bedrijven JaarAantal werknemers  01–910–99100 en meerOnbekendtotaal19932122301612977021994218233140294687199511625310431045801996146279982936181997173246862535601998139253100562559199913316711325246720001362359216753120011802491111104645Bron: CBS; Demografie van bedrijvenTabel 4–2. Faillissementen in de bouwnijverheid
naar rechtsvorm van bedrijven JaarRechtsvorm  EenmanszaakBesloten vennootschapvennootschap onder firmaoverige rechtsvormtotaal 199334830230227021994338297312168719952982383014580199632823336216181997281214461956019982802333016559199920421537114672000242240391053120012863053618645Bron: CBS; Demografie van bedrijven BIJLAGE 5 Tabellen Nationale RekeningenTabel 5–1. Levering producten door bedrijfstakken
aan B&U en GWW  19951996199719981999*2000*  mln €       B&U      Zand-, grind-, klei- en zoutwinning637174717981Hout-, kurk-, riet- en vlechtwerk657663694740804829Aardolieverwerkende bedrijven595357525956Metaalwaren producenten585648711747856867Overige bouwmaterialen (m.n. betonwaren en bitumen)1 7891 8521 9872 0972 2232 322Juridische, boekhoudkundige, economische dienstverlening219242248229246246Ingenieurs en architecten179224226241267271Overige zakelijke dienstverlening566671636057 Invoer van goederen en diensten2 2922 3122 3402 3652 4892 606 GWW      Zand-, grind-, klei- en zoutwinning415054556467 Hout-, kurk-, riet- en vlechtwerk6613151516 Aardolieverwerkende bedrijven434441415664 Metaalwaren producenten198209194216241251 Overige bouwmaterialen (m.n. betonwaren en bitumen)420470502542596641 Juridische, boekhoudkundige, economische dienstverlening129145164160178188Ingenieurs en architecten375386838579Overige zakelijke dienstverlening172121232525 Invoer van goederen en diensten567618675708775840Bron: CBS; Nationale Rekeningen* voorlopige uitkomstenTabel 5–2. Goederenstroom richting B&U en GWW
(inclusief invoer)  19951996199719981999*2000*  mln €       B&U      Zand-, grind-, klei- en zout245247257268289319Hout-, kurk-, riet- en vlechtwerk1 0021 0351 0901 1421 2181 303Aardolieproducten83919797108137Metaalwaren1 1021 1671 2841 3561 4361 508Overige bouwmaterialen (m.n. betonwaren en bitumen)2 8592 9203 0633 2253 4353 630Juridische, boekhoudkundige, economische dienstverlening310339358354379402Technische dienstverlening108125140142158168 Overige zakelijke dienstverlening88102106100109114 GWW      Zand-, grind-, klei- en zout187199210224250283 Hout-, kurk-, riet- en vlechtwerk8596104109120130Aardolieproducten79878484101157Metaalwaren275276272305335361 Overige bouwmaterialen (m.n. betonwaren en bitumen)7358268689311 0281 115Juridische, boekhoudkundige, economische dienstverlening174184211205227248Technische dienstverlening70103146155178194Overige zakelijke dienstverlening283536374244Bron: CBS; Nationale Rekeningen* Voorlopige uitkomstenTabellen 5–1 en 5–2 zijn niet volledig vergelijkbaar. De eerste
tabel geeft de goederenstroom weer van bedrijfstak naar bedrijfstak. Dat betekent
dat ook branchevreemde producten worden meegeteld, ook al zijn het bijvoorbeeld
geen bouwmaterialen. De tweede tabel geeft weer welke goederen worden afgenomen
door de B&U- en de GWW-sector, met inbegrip van ingevoerde goederen. Merkwaardig is het grote verschil tussen beide tabellen bij de zand- en
grindwinning. Ongeveer 20% van het totale verbruik wordt afgenomen van de
grind- en zandwinningsbedrijven. De rest wordt óf ingevoerd óf
afgenomen van bedrijven, die een andere hoofdactiviteit hebben. Uit gegevens
van de internationale handel van het CBS blijkt dat in het jaar 2000 voor € 282
miljoen is ingevoerd (1999: € 247 miljoen). De rest (toch ook nog
een kleine € 200 miljoen) wordt dus afgenomen van bedrijven die
niet als hoofdactiviteit zand- en grindwinning of baggerwerkzaamheden hebben.Tabel 5–3. Leveringen van de industriële bedrijfsklassen
aan de bouwnijverheid  Totaal materiaalgebruik bouwnijverheid = 100Totale productie leverende bedrijfsklassen = 100 1986199519861995Bouwmaterialenindustrie137,235,861,158,6Metaalproducentenindustrie220,723,516,419,2Houtindustrie37,79,132,436,0Elektrotechnische industrie6,75,24,33,3 Rubber- en kunststof-verwerkende industrie4,84,87,97,6Basismetaalindustrie3,94,04,75,8Machine-industrie3,23,32,52,5Aardolie-industrie3,63,02,42,4 Chemische industrie4,22,61,30,9Bron: EIB1 Met name vervaardiging van producten van beton, cement en
gips en vervaardiging van glas en glaswerk.2 Met name vervaardiging van metalen constructiewerken.3 Met name timmerfabrieken. BIJLAGE 6 Tabellen bouwkosten kantorenTabel 6–1. Bouwkosten van kantoren per m2 NederlandNoord- en Zuid-Holland totaaloverheidtotaaloverheid €    19905646155656101991572673550753199257671656176819936116946546461994610665582695199567871370080919966266576457231997615630616636199864165869475819996938597189712000685839692941Bron: CBS, Statistiek verleende bouwvergunningenTabel 6–2. Bouwkosten van kantoren per m2
naar vloeroppervlakte  TotaalVloeroppervlakte in m2   < 1 0001 000–5 0005 000–10 000> 10 000  €    19905645215615995541991572522556572596199257652257062956619936115125756316841994610533591637627199567854562669375819966265595805987241997615551593625652199864158061164767519996936236546897352000685659657754676Bron: CBS, Statistiek verleende bouwvergunningenTabel 6–3. Bouwkosten van kantoren voor de overheid
per m2 naar vloeroppervlakte1 TotaalVloeroppervlakte in m2   < 1 0001 000–5 0005 000–10 000> 10 000  €    1990615614597649.1991673614638..1992716518650767.1993694614724715.19946655287036646631995713639748. .1996657662654. .1997630561680. .1998658586634.6991999859680790. 9312000839710815920.Bron: CBS, Statistiek verleende bouwvergunningen1 Bij minder dan vijf waarnemingen zijn geen prijzen vermeld.
Het risico dat door uitschieters een verkeerde conclusie kan worden getrokken
is bij minder waarnemingen namelijk te groot. Deel 2 Verboden voor onbevoegden«People of the same trade seldom meet together, even for merriment
and diversion, but the conversation ends in a conspiracy against the public,
or in some contrivance to raise prices.»Adam Smith, Wealth of Nations, 1776 drs. Carlijn Bijvoet (SEO)drs. Flóra Felsö (SEO)dr. Carl Koopmans (SEO)prof. dr. Jules Theeuwes (SEO)drs. Jasper de Winter (SEO)Amsterdam, oktober 2002 «Het doel der Stichting is het verrichten van economische onderzoekingen,
zowel op het terrein der sociale economie als op dat der bedrijfseconomie,
ten dienste van wetenschap en onderwijs, mede ten nutte van overheid en bedrijfsleven»(art. 2 der stichtingsakte) InhoudExecutive summary73    1Inleiding78    2Structuur81 2.1Inleiding81 2.2De
bouw in de Nederlandse economie81 2.3Bedrijfskolom
en marktindeling82  2.3.1
Bedrijfskolom82   2.3.2
Mogelijke marktindelingen84   2.3.3
Deelsectoren86 2.4Concurrentie91   2.4.1
Marktvormen92  2.4.2
Concurrentie in de praktijk94 2.5Institutionele
aspecten99  2.5.1
Regelgeving99  2.5.2
Organisaties102  2.6Conclusies
en antwoorden op onderzoeksvragen105    3Gedrag109 3.1Inleiding109  3.2Prijszetting109  3.2.1
Prijstransmissiemodel109  3.2.2
Prijzen en kosten113  3.2.3
Rekenvergoeding118   3.2.4
De invloed van de marktstructuur121  3.2.5
Meerkosten en meerwaarde121  3.3Coalitievorming123  3.3.1
Collusie123   3.3.2
Monopsonie als rechtvaardiging?125   3.3.3
Coalities in de praktijk127  3.4Innovatie128 3.5Cultuur129  3.6Conclusies
en antwoorden op onderzoeksvragen134 4Prestaties136 4.1Inleiding136  4.2Statische
efficiëntie136   4.2.1
Rendementen136  4.2.2
Prijzen141  4.3Dynamische
efficiëntie143   4.3.1
Aspecten van dynamische efficiëntie143   4.3.2
De dynamische efficiëntie van de bouw144  4.4Conclusies
en antwoorden op de onderzoeksvragen145     5Deelmarkten147 5.1Asfalt147   5.1.2
Casus: concentratie in de asfaltbranche150  5.2Zand
en grind155  5.2.1
Structuur155   5.2.2
Gedrag158  5.2.3
Prestaties160  5.3Beton161  5.3.1
Structuur161   5.3.2
Gedrag163  5.3.3
Prestaties164  5.4Spoorwegbouw164 5.5De
installatiebranche167  5.5.1
Structuurkenmerken167   5.5.2
Casus: marktverdeling169     Bijlage
AOnderverdeling van de bouwsector
naar de aard van de bouwactiviteiten174EXECUTIVE SUMMARYDe centrale vraag van dit deelonderzoek is of bepaalde elementen uit de
economische structuur van de bouwmarkt onregelmatigheden in de hand werken.
In het onderzoek is inderdaad een aantal structuurkenmerken naar voren gekomen
die de kans op onregelmatigheden vergroten. De belangrijkste van deze kenmerken
worden in deze samenvatting opgesomd. Tevens wordt aangegeven hoe ze mogelijkerwijs
tot onregelmatigheden kunnen leiden.Deze structuurkenmerken hebben eveneens gevolgen voor de marktwerking
in de bouwsector, voor de gedragingen van de marktpartijen en voor de economische
prestaties van de bouw. De belangrijkste relaties tussen structuur, gedrag
en prestaties worden hieronder in een figuur toegelicht. Tot slot wordt kort
ingegaan op de omvang van de onregelmatigheden en op de specifieke kenmerken
van enkele deelmarkten. Product- en proceskenmerkenKenmerkend voor de uitvoerende bouw is dat de bouwactiviteiten
«op locatie» plaatsvinden. Arbeid en bouwmaterialen moeten
naar deze locatie worden vervoerd. Door de wisselende locatie en door het
feit dat elk bouwwerk anders is, is het in de bouw moeilijker om het productieproces
«strak» te organiseren dan bijvoorbeeld in de industrie. Vooral
voor de GWW-sector geldt dat bouwwerken een «one shot» realisatie
zijn. Er is nauwelijks mogelijkheid voor standaardisatie van producten zoals
in andere sectoren. Bovendien is elk bouwwerk verschillend. Hierdoor wordt
de markt minder transparant en bestaat er meer ruimte voor onregelmatigheden
zoals prijsafspraken en marktverdeling.De hoge transportkosten en soms beperkte houdbaarheid
van bouwmaterialen verkleinen de concurrentie op deze deelmarkten.
Met name de markten voor beton en asfalt zijn door beperkte houdbaarheid sterk
regionaal van aard. Per regionale markt is het aantal aanbieders klein. Dit
kan leiden tot marktmacht voor de gevestigde bedrijven, met inefficiënties
door gebrek aan concurrentie en mogelijk onregelmatigheden als gevolg.In grote delen van B&U, GWW en bouwinstallatie is er voor bouwbedrijven
vaak sprake van dreigende discontinuïteit
in de opdrachten, met name omdat bij de producten van deze sectoren doorgaans geen voor-raadvorming mogelijk is. Het risico van discontinuïteit
is het grootst in de GWW-sector, omdat grote opdrachten daar een belangrijke
rol spelen en omdat de GWW relatief kapitaalintensief is: de inzet van de
productiefactor kapitaal is minder flexibel. De steeds dreigende discontinuïteit
vormt een gevaar voor het bestaan van het bedrijf en is daarmee ook een prikkel
voor het maken van afspraken met andere bouwbedrijven over de verdeling van
het werk en van de markt.Concentratie van bedrijvenEr is in de bouw sprake van een sterke concernvorming, waarbij afzonderlijke werkmaatschappijen blijven functioneren als
een zelfstandige onderneming. De concernvorming heeft verschillende voordelen
zoals betere risicospreiding, groter financieel draagvlak, vermindering van
coördinatieproblemen en schaalvoordelen rond kennisontwikkeling. Anderzijds
kunnen er grote concerns met marktmacht ontstaan die mogelijk in staat zijn
toetreders te weren, de prijzen boven het competitieve niveau te tillen en
overwinsten te behalen. Een beperkt aantal grote bedrijven is gemakkelijker in staat samen te spannen, waardoor de kans op onregelmatigheden
toeneemt.De concentratie wordt nog versterkt door de vorming van bouwcombinaties bij (grote) projecten. Vooral risicobeperking vormt
hierbij een belangrijk motief. Combinatievorming tussen concurrenten verkleint
echter het aantal aanbieders en hun intensieve onderlinge contacten vergroten
de mogelijkheden tot onregelmatigheden.De aanbieders van bouwmaterialen, en in het bijzonder van asfalt, zijn
vaak in handen van (grote) bouwconcerns. Door deze verticale
integratie zijn met name wegenbouwbedrijven soms in staat om hoge
prijzen te vragen aan concurrenten die geen «eigen» asfaltcentrale
hebben. Dit bemoeilijkt de toetreding van buitenlandse bouwbedrijven. Het
is voor gevestigde Nederlandse bouwbedrijven gemakkelijker om onderlinge afspraken
te maken naarmate de kans op toetreding van nieuwkomers kleiner is.CultuurDe bouwsector kent al zeer lang een cultuur van onderlinge
afspraken. Er is sprake van een «ons-kent-ons» circuit
en van «etentjes» waarin van alles wordt geregeld. Vooroverleg,
marktverdeling en «prijsverbetering» zijn ook voortgezet toen
dit volgens gewijzigde regels niet meer was toegestaan. Dit lijkt erop te
wijzen dat de cultuur een grotere rol speelde dan de regels. Naast culturele
motieven zijn er voor de sector belangrijke economische redenen voor (continuering
van) concurrentiebeperkend gedrag, zoals hogere winsten en minder discontinuïteit.De «resistentie van het gedrag» tegen regels is ook een belangrijk
aspect bij het formuleren van eventuele nieuwe of aangescherpte regels. Als
het gedrag toch niet verandert, kunnen meer regels zelfs tot meer onregelmatigheden
leiden. De geneigdheid van de sector om regels na te leven en de mogelijkheden
en motivatie van overheden om naleving in concrete gevallen af te dwingen,
zijn bepalend voor het resultaat.ZelfreguleringOok de rol van de Raad van Arbitrage voor
de Bouw is in dit verband een belangrijk structuurkenmerk. De Raad van Arbitrage
bestaat niet, zoals bij gebruikelijke arbitrage, uit vertegenwoordigers van
beide betrokken partijen. Opdrachtgevers achten zich in deze Raad niet vertegenwoordigd
en menen dat de Raad onvoldoende optreedt tegen onregelmatigheden.Regelgeving en handhavingEen ander belangrijk structuurkenmerk is het nationale
karakter van regelgeving op diverse terreinen. De regelgeving rond
aanbestedingen (van de overheid en de nutssector) is voor grote werken binnen
de EU uniform. Deze regels hebben als nadrukkelijk doel het scheppen van één
Europese markt. In de praktijk blijken echter ook nationale regels rond de
kwaliteit van bouwproducten, kwalificatie-eisen voor personeel, technische
eisen aan machines en milieuregels een belangrijke rol te spelen. Deze regels
werpen drempels op voor buitenlandse toetreders en beperken daardoor de mededinging.Een zeer specifiek kenmerk van de bouwsector is het
(zelfopgelegde) verbod op «leuren» door de overheid.
Leuren betreft het overleggen van de kostenbegroting van een aannemer aan
een andere aannemer, met het verzoek om lager te offreren. Tegen het verschijnsel
leuren bestaan in de bouwsector grote bezwaren, die deels op
rechtvaardigheid, deels op transparantie en deels op economische efficiëntie
zijn gebaseerd. De economische en transparantieargumenten tegen leuren gelden
niet of veel minder voor een «lichte» vorm van leuren waarbij
geen complete kostenbegrotingen maar alleen prijzen aan opeenvolgende aanbieders
worden overlegd, en waarbij de verschillende biedingen openbaar worden gemaakt.De mogelijke sancties voor kartels zijn kennelijk
niet voldoende om de geconstateerde onregelmatigheden te voorkomen. Enerzijds
zijn de sancties in de Mededingingswet beperkt tot boetes voor organisaties;
strafrechtelijke vervolging van leidinggevenden wegens het vormen van een
kartel (zoals in de V.S.) is niet mogelijk. Anderzijds lijkt er in het verleden
bij het Openbaar Ministerie een beperkte prioriteit voor
handhaving van de kartelregels te zijn. Tegen deze achtergrond verdient
verbetering van de handhaving minstens evenveel aandacht als eventuele verdere
aanscherping van regels.OverheidsoptredenOverheden streven bij aanbestedingen vaak naar beperking
van het aantal aanbieders door erkenningsregelingen en door voorselectie.
De eisen die daarbij worden gesteld leiden ertoe dat ervaren, zittende aanbieders
vaak worden bevoordeeld. Dit beperkt de toetreding van nieuwe partijen. Bovendien
komen de gevestigde aanbieders elkaar voortdurend tegen. Hierdoor bestaat
er een voortdurend risico van collusie.Lagere overheden blijken soms te streven naar het bevoordelen van bouwbedrijven uit de eigen omgeving. Vermoedelijk
speelt ook hierbij de «ons-kent-ons» cultuur een belangrijke rol.
Kennelijk zijn lokale belangen voor lagere overheden vaak belangrijker dan
de – in regelgeving vastgelegde – doelen van de Nederlandse en
Europese overheid om de concurrentie te bevorderen.Risico'sEen recente ontwikkeling is de wens van overheden om
risico's over te dragen naar bouwbedrijven. Risico-overdracht is
een gemeenschappelijk element in diverse nieuwe contractvormen als publiekprivate
samenwerking, design&construct, bouwteams en prestatiecontracten. Deze
contractvormen maken het echter voor de opdrachtverlenende overheid en voor
de Raad van Arbitrage moeilijker om vast te stellen of de inschrijvingen overeenkomen
met de werkelijke kosten, omdat de risico's die worden overgedragen vaak zeer
lastig te waarderen zijn. Ook kunnen nieuwe contractvormen de concurrentie
beperken, omdat niet alle bouwbedrijven deze risico's kunnen dragen of de
bijbehorende taken (ontwerp, inpassing) kunnen uitvoeren. Overigens blijkt
ook dat de nieuwe contractvormen weliswaar veel aandacht krijgen, maar dat
zij tot dusverre een marginale rol spelen.De uiteindelijke prijs die de opdrachtgever voor een bouwproduct betaalt,
wordt niet alleen bepaald door de offerteprijs. In de praktijk treden tijdens
het bouwproces vaak aanzienlijke meerkosten op, die samenhangen met de risico's
die tijdens de uitvoering zichtbaar worden. Onverwachte omstandigheden en
kosten worden doorberekend en leiden achteraf tot een hogere prijs voor de
opdrachtgever. Bij de aanbesteding ligt een sterke nadruk op de offerteprijs.
Maar achteraf is de laagste inschrijver niet noodzakelijk de goedkoopste bouwer. Structuur-gedrag-prestatiesDe verschillende structuurkenmerken en hun gevolgen in termen van gedrag
en prestaties zijn weergegeven in de onderstaande figuur. Zoals aangegeven
in de figuur hebben de bovengenoemde (en aan de linkerzijde van de figuur
opgesomde) structuurkenmerken vier mogelijke gevolgen voor de markt: verminderde
transparantie, beperking van het aantal aanbieders op sommige deelmarkten,
opwerpen van toetredingsdrempels en potentieel scherpe prijsconcurrentie.
Onder deze omstandigheden wordt het tot stand komen van volledig vrije concurrentie
bemoeilijkt en worden voorwaarden gecreëerd die gunstig zijn voor prijsafspraken
en marktverdeling. Sectorcultuur en de beperkte toetsing en prioritering van
onregelmatigheden lijken gedrag dat de concurrentie beperkt eerder te versterken
in plaats van het tegen te gaan. Vanuit economische gezichtspunt leidt gebrek
aan concurrentie, het maken van prijsafspraken en het verdelen van de markt
tot minder efficiënte prestaties zoals hoge prijzen, hoge winsten, beperkte
innovatie en lage productiviteitsgroei.Incidenten of structurele onregelmatigheden?Het zou buitengewoon interessant zijn om te weten of de geconstateerde
onregelmatigheden incidenteel of structureel van karakter zijn en wat de totale
omvang van de onregelmatigheden is, bijvoorbeeld in termen van extra winsten
of hogere bouwkosten. Gegevens over prijzen en winsten lijken niet te wijzen
op onregelmatigheden van grote omvang. Het is echter de vraag in hoeverre
officiële cijfers in jaarverslagen en statistieken juist op dit punt
de werkelijkheid weerspiegelen. Uit bijvoorbeeld de Schiphol-casus blijkt
dat de boekhouding van bedrijven kan worden gebruikt om onoorbare zaken toe
te dekken. Tegen deze achtergrond moet worden geconcludeerd dat er weliswaar
aanwijzingen zijn dat onregelmatigheden voorkomen, maar dat het – gegeven
de verborgenheid waarin een en ander zich doorgaans afspeelt – niet
mogelijk is om in dit deelonderzoek tot harde uitspraken te komen over de
totale omvang van de onregelmatigheden.Vaak wordt gewezen op de lage rendementen in de bouwsector, die zouden
aantonen dat er geen sprake is van grootschalige onregelmatigheden. Deze rendementen
zijn gerelateerd aan de totale omzet. In een kapitaalextensieve sector als
de bouw valt een zo berekend rendement echter vrijwel altijd laag uit. Of
de winst van een bedrijf hoog is hangt af van de vraag hoeveel beloning de
aandeelhouders ontvangen en dus van het rendement op het eigen vermogen. Dit
rendement lijkt de afgelopen jaren in de bouw in elk geval marktconform te
zijn geweest.DeelmarktenHet rapport besteed apart aandacht aan de deelsectoren zand, grind, beton
en asfalt, en aan de spoorbouwmarkt en de installatiebranche. Het aantal aanbieders
van de bouwmaterialen zand, grind, beton en asfalt is – per regio –
beperkt. Er is vaak sprake van verticale integratie met B&U- en GWW-bedrijven,
waardoor deze bedrijven soms in staat zijn om op deze deelmarkten barrières
op te werpen voor toetreders.Op de spoorbouwmarkt wordt door de bijzondere selectieprocedure van de
opdrachtgever het aantal mogelijke aanbieders voor een aanbesteding sterk
beperkt. Deze deelmarkt wordt gedomineerd door drie aanbieders.In de installatiebranche is een groot aantal aanbieders actief. Er zijn
echter aanwijzingen dat er sprake is van onderlinge marktverdeling.1 INLEIDINGBij de bestudering van de marktstructuur van deelmarkten binnen de bouwnijverheid
en de beantwoording van de deelvragen van de enquêtecommissie wordt
in dit tweede deel van de rapportage gebruik gemaakt van het «structuur-gedrag-prestatie»
schema uit de economische theorie van de industriële organisatie. We
zullen hieronder kort uitleggen hoe dit schema in elkaar grijpt en vervolgens
aangeven hoe dit schema terugkomt in de hoofdstukindeling van het tweede deel
van de rapportage.Structuur-gedrag-prestatieIn het structuur-gedrag-prestatie-schema wordt uitgaande van de marktstructuur
bekeken hoe aanbieders en vragers zich gedragen op een markt, waarna aan de
hand van deze gedragingen de prestaties van de markt kunnen worden vastgesteld.
In de eenvoudigste versie van het structuur-gedrag-prestatie-schema wordt
het verband in één richting gelegd, waarbij de structuur van
een sector het gedrag van de marktpartijen beïnvloedt, en de structuur
en het gedrag op hun beurt de prestaties van de markt bepalen (zie onderstaande
figuur).De structuur van de markt wordt om te beginnen
bepaald door kenmerken zoals het aantal, de aard en de grootte van de aanbieders
en de vragers die in de sector actief zijn, en door hun onderlinge relaties.
Ook de aard van het product en van het productieproces beïnvloeden de
structuur van een markt. Van groot belang voor de structuur is de institutionele
vormgeving van de markt door bijvoorbeeld de wet- en regelgeving die op de
sector van toepassing is. In de bouwsector zijn dat onder meer de spelregels
die een rol spelen bij opdrachtverwerving, opdrachtverlening en uitvoering
van werkzaamheden. De aanbestedingsregels en de mededingingsregels omtrent
consortiavorming behoren eveneens tot de institutionele vormgeving.Gedragingen van marktpartijen die relevant
zijn, hebben betrekking op de wijze waarop de opdrachtverlening en de prijszetting
tot stand komen, het strategisch gedrag van marktpartijen en de wijze waarop
samenwerkingsverbanden worden gezocht. Ook zaken als innovatie bijvoorbeeld
door middel van investeringen in onderzoek en ontwikkeling vallen hieronder.
Specifiek voor de bouwsector beschouwen we nieuwe contractvormen zoals publiekprivate
samenwerking en «design and construct» als deel uitmakend van
het gedrag. Ook de «cultuur» van een sector is bepalend voor het
gedrag van de marktpartijen.De economische prestaties van een markt komen
vooral tot uiting in de efficiëntie waarmee de producten worden voortgebracht
en verhandeld. Efficiëntie komt tot uiting in het prijsniveau, de winstgevendheid
en rendementen en de productiviteit.Het eenrichtingsverkeer van eerst structuur en dan gedrag en tenslotte
prestaties dekt niet alle mogelijke invloeden in een sector. Er gaat ook een
invloed uit van gedrag op structuur. Bijvoorbeeld gedrag van marktpartijen
waarbij toetreding van nieuwe aanbieders wordt belemmerd, beïnvloedt
het aantal aanbieders en dus de structuur. Er is ook een mogelijke
terugkoppeling van prestaties naar structuur, bijvoorbeeld via winstgevendheid.
Succesvolle bedrijven die veel winst maken, hebben de mogelijkheid om andere
bedrijven over te nemen. Gebrek aan winstgevendheid kan leiden tot het faillissement
van bedrijven. In beide gevallen verandert het aantal aanbieders op de markt
en daarmee de marktstructuur1. In dit rapport
gebruiken we het structuur-gedrag-prestatie-schema vooral als een schema om
onze analyse van de bouwsector te ordenen. In de volgende hoofdstukken behandelen
we achtereenvolgens de structuurelementen van de bouwsector, de gedragingen
van de marktpartijen en bespreken we de prestaties. We willen daarmee zeker
niet suggereren dat de causaliteit tussen structuur, gedrag en prestatie slechts
een richting opgaat. Waar relevant zullen we ook terugkoppelingen vermelden.
Het structuur-gedrag-prestaties schema is een middel om alle relevante economische
kenmerken van de bouwsector af te dekken in dit rapport. Op die manier komen
ook al de vragen die door de enquêtecommissie zijn gesteld allemaal
aan bod.LeeswijzerDe structuurkenmerken van deelmarkten binnen de bouwsector, de gedragingen
om marktpartijen en de prestaties die daaruit voorvloeien worden in aparte
hoofdstukken beschreven. Er wordt begonnen met een analyse van de structuurkenmerken
in hoofdstuk 2. In dit hoofdstuk wordt eerst een algemene beschrijving van
de bouwmarkt gegeven. Daarna worden de bedrijfskolom, de verschillende deelmarkten,
de concurrentieverhoudingen en de institutionele aspecten beschreven. Op basis
van het materiaal uit dit hoofdstuk, formuleren we in de conclusie een antwoord
op vraag 1 van de enquêtecommissie over
de deelmarkten in de bouwsector, op vraag 2 over
het aantal en de kenmerken van de aanbieders en op vraag
7 over de rol van een aantal bij de bouwsector betrokken actoren.De gedragingen van marktpartijen en andere betrokken actoren worden in
hoofdstuk 3 bekeken. In dit hoofdstuk staan allereerst de prijszetting en
het aanbodstrategie per deelmarkt centraal. Daarnaast wordt gekeken naar de
coalitievorming, innovatie en de cultuur van de bouwsector en komt innovatie
en technologische vernieuwing aan bod. Op basis van dit hoofdstuk formuleren
we aan het eind van hoofdstuk 3 antwoorden op vraag 5
van de enquêtecommissie over hoe marktpartijen hebben gereageerd op
wijzigingen in regelgeving en op vraag 6 betreffende
nieuwe contractvormen en gewijzigde risicoverdeling.In hoofdstuk 4 worden de prestaties van de verschillende deelmarkten onder
de loep genomen, in termen van rendementen, prijzen en productiviteit. Er
wordt onderscheid gemaakt tussen prestaties op de korte en de lange termijn.
De informatie over rendementen in dit hoofdstuk maakt het mogelijk een antwoord
te geven op vraag 3. Tenslotte komt hier de centrale vraag 4 aan bod waarin wordt gevraagd in hoeverre structuurkenmerken
onregelmatigheden in de hand (kunnen) werken.In hoofdstuk 5 wordt een meer diepgaande analyse gepresenteerd van verschillende
deelmarkten van de bouwsector: asfalt, zand en grind, beton, spoorbouw en
de installatiebranche. Daarbij komen diverse observaties uit de voorgaande
hoofdstukken opnieuw naar voren, aan de hand van concrete deelmarkten en onregelmatigheden.
Bij de analyse van de deelmarkten bekijken we telkens de specifieke structuurkenmerken,
het gedrag en de prestaties van deze sector. Deze studie is voor het belangrijkste deel gebaseerd op gepubliceerd en
publiek toegankelijke publicaties(hard kopij en web sites) en datamateriaal
aangevuld met inzichten verkregen uit interviews. De bron wordt in principe
expliciet vermeld. Af en toe staan tussen de lopende tekst kaders met uitspraken.
Deze uitspraken zijn, tenzij anders vermeld, afkomstig van onze gesprekspartners.
Deze uitspraken zijn door ons geparafraseerd. De kaders dienen ter illustratie
van de materie die in de desbetreffende paragraaf wordt behandeld. Het verzamelen
van gegevens voor dit onderzoek is eind juli 2002 afgesloten. 2 STRUCTUUR2.1 InleidingIn dit hoofdstuk wordt de structuur van de bouwsector behandeld. Eerst
wordt kort de positie van de bouwsector in de Nederlandse economie beschreven
(paragraaf 2.2). In paragraaf 2.3 gaan we nader in op de structuur
van de bedrijfskolom en de onderlinge toeleveringsrelaties binnen deze kolom.
Ook maken we een nader onderscheid tussen de verschillende deelmarkten van
de bouwsector. Paragraaf 2.4 analyseert de concurrentie op de verschillende
deelmarkten, in termen van met name horizontale en verticale integratie en
de mogelijkheden voor toetreding. Paragraaf 2.5 beschrijft institutionele
aspecten: wet- en regelgeving, verschillende rollen van de overheid en de
invloed van sectorspecifieke organisaties zoals de Raad van Arbitrage. Ten
slotte vat paragraaf 2.6 het hoofdstuk samen. Daarbij worden de vragen
1, 2 en 7 van de enquêtecommissie beantwoord (zie hoofdstuk 1).2.2 De bouw in de Nederlandse economieProductie en werkgelegenheidHet aandeel van de bouwnijverheid in de Nederlandse economie is niet aanzienlijk
in vergelijking met bijvoorbeeld de dienstensector, maar doet niet onder voor
sectoren als de landbouw, delfstoffenwinning en de energie- en waterleidingbedrijven1. Het aandeel van de bouwnijverheid in het Bruto Binnenlands
Product schommelt in de periode 1995–2001 tussen de vijf en de zes procent2.In figuur 2.1 is de groei van de totale productie van zowel de bouw als
van de Nederlandse economie als geheel opgenomen. Hieruit blijkt dat het productievolume
van de bouw een grilliger verloop kent dan de economie als geheel. Met name
in jaren met een lage of negatieve groei van de Nederlandse economie krimpt
de bouw sterk (1972–74; 1979–82 en 1990–92). In jaren met
een hogere groei van de economie kent de bouw doorgaans een vergelijkbare
groei. Ook in de periode met een hoge economische groei sinds 1993 ligt de
groei van de bouw ongeveer even hoog als de groei van de economie. De bouw
krijgt relatief zware klappen in een laagconjunctuur. Ze profiteert van de
opgang van de economie, maar niet meer dan andere sectoren. Figuur 2.1 Relatieve verandering productievolume, 1970–1999
met 1995 als basisjaarWerkgelegenheid en arbeidsproductiviteitDe groei van de werkgelegenheid in de periode 1995–2001 bedroeg
in de bouwnijverheid1 jaarlijks gemiddeld 2,8
procent. Deze groei heeft betrekking op de bouw sector (SBI-code 45) en is
exclusief de toeleverende industrie en de voorbereiding en begeleiding De
jaarlijkse gemiddelde groei van werkgelegenheid onder de zelfstandigen bedroeg
in dezelfde periode 5,7 procent, tegenover een stijging van 2,3 procent bij
de werknemers. Van de drie deelsectoren B&U, GWW en Overig groeide de
werkgelegenheid in de GWW in 2000 het snelst met 6,7%. De B&U was de kleinste
groeier in datzelfde jaar2. De verwachting is
dat de groei van de werkgelegenheid zal afnemen, maar vooralsnog niet negatief
zal zijn3.Het aandeel van de bouwsector in de totale Nederlandse werkgelegenheid
in 2000 in arbeidsjaren is 7,3%. Dit percentage lijkt zeer stabiel en schommelt
de laatste jaren tussen 7,4% en 7,3%. De arbeidsproductiviteit in de bouwnijverheid
is relatief laag in vergelijking met andere sectoren: de gemiddelde arbeidsproductiviteit
in de Nederlandse economie is 57 000 euro per arbeidsjaar, in de bouwnijverheid
is dit 45 000 euro.De gemiddelde productiegroei van de bouwsector (SBI-code 45) in de periode
1995–2001 bedroeg jaarlijks gemiddeld 3,6%. De groei van de arbeidsproductiviteit
bedroeg in dezelfde periode gemiddeld 0,8%4.2.3 Bedrijfskolom en marktindelingDe bouwsector kan worden onderverdeeld in deelsectoren of deelmarkten
met eigen, specifieke kenmerken van vraag en aanbod. In paragraaf 2.3.1.
delen we de bedrijfstak in naar economische activiteit en plaats in de bedrijfskolom.
Vervolgens beschrijven we in paragraaf 2.3.2. een aantal manieren om
deze indeling nader te specificeren in verschillende deelmarkten. Tot slot
schetsen we een totaalbeeld van de verschillende deelmarkten (2.3.3).2.3.1 BedrijfskolomIn figuur 2.2 worden de verschillende deelmarkten van de bouwsector schematisch
weergegeven. De pijlen geven de richting van de opdrachtverlening aan. In
de figuur onderscheiden we opdrachtgevers (o.a. projectontwikkelaars, grote
private bedrijven, publieke partijen); Burgerlijke & Utiliteitsbouw;
Grond-, Water- en Wegenbouw; Installatietechniek en afwerking (loodgieters,
stukadoors, elektriciens, liftinstallateurs); Ingenieurs en architecten; en
de Bouwmaterialenindustrie (o.a. cement, zand, grind, asfalt). De positie
van de deelmarkt in de figuur (boven of onder) is gebaseerd op de plaats in
de bedrijfskolom.Figuur 2.2 Bedrijfskolommen opdrachtrelaties van de bouwsector1Bron: SEO (2002)De verdeling in B&U en GWW wordt bepaald door het type bouwwerk dat
deze bedrijven bouwen. Bedrijven in de sector B&U bouwen woningen en/of
utiliteitsbouwwerken (zoals kantoren, bedrijfsgebouwen, scholen, ziekenhuizen),
waarbij de meeste bedrijven beide soorten bouwwerken realiseren. GWW-bedrijven
bouwen onder meer wegen en waterbouwkundige werken.Uit de door ons gehouden interviews blijkt dat de bouwmaterialenindustrie
vaak wordt gezien als onderdeel van de GWW-sector. Bouwtechnisch of organisatorisch
is deze samenvoeging begrijpelijk, maar vanuit een economische invalshoek
is het beter de sector apart te beschouwen. Ten eerste omdat de kenmerken
van vraag en aanbod wezenlijk verschillen. In de GWW wordt de vraagzijde meestal
gedomineerd door een grote, invloedrijke, maar tegelijkertijd aan allerlei
regels gebonden opdrachtgever: de overheid. De vraag naar bouwmaterialen komt
van de uitvoerders, die de prijzen van bouwmaterialen in hun offertes moeten
verwerken. Ten tweede verschilt de bouwmaterialenindustrie ook sterk van de
GWW wat betreft soort product en de daarmee samenhangende productiewijze.
Zo levert de bouwmaterialenindustrie bulkgoederen, terwijl GWW-bedrijven unieke
bouwwerken leveren.In eerste instantie zijn er twee lagen te onderscheiden in de bedrijfskolom:
de upstream en de downstream deelmarkten. Of een activiteit tot het upstream
dan wel tot het downstream segment behoort wordt bepaald door het gebruik
van de producten/diensten in de volgende schakel van de bedrijfskolom. Op upstream niveau zijn ingenieursbureaus en architecten en de bouwmaterialenindustrie
te onderscheiden. Ingenieursbureaus en architecten leveren diensten die als
input kunnen dienen voor de uitvoerders in de B&U en de GWW. In de figuur
is te zien dat de opdrachtgever voor deze bureaus (doorgaans) de opdrachtgever
van het bouwwerk is en niet de uitvoerder in de B&U of GWW1. De producten en diensten van beide deelmarkten dienen als input voor
het downstream niveau. Tot het downstream niveau behoren de B&U- en GWW-sectoren
en de installatie(techniek) en afwerkingsbranche. Deze laatste sector staat
in de bedrijfskolom lager dan de B&U- en GWW-sector, omdat de installatie
en afwerking pas kan aanvangen als de productie van het bouwwerk (deels) is
voltooid. In de figuur is te zien dat de installatie en afwerking van gebouwen
zowel door de B&U als de GWW kan worden ingeschakeld alsook door de opdrachtgever
zelf.2.3.2 Mogelijke marktindelingenNaast de onderverdeling naar type product en plaats in de bedrijfskolom
in de vorige paragraaf, kunnen de producten van de bouwsector ook op andere
manieren in deelmarkten worden onderscheiden:• Grote versus kleine opdrachten• Kapitaalwerken versus onderhoudswerkzaamheden• Publieke versus private werken• Regionale deelmarktenDeze verdeling in deelmarkten is alleen zinvol als er verschillende marktcondities
of -structuren gelden in de afzonderlijke deelmarkten. Of dit zo is, wordt
in de navolgende tekst toegelicht.Grote versus kleine projecten en bedrijvenGrote en kleine opdrachten kunnen als aparte markten worden beschouwd
als de potentiële aanbieders voor grote respectievelijk kleine opdrachten
andere bedrijven zijn en als de ene deelmarkt geen of weinig invloed heeft
op de andere markt. Voor grote projecten moet een bedrijf vaak aan diverse
selectiecriteria voldoen2. Daarbij gaat het onder
meer om ervaring met soortgelijke (grote) projecten, om expertise ten aanzien
van dergelijke projecten en om financieel draagvlak. Dit leidt er toe dat
grote projecten meestal aan een beperkt aantal bedrijven worden gegund3. Het komt weliswaar vaak voor dat kleine bedrijven via
onderaanneming bij de uitvoering van grote projecten betrokken zijn4, maar hun betrokkenheid bij de uitvoering heeft geen
directe gevolgen voor het aanbod bij grote projecten: dit wordt bepaald door
grote bedrijven, omdat zij voor deze projecten offreren.Kleine bedrijven concurreren dus niet mee om grote opdrachten, maar grote
bedrijven nemen wel kleinere projecten aan, mede om de continuïteit van
hun productie te waarborgen. Samenvattend kan men stellen dat grote projecten
een aparte deelmarkt vormen binnen de bouw. Nieuwbouw versus onderhoudVoor de B&U moet in principe onderscheid gemaakt kunnen worden tussen
nieuwbouw en onderhoud en restauratie (O&R), omdat het risico, de regelgeving
en de subsidiëring bij O&R anders zijn dan bij nieuwbouw. Echter,
de aanbieders zijn dezelfde bedrijven en het is in hun productie relatief
makkelijk om van de ene activiteit op de andere om te schakelen. De markten
voor nieuwbouw en O&R liggen dus heel dicht bij elkaar en zijn
vanuit de bedrijvenkant als één markt te beschouwen. Uitzondering
hierop zijn de gespecialiseerde onderhoudswerkzaamheden, zoals de restauratie
van monumenten.Private versus publieke opdrachtgeversDe structuurkenmerken zijn deels verschillend voor private en publieke
opdrachtgevers. Enerzijds zijn publieke opdrachtgevers gebonden aan procedures
en regelgeving, zoals het Uniform Aanbestedingsreglement en Europese aanbestedingsregels
(zie paragraaf 2.5.1 voor een korte beschrijving van de aanbestedingsregels).
Deze regels leggen veel nadruk op een lage prijs. Het is wel mogelijk om ook
andere criteria in de afweging te betrekken («economisch meest voordelige
aanbieding»), maar in de praktijk is de prijs meestal bepalend. Bij
private opdrachten zijn er meestal geen standaardprocedures van toepassing.
Sommige grote private opdrachtgevers hebben eigen aanbestedingsregels. Deze
regels leggen minder exclusief de nadruk op de prijs: zij hebben meer ruimte
voor gunning op basis van een goede prijskwaliteit verhouding.Anderzijds leidt het politieke proces vaak tot extra kostenstijgingen.
Als er eenmaal een besluit is genomen omtrent een bouwproject, is de overheid
nog slechts in beperkte mate in staat om grenzen te stellen aan de voorwaarden
waaronder het project moet worden gerealiseerd. Voorbeelden zijn de Hogesnelheidslijn
Zuid en de Betuweroute, waar de kosten na het positieve principebesluit sterk
zijn gestegen. De overheid kan in de praktijk moeilijk beslissen dat het project
alleen doorgaat als het onder een bepaald bedrag gebouwd kan worden, met name
als burgers en andere betrokkenen ervan uitgaan dat het project in elk geval
wordt gerealiseerd. Bij het besluit over het project wordt doorgaans ook een
budget toegewezen dat veelal bekend is bij de potentiële opdrachtnemers
omdat het in openbare begrotingen staat.Publieke en private opdrachtnemers verschillen ook op andere punten. Private
opdrachtgevers nodigen over het algemeen minder bedrijven uit om te offreren.
Alhoewel de overheid het aantal partijen vaak beperkt door een procedure van
aanbesteding met voorselectie. Private partijen betalen (op een enkele uitzondering
na) geen rekenkostenvergoeding, maar vanwege de grotere kans van slagen (minder
gegadigden) wordt dit door bouwbedrijven niet als hinderlijk ervaren. «Er worden door een bouwbedrijf kosten gemaakt bij private opdrachten
en die worden gespreid over alle verkopen, zoals in andere bedrijfstakken».
Bij publieke opdrachten zouden rekenvergoedingen meer voor de hand liggen,
omdat de overheid relatief veel bouwbedrijven uitnodigt om een offerte op
te stellen.Bij de publieke opdrachtgevers kan een nader onderscheid worden gemaakt
naar Rijksoverheid en andere overheden (provincies, gemeenten en waterschappen).
De Rijksoverheid wordt door bouwbedrijven meestal als professioneler beschouwd
dan andere overheden, vooral omdat de betrokken departementen continu als
opdrachtgever functioneren.Hoewel veel aanbieders zowel op de markt voor publieke als voor private
opdrachten aanwezig zijn, zijn de kenmerken van de vraag onder invloed van
regelgeving, politieke processen en aanbestedingsprocedures dermate verschillend
dat wij de publieke en de private markt als aparte deelmarkten kunnen beschouwen. Regionale deelmarktenSommige deelsectoren van de bouw worden gekenmerkt door regionale deelmarkten.
Asfalt koelt af tijdens het transport; daardoor is er een leveringsgrens van
circa 50 km rondom de centrale. Beton moet binnen 2 uur na de productie verwerkt
worden, waardoor het niet verder dan 25 à 40 kilometer kan worden vervoerd.
Zand en grind zijn niet bederfelijk, maar de relatief hoge vervoerskosten
in vergelijking met de waarde van deze materialen leiden tot een gedeeltelijke
regionale segmentering van de markten1. De productie
van bouwwerken wordt doorgaans ter plekke uitgevoerd; de kosten van vervoer
van werknemers kunnen hoog zijn. Eén van de strategische doelen van
de grote bouwconcerns is dan ook een goede regionale spreiding. Op de kenmerken
van de deelmarkten voor asfalt, zand en grind wordt nader ingegaan in de paragrafen
5.1 en 5.2.Daarentegen is er voor bepaalde kennis- en kapitaalintensieve activiteiten
geen sprake van regionale markten. Zo zijn de Nederlandse baggeraars overal
ter wereld actief.Waaier van deelmarktenZoals uit het bovenstaande blijkt kan de bouwsector worden opgedeeld in
een aantal deelmarkten. Grote deelsectoren zijn de B&U, de GWW, de bouwinstallatie,
de bouwmaterialenindustrie en de ingenieursbureaus en architecten. Binnen
de grote sectoren kan een groot aantal bedrijfstakken worden onderscheiden2. Naast deze onderverdeling naar soort werkzaamheden
kan de bouwmarkt aan de vraagzijde onderscheiden worden naar publieke versus
private opdrachtgevers. Verder kan worden ingezoomd op de deelmarkt voor grote
projecten. Ook is er vaak sprake van regionale deelmarkten. Als deze verschillende
indelingen met elkaar worden gecombineerd ontstaat een divers geheel van uiteenlopende
deelmarkten, variërend van bijvoorbeeld de Nederlandse markt voor grote
spoorbouwprojecten in opdracht van de overheid tot de lokale markten voor
woningonderhoud in opdracht van particulieren.2.3.3 DeelsectorenIn deze paragraaf beschrijven wij de deelsectoren van de Nederlandse bouwsector,
zoals afgebakend in de bespreking van de bedrijfskolom (paragraaf 2.3.1).
We houden daarbij rekening met wat we in de vorige paragraaf (2.3.2) hebben
geconcludeerd over de «waaier» van deelmarkten.In tabel 2.1 is een aantal kenmerken van de deelsectoren (zoals door ons
hierboven gedefinieerd) van de bouw samengevat: het aantal bedrijven (werkmaatschappijen),
het aantal werknemers en de netto omzet per sector in het jaar 1999. Opvallend
is het grote aantal bedrijven in de bouwsector als geheel: gemiddeld zijn
er slechts zes werknemers per bedrijf. De bedrijven in de GWW zijn gemiddeld
groter dan in de andere deelsectoren. Achter deze gemiddelden ligt een grote
spreiding in de grootte van bedrijven. Naast een zeer groot aantal kleine
bedrijven is in de bouw ook een klein aantal zeer grote bedrijven actief.
Deel 1 (tabel 2) laat zien dat in 2000 het kleinbedrijf 88% van het totaal
aantal bedrijven in de bouwnijverheid uitmaakte. Het grootbedrijf (honderd
en meer werknemers) was minder dan 1% van het totaal aantal. De grote bedrijven
zitten vooral in de GWW-sector. Tabel 2.1 Aantallen bedrijven, werknemers en omzet in
deelsectoren van de bouwsector, 19991DeelsectorAantal bedrijven2Aantal werkzame personenNetto-omzetWerkzame personen per bedrijfNetto omzet per werkzame persoon  mln. € D € Ingenieurs en architecten5 7109 0191 812478Bouwmaterialen4 98051 4817 93610154Bouwinstallatiebedrijven en afwerken gebouwen29 905139 68512 457589 Burgerlijke en Utiliteitsbouw (B&U)27 690189 00026 7737142Grond-, Water- en Wegenbouw (GWW)4 74570 8459 15515129Totaal73 030460 03058 13361261 De gegevens in deze tabel hebben betrekking op alle bedrijven in de door ons gedefinieerde bouwsector (zie Figuur
2.2). In deel 1 van deze rapportage worden in de bijlage (Tabel 1–7)
soortgelijke gegevens gepresenteerd. Deze hebben echter betrekking op bedrijven
met 20 of meer werknemers.2 Het gaat om alle bedrijven die in dat jaar actief zijn geweest.
Dit wil zeggen ook de bedrijven die gedurende 1999 opgestart of beëindigd
zijn.Bron: CBS (1970–2000), Nationale Rekeningen. Voorburg/Heerlen. Op
verzoek van de SEO zijn door het CBS uitgebreide input-outputtabellen samengesteld
van de in Bijlage A genoemde bouwsectoren.Hieronder zullen een korte beschrijving geven van de structuurkenmerken
van de in de tabel genoemde deelsectoren. Met uitzondering van de ingenieurs-
en architectenbureaus. Die komen later (in paragraaf 2.5.2 bij de organisaties)
aan bod.BouwmaterialenDe bouwmaterialenindustrie omvat verschillende bedrijven die variëren
van zandwinningbedrijven tot timmerfabrieken, asfaltcentrales, producenten
van metalen ramen en deuren en de baksteenindustrie (zie bijlage A). Bouwmaterialen
zijn essentiële inputs voor de uitvoerders. De bouwsector zelf beschouwt
de winning en verwerking van grondstoffen als een onderdeel van de GWW. Bouwtechnisch
en organisatorisch is deze samenvoeging begrijpelijk, maar er zijn tal van
redenen waarom deze sector apart beschouwd moet worden. De bouwmaterialenindustrie
heeft een andere achtergrond en regelgeving dan de GWW. Vergunningen spelen
hierbij een grote rol. Voor de winning van grondstoffen zijn vaak ontgrondingvergunningen
vereist. Zo'n vergunningsaanvraag heeft een lange doorlooptijd. Bijvoorbeeld
voor zandwinning kan de voorbereidingstijd oplopen tot 10 à 15 jaar.
De verwerking van de grondstoffen is vervolgens weer aan andere vergunningen
en aan strenge milieu- en ruimtelijke ordeningsregels gebonden, bij voorbeeld
de regels voor asfalt- en betoncentrales. Ook het vervoer van bouwmaterialen
is streng geregeld: er zijn bijvoorbeeld regels voor de hoeveelheid die vervoerd
mag worden en de snelheid waarmee vrachtwagens mogen rijden.Bouwmaterialen zijn over het algemeen laagwaardige bulkproducten met hoge
vervoerskosten. De hoge transportkosten en andere beperkingen zoals de bederfelijkheid
van het product (zoals bij asfalt en beton) leiden ertoe dat de markten voor
deze materialen vaak deels regionaal van aard zijn (zie paragraaf 5.1
t/m 5.3). Het aantal aanbieders per regionale deelmarkt is vaak beperkt.Veel grote bouwconcerns hebben belangen verworven in grondstoffenleveranciers.
In deel 1 van deze rapportage is te zien dat er vrijwel geen concern is dat
geen banden heeft met bouwmaterialenbedrijven. Aan Heijmans zijn bij voorbeeld
vijf asfaltbedrijven, vier betonbedrijven en zes andere bouwmaterialenleveranciers
verbonden. Op de oorzaken en gevolgen van deze verticale integratie wordt
nader ingegaan in paragraaf 2.4.2. In hoofdstuk 5 worden drie belangrijke deelsectoren van de bouwmaterialenindustrie
nader beschouwd: de asfaltbranche (paragraaf 5.1), de zand- en grindwinning
(5.2) en de betonindustrie (5.3).Bouwinstallaties en afwerkingZowel de bouwinstallatiebranche als de sector afwerking van gebouwen wordt
door het CBS onderverdeeld in vijf deelsectoren. In onderstaande tabellen
is het aantal bedrijven, het aandeel van de zelfstandigen (ZZP-ers) daarin
en het aantal werkzame personen van respectievelijk de bouwinstallatiebranche
en de afwerking van gebouwen opgenomen.Tabel 2.2 Aantal bedrijven, werkzame personen en aandeel
zelfstandigen zonder personeel (ZZP-ers) in de bouwinstallatie, 1999  Totaal aantal bedrijven Aandeel ZZP-ers in de bedrijvenAantal werkzame personen Elektrotechnische bouwinstallatiebedrijven4 05635%54 938Isolatiebedrijven60641%5 258 Loodgieters- en fitterswerk; installatie van sanitair3 93028%30 096Installatie cv- en luchtbehandelingapparaten1 79526%27 935Overige bouwinstallatiebedrijven22440%13 354 Totaal bouwinstallatiebedrijven10 61132%131 581Totaal bouwnijverheid73 03047%460 030Tabel 2.3 Aantal bedrijven, werkzame personen en aandeel
zelfstandigen zonder personeel (ZZP-ers) in de afwerking van gebouwen, 1999  Totaal aantal bedrijvenAandeel ZZP-ers in de bedrijvenAantal werkzame personen Stukadoren1 61044%7 210Timmeren6 71569%12 950 Afwerking van vloeren en wanden3 51054%8 700 Schilderen en glaszetten6 44036%33 525 Overige afwerking gebouwen78051%2 095 Totaal afwerking gebouwen19 05552%64 480Totaal bouwnijverheid73 03047%460 030Bron: CBSDe sector bouwinstallatie en afwerking gebouwen telt in totaal 29 666
bedrijven en 196 061 werkzame personen. In totaal is 45% zelfstandig;
dit zijn 13 385 bedrijven. Slechts 135 bedrijven hebben meer dan 100
werknemers.In figuur 2.3 is de groei van de productie van de bouwinstallatie en afwerking
en van de bouw als geheel weergegeven. Hieruit blijkt dat installatie en afwerking
de gehele bouwsector redelijk volgen. De afgelopen jaren groeiden beide met
gemiddeld circa 5% per jaar. De installatie- en afwerkingsbranche is daarmee
even conjunctuurgevoelig als de bouwsector als geheel.Bijzonder aan de installatie- en afwerkingsbranche is dat ze kunnen worden
ingezet als uitvoerders en als toeleveranciers. Dit is afhankelijk van
wie de opdrachtgever is. Soms schakelen de opdrachtgevers van de bouwbedrijven
zelf afwerkers en installateurs in. In andere gevallen worden de installateurs
en afwerkers door bouwbedrijven ingehuurd om bijvoorbeeld de elektrotechnische
bedrading aan te leggen, te stukadoren of te schilderen. In dit geval zijn
ze toeleveranciers.Uit CBS cijfers blijkt dat de omzet per werkzame persoon in de installatiebranche
en in de afwerking van gebouwen beneden het niveau ligt van de gehele bouwsector.
Gemiddeld zet een persoon in de installatiebranche 94 800 euro om in
een jaar en een persoon die gebouwen afwerkt 76 800 euro per jaar. In
de totale bouwsector ligt dit niveau aanzienlijk hoger, namelijk op 126 368
euro. Dit verschil hangt samen met de onderaanneming in andere delen van de
bouw en met het (in vergelijking met andere bouwactiviteiten) arbeidsintensieve
karakter van installatie en afwerking. In de branche afwerken van gebouwen
is er geen enkele deelsector waar de omzet per werkzame persoon sterk afwijkt
van het geheel. In de installatiebranche is dit anders, daar springen de «overige
installatiebedrijven» eruit met een omzet per werkzame persoon van 195 400
euro per jaar. Het gaat hier om zeer gespecialiseerde activiteiten zoals het
aanleggen van benzinestations en van verlichting en signaleringssystemen bij
wegen en luchthavens.Figuur 2.3 Relatieve groei productievolume installatie&afwerking
en totale bouwsector, 1970–2000 (in prijzen van 1995) Bron: Input-outputtabellen CBS, 1970–2000, bewerking SEOAls gekeken wordt naar de bruto winst per werkzame persoon, dan zijn de
verschillen kleiner. In de bouwnijverheid wordt gemiddeld 49 300 euro
bruto winst behaald per werkzame persoon. In de installatiebranche is dit
44 900 euro en bij de afwerking van gebouwen 41 200 euro. Wederom
springen de overige installatiebedrijven er uit met een bruto winst van 58 400
euro per werkzame persoon per jaar.B&UDe B&U is de grootste deelsector van de bouw, zowel in termen van
productie als in termen van werknemers. De bedrijven in de B&U bouwen
zowel woningen als andere gebouwen. Dat betekent dat er altijd sprake is van
een zekere concurrentie tussen woningbouw en utiliteitsbouw (zoals kantoorbouw
en ziekenhuisbouw). Uit gegevens van het CBS blijkt dat in perioden van hoogconjunctuur
de opdrachten voor met name de utiliteitsbouw sterk toenemen1. De utiliteitsbouw krijgt dan vaak voorrang boven woningbouw.
In tijden van lagere economische groei trekt de woningbouw aan.De opdrachtgevers van de B&U zijn zowel in de publieke als in de private
sfeer te vinden. Voor ziekenhuizen en scholen is de overheid de opdrachtgever.
Voor kantoorbouw kunnen zowel overheden als private bedrijven opdrachtgevers
zijn. Voor de kantoorbouwmarkt geldt dat de overheid vaker centraal gelegen
gebouwen van hoge kwaliteit laat bouwen die vaak kant en klaar worden afgeleverd.
Bedrijven daarentegen hebben eerder een voorkeur voor kantoren die buiten
het centrum liggen en met de auto goed bereikbaar zijn2.Bij de woningbouw zijn de opdrachtgevers incidentele private opdrachtgevers,
ervaren grootopdrachtgevers uit de semi-overheidssfeer, zoals woningbouwcorporaties,
of grote private opdrachtgevers (projectontwikkelaars). De grote opdrachten
kunnen meestal alleen door grote bedrijven/concerns worden aangenomen. Er
zijn weinig bedrijven die in staat zijn ziekenhuizen te bouwen. Een bouwbedrijf
dat ziekenhuizen kan bouwen, kan echter ook grote kantoren bouwen.In de B&U is sprake van onderaanneming op grote schaal; het betreft
ongeveer 35% van de totale productie3. Bij de
uitvoering van projecten komen dus ook andere bedrijven dan het aannemende
bedrijf «aan de bak». Dit betekent dat ook kleinere bedrijven
betrokken zijn bij de uitvoering van grote opdrachten.Kenmerkend voor de B&U (en ook voor de GWW en de installatie en afwerking)
is dat de bouwactiviteiten «op locatie» plaatsvinden. Hierdoor
moeten arbeid en bouwmaterialen naar deze locatie worden vervoerd. Dit leidt
ertoe dat veel bouwactiviteiten geen nationale maar een regionale markt kennen.
Door de wisselende locatie en omdat elk bouwwerk anders is, heeft de bouw
het moeilijker om het productieproces «strak» te organiseren dan
bijvoorbeeld de industrie.Alle grote bouwconcerns beschikken over B&U-bedrijven (zie deel 1
van deze rapportage). B&U-bedrijven zijn grote afnemers van zowel installaties
als bouwmaterialen. Deze leveringen zullen vaak binnen hetzelfde concern plaatsvinden.
Daarnaast komt het ook voor dat B&U-bedrijven samen met GWW-bedrijven
opereren, bijvoorbeeld bij de bouw van een stadion met een parkeerterrein,
of de bouw van een VINEX locatie. Deze werken kunnen uitgevoerd worden met
samenwerking van verschillende werkmaatschappijen van één concern
of in combinaties met andere concerns.GWWGWW-werkzaamheden zijn meestal zo specifiek dat een GWW-bedrijf zelden
B&U-werk zal uitvoeren of omgekeerd. Directe concurrentie tussen de GWW
en B&U is er dus niet. B&U en GWW-activiteiten zijn bij grote projecten
vaak eerder complementair, bijvoorbeeld bij spoorwegbouw (GWW) en het bouwen
van een station (B&U).De GWW kan worden ingedeeld in natte en droge bouw. Deze categorieën
kunnen verder ingedeeld worden in activiteiten als bij voorbeeld baggerwerk,
aanleg van waterzuiveringsinstallaties, van wegen, spoorwegen, luchthavens
enzovoorts. Veel van deze activiteiten zijn zo gespecialiseerd dat bedrijven
nauwelijks met elkaar concurreren. Er is eerder sprake van samenwerking
en combinatievorming, daar waar er meerdere disciplines aan te pas komen.De GWW profiteert net als de utiliteitsbouw sterk van de conjunctuur.
Het ging daarom in de tweede helft van de jaren negentig goed met de GWW.
Onder invloed van verschillende factoren, waaronder de toenemende behoefte
aan infrastructuur en de gunstige financiële positie van opdrachtgevers,
zijn de uitgaven voor GWW-werken in de afgelopen jaren fors toegenomen. Deze
toename in GWW uitgaven kwam gedeeltelijk door de grote investeringen in wegverkeer,
waterverkeer en waterbeheersing door lagere overheden en het Rijk. Het uitbesteden
van enkele grote projecten zoals de HSL, legt in deze situatie een nog groter
beslag op de capaciteit. Omdat de projecten vaak zeer groot zijn wordt de
GWW ook gekenmerkt door een aanzienlijk risico van discontinuïteit. De
grootste opdrachtgever, de overheid, is niet altijd in staat projecten in
de tijd te spreiden.Kenmerkend voor GWW projecten is dat het vaak om unieke bouwwerken gaat.
Dit geldt voornamelijk voor grote projecten. De laatste jaren worden de werkzaamheden
steeds complexer en specifieker. Er is maar een beperkt aantal bedrijven dat
deze grote complexe opdrachten kan uitvoeren. De selectieve gunningcriteria
van de overheid, bijvoorbeeld de vereiste dat al eerder werk van dergelijke
omvang gedaan is, beperken het aantal potentiële aanbieders nog verder.Zoals in tabel 2.1 is te zien, is de GWW niet de grootste deelmarkt van
de bouwsector noch wat betreft werkgelegenheid, noch wat betreft omzet. Veel
onregelmatigheden lijken zich echter in deze sector voor te doen. De volgende
structuurkenmerken van deze deelmarkt werken dit mogelijk in de hand:• Er is maar een beperkt aantal grote projecten: het risico van discontinuïteit
lijkt daardoor nog groter te zijn dan in andere delen van de bouw. Om deze
projecten zonder onderlinge afspraken binnen te halen, zouden bedrijven hevig
moeten concurreren.• Hierbij komt dat deze projecten zeer complex en specifiek zijn.
Slechts een beperkt aantal bedrijven is in staat om deze projecten uit te
voeren. Een GWW-bedrijf moet bovendien een zeker volume hebben om de risico's
van megaprojecten financieel te kunnen dragen. Ook is ten behoeve van expertise
of financieel draagvlak soms combinatievorming gewenst, waardoor het aantal
aanbieders verder afneemt.• De selectie van aanbieders door de overheid – in de GWW de
dominante opdrachtgever – beperkt in sommige gevallen de toetreding
van nieuwe bedrijven (zie bijvoorbeeld paragraaf 5.4). Een beperkt aantal
bedrijven, dat van buitenaf weinig concurrentie ondervindt, wordt dan geconfronteerd
met de vraag: samenspannen of onderling concurreren.2.4 ConcurrentieIn deze paragraaf analyseren we de concurrentie in verschillende deelmarkten
van de bouwsector (2.4.2). Daaraan voorafgaand schetsen we kort de verschillende
vormen van concurrentie die kunnen worden onderscheiden (2.4.1). 2.4.1 MarktvormenMarktvormen zijn vormen van concurrentie1.
Wat betreft marktvormen worden theoretisch drie types onderscheiden: volledig
vrije mededinging (volmaakte mededinging), monopolie en imperfecte mededinging.Volmaakte mededinging en monopolie zijn elkaars tegenpolen. Volmaakte
mededinging doet zich voor wanneer er een zeer groot aantal, relatief kleine
aanbieders op de markt aanwezig is, die gezamenlijk het marktaanbod bepalen2. Op de markt wordt het marktaanbod geconfronteerd met
de marktvraag en uit deze confrontatie komt de marktprijs tot stand. Deze
marktprijs is voor de aanbieders in een volmaakte markt een gegeven. Ze hebben
individueel geen invloed op de marktprijs. De monopolist daarentegen is de
enige aanbieder in de markt en bepaalt zelf de voor hem meest gunstige marktprijs.De situatie van imperfecte mededinging ligt tussen volmaakte mededinging
en monopolie in. In het geval van imperfecte mededinging zijn er net als bij
volmaakte mededinging meerdere aanbieders. Bij imperfecte mededinging hebben
zij echter, net als een monopolist, invloed op de prijs van het product. Het
belangrijkste gedragskenmerk van de aanbieders in een imperfecte markt is
dat zij bij het zetten van hun prijs of hoeveelheid rekening houden met het
prijs- of aanbodgedrag van hun concurrenten. Ze proberen te voorspellen wat
hun concurrenten zullen doen en houden daarmee rekening bij hun eigen beslissingen.
Bij imperfecte mededinging staat strategisch gedrag centraal.Met deze drie vormen kunnen de meeste markttypen worden gekarakteriseerd.
In het vervolg van deze subparagraaf gaan we dieper in op de drie marktvormen.Volledig vrije of volmaakte mededingingDe situatie van volledig vrije of volmaakte mededinging is een ideale
toestand corresponderend met de werking van de «onzichtbare hand»
van Adam Smith3. Vrije
toe- en uittreding en het ontbreken van toetredingsbelemmeringen zijn essentiële
voorwaarden. Wanneer de aanbieders in de markt overwinsten realiseren stromen
nieuwe aanbieders op deze markt. Door de toetreding van nieuwe concurrenten
worden de overwinsten weggeconcurreerd.Een markt met volledig concurrentie tussen de aanbieders en vrije toe-
en uittreding resulteert in de best mogelijke prijs/kwaliteit en ruime keuzemogelijkheden
voor de consumenten, normale winsten voor de producenten en technologische
vernieuwing. In die zin werkt deze markt efficiënt.De theoretische criteria van volmaakte mededinging zijn echter te algemeen
om praktisch bruikbaar te zijn. Het ideaalbeeld van volmaakte mededinging
wordt nooit bereikt, alleen benaderd. In het beste geval ontstaat er een situatie
waarbij sprake is van effectieve concurrentie.
Er is dan voldoende concurrentie en toetredingsbelemmeringen ontbreken zodat
de prestaties van deze markt in de praktijk die van de volmaakte markt benaderen.MonopolieIn tegenstelling tot volmaakte mededinging komen monopolies in de praktijk
wèl voor. Soms doen zich in de productie zulke grote schaalvoordelen1 voor dat één bedrijf de hele markt tegen
de laagst mogelijke kosten kan bedienen. In dat geval spreekt men van een natuurlijk monopolie. Bekende voorbeelden van natuurlijke
monopolies zijn fysieke netwerken zoals het elektriciteitsnet of het spoorwegennet.
Soms heeft een aanbieder van de overheid het alleenrecht gekregen voor het
leveren van een bepaald product of dienst. In dat geval spreekt men van een wettelijk monopolie. Nog niet zo lang geleden had Arbeidsvoorziening
in Nederland het wettelijk monopolie voor de bemiddeling van werklozen naar
een baan.De monopolist kan zelf zijn monopolieprijs bepalen. Hij doet dat zodanig
dat hij daarmee, gegeven de marktvraag, zijn winsten maximaliseert. Wat de
monopolist doet is als het ware kunstmatige schaarste creëren (dat wil
zeggen minder aanbieden dan wat er op de volmaakte markt wordt aangeboden).
Daardoor kan hij een prijs realiseren die hoger is dan de marktprijs onder
volmaakte mededinging.Een monopolie leidt tot twee resultaten die ongunstig zijn voor de consumenten
en de samenleving. De monopolieprijs is hoger dan bij volmaakte mededinging
en consumenten betalen meer dan ze zouden betalen in een situatie van volledig
vrije mededinging. Ten tweede er wordt in een monopoliesituatie minder aangeboden
dan onder volmaakte mededinging. Een monopolist creëert schaarste. Dit
leidt tot een welvaartsverlies voor de samenleving als geheel.Imperfecte mededingingImperfecte mededinging is de meest voorkomende marktvorm. Het is wat betreft
praktische toepassingen daarom de meest interessante vorm. Strategisch gedrag
is een essentieel onderdeel van de aanbod- of prijsbeslissing van aanbieders.Er zijn twee bekende vormen van imperfecte mededinging: monopolistische
concurrentie en oligopolie. Monopolistische concurrentie doet zich voor wanneer
er weliswaar een groot aantal aanbieders is, maar elke aanbieder biedt een
product of een dienst aan die net iets verschillend is van het product of
de dienst van de concurrent. De verschillende producten bij monopolistische
concurrentie zijn echter substituten van elkaar. Dat betekent dat ze voor
de consument niet helemaal hetzelfde zijn maar toch wel erg vergelijkbaar.
Op de markt voor zijn variant van het product heeft de monopolistische concurrent
als het ware een monopolie. Maar als hij zijn prijs te hoog stelt dan stappen
de consumenten van zijn deelmarkt over naar het substituut dat door de concurrent
wordt aangeboden. De verschillende productvarianten concurreren dus met elkaar.
Een voorbeeld van monopolistische concurrentie zijn bijvoorbeeld warme bakkers
in een gemeente. Het brood dat ze bakken is vergelijkbaar maar niet helemaal
hetzelfde. Consumenten zijn meestal geneigd om naar de buurtbakker te gaan.
Dus lokaal (in zijn omgeving) en wat betreft de kwaliteit van zijn brood heeft
een warme bakker enige monopoliemacht. Echter, als de kwaliteit van het brood
te laag wordt of zijn prijs te hoog, dan gaan consumenten verderop naar een
andere bakker. De markt met monopolistische concurrentie heeft eigenschappen
die tussen de eigenschappen van de markt met volmaakte concurrentie en monopolie
in liggen. Vervoerskosten kunnen ook lokale monopolies veroorzaken met permanente
prijsverschillen tussen verschillende locaties. De prijsverschillen kunnen
echter niet te groot worden want dan gaan de consumenten toch naar de aanbieder
in een andere locatie. Voor sommige bouwmaterialen (zand, grind,
asfalt) zijn vervoerskosten belangrijk en daardoor kunnen lokale of regionale
monopolies ontstaan.Oligopolie is imperfecte concurrentie met slechts een handvol aanbieders.
Het essentiële kenmerk van oligopolie is de strategische interactie tussen
de aanbieders. Bij het zetten van prijs en aanbod houdt de oligopolist rekening
met het (mogelijke) prijs- en aanbodgedrag van de andere oligo-polisten op
zijn markt. Afhankelijk van de strategie die door de oligopolisten wordt gevolgd
kan een oligopoliemarkt tot zeer verschillende uitkomsten leiden die de ene
keer dicht tegen het monopolie aanliggen (te hoge prijzen, beperking van aanbod)
en de andere keer vergelijkbaar zijn met de resultaten van effectieve concurrentie1.2.4.2 Concurrentie in de praktijkAantal aanbiedersDe statistische beschrijving van deel 1 laat zien dat er een groot aantal
bedrijven actief is in de bouw. Wat op het eerste zicht doet veronderstellen
dat er aan de aanbodzijde ruimte is voor effectieve concurrentie. De bouw
bestaat echter uit een waaier van deelmarkten, van bruggenbouw tot ziekenhuisbouw
en van asfaltcentrales tot restauratie van monumenten. Aanbieders op deze
verschillende deelmarkten concurreren meestal niet met elkaar over de grenzen
van de deelmarkten. Op sommige deelmarkten kan het aantal aanbieders heel
beperkt zijn. Bijvoorbeeld er zijn maar weinig bedrijven die in staat zijn
om voor hele grote projecten of voor zeer specifieke projecten in te schrijven.
Er zijn bij voorbeeld maar vier Nederlandse baggeraars die de baggerwerkzaamheden
bij de bouw van een containerterminal kunnen klaren. Het gaat in die gevallen
om een oligo-polistische deelmarkt. Dit doet zich in meerdere deelmarkten
van de bouwsector voor. Het aantal asfaltcentrales dat zonder hoge transportkosten
asfalt kan leveren voor een wegenbouwproject, is meestal beperkt (zie paragraaf 5.1).
Er zijn slechts circa 10 bedrijven die grootschalig industriezand winnen (paragraaf 5.2).
Een ander voorbeeld is de markt voor gespecialiseerde spoorwegbouw: daarop
zijn 10 à 15 bedrijven actief, waarvan er drie een zeer groot marktaandeel
hebben (paragraaf 5.4).Op oligopolistische markten hangen de resultaten van marktwerking af van
het strategisch gedrag van de marktpartijen. Indien de aanbieders onderling
concurreren dan is dat meestal gunstig voor de vragers. Maar de strategische
interactie van oligopolististen kan ook leiden tot collusie en daarmee tot
hoge prijzen en lage kwaliteit.PrijsconcurrentieIn de B&U en de GWW concentreert de concurrentie zich in het algemeen
sterk op de prijs. Concurrentie op kwaliteit is in deze deelmarkten moeilijk,
omdat de specificaties van het te bouwen object grotendeels vastliggen in
het bestek en de tekeningen van de opdrachtgever. Ook het EIB benadrukt de
scherpe prijsconcurrentie, zelfs in een periode waarin de vraag naar bouwwerken
sterk was toegenomen2.De scherpe prijsconcurrentie heeft de volgende mogelijke oorzaken. Doordat
niet op voorraad kan worden geproduceerd en er doorgaans geen vaste, langlopende
contracten zijn tussen opdrachtgevers en bouwbedrijven, is er voor de bedrijven
een voortdurende dreiging van discontinuïteit van opdrachten. Voor veel
bouwactiviteiten geldt daarnaast dat de toetredingskosten relatief laag zijn.
Omdat er – door het arbeidsintensieve karakter van het
werk – vaak weinig geïnvesteerd hoeft te worden, verliest een aannemer
relatief weinig bij een faillissement, hetgeen het makkelijker maakt om risicovolle,
lage prijzen te vragen. Als onderliggende factoren voor de scherpe concurrentie
in de bouw wordt verder in de literatuur1  
verwezen naar de monopoliepositie2 van de opdrachtgever
en naar de mogelijkheden om te leuren. Op deze onderwerpen gaan wij in hoofdstuk
3 nader in.Prijsconcurrentie houdt aanzienlijke risico's in voor de aannemer. Calculatie
is moeilijk want het gaat niet om een standaard product (elk bouwwerk is anders);
bestek en tekeningen zijn vaak onvoldoende gedetailleerd; voor elk werk moet
opnieuw een productieproces worden georganiseerd; en dit moet onder omstandigheden
gebeuren die niet geheel te voorzien zijn. De aannemer heeft dus weinig exacte
criteria voor de calculatie en loopt risico's.«Als bedrijven geconfronteerd worden met scherpe prijsconcurrentie
worden zij sterk gestimuleerd om naar mogelijkheden te zoeken om hun positie
te verbeteren. Hiertoe kunnen zij bij voorbeeld samenwerkingsvormen aangaan
met opdrachtgevers en met andere partijen in het bouwproces (collusie), teneinde
prijsverbetering te bewerkstelligen en risico's te spreiden. Hierbij komt
dat op een markt waar de prijs voor de gunning bepalend is (een kenmerk van
overheidsopdrachten), is het relatief eenvoudig om samen te spannen en de
markt onderling te verdelen. Het is tenslotte alleen de prijs waar samenspannende
bedrijven op moeten coördineren en het is relatief eenvoudig om afwijkingen
van de gemaakte afspraken te signaleren.3 Als
een opdrachtgever meerdere gunningcriteria hanteert dan alleen de prijs, dan
is het moeilijker om de keuze van de opdrachtgever te voorspellen, de opdrachten
vooraf te verdelen en een kartel in stand te houden.Scherpe prijsconcurrentie kan ook een stimulans zijn om als bedrijf te
groeien om zodanig groot te worden dat zij de prijsvorming kunnen beïnvloeden.
Dit verschijnsel wordt aangeduid als concentratie. Hieronder gaan we nader
op dit onderwerp in.ConcentratieConcentratie kan verschillende vormen hebben: enerzijds kunnen bedrijven
sterk groeien en machtsposities verwerven (concentratie op bedrijfsniveau).
Anderzijds kunnen verschillende bedrijven concerns vormen (concentratie op
concernniveau).De ontwikkeling van concentratie op bedrijfsniveau (werkmaatschappijniveau)
kan worden onderzocht met behulp van CBS-gegevens. We zien in recente jaren
een gemengd beeld. Aan de ene kant is het marktaandeel van het grootbedrijf
(bedrijven met meer dan 100 werknemers) in de productie van B&U en GWW
van 1993 tot 1999 toegenomen van 37% tot 45%4.
Aan de andere kant is het aantal bedrijven met meer dan 50 werknemers bij
de B&U sedert eind 1993 nauwelijks toegenomen. Daarentegen nam het aantal
bedrijven met 0 tot 4 werknemers wel sterk toe. Bij de GWW is het aantal bedrijven
met minder dan 20 werknemers snel toegenomen5.
Er vinden dus tegengestelde ontwikkelingen plaats. Er is nieuwe toetreding,
vooral in de vorm van ZZP-ers, waardoor het aantal kleine bedrijven toeneemt;
er is normale groei en krimp van bestaande bedrijven; en er is soms concentratie
op bedrijfsniveau. De andere vorm van concentratie is op concernniveau. Op dit niveau blijven
de ontwikkelingen onderbelicht in de beschikbare CBS-gegevens, die voornamelijk
werkmaatschappijen beschrijven. Deel 1 laat op basis van informatie van de
Kamer van Koophandel zien dat er inderdaad sprake is van een concentratietendens
op concernniveau. Het is niet ongebruikelijk dat een holding tientallen werkmaatschappijen
heeft. De recente jaarverslagen van de grote bouwconcerns duiden op een voortzetting
van deze tendens. Het gaat daarbij zowel om bundeling van bedrijven die dezelfde
activiteiten uitvoeren (horizontale integratie) als van bedrijven met een
verschillend specialisme. Soms worden bedrijven in de kolom samengevoegd,
bijvoorbeeld een asfaltcentrale en een wegenbouwer (verticale integratie).Motieven en gevolgenHierboven is gesteld dat in de B&U en GWW potentieel sprake is van
scherpe prijsconcurrentie. In een dergelijke situatie kan samenwerking en
concentratie aantrekkelijk zijn voor de bedrijven. Horizontale samenwerking
is daarbij een manier om marktmacht te verwerven en de concurrentie te beperken.
Verticale samenwerking is een manier om de kosten en daarmee de prijzen te
beheersen en biedt eventueel ook mogelijkheden om toetreding van anderen,
die geen toegang tot toeleveranciers hebben, te belemmeren. Alhoewel niet
elke vorm van horizontale en verticale samenwerking de mededinging beperkt,
is het gevaar daarop toch steeds aanwezig. Het is de taak van de NMa om mededingingsbeperkende
concentraties en fusies aan te pakken (zie verderop paragraaf 2.5.1 over
regelgeving).Verticale integratie kan plaatsvinden tussen verschillende deelmarkten
binnen de bouwsector, zoals tussen B&U en bouwinstallatie of binnen de
bouwmaterialenindustrie (bijvoorbeeld zand- en betonproductie). Hier concentreren
we ons op verticale integratie tussen B&U en GWW-bedrijven en bouwmaterialen.
Bij deze vorm van verticale integratie kunnen verschillende motieven van belang
zijn. Bouwmaterialen zijn voor bouwbedrijven essentiële inputs: het kan
van belang zijn om de toevoer van dergelijke inputs te verzekeren. Het is
bovendien voor een aantal belangrijke materialen van belang wanneer zij geleverd
worden (zie paragraaf 5.1 Asfalt en 5.3 Beton). Een goede synchronisatie
van levering en verwerking is bedrijven veel waard. Het zeker stellen van
de toevoer en het op elkaar afstemmen van de productie kan het best geadresseerd
worden als toeleverancier en uitvoerder met elkaar fuseren.Op een markt met volledige vrije mededinging zouden bouwmaterialen worden
aangeboden tegen lage prijzen en onder de gewenste leveringscondities. De
verschillende markten voor bouwmaterialen zijn echter doorgaans geen markten
met volledige vrije mededinging. Het aantal aanbieders is vaak beperkt1. De uitvoerders die om de inputs concurreren kunnen
aanzienlijk minder tegenmacht bieden: er zijn veel bedrijven en kleinere winstmarges.
In een dergelijke situatie kan het voor sommige bedrijven in de B&U en
GWW interessant zijn om de genoemde struikelblokken op te lossen door bouwmaterialenleveranciers
over te nemen. Met zo'n overname neemt het bedrijf niet alleen de concurrentie
op de inputmarkt weg, maar is het soms ook in staat daarmee de concurrentie
op de afzetmarkt te beperken. Zo hebben wegenbouwers die een asfaltcentrale
bezitten, een aanzienlijk betere strategische positie op de markt dan bedrijven
zonder eigen asfaltproductie (zie paragraaf 5.1). Bedrijven in de B&U
en de GWW kunnen door het overnemen van een bedrijf met marktmacht in de bouwmaterialensector
dit als hefboom gebruiken om voor zichzelf marktmacht te scheppen
op de bouwmarkt. Toetreding wordt later in deze paragraaf behandeld. Je kunt als outsider wel inschrijven op een bepaald project, maar krijgt
dat nooit gerealiseerd omdat je de grondstoffen niet (of gelimiteerd) geleverd
krijgt. Wil je als aannemer overleven, dan moet je meedoen met dit spel van
onderlinge verdeling van de prijzenpot, omdat nieuwkomers hier nooit tussen
kunnen komen.De hierboven genoemde factoren achter horizontale en verticale integratie
zijn gerelateerd aan de structuurkenmerken van de bouw. Er zijn echter nog
andere factoren die een rol hebben gespeeld bij de gesignaleerde concentratietendens.
De opdrachten zijn de afgelopen decennia groter en complexer geworden, waarbij
samenwerking tussen verschillende deelsectoren, zoals B&U, GWW en Bouwinstallatie
belangrijker is geworden. Samenwerking met bedrijven in andere deelsectoren
en de vorming van zeer gediversifieerde bouwconcerns zijn kenmerken van de
huidige bouw. Dit levert bovendien een financieel draagvlak op om grote en
complexe projecten uit te voeren. Kennis en expertise kunnen beter benut worden
in grote concerns. Met de toename van het aantal grote en complexe projecten
zijn er schaalvoordelen te behalen.Ter illustratie van de integratietendens in de bouw is een selectie van
citaten over de groeistrategieën van grote bouwconcerns weergegeven in
onderstaand kader. Kader 2.1 Citaten uit jaarverslagen (2001)(BAM NBM) De grote uitdaging voor de bouw ligt besloten
in het ontwikkelen en beheersen van de waardeketen en daardoor in de omwenteling
van productie naar prestatie.Voorwaartse en achterwaartse integratie zijn sleutelwoorden
voor de komende jaren.Ballast Nedam bestrijkt de hele keten van het bouwen.
Het beleid is er op gericht om de accenten naar de vóór- en
achterkant van deze keten te verleggen.De toenemende omvang en complexiteit van de vraagstukken
met betrekking tot de inrichting van de openbare ruimte zijn voor opdrachtgevers
steeds meer aanleiding om te kiezen voor een integrale aanpak van projecten.
Volker Wessels Stevin speelt met haar strategie op deze ontwikkeling in.Daar waar de schaalgrootte van de afzonderlijke activiteiten
niet van de gewenste omvang is, wil Heijmans door acquisities groeien. Doelstelling
is een groei door acquisities met gemiddeld circa 13% van de bedrijfsopbrengsten
per jaar.Vanuit sterke thuismarktposities wil Heijmans actiever
worden in de aangrenzende landen middels de zogenaamde olievlektheorie (het
overnemen van nationale ondernemingen in geografisch aanpalende marktgebieden).
In 2006 wil Heijmans 20% van haar bedrijfsopbrengsten buiten Nederland realiseren.De integratie van bouwbedrijven kan leiden tot efficiëntiewinst door
een betere aansluiting tussen leveranciers en uitvoerders, synergie tussen
de deelmarkten, schaalvoordelen en risicospreiding. Anderzijds zijn er grote
concerns ontstaan die op verschillende deelmarkten een dominante rol spelen.
Dit houdt het risico in dat deze bedrijven de prijzen boven het competitieve
niveau tillen, toetreders weren en overwinsten behalen. Bovendien is een beperkt
aantal grote bedrijven gemakkelijker in staat samen te spannen,
waardoor ook de kans op onregelmatigheden toeneemt.ToetredingToetreding van nieuwe bedrijven op een markt draagt sterk bij aan effectieve mededinging. Vrije toetreding is een belangrijk
mechanisme om de concurrentie scherp te houden1
en om posities van marktmacht te ondermijnen. Tegen deze achtergrond gaan
we na welke belemmeringen (toetredingsdrempels) toetreders op verschillende
deelmarkten ondervinden.De investeringen die nodig zijn om tot vele segmenten van B&U, GWW
en bouwinstallatie toe te treden zijn niet al te groot2. Uit de statistische beschrijving in deel 1 van dit rapport blijkt
dat de bedrijvendynamiek in deze deelsectoren groot is. De toetreding is vooral
groot bij kleine bedrijven (met name zelfstandigen zonder personeel). Zulke
kleine bedrijven vormen echter geen concurrenten voor grote bedrijven. We zijn hier niet gewenst door opdrachtnemers en ook niet door opdrachtgevers.
Overheden en bouwbedrijven zijn twee handen op één buik. Er
zijn twee landen waar we liever niet naar toe gaan: Libië en NederlandEchte concurrentie voor grote Nederlandse concerns zou bij voorbeeld uit
het buitenland kunnen komen. Buitenlandse toetreding lijkt echter beperkt.
Uit diverse gevoerde gesprekken blijkt dat dit deels te maken heeft met hoge
transportkosten van arbeid, maar ook met verschillen in regelgeving, cultuur
(o.a. taal), technische eisen enzovoorts. Voor een buitenlands bedrijf is
het alleen al daarom moeilijk om tot de Nederlandse markt toe te treden. Bovendien
selecteren Nederlandse overheden vaak vooraf welke bedrijven mogen offreren.
Er zijn aanwijzingen dat zij soms niet erg geneigd zijn om daarbij buitenlandse
bedrijven of zelfs bedrijven buiten de eigen regio uit te nodigen3. Ook is er soms sprake van bijzondere gunningscriteria
en projectdefinities die er – bedoeld of onbedoeld – toe leiden
dat buitenlanders worden geweerd.Als buitenlandse opdrachtnemers opdrachten weten te bemachtigen, hebben
zij soms te maken met allerlei hinderlijke zaken. Hun machines voldoen bijvoorbeeld
niet aan Nederlandse eisen, of hun werknemers mogen niet worden ingezet omdat
zij niet over de in Nederland geldende diploma's beschikken. Ook zijn er aanwijzingen
voor prijsdiscriminatie door leveranciers van bouwmaterialen (zie hoofdstuk
5). De (concurrentiebeperkende) wijze waarop overheden vaak optreden, is ook
een vorm van «bouwfraude».Een manier om toe te treden tot de Nederlandse markt is dat een buitenlands
concern Nederlandse werkmaatschappijen overneemt of er mee fuseert. Buitenlandse
bedrijven hebben echter relatief weinig vestigingen in Nederland. Dit wordt
vaak verklaard uit de geringe omvang van de Nederlandse markt. Of dit een
afdoende verklaring is, is zeer de vraag. Elke vorm van groei is voor bedrijven
immers aantrekkelijk, ook in kleinere markten, en de sterke groei van de Nederlandse
bouwmarkt draagt bij aan de aantrekkelijkheid. Voor grote opdrachten doen
buitenlandse bedrijven wel mee, maar meestal in combinaties: ze worden dan veelal ingehuurd voor specialistische kennis (zoals
tunnels boren). Als het gaat om zelfstandig inschrijven op Nederlandse
projecten, zijn de toetredingsdrempels soms hoog. Voorbeelden hiervan zijn
opgenomen in hoofdstuk 5 (asfalt, zand).ConclusiesUit het voorgaande kan worden opgemaakt dat verschillende deelmarkten
van de Nederlandse bouwmarkt vaak een oligopolistische structuur hebben. Op
deze deelmarkten is een beperkt aantal grote bouwconcerns actief. Ook tussen
een beperkt aantal oligopolistische concurrenten is het mogelijk dat effectieve
concurrentie tot stand komt. Om een aantal redenen: vermijden van onderlinge
prijsconcurrentie, aangaan van horizontale en verticale verbanden waardoor
marktmacht kan ontstaan en het opwerpen van toetredingsbelemmeringen (bijvoorbeeld
voor buitenlandse bedrijven) komt echter effectieve concurrentie niet altijd
tot stand.2.5 Institutionele aspectenHet functioneren van de verschillende deelmarkten van de bouwsector hangt
niet alleen af van specifieke eigenschappen van deze markten zelf, maar ook
van «instituties»: de regels en organisaties waardoor het gedrag
wordt beïnvloed. In deze paragraaf gaan we eerst in op de regelgeving
(2.4.1) en daarna op organisaties (2.4.2).2.5.1 Regelgeving1Binnen de regelgeving maken we onderscheid tussen algemene regelgeving
en regelgeving die geldt voor specifieke opdrachtgevers zoals de overheid
of de nutssectoren. Bij de algemene regelgeving gaan we afzonderlijk in op
regels rond aanbestedingen en op het mededingingsrecht.Algemene regels voor aanbestedingenDe regelgeving voor aanbestedingen is in de jaren negentig sterk veranderd.
Tot 1992 bestond er een gereglementeerd stelsel van vooroverleg tussen aannemers
in de bouwnijverheid, gebaseerd op onderlinge afspraken tussen aannemers2. Dit stelsel had twee hoofddoelen:• Het voorkomen van het zogenaamde «leuren». Leuren is
het verschijnsel dat opdrachtgevers achtereenvolgens verschillende gegadigden
benaderen, waarbij elke gegadigde wordt geïnformeerd over de prijs van
de anderen. Leuren wordt door bouwbedrijven beschouwd als «not done»,
omdat de opdrachtgever de bouwbedrijven daarmee «tegen elkaar uit kan
spelen»3. Om leuren te voorkomen spraken
aannemers in een «voorvergadering» af wie de opdracht moest krijgen.
Vervolgens was deze «rechthebbende» als enige gerechtigd om met
de opdrachtgever over het werk te onderhandelen.• Het verkrijgen van een vergoeding voor de door inschrijvers gemaakte
kosten voor het maken van een offerte («rekenkosten»). De aannemers
hielden daartoe een vooroverleg, waarin zij afspraken hun biedingen met een
bepaald bedrag (de «opzet») te verhogen. Dit bedrag werd naderhand
door degene die het werk kreeg, verdeeld onder de andere aannemers ter dekking
van de door hen gemaakte rekenkosten.Deze regelingen werden in 1992 door de Europese Commissie verboden, omdat
zij de mededinging beperken. In 1993 zijn Europese richtlijnen vastgesteld
die vastleggen hoe grote bouwwerken door overheden en nutssectoren moeten
worden aanbesteed. Op deze regels voor specifieke opdrachtgevers wordt later
in deze paragraaf nader ingegaan. Mededingingsrecht1Ook het mededingingsrecht is in de afgelopen jaren sterk gewijzigd. Voor
de bouwsector golden tot 1998 afzonderlijke mededingingsregels. Door de invoering
van de Mededingingswet zijn de regels sinds 1998 voor alle sectoren gelijk.
De Mededingingswet bevat drie belangrijke bouwstenen: een kartelverbod, een
verbod op misbruik van economische machtsposities en toezicht op concentraties
van ondernemingen.Tot het begin van de jaren negentig was er sprake van sanctionering door
de overheid van kartels en andere concurrentiebeperkende afspraken. In de
loop van de jaren negentig is de visie van de rijksoverheid op de marktordening
in de bouw veranderd, mede onder invloed van Europese regels. Sinds 1998 verbiedt
de Mededingingswet afspraken die de concurrentie beperken, behalve als de
marktomvang zeer klein is («bagatel») of als de invloed van de
afspraken op de mededinging zeer beperkt is («merkbaarheid»).
Ook zijn er – mede op basis van EG-verordeningen – vrijstellingen
voor overeenkomsten voor specifieke zaken als onderzoek en ontwikkeling.Het verbod van concurrentiebeperkende afspraken betreft zowel horizontale
(d.w.z. tussen concurrenten) als verticale afspraken (d.w.z. tussen toeleverancier
en afnemer). Vooralsnog wordt het vormen van combinaties van ondernemingen
ten behoeve van gezamenlijke indiening van een offerte voor een bepaald werk
toegestaan; deze uitzondering is met name bedoeld voor kleine bedrijven. Ook
is er – opnieuw op basis van een EG-verordening – een vrijstelling
voor verticale afspraken, mits er geen sprake is van een groot marktaandeel
of van vaststelling van de verkoopprijs van de afnemer door de toeleverancier
(«hardcore» beperking).De Mededingingswet verbiedt misbruik van economische machtsposities. Het
gaat dan om ondernemingen die, op basis van een onafhankelijke positie, bijvoorbeeld
extreem hoge prijzen berekenen, levering weigeren of selectief korting geven
aan bepaalde afnemers. Er zijn in de bouwsector nog geen ondernemingen schuldig
bevonden aan dergelijk misbruik.De derde bouwsteen van de Mededingingswet is toezicht op concentraties
van bedrijven. Het gaat hierbij om fusies, joint ventures, en het verwerven
van zeggenschap in een andere onderneming. Dergelijke concentraties moeten
worden gemeld bij (en beoordeeld door) de Nederlandse Mededingingsautoriteit
(NMa). Deze meldingsplicht geldt alleen indien de gezamenlijke omzet van de
betrokken ondernemingen wereldwijd meer dan 113 miljoen euro bedraagt en de
individuele omzet in Nederland ten minste 30 miljoen euro is. Sommige concentraties
vallen onder Europese regels, die hogere drempels kennen. Deze concentraties
moeten niet bij de NMa maar bij de Europese Commissie worden gemeld.Specifieke regels voor overhedenAanbestedingen van overheden voor de uitvoering van «werken»
vallen onder Europese regelgeving als de geraamde kosten hoger liggen dan
5 miljoen SDR2. Deze projecten moeten «Europees
worden aanbesteed»3. Zij moeten worden
aangekondigd in het Publicatieblad van de EG; er moeten objectieve geschiktheideisen
voor opdrachtnemers worden geformuleerd, en het gunningcriterium4 moet vooraf worden gepubliceerd. De aanbesteder moet normaliter kiezen
tussen twee procedures:• Openbare aanbesteding. Hierbij kunnen alle belangstellende aannemers offertes indienen. De opdrachtnemer wordt gekozen op basis
van het gunningcriterium;• Niet-openbare aanbesteding (ook aangeduid als aanbesteding met
voorafgaande selectie). In dit geval kunnen gegadigden zich melden en selecteert
de aanbesteder op basis van objectieve criteria welke aanbieders een offerte
mogen indienen. Verder is de procedure hetzelfde als bij een openbare aanbesteding.Alleen in een beperkt aantal specifieke gevallen mag de opdrachtverlening
door middel van gunning via onderhandelingen plaatsvinden1.Voor aanbestedingen van «werken» door de Rijksoverheid waarvan
de geraamde kosten lager liggen dan 5 miljoen SDR gelden Nederlandse regels2. Deze regelgeving is in 2001 aangepast, met onder meer
als doel om – in plaats van de in 1992 verboden eigen regels van de
aannemers – een mogelijkheid te creëren voor het betalen van rekenvergoedingen.De inschrijver moet voldoen aan «geschiktheidseisen», dat
wil zeggen: de inschrijver moet voldoen aan de in het bestek vermelde eisen.
Verder moet de inschrijver redelijkerwijs in staat worden geacht het werk
goed uit te voeren (deze eis wordt ook aangeduid als het «vangnet»).
De geschiktheidseisen moeten objectief en eenduidig zijn. Deze eisen houden
vaak een minimale bedrijfsomvang (omzet) en ervaring met soortgelijke werken
in.Als de inschrijvers voldoen aan de geschiktheidseisen, wordt op basis
van vooraf gestelde criteria bepaald welke inschrijver de opdracht krijgt.
Als er in het bestek geen expliciet gunningscriterium is vermeld, wordt de
opdracht verleend aan de inschrijver met de laagste prijs. Als wel gunningscriteria
zijn vermeld, bepalen deze criteria welke inschrijving de «economisch
meest voordelige aanbieding» vormt.Rekenvergoedingen tussen inschrijvers (horizontale rekenvergoedingen)
zijn sinds het Europese verbod van Nederlandse regelingen in 1992 verboden.
De regelgeving biedt – voor opdrachten met een geraamde waarde groter
dan 5 miljoen SDR – wel ruimte voor rekenvergoedingen van de zijde van
de opdrachtgever (verticale rekenvergoedingen).Geschillen tussen aanbesteder en inschrijvers worden voor het overgrote
deel beslecht door de Raad van Arbitrage. Op de rol van deze Raad wordt nader
ingegaan in de volgende subparagraaf.Specifieke regels voor andere sectorenVoor nutssectoren geldt voor «werken» de Europese Richtlijn
93/38 als de verwachte aanneemsom hoger is dan 5 miljoen euro. De aanbestedingsregels
zijn vergelijkbaar met die voor overheden; wel hebben nutssectoren vrijheid
om in plaats van aanbesteding te kiezen voor een onderhandelingsprocedure
met voorafgaande aankondiging. Voor werken kleiner dan 5 miljoen euro gelden
voor nutssectoren geen Europese regels. Op deze categorie zijn ook geen specifieke
Nederlandse regels van toepassing.Voor «gewone» sectoren (geen overheid, geen nutssector) gelden
geen aanbestedingsregels: alleen de algemene mededingingswetgeving is van
toepassing. Wel wordt door bedrijven soms (vrijwillig) het Uniform Aanbestedingsreglement
2001 (UAR2001) gehanteerd (het UAR2001 is voor de Rijksoverheid verplicht).
Als particuliere opdrachtgevers aanbesteden gebeurt dat meestal
niet openbaar maar «onderhands», met een beperkte groep van geschikte
aannemers. Vaak worden projecten «uit de hand» gegund, op basis
van onderhandelingen.1Overige regelgevingNaast algemene aanbestedings- en mededingingsregels zijn voor bouwbedrijven
vaak specifieke, door de opdrachtgevers bepaalde invullingen van de aanbestedingsregels
van toepassing. Zo moeten bij veel aanbestedingen alle stukken, ook achtergrondinformatie,
in het Nederlands worden overlegd. Dit kan in de praktijk een hindernis voor
buitenlandse bedrijven vormen.Ook regelgeving buiten de sfeer van aanbesteding en mededinging kan bedrijven
parten spelen. Zo kent elk land binnen de EU eigen regels omtrent de kwaliteit
van bouwproducten, bouwnormen en regels met betrekking tot de ruimtelijke
ordening en het milieu. Buitenlandse toetreders kennen vaak de Nederlandse
regels niet (goed), waardoor hun inschrijvingen niet aan de criteria voldoen
of hun projecten tijdens de uitvoering vertraging oplopen.Overzicht regelgevingOnderstaande tabel geeft aan welke Europese en Nederlandse regelgeving
van toepassing is voor werken van verschillende omvang en met verschillende
opdrachtgevers.Tabel 2.4 Aanbestedings- en mededingingsrecht voor verschillende
soorten werken Geschatte kosten:Alle<5 mln €/5 mln SDR5 mln €/5 mln SDR Soort regelgeving:EuropeesNederlandsEuropeesNederlandsEuropeesNederlandsOpdrachtgever      AlleEG-verdragMw*––––Rijksoverheid  –UAR2001Richtlijn 93/37UAR-EG
1991, Besluit overheidsaanbestedingen Lagere overheden  ––Richtlijn 93/37Besluit overheidsaanbestedingenNutssectoren  ––Richtlijn 93/38Besluit
aanbestedingen nutssectoren* Mw = Mededingingswet2.5.2 OrganisatiesBinnen de bouwsector beïnvloeden verschillende organisaties de uitkomst
van het marktproces in het algemeen en aanbestedingen in het bijzonder. In
deze subparagraaf wordt achtereenvolgens ingegaan op de rol van de Raad van
Arbitrage en van de ingenieursbureaus.Raad van ArbitrageDe Raad van Arbitrage voor de Bouw in Nederland (RvA) fungeert veelal
als instantie waaraan geschillen over aanbestedingen worden voorgelegd. De
meeste leden van de Raad worden benoemd door de drie constituerende verenigingen:
het Algemeen Verbond Bouwbedrijf (AVBB), het Koninklijk Instituut van Ingenieurs
(KIVI) en de Bond van Nederlandse Architecten (BNA). Deze verenigingen benoemen
ieder 23 leden van de Raad2. Elk van deze verenigingen
heeft het recht van veto op de benoemingen van de andere verenigingen. Ook
zijn er 14 leden-juristen die door het bestuur van de Raad worden benoemd
op voordracht van de Nederlandse Juristenvereniging. Alle benoemingen
vereisen de goedkeuring van de minister van Verkeer en Waterstaat1.Voor arbitrages over een bedrag tot 45 000 euro benoemt de voorzitter
van de Raad één arbiter. Als het om een groter bedrag gaat,
worden drie arbiters benoemd. In theorie kunnen de arbiters door de betrokken
partijen worden gekozen, maar in de praktijk worden zij het doorgaans niet
eens en kiest de voorzitter van de Raad de arbiters2. Daarbij wordt gestreefd naar spreiding over de verschillende groepen
(aannemers, ingenieurs, architecten). Bij geschillen die vallen onder Europese
richtlijnen neemt altijd een lid-jurist deel aan de arbitrage.Vóór de totstandkoming van het Uniform Aanbestedingsreglement
2001 verbood de RvA veelal opdrachtgevers om aanbiedingen die als te hoog
werden beschouwd, terzijde te leggen. Alleen als de opdrachtgever kon bewijzen
dat er sprake was van onregelmatigheden (bijv. prijsafspraken), kon de aanbieding
feitelijk worden geweigerd. Zonder dergelijk bewijs werden de inschrijvingsbedragen
door de RvA als marktconform beschouwd3. In
het UAR2001 is op dit punt een andere regeling getroffen; voor meer informatie
verwijzen wij naar het deelonderzoek over juridische aspecten.Uit diverse gesprekken die door de enquêtecommissie en de SEO zijn
gevoerd met opdrachtgevers en met buitenlandse bouwbedrijven, blijkt dat de
Raad van Arbitrage door velen niet als een neutraal en objectief instituut
wordt gezien. De Raad van Arbitrage is een instituut van, voor en door de bouwbedrijven...
Wij proberen een gang naar deze Raad als het enigszins kan te vermijden.De Raad van Arbitrage is partijdig. Het feit dat bouwbedrijven er altijd
op staan dat deze Raad als arbiter in contracten wordt opgenomen, is een teken
aan de wand.Arbitrage dient in andere sectoren doorgaans als een minder «moeizaam»
alternatief voor rechtspraak, waarvoor partijen vrijwillig kunnen kiezen.
In aanbestedingsvoorwaarden en contracten is echter standaard een «arbitraal
beding» opgenomen, dat de gang naar de Raad verplicht stelt en een beroep
op de «echte» rechter uitsluit.4
Kennelijk hebben opdrachtgevers, ondanks hun bezwaren tegen de Raad, geen
reële mogelijkheid om andere vormen van arbitrage of rechtspraak te kiezen.De samenstelling van de Raad lijkt te wijzen op een sterke oriëntatie
van de Raad op bouwbedrijven. Opdrachtgevers voelen zich door de Raad niet
vertegenwoordigd.IngenieursbureausIngenieurs en architecten hebben een bijzondere positie in de bouw. Allereerst
gaat het bij deze sector niet om het produceren van fysieke bouwwerken of
bouwmaterialen, maar om het leveren van diensten. Ingenieursbureaus en calculatiebureaus
worden vaak door opdrachtgevers ingeschakeld om plannen te ontwerpen, kostenbegrotingen
te maken en om de uitvoering van een bouwproject namens de opdrachtgever te
begeleiden. De laatste jaren komt het steeds vaker voor dat de opdrachtgever
de aannemer meeneemt bij de bespreking met de architecten. Het komt ook voor
dat een bouwbedrijf een coördinerende rol krijgt, en daarbij
ook de opdrachtgever is van de architect, de ingenieurs en de calculatiebureaus.De Organisatie van advies- en ingenieursbureaus (ONRI) adviseert zijn
leden standaardregels1 te hanteren die onder
meer beogen belangenverstrengeling (bijv. gelijktijdig werken voor opdrachtgever
en bouwbedrijf) te voorkomen. Deze regels zijn echter weinig concreet. Het adviesbureau zal alles vermijden wat de onafhankelijkheid van zijn
advies kan schaden. Het adviesbureau zal bij het vervullen van een opdracht
aan de toepassing van eigen vindingen geen voordelen ontlenen die niet bekend
zijn bij de opdrachtgever.Uit: Regeling van de verhouding tussen opdrachtgever en adviserend ingenieursbureau
(RVOI-2001), Koninklijk IDe ONRI mag op last van de NMa geen standaardtarieven voor bepaalde werkzaamheden
meer adviseren, omdat dit de (prijs)concurrentie beperkt.In sommige interviews is gewezen op gebrekkige en/of afnemende kennis
bij de overheid met betrekking tot de aard en kosten van bouwprojecten2. Door dergelijke taken vaker uit te besteden, maakt
de overheid zich afhankelijker van adviesbureaus. Dit zou met name spelen
bij lagere overheden, omdat zij een grotere diversiteit in typen werk hebben
dan de Rijksoverheid. Daar wordt ook minder expertise opgebouwd waardoor verschillende
adviesbureaus een stevige plek in deze markt verwerven.Ook bij de Rijksoverheid wordt soms intensief gebruik gemaakt van de diensten
van ingenieurs en architecten. De twee grootste opdrachtgevers van de overheid
zijn de Rijksgebouwendienst (RGD) en Rijkswaterstaat. Deze twee instellingen
hebben een verschillend beleid ontwikkeld wat betreft de inzet van ingenieurs,
architecten, calculatiebureaus en adviesbureaus. De RGD schakelt architecten,
calculators en aannemers afzonderlijk in en probeert te voorkomen dat de drie
contractanten met elkaar in contact komen. Op deze wijze wordt een objectieve
controle beoogd. Deze strategie van de RGD heeft echter ook nadelen. Architecten,
calculators en aannemers hebben andere drijfveren. De architect wil iets moois
ontwerpen, de calculator wil de kosten binnen de perken houden en de aannemer
wil een werkbaar plan hebben. De blokkade van de communicatielijnen tussen
de drie contractanten kan het verloop van het project bemoeilijken.De strategie van de RGD heeft met name haken en ogen bij de zogenaamde
Design&Construct contracten. De RGD heeft namelijk zelf weinig expertise
om de kwaliteit van het product te beoordelen. Architecten hebben weliswaar
een eigen gedragscode, vergelijkbaar met die van advocaten, maar er is geen
garantie dat er geen relaties zijn tussen ontwerper, adviseur en in ernstige
gevallen zelfs met de «toezichthouder».Rijkswaterstaat volgt een andere strategie: deze organisatie streeft er
sterker dan de RGD naar om veel technische kennis in huis te hebben en daardoor
in staat te zijn om offertes en aangeboden producten zelf te beoordelen.Of de strategie van de RGD beter is dan die van Rijkswaterstaat of vice
versa, is een bedrijfseconomische kwestie. De RGD koopt de diensten van architecten,
ingenieurs en calculatiebureaus «op de markt», bij Rijkswaterstaat worden ze «in house» geproduceerd. Indien de RGD
vooral geïnteresseerd is in diensten voor het bouwen van kantoorpanden,
dan kunnen die waarschijnlijk het meest voordelig worden aangekocht bij architecten
en ingenieursbureau die zich daarin hebben gespecialiseerd. Indien Rijkswaterstaat
vooral geïnteresseerd is in het bouwen van zeer specifieke projecten
waarin geen enkel architectenbureau en ingenieursbureau zich wil specialiseren
(omdat er verder geen markt voor is), dan kan Rijkswaterstaat beter en goedkoper
dat specialisme«in house» ontwikkelen.Soms wordt hetzelfde ingenieursbureau door opdrachtgevers (bijv. NS Railinfrabeheer)
zowel ingeschakeld in de aanbestedingsfase als bij de begeleiding van de uitvoering.
Dit heeft behalve efficiëntievoordelen (specifieke projectdeskundigheid
hoeft maar één keer te worden verworven) ook potentieel nadelen
in de sfeer van integriteit. Concrete gevallen waarin dit tot problemen hebben
geleid zijn echter tijdens het onderzoek niet naar voren gekomen.In de gesprekken die voor dit (deel)onderzoek zijn gevoerd is één
maal gesuggereerd dat ingenieursbureaus die deel uitmaken van bouwconcerns
soms opdrachtgevers adviseren over inschrijvingen die uit het «eigen»
concern komen. Het is moeilijk om een compleet beeld van alle relevante concernrelaties
te krijgen. Volgens deel 1 (Tabel 4) van deze rapportage heeft van de twaalf
grote bouwconcerns alleen Van Oord Groep geen gelieerde architecten en dergelijke.
Dura Vermeer Groep en Heijmans hebben er elk dertien en HBG acht. Het is echter
de vraag of dit een volledig beeld is. Als bijvoorbeeld een concern voor minder
dan 100% aandeelhouder is van de architect, is dit niet zichtbaar.Verder is in de gesprekken gezegd dat adviesbureaus soms strategisch grond
inkopen op basis van voorkennis over projecten. Aangezien deze beweringen
nauwelijks werden geconcretiseerd, is hiernaar geen nader onderzoek verricht.
Volgens een van de gesprekspartners zou een adviesbureau met voorinformatie
uit de adviseringspraktijk over een opdracht een bedrijf hebben opgezet dat
van de opdracht profiteerde. Omdat de indruk bestaat dat het om een incident
gaat, is dit niet verder onderzocht.Bij recente publiciteit rond prijsafspraken bij de aanbesteding van parkeerfaciliteiten
bij het Gelredome-stadion is ook het ingenieursbureau Heidemij (tegenwoordig:
Arcadis) in opspraak geraakt. Dit bureau zou hebben meegedongen naar de opdracht
om de parkeerterreinen te realiseren, nadat het bureau eerder als adviseur
betrokken was geweest bij het voortraject. Volgens Heidemij ging het om twee
verschillende dochterbedrijven en stemde de opdrachtgever in met de deelname
van Heidemij aan de aanbesteding1. Dit voorbeeld
geeft aan dat er (wellicht teveel) ruimte is voor eigen interpretaties van
de standaardregels van de ONRI, zoals vastgelegd in de RVOI.2.6 Conclusies en antwoorden op onderzoeksvragenIn deze paragraaf trekken we conclusies ten aanzien van de structuur van
de bouwnijverheid. Daarbij trachten we allereerst de vragen 1, 2 en 7 van
de enquêtecommissie te beantwoorden. Daarna geven we nog enkele andere
belangrijke structuurkenmerken. Vraag 1 DeelmarktenGeef aan welke deelmarkten (inclusief die voor toeleveranciers
van materialen) in de bouwnijverheid kunnen worden onderscheiden in de diverse
fasen van het bouwproces.De bouwsector bestaat uit een groot aantal deelmarkten. Grote sectoren
zijn de B&U, de GWW, de bouwinstallatie, de bouwmaterialenindustrie en
architecten en ingenieurs. Het bouwproces valt uiteen in de volgende fasen:• voorbereiding en begeleiding• productie bouwmaterialen• ruwe bouw (B&U en GWW)• installatie en afwerkingBinnen de grote sectoren kan een groot aantal bedrijfstakken worden onderscheiden;
voorbeelden zijn woningbouw, de asfaltmarkt en elektrotechnische installatie.
Een volledige lijst van de circa 40 soorten bouwactiviteiten die in deze rapportage
worden onderscheiden, is opgenomen in Bijlage A.Naast deze onderverdeling naar soort werkzaamheden kan de bouwsector ook
worden onderverdeeld naar het type producten:• Grote versus kleine opdrachten• Kapitaalwerken versus onderhoudswerkzaamhedenAan de vraagzijde kunnen de volgende onderscheidingen worden gemaakt• Publieke versus private werken• Regionale deelmarkten.Als deze verschillende indelingen met elkaar worden gecombineerd ontstaat
een zeer divers geheel van sterk uiteenlopende deelmarkten, variërend
van bijvoorbeeld de Nederlandse markt voor grote spoorbouwprojecten in opdracht
van de overheid tot een reeks van lokale markten voor woningonderhoud in opdracht
van particulieren.Vraag 2 Aantal aanbiedersGeef aan hoe groot het aantal aanbieders op deze afzonderlijke
deelmarkten is en welke samenwerkingsverbanden of juridische verbanden er
zijn tussen spelers onderling.Het aantal bedrijven (werkmaatschappijen) dat actief is per soort werk
wisselt sterk, van 5 tot 20 000. Een beperkt aantal bedrijven (minder
dan 20) in Nederland als geheel komt voor bij de deelmarkten Proefboren, Keramische
tegel- en plavuizenindustrie en Cement-, kalk- en gipsindustrie. Het relevante
aantal aanbieders kan echter om verschillende redenen lager zijn. Er kan bijvoorbeeld
sprake zijn van regionale markten, van zeer specifieke opdrachten en van onderlinge
eigendomsrelaties tussen bedrijven.Bij sommige soorten bouwactiviteiten (bijvoorbeeld spoorwegbouw) beperken
selectiecriteria van de kant van de overheid (bijvoorbeeld een vereiste dat
al eerder werk is gedaan van dergelijke aard en omvang) het aantal potentiële
aanbieders.Regionale deelmarkten lijken vooral een rol te spelen bij de bouwmaterialen
beton en asfalt als gevolg van hoge transportkosten en beperkte houdbaarheid.
Dit kan tot een klein aantal aanbieders leiden. Deze aanbieders zijn bovendien
vaak in handen van (grote) bouwbedrijven. Door deze verticale integratie zijn
de bouwbedrijven mogelijk in staat om ook de toetreding tot de markt voor
bouwwerken te beperken.Op de «deelmarkt» voor grote projecten opereert slechts een
beperkt aantal grote bedrijven, omdat alleen zij deze grote projecten financieel
(risico's) en organisatorisch aankunnen. Dit betreft echter slechts een klein
deel van de totale bouwmarkt; de meeste bouwopdrachten zijn klein. Het valt
op dat er op de Nederlandse bouwmarkt, ook voor de grote projecten, weinig
buitenlandse bedrijven actief zijn. In de gevoerde gesprekken werd dit vaak
geweten aan de hoge transportkosten van materialen en/of moeilijke verkrijgbaarheid
daarvan in Nederland en aan specifieke Nederlandse regelgeving. Op sommige
deelmarkten spelen «cultuurverschillen» een rol (bijvoorbeeld
de wijze van metselen). De rol van de Nederlandse regelgeving is opvallend:
waar de Europese aanbestedingsregels beogen één Europese (bouw)markt
te creëren, lijken Nederlandse regels rond bijvoorbeeld het milieu en
de kwaliteit van bouwproducten juist het voortbestaan van een nationale markt
in de hand te werken.De verwevenheid tussen bouwbedrijven is groot en neemt nog verder toe.
Dit komt in juridische zin tot uiting in concernvorming door fusies en overnames
van werkmaatschappijen die meestal (vrij) zelfstandig blijven functioneren
(zie deel 1 van deze rapportage). Drijfveren voor deze concentratietendens
zijn onder meer de wens om te groeien in een markt die zelf weinig groeit,
en risicospreiding. Verticale integratie kan worden ingegeven door een streven
naar kostencontrole. Maar kan ook een drempel opwerpen voor toetreding. Een
mogelijk effect van deze concentratie is dat potentiële marktmacht ontstaat.
Het is niet duidelijk of dit ook een expliciet doel van de concentraties is.Samenwerking tussen bouwbedrijven komt regelmatig voor in bouwcombinaties,
met name bij grotere projecten. Veelal speelt één bedrijf daarbij
de rol van coördinator. Daarnaast is het in de bouw zeer gebruikelijk
om onderaannemers in te schakelen, vooral voor specifieke werkzaamheden. Tot
slot kan er samenwerking zijn in de vorm van prijsafspraken en/of marktverdeling.
Hiervan zijn in dit onderzoek en in de andere deelonderzoeken diverse voorbeelden
naar voren gekomen.Vraag 7 Rol van betrokken actorenGeef aan wat de feitelijke rol is van actoren zoals
ingenieursbureaus en calculatiebureaus en beschrijf daarnaast de specifieke
rol van de Raad van Arbitrage1.Ingenieursbureaus en calculatiebureaus worden vaak door opdrachtgevers
ingeschakeld om kostenbegrotingen te maken en om de uitvoering van een bouwproject
namens de opdrachtgever te begeleiden. Ook bouwbedrijven fungeren soms als
opdrachtgever van ingenieursbureaus. Er zijn aanwijzingen dat de kennis bij
de overheid over bouwprojecten afneemt (behalve bij Rijkswaterstaat). Door
dergelijke taken vaker uit te besteden, maakt de overheid zich afhankelijker
van adviesbureaus. De gedragsregels van de Organisatie van advies- en ingenieursbureaus
zijn ten aanzien van belangenverstrengeling (bijv. gelijktijdig werken voor
opdrachtgever en bouwbedrijf) weinig concreet geformuleerd.Soms wordt hetzelfde ingenieursbureau door opdrachtgevers (bijv. NS RIB)
zowel ingeschakeld bij de aanbesteding als bij de uitvoering. Dit heeft behalve efficiëntievoordelen potentieel nadelen in de sfeer
van integriteit. Concrete gevallen waarin dit tot problemen hebben geleid
zijn echter tijdens het onderzoek niet gebleken.De Raad van Arbitrage bestaat niet, zoals bij gebruikelijke arbitrage,
uit vertegenwoordigers van beide betrokken partijen. Opdrachtgevers achten
zich in deze Raad niet vertegenwoordigd.Overige structuurkenmerkenNaast de structuurkenmerken die naar voren komen bij de antwoorden op
de onderzoeksvragen, zijn er nog twee aspecten die bijzondere aandacht verdienen.
Allereerst is er in grote delen van de bouwsector voor bouwbedrijven sprake
van (mogelijke) discontinuïteit in de opdrachten. Een bedrijf heeft voor
een aantal maanden werk. Als voor de periode daarna geen nieuwe opdrachten
worden verworven, is er niets meer te doen. Dit hangt samen met het kenmerk
dat van de producten van de bouw doorgaans geen voorraden kunnen worden gevormd
die later kunnen worden verkocht. Het risico van discontinuïteit is het
grootst in de GWW-sector, om twee redenen. Ten eerste spelen grote opdrachten
in de GWW een relatief belangrijke rol. Ten tweede is de GWW relatief kapitaalintensief.
Als de opdrachten afnemen kan de inzet van de productiefactor arbeid gemakkelijker
worden verkleind (bijvoorbeeld door geen onderaannemers meer in te zetten)
dan de hoeveelheid kapitaalgoederen (machines).Een tweede belangrijk structuurkenmerk is dat de productie van de bouwsector
doorgaans «op locatie» plaatsvindt. Hierdoor en omdat elk bouwwerk
anders is, is het voor de bouw moeilijker om het productieproces «strak»
te organiseren dan het bijvoorbeeld voor de industrie is.Onvoltooide Europese integratieEen laatste structuurkenmerk betreft nationale regelgeving. De regelgeving
rond aanbestedingen is, voor grotere opdrachten, binnen de EU uniform. Deze
Europese regels hebben als nadrukkelijk doel het scheppen van één
Europese markt, onder andere voor de bouw. In de praktijk blijkt echter naast
aanbestedingsregels ook andere regelgeving een belangrijke rol te spelen,
zoals regels rond vakdiploma's, technische eisen aan bouwmachines, de kwaliteit
van bouwproducten en het milieu. Deze regels lijken als neveneffect een gedeeltelijke
segmentering van de Europese bouwmarkt in nationale markten te hebben. 3 GEDRAG3.1 InleidingDit hoofdstuk beschrijft verschillende aspecten van het gedrag van de
marktpartijen op de bouwmarkt, tegen de achtergrond van de structuurkenmerken
die in hoofdstuk 2 naar voren zijn gekomen. Paragraaf 3.2 analyseert
de prijsvorming in de bouw aan de hand van een «prijstransmissiemodel».
In paragraaf 3.3 wordt ingegaan op de theorie en de praktijk van «coalitievorming»
(samenspanning) tussen bedrijven. Daarna beschrijft paragraaf 3.4 de
innovatie in de bouwsector. De cultuur van de bouw komt aan de orde in paragraaf 3.5.
Paragraaf 3.6, ten slotte, bevat de conclusies van dit hoofdstuk; daarbij
worden tevens de vragen 5 en 6 van de enquêtecommissie beantwoord.3.2 PrijszettingIn deze paragraaf gaan we in op het prijszettingsgedrag in de bouwsector.
In subparagraaf 3.2.1 schetsen we een conceptueel kader voor de analyse
van prijsontwikkelingen en prijszettingsgedrag. In subparagraaf 3.2.2
analyseren we de prijsontwikkeling in deelsectoren van de bouw. Tot slot beschrijven
we in subparagraaf 3.2.3 onregelmatigheden die in de praktijk van de
prijsvorming naar voren komen.3.2.1 PrijstransmissiemodelHet prijszettingsgedrag van een bouwbedrijf hangt van een veelheid aan
(vaak onderling samenhangende) factoren af. Figuur 3.1 bevat een sterk vereenvoudigde
weergave van het productieproces. In het bovenste gedeelte van de figuur wordt
het productieproces weergegeven aan de hand van een zogenaamd input-output raamwerk. In het grijs gearceerde gedeelte zijn de factoren
weergegeven die invloed hebben op het prijstransmissiemechanisme. Dit mechanisme
geeft aan in hoeverre een prijsstijging in het productieproces leidt tot prijsstijging
van het uiteindelijke bouwproduct en via welke wegen een prijsstijging invloed
heeft op de uiteindelijke prijsvorming. Het doel van het introduceren van
het prijstransmissiemechanisme is om inzichtelijk te maken hoe een prijsstijging
van een van de factoren in het input-outputraamwerk doorwerkt in de uiteindelijke
prijs van het bouwproduct. Figuur 3.1 Input-outputraamwerk en prijstransmissiemechanismeBron: SEO (2002)Aan de inputkant van het productieproces vinden we de productiefactoren
arbeid en kapitaal, en de producten die van andere bedrijven worden afgenomen
en worden verbruikt in het productieproces; het materiaal. Deze drie «factoren»
worden in het productieproces verbruikt/ingezet. Door de aard van het bouwproductieproces
wordt intensief gebruik gemaakt van de productiefactoren arbeid en kapitaal.
Nadat het product is geproduceerd levert de producent (aannemer, projectontwikkelaar)
het bouwproduct op aan de uiteindelijke afnemer na het vermeerderen van de
productiekosten met een zekere winstmarge. Deze winstmarge is de vergoeding
die de ondernemer krijgt voor het produceren van het bouwproduct en het nemen
van het ondernemersrisico.In het onderste (gearceerde) gedeelte van de figuur zijn verschillende
factoren weergegeven die invloed hebben op de wijze waarop een prijsstijging
van een van de factoren in het input-outputproces zijn uiteindelijke invloed
heeft op de prijsstijging van het bouwproduct (het prijstransmissiemechanisme).InputfactorenDe mate waarin de verschillende inputfactoren worden verbruikt/ingezet
in het productieproces is van cruciaal belang bij de transmissie van bijvoorbeeld
een loonstijging naar de prijs van het bouwproduct. In een arbeidsintensieve
sector als de bouw werkt een loonstijging sterker door dan in een kapitaalintensieve
sector als de industrie. Immers, het aandeel in de totale (productie)kosten
is veel groter1.ConjunctuurIn figuur 3.1 is te zien dat de conjunctuur een spilfunctie vervult in
het prijstransmissiemodel. Zo zal in een periode van (aanhoudende) economische
groei de prijs van arbeid (na verloop van tijd) gaan stijgen. De Nederlandse
economie ondervond aan het eind van de jaren negentig zo'n periode van sterke
economische groei. De conjunctuur heeft ook invloed op de prijs van materiaal.
Omdat het aanbod daarvan vrij inelastisch zal een aantrekkende conjunctuur
en een daarmee gepaard gaande toename in de vraag naar materiaal leiden tot
hogere materiaalkosten. Het materiaal dat de bouwsector gebruikt komt vaak
van andere sectoren, zoals bitumen in asfalt dat uit de aardolie-industrie
komt. Deze bedrijven hebben ook een productieproces als in figuur 3.1, waardoor
zij in een periode van hoge economische groei ook te kampen hebben met stijgende
arbeids- (of loon)kosten. Daarnaast heeft de conjunctuur ook invloed op de
kosten van kapitaal. Hierbij kan men denken aan de kosten van het aantrekken
van geld van de banken, maar ook aan de aanschaf van nieuwe machines. In de
figuur is te zien dat de conjunctuur ook invloed heeft op de winst. Het effect
van de conjunctuur op de winst is echter onzeker. In periodes van hoogconjunctuur
kan door bedrijven, mede ingegeven door de hogere productiedruk, wellicht
een hogere winstmarge op het product worden gelegd. Echter, het is ook mogelijk
dat bedrijven juist «interen» op hun winstmarge. De redenering
is als volgt: de toegenomen kosten van de inputfactoren arbeid, materiaal
en kapitaal worden voor een deel door het bedrijf zelf gedragen. Hierdoor
krimpt de winstmarge iets. Door de toename van de afzet is het toch mogelijk
de totale winst te laten toenemen. De conjunctuur heeft naast invloed op schakels
in het input-outputraamwerk ook invloed op andere factoren van het prijstransmissiemechanisme.Arbeidsproductiviteit en kwaliteitDe conjunctuur heeft in figuur 3.1 invloed op de arbeidsproductiviteit
en de gevraagde kwaliteit. In deel 1 van deze rapportage werd reeds aangegeven
dat het waarschijnlijk is dat ten tijde van een economische hausse de arbeidsproductiviteit
minder sterk toeneemt of mogelijk zelfs afneemt, omdat vaak nieuwe, minder
gekwalificeerde medewerkers moeten worden aangetrokken. Bij een afnemende
conjunctuur zal het omgekeerde proces zich voordoen.Er zijn echter ook tegengestelde effecten. Wanneer in de laagconjunctuur
werknemers worden aangehouden en toch minder wordt geproduceerd, daalt de
arbeidsproductiviteit. In een stijgende conjunctuur wordt er aanvankelijk
meer geproduceerd met hetzelfde aantal werknemers, waardoor de arbeidsproductiviteit
toeneemt.De conjunctuur heeft waarschijnlijk ook invloed op de door afnemers van
het bouwproduct gevraagde kwaliteit. Dit speelt waarschijnlijk in sterkere
mate voor de B&U dan voor de GWW. Immers, indien consumenten een groter
budget hebben om te besteden aan een huis gaan zij wellicht gebruik maken
van duurdere materialen. Dit heeft een prijsstijging tot gevolg.Afwenteling van kostenstijgingenNaast de conjunctuur, arbeidsproductiviteit en kwaliteit staan er in de
figuur nog twee factoren die invloed hebben op de wijze waarop een prijsstijging
van één van de factoren doorwerkt in de uiteindelijke prijs:
de «marktvorm» en de «overige factoren». De marktvorm
duidt op de concurrentieverhoudingen aan zowel de aanbod- als de vraagkant
(zie paragraaf 2.4.1). De marktvorm bepaalt voor een groot deel de mogelijkheden
die de producenten hebben om kostenstijgingen af te wentelen op de afnemers
van «het» bouwproduct.Bij volledige vrije mededinging is de prijs gelijk aan de marginale kosten.
Als de kosten stijgen, worden deze rechtstreeks vertaald in een hogere prijs.
Op een monopolistische of oligopolistische markt wordt daarentegen maar een
gedeelte van de kostenstijging doorberekend aan de consument. Op een dergelijke
markt dragen de producent en de consument gezamenlijk de kostenstijging, de
eerste in de vorm van lagere winsten en de tweede in de vorm
van hogere prijzen. De mate van afwenteling van kostenstijging op de consument
hangt af van de prijselasticiteit van de vraag1.
Een elastische vraag houdt in dat een prijsstijging leidt tot een grote daling
van de vraag. Bij zo'n elastische vraag zal de producent relatief weinig van
de kostenstijging aan de consument doorberekenen, omdat hij dan veel afzet
(en daarmee winst) verliest. Bij een inelastische vraag kan een groot deel
van de kostenstijging vertaald worden in hogere prijzen.Tabel 3.1 Kostenafwenteling onder verschillende marktregimes Marktvorm Volledige vrije mededingingProducent met machtspositie
(monopolie of oligopolie) Hoge prijselasticiteit van de vraagLage prijselasticiteit van de vraagPrijsGelijk aan kostenKosten plus winstmarge,
maar winstmarge is laagKosten plus
winstmarge, winstmarge is hoogAfwenteling stijging kosten inputfactorenWordt volledig doorberekend aan de consumentKlein deel kostenstijging doorberekend aan de consumentGroot deel kostenstijging doorberekend aan de consumentBron: SEOOp verschillende plaatsen in dit rapport wordt aannemelijk gemaakt dat
verschillende deelmarkten van de bouw geen volmaakte mededinging maar eerder
een oligopolistische marktvorm kennen. Op zo'n (deel)markt dragen producent
en afnemer vaak samen de kostenstijging. De mate waarin een kostenstijging
doorberekend wordt aan de afnemer hangt af van de prijselasticiteit van de
vraag. Het lijkt erop dat deze elasticiteit voor veel bouwproducten laag is.
In die situatie komt de kostenstijging van de inputfactoren grotendeels voor
rekening van de afnemer.De marktvorm is niet per definitie onveranderlijk. De concurrentie kan
in de tijd toe- en afnemen, afhankelijk van veranderingen in structuurelementen
(toetreding, regelgeving) of van de het gedrag van de spelers. Ook het prijsbewustzijn
van de opdrachtgevers kan in de tijd veranderen. Door deze veranderingen kan
ook de mate waarin producenten in staat zijn kostenstijgingen door te berekenen
aan opdrachtgevers veranderen.Overige factorenNaast de marktvorm zijn er andere belangrijke structurele factoren, zoals
de aanbestedingspraktijk, en incidentele factoren. In onderstaand kader gaan
we in op de invloed van de aanbestedingspraktijk van de overheid op het prijszettingsgedrag.
Als incidentele factor noemen we de stakingen. De hiermee gepaard gaande productievertraging
leidt vrijwel zeker tot extra kosten in het productieproces, waardoor een
prijsstijging voor het bouwproduct voor de hand ligt. Kader 3.1 Invloed aanbestedingsprocedure overheid op
eindprijsAls een overheid opdrachtgever is, zijn de keuze van de uitvoerder en
de prijs doorgaans de uitkomst van een aanbestedingstraject. De uiteindelijke
prijs wordt daarin niet alleen bepaald door de biedingen van uitvoerders,
maar ook door de prijs die de overheid als redelijk beschouwt. Als er sprake
is van een niet passend bod, bijvoorbeeld omdat de laagste inschrijving aanmerkelijk
hoger ligt dan de prijs die de aanbieder redelijkerwijs mocht verwachten,
mag de opdrachtgever weigeren de opdracht te verlenen. Naarmate de aanbestedende overheid een lagere prijs vaststelt, neemt de
kans toe dat er geen passende aanbiedingen komen. Dit leidt tot vertraging
in de uitvoering, omdat nadere onderhandelingen met aanbieders moeten worden
gevoerd, eventueel gevolgd door arbitrageprocedures. Als de aanbestedende
overheid daarentegen een relatief hoge prijs vaststelt, neemt de kans op dergelijke
vertraging af.In de praktijk ligt er vaak een aanzienlijke politieke druk op het aanbestedingsproces.
Veelal is er al sprake van een aanzienlijk tijdsbeslag van de voorafgaande
besluitvormingsfase. Verdere vertraging wordt in veel gevallen als zeer onwenselijk
gezien. Voorbeelden hiervan zijn de Betuweroute en de Noord-Zuidlijn. Deze
druk vormt voor de aanbestedende overheid een institutionele prikkel om de
«redelijke» prijs niet laag vast te stellen. Daar staat een andere
prikkel tegenover in de vorm van budgetteringsstelsels. In de praktijk blijkt
dat de verwachte kosten van bouwprojecten in de loop van het besluitvormingsproces
en de uitvoering vaak aanzienlijk toenemen. Het «afblazen» van
een project omdat het te duur blijkt te worden, is kennelijk in de praktijk
zelden of nooit een realistische optie. Voorbeelden zijn de aanbesteding van
NS-Station Bijlmer en van de waterkering bij Kampen.Hieruit kan worden opgemaakt dat een situatie waarin de aanbestedende
overheid zich verplicht voelt om het project in elk geval en ook zo snel mogelijk
te realiseren, een ongunstig uitgangspunt vormt voor het beperken van de kosten
en mogelijk ook bij het voorkomen van onregelmatigheden.3.2.2 Prijzen en kostenHet doel van deze paragraaf is om de prijsontwikkeling van de inputfactoren
en de winst te relateren aan de prijsontwikkeling van het «bouwproduct».
Hierbij analyseren we alleen de prijsontwikkeling in de B&U en GWW. De
bouwmaterialenindustrie analyseren we als input van het productieproces in
deze sectoren. Daarbij gaan we ook in op het prijstransmissiemechanisme zoals
dat in de voorgaande paragrafen is geïntroduceerd. In de jaren negentig
nemen we naast prijsontwikkelingen in het input-outputraamwerk namelijk nog
een aantal andere ontwikkelingen waar die waarschijnlijk ook grote invloed
hebben gehad op het prijszettingsgedrag. In kader 3.2 is voor de geïnteresseerde
lezer weergegeven welke prijs(index)reeksen zijn gebruikt en hoe de verbanden
zijn geanalyseerd. Kader 3.2 Gebruikte prijs(index)reeksen en methodiekBij de analyses van de prijzen relateren we de indexreeks van «het
bouwproduct» uit de Nationale Rekeningen (NR) aan de ontwikkeling van
inputreeksen van lonen en materialen. Bovendien analyseren we de reële
winstontwikkeling. Gegevens over de winstontwikkeling zijn afkomstig van de
productiestatistiek van de bouw. De NR-reeks geeft de prijsontwikkeling van
het eindproduct. In deze prijsontwikkeling is de prijsontwikkeling van het
loon, het materiaal en de winstontwikkeling verdisconteerd. De loonontwikkeling
is de ontwikkeling van het geactualiseerde loon in de bouwnijverheid. Voor
de analyse van de ontwikkeling van de materiaalkosten analyseren we eveneens
de inputindexcijfers van het materiaal. Het gaat immers om de kosten die aannemers
hebben, dus exclusief winst en opslag winst en risico en de doorberekening
van algemene kosten (zie deel 1 van deze rapportage).Prijsontwikkeling output van de bouwsector1In figuur 3.2 is de jaarlijkse prijsmutatie van de bruto productie in
de bouwnijverheid weergegeven ten opzichte van de industrie en de totale marktsector.
De gemiddelde jaarlijkse prijsmutatie in de bouw bedroeg in de periode 1991–2000
2,8%, en is daarmee gemiddeld 0,8 procentpunt hoger dan in de
gemiddelde prijsstijging in de totale marktsector. De prijsstijging in de
bouw is ook in de meeste jaren hoger dan in de industrie. Dit is overigens
verklaarbaar: als kapitaalextensieve sector profiteert de bouw minder sterk
van technologische vooruitgang dan andere, kapitaalintensieve sectoren zoals
die in de industrie voorkomen. We merken verder op dat de jaarlijkse prijsmutatie
in de industrie, zeker in het begin van de jaren negentig, een veel grilliger
verloop heeft dan de prijsontwikkeling in de bouwsector. Aan het eind van
de jaren negentig vlak voor de piek van de hoogconjunctuur laten alle sectoren
forse prijsstijgingen zien.Indien we de gemiddelde jaarlijkse prijsstijging in de bouw over de periode
1991–2000 opsplitsen naar sector ontstaat het volgende beeld: de prijsstijging
in de woningbouw en utiliteitsbouw bedroeg gemiddeld 3,0% per jaar; de prijsstijging
binnen de GWW was iets kleiner: gemiddeld over dezelfde periode 2,7% per jaar.In figuur 3.3 is de jaarlijkse prijsmutatie binnen de bouwsector uitgesplitst
naar de prijsmutatie in de verschillende deelsectoren utiliteitsbouw, woningbouw
(samen de B&U-sector) en de GWW-sector. In de figuur is te zien dat de
prijzen van woningen en utiliteitsgebouwen sterk samenhangen; dit is ook te
verwachten voor vergelijkbare en concurrerende activiteiten. De prijsontwikkeling
in de GWW-sector wordt meer dan de B&U-sector beïnvloed door de prijsontwikkeling
van bouwmaterialen (zie hieronder). In de figuur is te zien dat de prijsstijging
in de utiliteitsbouw en de woningbouw in de periode 1994–2000 iets boven
de prijsstijgingen in de GWW ligt.Figuur 3.2 Jaarlijkse prijsmutatie bruto productie bouwnijverheid,
industrie en totale marktsectorBron: SEO (2002)Figuur 3.3 Jaarlijkse prijsmutatie in de bouwsector: woningbouw,
utiliteitsbouw en GWWBron: SEO (2002)LoonontwikkelingHet CBS geeft aan dat de loonkostenontwikkeling in de bouwsector aanzienlijk
hoger lag dan de ontwikkeling van de materiaalkosten. De loonmutaties in de
bouwnijverheid zijn ten opzichte van andere marktsectoren iets hoger. De gemiddelde
reële loonmutatie was in de bouwnijverheid en installatie in de periode
1991–2000 gemiddeld 0,7%; in de totale marktsector 0,3%1. De invloed van een loonstijging op de prijs van het bouwproduct wordt
in belangrijke mate bepaald door de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit2. De productiviteitsontwikkeling was in zes van de afgelopen
tien jaar negatief3, terwijl die in de overige
Nederlandse sectoren gemiddeld positief was. De gemiddelde jaarlijkse mutatie
van de arbeidsproductiviteit bedroeg in de periode 1991–2000 in de bouw – 0,6%
en in de marktsector 1,1%. Dit heeft vermoedelijk te maken met het inschakelen
van minder productieve en/of minder gekwalificeerde werknemers in de jaren
van hoogconjunctuur. In tabel 3.2 wordt de arbeidsproductiviteitsontwikkeling
in de bouw en de industrie vergeleken.Tabel 3.2 Gemiddelde jaarlijkse mutatie arbeidsproductiviteit
en reële loon in de periode 1991–2000  Jaarlijkse mutatie arbeidsproductiviteitJaarlijkse mutatie reële loona gemiddeld 1991–2000gemiddeld 1991–2000Bouwnijverheid– 0,6%0,7%Industrie2,9%0,4% Totale marktsector1,1%0,3%a Loonstijging gecorrigeerd voor inflatieBron: CBS Nationale Rekeningen, Voorburg/Heerlen, verschillende jaargangen;
CPB Centraal Economisch Plan en Macro Economische Verkenningen, Den Haag,
verschillende jaargangen; bewerking SEO. Per gewerkt uur resulteert een verwachte prijsmutatie van + 1,3%
(0,7 minus (– 0,6)) in de bouwnijverheid en installatie en – 0,7%
(0,3 minus (1,1)) in de totale marktsector. Voor de industrie berekenen we
op basis van de cijfers in tabel 3.6 een negatieve prijsmutatie per gewerkt
uur van – 2,5%.Tabel 3.3 Prijsontwikkeling B&U en GWW naar component,
1993–1999 (in procenten)  1993199419951996199719981999A. Productie100100100100100100100B. Verbruik70717172737372C. Toegevoegde waarde30292928272728D. Arbeidskosten125242323222222E. Bruto Winst5565556        F. reële loonmutatie1,4%– 1,0%– 0,2%– 0,1%0,4%1,3%2,1%G. theoretische prijstransmissie (F*D/100)0,3%– 0,3%0,0%0,0%0,1%0,3%0,5%H. prijsontwikkeling B&U en GWW0,1%– 0,8%0,3%0,6%– 0,3%0,4%0,9%1 Arbeidskosten = loon maal werknemersBron: CBS Nationale Rekeningen, Voorburg/Heerlen, verschillende jaargangen;
CPB Centraal Economisch Plan en Macro Economische Verkenningen, Den Haag,
verschillende jaargangen; bewerking SEO.Om het effect te bepalen van de prijsontwikkeling van het loon dienen
we de prijsmutatie te «wegen» met het belang van arbeid in het
productieproces. In tabel 3.3 is weergegeven hoe het aandeel arbeidskosten
zich heeft ontwikkeld in de B&U- en GWW-sector tezamen. In de tabel wordt
de reële loonmutatie vermenigvuldigd met het aandeel dat de arbeidskosten
in de totale productie hebben. We benadrukken dat de ramingen zuiver indicatief
zijn. In de tabel is te zien dat de koppeling tussen een loonstijging en de
prijsstijging op basis van de gegevens niet geheel duidelijk is. In 1994 verklaart
de loonontwikkeling circa 38% van de prijsmutatie in het loon. In 1993 is
de gewogen loonstijging groter dan de uiteindelijke prijsstijging van de productie.We concluderen dat in de jaren negentig de samenhang tussen de geraamde
prijstransmissie en de prijsstijging in de bouw niet eenduidig is. In een
aantal jaren speelt de loonmutatie nauwelijks een rol, of heeft een omgekeerd
teken. Dit duidt erop dat andere factoren dan de loonontwikkeling meer bepalend
zijn voor de prijsontwikkeling van bouwproducten.Prijsontwikkeling materiaalOver de prijsontwikkeling van het materiaal is slechts zeer beperkt informatie
voorhanden. De informatie die beschikbaar is heeft betrekking op zeer specifieke
deelgebieden, zoals bijvoorbeeld de prijsontwikkeling van materiaalkosten
van nieuwbouw eengezinswoningen, of van zand en grind. Vanwege het sterk fragmentarische
karakter van de reeksen zijn op basis van deze reeksen in het input-outputraamwerk
in principe geen uitspraken te doen over de gemiddelde prijsstijging van het
materiaal in de B&U- en GWW-sector. Echter, zoals in deel 1 (tabel 15)
van deze rapportage vermeld ligt de materiaalkostenstijging voor de bekende
reeksen gemiddeld op hetzelfde niveau als de ontwikkeling van de inflatie
(zoals gemeten door de consumentenprijsindex), op enkele uitzonderingen na.
Deze uitzonderingen zijn de aanzienlijke prijsstijging van aardolieproducten
(asfalt) en zand, die mede bijdragen aan de prijsstijgingen in de bouw en
met name de GWW. Ontwikkeling opslag winst en risicoNaast de loonstijging en de prijsontwikkeling van het (verbruikte) materiaal
speelt ook de winstontwikkeling een rol in de prijsmutatie van de bouwnijverheid.
De gemiddelde (reële) jaarlijkse winstgroei in de periode 1993–1998
bedroeg 0,5%1. Deze winstcijfers zijn gebaseerd
op gegevens die door de bedrijven zelf zijn verstrekt.Conjunctuur en marktinrichtingIn het theoretisch model onderscheiden we naast de prijsontwikkeling van
de factoren in het input-output model ook nog een aantal andere factoren die
de prijsstijging beïnvloeden. Daarbij zijn ook (aan het transitiemechanisme
gerelateerde) factoren die niet direct zijn terug te voeren op een prijsstijging
van de inputfactoren. De belangrijkste veranderingen zijn2:• De sterk toegenomen vraag naar bouwproducten vanaf het midden van
de jaren negentig, mede ingegeven door de forse uitbreidingsbehoefte van bedrijven,
koopkrachtige vraag van huizenkopers en de aanleg van grote hoeveelheden infrastructurele
werken vanaf midden jaren negentig;• De sterke toename van het aantal zelfstandigen zonder personeel.
De marktinrichting is bovendien ingrijpend veranderd door een zeer sterke
toename van de uitbesteding in de bouwsector. Tegelijk is een verdere concentratietendens
bij de grote bouwbedrijven zichtbaar. Over het effect van deze ontwikkelingen
op de prijs van het bouwproduct is geen macro-economische informatie beschikbaar.Andere prijsinformatieIn de gesprekken die ten behoeve van dit deelonderzoek zijn gevoerd wordt
de prijsstijging van de afgelopen jaren deels toegeschreven aan de gestegen
kosten van grondstoffen en arbeid, maar ook deels aan de krappe bouwmarkt.
In sommige gesprekken wordt verbazing geuit over het feit dat de overheid
een groot project als de Betuwelijn – na jaren vertraging – vrij
plotseling in een krappe (spoor)bouwmarkt heeft gezet.Uit de nadere analyses van deelmarkten in hoofdstuk 5 en uit andere informatie
die in dit deelonderzoek en in andere deelonderzoeken is verzameld, blijkt
dat de gesignaleerde onregelmatigheden vaak een prijsopdrijvend effect hebben.
Dit geldt in directe zin voor afspraken tussen aannemers waarbij de beoogde
uitvoerder zijn inschrijfprijs met een «opzet» verhoogt, waaruit
rekenvergoedingen aan de andere inschrijvers worden betaald. In meer algemene
zin geldt dat concurrentiebeperkende afspraken zoals marktverdeling veelal
tot hogere prijzen leiden dan in een situatie van vrije concurrentie, bijvoorbeeld
omdat vaste marktverdelingsafspraken de economische prikkel om efficiënter
(tegen lagere kosten) te produceren minder sterk maken.ConclusieWe concluderen dat het op basis van de onvolledige en onvoldoende gedetailleerde
macro- en meso-econonomische cijfers niet mogelijk is alle schakels van het
prijstransmissiemechanisme precies cijfermatig in te vullen. Het ontwikkelde
theoretisch model benoemt de factoren die invloed hebben gehad bij de transitie
van de prijsstijging in deze factoren tot de uiteindelijke prijsstijging van
het bouwproduct echter wel. De conjuncturele situatie en de prijzen van de
inputfactoren arbeid, materiaal en kapitaal hebben een duidelijke invloed. 3.2.3 RekenvergoedingEen rekenvergoeding/calculatievergoeding is een vergoeding voor het maken
van berekeningen ten behoeve van een offerte. Sinds 1992 is het verboden om
rekenvergoedingen voor andere inschrijvers op te nemen in de prijs die wordt
geoffreerd (zie paragraaf 2.5.1). Wel toegestaan is het verstrekken van
(«verticale») rekenvergoedingen door de opdrachtgever. Van deze
mogelijkheid wordt weinig gebruik gemaakt; soms wordt gepleit voor een actiever
gebruik van verticale vergoedingen1. Er zijn
echter aanwijzingen dat horizontale rekenvergoedingen nog steeds voorkomen.
Zo meldde een voormalig medewerker van het bouwbedrijf Koop Tjuchem, de heer
Bos, in het televisieprogramma Zembla van 9 november 2001 dat er «vergoedingen»
worden uitgekeerd, zij het zonder medeweten van de opdrachtgever en vaak van
zijn geld. Deze vergoedingen worden «opzetgelden» genoemd. Ook
in kranten verschenen berichten over dergelijke vergoedingen. Bij deze signalen
moet worden aangetekend dat het in deze paragraaf gaat om drie personen uit
de bouwwereld die onregelmatigheden melden. Daarmee is nog niet aangetoond
dat de gehele bouwsector op deze manier afspraken maakt. Voor een aanbesteding komen bedrijven bij elkaar. De prijzen worden op
tafel gelegd en het bedrijf met de laagste prijs mag het project doen. Via
«bekenden» wordt achterhaald voor welk bedrag de opdrachtgever
het werk geraamd heeft. Met deze kennis wordt de laagste prijs van een bedrijf
opgehoogd (tot aan de raming).Passage uit het VARA-televisieprogramma Zembla van 9 november 2001Je legt je prijs neer. Je maakt in het «voor-voor» de briefjes
open. De laagste wint. En daarna ga je het verschil met de prijs van de opdrachtgever
opvullen. Dan kwam je hierop uit: een opdracht van een miljoen werd voor 7,5
ton gedaan. Tien deden mee, die kregen ieder 25 000 gulden.Dhr. Burggraaf in NRC Handelsblad: 23-03-2002 (horen, zien en meedraaien)De «bekenden» die in het eerste citaat worden bedoeld, zijn
personen bij opdrachtgevers die ramingen doorspelen in ruil voor vergoedingen,
reisjes e.d. De heer Bos stelde dat er bijvoorbeeld binnen Rijkswaterstaat,
de grootste opdrachtgever voor GWW-werken, wel 50 personen zouden zijn die
op deze manier aan bouwbedrijven ramingen doorspelen. Overigens worden de
ramingen van opdrachtgevers vaak bekend gemaakt in dagbladen als Cobouw; in
die gevallen is de prijs die een opdrachtgever wil betalen op voorhand bekend.In de boekhouding van de heer Bos komen opzetbedragen regelmatig voor.
Enkele voorbeelden zijn:• totale uitkering 15% van de aanneemsom, aan 30 aannemers• «X» (NB naam geanonimiseerd) verrekent met de combinanten
elk ƒ 31 543• afspraak geld = ƒ 300 000,– verhoogd: 4
= 75 000,– p.k.Het lijkt er op dat de opzetbedragen niet altijd werkelijk uitgekeerd
werden, maar vaak werden verrekend met bedragen van andere opdrachten. «Als je al een keer afspraken hebt gemaakt over een financiële
vergoeding, dan kun je dat mooi met elkaar verrekenen. Daar ziet geen administratie,
boekhouder of accountant iets van».Bezwaren tegen rekenvergoedingenHet feit dat de opzetbedragen tot stand komen door gemaakte afspraken
door bouwbedrijven is tegen de regels van de Mededingingswet. De achtergrond
voor dit verbod is dat dergelijke afspraken de marktwerking verstoren. In
een NMa-dossier1 over rekenvergoedingen door
brancheorganisaties in de schildersbranche worden vier redenen gegeven waarom
rekenvergoedingen de marktwerking verstoren2:1. De calculatiekosten kunnen worden aangemerkt als reguliere voorinvesteringen
die verricht moeten worden door ondernemers in het kader van de verwerving
van nieuwe opdrachten. Vanzelfsprekend wordt niet iedere voorinvestering terugverdiend,
bijvoorbeeld indien de aanbesteder het werk gunt aan een andere aanbieder.
Het verrekenen van een deel van deze niet terugverdiende voorinvesteringen
via calculatievergoedingen beperkt de mededinging, aangezien iedere individuele
aanbieder geacht wordt zijn eigen reguliere bedrijfskosten te dragen en op
basis hiervan deel te nemen aan het economisch verkeer;2. Een individuele aanbieder maakt een afweging tussen enerzijds de kans
op het verwerven van een opdracht en anderzijds de kosten die gemaakt moeten
worden om mee te kunnen dingen. De tegemoetkoming in de calculatiekosten heeft
een vertekening van deze afweging tot gevolg en maakt de drempel om in te
schrijven lager. Dit kan ertoe leiden dat ondernemers vaker gaan inschrijven
met als enige doel de calculatievergoeding te verkrijgen. Zonder de tegemoetkoming
in de calculatiekosten is het mogelijk dat minder ondernemers meedingen en
dat onnodige kosten worden vermeden. De extra calculatievergoedingen zorgen
ervoor dat de inschrijfvergoeding hoger wordt. Derhalve brengen de calculatievergoedingen
een prijsverhogend effect mee;3. De calculatievergoedingen leiden tot een verhoging van het prijsniveau
voor de aanbesteders die hun offerte-aanvragen tot een groot aantal ondernemers
richten, omdat zij de calculatiekosten van alle aanbieders zullen moeten dragen.
Derhalve zullen de aanbesteders een afweging maken tussen de kosten en de
baten van het uitnodigen van een kleiner of groter aantal ondernemers. De
aanbesteders worden door dit systeem aangezet om slechts een (zeer) beperkt
aantal ondernemingen tot het doen van een prijsaanbieding uit te nodigen,
omdat zij ter zake van elk door hen aan te besteden werk de (gedeeltelijke)
calculatiekosten van de inschrijvers moeten dragen;4. Door de calculatievergoedingen wordt de concurrentie tussen de aanbieders
op het punt van hun calculatiekosten beperkt en wordt de aanbesteder het voordeel
van een dergelijke mededinging onthouden. Deze systematiek verhindert de meest
efficiënte aanbieders, met de laagste calculatiekosten, van dit voordeel
profijt te trekken. De – forfaitaire – prijsverhogingen houden
immers geen rekening met de situatie van iedere individuele aanbieder. In
tegendeel, deze systematiek schermt de slechtst opererende ondernemingen af
van de mededinging en neemt voor hen elke prikkel weg om hun productiviteit
te verbeteren. De bezwaren zijn naar onze mening niet alleen op horizontale maar ook
op verticale rekenvergoedingen van toepassing, omdat zij niet afhankelijk
zijn van de vraag wie de vergoeding uitkeert. Het derde bezwaar geldt mogelijk
niet voor opzetgelden, omdat de opdrachtgever deze niet ziet en er dus ook
geen afwegingen op baseert. De andere drie bezwaren treffen ook opzetgelden.Mogelijke voordelen van rekenvergoedingenEen mogelijk voordeel van het toestaan van rekenvergoedingen is dat gemaakte
kosten expliciet worden vergoed. Met name als het rekenwerk veel tijd en geld
kost, zou dit als het leveren van een afzonderlijk «product» (naast
het bouwproduct) kunnen worden gezien. Ook zou het toestaan van rekenvergoedingen
kunnen voorkomen dat geheime afspraken worden gemaakt. Een ingewikkeld bouwwerk kost weken rekenwerk. Die kosten moeten op één
of andere wijze worden betaald. Een rekenvergoeding ontneemt de noodzaak deze
kosten op een andere wijze vergoed te krijgen, bijvoorbeeld door (geheime
en niet toegestane) afspraken met andere ondernemingen.De heer Brinkman, voorzitter van het Algemeen Verbond Bouwbedrijf, Cobouw,
28 juni 2002EnveloppenpraktijkOok het rekenwerk zelf kan worden «verdeeld». Dat hangt deels
samen met het gedrag van opdrachtgevers wat naar voren komt in de zogenaamde
enveloppenpraktijk1. De Rijksgebouwendienst
is één van de organisaties die op deze manier werken aanbesteedt.
Geïnteresseerde bedrijven leveren in twee gesloten enveloppen een inschrijfstaat
en een detailbegroting in. De opdrachtgever opent allereerst de inschrijfstaten.
Deze bevat naast de prijs een korte omschrijving van de manier waarop het
bedrijf het werk denkt uit te voeren. Aan de hand van deze gegevens wordt
bepaald wie het project krijgt. Alleen van dit bedrijf wordt de detailbegroting
geopend. De overige bedrijven krijgen hun detailbegroting ongeopend terug.Bij de aanbesteding van een jeugdinrichting had één bedrijf
een zeer dikke envelop met de detailbegroting ingeleverd, terwijl de andere
drie bedrijven een dunne envelop hadden ingestuurd. Vervolgens bleek dat het
bedrijf met de dikste envelop ook degene met de laagste prijs was. Aangezien
het niet gebruikelijk is dat andere detailenveloppen worden geopend, wordt
het voor de opdrachtgever niet duidelijk of de andere drie bedrijven inderdaad
serieuze kandidaten waren. Het vermoeden rijst dat de vier bedrijven van tevoren
contact hebben gehad over wie het project mag uitvoeren en dus de laagste
prijs biedt en dus ook een uitgebreide detailbegroting moet opstellen. Het
lijkt op de verdeling van werk zoals die verderop in het rapport ook naar
voren zal komen (bijvoorbeeld paragraaf 5.5 over de installatiebranche).Een mogelijk voordeel van het niet openen van de detailbegrotingen van
de bedrijven die niet de laagste aanbieding hebben gedaan, is dat het openen
daarvan de opdrachtgever in staat zou stellen tot «leuren». Zo
zou een opdrachtgever de verschillende inschrijvers tegen elkaar kunnen uitspelen
op basis van (onderdelen van) hun detailbegrotingen. Een nadeel van het niet
openen van de «andere» enveloppen is dat eventuele afspraken vooraf
tussen bedrijven minder goed zichtbaar zijn. 3.2.4 De invloed van de marktstructuurHet maken van prijsafspraken wordt in de hand gewerkt door verschillende
structuurkenmerken van deelmarkten van de bouwnijverheid waarop de overheid
als opdrachtgever optreedt, en in het bijzonder de GWW. Allereerst is er op
diverse deelmarkten een beperkt aantal aanbieders
in de markt. Het maken van afspraken is eenvoudiger als het aantal betrokken
partijen klein is. Het aantal aanbieders is klein bij bijvoorbeeld grote en
complexe projecten, bij de spoorwegbouw (paragraaf 5.4), bij de winning
van industriezand (paragraaf 5.2) en op (regionale) asfalt- en betonmarkten
(resp. paragraaf 5.1 en 5.3). De redenen dat het aantal aanbieders op
deze markten beperkt is, lopen uiteen. Bij de grote en complexe projecten
leidt de aard van de projecten ertoe dat weinig bedrijven deze projecten «aankunnen».
Bij de spoorwegbouw speelt, naast de specifieke aard van (een deel van het)
werk, (voor)selectie van aanbieders door de opdrachtgever (Railinfrabeheer)
een rol; dit vormt een drempel voor nieuwe toetreders1. Bij de winning van industriezand lijken lagere overheden combinatievorming
te bevorderen. Bij de markten voor asfalt en beton leiden hoge transportkosten
en bederfelijkheid van de producten ertoe, dat alleen aanbieders in de buurt
van het bouwproject tegen een redelijke prijs kunnen leveren.Ook is er, met name bij B&U en GWW, vaak sprake van een beperkte markttransparantie in vergelijking met bijvoorbeeld de markten
voor industrieproducten. Doordat de productie op locatie plaatsvindt is het
moeilijker dan in de industrie om het productieproces te rationaliseren en
te standaardiseren. Bovendien is bijna elk bouwproduct verschillend. De prijzen
waarvoor aanbieders producten willen leveren zijn niet, zoals bij veel andere
producten, op voorhand bekend maar worden per project bepaald. Hierdoor laten
de kosten van het product zich door opdrachtgevers niet altijd eenvoudig inschatten.
Dit geldt met name als het gaat om een uniek bouwproject of als bouwbedrijven
(een deel van de) risico's rond het project dragen. Een beperkte transparantie
van de markt vergroot de ruimte voor prijzen die boven de kosten liggen.Een mogelijk motief voor bouwbedrijven om tot afspraken te komen is de dreiging van scherpe prijsconcurrentie indien er geen
afspraken zouden zijn (zie ook paragraaf 2.4.2 Concurrentie). De scherpe
prijsconcurrentie wordt bevorderd door de discontinuïteit van het werk:
als de orderportefeuille (bijna) leeg is, moet er een nieuwe opdracht worden
verworven om leegloop te voorkomen. Een ander motief is de cultuur van afspraken die van oudsher in de bouw bestaat. Hierop
wordt nader ingegaan in paragraaf 3.5 Cultuur.Ook een beperkte toetsing en sanctionering
van prijsafspraken speelt mogelijk een rol bij de continuering ervan. In paragraaf 2.5.1
is naar voren gekomen dat er vraagtekens kunnen worden geplaatst bij de samenstelling
van de Raad van Arbitrage. Bij het Openbaar Ministerie lijkt de prioriteit
voor kartels niet zeer groot. Sancties voor kartelvorming treffen alleen bedrijven,
niet – zoals bijvoorbeeld in de Verenigde Staten – de bestuurders.
Sancties en handhaving komen meer uitvoerig aan de orde in paragraaf 3.5
Cultuur.3.2.5 Meerkosten en meerwaardeDe prijs die de opdrachtgever voor een bouwproduct betaalt, wordt niet
alleen bepaald door het bedrag in de gekozen offerte. In de praktijk treden tijdens het bouwproces vaak aanzienlijke meerkosten op. Dit hangt
enerzijds samen met risico's: tijdens de bouw doen zich omstandigheden of
kosten voor die – gegeven de gesloten overeenkomst– niet voor
rekening van de bouwer komen. Anderzijds kunnen aan de zijde van de opdrachtgever
nieuwe wensen naar voren komen: de realisatie van dergelijke wensen leidt
niet alleen tot extra kosten, maar ook tot een hogere waarde van het bouwproduct.
Bij de aanbesteding ligt vaak een sterke nadruk op de offerteprijs. Veelal
wordt de laagste inschrijver gekozen.Een keuze voor de laagste inschrijver biedt geen garantie dat de uiteindelijke
prijs ook lager ligt dan bij andere inschrijvers. Figuur 3.4 illustreert dit
met drie hypothetische aanbieders A, B en C, die offertes uitbrengen op basis
van een «concept»: het beeld dat van het project bestaat in de
aanbestedingsfase. In figuur 3.4 schrijft aanbieder C tegen de laagste prijs
in. De aanbieders verschillen echter ook in een ander opzicht: de prijs die
zij voor meerwerk in rekening brengen. Als tijdens de bouw extra waarde aan
het project wordt toegevoegd, geldt bij een beperkte waardetoevoeging (niveau
W1) nog steeds dat de totale prijs bij aanbieder C het laagst is. Als de waarde
echter stijgt tot niveau W2, is aanbieder B het goedkoopst. Bij een nog verdere
toename tot W3, wordt aanbieder A het goedkoopst. Uit dit gestileerde voorbeeld
blijkt dat de laagste inschrijver niet noodzakelijk de goedkoopste bouwer
is.Uit dit voorbeeld blijkt verder dat het voor bouwbedrijven kan lonen om
een strategie te volgen van laag inschrijven en veel meerkosten berekenen.
In een dergelijke strategie gaat de inschrijving uit van een zo beperkt mogelijke
interpretatie van het gevraagde product. Voorzover de opdrachtgever bepaalde
elementen niet (volledig) specificeert of kan specificeren, kiest de inschrijver
in een dergelijke benadering de goedkoopste invulling – waarschijnlijk
met een lage kwaliteit. Als tijdens de bouw blijkt dat de opdrachtgever meer
kwaliteit wil, moet hij daarvoor bijbetalen.De mate waarin meerkosten belangrijk zijn, verschilt per (type) bouwproject.
De bouw van nieuwe woningen laat zich vrij goed plannen en begroten. Bij andere
soorten projecten, zoals wegenbouw, kunnen lokale omstandigheden en inpassingsproblemen
tot onvoorziene situaties leiden. In dergelijke projecten is de kans op (aanzienlijke)
meerkosten relatief groot. Ook de kwaliteit van de projectvoorbereiding door
de opdrachtgever speelt een rol. Als de opdrachtgever niet anticipeert op
bepaalde kosten, omstandigheden of risico's, kan dit tot een schijnbaar goedkoop
project leiden, waarbij de echte prijs pas later zichtbaar wordt.Als een project zich kenmerkt door flinke (potentiële) meerkosten,
vormt dit voor de opdrachtgever een prikkel om tijdens de bouw weinig extra
waarde aan het project toe te voegen. Zo bezien leidt de nadruk op de inschrijvingsprijs
mogelijk tevens tot bouwwerken van een minder hoge kwaliteit. Figuur 3.4 De invloed van meerwaarde en meerkosten op
de eindprijs In deze paragraaf bespreken we de economische theorie van de coalitievorming
en beoordelen deze theorie vervolgens op haar relevantie voor de bouwmarkt.
Daarbij behandelen we drie onderwerpen: collusievorming (3.3.1), monopsonie
(3.3.2) en coalitievorming in de bouwpraktijk (3.3.3).3.3 Coalitievorming3.3.1 CollusieEr zijn twee mogelijke vormen van collusies tussen ondernemingen: de expliciete
afspraken tussen ondernemingen om de mededinging te beperken en de stilzwijgende
collusie. Beide vormen worden bestreden door artikel 81 EG (artikel 6 Mededingingswet).
Expliciete afspraken kunnen door aanbieder bijvoorbeeld worden gemaakt over
prijzen, afzet, investeringen of toepassing van technische ontwikkeling, over
de verdeling van de markt of de toegang tot voorzieningsbronnen. Stilzwijgende
(«tacit») collusie ontstaat in een markt wanneer marktpartijen
zonder een expliciete afspraak onderling afgestemd gedrag vertonen die tot
gevolg heeft dat de marktprijs op een hoger niveau tot stand komt dan zou
worden gerealiseerd onder volledige concurrentie.We zullen eerst ingaan op het ontstaan van collusies in het algemeen en
vervolgens blijven stilstaan bij stilzwijgende collusie. De nadelige effecten
van zowel expliciete als stilzwijgende collusies voor de samenleving zijn
vergelijkbaar. Expliciete collusies zijn juridisch makkelijker te traceren.
Stilzwijgende collusies zijn vrij moeilijk op sluitende wijze juridisch aan
te tonen.Het is voor aanbieders op een markt altijd voordelig om gezamenlijk als
een kartel op te treden dan om in concurrentie met elkaar te gaan. Door het
vormen van een kartel worden meerdere ondernemingen samengebald tot als het
ware één aanbieder waardoor het kartel zich kan gedragen als
een monopolist. Het is makkelijk aan te tonen dat een kartel als monopolist
een hogere winst realiseert dan wat de gezamenlijke winst zou zijn als de
bedrijven in een kartel onderling zou concurreren. Bij verdeling
van deze hoge kartelwinst houden de kartelleden individueel een hogere winst
over dan ze gehad zouden hebben indien ze onderling hadden geconcurreerd.
De hogere winst van de kartelleden gaat ten koste van de consumenten: zij
betalen hogere prijzen.In een markt bestaat er om die reden een economische prikkel voor aanbieders
om een kartel te vormen. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat de Nederlandse
en Europese mededingingsregels voorzien in een centraal artikel dat gericht
is op het bestrijden van kartels.Kartels zijn echter ook inherent instabiel. Hiermee wordt bedoeld dat
er weliswaar een economische prikkel bestaat om kartels op te richten, maar
dat als een kartel eenmaal bestaat, er tegelijk een prikkel ontstaat voor
een individueel kartellid om onder de kartelafspraak uit te komen. Een kartel
heeft altijd de dreiging in zich om uit elkaar te vallen. Ieder lid van een
kartel weet ook dat als hij zou afwijken van de kartelafspraak en onder de
kartelprijs zou aanbieden, hij gemakkelijk vragers zou vinden die van hem
willen afnemen, zeker als hij een prijs vraagt die onder de kartelprijs zit.
Als hij buiten de kartelafspraken kan afzetten terwijl de andere kartelleden
de kartelafspraken volgen, dan kan het «bedriegende» kartellid
nog hogere winsten maken dan hij als «trouw» kartellid zou maken.
Deze prikkel om te bedriegen geldt voor elk kartellid en daardoor heeft een
kartel altijd de neiging om uit elkaar te vallen.De inherente instabiliteit van een kartel kan worden voorkomen indien
de andere trouwe kartelleden gemakkelijk kunnen ontdekken dat ze bedrogen
worden door kartelleden die afwijken van de kartelafspraak en indien de trouwe
kartelleden middelen hebben om de bedriegende kartelleden te straffen. Dit
straffen kan er bijvoorbeeld in bestaan dat «trouwe kartelleden»
een prijsoorlog aangaan met de bedriegende kartelleden waardoor de prijs zo
laag wordt dat het bedriegende kartellid enorm veel verlies lijdt.Deze analyse van het kartel bevat de volgende interessante punten voor
de bouwsector. Belangrijk voor het ontstaan en voortbestaan van kartels in
een sector zijn:• kleine aantallen aanbieders: dan is het immers relatief gemakkelijk
om elkaar in de gaten te houden en na te gaan of iedereen zich aan de kartelafspraken
houdt. Dit kenmerk is aan de orde op regionale deelmarkten van bouwmaterialen
en op markten voor grote en specialistische opdrachten;• de aanwezigheid van een relatief grote aanbieder of enkele grote
aanbieders: de kartelafspraken kunnen makkelijker worden afgedwongen indien
er een grote dominante aanbieder is die aannemelijk met afstraffen kan dreigen
bij afwijkend gedrag van kartelleden. In de bouwsector leidt concernvorming
tot een dominante positie van een beperkt aantal grote aanbieders;• transparantie: indien de markt transparant is en aanbieders van
elkaar weten welke prijzen ze vragen en welke hoeveelheden ze leveren, dan
is het makkelijker om na te gaan of al dan niet van de kartelafspraken wordt
afgeweken. De regelgeving rond aanbestedingen is op onder meer transparantie
gericht. Voor bouwmaterialen worden lijsten met standaardprijzen gepubliceerd.In de bovenstaande presentatie van de karteltheorie zijn we gemakshalve
uitgegaan van een kartel waarin expliciet kartelafspraken worden gemaakt.
Maar er kunnen ook kartels ontstaan door onderling op elkaar afgestemd
gedrag waarover geen expliciete afspraken zijn gemaakt maar die als het ware
na verloop van tijd en haast vanzelfsprekend tot stand komen in een markt.
Dit staat in de literatuur bekend als«stilzwijgende collusie»
(tacit collusion). De aanbieders gedragen zich dan als waren ze een expliciet
kartel. Een dergelijke stilzwijgende collusie kan bijvoorbeeld ontstaan indien
er in de sector een dominante marktleider aanwezig is die door de andere aanbieders
wordt gevolgd. Wanneer de marktleider zijn prijs verhoogt doen de andere aanbieders
dat ook. De gezamenlijke prijsverhoging is dan vergelijkbaar met het zetten
van een kartelprijs. Op die manier kan er«spontaan» een te hoge
prijs ontstaan. De factoren die er voor zorgen dat een expliciet kartel niet
snel uit elkaar valt en stabiel in de tijd is (kleine aantallen, marktpartij
met overwicht, transparantie) zijn ook de factoren die het tot stand komen
van een stilzwijgende collusie bevorderen.Een relevante vraag is nu of de bouwsector zodanige kenmerken heeft dat
collusie gemakkelijk tot stand komt. Met name op de markten voor bouwmaterialen
en voor grote projecten is dit inderdaad het geval. Op deze markten is er
een beperkt aantal bedrijven die hetzelfde werk uitvoeren met min of meer
dezelfde productiemethode, en die elkaar regelmatig tegenkomen. De grotere
bedrijven kunnen de kleinere dreigen met «straffen» of bedrijven
kunnen elkaar bij een volgende gelegenheid dwars zitten. De voorwaarden voor
collusie zijn dus relatief gunstig in sommige deelmarkten van de bouw.3.3.2 Monopsonie als rechtvaardiging?Kartelvorming ontstaat vooral op markten waar er enkele aanbieders zijn
die expliciet of impliciet afspraken kunnen maken over prijzen, afzet etc.
Door kartelvorming brengen de aanbieders gezamenlijk marktmacht tot stand
die ze vervolgens kunnen uitbuiten.Als reden voor de vorming van kartels in de bouw wordt vaak genoemd dat
de overheid voor bepaalde typen bouwwerken de enige vrager is. De marktmacht
van de monopsonist aan de vraagzijde lokt uit dat aan de aanbodzijde «tegenmacht»
wordt gevormd1. Hierbij kunnen twee vragen worden
gesteld:1. Op welke deelmarkten is de overheid de enige of de belangrijkste vrager?2. Leidt de monopsoniepositie van overheid op deze markten tot economische
inefficiënties?In deze subparagraaf wordt nader ingegaan op deze vragen.Deelmarkten waar de overheid de dominante vrager isOp de bouwmarkt als geheel zijn grote aantallen vragers en aanbieders
actief. Binnen de bouwmarkt kunnen echter verschillende deelmarkten worden
onderscheiden. Allereerst is er het onderscheid tussen bouwmaterialen, B&U,
GWW en bouwinstallatie. De B&U kan nader worden uitgesplitst in woningen
en kantoren. Deze deelmarkten hebben verschillende eigenschappen:• De bouwmaterialenindustrie valt uiteen in deelmarkten voor asfalt,
cement, bakstenen etc. Door hoge transportkosten zijn deze markten vaak regionaal
georganiseerd. Deze deelmarkten worden bovendien veelal gekenmerkt door kapitaalintensieve
productieprocessen met aanzienlijke vaste kosten en – als gevolg daarvan –
belangrijke schaalvoordelen. Hierdoor is er slechts ruimte voor een beperkt
aantal aanbieders. Het aantal vragers is daarentegen groot. Op deze deelmarkt
is dus geen sprake van monopsonies; wel mogelijk van oligopolies.• Op de markt voor woningbouw wordt de vraag vooral uitgeoefend door
projectontwikkelaars en woningcorporaties. Het lijkt hier om flinke aantallen
vragers te gaan. Overheden treden op deze markt wel sterk regulerend op, maar
zij kopen geen woningen. Het aantal aanbieders is ook groot, maar zou voor
grootschalige bouwprojecten (bijv. op Vinex-locaties) kleiner kunnen zijn.
Van een (overheids)monopsonie is op deze deelmarkt geen sprake.• Kantoren worden gebouwd voor bedrijven en voor de overheid. De
overheid is op deze markt – met een aandeel van ca 5% in de opdrachten –
geen dominante vrager. Ook hier is er geen monopsonie van de overheid.• Binnen de GWW bestaan deelmarkten waar de overheid de belangrijkste
vrager is; voorbeelden zijn wegenbouw en waterbouw. Het aantal (gekwalificeerde)
aanbieders is vaak beperkt. Deze (deel)markten kenmerken zich aan de vraagzijde
door een monopsonie; aan de aanbodzijde veelal door een oligopolie.• In de bouwinstallatiebranche wordt de vraag vooral uitgeoefend
door bouwbedrijven in de B&U en door niet-bouwbedrijven. Het aantal vragers
is groot. Ook het aantal aanbieders is aanzienlijk.Uit dit korte overzicht van deelmarkten blijkt dat (overheids)monopsonies
met name een rol kunnen spelen op specifieke deelmarkten van de GWW. Marktmacht
aan de vraagzijde zou dus op deze specifieke markten in principe een reden
kunnen zijn voor kartelvorming aan de aanbodzijde. Hierbij kunnen echter de
onderstaande kanttekeningen worden geplaatst.Inefficiënties?In een markt met volledig vrije mededinging ontstaat een situatie van
maximale welvaart waarin de marginale kosten gelijk zijn aan de marginale
opbrengsten. In een markt met één vrager (monopsonist) zal deze
rekening houden met het effect van extra vraag op de marktprijs. Daardoor
kiest de monopsonist er voor om een kleinere hoeveelheid te vragen, dan wanneer
de marktprijs een gegeven zou zijn. Deze hoeveelheid is derhalve kleiner dan
in een vrije markt.De omvang van dit verschil hangt af van de mate waarin de marginale kosten
van extra bouwproductie een stijgend verloop hebben. Als de marginale kosten
constant zijn (extra bouwproductie kost steeds hetzelfde, ongeacht het niveau
van de productie), heeft de gevraagde hoeveelheid geen invloed op de prijs.
In dat geval maakt het niet uit of de vrager een monopsonist is. In de praktijk
lijkt het echter waarschijnlijk dat extra bouwproductie vanaf een bepaald
niveau steeds meer gaat kosten, bijvoorbeeld omdat er een gebrek aan gekwalificeerde
bouwvakkers optreedt. De kosten van extra bouwproductie hebben op korte termijn,
naarmate dergelijke capaciteitsgrenzen worden genaderd, een sterk stijgend
verloop. Op langere termijn zijn er meer aanpassingsmogelijkheden, en hebben
de kosten een minder sterk stijgend verloop. Voor opdrachtgevers is het moeilijk
om het verloop van de kosten in te schatten; in de praktijk gebeurt dit via
onderhandelingen en aanbestedingen.Klassieke, winstmaximaliserende monopsonisten gaan dus uit van hun eigen,
private marginale kosten en opbrengsten. In de betreffende deelmarkten is
de monopsonist echter geen winstmaximaliserend bedrijf, maar de overheid.
De overheid richt zich in beginsel op de samenleving als geheel.
Dit komt onder meer tot uiting in de verplichting om maatschappelijke kosten-batenanalyses
uit te voeren bij besluitvorming over grote infrastructurele projecten. Daarbij
zijn niet de kosten voor de overheid, maar de maatschappelijke
kostenrelevant. Als de overheid (impliciet
of expliciet) de maatschappelijke kosten en baten als richtsnoer hanteert,
gedraagt de overheid zich niet als een winstmaximaliserende monopsonist. de
overheid streeft dan naar een uitkomst die de totale welvaart maximaliseert.
Dit is de uitkomst die ook zou ontstaan in een (hypothetische) situatie van
volledig vrije mededinging1. Ook als bij de
overheid andere factoren een rol spelen, zoals historisch bepaalde budgetten
en «potentiële» overwegingen, leidt dit niet automatisch
tot «klassiek» monopsonistisch gedragBouwprojecten als afzonderlijke markten?Een belangrijke eigenschap van B&U, GWW en bouwinstallatie is dat
de producten niet homogeen zijn. Bijna elke woning, weg, of installatieklus
is anders. Om die reden vinden telkens aparte aanbestedingen (bij overheidsopdrachten)
of onderhandelingen (bij veel andere opdrachtgevers) plaats. Toch kunnen individuele
bouwprojecten niet als afzonderlijke deelmarkten worden beschouwd, omdat het
steeds om dezelfde vragers en aanbieders gaat.ConclusieMonopsonies treden alleen op in specifieke deelmarkten van de GWW; in
deze gevallen is de overheid de enige of de belangrijkste vrager. Als de overheid
op deze markten vanuit een maatschappelijk perspectief opereert, leidt het
monopsonie niet noodzakelijkerwijs tot welvaartsverliezen.3.3.3 Coalities in de praktijkVoorbeeldenUit de nadere analyse van deelmarkten in hoofdstuk 5 blijkt dat coalitievorming
ook in de praktijk regelmatig lijkt voor te komen. Voorbeelden zijn:• de marktverdelingsafspraken in de installatiebranche (paragraaf 5.5);• de vermoedens van prijsafspraken bij de aanbesteding van NS-station
Bijlmer (paragraaf 5.4);• hogere prijzen voor beton en asfalt voor (buitenlandse) toetreders
op de bouwmarkt (paragraaf 5.1, 5.3);• de (door provincies sterk gestimuleerde) samenwerking tussen zandwinners
(paragraaf 5.2).Ook in de casuïstiek in de andere deelonderzoeken van de enquêtecommissie
komen regelmatig prijs- en marktverdelingsafspraken naar voren. De grote bouwbedrijven zijn ook eigenaar van de betoncentrales in de regio.
De afspraken in de grondstoffenmarkten beperken de toegang van andere bedrijven.
Buitenlandse bedrijven moeten vaak 20% meer betalen voor de grondstoffen.Incidenten of structurele onregelmatigheden?Het zou buitengewoon interessant zijn om te weten of de geconstateerde
onregelmatigheden incidenteel of structureel van karakter zijn en wat de totale
omvang van de onregelmatigheden is, bijvoorbeeld in termen van extra winsten
of hogere bouwkosten. De beschikbare sectorale gegevens over prijzen (paragraaf 3.1)
en winsten (paragraaf 4.1) lijken niet te wijzen op onregelmatigheden
van grote omvang. Het is echter de vraag in hoeverre officiële
cijfers in jaarverslagen en statistieken juist op dit punt de werkelijkheid
weerspiegelen. Uit bijvoorbeeld de Schipholspoortunnel-casus blijkt dat de
boekhouding van bedrijven kan worden gebruikt om onoirbare zaken toe te dekken.
Tegen deze achtergrond moet worden geconcludeerd dat er weliswaar sterke aanwijzingen
zijn dat onregelmatigheden voorkomen, maar dat het – gegeven de verborgenheid
waarin een en ander zich doorgaans afspeelt – niet mogelijk is om in
dit deelonderzoek tot harde uitspraken te komen over de totale omvang van
de onregelmatigheden.3.4 InnovatieHet bedrijfsleven benut de ontwikkeling van technologische kennis om te
innoveren. Innovatie vindt op twee manieren plaats: door de introductie van
nieuwe producten en door de introductie van nieuwe productiemethoden. In de
bouw is het werken met geprefabriceerde onderdelen een voorbeeld van een nieuwe
productiemethode (de bouwnijverheid produceert daardoor meer materiaalintensief
en minder arbeidsintensief). De introductie van een nieuw soort asfalt in
de wegenbouw is een voorbeeld van productinnovatie. Innovatie is om twee redenen
belangrijk in de economie. Door productinnovatie komen er nieuwe producten
bij of verbetert de kwaliteit van de bestaande producten. Daardoor worden
de keuzemogelijkheden van de afnemers groter en neemt de welvaart toe. Door
de introductie van nieuwe productieprocessen kan er efficiënter worden
gewerkt en neemt de (arbeids)productiviteit toe. Een toename van de productiviteit
kan worden vertaald in lagere afzetprijzen en/of in een toename van de arbeids-
en winstinkomens in de bouwsector.Het is over het algemeen moeilijk om product- en procesinnovatie te scheiden.
Bijvoorbeeld het werken met prefab materiaal in de woningbouw levert ook een
ander soort huis op. De innovatie in het productieproces leidt in dit geval
tevens tot productinnovatie. Dat betekent dat de voordelen van innovatie meer
keuzemogelijkheden en hogere productiviteit – vaak gelijktijdig worden
gerealiseerd. Het meten van de toename van het aantal keuzemogelijkheden in
de vorm van nieuwe producten of verbeterde kwaliteit is vaak moeilijk. Relatief
gemakkelijk te meten is de toename van de productiviteit in een sector. Sectoren
waar veel innovatie plaatsvindt kennen over het algemeen een hogere productiviteitsgroei.
In hoofdstuk 4 (paragraaf 4.3) besteden we aandacht aan de productiviteitsgroei
in de bouwsector.Innovatie komt niet uit de lucht vallen. De samenleving en de bedrijven
investeren in onderzoek en ontwikkeling om daardoor de technologische kennis
te vergroten op basis waarvan bedrijven dan nieuwe productiemethoden of producten
kunnen ontwikkelen. Naarmate er meer in onderzoek en ontwikkeling wordt geïnvesteerd,
wordt er ook meer kennis en innovatie gegenereerd. Daarom kijken we naar onderzoek
en ontwikkeling in de bouwsector in Nederland.Onderzoek en ontwikkelingInvesteringen in onderzoek en ontwikkeling worden gerealiseerd op verschillende
plaatsen: in universiteiten en in door de overheid gesubsidieerde onderzoeksinstellingen
(zoals de TU Delft en TNO) en bij de bedrijven. Onderzoek en ontwikkeling
in de bedrijvensector wordt in Nederland gedomineerd door de «grote
zeven» (in volgorde van omvang van bestedingen aan O&O in 2000):
Philips, Akzo Nobel, ASM Lithography, DSM, Unilever, Shell en
Océ. In de lijst van 50 Nederlandse bedrijven die het meest in O&O
investeren komt geen bouwbedrijf voor1.In tabel 3.4 wordt voor diverse bedrijfstakken de onderzoek- en ontwikkelingsintensiteit
weergegeven2.Tabel 3.4 O&O intensiteit (O&O uitgaven als percentage
van de toegevoegde waarde)  19981999Industrie4,75,3 Diensten1,11,1Overig0,70,6 Bouw0,40,3Totaal1,92,0Bron: CBS (2001), kennis en innovatie: onderzoek en innovatie in Nederland.
Voorburg/Heerlen.De industrie investeert duidelijk het meest in onderzoek en ontwikkeling.
De sector Overig doet het minst. Deze sector bestaat uit landbouw, delfstoffenwinning,
nutsbedrijven en bouw. Binnen die sector is de intensiteit van de O&O-investeringen
van de bouw qua omvang vergelijkbaar met die van de nutsbedrijven. Achtergronden
voor de lage investeringen in O&O in de bouwsector kunnen zijn de lage
kapitaalintensiteit van de sector, gebrek aan buitenlandse concurrentie en
de «rijpheid» van de sector en de producten (het is een sector
die reeds lang bestaat en de belangrijkste innovaties al heeft gerealiseerd).
Bij de lage O&O-intensiteit van de bouwsector kan worden aangetekend dat
de bouw ook profiteert van innovatie in takken van de industrie waar bouwmachines
worden gemaakt.Investeringen in innovatie komen tot uiting in de arbeidsproductiviteit
van de sector. De arbeidsproductiviteit in de bouwsector wordt behandeld in
hoofdstuk 4 (Prestaties).3.5 CultuurIn deze paragraaf komen diverse aspecten van de specifieke cultuur van
de bouwsector naar voren. Zoals in paragraaf 2.6 is beschreven, is de
regelgeving rond aanbestedingen en mededinging in de bouwsector in de jaren
negentig substantieel veranderd. Ook zijn nieuwe contractvormen (design&construct,
publiek-private samenwerking) toegepast. We gaan na in hoeverre gewijzigde
regelgeving en nieuwe contractvormen het gedrag van actoren op de bouwmarkt
hebben beïnvloed. Daarnaast gaan we in op het verschijnsel «leuren»
en op combinatievorming en onderaanneming.StatistiekenHet eerste deel van dit rapport bevat een groot aantal gegevens omtrent
onder meer productie, prijzen en eigendomsverhoudingen in de bouw. Deze cijfers
leveren geen indicaties op dat er in de jaren negentig structurele wijzigingen
zijn opgetreden in de bouwsector die kunnen worden gekoppeld aan nieuwe regels
en contractvormen. Wel is er sprake van algemene trends rond concentratie,
onderaanneming en uitbesteding, maar het is zeer de vraag of deze langjarige
trends het gevolg zijn van de veranderingen van regels en contracten die op
specifieke momenten werden doorgevoerd. Ook in het verloop van de bouwprijzen
zijn geen afgetekende veranderingen herkenbaar. Dat de statistieken geen aanwijzingen van gedragsveranderingen geven,
impliceert echter niet dat er dergelijke veranderingen zijn uitgebleven. Statistische
informatie heeft – bijna per definitie – een geaggregeerd karakter1. Om een beter zicht te krijgen op onderliggend gedrag
is casuïstiek onontbeerlijk. In het vervolg van deze paragraaf wordt
aan de hand van concrete voorbeelden nagegaan of het marktgedrag is veranderd.Reacties op regelgevingUit de nadere analyse van deelmarkten in hoofdstuk 5 en uit andere deelonderzoeken
komt informatie naar voren over diverse afspraken tussen bedrijven, ook nadat
vooroverleg in 1992 werd verboden. In de installatiebranche zouden bedrijven
zijn doorgegaan met het organiseren van dergelijke gesprekken, gericht op
een gelijke verdeling van omzet over de betrokken bedrijven (zie voor meer
informatie paragraaf 5.5). Bij het NS-Station Bijlmer (paragraaf 5.4)
en een fietsbrug over de Waal zijn er vermoedens van prijsafspraken. In de
zandwinning bestond in de jaren negentig een samenwerkings- en marktverdelingsovereenkomst
(Nederzand), die in 1999 door de NMa werd verboden omdat het om een kartel
ging (paragraaf 5.2). In dit laatste voorbeeld is opvallend dat de samenwerking
door de provincies Gelderland en Noord-Brabant sterk was gestimuleerd.In sommige gevallen lijken «creatieve» methoden te worden
toegepast om de winst van de aannemer te vergroten. Een voorbeeld is de mogelijke
facturering van meer gietasfalt dan is geleverd bij strekdammen in Vlieland.
Mogelijk heeft het verbieden van prijsafspraken het toepassen van dergelijke
methoden in de hand gewerkt.De Bos-boekhouding bevat een groot aantal voorbeelden van mogelijke onregelmatigheden.
Hieruit ontstaat de indruk dat dergelijke onregelmatigheden een onlosmakelijk
onderdeel van de cultuur van de bouwsector vormen. De vraag in hoeverre de
Bos-boekhouding representatief is voor alle grote overheidsopdrachten in de
GWW-sector, valt echter buiten het bestek van dit deelonderzoek.Sancties en handhaving2Van 1956 tot 1998 was de Wet Economische Mededinging van kracht. Deze
wet bood de mogelijkheid om verboden handelingen strafrechtelijk te bestraffen
(als misdrijven). Daarbij konden niet alleen organisaties worden beboet, maar
was er ook een mogelijkheid om leidinggevenden van organisaties gevangenisstraf
(tot 2 jaar) of een boete (tot ƒ 25 000,–) te geven.
In de praktijk werden deze mogelijkheden echter nauwelijks benut, enerzijds
omdat er weinig handelingen verboden waren en anderzijds omdat niet actief
werd gehandhaafd. Daarbij speelde onder meer een rol dat kartelgedrag veelal
niet als echt strafwaardig werd gezien.In de Mededingingswet van 1998 is enerzijds gekozen voor het verbieden
van alle kartelgedragingen. Waar het gaat om de handhaving is echter een minder
strenge invulling gekozen dan in de Wet Economische Mededinging. Het gaat
om «bestuursrechtelijke handhaving», waarin alleen nog boetes
kunnen worden opgelegd aan rechtspersonen. Strafrechtelijke vervolging van
leidinggevenden die kartels vormen, zoals in de Verenigde Staten, is in Nederland
niet mogelijk. Ook als het gaat om andere zaken, zoals het weigeren om informatie
te verschaffen, zijn de boetes relatief laag. Zes bouwbedrijven weigeren volledige medewerking te verlenen aan het bouwfraude-onderzoek
van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) ... De NMa wil drie werknemers
van Heijmans die weigeren informatie te verschaffen, boetes opleggen van 4500
euro elk. «Dat zijn helaas bedragen waarvan wij ook zien dat ze omhoog
moeten om meer impact te krijgen», zegt de NMa-woordvoerder.NRC Handelsblad, 25 juni 2002Het doet vreemd aan dat gedragingen waar men in de loop van de tijd kritischer
naar is gaan kijken, in een nieuwe wet minder intensief worden bestraft. De
achtergrond van deze keuze was de «relatief geringe verontrusting»
die met kartelinbreuken gepaard zou gaan. Bovendien was de verwachting dat
het Openbaar Ministerie in de praktijk toch zou overgaan tot sepots of schikkingen.
De Schipholspoortunnel-zaak lijkt deze verwachting te bevestigen. Vanuit een
economisch perspectief kunnen bij de kennelijk geringe prioriteit voor kartelrechtshandhaving
bij wetgever en OM en bij het ontbreken van strafrechtelijke mogelijkheden
flinke vraagtekens worden geplaatst. Het gaat hier immers om potentieel grote
economische inefficiënties.«Ons-kent-ons»In verschillende gesprekken werd gewezen op de specifieke cultuur van
de bouwsector, die het tot stand komen van onderlinge afspraken zou bevorderen.
De bouw wordt beschouwd als een gesloten, «ons-kent-ons» circuit
waarin iedereen iedereen kent. Ook is er volgens deze gesprekspartners sprake
van een «eetcultuur»: opdrachtgevers en uitvoerders, toeleveranciers
en afnemers en zelfs concurrenten gaan veelvuldig uit eten om transacties
voor te bereiden, te beklinken of te vieren. Naast een (economisch) motief
voor het maken van afspraken lijken er dus ook veel gelegenheden te zijn waar
een en ander bij tot stand kan komen.Ook is gewezen op de sterke historische wortels van de onderlinge afspraken.
In de bouw is men naar het schijnt al minstens honderd jaar niet anders gewend.Lagere overheden blijken veelal te streven naar het bevoordelen van bouwbedrijven
uit de eigen omgeving («eigen bouw eerst»). Vermoedelijk speelt
ook hierbij de «ons-kent-ons» cultuur een belangrijke rol. Kennelijk
zijn dergelijke cultuurelementen en lokale belangen voor lagere overheden
vaak belangrijker dan de – in regelgeving vastgelegde – doelen
van de Nederlandse en Europese overheid om de concurrentie te bevorderen.Het voortzetten van diverse vormen van afspraken na 1992 lijkt erop te
wijzen dat de eigen cultuur van de bouwsector een sterke invloed heeft op
het gedrag van bouwbedrijven. Kennelijk leidt het uitvaardigen van nieuwe
regels niet automatisch tot ander gedrag.De invloed van nieuwe contractvormenDe afgelopen jaren heeft de toepassing van nieuwe contractvormen bij de
overheid veel aandacht gekregen. Rond 1990 werden sommige projecten gerealiseerd
met private financiering (bijvoorbeeld de Wijkertunnel). Uit evaluaties bleek
echter dat de overheid hiervoor een zeer hoge prijs had betaald. De laatste
jaren is er veel aandacht voor meer verantwoordelijkheid voor de bouwers in
de bouwfase (bouwteam), het uitbesteden van ontwerptaken (design&construct)
en van exploitatie (prestatiecontracten; bijv. HSL-Zuid). De
meest vergaande vorm van het betrekken van private partijen is publiek-private
samenwerking; daarbij zijn private partijen in het gehele project een –
min of meer – gelijkwaardige partner van de overheid. Een gemeenschappelijk
element in deze contractvormen is dat de risico's rond de bouw en/of de exploitatie
van een project veel sterker dan gebruikelijk bij de bouwers of bij financiers
worden gelegd. Dit impliceert vaak ook het verschuiven van taken naar bouwbedrijven
(ontwerp, afstemming op omgeving). Een belangrijk motief voor deze verschuiving
is dat private partijen – vanuit hun bedrijfsmatige, bedrijfseconomische
benadering – beter in staat zouden zijn om kosten te beperken.Uit de gesprekken die ten behoeve van dit deelonderzoek zijn gevoerd blijkt
dat het verschuiven van risico's naar bouwers het moeilijker maakt om de «juiste
prijs» van het project in te schatten. De kosten van het bouwen zelf
kunnen redelijk goed worden bepaald aan de hand van standaardprijzen en eerdere
projecten (behalve als deze eerdere projecten te hoge prijzen kenden). Het
waarderen van risico's is echter veel moeilijker. Dit kan leiden tot sterke
verschillen tussen de «directiebegroting» van de opdrachtgever
en de inschrijvingen van aannemers. Een voorbeeld is de waterkering bij Kampen,
waar de risico's door de inschrijvers veel hoger werden gewaardeerd dan door
de opdrachtgever. In dergelijke gevallen kan moeilijk onderscheid worden gemaakt
tussen (verschillen in) risicowaardering en bijvoorbeeld prijsafspraken. Meer
in het algemeen geldt dat onduidelijkheden in het bestek (t.a.v. risico's
of andere zaken) tot ernstige moeilijkheden kunnen leiden. Verder kan het
verschuiven van risico's naar bouwbedrijven leiden tot een beperking van het
aantal aanbieders, omdat niet alle bouwbedrijven dergelijke risico's kunnen
of willen dragen.Hierbij dient ter relativering te worden opgemerkt dat ook in het klassieke
aanbestedingsmodel aanzienlijke meerkosten kunnen optreden. bijvoorbeeld omdat
er sprake is van meerwerk (zie paragraaf 3.2.5.). Overigens blijkt uit
de gesprekken ook dat de nieuwe contractvormen weliswaar veel aandacht krijgen,
maar dat zij in de praktijk op de bouwmarkt als geheel een marginale rol spelen.LeurenEén van de motieven voor het reguleren van de wijze waarop overheidsopdrachten
in de bouw worden verstrekt, is het voorkomen van «leuren». De
definitie van leuren is niet eenduidig. Volgens sommigen vindt leuren plaats
als een opdrachtgever een potentiële uitvoerder om een prijsopgave vraagt
en daarna een andere uitvoerder uitnodigt om tegen een lagere prijs te offreren.
Anderen spreken pas van leuren als daarbij ook de kostenbegroting van de eerste
uitvoerder aan de tweede uitvoerder wordt verstrekt.Het communiceren van een prijsaanbieding aan andere gegadigden is in andere
sectoren niet ongebruikelijk en wordt daar ook niet als onwenselijk beschouwd.
Zo is een cruciaal element van een veiling dat belangstellenden (in het openbaar)
worden uitgenodigd om een beter bod te doen dan anderen. Transacties tussen
particuliere bedrijven – ook in de bouw-sector – worden vaak voorbereid
door verschillende partijen «tegen elkaar uit te spelen». Dit
wordt beschouwd als normaal marktgedrag.In de bouwsector wordt leuren daarentegen als een ongewenst verschijnsel
beschouwd. De reden is dat het opstellen van een offerte ook als «werk»
wordt beschouwd. Anders gezegd: een bouwbedrijf maakt twee producten: offertes
en bouwwerken. Leuren houdt in dat de (offerte)productie van één
bedrijf niet wordt betaald, en vervolgens aan een ander bedrijf alleen bouwwerkzaamheden
worden gevraagd (en betaald). Dit is – los van eventuele (on)rechtvaardigheid–
ook in economische zin niet optimaal, omdat producten waarvoor niet wordt
betaald veelal in een – uit maatschappelijk oogpunt – te geringe
mate worden geproduceerd.Private opdrachtgevers maken regelmatig van leuren gebruik. Voor deze
opdrachtgevers is dat niet verboden, al wordt het door bouwbedrijven als «not
done» beschouwd. De regels voor opdrachtverlening door overheden verbieden
leuren. Hiervoor zijn – naast het hiervoor genoemde algemene bezwaar
tegen leuren – verschillende redenen:• De overheid wordt geacht transparant te opereren. Het leurverbod
zou ook omkoping van ambtenaren en andere onregelmatigheden kunnen voorkomen.• Er wordt verondersteld dat de overheid – als enige vrager
in bepaalde marktsegmenten – een (te) sterke marktpositie inneemt. Dit
zou tot inefficiënties leiden.In de discussies over leuren spelen vragen rond rechtvaardigheid een belangrijke
rol. Deze vragen vallen buiten het bestek van dit rapport. Los van rechtvaardigheid
kan, vanuit een economisch perspectief, worden opgemerkt dat het overleggen
van uitsluitend de prijs van een aanbieder aan een andere aanbieder slechts
beperkte informatie geeft over de offerte van de eerste aanbieder. Deze vorm
van «leuren» lijkt daarom niet tot ernstige inefficiënties
te leiden. Specifiek voor overheidsopdrachten geldt dat de veronderstelde
machtspositie van de overheid in de praktijk in de praktijk niet noodzakelijkerwijs
leidt tot economische inefficiënties (zie paragraaf 3.3.2). Het
lijkt mogelijk om de gewenste transparantie ook op andere wijzen dan met een
algeheel leurverbod te bewerkstelligen. Zo zou overheden kunnen worden toegestaan
te leuren, mits het uitsluitend gaat om het overleggen van prijsbiedingen
(niet van gedetailleerde begrotingen) en mits de overheid de achtereenvolgende
biedingen openbaar maakt.Combinatievorming en onderaannemingCombinatievorming komt in de bouw veelvuldig voor. Vaak gaat het om het
samenbrengen van uiteenlopende deskundigheden en specialisaties van verschillende
bouwbedrijven. In gesprekken komt echter ook naar voren dat er vaak geen sprake
is van dergelijke complementariteit.Het vormen van een combinatie is alleen gerechtvaardigd als partijen het
werk niet ieder voor zichzelf kunnen uitvoeren. Ik zie echter niet anders.
Drie grote betonaannemers maken een brug. Vijf wegenbouwers maken een asfaltwerk.Bij combinatievorming kunnen naast complementariteit nog verschillende
andere motieven een rol spelen:• Risicospreiding. Met name bij grote projecten kan het financiële
risico voor één bedrijf relatief groot zijn. Door combinatievorming
wordt dit risico over meerdere bedrijven gespreid• Concurrentiebeperking. Het vormen van combinaties van bedrijven
die de opdracht ook zelfstandig hadden kunnen uitvoeren, leidt tot een verkleining
van het aantal aanbieders.• Wensen van overheden. In sommige gevallen hebben opdrachtgevende
overheden behoefte aan één gesprekspartner, of wil een regionale overheid het «eigen» bedrijfsleven bevoordelen. In deze
gevallen wordt soms onder invloed van de wensen van de overheid een combinatie
of kartel gevormd.Deze motieven zijn niet zonder meer afkeurenswaardig. Als een bedrijf
slechts risico's wil beperken, of als een overheid één gesprekspartner
gemakkelijk vindt, is dat op zichzelf begrijpelijk. Er moet echter worden
vastgesteld dat combinatievorming door concurrerende bedrijven, ongeacht het
motief, tot sterke beperking van de concurrentie kan leiden.Onderaanneming speelt van oudsher een belangrijke rol in de bouwnijverheid.
Het belang van onderaanneming lijkt de afgelopen jaren nog groter te worden.
Met name het aantal eenmansbedrijven (zelfstandigen zonder personeel) neemt
sterk toe. Net als bij combinatievorming speelt ook hier risicobeperking een
belangrijke rol: het is gemakkelijker en goedkoper om te stoppen met het inschakelen
van een onderaannemer dan om eigen personeel te ontslaan. Daarnaast zijn zelfstandigen
veelal minder goed verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid e.d.; ook dit kan
de kosten beperken.3.6 Conclusies en antwoorden op onderzoeksvragenVraag 5 Reacties op gewijzigde regelgevingGeef aan hoe de bouwnijverheid gereageerd heeft op
wijzigingen in de regelgeving ten aanzien van aanbesteding en mededinging.
Analyseer in hoeverre deze wijzigingen een motief c.q. achtergrond vormen
voor onregelmatigheden in het handelen van actoren.In een aantal concrete gevallen zijn vooroverleg, marktverdeling en «prijsverbetering»
voortgezet nadat de regels zijn veranderd. Dit lijkt erop te wijzen dat de
«cultuur» van de bouwsector (in sommige gevallen ook bij opdrachtverlenende
overheden) een grotere rol speelde dan de regels van de Nederlandse en Europese
overheid. Dit leidt onder meer tot samenwerkingsvormen die niet op complementariteit
maar op het beperken van concurrentie lijken te zijn gericht. Overigens heeft
ook een beperkte handhaving van de regels vermoedelijk een rol gespeeld bij
de voortzetting van de onderlinge afspraken tussen bouwbedrijven.Binnen de sector zijn er duidelijk economische motieven voor continuering
van concurrentiebeperkend gedrag. Dit gedrag leidt voor bouwbedrijven tot
hogere opbrengsten en biedt afweer tegen de discontinuïteit in de opdrachten.
Tegelijk moet worden vastgesteld dat dit niet in het algemeen belang is. Bouwproductie
wordt te duur, waardoor minder bouwwerken worden gerealiseerd dan bij effectieve
concurrentie. Bovendien leidt beperking van de concurrentie naar alle waarschijnlijkheid
tot minder efficiënte productie en wellicht tot minder innovatie.De reactie van de sector op eerdere regelwijzigingen in een situatie met
beperkte handhaving is ook een belangrijk aspect bij het formuleren van eventuele
nieuwe of aangescherpte regels naar aanleiding van de onregelmatigheden die
tijdens de parlementaire enquête naar voren komen. Als het gedrag niet
verandert, kunnen meer regels zelfs tot meer onregelmatigheden leiden. De
geneigdheid van de sector om regels na te leven en de mogelijkheden en motivatie
van overheden om naleving in concrete gevallen af te dwingen, zijn ook bepalend
voor het economische resultaat. Tegen deze achtergrond verdient verbetering
van de handhaving minstens evenveel aandacht als het aanscherpen van regels. Vraag 6 Contractvormen en risicoverdelingGeef aan wat de gevolgen voor de sector zijn van veranderende
verantwoordelijkheden tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers (nieuwe contractvormen)
en de gewijzigde risicoverdeling (combinatievorming, verzekeren, doorcontracteren).Ten aanzien van nieuwe contractvormen kan worden geconcludeerd dat deze
het voor de opdrachtverlenende overheid moeilijker kunnen maken om vast te
stellen of de inschrijvingen overeenkomen met de werkelijke kosten, omdat
de risico's die bij deze contractvormen worden overgedragen vaak zeer lastig
te waarderen zijn. Ook kunnen nieuwe contractvormen de concurrentie beperken,
omdat niet alle bouwbedrijven deze risico's kunnen dragen of de bijbehorende
taken (ontwerp, inpassing) kunnen uitvoeren. Daar staat tegenover dat ook
bij de klassieke aanbesteding aanzienlijke extra kosten kunnen optreden als
gevolg van meerwerk. Overigens blijkt ook dat de nieuwe contractvormen weliswaar
veel aandacht krijgen, maar dat zij in de praktijk op de bouwmarkt als geheel
een marginale rol spelen.Combinatievorming en onderaanneming spelen een steeds grotere rol in de
bouw. Vooral risicobeperking vormt hierbij een belangrijk motief. Door onderaanneming
kunnen tevens de kosten van bedrijven worden beperkt. Combinatievorming tussen
concurrenten verkleint het aantal aanbieders en vergroot daardoor de kans
op onregelmatigheden.In het onderzoek is niet naar voren gekomen dat verzekeringen een belangrijke
rol spelen op de bouwmarkt. Wel kunnen combinaties en onderaanneming, maar
ook marktverdeling, vanwege hun risicobeperkende effect worden beschouwd als
bijzondere vormen van «verzekering» tegen met name discontinuïteit.LeurenTegen het verschijnsel leuren bestaan in de bouwsector grote bezwaren,
die deels op rechtvaardigheid, deels op transparantie en deels op economische
efficiëntie zijn gebaseerd. De economische en transparantie-argumenten
tegen leuren gelden vermoedelijk niet of veel minder voor een «lichte»
vorm van leuren waarbij geen complete kostenbegrotingen maar alleen prijzen
aan opeenvolgende aanbieders worden overlegd, en waarbij de verschillende
biedingen openbaar worden gemaakt. 4 PRESTATIES4.1 InleidingDe interactie van structuur en gedrag op een markt resulteert in prestaties
in termen van prijs, kwaliteit, rendementen en productiviteit. Deze factoren
kunnen worden samengevat onder de noemer efficiëntie. In dit hoofdstuk
worden de prestaties van de bouwmarkt beoordeeld naar de genoemde factoren.
Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen efficiëntie op korte termijn
(statische efficiëntie; paragraaf 4.2) en efficiëntie op langere
termijn (dynamische efficiëntie; paragraaf 4.3). Het hoofdstuk wordt
afgesloten met conclusies, in de vorm van antwoorden op de vragen 3 en 4 van
de enquêtecommissie (paragraaf 4.4).4.2 Statische efficiëntieStatische efficiëntie impliceert effectieve concurrentie op de korte
termijn. In deze paragraaf wordt bezien in hoeverre er sprake is van statische
efficiëntie in de bouwsector, gelet op de geïdentificeerde deelmarkten,
concentratietendens en andere structuur- en gedragskenmerken.Statische efficiëntie houdt in dat de meest efficiënte bedrijven
de markt bedienen en dat de inefficiënte bedrijven uit de markt gedrukt
worden. De productie op alle niveaus van de bedrijfskolom is efficiënt.
De aansluiting tussen voorbereiding en uitvoering en toeleveranciers en uitvoering
verloopt flexibel. Er worden geen hulp- en productiemiddelen verspild. De
omvang en kwaliteit (zoals veiligheid, duurzaamheid en variëteit) van
productie reageert goed op de (veranderende) wensen van de klanten. Er is
actieve mededinging op het gebied van prijs en kwaliteit. De prijzen reflecteren
de onderliggende kostenstructuur op alle deelmarkten en op alle niveaus van
de bedrijfskolom. Met andere woorden, er is geen sprake van permanent hoge
winsten, noch in de bouwmaterialenindustrie noch bij uitvoerders. De prijzen
op alle deelmarkten stimuleren rationele keuzes, die de markt richting evenwicht
brengen en niet tot cyclische instabiliteit leiden. Er is in deze ideaaltypische
situatie ook geen sprake van collusie of andere concurrentiebeperkende gedragingen.In deze paragraaf wordt de statische efficiëntie met name beschouwd
aan de hand van rendementen en prijzen.4.2.1 RendementenLage rendementen?In diverse gesprekken die ten behoeve van dit deelonderzoek met betrokken
actoren en belangenorganisaties zijn gevoerd, wordt gewezen op de lage rendementen
in de bouwsector. De lage winsten zouden aantonen dat onregelmatigheden als
fraude en prijsopdrijving hoogstens incidenteel voorkomen; als dergelijke
verschijnselen veel vaker zouden voorkomen, zouden de winsten hoger liggen.
Bij deze redenering kunnen verschillende kanttekeningen worden geplaatst:• De rendementen waaraan wordt gerefereerd, betreffen de bouwsector
als geheel, of grote deelmarkten als de B&U. Deze geaggregeerde cijfers
sluiten niet uit dat er sprake kan zijn van hoge winsten op specifieke deelmarkten
of bij grote bedrijven.• Verder weerspiegelen de gepubliceerde rendementen slechts datgene
wat bouwbedrijven zelf rapporteren. Het is niet zeker dat dit de volledige
werkelijkheid weerspiegelt. Het belangrijkste kritiekpunt op de gerapporteerde rendementen is echter
dat de in de interviews genoemde rendementen gerelateerd zijn aan de totale
omzet. Deze cijfers zijn niet vergelijkbaar met andere sectoren, omdat de
bouw een ander karakter heeft. De vraag kan zelfs gesteld worden of het zinvol
is de beloning voor de productiefactor kapitaal te delen door een omzet die
vooral voor de beloning van arbeid en intermediaire goederen en diensten wordt
gebruikt. Dat deze breuk laag uitvalt, is vooral een indicatie dat de sector
arbeidsintensief en materiaalintensief is en dat er omvangrijke onderlinge
leveringen zijn (onderaanneming).Bedrijven combineren arbeid, kapitaal en leveringen van derden tot nieuwe
producten. Voor arbeid en leveringen door derden wordt direct betaald. Bedrijven
gebruiken twee soorten kapitaal: vreemd vermogen (leningen) en eigen vermogen.
Over het vreemd vermogen wordt rente betaald. Wat overblijft van de omzet
nadat arbeid, leveringen van derden, de belasting en rente over leningen zijn
betaald is de netto winst. Deze netto winst wordt gebruikt voor uitbetaling
van dividend en voor vergroting van het eigen vermogen. Beide zijn een beloning
voor een aandeelhouder, die «leverancier» en eigenaar is van het
eigen vermogen: de netto winst is een directe beloning en het eigen vermogen
is een toekomstige aanspraak op dividend.Of de winst van een bedrijf of een bedrijfstak hoog is hangt af van de
vraag hoeveel beloning de aandeelhouders ontvangen. De indicator hiervoor
is het rendement op het eigen vermogen. Deze indicator kan worden vergeleken
met het rendement in andere bedrijfstakken. Tabel 4.1 geeft voor de vijf grootste
bouwbedrijven (en voor Koop Holding Europe1
) het rendement in de afgelopen jaren, zowel berekend als percentage van de
omzet als van het geïnvesteerde vermogen.Tabel 4.1 Rendementen van de vijf grootste bouwconcerns
en Koop Holding Europe, op verschillende manieren berekend Bouwconcern:JaarBallast NedamHeijmansBAM NBM*Volker Wessels StevinHBG*Koop Holding Europe Netto winst t.o.v.19972%3%2%3%1%1%        omzet19982%3%2%3%1%1% 19991%3%2%3%1%2% 20001%3%2%3%– 1%1% 2001– 2%3%1%4%2%1%        Netto winst t.o.v.199717%26%19%21%14%10%         Eigen Vermogen199817%22%27%21%18%6% 19993%23%31%22%14%13%** 20008%30%34%23%– 19%7% 2001– 20%31%34%23%32%7%Bron: Jaarverslagen.Noten: * BAM NBM en HBG zijn momenteel verwikkeld in een fusieproces.** Mede veroorzaakt door buitengewone baten.Uit deze tabel blijkt dat het rendement sterk verschilde tussen de verschillende
beursgenoteerde bouwbedrijven. Zo haalden Heijmans en BAM NBM een bovengemiddeld
rendement. Dit kan komen door een beter management, maar ook doordat de bouwbedrijven
op verschillende deelmarkten actief zijn. Als Heijmans en BAM NBM op sommige
deelmarkten marktmacht hebben en hier gebruik van maken en de andere bouwbedrijven
niet, dan verklaart dit de hogere winst van Heijmans en BAM NBM. Uit de tabel blijkt dat de rendementen afgezet tegen de omzet inderdaad
beperkt zijn. Afgezet tegen het eigen vermogen vertonen de rendementen sterkere
schommelingen, maar liggen zij gemiddeld op een aanzienlijk hoger niveau.In deze zin kunnen bij de «lage rendementen» in de bouwsector
vraagtekens worden geplaatst. Daarmee is dus ook niet aangetoond dat er geen
sprake zou zijn van grootschalige onregelmatigheden (maar ook niet dat daar
wel sprake van is).Een ander punt is dat een deel van de omzet in het buitenland wordt gerealiseerd.
Hierdoor hebben de hierboven gepresenteerde rendementscijfers niet alleen
betrekking op de Nederlandse activiteiten. Een hoog rendement kan dan ook
worden veroorzaakt door marktmacht in het buitenland. En omgekeerd, een normaal
rendement kan een combinatie zijn van een door middel van marktmacht hoog
rendement in Nederland en een laag rendement in het buitenland. In tabel 4.2
staat hoeveel van de omzet de vijf grootste Nederlandse bouwbedrijven in Nederland
realiseren.Tabel 4.2 Omzet van bouwconcerns en gedeelte daarvan gerealiseerd
in Nederland, 2001  Ballast NedamHeijmansBAM NBMVolker Wessels StevinHBGKoop Holding Europe omzet (mln. €)2 3262 2882 9163 1035 617974waarvan in Nederland (mln €)1 2562 0352 6502 4441 404449 als percentage van de totale omzet54%89%91%79%25%46%Bron: jaarverslagen.Uit tabel 4.2 blijkt dat Ballast Nedam, Koop en vooral HBG veel actiever
zijn in het buitenland dan de andere drie. Het rendement dat deze drie bedrijven
realiseren zal daardoor in grotere mate door de buitenlandse activiteiten
worden bepaald. Heijmans, BAM NBM en Volker Wessels zijn grotendeels in Nederland
actief, hun rendement wordt daarom grotendeels door hun Nederlandse activiteiten
bepaald. Uit tabel 4.1 blijkt dat deze drie bedrijven hogere rendementen realiseren
dan Ballast Nedam, Koop en HBG die actiever in het buitenland zijn. Dit zou
kunnen betekenen dat in Nederland relatief hogere rendementen worden gerealiseerd.Vergelijking met andere sectorenVan bedrijven met een beursnotering houdt het CBS verschillende rendementscijfers
bij. De belangrijkste hiervan is het rendement op het eigen vermogen. Dit
geeft aan hoeveel een bedrijf verdiend heeft voor iedere euro geïnvesteerd
eigen vermogen. In onderstaande figuur staan de rendementen van beursgenoteerde
bedrijven in de bouwsector en van alle niet-financiële beursgenoteerde
bedrijven. Figuur 4.1 Rentabiliteit bouwbedrijven en alle niet-financiële
bedrijvenBron: CBS, statistieken beurs genoteerde bedrijven.Uit deze figuur blijkt dat de rendementen in de bouw in de jaren 80 relatief
laag waren, maar dat deze rendementen in de jaren 90 juist hoger dan gemiddeld
waren. Dit kan te maken hebben met de hogere economische groei in de jaren
90: deelmarkten als de bouw van kantoren zijn relatief conjunctuurgevoelig.
Het hogere rendement in de jaren 90 in de bouwsector wijst daarom niet noodzakelijkerwijs
op misbruik van een machtspositie. Ook gemiddeld over de gehele beschouwde
periode liggen de rendementen in de bouw niet hoger dan in de andere niet-financiële
sectoren. Voor zover bouwbedrijven een machtspositie hadden, heeft zich dit
mogelijk geuit in minder efficiënt werken of zwarte winsten, maar niet
in hoge officiële winsten. Een andere mogelijkheid is dat in Nederland
(door een afgeschermde markt) hoge winsten worden behaald, die vervolgens
worden gebruikt voor «dumping» in het buitenland. Door gebrek
aan geschikte winstcijfers kan deze hypothese echter niet worden getoetst.
Wel komen uit de gevoerde gesprekken en uit de casussen (zie de paragrafen
5.1 t/m 5.3) aanwijzingen naar voren dat de Nederlandse markt deels afgeschermd
is voor buitenlandse toetreders, terwijl Nederlandse bedrijven wel actief
zijn in het buitenland.In figuur 4.1 staan de rendementen van alle beursgenoteerde bedrijven.
Dit zijn niet alle bedrijven in de bouwsector (iets meer dan 10, fluctueert
over de tijd door fusies en overnames); over het algemeen zijn vooral grote
bedrijven beursgenoteerd. Het zou kunnen dat kleine bedrijven hogere rendementen
realiseren. Dit kan komen door een efficiëntere manier van werken (bijvoorbeeld
omdat grote bedrijven schaalnadelen kunnen hebben) of omdat kleine bedrijven
meer marktmacht hebben. Dit kan alleen als kleine bedrijven zich gespecialiseerd
hebben in een marktniche; anders geldt dat grote bedrijven meer marktmacht
hebben dan kleine bedrijven.Vergelijking met België en DuitslandVoor het buitenland is het moeilijk vergelijkbare cijfers te vinden omdat
definities die door de verschillende nationale statistische bureaus worden
gebruikt kunnen verschillen. Niettemin wordt hier een beperkte vergelijking
gemaakt tussen de Nederlandse, de Belgische en de Duitse bouw. In tabel 4.3 staat het rendement van de grote Belgische bouwbedrijven
voor de periode 1996–2000. Ondanks het feit dat dit een kortere periode
is dan die in tabel 4.1 met de Nederlandse rendementen staat, vallen er wel
een aantal dingen op. Ten eerste is het rendement in België lager dan
in Nederland in deze periode. Dit geldt zowel voor de bouwondernemingen als
voor de overige vennootschappen. Verder is het rendement in de bouw in België
sneller gestegen dan het rendement van de rest van de bedrijven. Er lijkt
zich hier een inhaalslag te hebben voortgedaan.Tabel 4.3 Gemiddeld rendement van Belgische vennootschappen Rendement van de ondernemingen1997199819992000Totaal van de niet-financiële ondernemingen     Netto rentabiliteit eigen vermogen, na belasting, in %98,89,67,8 Bouwnijverheid    Netto rentabiliteit eigen vermogen, na belasting, in %5,58,39,49,2Bron: Nationaal Instituut voor de Statistiek (België).De Duitse bouwsector heeft in de jaren 90 een geheel andere ontwikkeling
doorgemaakt dan de Nederlandse bouwsector. Tot 1995 nam de bouwproductie in
Duitsland toe, wat vooral kwam door een toename van de bouwactiviteiten in
Oost-Duitsland. Daarna nam de bouwproductie sterk af. Hierdoor staat zowel
de werkgelegenheid als het rendement van de Duitse bouwbedrijven onder druk.1 Dit maakt het curieus dat er weinig toetreding tot
de Nederlandse markt plaats vindt.Omdat Duitsland zoveel groter is dan Nederland is het te verwachten dat
de Duitse bouwers veel groter zijn dan de Nederlandse bouwers. In Tabel 4.4
staan de grootste Duitse bouwers gerangschikt naar omzet. Hieruit blijkt dat
vooral Hochtief veel groter is dan de grootste Nederlandse bouwers (vergelijk
met tabel 4.2), maar dat de verschillen met de overige bouwers geringer zijn.Tabel 4.4 Grote Duitse bouwbedrijven naar omzet  Omzet in mrd. €
2000Verandering in % 2000–1999 Hochtief13,02554,62Philipp Holzmann6,3943,5 Bilfinger – Berger4,437– 3,25 Walter Bau (Walter)4,013– 8,19 Strabag (Bau Holding)3,09– 8,01 Ed Züblin (Walter)1,987– 8,26 Dyckerhoff & Widmann (Walter)1,972– 2,71 Rheinhold & Mahla0,7267,34Heitkamp0,626– 14,4 Bauer Spezialtiefbau0,59517,42Bron: Hauptverband der Deutschen Bauindustrie (www.bauindustrie.de).Van een deel van deze bouwers hebben we de rendementscijfers kunnen achterhalen.
Hier blijkt zich een groot verschil met de Nederlandse bouwers voor te doen:
de rendementen zijn in Duitsland veel lager dan in Nederland. De hierboven
aangehaalde terugloop van de productie heeft duidelijk ook gevolgen voor de
rendementen (zie Tabel 4.5). Tabel 4.5 Het rendement van de vijf grootste Duitse bouwconcerns
in 2000  Jahresuberschuss /fehlbedragEigenkapitalRendementHochtief1271 9027% Philipp Holzmann– 156 * Bilfinger–Berger439005%Walter Bau (Walter)– 65300– 22% Strabag (Bau Holding)102254%* Bij gebrek aan eigen vermogen niet te berekenen. Maar het rendement
is wel negatief.Twee van de vijf grootste bouwers maakten verlies in 2000. De malaise
in de Duitse bouw is zelfs zo groot dat Philipp Holzmann ondertussen zo goed
als failliet is, dit ondanks een reddingspoging van de Duitse overheid in
1999 (zie «Duitse bouwer Holzmann in surséance», de Volkskrant,
22-03-2002, p. 17). Ook in de bedrijven met een positief rendement zijn de
rendementen niet zo hoog als de rendementen in Nederland.4.2.2 PrijzenIn deze subparagraaf vergelijken we Nederlandse en buitenlandse bouwprijzen.
We kiezen voor een vergelijking met de Duitse bouwsector. Deze keuze is enerzijds
gebaseerd op het feit dat Duitse bouwers tot op zekere hoogte in de Nederlandse
grensstreek actief zijn, en hun kostenstructuur blijkbaar concurrerend is.
Anderzijds is deze keuze ingegeven door het feit dat er voor Duitsland in
vergelijking met de andere ons omringende landen relatief veel statistisch
materiaal voorhanden is.Volgens cijfers van het CBS bedroeg de gemiddelde bouwprijsstijging In
Nederland in de periode 1998–2001 gemiddeld 3,4% per jaar. In Duitsland
bedroeg de bouwkostenstijging over dezelfde periode gemiddeld 1,7% per jaar
(Statistisches Bundesamt Deutschland, 2002). Daarmee was de Duitse kostenstijging
circa de helft van de Nederlandse kostenstijging. Dit verschil in ontwikkeling
van de bouwkosten wordt deels veroorzaakt door de economische terugval die
de Duitse bouw vanaf midden jaren negentig ondervond. In onderstaande figuur
is de omzetontwikkeling in Nederland en Duitsland weergegeven. Figuur 4.2 Omzetontwikkeling in Nederland en Duitsland1Bron: Die Deutsche Bauindustrie (2002), SEO en TNO Inro, Statistisch onderzoek
naar prijs en kostenontwikkeling in de bouwsector (2002).De Nederlandse bouwomzet groeide flink terwijl de Duitse bouwomzet terugliep.
De groeiende omzet heeft in Nederland, gegeven het beschikbare arbeidspotentieel,
tot loonstijgingen en bouwprijsverhogingen geleid.De prijsontwikkeling van materiaal en arbeid is naast de marktomstandigheden
eveneens van evident belang. Deze factoren vormen belangrijke schakels in
het prijstransmissiemechanisme (zie paragraaf 3.2). De lonen in de bouw
in Duitsland stijgen, sinds de eenwording van West en Oost, al enige jaren
veel gematigder dan die in Nederland. In 2000–2001 daalden de lonen
in de bouw in Duitsland zelfs per saldo met bijna 10% op jaarbasis2. In Nederland bedroeg de gemiddelde jaarlijkse reële
loonstijging in de periode 1991–2000 0,7%. De prijzen van materiaal
stegen in Duitsland eveneens veel minder hard dan in Nederland. De prijzen
van een aantal belangrijke bouwmaterialen als cement, wapeningsstaal, betonaggregaten
en timmerhout daalden in Duitsland in de periode 1991–2000 met 10 tot
27%. In Nederland stegen de prijzen van deze bouwmaterialen gemiddeld met
10 tot 16%3. De gematigde kostenstijging van
de inputs van het bouwproces werd in Duitsland waarschijnlijk deels veroorzaakt
door de algehele economische teruggang. Naast de kosten van de inputs speelt
de winst- en redementsontwikkeling eveneens een belangrijke rol. Het rendement
van de grote Nederlandse bouwbedrijven ligt de laatste jaren hoger dan in
Duitsland. Ook dit hangt samen met de hoge economische groei en de bijbehorende
krappe bouwmarkt in Nederland. In Duitsland liepen de bouwactiviteiten die
samenhingen met de Duitse eenwording vanaf 1995 af; dit had een negatieve
invloed op de omzet en de rendementen (zie paragraaf 4.3).De ontwikkelingen op de Duitse en Nederlandse bouwmarkt verschillen sterk
van elkaar. Waar in Nederland de bouw een periode van grote bloei doormaakt
van midden jaren negentig viel de Duitse bouw sterk terug. De terugval in
Duitsland heeft bouwbedrijven ertoe genoodzaakt genoegen te nemen met lagere
rendementen, terwijl in Nederland de rendementen in de economische hausse
juist stegen. De ontwikkeling van de loonkosten en materialen
was in Duitsland eveneens veel gematigder dan in Nederland. In totaliteit
hebben deze ontwikkelingen ervoor gezorgd dat de prijsstijging van de Duitse
bouw in zijn geheel de afgelopen jaren circa de helft bedroeg van de prijsstijging
in de Nederlandse bouw.Tegen deze achtergrond van de gematigde stijging van bouwkosten en -prijzen
in Duitsland in vergelijking met Nederland, zou men verwachten dat Duitse
bouwbedrijven – desnoods als prijsvechters – proberen om zich
een positie te verwerven op de bloeiende Nederlandse bouwmarkt. Toch gebeurt
dit niet op grote schaal. Dit hangt vermoedelijk samen met verschillen in
(bouw)cultuur en regelgeving en met de dominante positie van de Nederlandse
bouwconcerns op de markten voor grondstoffen.4.3 Dynamische efficiëntieStatische efficiëntie gaat over de resultaten van marktwerking op
een bepaald moment in de tijd. Dynamische efficiëntie is een criterium
voor de prestaties van marktwerking over de tijd. Het gaat bij de beoordeling
of een sector dynamisch efficiënt is over groei en vernieuwing. In deze
paragraaf geven we allereerst aan wat dynamische efficiëntie is en hoe
het kan worden gemeten (4.3.1). Daarna trachten we aan de hand van deze indicatoren
uitspraken te doen over de dynamische efficiëntie van de bouw (4.3.2).4.3.1 Aspecten van dynamische efficiëntieInvesteringen en arbeidsproductiviteitCruciaal voor de productiviteitsgroei van een sector zijn investeringen
in kapitaal. Daarbij dient «kapitaal» zowel opgevat te worden
als fysiek kapitaal (machines, kantoorpanden), menselijk kapitaal (scholing
en opleiding van werknemers) als kenniskapitaal (onderzoek en ontwikkeling).
Door deze investeringen gaan beter opgeleide werknemers werken met nieuwe
moderne machines en technologisch geavanceerde productiemethoden en dat leidt
meestal tot een toename van de arbeidsproductiviteit.Uit economisch onderzoek blijkt dat er ook een samenhang bestaat tussen
de structuur van een bepaalde sector en de gedragingen van de marktpartijen
en «dynamische» efficiëntie. Er zijn aanwijzingen dat meer
concurrentie in een sector leidt tot hogere productiviteit bij de aanbieders
in die sector. Door meer concurrentie gaan aanbieders scherper op lagere prijzen
of betere kwaliteit concurreren. Deze concurrentie dwingt aanbieders om scherp
op hun kosten te letten en met de modernste productiemiddelen te werken. Dit
leidt tot hogere productiviteit. Uit eerder SEO-onderzoek blijkt dat de hypothese
van een positieve relatie tussen mededinging en productiviteitsgroei empirisch
wordt ondersteund.Steeds minder concurrentieEen tweede aspect van dynamische efficiëntie betreft de toekomstige
concurrentieverhoudingen. Voldoende concurrentie binnen een bepaalde sector
op een bepaald moment in de tijd garandeert nog niet dat er ook over de tijd
voldoende concurrentie is. Concurrentie in een bepaalde sector kan in de loop
van de tijd minder worden door acties van de marktpartijen en door ingrijpen
van de overheid. Zittende marktpartijen kunnen er belang bij hebben om de
concurrentie in de sector in de loop van de tijd minder scherp te maken. Dat
kan bijvoorbeeld door fusies en overnames (zodat er minder spelers komen op
de markt), door vormen van samenwerking tussen de zittende marktpartijen
zoals combinatievorming, en door het weren van nieuwe toetreders (toetredingsbelemmeringen).Maar ook de overheid kan bijdragen aan een vermindering van de concurrentie
op een bepaalde markt. Indien bijvoorbeeld door overheidsregulering (denk
aan milieuwetgeving of aan aanbestedingsregels) toetreding wordt belemmerd
of sommige zittende aanbieders steeds worden bevoordeeld en anderen worden
benadeeld, dan kan daardoor op termijn de structuur van de markt minder concurrerend
worden. Van belang voor de prestaties van de markt van een sector zijn niet
alleen de mededingingsverhoudingen nu, maar ook in de toekomst. Door acties
van marktpartijen en overheid nu kunnen de mededingingsverhoudingen en daarmee
de prestaties van de markt in de toekomst verslechteren.4.3.2 De dynamische efficiëntie van de bouwIn deze subparagraaf bekijken we de dynamische efficiëntie van de
bouw aan de hand van twee indicatoren die in de vorige subparagraaf naar voren
zijn gekomen: de arbeidsproductiviteit en de (verwachte) toekomstige concurrentieverhoudingen.ArbeidsproductiviteitDe productiviteitsontwikkeling in een sector wordt gestimuleerd door een
verbetering van de kwaliteit van de inputfactoren (betere, productievere machines,
gebruik van betere materialen en inzet van beter opgeleide en meer competente
werknemers) en door technologische vooruitgang.Productiviteit wordt gedefinieerd als productie (output) per eenheid productiefactor
(input). Productiviteitsgroei is de procentuele toename van de productiviteit
in een bepaalde periode (bijvoorbeeld een jaar). Kapitaalproductiviteit is
productie per eenheid kapitaalgoed. Arbeidsproductiviteit is productie per
eenheid arbeid. In productiviteitsstudies wordt vooral gekeken naar de ontwikkeling
van de arbeidsproductiviteit. Daar zullen we ons hieronder ook voor de bouw
op concentreren. In de onderstaande tabel geven we op basis van publicaties
van het Centraal Planbureau de gemiddelde jaarlijkse groei van de arbeidsproductiviteit
in diverse sectoren, waaronder de bouw1.Tabel 4.6 Arbeidsproductiviteitsgroei in diverse sectoren,
1963–2003  IndustrieBouwDienstenBedrijven 1963/737535,51973/833,5– 0,52,521983/932,20,60,91,41993/033,100,71,1Bron: CPB, CEP 1987, CEP 1993 en CEP 2002.Opvallend in de tabel is de daling van de productiviteitsgroei in alle
sectoren na de eerste oliecrisis. De industrie is de sector waar gemiddeld
de hoogste jaarlijkse productiviteitsgroei wordt gerealiseerd. De industrie
is een kapitaalintensieve sector, die steeds meer produceert met steeds minder
mensen. Voor een belangrijk deel is technologische innovatie de oorzaak van
de sterke productiviteitsgroei in de industrie sector. De lage productiviteitsgroei
in de dienstensector na 1993 is opvallend, omdat verwacht werd dat de investeringen
in ICT de productiviteit in de dienstensector sterk zouden doen
toenemen. Meer gedetailleerd onderzoek wijst erop dat de belangrijkste reden
van het achterblijven van de productiviteitsgroei in de dienstensector bij
de zakelijke dienstverlening ligt. In die sector is in het afgelopen decennium
de werkgelegenheid fors toegenomen zonder dat dit heeft geleid tot een forse
toename van de productie (dienstverlening) in die sector.Uit de tabel blijkt vooral ook dat de arbeidsproductiviteitstoename in
de bouw het laagst is, ook in vergelijking met de eveneens arbeidsintensieve
dienstensector. Dit hangt vermoedelijk deels samen met beperkte investeringen
in product- en procesinnovatie (zie paragraaf 3.4.1).Toekomstige concurrentieIn het eerste deel van dit rapport is naar voren gekomen dat de concentratie
van bouwbedrijven sterk toeneemt: door overnames komt de Nederlandse bouwmarkt
steeds meer in handen van een steeds kleiner aantal grote bouwconcerns. Deze
bouwconcerns expanderen ook waar mogelijk in het buitenland. De schaalvergroting
aan de aanbodzijde vindt mede plaats met het oog op schaalvergroting van de
markt. De Europese aanbestedingsregels beogen één Europese markt
te creëren voor onder meer grote bouwprojecten.Tegen deze achtergrond is het opvallend dat op de Nederlandse bouwmarkt
nog steeds vooral Nederlandse bedrijven actief zijn. In deze rapportage is
naar voren gekomen dat dit samenhangt met een combinatie van factoren, waaronder:• Een groot aantal nationale regels op zeer verschillende terreinen,
waar buitenlandse bedrijven niet of alleen met moeite aan kunnen voldoen;• Een neiging bij vooral lagere overheden om het «eigen»
bedrijfsleven te bevoordelen;• De verticale integratie van bouwmaterialenleveranciers met (Nederlandse)
bouwconcerns.De schaalvergroting van de bouwconcerns gaat vooralsnog niet gepaard met
integratie van de Nederlandse bouwmarkt in een Europese markt. Voor de Nederlandse
bouwmarkt betekent dit dat de concurrentie gaandeweg steeds minder groot zal
worden. Mogelijke gevolgen van de toenemende marktmacht van grote bouwconcerns
zijn hogere prijzen, minder efficiëntieverbetering en verdere expansie
in buitenlandse markten (voor zover die minder gesloten zijn dan de Nederlandse),
op basis van de hier geboekte winsten.4.4 Conclusies en antwoorden op de onderzoeksvragenVraag 3 RendementenGeef een analyse van de feitelijk behaalde rendementen
in de bouwsector zoals deze door verschillende bronnen worden gegeven. Betrek
hierbij tevens cijfers en trends van de sector.De rendementen in de bouwsector, zoals gerapporteerd door het CBS en door
(grote) bouwbedrijven, liggen de afgelopen vijf jaar doorgaans in de orde
van grootte van 1 à 4% van de omzet. Het is echter minder zinvol om
het rendement op deze wijze te berekenen. Het rendement op het eigen vermogen
wisselt bij de vijf grootste bouwbedrijven sterk, maar ligt de afgelopen jaren
gemiddeld in de orde van grootte van 15 à 30%. Dit lijkt een marktconform
rendement. Aangezien een belangrijk deel van de omzet in het buitenland wordt
gerealiseerd, zijn deze cijfers niet zonder meer representatief voor de Nederlandse
bouwmarkt. De cijfers van de bouwbedrijven wekken de indruk
dat het rendement op de Nederlandse markt relatief hoog ligt.Het rendement van de grote Nederlandse bouwbedrijven ligt de laatste jaren
hoger dan bij vergelijkbare bedrijven en België en Duitsland. Dit hangt
waarschijnlijk samen met de hoge economische groei en de bijbehorende krappe
bouwmarkt in Nederland. In Duitsland liepen de bouwactiviteiten die samenhingen
met de Duitse eenwording, vanaf 1995 af. Dit had een negatieve invloed
op de rendementen.Vraag 4 OnregelmatighedenGeef aan in hoeverre de structuurkenmerken onregelmatigheden
in de hand (kunnen) werken.In de verschillende hoofdstukken van dit rapport komen diverse structuurkenmerken
naar voren die onregelmatigheden en/of economische inefficiënties in
de hand kunnen werken. De belangrijkste van deze kenmerken zijn, per categorie:Product- en proceskenmerken• Hoge transportkosten en soms beperkte houdbaarheid bij bouwmaterialen
(paragrafen 2.3, 5.1 t/m 5.3);• Productie op locatie (2.3);• Discontinuïteit van opdrachten (2.3., 2.6);Concentraties van bedrijven• Sterke verwevenheid tussen bouwbedrijven (concerns) (3.3, 5.1);• Verticale integratie van met name asfaltproductie (2.4, 5.1);Cultuur• De historisch bepaalde cultuur van afspraken tussen bouwbedrijven
(3.5);Zelfregulering• De eenzijdige samenstelling van de Raad van Arbitrage (2.5).Regelgeving• Nationale regelgeving die drempels opwerpt voor buitenlandse toetreders
(2.5, 2.6, 5.1, 5.2);• Het verbod op leuren door de overheid (3.5);• De beperkte sancties voor kartels (3.5);Overheidsoptreden• Beperking van het aantal aanbieders door erkenningsregelingen en
door voorselectie van inschrijvers (2.6, 5.4);• Neiging om risico's over te dragen aan bouwbedrijven (3.5);• Lagere overheden die het «eigen» bedrijfsleven willen
bevoordelen (5.2);De mate waarin deze factoren elk afzonderlijk van belang zijn, verschilt
sterk per deelmarkt. Als we de structuur van de bouwmarkt als geheel bezien,
lijken deze kenmerken gezamenlijk een belangrijke rol te spelen bij het ontstaan
van onregelmatigheden en inefficiënties. 5 DEELMARKTENIn dit hoofdstuk worden deelmarkten binnen de bouwsector beschreven. Daarbij
komen de structuurkenmerken uit de voorgaande hoofdstukken veelal opnieuw
aan de orde, maar nu bezien vanuit het perspectief van een specifieke deelmarkt.
Bij de meeste deelmarkten wordt tevens een specifieke casus behandeld waarin
onregelmatigheden naar voren komen.De beschreven deelmarkten verschillen sterk van karakter. De installatiebranche
is veel diverser dan de spoorbouwmarkt of de betonmarkt. Ook verschilt het
belang van de casus per deelmarkt: soms is er geen geschikte casus (beton)
of is de casus slechts een beknopte illustratie van één specifieke
onregelmatigheid op de deelmarkt zelf (spoorwegbouw). In andere gevallen betreft
de casus zaken die zich meer algemeen voordoen in de betreffende deelmarkt
(bijvoorbeeld asfalt). Tegen deze achtergrond ligt in sommige paragrafen van
dit hoofdstuk veel nadruk op een casus, terwijl in andere paragrafen de beschrijving
van de deelmarkt meer aandacht krijgt.Door de deelmarkten die wij hebben bestudeerd afzonderlijk te beschrijven
en deze elk met een casus te illustreren, hopen we de lezer een meer concreet
beeld te geven van de soms theoretische en abstracte zaken die in de eerdere
hoofdstukken zijn behandeld. Achtereenvolgens komen de deelmarkten voor asfalt
(5.1), zand en grind (5.2), beton (5.3), spoorwegbouw (5.4) en bouwinstallatie
(5.5) aan de orde.5.1 AsfaltIn deze paragraaf onderzoeken we de asfaltsector. We gaan eerst in op
de structuurkenmerken van de asfaltmarkt (5.1.1), waarna aan de hand van enkele
casussen en gesprekken bekeken wordt of deze structuurkenmerken onregelmatigheden
in de hand kunnen werken (5.1.2).StructuurkenmerkenHet productAsfalt wordt gemaakt van uiteenlopende soorten grind of steenslag, zand,
vulstof en bitumen. Deze grondstoffen worden in een asfaltcentrale in diverse
verhoudingen met elkaar vermengd en wordt voornamelijk gebruikt voor de aanleg
van wegen. Andere toepassingen zijn dijkbekleding, waterdichte constructies
en vloeren in bedrijfsgebouwen1.Bedrijfseconomische gegevensOver de asfaltmarkt zijn helaas geen financieel-economische gegevens te
achterhalen. De reden hiervoor is dat het CBS geen afzonderlijke gegevens
van asfaltcentrales verzamelt2. Daarnaast bestaat
er geen specifieke brancheorganisatie die deze gegevens verzamelt.Uit gegevens van de Kamer van Koophandel blijkt dat er in totaal 593 personen
werkzaam zijn in 74 asfaltbedrijven3. Deze bedrijven
zijn klein: gemiddeld hebben zij 8 werknemers. Slechts bij 19 bedrijven blijken
 10 mensen of meer te werken en bij 5 daarvan meer dan 20. Bij de twee grootste
bedrijven werken respectievelijk 75 en 65 personen4.Structuurkenmerken asfaltmarktIn de voorgaande hoofdstukken zijn verschillende structuurkenmerken van
deelmarkten van de bouwsector aan de orde geweest. Sommige van deze kenmerken
zijn in meer of mindere mate ook van toepassing op de asfaltmarkt.Een opvallend structuurkenmerk van de asfaltbranche wordt gevormd door
de hoge transportkosten van asfalt. Asfalt is bovendien beperkt houdbaar omdat
het warm getransporteerd moet worden; de verwerkingstemperatuur ligt tussen
de 130 en 190 graden Celsius. In de praktijk betekent dit dat asfalt meestal
wordt betrokken van een asfaltcentrale die niet meer dan circa 50 kilometer
van het uit te voeren werk is gevestigd. Dit beperkt het aantal centrales
waaruit de asfaltvoorziening kan plaatsvinden.De beperkte transporteerbaarheid van asfalt heeft tot gevolg dat de grote
Nederlandse wegenbouwers er naar streven om een landelijke dekking te creëren
waarbij asfaltwerken in Nederland bevoorraad kunnen worden vanuit een «eigen»
asfaltcentrale die niet verder dan 50 kilometer verwijderd is van de plaats
van het werk. Het feit dat veel asfaltcentrales eigendom zijn van wegenbouwers
is een vorm van verticale integratie. Het gaat daarbij vaak om participatie
van meerdere wegenbouwers in één centrale. Op deze samenwerking
wordt hieronder nader ingegaan, omdat het kan leiden tot minder concurrentie.Bij bouwprojecten in de B&U en GWW is bijna geen enkele opdracht hetzelfde
en vinden werken op verschillende locaties plaats. Dit geldt niet voor asfaltcentrales
omdat het daar gaat om een redelijk gestandaardiseerd product (zij het in
verschillende soorten) en om vaste productielocaties. De verwerking van asfalt
in de wegenbouw vindt echter wel in uiteenlopende producten en op verschillende
locaties plaats. Dit maakt de wegenbouwmarkt minder transparant, waardoor
het maken van onderlinge afspraken moeilijker te controleren is.Een ander structuurkenmerk van de wegenbouwmarkt is de beperking van het
aantal aanbieders door de overheid, door middel van regelgeving omtrent aanbestedingen
en door (voor)selectie van opdrachtnemers. Voor grote (infrastructurele) werken
wordt vaak aan bedrijven die op de opdracht mogen inschrijven de eis gesteld
dat zij al eerder een soortgelijke opdracht hebben uitgevoerd. De overheid
beoogt hiermee zekerheid te verschaffen over het kunnen van de opdrachtnemer.
Het zorgt er echter wel voor dat het veelal dezelfde bedrijven zijn die de
opdracht toegespeeld krijgen omdat andere bedrijven (die nog nooit in staat
zijn gesteld om een grote opdracht uit te voeren) niet en misschien wel nooit
mee kunnen doen.Samenwerking in asfaltcentrales nader beschouwdEr zijn twee redenen waarom bedrijven samenwerken in asfaltcentrales in
plaats van een eigen centrale te openen. Allereerst streeft de Nederlandse
overheid naar een verkleining van het aantal asfaltcentrales in Nederland
met het oog op een vermindering van de CO2-uitstoot1.Ten tweede worden asfaltcentrales doorgaans onderbenut, waardoor het opzetten
van een eigen centrale vaak niet rendabel is. Daarnaast worden de mogelijkheden
die schaalvergroting met zich mee brengt niet benut als er relatief kleine
centrales worden gebouwd. De centrales werken op ongeveer de helft van hun capaciteitAls gevolg hiervan participeren steeds meer grote bouwconcerns in bestaande
asfaltcentrales. Dat heeft ertoe geleid dat van de 74 asfaltcentrales in Nederland
er slechts 17 volledig onafhankelijk opereren. Van de overige asfaltcentrales
zijn er• 21 centrales waarin één groot bouwconcern participeert• 15 centrales waarin meerdere concerns (in wisselende samenstelling)
participeren• 12 centrales waarin één of meer kleinere bouwbedrijven
participeren• 9 centrales die deel uitmaken van concerns uit andere sectoren1.Bij de 21 asfaltcentrales waarin één bouwconcern participeert
speelt het bouwconcern Ooms een belangrijke rol: dit concern is in vijf van
deze asfaltcentrales. Heijmans, Ballast Nedam en KVWS participeren in drie
asfaltcentrales, Dura Vermeer in twee en Koop en HBG participeren in één
asfaltcentrale.In de vijftien centrales waarin meerdere concerns samenwerken, participeert
KVWS tien keer en BAM NBM negen keer. Heijmans participeert vijf keer, Dura
Vermeer en Ballast Nedam ieder vier keer en Ooms en HBG één
keer2. In Tabel 5.1 is te zien dat deze samenwerking
in wisselende samenstelling voorkomt. De tabel telt alle samenwerkingsrelaties
tussen twee bedrijven. Dit wil zeggen dat een asfaltcentrale waarin drie concerns
samenwerken leidt tot drie relaties in de tabel3.
Uit de tabel blijkt dat KVWS en BAM NBM het grootste aantal samenwerkingsrelaties
in asfaltcentrales hebben: in totaal respectievelijk (5+3+2+1+4+0=) 15 en
(2+3+0+3+5+1=) 14 relaties.Tabel 5.1 Gezamenlijke participaties van bouwconcerns
in asfaltcentrales  BAM NBMBallast NedamDura VermeerHBGHeijmansKVWSOoms BAM NBM       Ballast Nedam2      Dura Vermeer31     HBG000    Heijmans3001   KVWS53214  Ooms101000 Bron: Kamer van Koophandel, bewerking in deel 1 van deze rapportage.Als we individuele en gezamenlijke participaties optellen blijkt dat KVWS
het vaakst participeert, namelijk in (3+10) 13 centrales. De kleinste participant
is Koop, met één centrale. In figuur 5.1 wordt voor acht grote
bouwconcerns het aantal participaties in asfaltcentrales weergegeven. Figuur 5.1 Aantal participaties van bouwconcerns in asfaltcentrales Bron: Kamer van Koophandel, bewerking in deel 1 van deze rapportage.Het is echter de vraag of de gegevens van de Kamer van Koophandel, waarop
deze cijfers zijn gebaseerd, volledig zijn. In de gesprekken zijn indicaties
naar voren gekomen dat er meer ook relaties zijn die niet in de cijfers voorkomen. U noemt [asfaltcentrale X] onafhankelijk maar deze heeft waarschijnlijk
ook aandeelhouders. Ik ken deze centrale niet als zelfstandig.Er is één productie-unit gemaakt van de asfaltmolens, dus
alle aannemers bij elkaar.Aannemers gaan combinaties aan binnen een straal van 50 kilometer. Als
je drie aannemers op het bord zet, kun je het nergens anders weghalen (geparafraseerd).Naast de samenwerking van bouwbedrijven in asfaltcentrales (een vorm van
verticale integratie) is er een tweede tendens zichtbaar op de asfaltmarkt:
combinatievorming onder asfaltcentrales (horizontale integratie). In de gesprekken
van de enquêtecommissie zijn hiervan verschillende voorbeelden naar
voren gekomen.Horizontale en verticale integratie blijken ook uit ontheffingsverzoeken
die verschillende grote bouwbedrijven gezamenlijk bij de NMa hebben ingediend
om samen te kunnen werken in 14 asfaltcentrales1.
Deze ontheffingsverzoeken zijn noodzakelijk omdat de Mededingingswet (artikel
6) mededingingsbeperkende afspraken verbiedt. Tot op heden is er nog geen
uitspraak in deze zaken gedaan.De vraag die hierbij gesteld kan worden is of deze samenwerking en andere
structuurkenmerken van de asfaltbranche de marktwerking in de weg staan. In
de volgende paragraaf wordt hier nader aandacht aan besteed.5.1.2 Casus: concentratie in de asfaltbrancheBij deze casus past een opmerking vooraf. De voorbeelden en citaten die
worden gebruikt zijn afkomstig van vijf gesprekken die de enquêtecommissie
of wij gevoerd hebben, de Bos-boekhouding en een aantal artikelen. Dit wil
zeggen dat de voorbeelden en citaten niet noodzakelijk representatief zijn
voor de asfaltsector als geheel. In deze paragraaf concentreren we ons op
de samenwerking tussen wegenbouwbedrijven en asfaltcentrales.
De keuze van de onregelmatigheden sluit hierbij aan. Hiermee wordt dus met
name de relatie tussen het structuurkenmerk concentratie en onregelmatigheden
geanalyseerd.Een gevolg van de toenemende concentratie is dat het effectieve aantal
aanbieders kleiner wordt. Dit kan de concurrentie beperken. We lichten dit
toe aan de hand van twee artikelen uit de Mededingingswet (artikel 6 en artikel
24).Mededingingsbeperkende afspraken (artikel 6 Mededingingswet)Deze afspraken worden door de NMa omschreven als: overeenkomsten tussen
bedrijven, besluiten van ondernemersverenigingen, of onderling afgestemde
feitelijke gedragingen, die ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging
op de Nederlandse markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst1. Voorbeelden van mededingingsbeperkende afspraken zijn onder andere
prijsafspraken en de verdeling van markten.Uit gevoerde gesprekken is gebleken dat ook op de asfaltbranche prijsafspraken
en marktverdeling voorkomen. Wegenbouwbedrijven blijken samen te komen om
te onderhandelen over de hoogte van de prijs waarvoor wordt ingeschreven door
de verschillende partijen. Daarbij wordt tevens de omzet verdeeld omdat bij
het onderhandelen over de hoogte van het inschrijfbedrag ook bepaald wordt
welk bedrijf voor het laagste bedrag inschrijft. Door het maken van deze afspraken
wordt de onderlinge concurrentie tussen bedrijven, voor zover deze nog bestaat,
verplaatst naar het vooroverleg. Als je een werk wilt maken moet je van tevoren praten om te weten te komen
voor welke asfaltprijzen je het werk zou kunnen krijgen.Naast afspraken over de hoogte van inschrijfbedragen, blijken er in sommige
gevallen ook afspraken worden gemaakt over de levering van asfalt. Zonder
dergelijke afspraken zou het volgens één gesprekspartner zelfs
onmogelijk zijn om voor een redelijke prijs aan asfalt te komen.Ook dit is niet bevorderlijk voor de concurrentie tussen wegenbouwers
omdat de eigenaren van asfaltcentrales in de omgeving van het bouwwerk toetreders
kunnen weigeren hen asfalt te leveren of hen een hoge prijs kunnen rekenen
voor asfalt.Naast afspraken over prijzen van bouwprojecten en leveringen van asfalt
blijken er in sommige gevallen ook afspraken te worden gemaakt over welke
centrale het asfalt mag draaien. Ook deze vorm van het maken van afspraken
vermindert de concurrentie tussen asfaltcentrales.Men verdeelt de tonnen asfalt. Elk jaar wordt vastgesteld hoeveel ton
een centrale mag draaien. Men maakt geen ruzie over de prijs. Men maakt alleen
ruzie over de hoeveelheid die mag worden geproduceerd.Afspraken over de prijs en herkomst van het asfalt komen ook naar voren
in de Bos-boekhouding, zoals bijvoorbeeld de opmerkingen:– de leverantie van 7000 ton ZOAB aan «X» gegeven voor
een dikke prijs– voor eventueel vervolgwerk krijgen wij 5,-/ton– afspraak = 10 000 ton asfalt van «X» voor een
gereduceerde prijs MarktverdelingIn gesprekken bleek ook dat er in sommige gevallen sprake is van de verdeling
van opdrachten onder bouwbedrijven. Bij deze verdeling neemt het bedrijf dat
de opdracht graag wil uitvoeren, contact op met andere bedrijven die mogelijk
ook een uitnodiging hebben1.Als ik een werk wilde maken, ging ik na wie mij tegen zou kunnen houden
en aan wie ik net iets weggegeven had, waardoor die mij weer iets zou moeten
teruggeven.Dan komen de bedrijven die mee willen doen aan de afspraken bij elkaar
om de markt te verdelen en de prijzen af te spreken. De verdeling lijkt gedeeltelijk
af te hangen van de hoeveelheid die een bedrijf «gespaard» heeft.
Door werken aan zich voorbij te laten gaan spaart een bedrijf een tegoed,
een recht om een opdracht te mogen uitvoeren. Als je genoeg krediet had opgebouwd, mocht je het werk maken. Er werd
dan meteen bepaald welk bedrag je daarbij moest uitkeren.De verdeling van de markt en het opbouwen van «tegoeden» is
van invloed op de concurrentie op de markt. De invloed van de inschrijfprijs
op de keuze van de uitvoerder wordt kleiner, omdat deze keuze vooral door
het «tegoed» wordt bepaald.Aanwijzingen van marktverdeling in de asfaltbranche komen ook naar voren
in de Bos-boekhouding, middels opmerkingen als:– Asfaltwerk van ca 500 ton dit jaar tegoed– Wij hebben van «X» een asfaltwerk van gelijke omvang
tegoed– Afspraak 5000,– + de belijning voor «X», en
het asfalt voor «Y»Of er ook sprake is van opzetgelden2 in
de asfaltbranche is moeilijk vast te stellen. Een enkele gesprekspartner zegt
dat er zeker geen sprake is van opzetgelden en dat de vergoedingen uit de
winst van een project worden gefinancierd. Anderen benadrukken dat er wel
degelijk gelden op de kostprijs zijn gezet bij asfaltwerken. Ook in de Bos-boekhouding
zijn opmerkingen gevonden waaruit mogelijk opgemaakt zou kunnen worden dat
opzetgelden en het daaruit betalen van vergoedingen ook in de asfaltbranche
voorkomt.– Verhogen met ƒ 65 000,– Uitk 14 x ƒ 3000,–
p.k. eind '96– Verhogen met ƒ 100 000/uitkering ƒ 4000,–
p.k. x 12– Afspraak geld = 300 000,– verhoogd: 4 = 75 000,–
p.k.Zoals al in hoofdstuk 3 in de paragraaf over rekenvergoedingen is geschreven,
is het bestaan van opzetgelden niet bevorderlijk voor de marktwerking in de
asfaltbranche. Zonder al teveel inspanning wordt geld verdiend, waardoor bedrijven
sneller geneigd zijn om in ieder geval mee te doen in de aanbesteding, ook
al zullen ze de opdracht in een «normale» situatie waarschijnlijk
niet ontvangen.Bij het ontstaan van onderlinge tegoeden, en vooral het vereffenen van
deze tegoeden speelt de asfaltbranche een speciale rol. Het asfalt wordt mogelijk
regelmatig ingezet om rekeningen te «betalen». Een gesprekspartner
stelde dat de combinaties die tegenwoordig door wegenbouwers worden gevormd
niet zo zeer worden gevormd omdat individueel de werken niet kunnen worden
uitgevoerd, maar om openstaande rekeningen te vereffenen. Als je al een afspraak hebt gemaakt over een financiële vergoeding,
kun je dat in een combinatie mooi met elkaar verrekenen. Daar ziet geen administratie,
boekhouder of accountant iets van.Deze vorm van het verrekenen van openstaande tegoeden blijkt ook uit de
Bos-boekhouding in opmerking zoals:– werk nog tegoed, asfalt gaat mee in de nh7, op naam van «X»
en «Y», 800 ton– «X» heeft het werk aangenomen en «Y» draait
al het asfalt (ca 700 ton)– Afspraak is werk bij «Z». Zij nemen totaal 4000 ton
asfalt bij ons afUit het voorgaande blijkt dat afspraken tussen wegenbouwers en asfaltcentrales
de concurrentie beperkt. Dit kan ervoor zorgen dat de prijs niet scherp gesteld
wordt. De wens om markten te verdelen wordt mogelijk veroorzaakt door de dreigende
discontinuïteit van opdrachten. Als een bedrijf zonder opdrachten komt
te staan, wordt het voortbestaan van het bedrijf bedreigd. Het maken van afspraken
zou ervoor kunnen zorgen dat de uit te voeren werken beter gespreid worden.Een andere reden voor het maken van prijsafspraken zou kunnen zijn dat
de hevige concurrentie leidt tot strijdprijzen waarbij eerder verlies wordt
geleden op een opdracht, dan winst wordt gemaakt. Hier kan tegen worden aangevoerd
dat dit de wijze is waarop een markteconomie werkt en tot efficiënte
uitkomsten leidt.Bedrijven voeren als motief voor prijsafspraken bij overheidsopdrachten
aan dat één opdrachtgever de markt in zijn greep houdt1. Op dit argument wordt nader ingegaan in paragraaf 3.3.2.Volgens betrokkenen uit de asfaltbranche is het, door de neiging van de
overheid om aanbestedingen aan te bieden in clusterbestekken, voor bedrijven
bijna niet meer mogelijk om een opdracht individueel uit te voeren. Hierdoor
is samenwerking bijna noodzakelijk. Daarnaast blijken deze clusterbestekken
zo uitgebreid dat kleinere bedrijven niet eens in staat zijn om aan de eisen
te voldoen die de overheid aan een aanbesteding stelt. Dit zorgt voor een
verdere verkleining van de concurrentie. Men voegt allerlei disciplines bij elkaar. Dat is zeer moeilijk voor het
midden- en kleinbedrijf, want je moet voldoen aan de criteria. Dat kun je
niet want er wordt ervaring gevraagd. Als je die niet hebt, kun je wel lager
inschrijven, maar krijg je de opdracht niet.Misbruik van een economische machtspositie (artikel 24
Mededingingswet)Een economische machtspositie wordt door de NMa als volgt omschreven:
«de positie van een of meerdere ondernemingen die haar/hen in staat
stelt de instandhouding van een daadwerkelijke mededinging op de Nederlandse
markt of een deel daarvan te verhinderen door de mogelijkheid zich in belangrijke
mate onafhankelijk van concurrenten, leveranciers, afnemers of eindgebruikers
te gedragen.» De NMa benadrukt dat het hebben van een economische machtspositie
op zich geen probleem vormt en ook niet verboden is. De Mededingingswet wordt
pas overtreden als een onderneming haar machtspositie misbruikt. Hiervan kan
sprake zijn bij: leveringsweigering, koppelverkoop, discriminatie, het «wegdrukken»
van concurrentie, het vragen van onredelijke prijzen of het opleggen van onredelijke
voorwaarden2. ToetredingsbelemmeringenIn gesprekken die door de enquêtecommissie en door de SEO over de
asfaltmarkt zijn gevoerd komen verschillende toetredingsbelemmeringen naar
voren. Deze zijn gerelateerd aan de drie laatstgenoemde voorbeelden van misbruik
van een economische machtspositie: het «wegdrukken» van concurrentie,
het vragen van onredelijke prijzen en het opleggen van onredelijke voorwaarden.Een eerste mogelijke toetredingsbelemmering is dat asfalt volgens gesprekspartners
moeilijk of alleen tegen hoge prijzen te verkrijgen zou zijn. Hiervoor werd
al aangegeven dat het verkrijgen van asfalt tegen een redelijke prijs volgens
sommige gesprekspartners alleen mogelijk was als er van tevoren afspraken
werden gemaakt met alle marktpartijen. Hierdoor zouden bedrijven in een positie
worden gedwongen waarin het bijna noodzakelijk is om te participeren in asfaltcentrales
omdat men het asfalt anders voor meer geld zou moeten inkopen, waardoor verkrijgen
van opdrachten moeilijk is. In economisch opzicht is het vragen van hogere
prijzen aan bepaalde afnemers niet wenselijk omdat het de marktwerking verstoort:
er ontstaan concurrentievoordelen die niet op economische efficiëntie
zijn gebaseerd. Hierdoor ontstaat het risico dat efficiënte (nieuwe)
aanbieders uit te markt worden gedrukt terwijl inefficiënte aanbieders
in de markt blijven. «Een aannemer zonder asfaltcentrale krijgt geen kans om asfaltwerken
uit te voeren.»Sommige gesprekspartners benadrukten tevens dat zij zich tegengewerkt
voelden door de (regionale) overheid. Het kostte hun grote moeite om een vergunning
te krijgen om asfalt te kunnen produceren. Het is echter niet uitgesloten
dat er legitieme redenen waren voor dit overheidsoptreden.Een toetredingsbelemmering kan gevormd worden door samenwerking van bouwbedrijven
in projecten. In de GWW wordt ca. 20% van de omzet behaald met projecten die
in combinatievorm worden uitgevoerd. Het grootbedrijf in het GWW-segment realiseert
een groter aandeel van haar omzet in combinatie dan de kleinere ondernemingen1. Het is echter niet duidelijk hoe groot de combinatievorming
in de asfaltbranche is. Er bestaat geen exacte informatie over de grootte
van asfaltwerken en de bedrijven die deze werken uitvoeren.Samenwerking kan gewenst zijn: zonder onderaanneming en/of combinatievorming
zouden veel ondernemingen niet over voldoende capaciteit of benodigde specialismen
beschikken om opdrachten uit te voeren. Zo beschouwd draagt samenwerking bij
aan concurrentie2. Samenwerking kent echter
ook nadelen. Als bedrijven die een werk afzonderlijk hadden kunnen uitvoeren
een combinatie vormen, daalt het effectieve aantal aanbieders en neemt mogelijk
ook de concurrentie af.ConclusieDe eigenschappen van het product asfalt leiden tot een beperkt aantal
relevante aanbieders per regio. Dit aantal wordt verder verkleind door de
daling van het aantal asfaltcentrales. Bovendien werken participeren bouwconcerns
intensief (en vaak gezamenlijk) in deze centrales, waardoor het aantal aanbieders
op de wegenbouwmarkt dat over (eigen) asfalt beschikt, wordt beperkt. 5.2 Zand en grind5.2.1 StructuurDe kenmerken van het product, de speciale regelgeving, het aanbod en de
vraagkant van de markt bepalen de structuur van de markt.Het product1Industriezand is een verzamelnaam voor een aantal soorten zand, dat wordt
gebruikt voor de productie van verschillende bouwmaterialen. Beton- en metselzand
is de belangrijkste soort binnen de groep industriezand. Kalkzandsteenzand,
asfaltzand en zilverzand maken ook deel uit van de groep industriezand.Beton- en metselzand is een grovere zandsoort; het bestaat uit een mengsel
van zand van verschillende korrelgroottes. Het wordt als grondstof gebruikt
bij de vervaardiging van betonproducten, met name betonmortel (1/3 van de
vraag) en betonwaren. Voor de vervaardiging van betonmortel en betonwaren
is naast zand ook grind en cement benodigd.Bij de winning van beton- en metselzand wordt ook ophoogzand en, in beperkte
mate, grind gewonnen. Ophoogzand is alleen geschikt voor het aanleggen van
ophogingen, bijvoorbeeld voor het bouwrijp maken van woonwijken en industrieterreinen,
bij de aanleg van wegen en voor kustsuppletie.Het verschil tussen zand en grind ligt in de korrelgrootte. Grind wordt
voornamelijk in rivierbeddingen gebaggerd. Grind is vaak een bijproduct van
de verbreding van rivieren.RegelgevingIn Nederland is het ontgronden van zand en grind gebonden aan een vergunning
op basis van de Ontgrondingswet (OGW). Een vergunning wordt verleend door
het college van Gedeputeerde Staten (GS) van de provincie waarin het betrokken
gebied zich bevindt. De hoeveelheid per provincie beschikbaar te stellen beton-
en metselzand wordt uitgestippeld in het Structuurschema Oppervlaktedelfstoffen
(SOD).In de provincies Gelderland, Noord-Brabant en Limburg bevinden zich de
belangrijkste voorraden beton- en metselzand. Ongeveer 85% van de totale Nederlandse
beton- en metselzandproductie in de periode 1989–1996 werd in deze drie
provincies gerealiseerd. Dit betekent dat deze provincies een sleutelrol spelen
in deze markt. De provincies hebben zo goed als vastgesteld dat zij tot 2008
geen nieuwe winlocaties openstellen. Onverwachte openstellingen zijn onwaarschijnlijk,
aangezien de ontwikkeling van een ontgrondingproject 10–15 jaar in beslag
neemt. Een probleem is echter dat er een aanzienlijk tekort (80 miljoen ton)
wordt verwacht voor beton- en metselzand. Vanwege dit dreigende tekort dringt
het Rijk bij de provincies aan op oplossingen2.
Het is echter de vraag of dit op korte termijn tot het openstellen van nieuwe
zandwinningslocaties zal leiden.Het grootste te gunnen grindwinningproject is momenteel de Grensmaas.
Dit project is in eerste instantie een waterbergingsproject waarbij als bijproduct
zo'n 50 mln ton grind vrijkomt. De provincie Limburg wil het Grensmaas-project
onderhands gunnen aan een combinatie van regionale grindwinners. Aangezien
het een project van een half miljard euro is, zou het eigenlijk
openbaar aanbesteed moeten worden. De provincie gebruikt, in samenspraak met
het ministerie van Verkeer en Waterstaat, het argument dat eigendomsrechten
van grond een openbare aanbesteding onmogelijk maken. De Europese Commissie
vindt deze redenering echter niet toereikend. De zaak is nog niet afgelopen.1Het aanbodDe Nederlandse markt voor beton- en metselzand kenmerkt zich door een
relatief beperkt aantal aanbieders. Over het precieze aantal bestaat geen
duidelijkheid. In de zaak Nederzand (1999) stelt de NMa dat er in Nederland
ongeveer 9 landelijke en 20 regionale zandwinningbedrijven2 plus importeurs actief zijn als aanbieders. In de zaak Geertjesgolf
(2001) noemt de NMa 11 landelijke zandwinningbedrijven. Andere bronnen wijzen
erop dat er meer regionale bedrijven actief zijn (40–50), maar uit een
oogpunt van marktwerking is hun invloed op de concurrentie beperkt.Het onderscheid tussen landelijke en regionale bedrijven wordt gemaakt
op basis van de wijze van vervoer van het gewonnen zand; niet op basis van
het geografische afzetgebied. Bij vervoer van beton- en metselzand over kortere
afstanden (een straal van 30 tot 50 km rondom de winningplaats) worden vrachtwagens
gebruikt. In de praktijk wordt dit aangeduid als regionale winning. Bij transport
over langere afstanden wordt het zand per binnenvaartschip naar de afnemer
vervoerd, in de praktijk aangeduid als landelijke winning. Het belangrijkste
kenmerk van landelijke winning is dat de winningslocatie dicht bij vaarwegen
ligt die voor binnenvaart geschikt zijn.Volgens de NMa3 wordt er in Nederland jaarlijks
ongeveer 21 miljoen ton beton- en metselzand gewonnen, waarvan 14 miljoen
ton wordt geproduceerd door landelijke winning en 7 miljoen ton door regionale
winning. Daarnaast wordt er 7 miljoen ton geïmporteerd uit Duitsland
en wordt er 7 miljoen ton geëxporteerd naar België. Wat import
betreft blijkt uit de door ons gevoerde gesprekken dat een substantieel deel
van het ingevoerde zand afkomstig is van buitenlandse dochters van grote Nederlandse
landelijke zandwinningbedrijven. De conclusie is dat de echte concurrentie
vanuit het buitenland zeer beperkt is.De omzet op de Nederlandse markt bedraagt ongeveer 100 miljoen euro per
jaar. De prijs van beton- en metselzand bedraagt ongeveer 5 euro per ton (exclusief
transportkosten). De transportkosten bedragen ongeveer 0,02 euro per ton km
bij vervoer per schip en ongeveer 0,125 euro per ton km bij vervoer per vrachtwagen.In tabel 5.1 worden de bedrijven in de landelijke winning weergegeven.
In de tweede kolom wordt een tentatieve lijst gegeven van de marktaandelen
in de periode 1989–1996, voor zover bekend. De marktaandelen op de zandmarkt
zijn vrij constant.Tabel 5.1 Bedrijven in de landelijke winning BedrijfGeschat
marktaandeel** Dekker Zandbaggerbedrijf B.V. te IJzendoorn*28%Kaliwaal-Bijland B.V. te Velp*16% B.A. Zandzuigbedrijf van Heeringen en van Vliet te Wilnis* B.V. de Verenigde Zandzuigers «De IJssel» te Hattem* Van Waning Winning en Projecten B.V. te Kerkdriel*12% H.W. Paes B.V. te Wessem*2% Beheersmaatschappij Goudriaan B.V. te Maasbracht*0% Van Roosmalen's Transport en Handelsmaatschappij B.V. te Maastricht*4% B.V. Grint- en Zandexploitatiemaatschappij v/h Gebrs. Smals te
Roermond*24%SDHOnbekend MoorlakOnbekend Van der KampOnbekend* Neemt deel in Nederzand.** De feitelijke marktaandelen zijn bij de NMa bekend.Zandwinningbedrijven hebben vaak relaties met andere bedrijven. Er is
redelijk veel integratie met andere bouwgrondstoffen zoals cement of beton
bij voorbeeld. Zowel Dekker als Kaliwaal zijn bijvoorbeeld gelieerd aan betoncentrales.
Sommige bedrijven hebben een projectontwikkelingspoot. Zoals in deel 1 is
te zien zijn 24 zand- en grindwinningbedrijven gelieerd aan grote bouwconcerns.
Er zijn echter ook veel zelfstandige bedrijven.Toetreden tot de markt voor zandwinning is niet eenvoudig, om verschillende
redenen:• Allereerst zijn er aanzienlijke investeringen nodig om een zandwinningsproject
te realiseren. Er dient bij voorbeeld eerst een voorhaven (voor de afvoer
van het zand via de rivier) en een werkterrein te worden aangelegd.• Ten tweede kennen zandwinningsprojecten een zeer lange voorbereidingstijd
voordat de feitelijke winning kan beginnen. Deze lange voorbereidingstijd
is met name een gevolg van de noodzaak om meerdere vergunningen te verkrijgen
(o.a. bestemmingsplannen, milieuvergunningen, ontgrondingenvergunning) en
van de stappen die daarvoor moeten worden doorlopen (o.a. milieu-effectrapportage,
inspraak, overleg met meerdere overheden). Aan de vergunningen worden vaak
voorschriften toegevoegd volgens welke de zandwinner na de ontgronding verantwoordelijk
is voor de herinrichting van de locatie.• Tot slot wordt de toetreding beperkt door het relatief beperkte
aantal vergunningen dat voor ontgrondingen wordt verleend.De vraagTegenover het beperkte aantal aanbieders staat een groter aantal afnemers.
De grofweg 30 baggeraars verkopen beton- en metselzand aan ongeveer 400 vestigingen
in de betonmortel- en betonproductenindustrie (hoewel de eigendomsrelaties
op de betonmarkt een grotere feitelijke concentratie suggereren). De relatie
tussen zandwinningbedrijf en betoncentrale is overigens vaak niet direct.
Handelaren en transporteurs staan veelal tussen de twee partijen. De logistiek
wordt door intermediairs verzorgd.Van een zandwinningbedrijf wordt verwacht dat er altijd capaciteit is
om te leveren. Dit impliceert dat een zandwinningbedrijf altijd overcapaciteit
moet hebben om als een betrouwbare leverancier beschouwd te kunnen worden.
Voorraadproductie is niet mogelijk vanwege de grote hoeveelheid ruimte die
voor opslag nodig zou zijn. Het gebaggerde zand moet derhalve meteen per schip
vervoerd worden. 5.2.2 GedragCasus: NederzandOp de zandmarkt vormen fysieke schaarste en vergunningen een belangrijke
bottleneck. Dit impliceert dat de overheid en met name de provincies een belangrijke
rol spelen aan de aanbodzijde van de markt. Het lijkt erop dat het beleid
dat door provincies gevoerd wordt coalitievorming en het in stand houden van
de statusquo in de hand werkt. Op eerste gezicht zou openbare aanbesteding
de meest voor de hand liggende methode zijn bij zandwinningsvergunningen.
Provincies zijn echter geneigd om een «eerlijke verdeling» tussen
de aanvragen te bewerkstelligen.Eind jaren tachtig wilde de provincie Gelderland een grote zandwinninglocatie
vergunnen: de Maasbommel. De provincie wilde het liefst met één
gesprekspartner aan tafel. Daarom werd een combinatie van de negen Gelderse
zandwinners gevormd (de eerste negen bedrijven in tabel 5.1). Deze combinatie
kreeg de naam Industriezand. Naast Industriezand diende echter onverwacht
ook zandwinner Smals, die tot dan toe alleen in Brabant en Limburg actief
was, een ontgrondingaanvraag voor de Maasbommel in, vergezeld van een uitvoeringsplan.
De provincie heeft Industriezand ook gevraagd om een plan te maken en heeft
de locatie Maasbommel in eerste instantie aan Industriezand gegund. Intussen
had Smals echter strategisch grond ingekocht en konden Industriezand en de
provincie Gelderland niet om Smals heen.Tegelijkertijd vond de provincie Noord-Brabant dat Smals opvallend groot
aan het worden was als hij de Kraaienbergse plassen voor zich alleen had.
De twee provincies besloten om de zandwinning op elkaar af te stemmen en dwongen
Smals en Industriezand tot samenwerking in Maasbommel, Kraaienbergse Plassen,
Heeswijkse Kampen en Geertjesgolf. De provincies Gelderland en Noord-Brabant
stelden een winrechtenverdeling op waarbij de rechten op elke locatie verdeeld
worden aan de hand van de afzet van de individuele deelnemers over een periode
van zeven jaar voorafgaand aan de vergunningverlening. Op basis van deze berekeningen
kreeg Industriezand 75% en Smals 25% van de rechten toebedeeld.Begin 1994 ondertekenden de provincies Gelderland, Noord-Brabant en Limburg
een «Intentieverklaring met betrekking tot afstemming vergunningverlening
beton- en metselzand voorziening». In de Intentieverklaring worden criteria
genoemd die de provincies zullen hanteren in situaties waarin meerdere zandwinbedrijven
een vergunning en/of winrechten wensen te verkrijgen voor dezelfde winlocatie
(samenloop van vergunningaanvragen). Daarbij worden twee opties genoemd:• er kan één vergunning worden verleend aan een door
de betrokken zandwinbedrijven op te richten samenwerkingsverband met een bij
vergunningvoorschrift aan te geven winruimtepercentage;• er kunnen meerdere vergunningen worden verleend aan verschillende
zandwinbedrijven, waarbij ieder van hen een deel van de locatie krijgt toegewezen1.De samenwerking tussen Industriezand en Smals resulteerde in de oprichting
van Nederzand BV. Zoals uit tabel 5.1 blijkt, participeerden bijna alle grote
zandwinners van Nederland in deze samenwerking. In het kader van Nederzand
werden afspraken gemaakt over samenwerking bij het verkrijgen van winrechten
in en bij het ontwikkelen van zandwinningsprojecten. Andere afspraken hadden
betrekking op gezamenlijke planvorming, grondverwerving en verwerving van
de benodigde vergunningen, advisering van de provincies inzake de verdeling
van winrechten, de gezamenlijke civieltechnische voorbereiding
van de ontzandingen en de uitvoering van werken met betrekking tot beheer,
onderhoud en herinrichting van terreinen tijdens en na ontzanding. Ook werden
expliciete afspraken gemaakt over de onderlinge verhoudingen, stemrechten,
kosten die gemaakt worden in het kader van de samenwerking enzovoorts. De
verdeling vond plaats naar rato van het aandeel van het bedrijf in de ontzanding.
Het aandeel in de ontzanding is gebaseerd op het historische marktaandeel
van het bedrijf. Op deze manier werden de marktaandelen op de van oorsprong
niet al te dynamische markt definitief vastgepind.Nederzand BV is een zeer vergaande, structurele en langdurige samenwerking.
De concurrentie tussen de deelnemende partijen is daarbij in belangrijke mate
uitgeschakeld. Doordat rechten op winning onderling worden verdeeld, wordt
in principe de markt verdeeld. Voor derden worden de mogelijkheden om toegang
tot zandwinninglocaties te krijgen ernstig bemoeilijkt.De kosten van de deelnemende ondernemingen worden door de samenwerkingsovereenkomst
voor een belangrijk deel gelijkgeschakeld. De NMa komt tot de conclusie dat
gemiddeld 50% van de kostprijs, oftewel 40% van de verkoopprijs, uit gezamenlijke
kostenposten bestaat. Op basis hiervan concludeert de NMa dat het delen van
een dermate groot percentage van de kosten onvermijdelijk tot gevolg heeft
dat de concurrentie op de afzetmarkt voor een groot gedeelte uitgeschakeld
is.Een ander gevolg van deze constructie is dat bij de lopende projecten
van Nederzand1 alle deelnemende bedrijven op
alle locaties een werkplaats hebben neergezet, terwijl het efficiënter
zou zijn als er per locatie maar één of enkele bedrijven zouden
opereren. Deze samenwerkingsovereenkomst biedt geen ruimte voor het zoeken
naar de efficiënte schaal van operaties.Desalniettemin heeft de samenwerkingsovereenkomst waarschijnlijk ook efficiëntieverbetering
teweeggebracht. De bedrijven zijn, gezien de zekerheid die zij door de samenwerking
over de toegang tot de toegangsbronnen hebben, in staat om te investeren in
apparatuur en productiemethoden. Ook het gezamenlijk uitvoeren van de voorbereidingswerkzaamheden
kan de efficiëntie vergroten (schaalvoordelen).De NMa heeft de samenwerking per project beoordeeld en komt tot de conclusie
dat de samenwerkingsovereenkomst mededingingsbeperkende gevolgen heeft. In
twee gevallen constateerde de NMa het bestaan van overheidsdwang. De samenwerking
had misschien niet tot doel de concurrentie te beperken, maar dit is wel het
gevolg. De samenwerking op de inputmarkt leidt mogelijk ook tot minder concurrentie
op de afzetmarkt. De betonindustrie klaagt echter niet over marktmacht van
zandwinningbedrijven.Tekort aan zandDe overheid speelt een doorslaggevende rol in het aanbod van metsel- en
betonzand. Zonder vergunning kan immers geen zand ontgrond worden. De overheid
maakt een schatting van het benodigde zand. De toekomstige behoefte aan beton-
en metselzand wordt dan vertaald in afspraken tussen Rijk en provincies voor
het winbaar maken van een bepaalde hoeveelheid zand. Volgens CPB-scenario's zou er minimaal 220 miljoen ton beton- en metselzand
nodig zijn in de periode 2000–2010. Hiervan zou volgens het Structuurschema
Oppervlaktedelfstoffen 50 miljoen ton uit alternatieve bronnen moeten komen,
zoals zeezand of hergebruik. De taakstelling voor het Rijk en de provincies
zou dan 170 miljoen ton bedragen, waarvan 27 miljoen ton van Rijkswaterstaat
en 143 miljoen ton van de provincies zou moeten komen. Rijkswaterstaat heeft
echter nog slechts vergunningen verstrekt voor 15 miljoen ton en de provincies
voor 103 à 113 miljoen ton. Alle provincies behalve Noord-Brabant hebben
minder vergunningen verstrekt dan vastgesteld in de taakstelling.Het feit dat een ontgrondingaanvraag een doorlooptijd van 10–15
jaar heeft, belooft niet veel goeds voor de verwachte tekorten. Deze zullen
naar verwachting in 2005 en 2006 een hoogtepunt bereiken.«De overheid zegt dat er een vrije markt is; los het zandtekort
zelf maar op. Als het een vrije markt was, was het geen probleem. Maar het
is de overheid die de vergunningen verdeelt.»Grind: GrensmaasHet grootste te gunnen grindwinningproject is de Grensmaas. De provincie
Limburg wil dit onderhands gunnen aan een combinatie van regionale grindwinners.
Het motief voor deze keuze is dat grondeigendom openbare aanbesteding in de
weg zou staan. De keuze voor de deelnemende bedrijven is opvallend: de beoogde
deelnemers aan de Grensmaas zijn tevens de belangrijkste bedrijven die in
de zeemineralenbranche actief zijn. Met de gunning van dit project wordt mogelijk
een collectieve dominantiepositie geschapen1,
vergelijkbaar met die van Nederzand.5.2.3 PrestatiesDe rendementen in de zand- en grindwinning zijn opvallend hoog (zie Deel
1); dit versterkt het beeld van een markt met weinig concurrentie. De toetreding
is zeer beperkt en de marktaandelen liggen grotendeels vast.De monopoliesituatie op de Nederlandse markt van industriezand neemt niet
weg dat de Nederlandse baggerindustrie internationaal een hoog aanzien heeft,
met name wat betreft de toepassing van baggertechnieken. Nederland is dan
ook een groot exporteur van baggertechnieken; zelfs bij de bouw van de landingsbaan
voor Hong Kong Airport werden Nederlandse baggertechnieken toegepast. De export
betreft voornamelijk baggeractiviteiten waarbij zand en grind bijproducten
zijn van bijvoorbeeld verdieping van vaargeulen of waarbij ophoogmateriaal
wordt gewonnen.Het feit dat de Nederlandse baggerindustrie internationaal concurrerend
is, heeft deels te maken met locatievoordelen. De Nederlandse baggerindustrie
kon zich historisch goed ontwikkelen omdat de omstandigheden in eigen land
heel gunstig zijn voor deze industrie, bij voorbeeld de aanwezigheid van veel
binnenvaartmogelijkheden. Verder is het mogelijk dat de ontstane structuur
op de markt de technologische ontwikkeling bevordert. Bedrijven kunnen immers
alleen met kostenbesparende methodes en productinnovatie met elkaar concurreren
op de markt waar zo goed als alles vastligt. De «zandraffinaderij»
waarbij zand wordt opgezogen en in veertig verschillende mengsels wordt gescheiden, helemaal toegesneden op de wensen van de klant is een voorbeeld van
de innovaties die deze sector de laatste jaren heeft gerealiseerd.5.3 BetonIn deze paragraaf gaan we nader in op de betonmarkt. Beton is een cruciale
input die van groot belang is voor zowel de B&U als voor de GWW.5.3.1 StructuurHet productBeton wordt in de vorm van betonmortel en in de vorm van prefab betonproducten
geleverd aan de aannemers. Voor dit onderzoek is de betonmortel het meest
interessant vanwege de beperkte houdbaarheid en andere logistieke problemen.Beton is een halffabrikaat. Voor de vervaardiging van beton is naast zand
en grind ook cement en water benodigd. Betonmortel is aan bederf onderhevig
en kan niet op voorraad gemaakt worden. Soms wordt beton op de bouwplaats
ter plekke «handmatig» aangemaakt. Bij grote hoeveelheden is dit
echter geen optie. De mortel moet twee uur na aanmaak verwerkt zijn. Dit impliceert
een regionale afbakening van de markt in een straal van 25 tot 40 kilometer
rondom de betonmortelcentrale, afhankelijk van de verkeersdrukte in het gebied
en van de soort beton. Ook de weersomstandigheden kunnen op deze grens van
invloed zijn. Als het wegens omstandigheden niet lukt om binnen twee uur het
aangemaakte beton te laten verwerken, moet de chauffeur van de vrachtwagen
spoedig terug naar de centrale, zodat de betonmortel alsnog hergebruikt kan
worden. Als dit niet lukt, dan is de molen van de vrachtwagen niet meer te
redden. «Logistiek is het hart van beton.»Prefab betonelementen kunnen wel op voorraad gemaakt worden, maar de transportkosten
zijn meestal hoog. De markt van prefab wordt geografisch beperkt tot de transportafstand
van deze producten en bedraagt afhankelijk van het type product ca. 250 tot
600 kilometer rondom de fabriek.RegelgevingBetonfabrikanten hebben te maken met veel regelgeving. Er zijn milieutechnische
eisen rond de toepassing (beton mag bijvoorbeeld niet «uitlogen»
naar de bodem), eisen aan betoncentrales (bijvoorbeeld wat betreft vergunning,
geluidshinder en verontreiniging) en verkeersregels (bijvoorbeeld de snelheid
waarmee vrachtwagens mogen rijden en het gewicht dat getransporteerd mag worden).Uit een oogpunt van marktwerking is ook de regelgeving rondom tijdelijke
betoncentrales van belang. De vaste producenten moeten zich in detail houden
aan de bovengenoemde regels. Tegelijkertijd is het tamelijk eenvoudig om voor
grote projecten tijdelijke betoncentrales in te richten via de vrijstellingsprocedures
van de Wet op de Ruimtelijke Ordening1. Zo'n
tijdelijke betoncentrale heeft te maken met minder regelgeving. Bovendien
zijn de transportkosten aanzienlijk lager. Het oprichten van een tijdelijke
centrale kan dus heel gunstig zijn voor de uitvoerder van een groot project. AanbodHet CBS schat dat er jaarlijks 7,5 à 8 miljoen kubieke meter betonmortel
wordt geproduceerd. Zoals we op basis van de beperkte transportafstand verwachten
is deze productie niet geconcentreerd in een klein aantal centrales. Het aantal
betonmortelcentrales ligt boven de 150. Volgens de Vereniging van Ondernemingen
van Betonmortelfabrikanten in Nederland (VOBN) nemen de bij deze vereniging
aangesloten 140 betonmortelcentrales ongeveer 85% van de totale betonmortelproductie
voor hun rekening. Deze 140 vestigingen zijn verdeeld over ongeveer tachtig
ondernemingen.Een markt waarop tachtig ondernemingen actief zijn lijkt op het eerste
gezicht concurrerend te zijn. De markt voor beton is echter regionaal van
aard. In Amsterdam zijn er bij voorbeeld vijf betoncentrales, waarvan er drie
aan één bedrijf zijn verbonden (Mebin). In Rotterdam zijn er
zes centrales, waarvan er vier tot Mebin behoren. In feite zijn er dus zowel
in Amsterdam als in Rotterdam drie aanbieders. In Den Haag zijn er maar twee
centrales. In Utrecht zijn er ook twee centrales, behorend tot één
bedrijf. De genoemde centrales ondervinden weliswaar concurrentie van aangrenzende
gebieden, maar deze concurrentie is beperkt vanwege de verkeersdrukte rond
de genoemde grote steden.In deel 1 (tabel 6) van deze rapportage zijn acht grote betonconcerns
geïdentificeerd die een groot netwerk van betoncentrales in handen hebben.
Verder lijkt het erop dat de concentratie op de betonmarkt door concernrelaties
nog groter is dan in deel 1 naar voren komt. Het genoemde bedrijf Mebin is
bijvoorbeeld een dochtermaatschappij van ENCI; ENCI is op zijn beurt een dochter
van de Heidelberg Cement Group. Deze laatste relatie ontbreekt in de gegevens
die in deel 1 zijn gebruikt. De feitelijke concentratie wordt dus met de verzamelde
gegevens mogelijk nog onderschat.De concurrentie voor vaste betonmortelcentrales komt uit mobiele of tijdelijke
centrales. Deze centrales worden door aannemers opgericht met als doel het
leveren van beton voor een specifiek project. Bij de bouw van de tunnel onder
het Groene Hart (voor de HSL-Zuid) is bijvoorbeeld een tijdelijke betonmortelcentrale
ingericht door Koop Tjuchem en zijn Franse partner. Deze centrale bestaat
vijf jaar. Voor betonmortelproducenten met vaste centrales betekent dit dat
zij geen beton kunnen leveren ten behoeve van dit specifieke project. Ze ondervinden
echter van de tijdelijke centrale geen concurrentie bij leveringen voor andere
bouwwerken.Toetreding kan in beginsel ook vanuit het buitenland plaatsvinden. Vanwege
de beperkte afstand waarover beton vervoerd kan worden is het begrijpelijk
dat er geen grootschalige import plaatsvindt. Toch zou men verwachten dat
langs de grens enige handelsactiviteit zou bestaan. In de gevoerde gesprekken
komt echter naar voren dat de import van beton zeer beperkt is. Soms werd
daarbij aangevoerd dat betonmortel zowel in Duitsland als in België goedkoper
is dan in Nederland. Er zou niet worden geïmporteerd omdat uitvoerende
bedrijven vrezen dat zij vervolgens geen beton meer kunnen krijgen voor andere
projecten. Volgens andere gesprekspartners gelden in omringende landen andere
kwaliteitseisen en beoordelingssystemen, waardoor het noch voor de buitenlandse
noch voor de Nederlandse bedrijven lonend zou zijn de productie op de bediening
van andere markten in te stellen. Een andere groep potentiële toetreders tot de betonmarkt zijn zandwinningbedrijven
of cementproducenten. Voor deze bedrijven zou het redelijk gemakkelijk zijn
om beton te produceren. Zij zijn echter huiverig voor het opzetten van een
eigen betoncentrale omdat ze dan de kans lopen geboycot te worden door andere
betoncentrales (afnemers). Het ligt anders als deze grondstofleveranciers
een betoncentrale overnemen, maar daardoor wordt het aanbod niet groter.De certificering van producenten ligt vast in Nederlandse regels. Het
kwaliteitsniveau van het beton wordt bepaald in de bestekken. Dit betekent
dat betonmortelfabrikanten niet met elkaar concurreren op kwaliteit. Wel doen
betonmortelproducenten aan technische advisering. Dit houdt bijvoorbeeld in
dat betonmortelfabrikanten trachten opdrachtgevers en ingenieurs te overreden
om betonmortel te gebruiken in plaats van alternatieve materialen (bijvoorbeeld
betonmortel in plaats van prefab beton; beton in plaats van kalkzandsteen
voor gebouwen; beton in plaats van asfalt voor wegen). Ons inziens gaat het
hier eerder om samenwerking (met name via de Vereniging van Ondernemingen
van Betonmortelfabrikanten) dan om concurrentie.VraagAan de vraagzijde van de betonmarkt staan de uitvoerders, zowel in de
B&U als in de GWW. Hun vraag is een afgeleide vraag: de vraag naar beton
is zeer afhankelijk van de vraag naar bouwwerken. De afgelopen jaren ging
het goed met de bouwsector en is de vraag naar beton gestegen. Gegeven de
lopende en geplande grote projecten is het de verwachting dat deze grote vraag
naar beton blijft aanhouden.5.3.2 GedragStrategisch belang betonHet verzekeren van de toevoer van betonproducten is van strategisch belang
voor bijna alle bedrijven in de GWW en B&U. Beton is een immers een essentieel
onderdeel in de productie. Op de korte termijn
wordt de toevoer van beton verzekerd met jaarafspraken tussen bouwbedrijven
en betoncentrales. Met jaarafspraken kunnen voornamelijk grote bedrijven goede
prijzen en leveringsvoorwaarden voor zichzelf bereiken. Een groter bedrijf
met een regelmatige afname kan betere voorwaarden bedingen dan een kleine
incidentele klant.Beton is een belangrijke kostenpost voor de aannemer. Bovendien is een
aannemer zeer afhankelijk van de betrouwbaarheid van levering. Er is dus ook
behoefte aan zekerheid op de lange termijn. In
deel 1 van deze rapportage blijkt dat er relatief weinig betonproducenten
in handen zijn van grote bouwconcerns (13 van de 388). Een aantal hiervan
zijn prefab producenten; de rest produceert stortklaar beton. Gezamenlijk
eigendom is echter niet herkenbaar in de administratie van de Kamers van Koophandel.
Verder vormen tijdelijke betoncentrales mogelijk geen afzonderlijk bedrijf.
Het aantal relaties tussen bouwbedrijven en betoncentrales is dus mogelijk
groter dan in deel 1 is weergegeven.Zand, de cruciale inputHet grootste knelpunt voor de betonindustrie is de grondstof zand. Naar
aanleiding van de te verwachten grote tekorten van zand zijn betoncentrales
belangen gaan inkopen in de productie daarvan. De grootste tekorten worden
voor 2005–2006 verwacht. Een veel besproken alternatief voor
rivierzand is zeezand. Over de geschiktheid van zeezand verschillen echter
de meningen. In een situatie met een tekort aan zand is het verwonderlijk dat de overheid
aan de ene kant geen vergunningen uitgeeft voor binnendijkse zandwinning en
dat anderzijds in bestekken van overheidsopdrachten staat voorgeschreven dat
er géén zeezand gebruikt mag worden.«Zeezand is niet echt een optie voor het vervaardigen van beton.
Zeezand bevat zout en dat heeft nadelige gevolgen voor de kwaliteit van beton.
Het ministerie van Verkeer & Waterstaat vermeldt expliciet in bestekken
dat geen zeezand mag worden gebruikt.»Er zijn mogelijk ook andere alternatieven, maar die zijn veel duurder.
Beton kan bij voorbeeld gemaakt worden van graniet in plaats van rivierzand.5.3.3 PrestatiesDe markt voor stortklare beton is zeer regionaal georiënteerd. Voor
zover wij het hebben kunnen achterhalen is er sprake van regionale monopoliesituaties.
De onderlinge concurrentie is beperkt. De rendementen van de betonindustrie
zijn dan ook zeer hoog (zie deel 1). Er is ook sprake van horizontale integratie
tussen betonproducenten en van verticale integratie waarbij betonproducenten
integreren met zand-, grind- en cementproducenten. Ook worden samenwerkingsverbanden
aangegaan met aannemers en worden betoncentrales overgenomen door aannemers.De verticale integratie werkt door naar de volgende schakel in de bedrijfkolom.
Er zijn aanwijzingen dat bouwbedrijven die niet gelieerd zijn aan betonleveranciers
een concurrentienadeel hebbenDe betonindustrie is de afgelopen jaren zeer innovatief geweest en heeft
een breed scala producten geïntroduceerd. Innovaties in druksterkte,
zelfdichtend beton, gekleurd beton en kunststofvezels om zodoende minder wapeningsstaal
te hoeven gebruiken zijn voorbeelden van de productinnovaties. Zoals de industrie
deze ontwikkelingen zelf graag noemt: «de omslag van kubieke meters
mortel naar oplossingen voor bouwvraagstukken».Het zou kunnen dat de structuur van de markt bij deze innovaties een rol
speelde. Met verticale integratie is het immers gemakkelijker en meer in het
belang van de betonfabriek om de productie aan de behoeften van de aannemer
aan te passen. Tegenover deze innovatievoordelen staat de mededingingsbeperking
die ontstaat vanwege verticale integratie en lokale monopoliemacht.5.4 SpoorwegbouwIn deze casus wordt de markt voor spoorwegbouw nader beschouwd. Daarbij
wordt achtereenvolgens aandacht besteed aan de omvang van de markt, de wijze
waarop opdrachten worden verleend, de marktaandelen van de verschillende aanbieders
en inschattingen van de kosten van spoorbouwprojecten.De totale jaarlijkse uitgaven aan spoorweginfrastructuur zijn in de tweede
helft van de jaren negentig sterk gestegen, met name door de Betuwelijn, en liggen nu boven 1 miljard euro (zie tabel 5.2). Het door NS Railinfrabeheer
(RIB) uitbestede werk is toegenomen van ruim 300 miljoen naar bijna 500 miljoen
euro per jaar.Tabel 5.2 Investeringen in spoorweginfrastructuur door
NS-RIB, in miljoenen euro  1995199619971998199920002001 Bruto investeringen4587197067599339901 236Kosten uitbesteed werk333327401416355406489Bron: Jaarverslagen NS RIB.Een groot deel van de bouwwerkzaamheden die ten behoeve van spoorvoorzieningen
worden verricht, heeft een karakter dat vergelijkbaar is met werkzaamheden
die ook buiten de spoorsector worden uitgevoerd. Een voorbeeld is de aanleg
van tunnels. In deze casus richten we ons primair om de aanleg van specifieke
spoorelementen, omdat de bijzondere eigenschappen van de spoorbouwmarkt daarin
het sterkst naar voren komen.De casus is voor een deel gebaseerd op informatie die is verstrekt door
Railinfrabeheer, de enige opdrachtgever voor spoorbouw. Daarnaast wordt specifieke
aandacht besteed aan één concrete aanbesteding: de spoorverdubbeling
ter hoogte van het NS-station Bijlmer. De gang van zaken bij (aanbesteding
van) spoorbouw in het algemeen en bij de Bijlmer-aanbesteding in het bijzonder,
wordt bezien in het licht van de meer algemene conclusies in de voorgaande
hoofdstukken.MonopsonieDe spoorbouwmarkt kent slechts één vrager: Railinfrabeheer
(RIB). Deze organisatie voert jaarlijks ca. 300 aanbestedingen uit. Als we
het gedrag van RIB nader beschouwen, valt op dat RIB niet alleen eigen doelen
(bijvoorbeeld kostenminimalisatie) nastreeft, maar ook rekening houdt met
meer algemene, maatschappelijke effecten. Zo wordt «voorselectie»
van aanbieders (zie hieronder) toegepast met het oog op onder meer het verminderen
van de rekenkosten (kosten van het opstellen van inschrijvingen). Een winstmaximaliserend
bedrijf in een monopsoniepositie zou zich niet bekommeren om kosten die primair
door anderen worden gedragen1. In hoofdstuk
3 werd geconcludeerd dat overheden die een monopsoniepositie hebben, zich
niet noodzakelijkerwijs hetzelfde gedragen als een bedrijf dat in een soortgelijke
situatie verkeert. Dit geldt – blijkens deze casus – ook voor
overheidsbedrijven.Selectie van aannemersRIB selecteert aanbieders in twee fasen2.
Allereerst vindt een kwalitatieve selectie op geschiktheid plaats op basis
van minimumeisen. Voor veel soorten werkzaamheden is dit geformaliseerd door
middel van een erkenningsregeling. Het aantal erkende bedrijven per deelmarkt
varieerde in 2000 van 3 onderhoudsaannemers tot 17 kabellegbedrijven3.Als tweede stap vindt een nadere selectie plaats met het oog op het beperken
van het aantal inschrijvers: daarbij wordt een tevoren bepaald aantal aannemers
geselecteerd op basis van een «weging» van diverse factoren, zoals
het aantal malen dat soortgelijke opdrachten zijn uitgevoerd, de mate waarin
de aannemer bij eerdere opdrachten «laag» heeft ingeschreven en
de tevredenheid van RIB over de uitvoering van eerdere opdrachten. Vanuit het oogpunt van economische efficiëntie en vrije marktwerking
kunnen vraagtekens worden geplaatst bij beperking van het aantal aanbieders.
In efficiënt functionerende markten dwingt toetreding van nieuwe bedrijven –
of dreigende toetreding – de gevestigde bedrijven om de prijzen niet
te hoog vast te stellen. Als er toch «overwinsten» zijn, treden
al snel nieuwe bedrijven toe en dalen de winsten. Als de toetreding wordt
beperkt, kunnen overwinsten ook op langere termijn blijven bestaan.Overwinsten zijn niet het enige probleem dat kan ontstaan door beperking
van toetreding. In een (deel)markt waarin de opdrachtgever het aantal aanbieders
beperkt tot minder dan circa tien, bestaat een voortdurend risico van collusie.
Dit wordt nog versterkt als de bedrijven die in de tweede stap uit de groep
erkende bedrijven wordt geselecteerd, steeds (ongeveer) dezelfde bedrijven
zijn. De in de tweede stap gehanteerde criteria (o.a. het aantal eerder uitgevoerde
soortgelijke opdrachten) werken dit in de hand. CasusEen illustratie wordt gevormd door de recente aanbesteding van de spoorverbreding
bij NS-station Bijlmer. Bij dit project bleken de 9 inschrijvende bouwcombinaties
alle een bedrag te offreren dat ca. 50% hoger was dan de begroting van de
opdrachtgevers (RIB en gemeente Amsterdam). De onderlinge verschillen tussen
de inschrijvingen waren zeer klein. Bij de opdrachtgevers bestonden vermoedens
van prijsafspraken. De inschrijvingen werden niet passend verklaard, waarna
de opdrachtgevers een buitenlands bedrijf benaderden. Dit bedrijf bleek in
staat om – mede door het gebruik van innovatieve technieken –
het werk voor 25% meer dan het begrote bedrag te realiseren.RIB streeft er naar dat nieuwe bedrijven die zich willen kwalificeren
voor bepaalde typen opdrachten, in staat worden gesteld om relevante ervaring
te verwerven, bijvoorbeeld door deze bedrijven eerst een kleinere opdracht
op hetzelfde terrein te geven. Op deze wijze beoogt RIB «de markt op
te voeden». RIB wijst in dit verband op de sterke toename van het aantal
erkende bedrijven die de afgelopen jaren is gerealiseerd. Deze toename is
op zichzelf positief, maar wij tekenen daarbij aan dat deze «gereguleerde
toetreding» ook elementen van willekeur kan omvatten. Bovendien kan,
ook bij een groot aantal erkende bedrijven, het aantal daadwerkelijk toegelaten
aantal marktpartijen veel kleiner zijn als gevolg van de hiervoor beschreven
tweede, kwalitatieve selectiestap.Hieruit kan worden geconcludeerd dat de intensieve voorselectie van aannemers
door RIB weliswaar met de beste bedoelingen lijkt te zijn opgezet, maar dat
deze regelingen leiden tot risico's met betrekking tot onregelmatigheden en
economische inefficiënties.MarktaandelenDe (deel)markt voor spooronderhoud is op basis van historische afspraken
in vaste verhoudingen in handen van drie grote bouwbedrijven. Op de markt
voor elektrotechnische werkzaamheden heeft één van deze bedrijven
een zeer dominante positie. Bij de spoorwegnieuwbouw hebben de twee andere
bedrijven (van de eerder genoemde drie bedrijven) gezamenlijk een groot deel
van de markt in handen.Hieruit kan worden geconcludeerd dat de spoorbouwmarkt, ondanks het introduceren
van concurrentie, grotendeels in handen is van een drietal grote bouwconcerns. KostenRIB streeft ernaar om veel deskundigheid in huis te hebben, of in te huren
bij ingenieursbureaus, ten aanzien van de kosten van spoorbouwprojecten. RIB
verwacht daarmee te kunnen voorkomen dat inschrijvingen die sterk boven de
kostprijs liggen, toch worden gehonoreerd. Daarbij dient te worden aangetekend
dat de meest uitvoerige en actuele informatie over de kosten aanwezig is bij
de bouwbedrijven.Volgens RIB worden de inschrijvingen bij slechts ongeveer 3% van de aanbestedingen
niet-passend verklaard. Dit wijst op een sterke conformiteit tussen kostenbegrotingen
van opdrachtgevers en opdrachtnemers. De directieramingen zijn niet op voorhand
bekend bij de inschrijvers. Als de inschrijvingen niet-passend worden verklaard
volgen onderhandelingen (inclusief uitwisseling van begrotingen). Volgens
RIB komen de partijen hierbij uiteindelijk doorgaans toch tot zaken.De hierboven beschreven beperking van het aantal aanbieders kan er toe
leiden dat de kosteninformatie bij opdrachtgevers en kostendeskundigen geleidelijk
minder actueel wordt. Zij baseren hun ramingen voor een belangrijk deel op
de gerealiseerde prijzen bij eerdere aanbestedingen. Als steeds ongeveer dezelfde
groep bedrijven deze opdrachten uitvoert, en zij er bovendien in slagen om
tot «prijsverbetering» te komen, werkt dit door in de begrotingen
van latere projecten.ConclusiesHet beperken van het aantal inschrijvers bij aanbestedingen kan onregelmatigheden
en inefficiënties in de hand werken. De spoorbouwmarkt wordt gedomineerd
door een drietal grote bouwbedrijven. Meer openheid en toetreding kan de efficiëntie
bevorderen. Opdrachtgevers als RIB lijken soms te veel vertrouwen te hebben
in hun – eigen of ingehuurde – kostendeskundigheid.5.5 De installatiebrancheIn deze paragraaf wordt nader ingegaan op de bouwinstallatiebranche. We
behandelen achtereenvolgens de structuurkenmerken van de installatiebranche
en een casus waarin zich onregelmatigheden voordoen.5.5.1 StructuurkenmerkenProductenDe producten van de bouwinstallatiebranche zijn zeer divers en worden
door vele verschillende sectoren ingezet. Als gevolg hiervan kunnen de producten
op verschillende manieren worden ingedeeld. Een gangbare indeling maakt onderscheid
tussen elektrotechnische en werktuigbouwkundige activiteiten. Het Economisch
Instituut voor de Bouwnijverheid (EIB) gebruikt een verdeling in vier hoofdgroepen.1. Gasfitters, water-, loodgieters- en sanitairinstallatiewerk (Gawalo's)2. Centrale verwarmings- en luchtbehandelingswerk (CV/LB)3. Elektrotechnisch installatiewerk4. Isolatie en overig werkIn dit rapport worden bovendien isolatie en overige werkzaamheden apart
onderscheiden.Daarnaast kunnen de producten van de installatiebranche worden ingedeeld
naar bestemming, namelijk producten voor de woningbouw, utiliteitsbouw, industrie
of grond-, water- en wegenbouw. Vaak wordt naast deze indeling
ook de indeling in elektronische en werktuigbouwkundige installatie gebruikt.De marktIn 1999 waren in totaal 10 611 bedrijven actief in de bouwinstallatie,
tegen 73 030 in de gehele bouwsector (inclusief bouwmaterialen en architecten
en ingenieurs). Het aandeel van de installatiesector in de totale bouwsector
komt daarmee op 15%. De grootste deelsector binnen de installatiesector is
de elektrotechnische bouwinstallatie, terwijl de overige bouwinstallatiebedrijven
de kleinste deelsector vormen (zie ook paragraaf 2.3). In 1999 was de
productiewaarde (tegen prijzen van 1995) van de bouwsector ruim 78 miljoen
euro. Ruim 14 procent hiervan wordt geproduceerd door de installatiebranche,
namelijk bijna 11 miljoen euro. In totaal werkten er in 1999 131 581
personen in de bouwinstallatiesector. Dit is 29% van het totaal aantal werkzame
personen in de bouwsector. Het hoge aandeel in de werkgelegenheid wijst erop
dat de bouwinstallatie nog arbeidsintensiever is dan andere bouwactiviteiten1.In figuur 5.1 is het verloop van het aandeel van de installatiebranche
in de totale bouwsector weergegeven. Vanaf 1970 kent dit aandeel een
opvallend verloop waarbij vooral de late jaren negentig er uit springen. De
daling in 1994 hangt samen met een definitiewijziging: voorheen werd de afwerking
van gebouwen meegenomen, vanaf 1994 niet meer2.Figuur 5.1 Aandeel van de installatiebranche in de totale
bouwsector, 1970–1999, tegen prijzen 1995Bron: Input-outputtabellen CBS, 1970–1995, bewerking SEODe trend is dat de installatiesector op langere termijn sneller groeit
dan de bouwsector als geheel. Hierdoor zal het aandeel van de installatiesector
in de totale bouwsector in de loop van de jaren verder toenemen3.De vragers in de installatiebranche zijn divers. Huishoudens, bedrijven
en instellingen zijn klant bij het installatiebedrijf. De verwachting is dat
de komende jaren de groei in de vraag zal afnemen, na 2006 zal deze vraag
echter weer toenemen onder andere doordat de sectoren waarin het installatiewerk
relatief sterk vertegenwoordigd is (bijv. onderhoud) het snelst groeien4. Aantal aanbiedersIn de installatiebranche is een groot aantal aanbieders actief. Dit zegt
echter weinig over de concurrentieverhoudingen omdat de activiteiten in de
installatiebranche zeer divers zijn. De bouwinstallatiebranche valt hierdoor
uiteen in kleinere deelmarkten. De markt van de «overige installatiebedrijven»
is de deelsector in de installatiebranche die waarschijnlijk het meest gevoelig
is voor marktmacht omdat het gaat om een relatief klein aantal bedrijven die
zeer gespecialiseerde werken uitvoeren. Dit laatste kan leiden tot onregelmatigheden
omdat een kleinere groep aanbieders sneller geneigd zou kunnen zijn om afspraken
te maken.Overige structuurkenmerkenVerschillende structuurkenmerken die in de voorgaande hoofdstukken naar
voren zijn gekomen bij andere deelmarkten van de bouwsector, zijn ook van
toepassing op de bouwinstallatie. Ook in deze branche wordt gewerkt op locatie
waardoor de markt minder transparant wordt. Verder is er ook hier een dreigende
discontinuïteit van opdrachten voor de bedrijven, en is voorraadvorming
niet mogelijk, waardoor er potentieel scherpe prijsconcurrentie kan ontstaan.
Ook is er sprake van verticale integratie met bedrijven die hoger in de bedrijfskolom,
binnen grote bouwconcerns1, maar daar staat
tegenover dat er ook nog verscheidene grote en kleine onafhankelijke bedrijven
zijn. De historische cultuur van afspraken geldt eveneens voor de installatiebranche.
Tot slot gelden de beperkte toetsing en sanctionering van onregelmatigheden
ook voor dit onderdeel van de bouw.Minder van toepassing dan in andere deelmarkten zijn hoge transportkosten,
omdat de materialen die bij bouwinstallatie worden gebruikt, een relatief
beperkt gewicht hebben in verhouding tot hun waarde in geld. Hieruit kan worden
opgemaakt dat de meeste – maar niet alle – structuurkenmerken
die we elders in de bouw tegenkomen, ook gelden voor de installatiebranche.5.5.2 Casus: marktverdelingOok de installatiebranche heeft zich na 1992 (SPO-beschikking) moeten
aanpassen. Voor die tijd mochten prijsafspraken gemaakt worden en waren ook
rekenvergoedingen legaal. Onder meer het CBVI, Centraal Bureau voor de Verwarmingsindustrie
speelde hierin een centrale rol. Daar werden inschrijvingen gemeld en ook
de eventuele voorbesprekingen vonden onder leiding van de directeur van het
CBVI plaats. In 1992 mocht het van Brussel niet meer. Het CBVI moest er toen mee stoppen.In 1998 heeft de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) het CBVI samen
met acht andere brancheorganisaties en aanverwante organisaties uit de bouw
op de vingers getikt omdat hun aanbestedingsregelingen in strijd waren met
het kartelverbod. Bovendien zijn er aanwijzingen dat er ook na 1998 nog onregelmatigheden
plaatsvonden in de installatiebranche. Bij elke aanbesteding waarop het bedrijf inschreef werd met concurrenten
tijdens een «koffierondje» overeengekomen wie de laagste aanbieding
zou doen en dus de opdracht zou verwerven.Deze informatie en het eerdere NMa-onderzoek waren aanleiding om deze
casus hier meer uitgebreid te belichten. Allereerst bespreken we kort het
kartelverbod; daarna worden de gesignaleerde onregelmatigheden nader bezien.Kartelvorming en -afspraken: de CBVI-zaak1Kartels zijn afspraken tussen ondernemingen of onderling afgestemde feitelijke
gedragingen die de concurrentie op (een deel van) de Nederlandse markt beperken.
Sinds 1 januari 1998 geldt een algemeen verbod op kartels, die in artikel
6 van de Mededingingswet als volgt worden omschreven: «Overeenkomsten
tussen bedrijven, besluiten van ondernemersverenigingen, of onderling afgestemde
feitelijke gedragingen, die ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging
op de Nederlandse markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst.»In de casus die hier wordt beschreven gaat het om horizontale afspraken.
Dit zijn afspraken die worden gemaakt tussen ondernemingen die feitelijk met
elkaar in concurrentie staan. Met dergelijke «onderonsjes» wordt
de competitie mogelijk verhinderd of vervalst. Concurrenten worden bondgenoten,
zij bestrijden niet langer elkaar maar vormen een blok om zodoende bijvoorbeeld
de prijs op (een deel van) de markt te dicteren of de markt onderling te verdelen.In een persbericht van de Nederlandse Mededingingsautoriteit wordt over
de casus het volgende gezegd: «De regelingen bevatten afspraken over
gezamenlijk gedrag van ondernemingen in situaties waarin opdrachtgevers voor
een bouwproject via aanbesteding proberen de meest geschikte uitvoerder te
vinden. Alle regelingen bevatten onderdelen die de mededinging beperken. Zo
zijn de deelnemers aan de regelingen verplicht om te melden als zij van plan
zijn een prijsaanbieding te doen. Vervolgens wordt bepaald welke onderneming
het exclusieve recht krijgt om verder te onderhandelen met de aanbestedende
partij. Daarmee wordt het voor de aanbesteder onmogelijk om nog met andere
aannemers verder te onderhandelen over de prijs.»De overtredingen die de NMa bij het CBVI2
heeft gesignaleerd zijn tweeledig. Allereerst de aanmelding van werken en
de calculatievergoeding die centraal geregistreerd werden bij de brancheorganisatie
en waardoor volgens de NMa de prijzen in de branche stijgen. De tweede overtreding
op de installatiebranche heeft te maken met het gedrag van bedrijven waarbij
centraal wordt vastgesteld wie het recht krijgt om als laagste te offreren,
en dus het meeste kans maakt op de opdracht.Bij de beschrijving van de rol van de CBVI in het verstrekken van calculatievergoedingen
wordt gebruik gemaakt van een handleiding voor aan- en afmelden die in 1994
door de organisatie is uitgegeven. In deze handleiding wordt beschreven op
welke manier aangesloten bedrijven werken moesten aan- en afmelden. Daarnaast
wordt er ook verteld hoe de calculatievergoeding in zijn werk gaat en wanneer
een bedrijf voor een dergelijke vergoeding in aanmerking komt.Alle werken met een offertebedrag hoger dan 50 000 gulden (ex. BTW)
moesten worden gemeld bij de brancheorganisatie. In de handleiding wordt er
regelmatig op gehamerd dat aanvragen onmiddellijk moeten worden gemeld, ook
als er nog nauwelijks gegevens bekend zijn. Na aanmelding krijgen bedrijven
een contrabericht waarin de registratie van de aanmelding wordt bevestigd.
In de handleiding staat hierover: «Altijd eerst aanmelden
en wachten op het contrabericht alvorens in te dienen.». Er moet dus
worden gewacht op bericht van de brancheorganisatie alvorens een offerte kan
worden ingediend.Opvallend in de handleiding is deze zin: «Van groot belang is dat
de aanmelder die wenst dat er een rechthebbende wordt vastgesteld dit bij
de aanmelding kenbaar maakt». Hieruit kan worden opgemaakt dat er een
soort vooraanbesteding plaatsvindt waarbij een bedrijf wordt aangewezen als
uiteindelijke uitvoerder.Wanneer een opdracht is ontvangen moet deze worden afgemeld. Ook wanneer
een andere deelnemer van CBVI of niet-deelnemer de opdrachtnemer wordt. Nadat
een werk is afgemeld ontvangt iedere aanmelder hiervan bericht.Het CBVI zendt een bevestiging aan de opdrachtnemer en eventuele medeaanmelders,
waarop het verschuldigde bedrag aan administratiekosten of (bij meervoudige
aanvragen) de te ontvangen calculatievergoeding is vermeld.De calculatievergoeding is onderdeel van de te betalen contributie voor
de brancheorganisatie. Aan het begin van het kalenderjaar ontvangt een bedrijf
een voorschotnota, waarop de verschuldigde afdracht per jaar wordt vermeld.
Deze afdracht wordt berekend op basis van het gemiddelde van de in de drie
voorgaande jaren gemelde omzet en de voor het lopende kalenderjaar vastgestelde
percentages. Aan het eind van het jaar ontvangt het bedrijf een afrekening
van de werkelijk verschuldigde afdracht. Om voor zo'n calculatievergoeding
in aanmerking te komen moet het werk bij de CBVI aangevraagd zijn, tijdig
aangemeld zijn en het bedrijf moet gerekend hebben.In paragraaf 3.2.3 over rekenvergoedingen worden vier redenen genoemd
waarom de NMa rekenvergoedingen in de zaak met het nummer 381/ Vereniging
Belangen Behartiging Schildersbedrijf verwerpt. Deze redenen hebben alle betrekking
op het feit dat de concurrentie wordt verminderd door het geven van vergoedingen,
waardoor als je de opdracht toch niet wilt en je wel meedoet, toch een bedrag
ontvangt. Bedrijven zullen dus sneller zonder ook maar succesvol te willen
zijn meedoen aan een aanbesteding. Daarnaast benadrukt de NMa dat rekenvergoedingen
een prijsverhogend effect kunnen hebben en bij de slechts producerende bedrijven
de prikkel wordt weggenomen om productie-investeringen door te voeren1.VooraanbestedingenHet aanmelden van werken heeft niet alleen tot doel dat de brancheorganisatie
zicht heeft op de werken die kunnen worden uitgevoerd en eventuele calculatievergoedingen
die hieruit voortkomen. Het aanmelden van werken is ook van belang in de vooraanbesteding.
Deze vooraanbesteding werkt als volgt:Om voor een calculatievergoeding in aanmerking te komen, moet het installatiebedrijf
het project waarop zij kans wil maken aangemeld hebben bij de brancheorganisatie.
Op deze wijze is de brancheorganisatie op de hoogte welke bedrijven geïnteresseerd
zijn in een bepaalde opdracht en welke bedrijven mee willen doen in het aanbestedingstraject.
Door middel van het contrabericht geeft de brancheorganisatie als het ware
het groen licht om mee te doen. Dit traject werd echter achter gesloten deuren onderbroken door een zogenaamd
«koffierondje». Dit koffierondje kwam tot stand via de brancheorganisatie
die exact wist wie in een opdracht geïnteresseerd was (door het aanmelden
van opdrachten). Na een bepaalde aanmeldingsperiode konden de aangemelde bedrijven
bellen met de brancheorganisatie om te vernemen wie nog meer geïnteresseerd
was in de opdracht. Deze bedrijven werden dan door een van de bedrijven uitgenodigd
voor koffierondje.Het koffierondje had tot doel een bedrijf aan te wijzen dat het meeste
recht had op een bepaalde opdracht. Deze toewijzing vond plaats op basis van
«claimlijsten». In deze claimlijsten stond vermeld in welke mate
de bedrijven claims op toekomstige opdrachten hadden ten opzichte van andere
bedrijven. De claims werden bepaald door de feitelijke verdeling van opdrachten
te vergelijken met een (hypothetische) situatie van gelijke verdeling van
elke opdracht over de bedrijven. Als de eerder toegewezen opdrachten minder
omzet betroffen dan bij gelijke verdeling, had het bedrijf een claim op toekomstige
opdrachten. Het bedrijf met de hoogste claim ontving de volgende opdracht
en bepaalde de aanneemsom. De overige inschrijvers stelden hierop een hogere
offerteprijs vast.Tabel 5.3 Uiterlijk claimbestand NAW-gegevens:  Regio: Contactpersoon:  Laatste mutatie:    Per claim
een regel met:  Datum – Omschrijving –
Plaats – Aantal – Aanneemsom – Claim* -Opmerkingen   Datum:datum van vooroverleg Omschrijving:naam bedrijf/instelling waarvoor werk wordt uitgevoerd Plaats:plaats waar project wordt uitgevoerd Aantal:aantal inschrijvers op het project Aanneemsom:totale bedrag waarvoor door laagste aanbieder wordt geoffreerd Claim:de totale aanneemsom gedeeld door aantal inschrijvers, min een –
als het andere bedrijf het project krijgt. Het claimsaldo wordt aan het eind
van de kolom opgeteld zodat in een blik duidelijk wordt of er een negatief
dan wel positief claimsaldo ten opzichte van een mede-inschrijver bestaat. Opmerkingen:eventuele afwijkende afspraken• Bij het CBVI (werktuigbouw) werd de claim ingedeeld naar 0–1
miljoen, 1–5 miljoen en meer dan 5 miljoen gulden. Op die manier ontstaan
er drie claimsaldo's aan het einde van de claimkolommen. Een gesprekspartner
heeft er op gewezen dat voor 1992 de claims in uren werden verrekend in plaats
van in geldbedragen.Verschillen tussen de situatie voor 1992 en de mogelijke onregelmatigheden
zoals die hierboven zijn omschreven.Ondanks dat de procedure rondom koffierondjes e.d in de installatiebranche
na 1992 lijken door te gaan, is de inhoud veranderd. Een belangrijk element
is het wegvallen van de CBVI als centraal orgaan. Was zij voor 1992 nog een
actieve spil, na 1992 verdween de organisatie meer naar de achtergrond. Dit
is overigens niet vreemd want veel van haar activiteiten waren inmiddels verboden.
De organisatie bleef echter wel bestaan, getuige onder andere
de handleiding van mei 1994. Of de organisatie ook na 1998 nog actief is geweest
is onbekend. Tegenwoordig lijkt de CBVI opgeheven of in ieder geval in afgeslankte
vorm actief, maar zekerheid hierover is er niet.Een ander verschil is dat de claimregistratie voor 1992 plaatsvond in
uren en na 1992 in bedragen. Het is onduidelijk wat de reden voor deze verandering
is, maar de kern van het systeem verandert hierdoor niet.Een derde verschil is de manier waarop prijsafspraken werden vastgesteld.
Voor 1992 werden in een vooroverleg briefjes met prijzen op tafel gelegd en
werd voor de laagste prijs ingeschreven. Het bedrijf dat als laagste ging
inschrijven werd bepaald aan de hand van de claimregistratie. Als deze ondernemer
het niet voor die laagste prijs wilde of kon doen, was de volgende aan de
beurt. Na 1992 lijkt het erop dat eerst aan de hand van de claimregistratie
werd vastgesteld welk bedrijf het meeste recht maakt op de opdracht. Op grond van de gemaakte afspraken over wie het project krijgt en de grootte
van de aanneemsom werd het claimbestand bijgewerkt. Het bijwerken van dit
claimbestand gebeurde per bedrijf. Zo ontstond er een groot bestand waarin
voor iedere mede-inschrijver een lijst werd aangelegd, waarin het claimbestand
werd bijgehouden. Het bedrijf dat de opdracht krijgt ziet het claimsaldo dalen
ten opzichte van de andere bedrijven, terwijl de bedrijven die de opdracht
niet krijgen het claimsaldo ten opzicht van het bedrijf dat de opdracht krijgt
zien stijgen.Structuurkenmerken als oorzaken?Het vooroverleg zoals hierboven omschreven heeft tenminste tot 1999 plaatsgevonden.
Gevraagd waarom de bedrijven deze afspraken maken, verwees een gesprekspartner
naar het feit dat het voor 1992 nog legaal was. Na 1992 zouden de prijzen
drastisch gekelderd zijn. Als gevolg van de kennis en de kunde op dit gebied,
zouden de bedrijven snel weer contact hebben gezocht om de markt te controleren.
Dit lijkt de hypothese van scherpe prijsconcurrentie en de prikkel die daarbij
ontstaat om afspraken te maken, te bevestigen. Helaas zijn er geen statistische
gegevens over prijsontwikkelingen in de bouwinstallatie, waarmee dit kan worden
getoetst. Verder kan hieruit worden opgemaakt dat de historische cultuur van
afspraken waarschijnlijk een belangrijke rol speelde.BIJLAGE A Onderverdeling van de bouwsector naar
de aard van de bouwactiviteitenIn deel 2 van deze rapportage wordt – in volgorde van de fasen in
het bouwproces – de volgende indeling naar soort bouwactiviteiten gehanteerd1:Voorbereiding en begeleiding– Architecten- en ingenieursbureaus (SBI 74201)Toeleverende industrie– Zand- en grindwinning (SBI 1421)– Asfaltindustrie (onderdeel SBI 45231)– Cement-, kalk- en gipsindustrie (SBI 265)– Beton-, cement- en gipsproducentenindustrie (SBI 266)– Glas- en glasbewerkende industrie (SBI 261)– Industrie voor keramische bouwmaterialen (SBI 263)– Keramische tegel- en plavuizenindustrie (SBI 267)– Natuurzandsteenbewerkingsbedrijven (SBI 267)– Constructiewerkplaatsen (SBI 2811)– Metalen ramen, deuren en kozijnen (SBI 2812)– Houtzagerijen en houtverduurzaming (SBI 201)– Fineer- en plaatmaterialenindustrie (SBI 202)– Timmerindustrie (SBI 203)– Houten emballage-industrie (SBI 204)Grond-, water- en wegenbouw (GWW)– Grondverzet (SBI 45112)– Proefboren (SBI 4512)– Aanleggen van wegen, spoorwegen, luchthavens en sportterreinen
(SBI 45231)– Natte waterbouw (SBI 4524)– Bouwen van kunstwerken (bruggen, tunnels e.d.) (SBI 45212)– Leggen van kabels en buizen (SBI 45213)– Stratenmaken (SBI 45232)Burgerlijke en Utiliteitsbouw (B&U)– Slopen van bouwwerken (SBI 45111)– B&U algemeen (bouwbedrijven) (SBI 45211)– Metselen en voegen (SBI 45253)– Dakdekken en bouwen van dakconstructies (SBI 4522)Installatie en afwerking– Elektrotechnische bouwinstallatie (SBI 4531)– Isolatiewerkzaamheden (SBI 4532)– Loodgieters, fitterswerk, installatie van sanitair (SBI 45331)– Installatie van centrale verwarmings- en luchtbehandelingsapparatuur
(SBI 45332)– Overige bouwinstallatie (SBI 4534)– Stukadoren (SBI 4541)– Aftimmeren en stellen (SBI 4542)– Afwerken van vloeren en wanden (SBI 4543)– Schilderen en glaszetten (SBI 4544)– Overige afwerking van gebouwen (SBI 4545) Overige werkzaamheden bouw– Verhuur van bouw- en sloopmachines met bedienend personeel (SBI
455)– Heien en andere funderingswerkzaamheden (SBI 45251)– Vlechten van betonstaal (SBI 45252)– Overige werkzaamheden bouw niet eerder genoemd (SBI 45254) XNoot1Gedurende het onderzoek is met de enquêtecommissie overeengekomen
dat de accountants in dit deelonderzoek niet zullen worden meegenomen.XNoot1Raad van de Europese Unie, Verordening (EEG) van 9 oktober 1990 nr.
3037/90; Publicatieblad L 293 van 24 oktober 1990.XNoot2De aantallen bedrijven in de verschillende opsommingen kunnen van elkaar
afwijken. Met name bij de presentatie van de financieel-economische gegevens
(hoofdstuk 5) worden alle bedrijven opgenomen die in een jaar actief zijn
geweest. Dat zijn dus alle bedrijven die aan het begin van het jaar actief
waren, inclusief de bedrijven die in de loop van het jaar zijn opgeheven of
een andere activiteit zijn gaan verrichten, maar ook alle bedrijven die in
de loop van het jaar zijn toegetreden. Aangezien de dynamiek van de bedrijven
groot blijkt, is het aantal bedrijven dat in een jaar op enig moment actief
is geweest veel hoger dan het aantal bedrijven op bijvoorbeeld 1 januari
van het betreffende jaar.XNoot1De CBS-gegevens uit deze en vele andere tabellen zijn ontleend aan de
database Statline van het CBS. Deze database wordt dagelijks geactualiseerd
en is geraadpleegd in de periode medio maart tot en met eind juni 2002.XNoot1EIB: Verwachtingen bouwproductie en werkgelegenheid in 2002; januari 2002.XNoot1Zie bijlage 4 voor de faillissementsstatistieken.XNoot1EIB: Concurrentie en grootbedrijf in de bouw; april 1999.XNoot2EIB: De toekomst van het middelgrote B&U-bedrijf; mei 2001.XNoot3EIB: Het kleine bouwbedrijf in de B&U; 2001.XNoot1De websites van de concerns zijn medio april 2002 geraadpleegd.XNoot2De registers van de Kamers van Koophandel en met name de concernrelaties
zijn tussen medio april en medio juni 2002 geraadpleegd.XNoot1Het verschijnsel van financiële instellingen, gelieerd aan een bedrijf,
komt veel voor. Het is een juridische constructie waarvan gebruik wordt gemaakt
voor twee doeleinden. Ten eerste is het fiscaal aantrekkelijk. Ten tweede
wordt beoogd aansprakelijkheden af te wenden. Het verschijnsel komt in principe
bij alle bedrijfsactiviteiten voor. Deze juridische constructie is met name
zinvol bij BV's. Overigens: bij Philips gaat het bij 39 van de 121 relaties
om een financieel bedrijf, bij Pon (Volkswagen) bij 24 van de 120 relaties.
Naar verhouding hebben deze concerns dus nog meer financiële holdings
dan de grote bouwconcerns.XNoot2EIB: De toekomst van het middelgrote B&U- bedrijf; mei 2001.XNoot1Soms is aan de hand van de naam te achterhalen welke bedrijven de combinatie
aangaan. Het beeld is heel wisselend. Vaak is een van de grote bedrijven combinant
met een of meerdere kleinere bedrijven, soms vormen twee grote bedrijven een
combinatie, waarbij in principe elke combinatie van holdings mogelijk is.
In de meeste gevallen is uit de naam van de werkmaatschappij die zich bouwcombinatie
noemt, echter niet op te maken welke bedrijven daarvan deel uitmaken. Van
de vele honderden combinaties die zijn «opgespoord» kon in slechts
dertig gevallen de naam van een van de grote bedrijven worden gevonden. Om
toch enigszins een beeld te vormen of er vaak sprake is van combinaties van
dezelfde bedrijven, is een steekproef van ongeveer 15% genomen van alle samenwerkingsverbanden
met de naam bouwcombinatie of bouwkombinatie. Bij de 51 onderzochte bouwcombinaties
was in 19 gevallen geen van de grote concerns direct of indirect betrokken.
Bij 23 combinaties was één van de grote concerns een van de
moederbedrijven. In negen gevallen waren twee grote bedrijven deelnemers van
een combinatie. XNoot2De registers van de KvK zijn tussen medio april en medio juni 2002 geraadpleegd. XNoot3 Het aantal bedrijven met relaties wijkt af van het aantal eerder genoemde
concernrelaties. Indien een bedrijf een van de vennoten is van een ander bedrijf,
is de relatie bij de concernrelaties niet vermeld; hier wel. Bovendien kunnen
meerdere bedrijven een relatie hebben met één toeleverancier. XNoot4Code Bedijfsindeling KvK (BIK) 26 821.XNoot1BIK-code 1421.XNoot2Op de betonmarkt kan een aantal categorieën van bedrijven worden
onderscheiden. In de eerste plaats bedrijven die producten van beton voor
de bouw vervaardigen (BIK-code 26 611). Een andere belangrijke categorie
is het vervaardigen van stortklare beton (BIK-code 2663). Daarnaast worden
nog enkele afzonderlijke klassen onderscheiden: vervaardigen van kalkzandsteen
(BIK-code 26 612, 19 bedrijven), gips (BIK-code 2662, 15 bedrijven),
mortel (BIK-code 2664, 34 bedrijven) en vezelcement (BIK-code 2665, 8 bedrijven).XNoot1Willem-Jan Boer in de Betonkrant, bijlage bij Cobouw van 25 en 27 mei
2002.XNoot1Europese Commissie: IP/02/933; 26 juni 2002.XNoot2Het Financieele Dagblad: Kalkzandsteengroep moet splitsen op last van
Brussel; 27 juni 2002.XNoot1Website van VBW-Asfalt; 28 juni 2002.XNoot2Website van Archidat: bouwkosten-online; 28 juni 2002.XNoot3CBS: Bouwen en bouwmaterialen; Industriemonitor 2000/06.XNoot4EIB: De ontwikkeling van de aan de bouwnijverheid toeleverende industrieën
in de periode 1986–1995; september 1999.XNoot1EIB: Verwachtingen bouwproductie en werkgelegenheid in 2002; januari
2002.XNoot2EIB: Licht herstel van de GWW-productie in 2002; Bouwwerk 2002/1.XNoot3Zie voor een meer uitgebreide cijferopstelling van de financieel-economische
gegevens van de B&U en de GWW bijlage 1.XNoot4Bij deze cijferopstelling zijn overigens de concerngegevens niet geconsolideerd.
De werkmaatschappijen zijn afzonderlijk geregistreerd.XNoot1Zie bijlage 1, tabel 1–6.XNoot1Zie bijlage 1, tabel 1–7.XNoot2EIB: Conjunctuurmeting bouwnijverheid; juli 2002.XNoot1EIB: Ontwikkelingen en vooruitzichten van bouwbedrijven in 2002; januari
2002.XNoot2EIB: Verwachtingen bouwproductie en werkgelegenheid in 2002; januari
2002.XNoot3AVBB: Jaarverslag 2001; 2002.XNoot4EIB: De zelfstandige zonder personeel in de bouw in 2001; 2002.XNoot5EIB: Werk in overvloed voor zelfstandigen zonder personeel; in Bouwwerk
2002/2.XNoot1W. Cornelissen: Bouwindices, doel, soorten en toepassing; 50 jaar indexcijfers
bouwkosten in Nederland; 28 januari 1996.XNoot2W.H. Vosselman: CBS; Prijsindices voor woningbouw; verschillen en samenhang;
 Maandstatistiek Bouwnijverheid 1993 nr. 1.XNoot3H. Floor en G. van Leeuwen: CBS: Een nieuw prijsindexcijfer voor de bouwkosten
van nieuwe woningen; Maandstatistiek Bouwnijverheid februari 2001.XNoot4W. Cornelissen: Bouwindices, doel, soorten en toepassing; 50 jaar indexcijfers
bouwkosten in Nederland; 28 januari 1996.XNoot5Bij inputindices gebruikt men een of meer referentieprojecten. Zo'n project
wordt gesplitst in een aantal kostencomponenten, zoals arbeid, gebruik materieel
en gebruik van materiaal zoals zand, asfalt, beton en dergelijke. De verschillende
componenten krijgen een gewicht. Van de onderscheiden componenten bestaan
er in het algemeen wel goede prijsindexcijfers. Bij de bepaling van het totaalindexcijfer
worden de indices van de onderscheiden posten genomen en gewogen opgeteld
tot het totaal-indexcijfer.XNoot6SEO: Statistisch onderzoek naar prijs en kostenontwikkeling in de bouwsector;
april 2002.XNoot1Aanleg van riolering, aanleg van wegen met een open verharding, aanleg
van wegen met een gesloten verharding, verrichten van machinaal grondwerk
en onderhoud van wegen.XNoot1EIB: Verwachtingen bouwproductie en werkgelegenheid in 2002; januari
2002.XNoot2EIB: Uitbesteding in de GWW; juni 2001.XNoot1EIB: Bedrijfseconomische kerncijfers van B&U-bedrijven in 2000; november
2001.XNoot2Zie bijlage 6.XNoot1Zie Stephen Martin, Industrial Economics: Economic
Analysis and Public Policy, Englewood Cliffs, Prentice Hall, 1993,
p 2–8 voor een beschrijving van de complexiteit en de mogelijke interacties
van het structuur-gedrag-prestatie-schemaXNoot1CBS (2001) Nationale rekeningen 2000: herziene editie.XNoot2Deze cijfers zijn op basis van de Bouwprognoses en hebben betrekking op
de bouwnijverheid (SBI-code 45). Het BBP is tegen factorkosten. De percentages
zijn voor de periode 1995–2001 achtereenvolgens: 5,3%; 5,5%; 5,5%;
5,7%; 5,9% en 6,0%.XNoot1CBS (2002) Nationale Rekeningen 2001. Cijfers voor 2000 en 2001 zijn «voorlopig
definitieve» cijfers.XNoot2CBS (2001) Nationale rekeningen 2000: herziene editie. N.B. de cijfers
voor 1999 en 2000 zijn voorlopig.XNoot3EIB (2001) Verwachtingen bouwproductie en werkgelegenheid in 2001.XNoot4CBS (2002) Nationale Rekeningen 2001. Cijfers voor 2000 en 2001 zijn «voorlopig
defi- nitieve» cijfers.XNoot1In deze figuur wijken we bewust enigszins af van de gangbare Standaard
Bedrijfsindeling (SBI) van het CBS. De bouwinstallatiebedrijven en de bedrijven
die zich bezighouden met het afwerken van gebouwen zijn samengevoegd en de
«overige werkzaamheden bouw», zoals heien en andere funderingswerkzaamheden,
vlechten van betonstaal e.a zijn aan de B&U toegevoegd. Groenvoorziening
wordt door het CBS bij Landbouw en visserij ingedeeld; daardoor is deze sector
niet opgenomen in de cijfers over de bouw in dit rapport.XNoot1Uit de interviews kwam naar voren dat de B&U en GWW bedrijven soms
ook zelf opdrachtgever van ingenieurs- en architectenbureau's zijn. Doorgaans
is dit echter niet het geval, vandaar dat dit in de figuur achterwege is gelaten.XNoot2Zie bijvoorbeeld paragraaf 5.4 over spoorwegbouw.XNoot3Van de 100 grootste bouwprojecten voor de Nederlandse overheid in de periode
1998–2001 zijn er 71 waarbij één of meer van de tien grootste
bouwondernemingen van Nederland betrokken zijn. Zie Cap Analysis, Scan van de Nederlandse bouwsector, Brussel, juni 2002.XNoot4Zie over onderaanneming en bouwcombinaties ook deel 1 van deze rapportage,
paragraaf 3.3XNoot1Aanbieders die zich dicht bij de vragers (bijvoorbeeld een bouwproject
of een betoncentrale) bevinden, hebben een aanzienlijk kostenvoordeel. Zie
ook de NMa Besluiten 507 en 620.XNoot2Een volledige lijst van de circa 40 soorten bouwactiviteiten die in deze
rapportage worden onderscheiden, is opgenomen in Bijlage A.XNoot1Ministerie VROM, Bouwprognoses 2001–2006, p. 20XNoot2SEO en TNO Inro, Statistisch onderzoek naar prijs en kostenontwikkeling
in de bouwsector, 2002XNoot3SEO en TNO Inro, op.cit.XNoot1Concurrentie en mededinging worden als synoniemen gebruikt.XNoot2Deze beschrijving concentreert zich op de mededinging aan de aanbodzijde.
Aan de vraagkant gelden gelijksoortige voorwaarden.XNoot3Adam Smith, An inquiry into the nature and causes of
the wealth of nations, 1776. Smith wordt beschouwd als één
van de grondleggers van de economische wetenschap.XNoot1Met schaalvoordelen wordt bedoeld dat de kosten per eenheid product dalen
naarmate er meer eenheden worden geproduceerd.XNoot1In theoretische modellen wordt bijvoorbeeld aangetoond dat wanneer oligopolisten
op hoeveelheid concurreren (Cournot concurrentie) de markt resulteert in monopolistische
overwinsten. Wanneer oligopolisten daarentegen vooral op prijs concurreren
(Bertrand concurrentie) dan zijn de marktprestaties vergelijkbaar met die
van effectieve concurrentie.XNoot2EIB, Concurrentie en grootbedrijf in de bouw, 1999, p. 7.XNoot1B. F. van Waarden, Regulering van prijsafspraken in de bouw, Economisch Statistische Berichten, 4 februari 1987.XNoot2Met monopsonie wordt bedoeld dat er maar een vrager is.XNoot3Cap Analyses (2002) Scan van de Nederlandse bouwsector, in opdracht van
de Nederlandse Mededingingsautoriteit. p. 29XNoot4SEO en TNO Inro, op. cit., p. 8–9XNoot5Zie Deel 1 van dit rapport.XNoot1Zie de paragrafen 5.1 t/m 5.3.XNoot1In theorie is alleen de dreiging van toetreding vaak al voldoende om een
sector scherp te houden (contestable markets theorie).XNoot2B. F. van Waarden, Regulering van prijsafspraken in de bouw, Economisch Statische Berichten, 4 februari 1987.XNoot3Zie bijvoorbeeld de casus over de winning van industriezand in paragraaf 5.2.XNoot1Deze tekst is in belangrijke mate gebaseerd op M. A. M. C.
van den Berg, Bouwrecht in kort bestek, Kluwer
Juridische Uitgevers, 4e druk, 2000, Paragraaf 6.4.XNoot2Deze afspraken waren vastgelegd in de Uniforme Prijsregelende Reglementen
en in de Erecode voor ondernemers in de bouwnijverheid.XNoot3In Paragraaf 3.5 van deze rapportage wordt het verschijnsel leuren
geanalyseerd.XNoot1J. P. L. van Marissing, De bouwsector en de Mededingingswet:
een status aparte?, Bouwrecht, nr. 11, november
2001.XNoot2De waarde van een SDR («Special Drawing Right», een door het
IMF gehanteerde rekeneenheid) is ongeveer één euro.XNoot3Van toepassing zijn dan de Europese richtlijn «werken» (93/37)
en de Nederlandse regeling voor de implementatie daarvan: het Uniform Aanbestedingsreglement
EG 1991 (UAR-EG 1991).XNoot4Dit criterium kan zijn «laagste prijs» of «economisch
meest voordelige aanbieding». In het laatste geval spelen naast de prijs
andere aspecten zoals bijvoorbeeld kwaliteit en termijnen een rol.XNoot1Bijvoorbeeld bij een aanvullende opdracht, bij «dwingende spoed»
of als er bij een aanbesteding geen geschikte inschrijvingen zijn ontvangen.
Ook dan dient er echter concurrentie te zijn.XNoot2In deze gevallen geldt het Uniform Aanbestedingsreglement 2001 (UAR 2001).XNoot1VROM/RGD (Directie Huisvestingsbeleid), Evaluatie-onderzoek
«Aanbestedingen overheden», fase 2. Praktijk: meningen en aanbevelingen,15 november 1995.XNoot2Daarnaast worden 4 leden benoemd door de Federatie van Aannemers in de
Afbouw- en Nevenbedrijven van de Bouwnijverheid.XNoot1Raad van Arbitrage, Jaarverslag 2000.XNoot2Lezing C. B. E. van Bladel bij Raad van Arbitrage, 2002.XNoot3VROM/Rijksgebouwendienst,Aanbestedingspraktijk bij
de Rijksoverheid, Tweede Kamer, 28 093, nr 18, 5 december 2001.XNoot4C. B. E. van Bladel, «Arbitrage in de praktijk. Een empirisch
onderzoek naar institutionele arbitrage, met name bij de Raad van Arbitrage
voor de bouw», dissertatie Universiteit Utrecht, Boom Juridische uitgevers,
2002XNoot1Regelgeving van de Verhouding tussen Opdrachtgever en adviserend Ingenieursbureau
(RVOI).XNoot2De bouwdienst van Rijkswaterstaat wordt in dit opzicht als een gunstige
uitzondering gezien.XNoot1Volkskrant, 6 mei 2002XNoot1Ook de rol van de accountants behoorde bij de aanvang van dit onderzoek
tot de onderzoeksvragen. Gedurende het onderzoek is echter met de enquêtecommissie
overeengekomen dat de accountants in dit deelonderzoek niet zullen worden
meegenomen.XNoot1Doorgaans heeft een loonstijging bovendien tot gevolg dat (op termijn)
arbeid wordt vervangen door kapitaal. Dit substitutieproces mitigeert de doorwerking
van de loonstijging in de uiteindelijke prijsstijging.XNoot1Bij afwenteling is naast de vraagelasticiteit ook de aanbodelasticiteit
van belang. We beperken ons hier tot de effecten van de vraagelasticiteit.XNoot1De prijsontwikkeling zoals die in deze subparagraaf voor de bruto productie
wordt gepresenteerd is gebaseerd op de Nationale Rekeningen van het CBS en
afkomstig van het CPB (MEV en CEP). De prijsontwikkeling heeft uitsluitend
betrekking op SBI code 45 (zie bijlage A). Hiervoor verwijzen we naar deel
1 van deze rapportage. We merken overigens op dat de prijsgegevens die we
in dit hoofdstuk presenteren niet zijn te vergelijken met de prijsindexcijfers
uit deel 1 van deze rapportage. De daar gepresenteerde indexcijfers hebben
betrekking op prijsontwikkeling van verschillende subsegmenten in de bouw,
zoals de prijsontwikkeling nieuwbouw kantoren. De prijsontwikkeling die hier
gepresenteerd wordt is de gemiddelde prijsontwikkeling van de bouwsector.XNoot1SEO en TNO Inro, Statistisch onderzoek naar prijs en kostenontwikkeling
in de bouwsector, 2002. Hierbij is de bouw gedefinieerd als de sommatie van
de B&U en GWW sector, vanwege het ontbreken van de prijsontwikkeling in
andere deelsectoren van de bouw.XNoot2De ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit wordt bepaald door een samenspel
van een groot aantal (soms incidentele) factoren. In de industrie is de toegenomen
arbeidsproductiviteit waarschijnlijk ingegeven door technologische ontwikkelingen,
waardoor de productie per werknemer is toegenomen.XNoot3SEO en TNO Inro, op.cit.XNoot1SEO en TNO Inro, Statistisch onderzoek naar prijs en kostenontwikkeling
in de bouwsector, 2002.XNoot2SEO en TNO Inro, op.cit.XNoot1Zie bijvoorbeeld C. E. C. Jansen, Andere manier van aanbesteden
voorkomt bouwkartels, Nederlands Juristenblad, 2001/44.XNoot1NMa-dossier 381/Vereniging Belangen Behartiging SchildersbedrijfXNoot2In een recente bijdrage presenteert E. van Damme een economische analyse
van calculatievergoedingen en concludeert – vergelijkbaar met de NMa –
dat rekenvergoedingen niet in het belang zijn van de aanbesteder, noch in
het algemeen belang. Volgens hem is aanbesteding met voorafgaande selectie
vermoedelijk de meest wenselijke (economisch efficiënte) vorm van aanbesteding.
Zie E. van Damme, Bouwfraude: voorselectie in plaats van vergoeding, Economisch Statistische Berichten, 23 augustus 2002,
 p. 596–599.XNoot1Deze vorm van aanbesteden werd ook in de hiervoor genoemde uitzending
van Zembla getoond.XNoot1Op toetreding wordt nader ingegaan in paragraaf 2.4.2 Concurrentie.XNoot1B. F. van Waarden, Regulering van prijsafspraken in de bouw, ESB,
4-2-1987; H. Boes en A. Dorée, «Gevaar dat de parlementaire enquête
leidt tot een vicieuze cirkel. Monopoloïde overheid wenst meer controle
over marktwerking», Buildingbusiness, april
2002.XNoot1Dit geldt als er geen externe effecten (bijvoorbeeld milieu-effecten)
zijn. Als dergelijke effecten wel optreden, levert een int grale maatschappelijke
afweging een betere uitkomst op dan de vrije markt.XNoot1Maarten Cornet en Marieke Rensman, The location of R&D in the Netherlands:
trends, determinants and policy, CPB document No 14, November 2001.XNoot2CBS, Kennis en economie: onderzoek en innovatie in Nederland.XNoot1Het CBS hanteert als regel dat als uit statistieken informatie over individuele
actoren kan worden afgeleid, deze cijfers niet worden gepubliceerd.XNoot2Zie voor meer details de rapportage van het deelonderzoek «Aard
en omvang van de onregelmatigheden».XNoot1Koop Holding Europe is toegevoegd omdat de Bos-boekhouding dit bedrijf
betreft.XNoot1Deze tekst is gebaseerd op cijfers van het nationaal statische bureau
van Duitsland, op cijfers van de ondernemersvereniging «Der Hauptverband
der Deutschen Bauindustrie» (www.bauindustrie.de) en op «Staking
«doodklap» Duitse bouw» de Volkskrant, 18-6-2002.XNoot1In de figuur wordt een vergelijk gemaakt tussen de totale bouwproductie
in Nederland en de «Baugewerblicher Umsatz im Bauhauptgewerbe».XNoot2Loonontwikkeling in Duitsland berekend door PRC Bouwcentrum BV Marktgroep,
 Financieel Dagblad, 21 januari 2002.XNoot3Berekeningen van PRC Bouwcentrum BV Marktgroep, Financieel Dagblad, 21
januari 2002.XNoot1De arbeidsproductiviteit is gedefinieerd als het volume van de bruto toegevoegde
waarde gedeeld door de werkgelegenheid in arbeidsjaren.XNoot1www.vbwasfalt.orgXNoot2De centrales vallen onder de SBI-code 45231, aanleggen van wegen, spoorwegen,
 luchthavens en sportterreinenXNoot3Dit geeft wellicht geen compleet beeld van alle asfaltcentrales, omdat
een deel van de centrales mogelijk onderdeel vormt van wegenbouwbedrijven.XNoot4Kamer van Koophandel, uitgezocht door Bert Bunschoten, deelonderzoek
1.XNoot1Deze CO2-uitstoot wordt veroorzaakt door de verbrandingsgassen
die ontstaan bij het drogen en verwarmen van zand en steen, die vervolgens
aan het bitumen worden toegevoegd.XNoot1Zie deel 1 van deze rapportage. De cijfers wijken enigszins af van de
cijfers zoals deze zijn gepresenteerd in deel 1. De reden hiervoor is dat
alle asfaltcentrales waarin één groot bouwconcern participeert
bij elkaar zijn genomen. Daarnaast is de centrale met 7 participanten opgenomen
bij de tweede groep (meerdere concerns). Als laatste is de groep onafhankelijk
gesplitst in werkelijk onafhankelijk en onafhankelijk van groot bouwconcern
 (maar wel gelieerd aan een bedrijf).XNoot2De bouwconcerns waarvan is uitgegaan zijn overgenomen uit deel 1 van deze
rapportage en zijn afkomstig van het bestand van de Kamer van Koophandel.
Ook hierbij wijken de cijfers af van deelonderzoek 1 (tabel 13) omdat daarin
alleen de bedrijven zijn opgenomen met daadwerkelijke relaties. Bedrijven
waarin aandeelhouders van grote concerns zitten zijn niet opgenomen.XNoot3Bedrijf 1 met bedrijf 2; bedrijf 1 met bedrijf 3;
bedrijf 2 met bedrijf 3.XNoot1Meeus, J. & J. Schoorl (2002) Asfaltcentrales dicteren wegenbouw.
In: De Volkskrant, 14-02-2002.XNoot1Ottow, A. T. & I. W. Verloren van Themaat (1998) Mededingingswet
in kort bestek. 's-Gravenhage: VUGA Uitgeverij BV, zie voor een uitgebreide
beschrijving ook Paragraaf 3.3.1 van deze rapportage.XNoot1Dit is naar voren gekomen uit een gesprek van de enquêtecommissie.XNoot2zie Paragraaf 3.2.3.XNoot1Uit de scan van de Nederlandse bouwsector gemaakt door CapAnalyses blijkt
dat 49% van de GWW werken de overheid als opdrachtgever heeft. Het vermoeden
bestaat dat dit voor asfaltwerken aanzienlijk hoger ligt omdat asfalt voornamelijk
gebruikt wordt voor de aanleg van wegen en die worden op hun beurt veelal
aangelegd door Rijkswaterstaat.XNoot2Ottow, A. T. & I. W. Verloren van Themaat (1998) Mededingingswet
in kort bestek. 's-Gravenhage: VUGA Uitgeverij BV.XNoot1CapAnalyses, in opdracht van NMa (2002) Scan van de Nederlandse bouwsector.
 Brussel: CapAnalyses.XNoot2idem.XNoot1Gebaseerd op de beschrijving van zandproducten van de NMa in de zaak Geertjesgolf
 (Zaaknummer 507).XNoot2Brief van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat aan het Nederlands
Verbond Toelevering Bouw dd. 2 maart 2000.XNoot1G. Coerts, Handjeklap Grensmaas bruuskeert Brussel, Het Financiële
Dagblad, 4 februari 2002; G. Coerts, «Sjoemelstop» levert
Limburg geld op, Het Financiële Dag- blad, 21 maart 2002.XNoot2Nma, zaak 620, gebaseerd op de ledenlijst van de Stichting Zand en de
Nederlandse Vereniging van Regionale Industrie Zand en Grind Producenten (NEVRIP).
Deze schatting komt overeen met CBS cijfers over de bouwmaterialenindustrie
uit 1995 (29 bedrijven; zie tabel Bouwmaterialenindustrie in deel 1), maar
spoort niet met het aantal zand- en grindwinnningsbedrijven (75) (zie tabel
 Bedrijven naar bedrijfsactiviteit in deel 1).XNoot3De in het vervolg genoemde cijfers komen uit het besluit van de Nma in
zaaknummer 507, behalve waar anders vermeld.XNoot1NMA, Besluit zaaknummer 507, nrs. 18–19.XNoot1Kraaienbergse Plassen, Heeswijkse Kampen en Geertjesgolf. De gunning van
de Maasbommel (Watergoed) is na 18 jaar nog steeds niet definitief.XNoot1De grindproducenten in de Grensmaas ondervinden vooral concurrentie van
zeegrind (bij grind uit de Rijn zijn de transportkosten – door de afstand –
relatief hoog).XNoot1Zie bijvoorbeeld «Oog voor betonmortel wordt oog voor bouwproces», Betonkrant.XNoot1Uiteindelijk worden de rekenkosten uiteraard door de opdrachtgever gedragen,
omdat de aanbieders niet kunnen voortbestaan als zij hun kosten niet dekken.
De winstmaximaliserende monopsonist richt zich echter niet op het beperken
van deze kosten; dat laat hij aan de aanbieders over.XNoot2RIB, Aannemersselectie bij Railinfrabeheer, 1999.XNoot3RIB, Contractering door Railfrabeheer, AKI/20023175.XNoot1Alle bovengenoemde gegevens zijn afkomstig van het CBS (Statline).XNoot2Revisie CBS 1995.XNoot3Schellevis, J. (2001) Installatiemarkt in opmars door vraag naar kwaliteit
en onderhoud. In: Bouw/werk: de bouw in feiten, cijfers en analyses, 2001/2.
Amsterdam: EIB.XNoot4Schellevis, J. (2002) Installatiesector doet tijdelijk stapje terug. In:
Bouw/werk: de bouw in feiten, cijfers en analyses, 2002/2. Amsterdam: EIB.XNoot1Zie deel 1 van deze rapportage, tabel Concernrelaties, regel «Overige
bouw».XNoot1Informatie afkomstig van www.nma-org.nlXNoot2Er zijn overigens aanwijzingen dat ook de VEVA (werktuigbouwkundig) in
het verleden op deze manier heeft gefunctioneerd.XNoot1NMa-dossier 381/Vereniging Belangen Behartiging Schildersbedrijf.XNoot1Wij baseren ons hier grotendeels op de bedrijfsindeling van het Centraal
Bureau voor de Statistiek; deze wordt ook in deel 1 van dit rapport veelvuldig
gehanteerd. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28244-8.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl