Gezondheid en milieu; Brief minister met actieprogramma 'Gezondheid en milieu: uitwerking van een beleidsversterking'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28089, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

14-05-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

28089 nr. 2

25-04-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamACTIEPROGRAMMA GEZONDHEID EN MILIEUUitwerking van een beleidsversterkingSamenvatting1. Inleiding1.1 Aanleiding1.2 Achtergrond1.3 Doelstellingen1.4 Van doelstellingen naar actieprogrammaWerkwijzeDefinitie milieufactor en gezondheidseffectDeelthema's1.5 Afbakening1.6 Leeswijzer2. Strategie voor acties2.1 Doelen1. Integrale en heldere afwegingen door overheden2. Informatie en communicatie3. Innovatie2.2 Actoren en verantwoordelijkheden2.3 Maatregelen en middelenSelectiecriteria voor actiesFinanciële middelen3. Analyses en knelpunten uit de deelthema's3.1 Inleiding3.2 Thema «Dwarsverbanden»3.3 Thema «Onderzoek, monitoring en signalering»Onderzoek richt zich op het verkleinen van de onzekerheid
over gezondheidsrisico's van milieufactoren die nog onvoldoende bekend zijn.Bij monitoring gaat het erom de meer bekende risico's
te volgen om het beleid te kunnen evalueren.Signaleren is er met name op gericht mogelijk nieuwe milieugerelateerde
gezondheidsrisico's te detecteren en te beoordelen.3.4 Thema «Beoordelingskader»3.5 Thema «Lokaal beleid»3.6 Thema «Gezondheid in gebouwen»3.7 Thema «Communicatie»4. Van strategie naar beleidsacties4.1 InleidingDraagvlakOrdeningsprincipe4.2 Integrale en heldere afwegingen door overhedenA. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid op internationaal
niveauB. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid op nationaal
niveau Evenwichtige beleidsontwikkeling en interventies met behulp
van een beoordelingskaderSamenhang van kennisIntegraal beleidC. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid op lokaal
niveauInzet van medisch milieukundigenHandhaving4.3 Informatie en communicatieA. Invloed geven aan maatschappelijke groeperingen en
burgersB. Actief verspreiden van informatieC. Passief verspreiden van informatieD. Vergroten deskundigheid risicocommunicatie en inzet
bij overheid en intermediaire organisaties4.4 InnovatieA. Vernieuwend onderzoekB. SignaleringC. Ruimtelijke ordeningD. SaneringsoperatiesE. Duurzaam ondernemenF. Verbetering Gezondheid in gebouwen5. EpiloogBIJLAGE I Thema «Dwarsverbanden»1.1 Inleiding1.2 Actieprogramma Gezondheid en MilieuTabel 1.1 Overzicht milieufactoren – die tot gezondheidseffecten
kunnen leiden – naar deelthema in het Actieprogramma Gezondheid en Milieu. BeoordelingskaderLokaal beleidGezondheid in gebouwenCommunicatieOnderzoek, monitoring en signalering1.3 Nota's van de rijksoverheidTabel 2. Overzicht milieufactoren die tot gezondheidseffecten
kunnen leiden naar beleidsnota. 1.3.1. Nadere analyse van enkele grote nota'sNationaal Milieubeleidsplan 4 (NMP4)Strategienota Omgaan Met StoffenIntegrale Beleidsnota BiotechnologieNota Voedsel en Groen5e Nota Ruimtelijke ordeningNationaal Verkeers- en vervoersplan1.3.2. Onderlinge afstemming1.3.3. Knelpunten1.4. Acties1.5. Overzicht van actorenBIJLAGE IIOnderzoek, signalering en monitoring van milieugerelateerde
gezondheidsrisico's2.1 Inleiding2.2 Milieugerelateerde gezondheidsrisico's in Nederland:
de stand van zakenTabel 2.1 Samenvatting kennis over milieugerelateerde
gezondheidsrisico's 2.3 Speerpunten voor onderzoek2.3.1 Onderzoeksprioriteiten en argumenten2.3.2 Voorstel onderzoeksprogramma2.3.3. Voorgestelde actiesTabel 2.2: Mogelijkheden voor vervolgonderzoek 2.4 Signalering2.4.1 Voorbeelden van signaleringsystemen2.4.2 Signalen detecteren2.4.3 Signalen beoordelen2.4.4 Voorgestelde acties2.5 Monitoring2.5.1 Mogelijkheden en knelpunten2.5.2 Verbeteren huidige informatievoorziening2.5.3. Voorgestelde actie2.5.4 Verbeteren huidige monitoringactiviteiten2.5.5.Voorgestelde acties2.5.6 Mogelijkheden voor nieuwe monitoringactiviteitenCriteria voor keuze nieuwe monitoringactiviteitenTabel 2.3: Mogelijkheden voor nieuwe monitoringactiviteiten
op het gebied van milieu en gezondheid 2.5.7. Voorgestelde actiesBIJLAGE IIIBeoordelingskader3.1 Inleiding3.2 Checklist voor gezondheidsrisico's3.3 Aard van het beoordelingskader3.4 Toepassing van de checklist3.5 Overzicht van de checklist(1) ernst/mate van gezondheidsschade1. Hoe ernstig is het gezondheidseffect?2. Is het gezondheidseffect specifiek voor de blootstelling?3. Is behandeling mogelijk?(2) omvang gezondheidsschade4. Hoeveel mensen worden er getroffen?5. Bij wie treedt het gezondheidseffect op?6. Is vast te stellen wat de kosten (ziekte + behandeling)
zijn bij ongewijzigd beleid?7. Hoe groot is de bijdrage van de blootstelling aan het
totaal aantal ziektegevallen.8. Hoe zeker is het verband tussen blootstelling en ziekte.(3) waardering van het risico (kwantitatief en kwalitatief)9. Hoe ver ligt het risico boven het niveau dat (in het
milieubeleid) wordt aangeduid met toelaatbaar.10. Bedreigt het risico het gevoel van veiligheid?11. Is het gezondheidsrisico nieuw of relatief onbekend.12. Hoe zit het met de vrijwilligheid en de beheersbaarheid
van het risico?13. Zijn er andere redenen om het risico als onacceptabel
te beschouwen.14. Is bekend hoeveel men over heeft voor maatregelen?(4) mogelijkheden, effectiviteit en efficiëntie van
interventiemaatregelen15. Zijn er mogelijkheden om maatregelen te nemen bij
de bron (vb verkeer) op:16. Zijn er mogelijkheden om aan de blootstellingskant
maatregelen te nemen:17. Hoe effectief zijn deze maatregelen (in theorie).18. Hoe effectief zijn deze maatregelen in de praktijk,
hoe groot is de fraudedruk en is handhaving mogelijk.19. Is de beoogde interventie de beste manier om de risico's
te voorkomen?20. Wat kosten maatregelen/leveren ze op om het risico
te verlagen of te vermijden.21. Hoe verhoudt zich dat tot andere manieren om gezondheidswinst
te boeken?(5) negatieve en positieve invloeden22. Hebben de maatregelen ook gewenste of ongewenste gevolgen
op andere beleidsterreinen?23. In hoeverre wordt de aanpak van een probleem bepaald
door actuele thema's, strategieën, richtlijnen of wettelijke maatregelen.3.6 Verdere uitwerking en implementatie van de checklistBIJLAGE IVLokaal beleid4.1 Inleiding4.2 Vier typen beleidsprocessen in de lokale gezondheidssituatie4.3 Rol van lokale overheden in de diverse beleidsprocessen4.3.1 Gezondheid en de fysieke omgeving op lokaal niveau
in het algemeen4.3.2 Preventief beleid bij nieuwe situaties4.3.3 Beheer in gebieden met een goede kwaliteit4.3.4 Beheer in gebieden met een matige kwaliteit4.3.5 Aanpak van saneringssituaties4.4 Actievoorstellen4.4.1 Op orde krijgen en houden van een goede gegevensbasis4.4.2 Informatievoorziening aan bewoners verbeteren4.4.3 Meer aandacht voor gezondheidsaspect bij monitoring
en handhaving4.4.4 Inbreng advies over gezondheidsaspecten in beleidsprocessen
versterken4.4.5 Richtlijn gezondheid en verantwoord ondernemen4.4.6 Situaties waar toepassing van GES gewenst is4.4.7 Kennisniveau over gezondheidsaspecten versterken
in relatie tot kwaliteit fysieke omgeving4.4.8 Verbeteringsmogelijkheden milieu-/gezondheidskwaliteit
in gebieden met een matige kwaliteit4.4.9 Omgaan met nieuwe saneringssituatiesBIJLAGE VGezondheid in Gebouwen5.1 InleidingLeeswijzer5.2 Beschouwing van het begrip «gezondheid in gebouwen»5.2.1 Kennis5.2.2 Gebouwfuncties5.3 Analyse van gezondheidsaspecten5.3.1 LuchtkwaliteitBestaande regelgeving op het gebied van luchtkwaliteitOmvang van het probleem van de luchtkwaliteitConclusie5.3.2 Thermisch comfortBestaande regelgeving op het gebied van thermisch comfortOmvang van het probleem van het thermisch comfortConclusie5.3.3 GeluidBestaande regelgeving op het gebied van geluidOmvang van het probleem van geluidConclusie5.3.4 GebruiksveiligheidBestaande regelgeving op het gebied van gebruiksveiligheidOmvang van het probleem van gebruiksveiligheidConclusie5.3.5 Lokatie5.3.6 Licht en uitzicht5.3.7 PrivacyBestaande regelgevingOmvang van het probleem5.3.8 Inrichting5.4 Voorgestelde actiepuntenActie voorstel 1: Gezondheidsdoelwaarden van binnenlucht
in gebouwen herijkenActie voorstel 2: Methodiek ontwikkelen om de gezondheidskwaliteit
van het binnenmilieu in gebouwen in kaart te brengenActie voorstel 3: De gezondheidskwaliteitselementen in
de bestaande woningen inventariserenActie voorstel 4: Kwaliteit van binnenmilieu uitdrukken
in woningwaarderingsstelselActie voorstel 5: Onderzoeken en melden van aanwezigheid
van loden leidingen bij verkoopActie voorstel 6: De normstelling voor diverse werkplekaspecten
(oppervlakte en klimaat) actualiserenActie voorstel 7: Pilot met de ontwikkeling van een luchtkwaliteitsensor,
én met de mogelijke aanpassingen van ventilatievoorzieningen om het
ventilatiegebruik te verbeterenActie voorstel 8: OnderhoudbaarheidActie voorstel 9: Een schoonmaakcampagne opstarten voor
scholen en kwaliteitsmetingen uitvoeren van het binnenmilieu op scholenBIJLAGE VICommunicatie6.1 Inleiding6.2 Strategie6.3 Invloed geven aan burgers en maatschappelijke groeperingenBodemZendmasten6.4 Actief verspreiden van informatieBinnenmilieuBiotechnologieGeluidLuchtverontreiniging / geluid / externe veiligheid6.5 Passief verspreiden van informatieBinnenmilieuLuchtverontreiniging / geluid / externe veiligheidVoedselveiligheid6.6 Vergroten deskundigheid risicocommunicatie en inzet
bij overheid en intermediaire organisatiesBodemExterne veiligheidBIJLAGE VIISamenstelling werkgroepenActieprogramma gezondheid en milieuDeelproject DwarsverbandenDeelproject OnderzoekDeelproject BeoordelingskaderDeelproject lokaal beleidDeelproject gezondheid in gebouwenDeelproject Communicatie
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28089Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 210 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 089Gezondheid en milieunr. 2BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEERAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 25 april 2002In vervolg op de notitie «Gezondheid en Milieu, opmaat voor een
beleidsversterking» (TK 28 089, nr. 1) bied ik u, mede namens de
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, het actieprogramma Gezondheid
en Milieu aan. Het actieprogramma Gezondheid en Milieu richt zich op het terugdringen
van milieufactoren die kwantificeerbare gezondheidseffecten veroorzaken en
wil bijdragen aan oplossingen voor ongerustheid door milieufactoren. Ook richt
het actieprogramma zich op het beter voorzien, beheersen en voorkomen van
risico's en krijgt verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving een impuls.
Om dit te realiseren zijn in het actieprogramma 36 acties geformuleerd. Sommige
acties kunnen direct worden uitgevoerd. Bij andere acties wordt aangegeven
dat een nadere uitwerking nodig is. De Raad voor ruimtelijk, milieu- en natuuronderzoek
en de Gezondheidsraad zal advies worden gevraagd voor een nadere prioritering
en invulling van deze acties. Uiterlijk voor het eind van 2003 moeten deze
leiden tot concrete acties en daaraan verbonden actoren.De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,J. P. PronkACTIEPROGRAMMA GEZONDHEID EN MILIEUUitwerking van een beleidsversterkingDen Haag, 25 april 2002    Samenvatting31.Inleiding51.1 Aanleiding5 1.2Achtergrond5 1.3 Doelstellingen5 1.4 Van doelstellingen naar actieprogramma5 1.5 Afbakening71.6Leeswijzer7 2.Strategie voor acties72.1Doelen7 2.2Actoren en verantwoordelijkheden9 2.3Maatregelen en middelen103.Analyses en knelpunten uit de deelthema's113.1Inleiding11 3.2 Thema «Dwarsverbanden»123.3Thema «Onderzoek, monitoring
en signalering»123.4Thema «Beoordelingskader»13 3.5Thema «Lokaal beleid»13 3.6Thema «Gezondheid in gebouwen»143.7Thema «Communicatie»14 4.Van strategie naar acties144.1Inleiding14 4.2Integrale en heldere afwegingen
door overheden16  A. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid
op internationaal niveau16    B. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid
op nationaal niveau17  C. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid
op lokaal niveau18 4.3Informatie en communicatie20  A. Invloed geven aan maatschappelijke
groeperingen en burgers20  B. Actief verspreiden van informatie21  C. Passief verspreiden van informatie21 D. Vergroten deskundigheid risicocommunicatie
en inzet bij overheid en intermediaire organisaties22 4.4Innovatie22 A. Vernieuwend onderzoek22  B. Signalering23 C. Ruimtelijke ordening23 D. Saneringsoperaties24  E. Duurzaam ondernemen24  F. Verbetering gezondheid in gebouwen245.Epiloog25Bijlagen Bijlage I Thema «Dwarsverbanden»26 Bijlage II Thema «Onderzoek,
monitoring en signalering»32 Bijlage III Thema «Beoordelingskader»48 Bijlage IV Thema «Lokaal
beleid»54 Bijlage V Thema «Gezondheid
gebouwen»63Bijlage VI Thema «Communicatie»75 Bijlage VII Samenstelling
werkgroepen82SamenvattingOngeveer 2 tot 5% van het gezondheidsverlies in Nederland is toe te schrijven
aan milieufactoren. De belangrijkste oorzaken voor gezondheidsverlies zijn
de verontreiniging van de buitenlucht met fijn stof en ozon, ernstige geluidshinder
door verkeer en verontreiniging van het binnenmilieu met radon, fijn stof
(tabaksrook) en allergene «vochtminnende» biologische agentia
(huisstofmijt, schimmel). De gezondheidseffecten hiervan zijn (redelijk) kwantificeerbaar.
Van andere milieufactoren zijn de gezondheidseffecten moeilijk te kwantificeren,
zoals de risico's van stoffen, externe veiligheid, voedselveiligheid en opeenstapeling
van uiteenlopende bedreigingen. Ten slotte is er sprake van milieufactoren
die mogelijk gezondheidseffecten kunnen veroorzaken, onder andere biotechnologie,
elektromagnetische velden en biologische risico's. De beleving van de relatie
tussen milieufactoren en gezondheidseffecten door de burger wordt slechts
ten dele bepaald door de grootte en ernst van de gezondheidseffecten. Andere
factoren zoals (on-)vrijwilligheid, (on-)bekendheid en eigen belang van de
activiteit bepalen uiteindelijk waarover mensen zich ongerust maken. De overheid
zal hier in haar beleid rekening mee moeten houden.Het actieprogramma Gezondheid en Milieu is een invulling van het beleidsprogramma
«Milieu en Gezondheid» aangekondigd in het vierde Nationaal Milieubeleidsplan
(NMP4, juni 2001) en sluit aan op de notitie «Gezondheid en Milieu,
Opmaat voor een beleidsversterking», die in november 2001 aan de Tweede
Kamer is aangeboden. Het actieprogramma is totstandgekomen na overleg met
maatschappelijke organisaties, wetenschappers, provinciale en lokale overheden
en andere departementen.In het NMP4 werd duidelijk gemaakt dat Nederland, bij ongewijzigd beleid,
op termijn geconfronteerd kan worden met gezondheidsproblemen die nu nog niet
(goed) zichtbaar zijn. Daarnaast signaleert het NMP4 dat de veiligheid voor
de bevolking en de kwaliteit van de leefomgeving dreigen af te nemen. In de
notitie «Gezondheid en Milieu» worden de gezondheidseffecten door
milieufactoren geanalyseerd en wordt het overheidsbeleid op deze milieufactoren
weergegeven.De afgelopen decennia zijn belangrijke milieuproblemen met succes bestreden,
zoals de blootstelling aan dioxinen en water- en luchtverontreiniging door
industriële activiteiten. Hierdoor is het gezondheidsverlies door deze
bekende milieubedreigingen sterk gereduceerd. Desondanks is een aantal milieufactoren
geïdentificeerd, zoals geluidshinder en luchtverontreiniging, die leiden
tot (ernstige) effecten op de volksgezondheid. De overheid neemt deze problemen
serieus en heeft in het NMP4 aangekondigd dat het beleid hierop versterkt
zal worden. Ook in internationaal verband zijn beleidsontwikkelingen gaande
die betrekking hebben op milieu en gezondheid. Het actieprogramma Gezondheid
en Milieu sluit aan bij deze lopende internationale en nationale ontwikkelingen.
Daarnaast wordt een reeks specifieke acties aangekondigd om eerder geconstateerde
knelpunten aan te pakken.De verantwoordelijkheid voor de acties ligt voor een groot deel bij de
rijksoverheid. De rijksoverheid wil niet over de hoofden van lokale en provinciale
besturen en het bedrijfsleven heen regeren door hen in dit stadium bepaalde
taken toe te bedelen. Dit laat onverlet dat uiteindelijk op provinciaal en
lokaal niveau en door het bedrijfsleven de nodige maatregelen genomen moeten
worden. Bij de uitwerking van dit actieprogramma zal hier in overleg met deze
overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties invulling aan worden
gegeven. Het actieprogramma richt zich zowel op het terugdringen van gezondheidseffecten
door milieufactoren, als op het waar mogelijk wegnemen van oorzaken voor ongerustheid
door milieurisico's. Andere belangrijke accenten van het actieprogramma zijn
risico's beter te voorzien, te beheersen en te voorkomen en de kwaliteit van
de leefomgeving te verbeteren. Om dit te realiseren zijn in het actieprogramma
36 acties geformuleerd. Sommige acties kunnen direct worden uitgevoerd. Bij
andere acties wordt aangegeven dat een nadere uitwerking nodig is. Uiterlijk
voor het eind van 2003 moeten deze leiden tot concrete acties door daarvoor
verantwoordelijke actoren.Allereerst worden acties geformuleerd die moeten bijdragen aan een integraal
overheidsbeleid. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen acties op internationaal,
nationaal en lokaal niveau. De huidige inzet om internationale beleidsontwikkelingen
te verankeren in lopende trajecten wordt voortgezet. Op nationaal niveau wordt
een beoordelingskader, bestaande uit een set van criteria waaraan beslissingen
over het nemen van risicobeperkende maatregelen worden getoetst, verder ontwikkeld
en uitgewerkt. Verder komt er één toegankelijk informatiesysteem
over milieu en gezondheid en worden gezondheidseffecten beter in de besluitvorming
meegenomen. Om het lokale beleid te verbeteren wordt onder andere de medisch
milieukundige functie bij GGD'en versterkt en wordt onderzocht welke basisgegevens
moeten worden verstrekt om op gemeentelijk niveau een verantwoord beleid te
voeren voor milieu en gezondheid.Vervolgens wordt ingegaan op acties om de informatie en communicatie tussen
overheid en burgers te verbeteren. Maatschappelijke groeperingen en burgers
krijgen meer invloed. Zo wordt verkend hoe bewoners(groepen) in staat gesteld
kunnen worden om onafhankelijke deskundige ondersteuning te verkrijgen bij
lokale problemen. Onderzocht wordt hoe informatie over luchtverontreiniging
en geluidsoverlast actief verspreid kan worden. Daarbij wordt gedacht aan
kwaliteitsprofielen van woningen. Verder wordt onderzoek gestart naar de mogelijkheid
een risicokaart te ontwikkelen voor luchtverontreiniging, geluid en stankbronnen
(informatie beschikbaar stellen). De deskundigheid van overheden op het gebied
van risicocommunicatie wordt vergroot.Tot slot wordt een aantal acties benoemd die een nieuwe impuls geven aan
onderzoek op het gebied van milieu en gezondheid. Een nadere prioritering
van onderzoeksvoorstellen volgt en specifieke nieuwe kennis wordt opgebouwd
over de kwaliteit van het binnenmilieu, zowel voor bestaande als voor nieuwe
woningen. Een beoordelingscommissie wordt (opnieuw) ingesteld om nieuwe mogelijke
gezondheidsrisico's eerder te signaleren. Op lokaal niveau wordt gekeken hoe
de gezondheidssituatie via ruimtelijke (her)inrichting verbeterd kan worden
en wat de mogelijkheden zijn van flankerend of compenserend beleid in saneringssituaties.
Ook worden stimulerende acties in gang gezet om het ventileren van gebouwen
te verbeteren.De ministeries Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor
de voortgang van het actieprogramma. Hierover wordt periodiek gerapporteerd. 1. Inleiding1.1 AanleidingHet actieprogramma «Gezondheid en Milieu, uitwerking van een beleidsversterking»
is een invulling van het beleidsprogramma «Milieu en Gezondheid»
aangekondigd in het vierde Nationaal Milieubeleidsplan (NMP4, juni 2001).
Dit actieprogramma sluit aan op de notitie «Gezondheid en Milieu, Opmaat
voor een beleidsversterking», die in november 2001 aan de Tweede Kamer
is aangeboden. Het NMP4 signaleert dat de veiligheid voor de bevolking en
de kwaliteit van de leefomgeving dreigen af te nemen. In zowel het NMP4 als
de notitie wordt een aanzet gegeven om het gezondheids- en milieubeleid te
versterken en te integreren. De notitie wijst een aantal hardnekkige milieuproblemen
aan die aanzienlijk gezondheidsverlies veroorzaken en vraagt aandacht voor
problemen die niet leiden tot meetbaar gezondheidsverlies, maar wel veel ongerustheid
veroorzaken.1.2 AchtergrondDe gezondheid in Nederland is in de laatste honderd vijftig jaar aanzienlijk
verbeterd. Zo is de levensverwachting in deze periode meer dan verdubbeld
van ruim 35 tot ongeveer 77 jaar. Deze ontwikkeling wordt in belangrijke mate
verklaard door een betere kwaliteit van de milieuhygiënische infrastructuur,
zoals drinkwatervoorziening, riolering, afvalverwijdering en het binnenmilieu.
Ook leveren factoren zoals de toegenomen welvaart, voeding, gezondere arbeidsomstandigheden,
ontwikkelingen in de gezondheidszorg, vaccinatie, technologie en het steeds
verder uitgewerkte stelsel van gezondheidsbescherming een belangrijke bijdrage.
Nadat in termen van levensverwachting veel is bereikt, verschuift de aandacht
in toenemende mate van «langer leven» naar «langer gezond
leven en een betere kwaliteit van leven».Behalve dat de gezondheid is verbeterd, is ook het milieu in Nederland
de afgelopen decennia schoner geworden en de leefomgeving gezonder. Terugdringen
van de negatieve effecten op de gezondheid is altijd al een belangrijk onderdeel
van het lopende milieubeleid in Nederland geweest. Het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) geeft in zijn recente milieuverkenningen
aan dat 2 tot 5% van het gezondheidsverlies in Nederland is toe te schrijven
aan milieufactoren. Ook ervaart de burger thans nog verbanden tussen enerzijds
milieuproblemen en anderzijds overlast, klachten en gezondheidsproblemen.1.3 DoelstellingenDit actieprogramma tracht een heldere aanpak te geven van gesignaleerde
problemen. Het actieprogramma richt zich zowel op het terugdringen van gezondheidseffecten
door milieufactoren, als op het waar mogelijk wegnemen van oorzaken voor ongerustheid
door milieurisico's.1.4 Van doelstellingen naar actieprogrammaHet NMP4 en de notitie «Gezondheid en Milieu» benaderen de
problematiek vanuit het perspectief van risicotypen, respectievelijk gezondheidsrisico's
door milieufactoren. De acties die de doelstellingen van het actieprogramma
dichterbij moeten brengen zijn via een andere invalshoek geïdentificeerd.
In overleg met betrokken organisaties is een zestal thema's vastgesteld, te
weten:– dwarsverbanden– onderzoek, monitoring en signalering;– beoordelingskader; – lokaal beleid;– gezondheid in gebouwen;– communicatie.Deze thema's zijn uitgewerkt in de bijlagen (I t/m VI).WerkwijzeDe uitwerking van de thema's is in handen gelegd van projectgroepen (zie
bijlage VII). De werkgroepen hebben de knelpunten geanalyseerd en mogelijke
oplossingen in kaart gebracht. Op basis van de resultaten van de werkgroepen
zijn de acties in dit actieprogramma vastgesteld.Nadat het NMP4 en de notitie «Gezondheid en Milieu» waren
verschenen, is besloten om zo snel mogelijk een aantal concrete acties te
formuleren. Gezien de korte tijd tussen het verschijnen van de notitie in
november 2001 en dit actieprogramma in april 2002 was het niet mogelijk om
alle acties voldoende concreet te maken. Ook de analyse op deelterreinen is
voor verbetering vatbaar. Acties die daarvoor in aanmerking komen kunnen direct
worden uitgevoerd. Bij andere acties wordt aangegeven dat een nadere uitwerking
nodig is (zie hoofdstuk 4). In voortgangsrapportages wordt aandacht besteed
aan de stand van zaken.Definitie milieufactor en gezondheidseffectHet begrip «milieufactoren» zal worden gehanteerd conform
de beschrijving in het TNO (Nederlandse Organisatie voor toegepast natuurwetenschappelijk
onderzoek)-rapport: «Milieu en gezondheid 2001; overzicht van risico's,
doelen en beleid». In dit rapport worden de volgende milieufactoren
genoemd: stoffen, buitenlucht, bodem, water, geluid en geur, straling en elektromagnetische
velden, externe veiligheid, fysieke leefomgeving (waaronder de ruimtelijke
inrichting van de omgeving), binnenmilieu, biologische risico's, biotechnologie
en voeding (in relatie tot leefomgeving). Het TNO-rapport beschrijft naast
deze milieufactoren ook de gezondheidseffecten van verkeersongevallen en ongevallen
in de privé-sfeer; deze factoren vallen buiten de reikwijdte van dit
actieprogramma. De term «gezondheidseffecten» moet ruim worden
geïnterpreteerd. Ook psychosomatische klachten, «gevoel van onveiligheid»
en hinder worden in dit verband meegenomen. Hierbij wordt aangesloten bij
de definitie voor gezondheid volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO):
«Een toestand van algeheel lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden
en niet alleen de afwezigheid van ziekte en gebrek».Deelthema'sGekozen is om in het actieprogramma het brede thema «milieu en gezondheid»
niet naar milieufactoren maar naar deelthema's uit te werken. Hierdoor worden
de diverse milieufactoren vanuit verschillende invalshoeken belicht. De volgende
deelthema's zijn uitgewerkt:• Samenhang tussen de acties in dit actieprogramma en andere belangrijke
beleidsnota's (bijlage I).• Onderzoek in het kader van het actieprogramma zal zich er vooral
op richten milieugerelateerde gezondheidseffecten beter te kwantificeren,
gezondheidsrisico's effectiever te monitoren, risico's eerder te signaleren
en beter in kaart te brengen hoe de bevolking de risico's beleeft (bijlage
II).• Een belangrijk hulpmiddel om de beoordeling van risico's te structureren
en inzichtelijk te maken, is een afwegingskader bestaande uit een set van
criteria waaraan beslissingen over het nemen van risicobeperkende maatregelen
worden getoetst (bijlage III).• Onrust over milieugerelateerde gezondheidseffecten is het meest
concreet op lokaal niveau. In het actieprogramma worden middelen en instrumenten
aangegeven om het lokale beleid daadwerkelijk te verbeteren (bijlage IV). • Om de kwaliteit van het binnenmilieu te verbeteren wordt kennis
en inzicht van de gezondheidskwaliteit van gebouwen vergroot. Daarnaast worden
stimulerende acties in gang gezet om het ventileren van gebouwen te verbeteren
(bijlage V).• Risicocommunicatie is erop gericht de factoren te identificeren,
die de risicobeleving en het gedrag van burgers het sterkst bepalen en deze
vervolgens te beïnvloeden. Dit wordt bereikt door invloed te geven aan
burgers en maatschappelijke groeperingen, door informatie passief en actief
te verspreiden en door de deskundigheid te vergroten (bijlage VI).1.5 AfbakeningHet actieprogramma bestrijkt vooral die terreinen waar milieu en gezondheid
samenkomen en waar momenteel aanscherpingen en verbeteringen noodzakelijk
zijn. Hieruit zijn vijf kernthema's geselecteerd die in dit actieprogramma
worden uitgewerkt. Beleidsterreinen als externe veiligheid, voedselveiligheid,
biotechnologie en drinkwater, waar ook belangrijke milieu en gezondheidsproblemen
zitten, worden in het thema «dwarsverbanden» meegenomen, maar
verder afdoende in andere trajecten behandeld.1.6 LeeswijzerIn hoofdstuk 2 van dit actieprogramma wordt de strategie voor acties beschreven.
Daarbij wordt ingegaan op doelen, actoren, verantwoordelijkheden, maatregelen
en middelen. Vervolgens worden in hoofdstuk 3 de belangrijkste bevindingen
uit de zes deelprojecten gegeven. In hoofdstuk 4 wordt de koppeling gelegd
tussen de strategie en de verkenning in de vorm van acties. In hoofdstuk 5
wordt aangegeven hoe het actieprogramma zal worden uitgevoerd. De bijlagen
I t/m VI bevatten rapportages van de deelthema's, uitgewerkt in breed samengestelde
projectgroepen (bijlage VII). Zij maken als zodanig geen deel uit van het
actieprogramma maar zijn essentieel materiaal geweest voor het opstellen ervan.
Zij zijn integraal bijgevoegd om nader inzicht te geven in de probleemanalyse
en de daaruit gevolgde keuzes. De inhoud komt voor rekening van de samenstellers.2. Strategie voor actiesOm een goede strategie te kunnen uitzetten voor de acties, is het belangrijk
om te weten wat bereikt moet worden, wie dat gaat doen, wie er de verantwoording
voor neemt en ten slotte wat daarvoor precies moet worden gedaan. In dit hoofdstuk
wordt achtereenvolgens ingegaan op de doelen, op de actoren en de verantwoordelijkheden
en op de maatregelen en middelen.2.1 DoelenDe doelstellingen uit hoofdstuk 1 worden verder uitgewerkt langs de volgende
drie lijnen:1. integrale en heldere afwegingen door overheden;2. informatie en communicatie;3. innovatie.Voor deze lijnen is gekozen vanuit het uitgangspunt dat reeds veel beleid
op het gebied van milieu en gezondheid is ontwikkeld, maar dat het op sommige
terreinen aan zeggingskracht en samenhang ontbreekt, de overheid in toenemende
mate door de burger wordt aangesproken op de relatie tussen milieu en gezondheid
en dat bestaande trajecten verder gebracht kunnen worden door middel van een
innovatieve aanpak, vernieuwing en verbreding van de thematiek.
In de volgende paragrafen worden deze drie lijnen nader uitgewerkt.1. Integrale en heldere afwegingen door overhedenHet huidige milieu- en gezondheidsbeleid kan in samenhang worden versterkt
door het beter af te stemmen op rijksniveau en met andere overheden en partnerorganisaties.
Hiertoe moet een aantal specifieke activiteiten worden ontplooid. Zo moeten
bijvoorbeeld de taak- en verantwoordelijkheidsverdeling tussen de diverse
overheden helder worden weergegeven en het bestaande beleid en de mogelijkheden
tot verbeterde afstemming moeten in kaart worden gebracht. Hierbij is eveneens
van belang dat reeds beschikbare kennis en informatie beter en effectiever
worden gebruikt en dat de toegang ertoe verbetert. Dit vraagt om een systeem
waarin beschikbare kennis op thema's aan elkaar gekoppeld kan worden.Nieuwe ontwikkelingen dienen vooraf te worden beoordeeld op mogelijke
gezondheidsconsequenties. Naast de risicobeoordeling speelt het voorzorgbeginsel
een rol als het erom gaat eventuele risico's te managen. Toepassing van dit
beginsel betekent dat niet gewacht wordt met ingrijpen totdat de gevaren en
risico's van een activiteit, stof of product onomstotelijk vaststaan, maar
dat in een vroeg stadium mogelijke risico's worden gesignaleerd. Vervolgens
worden deze signalen onderzocht en worden de risico's ingeschat op basis van
de beschikbare gegevens. De toepassing van het voorzorgbeginsel brengt een
afweging met zich mee van maatschappelijke kosten en baten. Als het maatschappelijk
nut van een activiteit groot is, kunnen bijbehorende risico's onder voorwaarden
worden geaccepteerd. Omgekeerd kan het geringste vermoeden van risico een
reden zijn om terughoudend om te gaan met activiteiten die een beperkt maatschappelijk
nut hebben of waarvoor alternatieven voor handen zijn (NMP4).Met behulp van een objectief beoordelingskader worden aspecten verzameld
die ondersteunend zijn als beleidskeuzes worden gemaakt, als prioriteiten
worden gesteld en interventies voorbereid. Deze aspecten zijn uitgangspunt
om preventief milieu- en gezondheidsbeleid verder uit te werken en vorm te
geven.2. Informatie en communicatieDe overheid wordt in toenemende mate aangesproken op de aanpak van milieufactoren
met mogelijke gezondheidseffecten. Hierbij gaat het niet alleen om kwantificeerbare
gezondheidseffecten, maar ook om de belevingsaspecten van zaken als plaatsing
van antennes voor mobiele telefoons en het vóórkomen van kankerclusters
in bepaalde wijken. De overheid wordt daarbij uitgedaagd om met de burgers
in gesprek te gaan omdat eenzijdige boodschappen in dergelijke situaties niet
afdoende zijn, of zelfs meer schade berokkenen dan de vermeende oorzaak zelf.
Hierbij is het ook belangrijk om onder ogen te zien dat persistente of groeiende
maatschappelijke onrust een aanduiding kan zijn voor de aanwezigheid van fundamentele
kennislacunes. De burger gaat het in toenemende mate als «recht»
ervaren om niet te worden blootgesteld aan negatieve milieufactoren. Dit speelt
steeds vaker bij concrete besluitvorming (bijvoorbeeld in het Antennebesluit
en het arrest van het Hof Rechten van de Mens, waarin geluidsoverlast valt
onder aantasting van persoonlijke integriteit). Het is belangrijk dat de rijksoverheid
en de lokale overheden goed uitgewerkte strategieën ontwikkelen en goede
afspraken maken, om bestaande kennis beter in te zetten en lacunes gericht
worden gevuld, mede met internationaal beschikbare kennis.3. InnovatieInnovatie is essentieel om te voorkomen dat de mensheid bij ongewijzigd
beleid over dertig jaar geconfronteerd wordt met gezondheidsproblemen die nu nog niet zichtbaar zijn. Daartoe is onder meer onderzoek een
belangrijk instrument.Het onderzoek naar de relatie tussen milieu en gezondheid is dan ook aan
een nieuwe impuls toe. Langlopend onderzoek in binnen- en buitenland dient
opnieuw goed in kaart gebracht te worden, waardoor lacunes in het inzicht
in de milieu- en gezondheidsproblematiek meer zichtbaar worden. Hieruit kunnen
nieuwe onderzoeksthema's worden opgepakt. Daarnaast zou op basis van huidige
probleemanalyses meer aandacht besteed moeten worden aan zaken als cumulatie
van milieufactoren en risicobeleving. Hiertoe moeten vernieuwende methodes
ingezet worden om op redelijke termijn betrouwbare informatie over deze thema's
te kunnen verkrijgen. Een signaleringssysteem ontwikkelen waarin signalen
worden gewogen en opgevangen om de omvang van de diverse problemen beter in
kaart te krijgen hoort hier eveneens bij.Gezondheid in gebouwen vraagt om hernieuwde aandacht. Ondanks diverse
maatregelen, onder andere op wetgevingsgebied, treden toch nog ongewenste
gezondheidseffecten op als gevolg van sommige binnen de regelgeving gekozen
ontwerpoplossingen en toepassingen, waaronder gebruiksonvriendelijke installaties
en nieuwe technologische ontwikkelingen. Ook de wijze van onderhoud van gebouwen
en installaties speelt daarbij een rol, evenals het gedrag van de bewoners
zelf (of een combinatie daarvan). Er zal naar gestreefd worden kennis en inzicht
te verbeteren en nieuwe methodes te ontwikkelen om bewoners in staat te stellen
hun gedrag zo nodig aan te passen.2.2 Actoren en verantwoordelijkhedenDe verschillende overheden, het bedrijfsleven, burgers en maatschappelijke
organisaties dienen gezamenlijk – met ieder een eigen rol en taak –
de gezondheidsproblemen in relatie tot milieu onder ogen te zien en op te
pakken. Om dit te realiseren is het essentieel dat de taken, rollen en verantwoordelijkheden
helder zijn verdeeld. Dit blijkt in de praktijk nogal weerbarstig en niet
zo gemakkelijk te definiëren.Overheden hebben vier belangrijke functies
in beleidsprocessen (NMP4, 2001).1. Een schakelfunctieDe overheid is bij uitstek de instantie die overzicht dient te houden
over alle activiteiten en processen die kunnen bijdragen aan het oplossen
van grote milieuproblemen en over alle partijen die daarin mogelijk een rol
kunnen spelen. Belangen van partijen kunnen sterk verschillen. Als partijen
niet dezelfde kennis delen en als toekomstige belangenpartijen zijn ondervertegenwoordigd,
vraagt dat om een overheid die partijen bij elkaar brengt om zo de noodzakelijke
initiatieven aan te jagen. Het is van belang dat de overheid deze schakelfunctie
actief vervult, ook in internationaal kader.2. Een stimulerende functieKennis en technologische ontwikkelingen kunnen een belangrijke bijdrage
leveren aan de oplossing van grote milieuproblemen en aan de beperking van
(on)bekende gezondheidsrisico's. De overheid helpt nieuwe technologie te implementeren,
bijvoorbeeld door te zorgen dat maatschappelijke baten die pas op lange termijn
zichtbaar worden, al op kortere termijn verdisconteerd kunnen worden. Overigens
is de beschikbaarheid van technologie niet altijd het probleem, maar veel
meer de implementatie daarvan. Het is dan ook nodig op zoek te gaan naar weerstanden
die de implementatie van wenselijke innovaties belemmeren. De overheid kan
dit stimuleren.3. Een voorwaardenscheppende functieDe overheid schept de juiste omstandigheden voor partijen om de rol te
vervullen die hen is toebedacht. Dit geldt zowel voor bedrijven en burgers
als voor de medeoverheden. Er zal voor worden gezorgd dat andere overheden
in staat zijn hun decentrale verantwoordelijkheden te nemen, bijvoorbeeld
door hen van de benodigde bevoegdheden te voorzien, door belemmeringen weg
te nemen en door te voorkomen dat de rijksoverheid zelf «verkokerde»
besluiten neemt.4. Een sturende functieOm de grote milieuproblemen te kunnen oplossen, zal de overheid eveneens
een sturende rol moeten spelen. Dit betekent dat de overheid kaders en randvoorwaarden
stelt en indien nodig inhoudelijk bijstuurt. Zij stelt doelstellingen en taakstellingen
vast, die duidelijkheid bieden aan alle betrokken partijen over een lange
periode. Waar nodig komt zij tot wet- en regelgeving, inclusief gebods- en
verbodsbepalingen, daar waar geen soelaas geboden kan worden aan het schakelen,
stimuleren en scheppen van de juiste omstandigheden. Het is de verantwoordelijkheid
van verschillende overheden de gestelde regels te handhaven, maar die handhaving
zal in het gehele land op gelijkwaardige wijze moeten worden uitgevoerd. De
handhaving moet er primair garant voor staan dat de milieuregels zo goed mogelijk
worden nageleefd en daarmee de veiligheid en de gezondheid van de burger en
het milieu beschermen. Als de regels niet worden gehandhaafd, worden ze onvoldoende
nageleefd en zonder naleving zijn regels niet zinvol. Handhaving vraagt om
veel kennis en vaardigheden. Handhavende diensten moeten kennisintensieve
diensten zijn, die goed kunnen inspelen op trends als internationalisering,
digitalisering en het toenemend aantal juridische procedures. Handhaving vraagt
om een aanpak waarbij prioriteit wordt gegeven aan zaken met de hoogste risico's
voor gezondheid, veiligheid en milieu.Ook bedrijven hebben een verantwoordelijkheid
om te zorgen voor een gezonde leefomgeving. Het gaat dan om maatschappelijk
verantwoord, «duurzaam» ondernemen, wat betekent dat naast milieu
en economie aandacht is voor de sociale en de milieugevolgen van de productie
en producten, hier en in andere landen. Gezondheid zal het meest concreet
aan de orde komen in de sociale dimensie van duurzaam ondernemen. Daarbij
komen vele uiteenlopende aspecten aan de orde, zowel intern (op het eigen
personeel) als extern (de samenleving daarbuiten) gericht.De burger heeft eveneens een eigen verantwoordelijkheid
voor de gezondheidsrisico's die hij/zij bewust neemt en waar een keuzemogelijkheid
bestaat. Zijn gedrag kan op een aantal milieuterreinen (zoals binnenmilieu)
cruciaal zijn als het erom gaat de gezondheid te bevorderen. Bij gezondheidsrisico's
die van buitenaf op ons afkomen, zoals luchtverontreiniging, is de eigen verantwoordelijkheid
van de burger echter gering.Maatschappelijke organisaties bieden een platform
voor een actieve inbreng in beleidsvorming en -ontwikkeling op het terrein
van milieu en gezondheid. Daarnaast zijn deze organisaties aanspreekpunt voor
burger en overheden.Uit het voorgaande blijkt dat op het terrein van gezondheid en milieu
verschillende actoren betrokken zijn, die elk een eigen verantwoordelijkheid
hebben. De actoren zijn op verschillende niveaus werkzaam, namelijk het internationale,
nationale, provinciale en lokale niveau. Het is van belang om de verantwoordelijkheden
tussen deze niveaus helder te verdelen.2.3 Maatregelen en middelenOm het gezondheids- en milieubeleid te versterken, zijn verschillende
maatregelen mogelijk. Hiervan zijn regelgeving, bestuurlijke afspraken, onderzoek, communicatie en voorbeeldprojecten de voornaamste. Deze
maatregelen worden vaak in combinatie gebruikt. Zo wordt luchtverontreiniging
met name aangepakt met regelgeving en is het van belang om met de burger hierover
te communiceren.Selectiecriteria voor actiesDe belangrijke criteria voor de selectie van de acties zijn de volgende:• de ernst van het probleem;• de mate waarin het probleem herkenbaar is voor alle actoren;• de mate waarin de actoren erin slagen een duidelijke en heldere
verantwoordelijkheidsverdeling vast te leggen voor de aanpak van de diverse
problemen;• het draagvlak voor de aanpak van de problematiek bij de diverse
onderdelen van de overheid en de maatschappelijke organisaties;• de mate waarin de huidige betrokkenen in staat zijn hun betrokkenheid
vast te houden dan wel over te dragen aan andere partijen die bereid zijn
de voorgestelde activiteiten succesvol te implementeren, wanneer het actieprogramma
klaar is;• de toetsbaarheid van de doelstellingen van de acties en de resultaten.Vooraf dient overigens te worden vermeld dat niet alle acties momenteel
voldoen aan al deze criteria. Onderscheid is gemaakt in acties die al met
onmiddellijke ingang van start kunnen gaan, en acties die nog een verdere
uitwerking vragen. Dit wordt nader toegelicht in hoofdstuk 4.Financiële middelenDe acties worden over een periode van vijf jaar ingezet en zijn nu nog
niet voorzien van financiële paragrafen. De komende periode wordt het
actieprogramma verder uitgewerkt. Hierbij worden tevens de financiële
aspecten meegenomen. In de begroting 2003 zal inzichtelijk worden gemaakt
welke middelen specifiek voor het actieprogramma beschikbaar komen. Daarnaast
zijn middelen voor handen in het kader van andere beleidstrajecten. Voor VWS
geldt dit bijvoorbeeld voor het tabaksontmoedigingsbeleid. VROM kan onder
andere in het kader van het stimuleringsprogramma burger & milieubeleid
bepaalde acties financieren. Ook worden de mogelijkheden onderzocht om binnen
Europese Unie (EU)-programma's financieringsbronnen te vinden. Op het gebied
van onderzoek, signalering en monitoring kan de capaciteit bij het RIVM gebruikt
worden voor de herprioritering.3. Analyses en knelpunten uit de deelthema's3.1 InleidingZoals hiervoor beschreven is er voor gekozen om het brede thema «milieu
en gezondheid» niet uit te werken naar milieufactoren, maar naar deelthema's,
waardoor de diverse milieufactoren vanuit verschillende invalshoeken worden
belicht. De zes deelthema's waar het om gaat zijn: dwarsverbanden, onderzoek,
beoordelingskader, lokaal beleid, gezondheid in gebouwen en communicatie.
Een uitgebreide analyse en aanbevelingen voor acties op deze zes deelterreinen
zijn te vinden in de bijlagen I tot en met VI. De thema's zijn uitgewerkt
in projectgroepen en de samenstelling daarvan is in bijlage VII weergegeven.
In dit hoofdstuk wordt een korte beschrijving van de analyses en knelpunten
uit de deelthema's gegeven. De inhoud van de analyses en voorstellen zijn
uitgewerkt onder de verantwoordelijkheid van deelprojectleiders en hebben
als basis gediend voor de definitieve actievoorstellen in hoofdstuk 4. De
bijlagen zijn ter informatie opgenomen, maar maken als zodanig geen deel uit
van dit actieprogramma.3.2 Thema «Dwarsverbanden»Gezondheid en milieu raken beleidsterreinen die de ministeries van VROM
en VWS overstijgen en die zich ook uitstrekken tot andere overheden (inclusief
de EU), maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Deze raakvlakken
zijn bevestigd door dwarsverbanden aan te brengen tussen onder andere het
stoffenbeleid, externe veiligheid, kwaliteit leefomgeving, straling, voedselveiligheid,
ruimtelijke ordening, gezondheid en biotechnologie. Het voert te ver om in
het kader van dit actieprogramma alle nota's, plannen en beleid van de (rijks)overheid
te toetsen op de gezondheidsgevolgen. In onder andere het NMP4, de Vijfde
Nota Ruimtelijke Ordening en het Nationaal Verkeers- en Vervoersplan komen
onderling zo goed mogelijk afgestemde rijksvisies naar voren. Er zijn veel
onderlinge verwijzingen en er zijn verschillende projecten en instrumenten,
zoals het project Stad & Milieu en het Investeringsprogramma Stedelijke
Vernieuwing (IPSV), die in verschillende nota's worden genoemd. Vaak wordt
in een specifieke paragraaf of hoofdstuk aandacht besteed aan milieu en gezondheid.
Nergens wordt echter de totale invloed geanalyseerd van de plannen op de mogelijke
gezondheidseffecten door milieufactoren. Dit aspect wordt via dit actieprogramma
opgepakt en nader uitgewerkt.3.3 Thema «Onderzoek, monitoring en signalering»Onderzoek richt zich op het verkleinen van de onzekerheid
over gezondheidsrisico's van milieufactoren die nog onvoldoende bekend zijn.Om de volksgezondheid te beschermen en het beleid te ondersteunen lopen
in Nederland diverse activiteiten gericht op signaleren, kwantificeren, verminderen
en voorkomen van milieugezondheidsrisico's. Inmiddels is veel bekend over
de gezondheidsrisico's van luchtverontreiniging, UV-straling, geluid, binnenmilieu
en microbiële verontreiniging van voedsel en water. Over andere milieufactoren,
zoals elektromagnetische velden van zendmasten of hormoonverstorende stoffen
bestaat onrust, maar er is nog onvoldoende bekend over de gezondheidsrisico's.
Onderzoek richt zich op het verkleinen van de onzekerheid over gezondheidsrisico's
van milieufactoren die nog onvoldoende bekend zijn. Nadat door deskundigen
het maatschappelijk belang, de beleidsrelevantie en de kennisontwikkeling
zijn gewogen, zijn elf lacunes in kennis vastgesteld. In volgorde van belangrijkheid:
leefomgevingkwaliteit, risicobeleving, monitoring, buitenlucht, gecombineerde
blootstelling, binnenmilieu, hormoonverstorende stoffen, voedselveiligheid,
geluid, stoffen en straling. Deze thema's en de onderzoeksvoorstellen die
daarbij horen, dienen als leidraad om een onderzoeksprogramma «Milieu
en gezondheid» uit te werken. Dit is eind 2002 gereed.Bij monitoring gaat het erom de meer bekende risico's
te volgen om het beleid te kunnen evalueren.In het algemeen is monitoring alleen zinvol in specifieke blootstellingsituaties
of in geval van ziekten waarvan het aannemelijk is dat ze milieugerelateerd
zijn. Milieu- en gezondheidsmonitoring loopt via afzonderlijke kanalen en
instituten en op landelijk niveau wordt de informatie te weinig effectief
afgestemd of gebeurt dat helemaal niet. Dit is te wijten aan de volgende factoren:
registraties zijn voor andere doeleinden opgezet, data komen slechts langzaam
beschikbaar en de mogelijkheid om milieu- en gezondheidsgegevens aan elkaar
te koppelen is beperkt. De huidige monitoringsystemen zullen worden verbeterd
door deze beter te voorzien van reeds beschikbare kennis over milieu en gezondheid,
door betere koppelingsmogelijkheden (onder andere de ontwikkeling van een
integratie kader) en door nieuwe monitoringactiviteiten. Signaleren is er met name op gericht mogelijk nieuwe milieugerelateerde
gezondheidsrisico's te detecteren en te beoordelen.Signalen kunnen afkomstig zijn uit wetenschappelijke publicaties, monitoringsystemen
(langere termijn signalen), klachtenregistraties van inspecties en GGD'en
of belangengroeperingen. Ook komen ze aan het licht via berichten in de media.
Op dit moment worden signalen vaak ad hoc beoordeeld en afgehandeld. Het (opnieuw)
instellen van een beoordelingscommissie met vertegenwoordigers van betrokken
partijen (GGD'en, inspecties, ministeries, kennisinstituten, milieudiensten)
is wenselijk om signalen inzichtelijk en efficiënt te behandelen. Hierbij
is essentieel dat een kennisnet wordt opgezet en dat reeds beschikbare instrumenten
voor signaalbeoordeling worden geactualiseerd. Afspraken over detecteren en
melden van signalen, de organisatie van periodieke beoordeling van signalen
en de status van de uitkomsten van de beoordeling zullen in een draaiboek
worden vastgelegd. Wat betreft de wetenschappelijke beoordeling kan de Gezondheidsraad
een rol spelen. De Raad bereidt daartoe in 2002 een slagvaardige structuur
voor.3.4 Thema «Beoordelingskader»Beslissingen om gezondheidsrisico's te beperken worden niet altijd helder
onderbouwd, omdat gezondheidswinst lang niet altijd het enige criterium is.
In dit actieprogramma wordt het begrip «beoordelingskader» geïntroduceerd.
Dit is bedoeld om de besluitvorming van overheden te ondersteunen en hun overwegingen
inzichtelijk te maken. Een eerste ontwerp voor de besluitvorming bestaat uit
een checklist met criteria waaraan beslissingen over nut en noodzaak van risicobeperkende
maatregelen op transparante wijze kunnen worden getoetst. De criteria zijn
ingedeeld naar:(1) ernst/mate van de gezondheidsschade;(2) omvang van de gezondheidsschade;(3) waardering van het risico (kwantitatief en kwalitatief);(4) mogelijkheden, effectiviteit en efficiëntie van interventiemaatregelen;(5) negatieve en positieve invloeden.Dit ontwerp zal op basis van toetsing aan casuïstiek worden verfijnd
en uitgewerkt en geschikt worden gemaakt ten behoeve van het nemen van overheidsbeslissingen.3.5 Thema «Lokaal beleid»De relatie tussen milieu- en gezondheidsproblematiek wordt het sterkst
ervaren op lokaal niveau. Op dat niveau is dan ook de meeste gezondheidswinst
te behalen. Dat is een lastig uitgangspunt, omdat de aanpak van de milieuproblematiek
voor een deel op internationaal niveau plaats moet vinden (luchtverontreiniging)
en voor een deel op nationaal niveau (zoals stoffenbeleid of wanneer het gaat
om specifieke taken en verantwoordelijkheden die bij bedrijven liggen). Het
gaat daarbij om gezondheidsaspecten als gevolg van allerlei vormen van milieubelasting,
maar ook om de vraag hoe via ruimtelijke inrichting de gezondheidssituatie
van bewoners kan worden verbeterd. Hierin blijken gemeentes heel verschillend
te opereren en worden verantwoordelijkheden op diverse wijzen ingevuld.Het is daarom van groot belang dat de verantwoordelijkheden voor dit onderwerp
op gemeentelijk niveau helder zijn vastgelegd en dat er bestuurlijk commitment
is. Verder is het belangrijk dat gezondheid op een goede manier meeweegt bij
allerlei beslissingen, die de kwaliteit van de leefomgeving beïnvloeden.
Om dit te bewerkstelligen zullen de volgende zaken nader worden uitgewerkt:• beschikbaarstelling van gegevens, zowel voor beleidsmakers als
voor burgers zelf; • koppeling tussen milieu en gezondheid in beleidsontwikkeling;• een betere inzet van gezondheidseffectscreening;• ontwikkeling van meer inzicht in ruimtelijke ordening, waarbij
de gezondheidssituatie van bewoners wordt bevorderd;• uitbreiding van mogelijkheden voor flankerend beleid tijdens saneringsoperaties.Deze zaken zullen zo veel mogelijk worden meegenomen in het Bestuursakkoord
Milieukwaliteit in de Leefomgeving (MILO).3.6 Thema «Gezondheid in gebouwen»De overheid heeft tot taak een minimale kwaliteit van de gezondheidskwaliteitsaspecten
van een gebouw te waarborgen. In de afgelopen decennia is op dat gebied veel
onderzocht, gepubliceerd en is één en ander vastgelegd in onder
andere wet- en regelgeving. Daarnaast zijn al veel gebouwgezondheidsaspecten
verbeterd door innovaties in de bouwpraktijk. Ondanks deze maatregelen treden
nog steeds ongewenste gezondheidseffecten op door gedrag van bewoners, gebruiksonvriendelijke
installaties en nieuwe technologische ontwikkelingen. Ook ontbreken gegevens
over blootstelling binnenshuis aan biologische agentia, geluid en elektromagnetische
velden, evenals over de binnenluchtkwaliteit in energiezuinige woningen. Er
is daarom een grote behoefte aan instrumenten en gegevens om hier meer inzicht
in te krijgen. Daarnaast zullen stimulerende acties in gang gezet worden om
bijvoorbeeld het ventileren te verbeteren.3.7 Thema «Communicatie»Risicocommunicatie neemt in belang toe en vraagt om verbetering vanuit
een steeds kritischer burger die zich met vragen vaker tot de overheid richt
en die hoge eisen stelt aan de wijze waarop de overheid over milieurisico's
communiceert.Over risico's communiceren hangt nauw samen met risicobeleid en risicobeleving.
Belangrijke belevingsfactoren zijn de vrijwilligheid van blootstelling, de
beheersbaarheid van een probleem, het vertrouwen in verantwoordelijke instanties
en de openheid van verantwoordelijke instanties. Kennis over de kans op gezondheidsschade
heeft weinig invloed bij burgers. Mensen maken zich dan ook niet altijd ongerust
over de problemen die de meeste gezondheidsschade opleveren en soms wel over
problemen die weinig gezondheidsschade opleveren. Voor de overheid is de kans
op gezondheidsschade wel een belangrijk criterium. De discrepantie die hierdoor
kan ontstaan tussen overheid en de burger kan worden opgelost door een expliciete
afweging te maken waarin alle relevante factoren een rol spelen.Kern van de strategie bij risicocommunicatie is de factoren te identificeren
die de beleving en het gedrag het sterkst bepalen en deze vervolgens te beïnvloeden.De belangrijkste manieren om dat te doen zijn:• invloed geven aan burgers en maatschappelijke groeperingen;• actief verspreiden van informatie;• passief verspreiden van informatie (beschikbaar stellen);• vergroten deskundigheid risicocommunicatie bij overheid en intermediaire
organisaties.4. Van strategie naar beleidsacties4.1 InleidingIn vervolg op het NMP4 en de notitie «Gezondheid en Milieu: Opmaat
voor een beleidsversterking», is in korte tijd gewerkt aan een verdere vertaling van de beleidsvoornemens in acties. De uitwerking van de
thema's (zie bijlagen) laten zien dat op sommige gebieden de analyses zo helder
waren dat actoren, acties en tijdspad duidelijk te formuleren zijn. Op andere
terreinen is daar echter meer tijd, onderzoek en reflectie voor nodig. Voor
de acties die nadere uitwerking behoeven, is nog een aantal tussenstappen
geformuleerd, in de zin van onderzoek dat op termijn dient te leiden tot concrete
acties en daaraan verbonden actoren.In dit hoofdstuk worden de acties beschreven die de komende vijf jaar
uitgevoerd worden op het terrein van milieu en gezondheid. De acties worden
onderverdeeld naar de lijnen uit het vorige hoofdstuk: integrale en heldere
afwegingen door overheden; informatie en communicatie; innovatie. Naast deze
onderverdeling wordt per actie zo veel mogelijk benoemd wie de verantwoordelijkheid
voor de uitvoering van een actie heeft en op welke termijn deze zal worden
uitgevoerd.DraagvlakHet draagvlak voor het actieprogramma groeit. Het bleek niet mogelijk
om zowel het inhoudelijk, bestuurlijk als financieel commitment van betrokken
partijen gelijktijdig te consolideren. Vermeld kan worden dat er inhoudelijk
commitment is op alle acties door de actoren die daarbij benoemd zijn.De partijen in het beleidsveld milieu en gezondheid zijn betrokken bij
het totstandkomen van de voorstellen. Het gaat hierbij om de volgende partijen:
de ministeries van VROM, VWS, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksaangelegenheden
(BZK), Economische Zaken (EZ), Landbouw en Visserij (LNV), Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) en Verkeer en Waterstaat (V&W), evenals enkele gemeentes,
provincies, Inter Provinciaal Overleg (IPO), Vereniging van Nederlandse Gemeentes
(VNG), GGD'en, milieudiensten, wetenschappelijke instellingen en maatschappelijke
organisaties. In de komende jaren zal de medewerking van de betrokkenen nodig
zijn om de acties te realiseren en te verankeren.OrdeningsprincipeDe acties zijn geordend langs de al eerder genoemde drie lijnen. Integrale
en heldere afwegingen bevat acties die het bestaande beleid verstevigen en
aan zeggingskracht laten toenemen. Onder communicatie worden initiatieven
voorgesteld die de communicatie versterken en het ingezette beleid aanvullen.
Innovatieve acties beslaan zowel vernieuwend onderzoek als hernieuwde inzet
op nieuwe beleidsspeerpunten.Binnen deze lijnen zijn clusteringen aangebracht per verantwoordelijkheidsniveau.
Zo wordt in de lijn integrale en heldere afwegingen een onderscheid gemaakt
tussen acties op internationaal, nationaal en lokaal niveau. Communicatie
wordt geordend naar manieren waarlangs communicatie ten aanzien van de risico's
van milieu en gezondheid het meest effectief zijn, namelijk invloed geven
aan maatschappelijke organisaties en de burgers zelf, het zowel actief als
passief verspreiden van informatie onder burgers en een educatietraject voor
beslissers. Innovatieve acties richten zich vooral op onderzoek naar onbekende
gezondheidsrisico's, vernieuwing van een signaleringssysteem of wel een vernieuwende
aanpak van reeds bestaande risicovolle situaties.Zoals al eerder is opgemerkt, wordt een zekere fasering aangebracht in
de inzet van de acties. Nieuwe inzichten moeten zoveel mogelijk worden benut.
Daarom zal de Gezondheidsraad en de Raad voor Milieu en Natuurwetenschappelijk
Onderzoek gevraagd worden het actieprogramma op onderdelen onder de loep te
nemen. Specifieke aandacht zal daarbij worden gevraagd voor de operationalisering
van het beoordelingskader, de versterking van de communicatie en het lokaal
beleid evenals de samenhang van en prioritering in onderzoeksprogramma's en
de relatie tot kennis die buiten Nederland beschikbaar is. Op basis van de
uitkomsten van dit advies (te verwachten eind 2002) zullen de
acties – indien nodig – nader worden aangescherpt.1. VROM/VWS vragen op korte termijn advies aan de Gezondheidsraad (GR)
en aan de Raad voor ruimtelijk, milieuen natuuronderzoek (RMNO) over het actieprogramma.
Hierbij wordt onder andere aandacht besteed aan de voorgestelde onderzoeksspeerpunten
milieu en gezondheid.4.2 Integrale en heldere afwegingen door overhedenBij acties die erop gericht zijn de samenhang te vergroten en een meer
integrale afweging te maken op het terrein van milieu en gezondheid, kan een
onderscheid gemaakt worden tussen het internationale, nationale en het lokale
niveau. Ook aspecten die in samenhang moeten worden benaderd, komen aan de
orde.A. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid op internationaal
niveauIn internationaal verband zijn beleidsontwikkelingen gaande die betrekking
hebben op milieu en gezondheid. In de nadere uitwerking van het actieprogramma
wordt zo veel mogelijk rekening gehouden met deze ontwikkelingen. Het gaat
met name om ontwikkelingen binnen de EU en in het kader van de VN/WHO.Voorbeelden van zulke internationale ontwikkelingen zijn:1. Een internationale aanzet voor versterking van de integratie tussen
milieu en gezondheid is gegeven door de WHO op de Ministersconferenties Gezondheid
en Milieu in 1989 (Frankfurt), in 1994 (Helsinki) en in 1999 (Londen). Op
de ministersconferentie in Helsinki werd besloten National Environmental Health
Action Plans (NEHAPs) op te stellen, waarin de toestand van gezondheid en
milieu wordt beschreven, tekorten worden geïdentificeerd en een programma
wordt gepresenteerd om deze tekorten aan te pakken.2. Op dit moment wordt gewerkt aan een VN-protocol dat zich richt op integratie
van milieudoelstellingen en milieueffecten in de besluitvorming op andere
terreinen. De WHO is van mening dat gezondheid meer aandacht in het protocol
moet hebben. Zowel VROM als VWS zijn bij dit protocol betrokken. Uitgangspunt
is dat zowel volksgezondheid als milieu worden geïntegreerd in het beleid
van andere overheden en departementen.3. In het zesde milieuactieprogramma (MAP6) van de Europese Gemeenschap
is het onderwerp «milieu en gezondheid» een van de prioriteiten.
De doelstelling op dit terrein is een milieukwaliteit tot stand te brengen,
waarbij de niveaus van verontreinigende stoffen die door de mens zijn gefabriceerd,
niet leiden tot significante effecten op de gezondheid van de mens of op risico's
daarvoor. In het MAP6 wordt met name ingegaan op lucht- en waterverontreiniging,
gevaarlijke chemische stoffen en geluidshinder.4. In het verdrag van Aarhus wordt de betrokkenheid van de burger bij
milieuaangelegenheden versterkt. Het verdrag berust op drie pijlers:• recht van de burger om toegang tot milieu-informatie te hebben;• recht van de burger om te participeren in het beleidsproces;• toegang tot rechtspleging voor de burger.2. De huidige inzet door VROM en VWS om gezondheid en milieu zo veel mogelijk
te verankeren in internationale gremia, zal worden voortgezet en waar nodig
versterkt.3. VROM en VWS verrichten een inventariserend onderzoek naar ervaringen
in andere landen met het verankeren van milieu en gezondheid in het nationale
beleid. Hierin worden ook ervaringen met het bedrijfsleven meegenomen.B. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid op nationaal
niveau Evenwichtige beleidsontwikkeling en interventies met behulp
van een beoordelingskaderHet is niet altijd duidelijk hoe de relatie ligt tussen de mate waarin
aandacht wordt besteed aan onderwerpen die te maken hebben met milieu en gezondheid
en de risico's zoals deze wetenschappelijk zijn onderbouwd. Zo wordt er bijvoorbeeld
veel tijd en geld geïnvesteerd om verontreinigde bodems te saneren en
legionella te bestrijden, terwijl er tot voor kort bijvoorbeeld weinig aandacht
was voor blootstelling aan radon, dat een veel groter gezondheidsrisico met
zich mee brengt. Blijkbaar is de mate van het gezondheidseffect slechts een
van de zaken die bepalen of beleid op dit gebied als zinvol wordt beschouwd.
Het ontbreekt aan een duidelijk beoordelingskader waarin de diverse aspecten
transparant worden gemaakt, zodat beslissingen zorgvuldiger kunnen worden
genomen en meer inzichtelijk worden voor derden. 4. Het RIVM finaliseert voor eind 2002 een beoordelingskader, bestaande
uit afwegingscriteria op het gebied van gezondheidsschade, gezondheidsrisico's,
interventiemogelijkheden en invloeden op andere beleidsterreinen.5. In 2003 wordt het beoordelingskader door VROM en VWS zodanig worden
geoperationaliseerd dat het geschikt en bruikbaar is om toe te passen in de
beleidsontwikkeling. Samenhang van kennisIn het algemeen kan geconcludeerd worden dat er in Nederland veel kennis
en informatie beschikbaar is over milieu en gezondheid. Samenhang en integraliteit
van milieu- en gezondheidsbeleid kan door middel van verbetering van de beschikbaarheid
van kennis worden versterkt.Monitoringsystemen worden vaak beschouwd als een soort van «smoke
detectors» die waarschuwen wanneer onverwachte gezondheidseffecten optreden
door milieuverontreiniging. Op dit moment zijn in Nederland deze systemen
onvoldoende geschikt om signalen mee op te pakken en gezondheidseffecten door
milieuverontreiniging te volgen.Belangrijke oorzaken hiervan zijn dat de meeste (gezondheids)registraties
voor andere doeleinden zijn opgezet, dat data langzaam beschikbaar komen en
dat de mogelijkheid om milieu- en gezondheidsgegevens te koppelen, gering
is. Bovendien ontbreekt het in veel gezondheidsregistraties vaak aan gegevens
over risicofactoren die niet aan het milieu gerelateerd zijn (leefstijl, endogene
factoren) en die nodig zijn om op betrouwbare wijze het verband tussen waargenomen
gezondheidseffecten en milieufactoren te kunnen bepalen. Daarnaast zijn de
meeste gezondheidsgegevens om privacyredenen niet snel beschikbaar en zeker
niet op het gewenste (lage aggregatie)niveau. Ook is het nodig dat dataverzamelingen
(vragenlijsten, modellen) worden geharmoniseerd en moet data-uitwisseling
tussen lokale overheden en de rijksoverheid worden bevorderd. Tot slot is
een integratiekader nodig waar de gegevens uit verschillende registraties
in samenhang met elkaar beoordeeld en gepresenteerd kunnen worden. Om deze knelpunten op te pakken worden de volgende acties voorgesteld:6. Het RIVM zet een informatiesysteem op waarbij beschikbare kennis wordt
verzameld over (1) registratie- en monitoringactiviteiten (2) reeds bekende
risico's/effecten en de locatie van informatiebronnen. In dit systeem wordt
ook aangesloten bij reeds lopende activiteiten door koppelingsmogelijkheden
te stimuleren, data uit te wisselen en meetinstrumenten/dataverzamelingen
te harmoniseren. RIVM heeft eind 2002 een meta-informatiesysteem gereed en
geëvalueerd met de gebruikers. De gegevens worden elk jaar geactualiseerd.
Elk jaar wordt in overleg met VROM, VWS, GGD Nederland en andere gebruikers
besloten hoe het systeem verder ontwikkeld kan worden en welke informatie
aan het systeem toegevoegd dient te worden. Tevens zal in werkgroepverband
(VWS, VROM, de Gezondheidsraad, provincies, gemeenten, GGD'en, maatschappelijke
organisaties en kennis instituten) worden bezien hoe tot verdere afbakening
en keuze voor nieuwe monitoring activiteiten te komen (op basis van advies
van de Gezondheidsraad en resultaten van lopende projecten).Integraal beleidEen samenhangend milieu- en gezondheidsbeleid veronderstelt kennis, inzicht
en overzicht. Hierbij wordt milieu en gezondheid in het gehele overheidsbeleid
meegenomen. Dat is op dit moment onvoldoende het geval. Hiertoe zullen de
volgende initiatieven en acties worden genomen. 7. VWS en VROM zetten zich in om gezondheidseffecten beter mee te laten
wegen in de besluitvorming. Hierbij wordt aansluiting gezocht bij het gebruik
van bestaande toetsen, zoals de Milieu Effect Rapportage (MER). Daarnaast
wordt door VWS en VROM een studie verricht naar de huidige inzet van milieu
en gezondheid in het overheidsbeleid. Hierbij zal met name de verantwoordelijkheidsverdeling,
het beoordelingskader, communicatie centraal staan.C. Versterking van milieu- en gezondheidsbeleid op lokaal
niveauOok op lokaal niveau ontbreekt het nog te zeer aan samenhang tussen milieu-
en gezondheidsbeleid. In de Wet collectieve preventie volksgezondheid wordt
de gemeente expliciet gevraagd aandacht te besteden aan milieu en gezondheid.
Gezondheid in relatie tot de fysieke omgeving is echter een onderwerp dat
zich binnen een gemeente ten minste uitstrekt tot drie wethoudersportefeuilles,
te weten die van volksgezondheid, milieu en ruimtelijke ordening. De belangrijkste
beleidsinstrumenten zijn het lokale milieubeleidsplan (niet verplicht) en
de vierjarige lokale gezondheidsplannen (vanaf 2003 verplicht). Aangezien
het twee aparte plannen betreft, biedt dit vooralsnog geen garantie dat de
samenhang op lokaal niveau sterker wordt. Daar komt nog bij dat aandacht voor
gezondheid begint bij een goed beeld van de situatie waarin de gemeente zich
bevindt. Actuele informatie over de relevante milieubelasting is hiertoe een
basisvoorwaarde. Hoewel de laatste jaren de nodige voortgang is geboekt, leert
de praktijk dat in veel gemeenten nog niet aan die voorwaarde is voldaan. 8. VWS en VROM bevorderen beiden de integratie van de relatie tussen milieu
en gezondheid in het grote stedenbeleid.9. VWS stimuleert dat in het kader van de lopende afspraken hieromtrent
met de VNG, in de lokale nota's gezondheidsbeleid het aspect milieu en gezondheid
wordt meegenomen.10. VROM stimuleert dat gezondheidsaspecten in gemeentelijke ontwikkelingsplannen
in het Investeringsfonds Stedelijke Vernieuwing (ISV) worden versterkt (in
het kader van de lopende actie van versterking milieu in tweede fase ISV).11. VROM en VWS ontwikkelen in samenwerking met de VNG een benchmarksysteem
waarin de top tien wordt opgenomen van gemeenten met een effectief beleid
op het terrein van milieu en gezondheid. Een dergelijk systeem kan voorbeeldwerking
tussen gemeenten bevorderen.12. In september 2002 starten VROM en de VNG gezamenlijk een project waarin
zal worden gedefinieerd welke basisgegevens nodig zijn (inclusief de manier
van verzamelen van gegevens en betrokken partijen) om op gemeentelijk niveau
een verantwoord beleid te voeren voor milieu en gezondheid. Hierin wordt ook
uitgewerkt hoe deze gegevens kunnen worden gepresenteerd via een geografisch
informatie systeem (GIS). De uitkomsten hiervan worden verwerkt in het MILO
traject en de ontwikkeling van de «Handreiking leefomgeving».
Deze actie staat in nauwe relatie tot actie 5.Inzet van medisch milieukundigenIn de notitie «Gezondheid en Milieu» is aangegeven dat het
lokale milieu- en gezondheidsbeleid wordt versterkt door de medisch milieukundige
functie bij GGD'en te versterken. Op dit moment bereidt GGD Nederland, in
overleg met VNG, VROM en VWS, een uitvoeringsvoorstel voor dat ertoe moet
leiden dat de uitvoeringscapaciteit groter wordt en de deskundigheid wordt
bevorderd. Hierbij is aandacht voor de samenhang met medisch milieukundige
taken die moeten worden uitgevoerd in het kader van de Geneeskundige Hulp
bij Ongevallen en Rampen (GHOR). Het project zal gefaseerd worden uitgevoerd.
De resultaten zullen in 2005 zichtbaar moeten zijn. 13. VWS ondersteunt de versterking van de medisch milieukundige functie
bij de GGD'en. Dit traject start nog in 2002.In 1996 hebben VWS, VROM en GGD Nederland het instrument gezondheidseffectscreening
(GES) geïntroduceerd als hulpmiddel om de gezondheidseffecten van beleidsbeslissingen
door overheden in kaart te brengen. De gezondheidseffectscreening Stad &
Milieu (GES/S&M) wordt toegepast door diverse GGD'en in het kader van
het project Stad & Milieu. GES/S&M lijkt vooralsnog een geschikt instrument
te zijn om de toetsing op het aspect gezondheid te ondersteunen van allerlei
ingrepen in de fysieke omgeving.Bij GGD Nederland is een steunpunt GES operationeel met als doel de toepassing
van GES/S&M te verbreden en stimuleren. Medio 2002 zal het gebruik van
GES/S&M worden geëvalueerd en komt een nieuwe versie beschikbaar.
Tevens wordt nagegaan in hoeverre de toepassing van GES/S&M verbreed kan
worden. 14. De uitkomsten van de evaluatie van de Gezondheidseffectscreening (GES)/Stad
en Milieu (S&M) wordt door VROM meegenomen in het MILO-traject en de ontwikkeling
van de «Handreiking leefomgeving». De eind evaluatie wordt eind
2002 verwacht.HandhavingWet- en regelgeving spelen een belangrijke rol op het terrein van milieu
en gezondheid. Het is belangrijk dat die regels gehandhaafd worden om negatieve
gezondheidseffecten door blootstelling aan milieuverontreinigingen te voorkomen.
Binnen het Staatstoezicht op de volksgezondheid wordt gewerkt aan een handreiking
met de werktitel: «Aanpak en afstemming van milieu-incidenten binnen
het Staatstoezicht op de volksgezondheid». Dit wordt momenteel afgestemd
met de inspectie van VROM. Momenteel wordt het «Actieprogramma handhaving bouwregelgeving»
uitgevoerd. Dit actieprogramma is samen met de VNG opgesteld in december 2000
naar aanleiding van diverse inspectieonderzoeken. Bij de uitvoering worden
tevens de handhavingacties op het gebied van bouwregelgeving integraal opgepakt,
zoals die in de beleidsbrief van Staatssecretaris Remkes (agenda bouwregelgeving
2002–2006) aan de Tweede Kamer zijn aangekondigd (Kamerstuk 2001–2002,
28 325, nr. 1.).Het totaal van deze handhavingacties richt zich erop de juridische handhavingmogelijkheden
voor gemeenten te verbeteren, de bevoegdheden van het tweedelijns toezicht
te vergroten, hulpmiddelen voor gemeenten te ontwikkelen, mogelijkheden van
certificering te onderzoeken en een grotere verantwoordelijkheid neer te leggen
bij derden. 15. VWS en VROM starten een onderzoek naar de handhaving op het terrein
van milieu en gezondheid. Hierin wordt gekeken naar die aspecten waar gezondheidswinst
te behalen valt.4.3 Informatie en communicatieDe overheid wordt in toenemende mate aangesproken op hoe zij de belevingsaspecten
aanpakt van milieufactoren met mogelijke gezondheidseffecten, zoals plaatsing
van antennes voor mobiele telefoons en vóórkomen van kankerclusters
in bepaalde wijken.Hoe over risico's moet worden gecommuniceerd, hangt nauw samen met risicobeleid
en risicobeleving. Veel factoren bepalen of mensen zich ongerust maken over
een bedreiging en hoe zij zich gedragen. Belangrijk hierin is dat aard en
omvang van problemen binnen hun proporties blijven zonder dat de beleving
wordt gebagatelliseerd en dat persistente signalen eventueel nader worden
opgepakt. Aangetoond is dat aspecten als vrijwilligheid, beheersbaarheid,
vertrouwen en openheid daarin essentieel zijn.Voor de communicatie is een strategie ontwikkeld waaruit de volgende speerpunten
voortkomen:• invloed geven aan maatschappelijke groeperingen bij beleidsplanning;• actief verspreiden van informatie;• passief verspreiden van informatie (beschikbaar stellen);• vergroten deskundigheid risicocommunicatie en inzet daarvan bij
overheid en intermediaire organisaties.16. VROM ontwikkelt op korte termijn de communicatiestrategie over gezondheidsrisico's
door milieufactoren.A. Invloed geven aan maatschappelijke groeperingen en
burgersZelf invloed hebben op de situatie is een belangrijk element bij de risicobeleving
van gezondheidseffecten door het milieu. Dat betekent dat informatie beschikbaar
moet zijn, maar ook dat burgers vraagtekens mogen zetten bij de uitkomsten
van wetenschappelijk onderzoek dat door de overheid ter beschikking wordt
gesteld. 17. VROM start in 2002 een onderzoek naar de mogelijkheden en randvoorwaarden
om bewoners(groepen) in staat te stellen onafhankelijke deskundige ondersteuning
te verkrijgen bij lokale problemen.18. VROM en VNG ontwikkelen in 2003 een procedureel protocol hoe openbare
informatie op lokaal niveau over bijvoorbeeld vergunningen en handhaving beter
voor burgers toegankelijk wordt gemaakt. Hierin worden ook zaken opgenomen
als het digitaal beschikbaar stellen van informatie.B. Actief verspreiden van informatieLuchtvervuiling en geluidsoverlast zijn belastende milieufactoren die
behalve adequate maatregelen ook een goede benadering vragen in communicatieve
zin. Zo zou voor mensen die in een knelpuntsituatie wonen een actief informatiebeleid
in de vorm van een kwaliteitsprofiel van de woning kunnen worden ontwikkeld.
Dit vereist een actieve inzet van makelaars en woningbouwcorporaties. 19. VROM start in 2003 een onderzoek naar de beste manier waarop informatie
kan worden verschaft over de woonomgeving in relatie tot gezondheidsaspecten
aan welke doelgroep (burgers en bedrijfsleven, waaronder potentiële kopers/huurders,
bewoners/gebruikers, makelaars,eigenaren van woningen en andere gebouwen)
en wat daarvan de juridische consequenties zijn, bijvoorbeeld op de prijs
bij normoverschrijding. Hierbij zal gebruik gemaakt worden van ervaringen,
zoals die bij de Raad voor Vastgoed Informatie (RAVI).Communicatie over geluid vindt in Nederland incidenteel plaats, maar zal
in de toekomst structureel worden op grond de richtlijn van de EG «Inzake
de evaluatie en de beheersing van omgevingslawaai», die voorschriften
bevat over de informatie voor de burger. Er is nog weinig ervaring met communicatie
over geluid terwijl deze milieufactor in belang aan het toenemen is. Om ervaring
op te doen wordt de volgende actie gestart: 20. VROM gaat samen met een nog nader te bepalen regio, in 2004 een proefproject
omgevingslawaai uitvoeren. In het proefproject wordt ook nagegaan welke informatie
passief en welke informatie actief moet worden verspreid.Burgers hebben een belangrijke eigen verantwoordelijkheid. Zo bepaalt
hun gedrag voor een groot deel de kwaliteit van het binnenmilieu. Roken binnenshuis
is daarvan een goed voorbeeld; het heeft een zeer nadelige invloed op het
binnenmilieu dat door ventilatie onvoldoende kan worden gecompenseerd. 21. VWS intensiveert de reeds bestaande inspanningen om roken te ontmoedigen
en geeft daaraan een extra impuls.22. VROM intensiveert haar inspanningen om het VROM-gebouw, in navolging
van VWS, volledig rookvrij te maken.C. Passief verspreiden van informatieDe overheid beschikt op tal van milieuterreinen over informatie die burgers
kunnen raadplegen. Niet alle informatie is even toegankelijk of op de persoonlijke
situatie toegespitst, of de relatie tussen milieu en gezondheid wordt niet
gelegd. Om dit te verbeteren worden de volgende acties ondernomen. 23. VROM en VWS actualiseren hun website, waarbij een herkenbare plaats
voor milieu en gezondheid zal worden opgenomen.24. VROM start in 2002 een onderzoek naar de mogelijkheid een risicokaart
te ontwikkelen voor luchtverontreiniging, stankbronnen en geluidshinder. Dit
zal gepaard gaan met een grondige kosten-batenanalyse. Hierbij wordt aangesloten
bij risicokaarten die BZK op dit moment ontwikkelt op het gebied van externe
veiligheid.D. Vergroten deskundigheid risicocommunicatie en inzet
bij overheid en intermediaire organisatiesDe belangstelling voor risicocommunicatie is groeiende, zeker na de vuurwerkramp
in Enschede en de Nieuwjaarsbrand in Volendam. Veel instanties hebben zich
hier de afgelopen jaren in bekwaamd. Toch is op dit punt nog een inhaalslag
te maken en moet de kennis over risicocommunicatie bij veel overheden en intermediaire
organisaties worden verbeterd. 25. VROM en VWS gaan samen met BZK, IPO en VNG via reeds bestaande educatieprogramma's
(zoals Participatie en Communicatie bij Bodemverontreiniging en -sanering
(PARCOMBO), communicatie tijdens incidenten, de beschikbare inzichten in risicocommunicatie
beter bekendmaken en stimuleren dat deze worden toegepast.4.4 InnovatieOver de mogelijke negatieve gezondheidseffecten van veel milieufactoren
op de lange termijn is onvoldoende bekend. Juist op deze onzekere factoren
richten zich de innovatieve acties.A. Vernieuwend onderzoekBelangrijke speerpunten voor onderzoek in Nederland zijn:• continueren van onderzoek naar reeds bekende maar niet goed te
beteugelen milieu- en gezondheidsrisico's (luchtverontreiniging, geluid);• stimuleren van vernieuwend onderzoek naar onzekere of nog moeilijk
te kwantificeren risico's door milieufactoren die mogelijk de gezondheid beïnvloeden
(leefomgevingskwaliteit, effecten van pseudo-oestrogene stoffen, voedingsmiddelen
en bloostelling aan bestrijdingsmiddelen);• stimuleren van vernieuwend onderzoek met een beleidsanalyserend
karakter en een multidisciplinaire aanpak (instrumenten om gezondheidseffecten
te voorspellen, kwantificeren of te prioriteren en beleid te evalueren);• stimuleren van lokaal onderzoek voor zover het gaat om specifiek
lokale vraagstellingen en omstandigheden.Deze speerpunten en de daarbij horende onderzoeksvoorstellen dienen als
leidraad voor uitwerking van een onderzoeksprogramma «Milieu en Gezondheid»
dat eind 2002 gereed is. 26. VROM en VWS dragen zorg bij het vaststellen van onderzoeksprogrammering
voor het RIVM in 2002 dat onderzoek naar reeds bekende milieu- en gezondheidsrisico's
zal worden gecontinueerd en dat vernieuwend onderzoek naar onzekere risico's
dan wel met een beleidsanalyserend karakter of multidisciplinair wordt gestimuleerd
(met name ten aanzien van leefomgeving, risicobeleving, monitoring, buitenlucht,
binnenmilieu, gecombineerde blootstelling, hormoonverstorende stoffen, niet-ioniserende
straling en geluid); evenals onderzoek ten behoeve van lokale omstandigheden.Het binnenmilieu is verantwoordelijk voor een substantiële bijdrage
aan gezondheidsverlies. Gemiddeld brengen Nederlanders zo'n 85% van hun tijd
door in gebouwen, ongeveer 70% daarvan in eigen huis. Gezondheidsklachten
over bijvoorbeeld allergische aandoeningen nemen toe. De overheid heeft er
dan ook een taak in de kwaliteit van het binnenmilieu te handhaven en verbeteren.
Randvoorwaarde hierbij is dat het gedrag van gebruikers in hoge mate bepalend
is en dat dit juist het moeilijkst is te beïnvloeden door de overheid.
Een zelfde probleem geldt voor de manier waarop verbrandingsinstallaties
(zoals geisers) worden gebruikt en worden geplaatst. Tegelijkertijd neemt
het gezondheidsbewustzijn van burgers toe. Een belangrijk knelpunt is dat
er nog niet voldoende inzicht is in het gezondheidsniveau van bestaande woningen.
Zo ontbreken gegevens over blootstelling binnenshuis aan biologische agentia,
geluid en elektromagnetische velden, evenals over de binnenluchtkwaliteit
in energiezuinige woningen. Er is daarom een grote behoefte aan instrumenten
en gegevens om hier meer inzicht in te krijgen. 27. VROM (her)definieert gezondheidstechnische grenswaardes voor het binnenklimaat
van gebouwen. Op basis hiervan wordt bezien of het noodzakelijk is de vereisten
zoals opgenomen in het bouwbesluit, te herijken. Afronding wordt voorzien
eind 2003.28. VROM ontwikkelt voor medio 2004 een opnamemethodiek die de kwaliteitsaspecten
in kaart brengt van een bestaande woning en van een woning die nog gebouwd
moet worden. De geconstateerde kwaliteit kan een neerslag krijgen in een statusrapport
(kwaliteitskaart). In het onderlinge verkeer tussen partijen kunnen de kwaliteitsaspecten
die op de woning of het gebouw betrekking hebben, in het statusrapport een
belangrijke rol spelen. Bezien wordt in hoeverre aansluiting kan worden gezocht
bij het energieprestatieadvies (EPA).29. VROM laat de kwaliteit van de gezondheidselementen bij bestaande woningen,
met name de kwaliteit van de binnenlucht in relatie tot de mogelijkheden voor
luchtverversing en vocht alsmede geluidswering, inventariseren. Hierbij wordt
aansluiting gezocht bij de Kwalitatieve Woningregistratie (KWR)-onderzoeken,
het proefproject CO2 sensor en de voorstellen in het kader van
nieuwe monitoringsactiviteiten door het RIVM (bijlage II).B. SignaleringMet grote regelmaat ontstaat discussie over nieuwe mogelijk milieugerelateerde
gezondheidsrisico's. Dit soort signalen komen via verschillende kanalen binnen
en worden veelal ad hoc beoordeeld op hun betekenis en eventueel worden ad
hoc maatregelen genomen. Een vraagstuk hierbij is allereerst in hoeverre een
onderscheid gemaakt dient te worden tussen lokale dan wel landelijke beoordeling
en verzameling van signalen. Vooralsnog wordt uitgegaan van een combinatie
van de twee, waarbij zo veel mogelijk wordt gewerkt op basis van de gangbare
praktijk, namelijk dat veel signalen op lokaal niveau worden afgegeven en
ook lokaal weer worden afgehandeld. Toch kunnen hierdoor wellicht belangrijke
zaken tussen wal en schip verdwijnen. Een multidisciplinair overleg, opgericht
door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (CONTO) heeft een checklist opgesteld
voor de beoordeling van effecten van milieuverontreiniging op de volksgezondheid. 30. VWS en VROM richten een (gecentraliseerde) beoordelingscommissie op
om signalen over milieu en gezondheid te identificeren, te verzamelen en te
beoordelen. Hierin zullen vertegenwoordigers zitting hebben van de betrokken
partijen/actoren (Gezondheidsraad, GGD Nederland, Milieudiensten, RIVM, TNO).C. Ruimtelijke ordeningIn gebieden met een matige leefkwaliteit valt nog relatief veel gezondheidswinst
te behalen. Behalve dat de milieubelasting teruggedrongen kan worden, gaat
het er hier vooral ook om mogelijkheden te benutten, die de gezondheidssituatie
van de bewoners moet verbeteren.Hierbij kan gedacht worden aan inzet van de groenfunctie in gemeentes
en de loop- en fietsroutes. 31. VROM laat, samen met het RIVM, GGD'en en milieudiensten en andere
betrokken partijen in 2003 een verdiepend onderzoek verrichten hoe de gezondheidssituatie
in gebieden met een matige leefkwaliteit via ruimtelijke (her)inrichting verbeterd
kan worden. Dit wordt gecombineerd met nog nader te bepalen proefprojecten.
Een eerste uitkomst hiervan kan eind 2002 verwacht worden.D. SaneringsoperatiesVoor verschillende milieuaspecten (met name geluid en bodem) geldt dat
zich in de praktijk situaties voordoen, waarin niet aan de norm wordt voldaan.
In een aantal gevallen zijn saneringsoperaties in gang gezet, om de milieusituatie
te verbeteren en de normoverschrijding te beëindigen. Deze operaties
kennen echter een bijzonder lange looptijd, omdat de situatie complex is door
het bestuurlijke krachtenveld en omdat financiële middelen trapsgewijs
beschikbaar komen. 32. VROM zal in 2003 onderzoek initiëren naar mogelijkheden om vanuit
gezondheidsperspectief beter om te gaan met – langlopende – saneringssituaties.
Hierbij zal bezien worden in hoeverre het Investeringsfonds Stedelijke Vernieuwing
(ISV) hierop beter kan worden toegerust en het MILO-traject kan worden gebruikt
om flankerend dan wel compenserend beleid te stimuleren en te ontwikkelen,
voordat saneringsoperaties voor geluid en bodem zijn voltooid. Dit moet resulteren
in een richtlijn voor overheden en bewoners.E. Duurzaam ondernemenOok bedrijven hebben hun verantwoordelijkheid voor een gezonde leefomgeving.
Maatschappelijk verantwoord, «duurzaam» ondernemen, betekent dat
er naast milieu en economie aandacht moet zijn voor de sociale en de milieugevolgen
van de productie, hier en in andere landen. Alleen wanneer een bedrijf kans
ziet sociale rechtvaardigheid, goed milieubeheer en economische ontwikkeling
te integreren in de bedrijfsstrategie, zal de continuïteit van de onderneming
gewaarborgd kunnen worden. Duurzaam ondernemen gaat dan ook veel verder dan
convenanten sluiten, bedrijfsmilieuplannen opstellen, milieuzorgsystemen ontwikkelen
en ISO-certificaten behalen. De juiste weg vinden naar duurzaam ondernemen
blijkt in de praktijk niet altijd even gemakkelijk. In proefprojecten bij
bedrijven wordt momenteel geprobeerd daarmee ervaring op te doen. In dat kader
is een checklist opgesteld die voor bedrijven aanknopingspunten biedt om hun
eigen onderneming langs een duurzame maatlat te leggen. 33. VROM stelt zich ten doel om in samenwerking met het Nederlandse bedrijfsleven
te stimuleren dat ondernemingen zichzelf «de maat nemen» voor
wat betreft een duurzame bedrijfsvoering en om bedrijven verder te begeleiden
naar duurzaam ondernemen. VROM verkent de mogelijkheden om de aandacht voor
gezondheid in duurzaam ondernemen te versterken. De thans ontwikkelde checklist
die gebruikt kan worden door een bedrijf om zijn «duurzaamheid»
te toetsen, biedt bij nadere uitwerking mogelijk een goed aangrijpingspunt
om extra aandacht te vragen voor specifieke gezondheidsaspecten. Daarnaast
zal in het traject worden meegenomen hoe een goed, actief en effectief informatie
traject voor professionals (onder andere in de bouwwereld) kan worden ingezet
over gezondheidsaspecten zoals ventilatie.F. Verbetering Gezondheid in gebouwenAangetoond is dat het binnenmilieu enorm aan kwaliteit kan verbeteren
als goed en regelmatig wordt geventileerd. Het bewustzijn hiertoe is slechts beperkt aanwezig, omdat het effect van goed ventileren niet
direct merkbaar is. Om te stimuleren dat ventilatievoorzieningen bewust worden
aangebracht, gebruikt en onderhouden in woningen, klaslokalen en kantoorfuncties,
worden de volgende acties voorgesteld: 34. VROM beraadt zich op de inzet van een campagne waarin de problemen
van het binnenmilieu, waaronder met name ventileren, onder de aandacht zal
worden gebracht in combinatie met andere problemen, zoals geluidshinder en
legionella.35. VROM en OCW starten een proefproject in een aantal scholen en een
aantal woongebouwen met het gebruik van een indicator/sensor die aangeeft
of in voldoende mate wordt geventileerd. Hierbij wordt ook de relatie gelegd
met het gedrag en de consequenties van de aanwezige ventilatievoorzieningen
voor geluid en vocht, zoals die als gevolg van ventileren ontstaan. De ontwikkeling
van de sensor wordt afgerond en de sensor wordt op proefbasis in gebruik genomen
voor eind 2003.36. Een schoonmaakcampagne voor scholen is reeds opgestart op initiatief
van OCW, gecombineerd met kwaliteitsmetingen op scholen. De campagne wordt
in 2002 afgerond.5. EpiloogDe verantwoordelijkheid voor de acties ligt voor het overgrote deel bij
de rijksoverheid. Dit is bij een aantal acties te verklaren doordat daarin
nog een verkennende/experimenterende fase is opgenomen, waarin de overheid
een belangrijke schakelfunctie vervult. Bovendien kan en wil de rijksoverheid
niet over de hoofden van lokale en provinciale besturen heen regeren door
hen in dit stadium bepaalde taken toe te bedelen. In een vervolgstadium zullen
deze acties dan worden «doorvertaald» naar de meest geëigende
niveaus in het licht van het subsidiariteitsprincipe.De nu voorliggende acties zullen moeten worden gemonitored en daartoe
nog nader geconcretiseerd. Deze slag zal gemaakt worden bij de inbedding van
de acties in de begroting.De resultaten van de acties en de verdere invulling van het actieprogramma
zullen periodiek worden gerapporteerd, waarbij ook aangegeven wordt op welke
wijze het actieprogramma verder wordt ontwikkeld. Resultaten zullen zichtbaar
moeten worden in lokale Milieubeleidsplannen en lokale nota's gezondheidsbeleid.
Voor deze laatste is de beleidsmonitor van de VNG een geschikt instrument.
Het terugdringen van milieu gerelateerd gezondheidsverlies zal moeten blijken
uit de diverse RIVM rapportages. Het betreft onder meer de milieubalans, de
milieuverkenning en de volksgezondheidstoekomstverkenning (meer specifiek
het brancherapport preventie daarvan).In de keuze voor deze acties ligt zeker niet de pretentie een aanpak voor
de milieu en gezondheidsproblematiek voor de komende dertig jaren te zullen
hebben ontwikkeld. Zij zijn vooral bedoeld als aanknopingspunten voor verdere
ontwikkeling, voor versterking en voor het vasthouden van aandacht voor een
gezonde en veilige leefomgeving van een ieder. BIJLAGE I Thema «Dwarsverbanden»1.1 InleidingDe notitie «Gezondheid en milieu» (Kamerstuk 2001–2002,
28 089, nr. 1.) geeft een overzicht van milieufactoren die van invloed
kunnen zijn op de gezondheid. Deze factoren zijn:a) verontreiniging van de buitenlucht met onder andere fijn stof en ozon;b) verontreiniging van het binnenmilieu met onder andere fijn stof, radon
en vocht;c) ernstige geluidshinder door verkeer;d) gevaren en risico's van stoffen;e) externe veiligheid;f) voedselveiligheid;g) kwaliteit van de leefomgeving;h) water; zwemwaterkwaliteit, legionella in drinkwater, fonteinen en badwater,
loden leidingen voor drinkwater;i) opeenstapeling van uiteenlopende bedreigingen;j) biotechnologie;k) elektromagnetische velden;l) biologische risico's;m) geurhinder;n) bodemverontreiniging;o) risicobeleving.In deze bijlage wordt de samenhang weer gegeven tussen de acties in dit
actieprogramma, andere belangrijke beleidsnota's en de aanpak van de zojuist
genoemde milieufactoren. Het voert te ver om in het kader van dit actieprogramma
alle nota's, plannen en beleid van de (rijks)overheid te toetsen op de gevolgen
voor deze milieufactoren. Aan de hand van een aantal belangrijke nota's wordt
een beeld geschetst van de grootte en mate van samenhang tussen de verschillende
beleidsterreinen en het thema «milieu en gezondheid». Aangezien
het overheidsbeleid voortdurend in ontwikkeling is, zou ook een uitgebreidere
studie niet in staat zijn exact aan te geven hoe, wanneer en waar deze milieufactoren
worden beïnvloed. Doel van deze bijlage is de samenhang te onderkennen
en schematisch weer te geven.1.2 Actieprogramma Gezondheid en MilieuTabel 1.1 Overzicht milieufactoren – die tot gezondheidseffecten
kunnen leiden – naar deelthema in het Actieprogramma Gezondheid en Milieu.  buiten-luchtbinnenmilieugeluidstoffenexterne veilig-heidvoedselvei-ligheidkwaliteit
leefom-gevingwateropeenstape-ling bedrei- gingenbiotech-nologieelektro-magne-tische
veldenbiolo-gische risico'sgeurbodemrisico-bele-vingbeoordelingskader              Xlokaal beleidX X   X      X gezondheid in gebouwen X             communicatieXXX X     X  XXonderzoek, monitoring en signalering   X    X  X  XMet uitzondering van het deelthema «Gezondheid in gebouwen»
zijn de deelthema's niet gericht op de aanpak van één specifieke
milieufactor, maar op alle milieufactoren (grijs gearceerd). Wel wordt aangegeven
op welke milieufactoren deze thema's zich in het bijzonder op richten. BeoordelingskaderHet beoordelingskader bestaat uit een set van criteria waarmee de beslissingen
over risicobeperkende maatregelen kunnen worden getoetst. Naast de (mogelijke)
meetbare gezondheidseffecten wordt risicobeleving expliciet in dit beoordelingskader
meegenomen.Lokaal beleidDit deelthema richt zich op een versterking van het lokale beleid. In
dit project wordt expliciet aandacht besteed aan luchtverontreiniging, geluidshinder,
kwaliteit van de leefomgeving en bodemverontreiniging.Gezondheid in gebouwenHier is ervoor gekozen om één milieufactor (binnenmilieu)
centraal te stellen omdat de kwaliteit van het binnenmilieu de laatste jaren
(te) weinig aandacht heeft gekregen binnen het overheidsbeleid.CommunicatieIn dit deelthema wordt een algemene communicatiestrategie ontwikkeld,
en wordt concreet ingegaan op communicatie over risico's en risicobeleving.Onderzoek, monitoring en signaleringIn dit deelthema wordt specifiek ingegaan op onderzoek waarmee het inzicht
in gezondheid en milieu kan verbeteren, nieuwe bedreigingen worden verkend,
en de uitvoering en signalering wordt gemonitord. 1.3 Nota's van de rijksoverheidTabel 2. Overzicht milieufactoren die tot gezondheidseffecten
kunnen leiden naar beleidsnota.  buiten-luchtbinnenmilieugeluidstoffenexterne veilig-heidvoedselvei-ligheidkwaliteit
leefom-gevingwateropeenstape-ling bedrei- gingenbiotech-nologieelektro-magne-tische
veldenbiolo-gische risico'sgeurbodemrisico-bele-ving Nationaal Milieubeleidsplan 4XXXXXXXXXXXXXXX Strategie Omgaan Met Stoffen   X           Integrale Beleidsnota Biotechnologie         X     Nota Voedsel en Groen     X         Nota Voedselveiligheid     X         Nota Wonen X    X        5e Nota Ruimtelijke OrdeningX X X X        Structuurschema Groene Ruimte 2      X        Nationaal Verkeer en VervoersplanX X     X      4e Nota Waterhuishouding       X       Ontwikkeling Nationale LuchthavenX X   X        Structuurschema Regionale en Kleine LuchthavensX X   X        1.3.1. Nadere analyse van enkele grote nota's1Nationaal Milieubeleidsplan 4 (NMP4)• Vernieuwing van het externe veiligheidsbeleid, zoals aangekondigd
in het NMP4, moet de veiligheid van bedrijven, vervoer van gevaarlijke stoffen
en luchthavens garanderen (e).• Om de stijgende trend in blootstelling aan radonstraling te doorbreken
is voor nieuwe woningen een Stralings Prestatie Norm (SPN) ontwikkeld, welke
in 2002 via een aanpassing van het Bouwbesluit wordt geïmplementeerd.
Verder zullen bewoners door voorlichting bewust worden gemaakt van het belang
om een bepaald minimum niveau aan ventilatie te realiseren ten behoeve van
een gezond binnenklimaat (b).• Voor hoogspanningslijnen wordt in het NMP4 aangegeven dat de genoemde
signalen voldoende aanleiding zijn tot het doen van nader onderzoek en het
nemen van passende maatregelen mede in relatie tot de maatschappelijke kosten
en baten. In het Nationaal Antenne Beleid is onder meer aangegeven dat in
de Wet Milieubeheer gezondheidsnormen voor velden van antenne-inrichtingen
zullen worden opgenomen. Plaatsing op woongebouwen zal verder zo weinig mogelijk
gebeuren en slechts nadat instemming van de betrokken bewoners is verkregen.
Deze laatste twee aspecten zullen in een convenant met de operators
voor mobiele telefonie worden opgenomen (nationale antennebeleid)(k).• Het Grote Stedenbeleid is er nadrukkelijk opgericht om de kwaliteit
van de leefomgeving in de stad te verbeteren. Juist in grote steden wordt
deze kwaliteit sterk bedreigd doordat verschillende milieufactoren hier samenkomen.
De vernieuwing van het milieubeleid voor de leefomgeving moet leiden tot een
adequate aanpak van grootschalige luchtverontreiniging en geluidsoverlast
en een verbetering van de leefkwaliteit in het algemeen. Daarbij zal gebruik
worden gemaakt van beleidsinstrumenten zoals de Gezondheids Effect Screening
(GES). Ook zal worden aangesloten bij de nota «Mensen wensen wonen;
wonen in de 21e eeuw» die als een van de kernopgaven heeft het verbeteren
van de stedelijk woonkwaliteit (g).• De nationale emissiedoelstellingen en de reducties in het buitenland
van verontreinigingen van de buitenlucht leiden tot een aanzienlijke vermindering
van de blootstelling van de burgers in Nederland. Fijn stof en in mindere
mate NO2 vormen daarop een uitzondering (a).• De doelstelling van het geluidsbeleid is het bereiken van het streefbeeld
van de akoestische kwaliteit in 2030. Om dit te bereiken zijn de volgende
geluidsdoelstellingen vastgesteld die betrekking hebben op de gezondheid van
mensen:– in 2010 wordt de grenswaarde van 70 dB(A) bij woningen niet meer
overschreden;– de akoestische kwaliteit in het stedelijk en landelijk gebied
is in 2030 gerealiseerd. In 2010 is een forse verbetering van de akoestische
kwaliteit in het stedelijk gebied gerealiseerd, mede door aanpak van de rijksinfrastructuur.Om gezondheidseffecten door geluidshinder sterker te beperken, zullen
vooral op lokaal niveau geluidsgerelateerde maatregelen genomen moeten worden
(c)• In de vernieuwing van het milieubeleid voor de leefomgeving zal
geurhinder en de mogelijke relatie met gezondheidseffecten in kaart worden
gebracht. Vooral op lokaal niveau zal meer aandacht moeten komen voor geurhinder
(m)• Beleidsvernieuwing bodemsanering (BEVER)• Sinds eind 2000 is specifiek beleid gericht op het voorkomen van
Legionella besmettingen in badinrichtingen, zwemgelegenheden en drinkwater
(h)Strategienota Omgaan Met StoffenDe vernieuwing van het stoffenbeleid, zoals verwoord in de Strategienota
Omgaan Met Stoffen, moet zorgen voor een zodanig veilig gebruik van stoffen
dat mens en milieu geen, of verwaarloosbare, gevaren en risico's lopen (d).Integrale Beleidsnota BiotechnologieHet kabinetsbeleid voor biotechnologie zoals in 2000 is vastgelegd in
de Integrale Beleidsnota Biotechnologie beoogt de genoemde onzekerheden inzake
schadelijke effecten te verkleinen (j).Nota Voedsel en GroenIn de nota Voedsel en groen wordt het beleid aangegeven voor de voedselveiligheid.
(Nota Voedselveiligheid) (f)5e Nota Ruimtelijke ordening• In de nota wordt aangegeven dat de regelgeving voor veiligheid
(e), geluid (c), stank (m) en luchtverontreiniging (a) in acht
wordt genomen. Het wordt in de nota niet duidelijk hoe dit gerealiseerd wordt.• De nota besteedt veel aandacht aan externe veiligheid (e).• De ruimtelijke consequenties van andere nota's wordt helder in
kaart gebracht met kaarten ontleend aan ruimtelijk relevante rijksnota's en
kernbeslissingen.• Ter verbetering van de leefomgevingskwaliteit worden IPSV en het
Project Stad en Milieu genoemd.• In aparte subparagraaf wordt in gegaan op de kwaliteit van gezondheid
in relatie tot de leefomgeving (g). De verantwoordelijkheid wordt voor een
groot deel bij de burger neergelegd.«De gezondheidstoestand van de Nederlandse bevolking is over het
algemeen goed. Ook in dit opzicht blijven echter hardnekkige verschillen bestaan.
Zo zijn er opmerkelijke discrepanties in sterftecijfers tussen verschillende
buurten in diverse steden. Gezondheid is van meer factoren afhankelijk dan
de medische voorzieningen. Ook de sociaal-economische positie en de woon-
en leefsituatie is van belang.Verbetering van de gezondheidstoestand (verlengen van de gezonde levensverwachting,
voorkomen van vermijdbare sterfte, verhogen van de kwaliteit van het leven)
en verkleining van sociaal-economische gezondheidsverschillen vragen om ruimtelijk
en milieubeleid. De meeste steden hebben maatregelen genomen tegen milieuproblemen
als lawaai, lucht- en waterverontreiniging en vervuiling, maar desondanks
is de kwaliteit nog steeds voor verbetering vatbaar. Milieuproblemen hebben
niet alleen een negatieve uitwerking op de levenskwaliteit en de gezondheid
van burgers. Ook in economisch opzicht hebben ze nadelige gevolgen, doordat
de aantrekkingskracht van de stad afneemt, investeringen teruglopen, arbeidsplaatsen
verloren gaan en de gemeente minder geld binnenkrijgt.Bij het beheer van de leefomgeving kunnen burgers een actievere rol spelen.
Er wordt geklaagd over zwerfafval en hondenpoep, over achterstallig onderhoud
en geluidshinder, over parkeerproblemen, onveiligheid en gebrek aan groen,
maar burgers worden zelden uitgedaagd om deze verloedering actief te helpen
bestrijden. Zij kunnen een rol spelen in het technische beheer, maar ook in
het sociale beheer: bestrijding van kleine criminaliteit en vandalisme, tegengaan
van vervuiling en verhoging van de sociale veiligheid.»Nationaal Verkeers- en vervoersplan• In deze nota worden vooral technische oplossingen aangedragen om
gezondheidseffecten te verminderen, zoals het veiliger maken van verkeer en
vervoer door hoogwaardige informatietechnologie, betere kwaliteit van motoren
en brandstoffen en andere technieken van energieopwekking.• Een apart hoofdstuk is gewijd aan de kwaliteit van de leefomgeving.1.3.2. Onderlinge afstemmingZonder uitzondering worden deze nota's op elkaar afgestemd. Er zijn veel
onderlinge verwijzingen, een goed voorbeeld hiervan is de Vijfde Nota Ruimtelijke
Ordening. Via kaartbeelden ontleend aan ruimtelijk relevante rijksnota's en
kernbeslissingen, wordt getoond welke consequenties deze beleidsontwikkelingen
op de ruimtelijke ordening in Nederland hebben.Wel is opvallend dat een aantal projecten en instrumenten, zoals Project
Stad&Milieu en IPSV, in verschillende nota's naar voren wordt geschoven
om de kwaliteit van de leefomgeving met name in de stad te verbeteren. Het
wordt echter niet direct duidelijk hoe de afzonderlijke beleidsterreinen binnen deze projecten en instrumenten vertegenwoordigd zijn en welke
bijdrage dit levert aan een verbetering van de leefomgeving. Dit dient nog
nader te worden geanalyseerd en onderzocht.Vaak wordt in een specifieke paragraaf of hoofdstuk aandacht besteed aan
«milieu en gezondheid», nergens wordt echter een analyse gemaakt
van de totale impact van de plannen op de mogelijke gezondheidseffecten door
milieufactoren.1.3.3. KnelpuntenKnelpunt is dus niet zo zeer dat in de verschillende nota's geen rekening
gehouden wordt met andere beleidsplannen, maar dat een totaal inzicht in de
gevolgen voor mogelijke gezondheidseffecten door milieufactoren ontbreekt.1.4. ActiesVWS en VROM zetten zich in om gezondheidseffecten beter mee te laten wegen
in de besluitvorming. Hierbij wordt aansluiting gezocht bij het gebruik van
bestaande toetsen, zoals de Milieu Effect Rapportage (MER). Daarnaast wordt
door VWS enVROM een studie verricht naar de huidige inzet van milieu en gezondheid
in het overheidsbeleid. Hierbij zullen een aantal dwarsdoorsnijdende thema's
uit dit actieprogramma, (zoals verantwoordelijkheidsverdeling, beoordelingskader,
communicatie) worden getoetst.1.5. Overzicht van actorenDe actoren die bij het actieprogramma milieu en gezondheid zijn betrokken
strekken zich uit tot zowel departementen, andere overheden, bedrijfsleven
en maatschappelijke (uitvoerings)organisaties. Het gaat daarbij om de ministeries
van VWS en VROM, inclusief hun beider inspecties. Ministeries van SZW (arbeidsomstandigheden),
OC&W (scholen), V&W (verkeer en vervoer), LNV, BZK (calamiteiten),
EZ (bedrijven). Daarnaast tevens de RPD en RGD.Betrokken adviesorganen zijn het RIVM, de Gezondheidsraad, de Raad Volksgezondheid
en Zorg, Raad voor ruimtelijjk-, milieu- en natuurwetenschappelijk onderzoek
(RMNO). Daarnaast is ook TNO betrokken.In de daadwerkelijke uitvoering van de voorgestelde acties zijn provincies,
IPO, gemeentes en VNG cruciaal, evenals de GGD-en en milieudiensten. De maatschappelijke
organisaties houden een belangrijke vinger aan de pols in de verdere ontwikkelingen.
Het bedrijfsleven zal vanuit een eigen maatschappelijke verantwoordelijkheid
zoveel mogelijk worden gestimuleerd om gezondheidseffecten als gevolg van
milieufactoren zoveel mogelijk te minimaliseren. BIJLAGE IIOnderzoek, signalering en monitoring van milieugerelateerde
gezondheidsrisico's2.1 InleidingOm de volksgezondheid en het beleid op dat gebied te ondersteunen, is
het gewenst om milieugezondheidsrisico's en de beleving daarvan te kunnen
signaleren, kwantificeren en te volgen in de tijd. Signaleren is er met name
op gericht mogelijk nieuwe, onbekende risico's te detecteren en te beoordelen.
Vervolgens is onderzoek nodig naar de plausibiliteit en omvang van mogelijke
effecten en de mogelijkheid van maatregelen. Monitoring van ontwikkelingen
in milieukwaliteit en gezondheid is nodig om het ingezette beleid te evalueren.Volgens de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) dient de overheid
voor bescherming van de volksgezondheid gebruik te maken van zorgvuldig gekozen monitoringsystemen, waar nuttig in internationaal verband
en indien nodig aangevuld met gerichte early warning- en
listeningsystemen voor signalering. De RVZ geeft verder aan dat het
nodig is de burger van goede informatie te voorzien (RVZ, 2002).In deze bijlage komen de volgende onderwerpen aan de orde:(1) in kaart brengen van de huidige stand van kennis in Nederland op het
gebied van milieugerelateerde risico's (paragraaf 2.2);(2) benoemen van speerpunten voor verder onderzoek, evenals de motivatie
daarvoor en verwachte uitkomsten (paragraaf 2.3);(3) systemen evalueren op basis waarvan milieugerelateerde gezondheidsrisico's
zijn te signaleren (paragraaf 2.4) of te monitoren(paragraaf 2.5).In Nederland worden al diverse activiteiten georganiseerd op het gebied
van onderzoek, signalering en monitoring van milieugerelateerde risico's.
De vraag is of deze activiteiten voldoen aan de huidige informatiebehoefte
van beleidsmakers en bevolking, en zo nee, hoe dit zo effectief mogelijk verbeterd
kan worden. Bij de keuze voor eventuele nieuwe activiteiten dienen de volgende
criteria meegewogen te worden: ernst en omvang van mogelijke gezondheidsschade,
maatschappelijke onrust, zekerheid van het risico, mogelijkheden voor interventie,
omvang van te behalen gezondheidswinst, en de kosten-batenverhouding.2.2 Milieugerelateerde gezondheidsrisico's in Nederland:
de stand van zakenDe gezondheid in Nederland is in de laatste 250 jaar aanzienlijk verbeterd.
Zo is de levensverwachting in deze periode meer dan verdubbeld: van ruim 35
tot ongeveer 77 jaar. Deze ontwikkeling wordt voor een belangrijk deel verklaard
door een betere kwaliteit van de milieuhygiënische infrastructuur (drinkwatervoorziening,
riolering, afvalverwijdering) en van de huisvesting (binnenmilieu). Daarnaast
leveren factoren zoals de toegenomen welvaart, ontwikkelingen in de gezondheidszorg
(vaccinatieplicht, technologie) en het steeds verder uigewerkte stelsel van
gezondheidsbescherming (milieu, voeding, arbeid) een belangrijke bijdrage.
In termen van levensverwachting is dus al veel bereikt. Daarom verschuift
de aandacht nu van «langer leven» naar «kwaliteit van leven»
(RIVM, 2002). Hetzelfde geldt voor het domein van volksgezondheid en milieu
(Gezondheidsraad, 2001).De lange lijst van mogelijk schadelijke milieufactoren uit «Zorgen
voor morgen» (RIVM, 1988) is flink ingekort: deels als gevolg van het
voortschrijdend inzicht in de onschadelijkheid van milieufactoren, deels omdat
de niveaus van blootstelling door succesvol milieubeleid aanzienlijk zijn gereduceerd (RIVM, 2002). Op basis van de huidige kennis over gezondheidsrisico's
van milieuverontreiniging wordt geschat dat het gezondheidsverlies dat aan
het fysieke milieu toegeschreven kan worden, ongeveer 2 tot 5% van de totale
ziektelast in Nederland bedraagt (De Hollander, 2001; RIVM, 2000). Luchtverontreiniging
(fijn stof, ozon), UV-straling, geluid, een ongezond binnenmilieu, en microbiële
verontreiniging van voedsel en water dragen relatief sterk bij aan het milieugerelateerde
gezondheidsverlies. Daarnaast worden de laatste jaren in toenemende mate vragen
gesteld over milieufactoren die in potentie een bedreiging voor de volksgezondheid
kunnen betekenen, maar waarover nog onvoldoende bekend is, zoals zendmasten,
gsm's, pseudo-oestrogene stoffen en genetisch gemodificeerde organismen.In tabel 2.1.staat de huidige kennis over milieugerelateerde gezondheidsrisico's
samengevat.Tabel 2.1 Samenvatting kennis over milieugerelateerde
gezondheidsrisico's ThemaStand van zaken kennisontwikkeling BinnenmilieuIn het verleden
is de binnenluchtkwaliteit in Nederlandse woningen en kantoorgebouwen uitgebreid
geïnventariseerd. Ook zijn referentiewaarden opgesteld voor de kwaliteit
van de binnenlucht. Recente gegevens over de blootstelling binnenshuis aan
biologische agentia, geluid en elektromagnetische velden ontbreken, evenals
gegevens over de binnenluchtkwaliteit in openbare gebouwen en transportmiddelen.
Over de binnenluchtkwaliteit in energiezuinige woningen is eveneens weinig
bekend.  Voor een aantal stoffen
en agentia zijn effecten vastgesteld op populatieniveau (NO2, CO,
VOS, benzeen, formaldehyde, fijn stof, asbest).  Er is weinig bekend over
gezondheidseffecten bij gecombineerde blootstelling (met uitzondering van
radon en roken, respectievelijk asbest en roken).  Er zijn geen landelijke
gegevens over de omvang van gezondheidsklachten die gerelateerd zijn aan het
binnenmilieu. Er is onduidelijkheid over het precieze verband tussen enerzijds
vocht en binnenluchtkwaliteit en anderzijds astma en COPD («cara»). BodemDe totale omvang
van bodemverontreiniging in Nederland is naar verwachting in 2005 in kaart
gebracht. Op basis van humaan- en ecotoxicologisch onderzoek zijn interventiewaarden
opgesteld voor bodemverontreinigende stoffen. Wonen op verontreinigde grond
leidt in Nederland waarschijnlijk niet direct tot gezondheidsschade omdat
de blootstelling gering is, specifieke situaties uitgezonderd. Gronddeeltjes
die jonge kinderen inslikken en de consumptie van verontreinigd voedsel leveren
de grootste bijdrage aan de blootstelling aan bodemverontreiniging. De blootstelling
wordt geschat met behulp van modellen. Deze modelmatige aanpak gaat gepaard
met onzekerheden, vooral door aannames over concentraties in de bodem en de
opname. BuitenluchtMet het Landelijk
Meetnet Luchtkwaliteit worden concentraties van stoffen in de buitenlucht
gemeten. Om een beeld te krijgen van de lokale milieukwaliteit wordt gebruikgemaakt
van verkeersmilieukaarten en verspreidingsmodellen. Daarnaast zijn er enkele
lokale meetnetten. Ook worden emissiegegevens verzameld waarmee met behulp
van modelberekeningen de blootstelling van de bevolking kan worden berekend.  Er zijn relaties aangetoond
tussen dagen met verhoogde concentraties van PM20 en ozon en vervroegde sterfte
en ziekenhuisopnamen door luchtwegaandoeningen en hart- en vaatziekten. Met
name over chronische effecten van verkeersgerelateerde lokale luchtverontreiniging
(zoals astma, allergische klachten, chronische luchtwegklachten) bij zowel
volwassenen als kinderen is nog weinig bekend. Daarnaast is nog onduidelijk
welke componenten precies verantwoordelijk zijn voor de waargenomen gezondheidseffecten.Externe veiligheidNa
de Bijlmerramp en de vuurwerkramp in Enschede is de gezondheid van de getroffenen
onderzocht. Bovendien is de opzet van een expertisecentrum voor onderzoek
bij rampen van start gegaan. Uit preventief oogpunt worden risicovolle situaties
en bedrijven in Nederland geïnventariseerd en risico's gekwantificeerd.
Deze gegevens worden getoetst aan normen voor het individuele risico en het
groepsrisico. In 2003 komen gegevens over de locatie van risicovolle situaties
voor iedereen toegankelijk op internet beschikbaar. Onderzoek naar effecten
van beleving van risicodragende activiteiten op het welzijn vindt in Nederland
nauwelijks plaats.GeluidEr zijn diverse
modellen beschikbaar om de blootstelling aan geluid op landelijk (o.a. EMPARA)
en lokaal niveau (o.a. URBIS) te berekenen en valideren. Voor wat betreft
geluidhinder wijken de resultaten die met de modellen berekend zijn, af van
de resultaten van vragenlijstonderzoek. Er zijn voldoende gegevens uit bevolkingsonderzoek
beschikbaar over de dosis responsrelatie tussen geluid en hinder, al blijven
er vraagtekens over de precieze bijdrage van non-akoestische factoren. Er
is nog geen betrouwbare dosis responsrelatie voor geluid in relatie tot slaapverstoring
(gezondheidsgevolgen op de lange termijn) vastgesteld. Er zijn duidelijke
aanwijzingen voor een causaal verband tussen geluid en stressgerelateerde
klachten (zoals een verhoogde bloeddruk, hart- en vaatziekten). De hoogte
van de effectdrempel en de waarde van het relatieve risico zijn nog onduidelijk.
Er zijn beperkte aanwijzingen voor een associatie tussen geluid en een verminderd
prestatievermogen bij kinderen. Voor de mogelijke gevolgen van geluid voor
het hormoon- en immuunsysteem is momenteel onvoldoende bewijs. GeurGeurconcentraties
worden volgens een gestandaardiseerde methode bepaald. Er is echter nog geen
gestandaardiseerde methode voor geurkwaliteitsmetingen door panels. De mate
van geurhinder wordt veelal geschat aan de hand van klachtmeldingen of modelberekeningen.
Ook wordt geurhinder onderzocht met behulp van telefonische of schriftelijke
enquêtes of soms met dagboekjes. Leefomgevingkwaliteit (fysiek milieu, ruimtelijke
ordening, sociaal milieu)De relatie tussen leefomgevingkwaliteit
en welbevinden/gezondheid is nog onvoldoende in kaart gebracht. Er worden
regelmatig onderzoeken verricht naar de kwaliteit van de leefomgeving in het
algemeen (bijvoorbeeld POLS, Cijfers over wonen, onderzoek door het SCP).
Er is echter nog een te grote verscheidenheid in gebruikte indicatoren, waardoor
de uitkomsten van verschillende onderzoeken vaak onvergelijkbaar zijn. Het
begrippenkader en meetinstrumentarium zijn nog onvoldoende uniform. Er is
behoefte aan instrumenten om gecombineerde invloeden op welbevinden op verschillende
schaalniveaus te kunnen schatten. LichtEr is momenteel
nog weinig bekend over de mogelijke effecten van verstoring door de toename
van kunstlicht in de avond en de nacht op het welbevinden van de mens (GR,
2002).Risicobeleving/-communicatieInzicht in de risicoperceptie bij verschillende belangengroepen ontbreekt.
Er is geen landelijke database van milieugerelateerde gezondheidsklachten
(die een indicatie kunnen zijn voor ongerustheid bij de bevolking), maar die
is wel in ontwikkeling. Er is geen continue, landelijk dekkende peiling van
onrust onder de bevolking. Straling (ioniserend)De effecten van ioniserende straling zijn uitgebreid beschreven in een rapport
van de Gezondheidsraad (1992). Mogelijke effecten van ioniserende straling
zijn verhoging van de gevoeligheid voor kanker, erfelijke aandoeningen en
teratogene effecten. Het is niet mogelijk teratogene effecten in de Nederlandse
bevolking kwantitatief te schatten. Bij hoge doses is acute schade mogelijk.
De stralingsbelasting wordt in Nederland gemeten en heeft voor bijna 70% een
natuurlijke oorsprong, is voor circa 30% afkomstig van medische toepassingen
en voor een klein percentage afkomstig van overige menselijke activiteiten.
Voor informatie over radon: zie binnenmilieu. Straling (niet-ioniserend)De effecten van blootstelling aan UV-straling zijn wel bekend. Er is geen
relatie gevonden tussen radiofrequente elektromagnetische straling (zoals
van radio- en tv-golven, gsm-telefoons en gsm-basisstations) en genotoxische
en carcinogene effecten en andere klinische ziektebeelden. Er is een redelijk
consistent verband tussen het wonen nabij hoogspanningslijnen en een (klein)
verhoogd risico op leukemie bij kinderen. Het is echter niet duidelijk of
het een oorzakelijk verband betreft omdat een verklarend werkingsmechanisme
ontbreekt. Er zijn bovendien onvoldoende experimentele meetgegevens over blootstelling
beschikbaar, met name nabij en in woningen. Over klachtenpatroon en de mogelijke
aanwezigheid van extra gevoeligheid is ook nog weinig bekend.VoedselveiligheidEr zijn
diverse programma's opgezet voor routinematige monitoring, controle en bewaking
van voedingsmiddelen en drinkwaren (bijvoorbeeld controle op bestrijdingsmiddelen).
De afgelopen jaren is veel aandacht besteed aan hormoonverstorende stoffen.
De gezondheidseffecten hiervan zijn momenteel nog onvoldoende onderzocht. DrinkwaterDe drinkwaterkwaliteit
is in het algemeen goed in Nederland. Zuigelingen die drinkwater krijgen afkomstig
uit loden leidingen vormen een risicogroep. Beheersing van de risico's vindt
plaats bij de bron (onder andere door vervangen van loden leidingen, monitoring
van diverse contaminanten bij drinkwaterpompstations). De hoge nitraatgehaltes
in grondwater in sommige gebieden vormen alleen een probleem voor mensen die
hun drinkwater krijgen uit privé-putten. Het merendeel van de bevolking
is aangesloten op het drinkwaternet. Eventuele gezondheidseffecten van organische
anionen (acetaten, ftalaten, oxalaten) zijn onbekend. Er wordt nog veel onderzoek
gedaan naar het effect en het voorkómen van ziekteverwekkers in drinkwater.  Er wordt onderzoek verricht
naar risico's van (toenemend) gebruik van oppervlaktewater voor drinkwaterbereiding
en naar de effectiviteit van zuiveringsmethoden door middel van modellering. ZwemwaterOppervlaktewater
brengt bij recreatief gebruik een kans op gezondheidsproblemen met zich mee.
De registratie van gezondheidsklachten die samenhangen met zwemwater is onvolledig
en zeer complex. Er is veel bekend over de aanwezigheid van parasieten en
verscheidene micro-organismen, maar niet wat dit betekent voor de volksgezondheid.
De verontreiniging van (waterbodems van) regionale wateren is nog niet volledig
in beeld gebracht.StoffenEr is recentelijk
een lijst opgesteld van vijftig (met prioriteit te beheersen) milieugevaarlijke
stoffen. Van de meeste van de tienduizenden stoffen zijn gegevens echter beperkt
voorhanden of toegankelijk. Wat betreft hormoonverstorende stoffen is er nog
weinig bekend over de gezondheidseffecten ervan. Er is ook weinig bekend over
de effecten van cumulatieve blootstelling aan verschillende stoffen.Genetisch gemodificeerde organismen (GGO's)Er is momenteel nog weinig bekend over gezondheidseffecten
die mogelijk samenhangen met het gebruik van genetisch gemodificeerde organismen.Geraadpleegde bronnen: TNO overzichtsrapport Milieu en Gezondheid 2001;
Environment and health research, PCECRP/COPEC; RIVM memo milieu en gezondheid,
2002; The ESF Scientific Programme on Environment and Health, 1999, Handboek
binnenmilieu, Handboek buitenmilieu.2.3 Speerpunten voor onderzoekOm prioriteiten te kunnen stellen voor nieuw onderzoek, is het van belang
dat niet alleen wordt gekeken naar de stand van kennis en de hieruit voortvloeiende
onderzoekslacunes, zoals beschreven in de vorige paragraaf. Overwegingen zoals
over de omvang van potentiële effecten, de mogelijkheden voor interventie
en de kosten en haalbaarheid van verder onderzoek spelen ook mee. Om speerpunten
voor onderzoek vast te stellen is daarom een dertigtal deskundigen
benaderd van verschillende onderzoeksinstanties, GGD'en, ministeries en belangenorganisaties.
Hun is gevraagd thema's te rangschikken naar prioriteit en per thema de onderliggende
argumenten (belangen) te scoren. De belangen zijn uitgesplitst naar:• maatschappelijk belang: hoe zit het met de ernst, omvang en waarschijnlijkheid
van het effect en bestaat er onrust over het risico bij de bevolking?• beleidsrelevantie: is interventie mogelijk op het juiste niveau
(lokaal, nationaal, internationaal)?• kennisontwikkeling: is de huidige stand van kennis nog onvoldoende
en is het technisch haalbaar onderzoek te verrichten?2.3.1 Onderzoeksprioriteiten en argumentenLeefomgeving en risicocommunicatie worden met name van belang geacht om
de beleidsrelevantie en het maatschappelijk belang. Leefomgevingkwaliteit
treft veel mensen direct en interventie, met name op lokaal niveau, is mogelijk.
Bovendien zijn er nu nog weinig instrumenten en eenduidige indicatoren beschikbaar.
Risicobeleving is een drijfveer voor veel maatschappelijke onrust en de overheid
moet hier extra aandacht aan schenken. Monitoring is met name van belang om
beleid te evalueren. Buitenluchtverontreiniging is een hardnekkig probleem,
met een grote bijdrage aan het milieugerelateerde gezondheidsverlies. Binnenmilieu
krijgt hoge prioriteit wegens het maatschappelijk belang. De grote hoeveelheid
tijd die mensen binnen doorbrengen, speelt hierbij een belangrijke rol. Hormoonverstorende
stoffen en gecombineerde blootstelling krijgen met name prioriteit door de
(in tabel 2.1 toegelichte) nog aanwezige onderzoekslacunes. Voedselveiligheid,
geluid en stoffen scoren met name hoog op beleidsrelevantie. Bij niet-ioniserende
straling is maatschappelijke onrust de belangrijkste drijfveer voor verder
onderzoek, het gezondheidsrisico lijkt niet groot.2.3.2 Voorstel onderzoeksprogrammaOp basis van de ingevulde vragenlijsten en aanvullende discussies met
deskundigen zijn de volgende hoofdlijnen te onderscheiden voor onderzoek op
het gebied van milieu en gezondheid.• Continueren van onderzoek naar reeds bekende maar nog niet goed
op te lossen milieu- en gezondheidsrisico's. Voorbeelden zijn luchtverontreiniging
en geluid.• Stimuleren van vernieuwend onderzoek naar onzekere of nog moeilijk
te kwantificeren risico's. Te denken valt hierbij aan onderzoek naar leefomgevingkwaliteit,
effecten van pseudo-oestrogene stoffen, of gezondheidsrisico's door veranderingen
in leeftrends en daarbij behorende blootstellingpatronen.• Stimuleren van vernieuwend onderzoek met een beleidsondersteunend
karakter en multidisciplinaire aanpak. Zo is verdere ontwikkeling nodig van
maten en instrumenten voor kwantificering, weging en prioritering van actuele
of toekomstige gezondheidseffecten van milieuverontreiniging. Een voorbeeld
van een geaggregeerde ziektemaat die gebruikt kan worden voor prioritering
is de DALY (disability adjusted life years). Recente ontwikkelde instrumenten
om gezondheidseffecten van voorgenomen beleid of projecten in te schatten
(bijvoorbeeld Gezondheids Effect Screening-Stad & Milieu) dienen uitgetest
en geëvalueerd te worden. Daarnaast dient het effect van beleidsmaatregelen
op milieukwaliteit en gezondheid gevolgd te worden, via bijvoorbeeld demonstratieprojecten.• Stimuleren van lokaal onderzoek is, zeker gezien de ontwikkelingen
in decentralisatie van het beleid, een belangrijk speerpunt voor
zover het gaat om specifieke lokale vraagstellingen en omstandigheden.De mogelijke opzet van verder onderzoek is (per thema) samengevat in tabel
2.2. Tevens is globaal aangegeven of dergelijk onderzoek al loopt of niet.
Als vervolgstap is een nadere confrontatie nodig van deze onderzoekswensen
met reeds lopende projecten. Op basis daarvan kan deskundigen meer gericht
gevraagd worden om een onderzoeksvoorstel te schrijven op de overgebleven,
nog niet gefinancierde, onderwerpen. Uit oogpunt van kostenbesparing en onderzoeksefficiëntie
wordt aanbevolen door het RIVM om snel aan te sluiten bij bestaande cohortstudies
die nog in de beginfase zijn (Rotterdam, Leidsche Rijn) en om onderzoek in
internationaal verband uit te voeren.VROM en VWS kunnen deze speerpunten en voorstellen als leidraad gebruiken
bij de keuze voor (co)financiering van lokale, nationale en internationale
onderzoeksprojecten. Een verdere prioritering is nog nodig in verband met
de beperkte budgetruimte. In het nieuwe onderzoeksprogramma van de EU is nog
onduidelijk in hoeverre milieu en gezondheid een speerpunt is. Dit kan gevolgen
hebben voor de financieringsmogelijkheden van internationaal onderzoek.2.3.3. Voorgestelde acties• VROM/VWS wijzen een werkgroep (bijvoorbeeld GR, RGO, NWO) aan die,
in samenspraak met bijvoorbeeld de strategiegroep Gezondheid en Milieu, voor
oktober 2002 een voorstel gereed heeft voor inhoud, kosten en coördinatie
van een onderzoeksprogramma «Milieu en gezondheid». De randvoorwaarden
voor de uitwerking van het onderzoeksprogramma zijn:– in het programma worden met name die activiteiten opgenomen die
niet al ingebed zijn of kunnen worden in lopende projecten of programma's;– op basis van de verwachte kosten en baten moet een definitieve
prioritering gemaakt worden.• Het programma moet flexibel zijn en ruimte laten voor onverwachte
onderzoeksvragen. VROM/VWS moeten onderzoek op het gebied van milieu en gezondheid
stimuleren door internationale onderzoeksprogramma's zoals het «Zesde
kader programma» van de EU, krachtiger te sturen.Tabel 2.2: Mogelijkheden voor vervolgonderzoek OnderzoeksthemaType onderzoekOmschrijvingVernieuwend/reeds in gang gezetLeefomgeving kwaliteit effectonderzoek en methodiek ontwikkeling •
Ontwikkeling begrippenkader en instrumenten in interdisciplinair verband •
Gegevens over perceptie en ervaren gezondheid (uit bestaande bestanden) per
woonmilieu, koppelen aan fysieke, sociale en milieugegevens • Aanvullend
onderzoek naar relatie tussen determinanten • Ruimtelijke modellering •
Aanvulling op lopende cohortstudie VINEX-locatie Leidse Rijn, gericht op relatie
tussen chronische stress en daily hassles, voortkomend uit de perceptie van
omgevingkwaliteit en «control» over woonomgeving. Multidisciplinair.
Eventueel aanvullen met onderzoek naar geluid en huishoudwater (zie GR november
2001) • Bottom-up benadering: leefomgeving in kaart brengen vanuit individu,
en uitbreiden tot groter schaalniveau• Invloed van (bekende) milieufactoren
op personen die met andere risicofactoren te maken hebben. Denk aan1–4 al in RIVM- en TNO-projecten Promotieonderzoek
naar environmental inequity loopt (UU-RIVM)   sociaal-economische risicofactoren in achterstandswijken of andere risicogroepen
zoals kinderen • Internationaal (EU) onderzoek op gebied van leefomgevingkwaliteit
en welbevinden waarbij een combinatie van methoden gehanteerd zou kunnen worden:
focusgroepen, survey, GIS-methode, cumulaties van milieuproblemen, et cetera Risicobeleving/communicatie Methodiek ontwikkeling• Onderzoek naar effectiviteit
bestaande richtlijnen voor risicocommunicatie door evaluatiestudies (advies
GR) • Onderzoek naar effecten van risicocommunicatie op de risicobeleving
in real life settings • On-line-expertisecentrum om good practices te
verzamelen • Sociaal-wetenschappelijk onderzoek naar de oorzaken en oplossingen
van het gat tussen risicoperceptie en risicovoorlichting door overheid •
Onderzoek met vragenlijst naar de invloed van risicoperceptie op het ervaren
en melden van gezondheidsklachten • Periodiek verzamelen informatie over
risicobeleving door focusgroepdiscussies (landelijke ongerustheidsbarometer); •
Onderzoek naar de behoefte aan informatie over risicovolle situaties Afstemmen paragraaf communicatie Monitoringmodellering
en methodiek ontwikkeling • Opties ter aanvulling
op bestaande registraties: uitbreiding huisartsregistraties, meer uitgebreide
controle drinkwaterkwaliteit, productgerichte monitoring (in het kader van
voedselveiligheid), ontwikkeling methodologie, zie verder paragraaf 4.5
over monitoring Zie ook project Monitoring Milieu
en Gezondheid van RIVM en GezondheidsraadBuitenlucht effect- en
blootstelling onderzoek, modellering• Epidemiologisch
onderzoek naar chronische blootstelling en langetermijneffecten op sterfte •
Analyse van bijdrage van specifieke broncategorieën aan blootstelling
en effecten: wat is de rol van deeltjesvormige luchtverontreiniging en de
rol van verkeer, luchtverontreiniging bij het ontstaan van astma? • Epidemiologisch
onderzoek van langetermijneffecten op vroege indicatoren van allergie, luchtweg-
en hart- en vaataandoeningen bij kinderen • Voortzetting toxicologisch
onderzoek met reële mengsels; vraagstuk van mengseltoxiciteit; ontwikkeling
nieuwe biomarkers (innovatief). Hypotheses die in aanmerking komen zijn gericht
op interactie van deeltjes (fijnstof) met longmacrofagen, vaatwand en immuunsysteem •
Verkeersgerelateerd onderzoek met nadruk op interacties met allergie/allergenen
en toxicologische evaluatie van nieuwe technologie • Beschikbaarheidtest:
uitloogbaarheid als indicator voor effecten (analoog aan bodemproblematiek),
geënt op het totaalgehalte van componenten.Op basis van dit jaar te verschijnen rapportage: RIVM-IRAS-ECN-TNO-F11. Aantal
acties al ingezet Gecombineerde blootstelling modellering en methodiek ontwikkeling• Experimenteel
onderzoek, toepassing genomics (gene expression profiling) • Ontwikkeling
van modellen • Epidemiologisch onderzoek in combinatie met goede beschrijving
luchtkwaliteit en geluidsoverlast • Vergelijking van experimenteel onderzoek
en epidemiologisch onderzoek • Tijdsbestedingonderzoek• Nieuwe techniek Binnenmilieu effect en
blootstelling onderzoek• Onderzoek naar de
bijdrage van de binnenmilieukwaliteit aan gezondheidsrisico. Bijvoorbeeld
door proefprojecten op grote nieuwe bouwlocaties door middel van epidemiologisch
(cohort)onderzoek, ondersteund met metingen van chemische en biologische factoren
in het binnenmilieu. Gezondheidsbelevingsaspecten navragen in nationale vragenlijst.
Blootstellingbepaling door ontwikkeling meetmethodologie, meetstrategie en
modellen • Onderzoek naar effecten van maatregelen • Onderzoek naar
ventilatiesystemen voor bewoners • Onderzoek naar extremen, zoals allergeenarme
woningen. Zo veel mogelijk experimenteel onderzoek • Beschikbaarheidtest:
(zie ook buitenlucht) • Vergelijking samenstelling binnen- en buitenlucht.
Personal monitoring.  Hormoon verstorende stoffen effectonderzoek en blootstelling onderzoek•
Vaststellen of er hormoonverstorende stoffen in de drinkwaterketen voorkomen
(meetmethoden beschikbaar maken) en verwijderingsrendement van de zuiveringen
bepalen • Ook gecombineerde werking van deze stoffen onderzoeken •
Toxicologisch onderzoek naar effecten • Monitoring naar routes waarlangs
de consument hiermee belast wordt • Epidemiologisch onderzoek naar effecten
van PCB's en dioxinen • Screening op PCB's en dioxinen bij moeders (moedermelk)(loopt) • Preconceptioneel onderzoek bij vrouwen
naar PCB- en T4-gehalten • Risico's voorspellen op basis van structuur
stof (QSAR) Epidemiologisch onderzoek naar effecten
bij zuigelingen loopt, evenals contaminanten onderzoek moedermelk VoedselveiligheidBlootstelling
onderzoek • Hormoonverstorende stoffen in
voedsel: zie hierboven • Humaan blootstellingonderzoek naar organochloorverbindingen
en organobroomverbindingen • Onderzoek naar effecten van genetisch gemanipuleerde
voedingsbestanddelen: experimenteel en monitoring. Meer dan alleen naar allergieën
kijken • Monitoring, effectonderzoek, surveillance en een rapid-alertsysteem
gebruiken voor contaminanten in voeding • Herprioritering keuze contaminanten
in lopende surveillanceprogramma's Ontwikkeling
NVA afwachten Geluidmet name effectonderzoek • Epidemiologisch (cohort)onderzoek naar
rol van omgevingsgeluid op gezondheid en prestatie van de algemene populatie •
Epidemiologisch onderzoek (eventueel aangevuld met experimenteel onderzoek
met slapende vrijwilligers) naar effecten geluid wegverkeer op slaap en psychosomatische
reacties • Onderzoek naar het wonen in een geluidsbelaste omgeving en
effecten van geluidsbeperkende maatregelen • Onderzoek gericht op totale
geluidbeeld in verschillende omgevingen (objectief, subjectief), met ook aandacht
voor aangename geluidomgevingen • Evaluatie van de methodiek om belasting
door verschillende bronnen te integreren (akoestische modellen, methoden om
combinaties van blootstelling meetbaar te maken) • Beschikbaar stellen
en uittesten instrumenten die op verschillende schaalniveaus kunnen worden
toegepast om een geïntegreerd beleid te voeren waarbij het effect van
maatregelen zichtbaar wordt en de gemeente de totale geluidsituatie kan beoordelen. Opnemen in geplande veldstudie van VROM; Vervolg
RANCH;Stoffen blootstelling-
en effectonderzoek• Experimenteel onderzoek,
ondersteund door toxicokinetisch en -dynamische modellen om de kwaliteit van
het nieuwe stoffenbeleid (SOMS) te evalueren. Experimenteel onderzoek naar
effecten van gecombineerde blootstelling Samenwerken
met Europese lidstaten Niet-ioniserende straling effect- en blootstelling onderzoek• Inventarisatie
van bronnen van en blootstelling aan elektromagnetische velden • Inventarisatie
van de mogelijke effecten van blootstelling aan elektromagnetische velden •
Inventarisatie van klachten (registreren) • Demonstratieprojecten ALARA
principe in licht van onwetendheidAansluiten bij
internationaal onderzoek; Beleidsondersteunend onderzoek Methodiek ontwikkeling • Verdere ontwikkeling
van instrumenten voor kwantificering, weging en prioritering van actuele of
toekomstige gezondheidseffecten van milieuverontreiniging, zoals de DALY's •
Uittesten en evalueren van recent ontwikkelde instrumenten (bijvoorbeeld GES
/ Stad & Milieu) • Onderzoek naar het effect van beleidsmaatregelen
op milieukwaliteit en gezondheid met demonstratieprojecten. Voorbeelden zijn:
fijn stofreductie bij industrie, radon in de bouw, energiezuinige aangepaste
ventilatie in bestaande bouw, dioxine-/PCB-reductie in dierlijke productieketens,
eliminatie van ftalaten, eliminatie van hormoontoxische bestrijdingsmiddelen •
Lokaal onderzoek naar (a) huidige knelpunten in beleid milieu en gezondheid
en mogelijkheden voor verbetering (b) evaluatie van nieuw lokaal beleid Te combineren met monitoring programma's2.4 SignaleringMet grote regelmaat duiken nieuwe mogelijke milieugerelateerde gezondheidsrisico's
op, waarbij direct vragen worden gesteld als: «Speelt dit ook in Nederland?»,
«Hoe erg is het?», en: «Welke effecten heeft dit op de volksgezondheid?».
Momenteel komen dit soort signalen aan het licht via verschillende kanalen
(media, wetenschappelijke publicaties) en instanties (onder andere inspecties,
onderzoeksinstituten, GGD'en, belangengroeperingen) of via incidenten (bijvoorbeeld
de recente dioxineaffaire met Belgische kippen). Veelal worden deze signalen
ad hoc beoordeeld op de betekenis voor de volksgezondheid en worden ad-hoc
maatregelen getroffen. Het is gewenst dat er een aanpak komt waarbij dit soort
signalen structureel en inzichtelijk worden gedetecteerd, beoordeeld en afgehandeld.
Daarbij staan de volgende zaken centraal: sneller onderscheid kunnen maken
tussen «loos alarm»en «echte» risico's, een juiste
afhandeling door de verantwoordelijke instanties en duidelijke communicatie
met de bevolking staan centraal. In deze paragraaf wordt een mogelijke aanpak
geschetst om een signaleringsystematiek op te zetten op het gebied van milieu
en gezondheid in Nederland.2.4.1 Voorbeelden van signaleringsystemen• InfectieziektenDoor de Landelijke Coördinatiestructuur Infectieziektebestrijding
(LCI) is een draaiboek opgesteld «Explosies van infectieziekten».
Er zijn afspraken vastgelegd over wat te doen bij een (geverifieerde) explosie,
zoals hulptroepen inschakelen, een outbreak team instellen, communicatie (met
wie moet overleg gevoerd worden), hoe om te gaan met pers en publiek, te treffen
maatregelen, epidemiologisch onderzoek verrichten, en evalueren achteraf.• VoedselveiligheidDe Europese Commissie beheert een meldingsysteem, (RASFF) om de lidstaten
snel op de hoogte te brengen van problemen of risico's in verband met levensmiddelen
die niet aan de eisen voor voedselveiligheid voldoen. In Nederland behoort
detectie, beoordeling en afhandeling van mogelijke problemen tot de «normale»
werkprocessen van de Keuringsdienst. Items waarover afspraken zijn gemaakt
zijn onder andere de soorten waarschuwingen, de te treffen maatregelen, follow-up,
bereikbaarheidsdiensten en persberichten.2.4.2 Signalen detecterenOm relevante signalen boven water te krijgen, zouden (in het ideale geval)
alle bronnen waar signalen uit gedetecteerd kunnen worden, actief, dat wil
zeggen regelmatig en systematisch, gescreend moeten worden. Dit zal echter
niet voor elk type signaal de efficiëntste manier zijn om problemen te
helpen voorkomen. Daarom moet bepaald worden welke bronnen en signalen actief
en welke bronnen minder actief gescreend zullen worden. Zo kan het er vooral
om gaan trends of problemen te signaleren, die op landelijk niveau kunnen
spelen. Lokale signalen en incidenten dienen in eerste instantie lokaal beoordeeld
en afgehandeld te worden. Mogelijke bronnen waaruit signalen kunnen voortkomen
en actoren in dit veld zijn:• Inspectiediensten zoals Milieu- en Gezondheidsinspecties en de
Keuringsdienst van Waren hebben bij uitstek een signalerings- en bewakingsfunctie.• Wetenschappelijke publicaties:Gezondheidsraad, RIVM, TNO en de universiteiten vervullen een belangrijke
rol in het bijhouden van de «stand der wetenschap» («early
listening system»).• Monitoringsystemen:Er zijn veel afzonderlijke milieuregistraties en gezondheidsregistraties
in Nederland. Een koppeling ontbreekt echter, wat actief zoeken op signalen
bemoeilijkt. De meeste gezondheidsmonitoringsystemen (met uitzondering van
LCI) zijn alleen geschikt om lange termijnveranderingen op te sporen. Enkele
milieumonitoringsystemen zijn er wel op gericht acute, kortdurende veranderingen
waar te nemen.• Klachtenregistraties:Bij verschillende instanties worden milieu- en gezondheidsklachten gemeld.
Voorbeelden zijn GGD'en, Meldpuntennetwerk, Lokaal Signaal, en Provinciale
milieutelefoons. Er is momenteel nog geen integratie van de verschillende
systemen. In een recent rapport over versterking van de medisch milieukundige
functie in Nederland (Jans, 2001) wordt ervoor gepleit een landelijke registratie
van klachten op te zetten bij GGD'en en geharmoniseerde protocollen te gebruiken
voor gegevensverzameling en klachtenbeoordeling en afhandeling (werkwijze
conform LCI).• Overige meldingen van onrust bij de bevolking via belangengroeperingen
en media.2.4.3 Signalen beoordelenEen aantal jaren geleden heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg een
multidisciplinair overleg opgericht: «Contaminanten in relatie tot (on)gezondheid
(CONTO)». Voor een gestandaardiseerde beoordeling van signalen over
effecten van milieuverontreiniging op de volksgezondheid is een checklist
ontwikkeld (Van Vliet et al, 1994). De checklist is opgebouwd aan de hand
van vier hoofdvragen:• Wat is de wetenschappelijke plausibiliteit van het signaal?• Wat zijn de effecten op de volksgezondheid als het signaal wetenschappelijk
plausibel lijkt?• Hoe wordt dit probleem beoordeeld door het publiek?• Wat is de relevantie voor het beleid?Op basis van de antwoorden kan gekozen worden tussen een of meer van de
volgende opties:• Terzijde leggen: reden?• Voorlopig afwachten: tot wanneer? • Nader onderzoek: welk?• Maatregelen: welke?Een actieve (gecentraliseerde) commissie voor beoordeling draagt eraan
bij dat de signalen effectief worden beoordeeld en afgehandeld. In die beoordelingscommissie
moeten vertegenwoordigers van alle betrokken partijen zitting hebben. Bovendien
moet bepaald worden welke status de resultaten van de beoordeling hebben en
wat hiervan de consequenties zullen zijn voor wat betreft afhandeling en risicocommunicatie.Daarnaast zou er een kennisnetwerk ontwikkeld kunnen worden dat de commissie
kan gebruiken (early listening system). Zo'n kennisnet
kan bewerkstelligen dat bijvoorbeeld eens in de vier jaar een evaluatie van
de stand van kennis wordt uitgevoerd. De Gezondheidsraad vervult deels al
deze taak, aangevuld met periodieke evaluaties van RIVM (milieubalans, toekomstverkenningen)
en TNO.2.4.4 Voorgestelde acties• VROM/VWS benoemen een beoordelingscommissie om nieuwe signalen
over milieugerelateerde gezondheidsrisico's periodiek te beoordelen, en ze
stellen de taken en verantwoordelijkheden vast. Deze commissie bestaat onder
andere uit vertegenwoordigers vanuit Gezondheidsraad, GGD Nederland, inspecties,
lokale en regionale milieudiensten, Meldpuntennetwerk, RIVM, TNO.• Er wordt een kennisnetwerk Milieu en Gezondheid opgericht (onder
te brengen bij bijvoorbeeld de Gezondheidsraad) bestaande uit een groep onderzoekers
van universiteiten en onderzoeksinstellingen die desgevraagd, of uit eigener
beweging, adviseren over de stand van de risico's. Een bijbehorende actie
is het maken van een overzicht van de beschikbare expertise en onderzoeksinfrastructuur
op het gebied van milieu en gezondheid.• Het ministerie van VWS stelt in 2002 middelen beschikbaar om de
functie van Medische Milieukunde bij GGD Nederland te versterken. Indien gekozen
wordt voor een landelijke coördinatiestructuur zal deze een belangrijke
rol spelen in het kader van signalering. Deze actie is reeds gestart door
VWS.• Het RIVM zal in 2002 een landelijke database opzetten van milieugerelateerde
gezondheidsklachten en -clusters die gemeld worden bij GGD'en.• Het RIVM ontwikkelt in overleg met de beoordelingscommissie en
de betrokken ministeries een draaiboek en systematiek om signalen te detecteren
(identificeren van kanalen waarlangs signalen binnenkomen), te beoordelen
(actualisatie checklist) en af te handelen (actie in kader van RIVM-project
Milieu en Gezondheid, start medio 2002).2. In 2004 zal het draaiboek en de systematiek voor signalering worden
geëvalueerd.2.5 MonitoringMonitorings- of surveillancesystemen worden vaak beschouwd als systemen
die waarschuwen wanneer onverwachte gezondheidseffecten optreden (door milieuverontreiniging
in dit geval). De verwachtingen van dit soort activiteiten zijn hoog, terwijl
er in Nederland maar weinig monitoringsystemen zijn die zonder meer bruikbaar
zijn om (mogelijke) gezondheidseffecten van milieuverontreiniging te signaleren
en te volgen. Milieu- en gezondheidsmonitoring wordt hier gedefiniëerd
als de combinatie van het routinematig meten en verzamelen van data, de analyse
en interpretatie die vereist is om informatie te verschaffen over de (verdeling
van) blootstellingindicatoren en gezondheidseffecten van milieuverontreiniging
in de bevolking (Lebret et al, 1996). 2.5.1 Mogelijkheden en knelpuntenVoor evaluaties van het nationale milieubeleid is een solide basis van
gegevens nodig over ontwikkelingen in zowel fysieke gezondheids- als meer
welzijnachtige aspecten in relatie tot de leefomgevingkwaliteit. Periodiek
wordt hierover gerapporteerd in onder andere de Milieu- en Volksgezondheidstoekomstverkenningen
en de Milieubalans van het RIVM. Omdat in de Milieubalans jaarlijks cijfers
over ontwikkelingen in milieukwaliteit en gezondheid worden gepresenteerd,
kan dit document ook als een soort monitor beschouwd worden. Een belangrijke
internationale ontwikkeling is dat alle EU-landen een NEHAP (National Environment
and Health Action Plan) dienen op te stellen. Het actieprogramma Milieu en
Gezondheid vormt een onderdeel van de Nederlandse NEHAP. Om het beleid zoals
aangekondigd in de nationale actieprogramma's te evalueren en om internationale
vergelijkingen te maken, is gestandaardiseerde informatie gewenst over milieu
en gezondheid. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft daarom na consultatie
van deskundigen uit diverse landen een kernset van indicatoren vastgesteld
en vervolgens bij 14 landen geëvalueerd of de desbetreffende data beschikbaar
zijn. In 2002 gaat de dataverzameling van start, Nederland participeert hierin.In België is recent gestart met de oprichting van een kenniscentrum
voor preventie van milieugerelateerde aandoeningen en het in kaart brengen
van gezondheidseffecten veroorzaakt door verontreiniging en verstoring via
monitoring van de milieukwaliteit, bio(effect)monitoring bij de mens (volwassenen,
adolescenten en zuigelingen) en epidemiologisch onderzoek.In Nederland zijn in de periode 1995–2001 diverse evaluaties en
expertmeetings georganiseerd om de wensen en (on)mogelijkheden op gebied van
milieu en gezondheidsmonitoring te inventariseren (onder andere Lebret et
al, 1996; Fischer, 1998; Rademaker et al, 1997). Aan de hand van de informatiebehoefte
bij beleidsmakers en gebruikers (onder andere kennisinstituten, lokale instanties
en milieugroeperingen) is een set van indicatoren samengesteld. Deze set bestaat
uit indicatoren voor blootstelling, mortaliteit, morbiditeit en kwaliteit
van leven (bijvoorbeeld hinder, slaapverstoring, tevredenheid woonomgeving,
bezorgdheid). Vervolgens is geïnventariseerd in welke mate op landelijk
en regionaal niveau gegevens over deze indicatoren verzameld (kunnen) worden
en wat de kwaliteit en zeggingskracht van deze gegevens is. De Gezondheidsraad
zal eind 2002 adviseren over de bruikbaarheid van bestaande monitoringsystemen
en over de gewenste aanpassingen of aanvullingen.In lijn met gedachten die thans binnen een commissie van de Gezondheidsraad
worden ontwikkeld, zijn de volgende hoofddoelen van monitoring geformuleerd.• Evalueren van beleid, met name gericht op bekende risico's. Het
gaat hierbij bijvoorbeeld om het bewaken van milieukwaliteit en blootstelling
van de bevolking en het volgen van effecten van maatregelen.• Signaleren van mogelijke knelpunten met analyses van trends in
tijd en ruimte («vinger aan de pols houden»), gericht op specifieke
blootstellingsituaties (bijvoorbeeld de uitbreiding van Schiphol) of milieugerelateerde
ziekten;• Verzamelen van goede referentiegegevens om vragen over lokale incidenten
of bestaande probleemsituaties beter en sneller te kunnen beantwoorden.Een belangrijke knelpunt is dat coördinatie en koppeling ontbreken
van milieu en gezondheidsmonitoringactiviteiten. De huidige monitoringactiviteiten
voldoen veelal niet aan de informatiebehoefte. Daarom worden voorstellen gedaan
om de efficiëntie van bestaande activiteiten te verhogen
en worden er suggesties gegeven voor aanvullende activiteiten. Hierbij moet
worden benadrukt dat (a) in Nederland het gezondheidsverlies door milieuverontreiniging relatiefbeperkt is en (b) de meeste gezondheidseffecten
bovendien aspecifiek zijn waardoor de invloed van milieufactoren moeilijk
te onderscheiden is van het effect van andere risicofactoren voor de gezondheid.
Monitoring is daarom niet altijd zinvol. Slechts enkele milieugerelateerde
ziekten lenen zich voor rechtstreekse herhaalde metingen in de bevolking.Indien voldoende bekend is over de relatie tussen blootstelling en mogelijke
gezondheidseffecten kan volstaan worden met milieukwaliteitsmetingen. Uit
gezondheidsmonitoringsystemen kunnen signalen komen over een mogelijk milieurisico.
In dergelijke gevallen is echter altijd aanvullend onderzoek nodig naar de
plausibiliteit en kwantificering van het risico. Alleen wanneer er een duidelijke
relatie is tussen blootstelling en effect heeft milieugezondheidsmonitoring
zin, met als doel evaluatie van beleid. Inmiddels zijn monitoringsactiviteiten
voor gezondheidseffecten van luchtverontreiniging (Fischer, 1998) en rond
specifieke blootstellingsituaties in gang gezet (Schiphol: Houthuijs, 2002).
Kenmerkend van deze activiteiten is dat ze bestaan uit een combinatie van
analyse van milieuen gezondheidsregistraties, aangevuld met modelberekeningen,
periodiek vragenlijstonderzoek en literatuurevaluatie. Het monitoringsprogramma lucht bestaat uit:• jaarlijkse modellering van (trends in) populatieblootstelling aan
componenten die regulier in het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit zijn gemeten;• jaarlijkse schatting van het actuele populatierisico van blootstelling
aan een aantal componenten met behulp van blootstellingsresponsrelaties;• vijfjaarlijkse periodieke update van de blootstellingsresponsrelaties
door analyse van gezondheidsstatistieken en luchtverontreinigingsgegevens;• jaarlijks voortgangsrapport aan opdrachtgever en publicatie in
Milieubalans. Gezien alle recente ontwikkelingen in monitoringsactiviteiten en informatiebehoefte
zijn de volgende stappen het efficiëntst.• Identificeren, bijhouden, bundelen en beschikbaar stellen van reeds
beschikbare kennis met een informatiesysteem met daarin de meest actuele informatie
over (1) registratie- en monitoringsactiviteiten (2) kennis van reeds lopende
programma's over bekende risico's/effecten en locatie informatiebronnen (zie
paragraaf 2.5.2).• Aansluiting en verbeteren van reeds lopende monitoringsactiviteiten
door stimuleren van koppelingsmogelijkheden, data-uitwisseling en harmonisatie
van meetinstrumenten/dataverzameling (zie paragraaf 2.5.4).• Ontwikkelen van aanvullende dataverzameling op gebieden die nu
nog onvoldoende gedekt worden (zie paragraaf 2.5.6).Het hierboven genoemde advies van de Gezondheidsraad zal op deze stappen
nader ingaan.2.5.2 Verbeteren huidige informatievoorzieningOm tegemoet te komen aan de huidige informatiebehoefte van burgers en
beleidsmakers (snel overzicht van stand van kennis over bepaalde stof of risico)
is een goed toegankelijke informatievoorziening gewenst, die regelmatig geactualiseerd
wordt. Het RIVM ontwikkelt momenteel een meta-informatiesysteem met gegevens
over milieu- en gezondheidsregistratiesystemen in Nederland. Daarnaast worden
cijfers verzameld of geactualiseerd over ontwikkelingen in blootstelling,
effecten, normen en beleidsdoelen/maatregelen voor wat betreft de reeds bekende
en omvangrijke risico's (onder andere buitenluchtkwaliteit, geluid,
bepaalde voedingscontaminanten, leefomgevingkwaliteit). Deze informatie wordt
geïmplementeerd of geactualiseerd in reeds bestaande openbare informatievoorzieningen
zoals het Kompas, Atlas, Milieubalans en Milieucompendium. Verder kan worden
gedacht aan hyperlinks met bijvoorbeeld het kennisnet van GGD Nederland en
internationale instanties en kennisinstituten.2.5.3. Voorgestelde actieRIVM heeft eind 2002 een informatiesysteem opgezet en geëvalueerd
met de gebruikers. De gegevens worden elk jaar geactualiseerd. Bovendien wordt
elk jaar in overleg met VROM, VWS, GGD Nederland, strategiegroep Milieu en
Gezondheid en andere gebruikers besloten welke informatie aan het systeem
toegevoegd dient te worden (lopende actie: RIVM-project Milieu & Gezondheid).2.5.4 Verbeteren huidige monitoringactiviteitenDoor de toegenomen decentralisatie van het milieu en gezondheidsbeleid
ontbreekt op landelijke schaal een overzicht van de lokale milieu- en gezondheidsproblematiek
en van de ontwikkelingen daarin. Daarom is het van belang om data uit bestaande
gezondheidsregistraties beter te ontsluiten en te koppelen aan milieugegevens.
Daarnaast is harmonisatie nodig van dataverzamelingen (vragenlijsten, modellen)
en bevordering van data-uitwisseling tussen lokale overheden en rijksoverheid.
Indien harmonisatie niet haalbaar of wenselijk is kunnen gestandaardiseerde
methodieken ontwikkeld en beschikbaar gesteld worden om data van verschillende
bronnen en met verschillend ruimtelijk niveau aan elkaar te kunnen koppelen.
Tot slot is een integratiekader nodig waar de gegevens uit verschillende registraties
in samenhang met elkaar beoordeeld en gepresenteerd kunnen worden.Een integratiekader kan uit de volgende elementen bestaan:• gemeenschappelijke kernset van indicatoren op gebied van milieu,
leefstijl en gezondheid;• centraal beschikbare set van gegevens en digitale kaarten over
lokale blootstellingen (bijvoorbeeld locatie woningen/bedrijven/wegen; niveaus
luchtverontreiniging, geluid, externe veiligheid) en gezondheidsgegevens;• platform voor gegevensuitwisseling tussen lokale en nationale instanties;• standaarden voor gegevensuitwisseling, koppeling- en aggregatiemethoden;• standaarden voor dataverzameling (bijvoorbeeld vragenlijsten, rekenmodellen)
en dataverwerking;• presentatie- en analysetools (bijvoorbeeld voor puntbron- en clusteranalyses,
analyse en vergelijking van trends uit verschillende registraties);• faciliterende organisatie.Met het sluiten van het convenant tussen provincies en RIVM en het Nationaal
Contract Openbare gezondheidszorg tussen VWS, BZK, VNG en GGD Nederland zijn
al de eerste stappen in deze richting gezet. In dit contract is de intentie
vastgelegd om te komen tot een betere samenwerking en afstemming op het gebied
van kennisinfrastructuur en beleidsonderbouwing op lokaal en nationaal niveau.
Eind 2001 is in dit kader het project «Lokale en Nationale Monitor»
gestart. Dit project is een samenwerking tussen GGD'en, GGD Nederland, RIVM
en VWS. Het beoogde resultaat is een systeem waarmee de gezondheidssituatie
op lokaal en nationaal niveau periodiek in kaart wordt gebracht
op zo'n manier dat de effecten van gezondheidsbeleid zichtbaar en meetbaar
worden en gegevensuitwisseling bevorderd wordt. De activiteiten in dit kader
zijn: een basisvragenlijst opstellen, (facultatieve) verdiepende modules (waaronder
leefomgeving) ontwikkelen, en een gezamenlijke infrastructuur opzetten voor
data-uitwisseling.2.5.5.Voorgestelde acties• Inventarisatie bij onder andere GGD Nederland, VNG, IPO, VWS, VROM
van de wensen en mogelijkheden voor wat betreft te monitoren indicatoren,
dataharmonisatie en data-uitwisseling op het gebied van gezondheid en milieu,
inclusief kostenoverzicht (reeds gepland en begroot in kader van RIVM-project
Milieu & Gezondheid; gereed: begin 2003).• In 2002 ontwikkelen RIVM en GGD Nederland een geharmoniseerde gezondheidsvragenlijst
met aanvullend een milieumodule (reeds gepland en begroot in kader van project
Nationale en Lokale Monitor).• RIVM publiceert eind 2002 een haalbaarheidsstudie naar mogelijkheden
(en kosten) koppelen van datakenmerken: fysieke woonomgeving, ervaren kwaliteit
woning/woonomgeving (WBO), milieudata (lucht, geluid; RIVM) en gezondheid
(SFK; CBS) (reeds gepland en begroot in kader van RIVM-project Milieu &
Gezondheid).• VROM/VWS verlenen een specifieke onderzoeksopdracht naar mogelijkheden
en ontwerp van gemeenschappelijk dataplatform voor gemeenten, inclusief voorbeelduitwerkingen
voor verschillende typen gemeenten, gereed eind 2002. Uitkomsten hiervan zullen
worden gebruikt als input voor de handreiking leefomgeving. Opdrachtnemer
kan een combinatie zijn van TNO (MEP/PG) en RIVM. Ook relatie met monitoring
door VROM-Inspectie.(actie niet reeds ingebed in lopende projecten).2.5.6 Mogelijkheden voor nieuwe monitoringactiviteitenCriteria voor keuze nieuwe monitoringactiviteitenBij de definitieve keuze en ontwerp van nieuwe dataverzameling gelden
de volgende overwegingen:• maatschappelijke onrust en beleidsrelevantie;• streven naar win-winactiviteiten (grootste gezondheidswinst, kostenbesparing),
dus bijvoorbeeld zo veel mogelijk aansluiten bij bestaande systemen en initiatieven
(Maar wel initiatief nemen als sprake is van duidelijke lacunes);• streven naar integratie of koppeling van reeds bestaande milieu-
en gezondheidssystemen;• als dit onvoldoende mogelijk is: richten op ontwikkeling cq aansluiting
1–2 nieuwe kernsystemen (dus: niet versnipperen);• wegen de kosten tegen de baten op?• gevoeligheid van het systeem: leveren activiteiten de gewenste
informatie en op het juiste niveau? Denk aan detectiegrens en betrouwbaarheid;• onderlinge samenhang van registraties en longitudinale onderzoeken
in de gaten houden: waar zijn koppelingsmogelijkheden?• doelgroepen: worden risicogroepen voldoende gedekt?• aansluiting bij (inter)nationale standaarden van meetinstrumenten
en methoden.Afhankelijk van de prioriteiten in informatiebehoefte kan gedacht worden
aan (enkele van) de activiteiten in tabel 2.3, die gericht zijn op nieuwe
dataverzameling. Sommige van de genoemde activiteiten zijn reeds opgestart in nationaal verband (bijvoorbeeld GGD'en, TNO, RIVM) ofwel
in internationaal verband (bijvoorbeeld WHO).Tabel 2.3: Mogelijkheden voor nieuwe monitoringactiviteiten
op het gebied van milieu en gezondheid  MilieukwaliteitGezondheid Algemeen  • Periodieke monitoring medicijngebruik (bijvoorbeeld hart-
en vaatziekten, luchtwegaandoeningen, psychische klachten), ervaren gezondheid,
(gezonde) levensverwachting in relatie milieu via koppeling milieudata (specificeren
en checken of mogelijk) met: – POLS-enquêtes CBS; – GGD-enquêtes; –
Sterftecijfers CBS – Medicijngebruik SFK Luchtverontreiniging • Jaarlijkse modellering trends in lokale luchtverontreiniging, periodieke
validatie met metingen • Periodieke monitoring
luchtwegklachten met behulp van huisartsenregistraties Geluid • Jaarlijkse
modellering trends in blootstelling populatie aan geluid verkeer, luchtvaart,
industrie (op basis meest actuele emissiedata en verkeerscijfers) • 4-jaarlijkse
enquête naar bronnen en effectiviteit maatregelen (TNO) • Jaarlijkse monitoring slaapverstoring/hinder, via (geharmoniseerde)
POLS-enquêtes van het CBS/gezondheidsenquêtes GGD'en • Jaarlijkse
schatting populatieattributief risico hartvaatziekten • 4-jaarlijkse
update blootstellingsresponsrelaties Binnenmilieu • Periodieke
metingen probleemsituaties (bijvoorbeeld huizen met afvoerloze geisers, vochtige
woningen) • Periodiek metingen representatieve set van nieuwe (warmtegeïsoleerde)
woningen/openbare gebouwen • PM update referentiewaarden gewenst, zo
ja voor welke stoffen?• Trends allergie/astma
(evaluatie cohortonderzoek PYAMA?)Bodem • Voortzetten
reeds lopende activiteiten • Beschikbaar stellen bestand locatie afvalverwerkingsinstallaties
en stortplaatsen in Nederland  Externe veiligheid/stoffen• Locatie risicovolle bedrijven (CEVV, 2003 op internet)• Periodieke infovoorziening mortaliteit/ziekenhuisopnamen
vanwege (grote) chemische rampen • Periodiek verzamelen referentiewaarden
LOK/psychische klachten (volwassenen/kinderen/diverse etnische groepen) en Biomonitoring  • Haalbaarheidsstudie periodieke meting van lichaamsbelasting
(stoffen in bloed en urine), bijvoorbeeld te gebruiken als referentiewaarden
bij rampen/incidenten. Vervolgens selectie van de te meten componenten, de
onderzoekspopulatie en de frequentie van dit soort metingen. (bijvoorbeeld
in het kader van het onlangs opgezette Centrum voor GezondheidsOnderzoek Rampen
(CEGOR) van het RIVM) Voeding • Periodieke
meting inname met (aangepaste) Voedselconsumptiepeiling (VCP) • Periodieke
modellering blootstelling/inname contaminanten (nog keuze contaminanten) • Periodieke monitoring contaminanten moedermelk
(volgende ronde 2003, keuze nieuwe contaminanten waarschijnlijk broombrandvertragers) Leefbaarheid • Periodieke
update datasets leefomgevingkwaliteit voor xx gemeenten • Periodiek verzamelen gegevens (lokale) omnibusenquêtes Straling• (laten)
verzamelen data blootstelling woningen EMF/RF• Periodiek verzamelen data landelijk trends hersentumoren en leukemie
(NKR) • Analyse ziektepatronen in relatie blootstelling?? Pseudo-oestrogene stoffen • Voldoen huidige blootstellingmetingen? • Volgen landelijke trend geboorteafwijkingen o.b.v. (EUROCAT?) •
Haalbaarheidstudie/kostenplaatje Periodiek bundelen en analyseren meldingen
klachtenregistraties VROM, provincies • combinatie en uitbreiding LVR,
LNR en EUROCAT Water  • Verzamelen informatie gezondheidsklachten na recreatie
in zwemwater • Verzamelen kwaliteit oppervlaktewater in relatie tot gezondheidVolgen/aansluiten nieuwe activiteiten  • Monitor jeugd (TNO&GGD
Nederland) • Landelijke huisartsenregistraties2.5.7. Voorgestelde acties• Start werkgroep VROM, VWS GR, provincies, gemeenten, GGD'en, strategiegroep
en kennisinstituten in 2003 voor verdere afbakening en keuze
nieuwe activiteiten op basis van advies Gezondheidsraad (2002) en resultaten
lopende projecten (onder andere RIVM, ECN ontwerp en implementatie van eventueel
nieuwe monitoringactiviteiten (2003–2004).• Jaarlijkse voortgangsrapportages en periodieke toetsing opdrachtgever/
gebruikers (2002–2007). BIJLAGE IIIBeoordelingskader3.1 InleidingAls er beslissingen worden genomen om gezondheidsrisico's te beperken,
zijn deze niet altijd helder onderbouwd. Dat geldt ook voor de gezondheidsrisico's
die worden toegeschreven aan milieuverontreiniging.Zo wordt er veel tijd en geld in geïnvesteerd om verontreinigde bodems
te saneren en legionella te bestrijden. Tot voor kort was er echter weinig
aandacht voor welke risico's mensen liepen die in gebouwen waren blootgesteld
aan radon dat een veel groter risico met zich mee kan brengen. Blijkbaar is
de gezondheidswinst die behaald kan worden slechts een van de zaken die bepalen
of beleid op dit gebied als zinvol wordt beschouwd.Welke criteria spelen een rol als het erom gaat gezondheidsrisico's van
milieuverontreiniging te beheersen? Het lijkt belangrijk daar meer inzicht
in te verschaffen. Daarom wordt hier een concept checklist gepresenteerd om
die criteria duidelijker in beeld te krijgen.De hypothese luidt als volgt. Wie zich bewust is van die criteria, kan
transparante keuzes maken en een evenwichtige besluitvorming bevorderen.3.2 Checklist voor gezondheidsrisico'sIn de checklist is een reeks vragen opgenomen, die groepsgewijs zijn gerangschikt.
De checklist is zo gemaakt dat de belangrijkste aspecten van het probleem
worden belicht. Daarbij komen uiteenlopende aspecten aan de orde, zoals ernst
en omvang van de aandoening, beleving en gevoel van veiligheid.Daarnaast zijn er vragen opgenomen over alternatieven om gezondheidswinst
te behalen en over de kosten en baten van eventuele maatregelen.De checklist is onderverdeeld in een aantal hoofdgroepen, te weten:ernst/mate van gezondheidsschade;omvang gezondheidsschade;waardering van het risico;mogelijkheden voor interventie;negatieve en positieve invloeden op andere beleidsterreinen.Elk van deze vijf onderwerpen wordt geïllustreerd met voorbeelden.
Deze zijn neutraal geformuleerd, zodat de verschillende partijen (stakeholders)
zich erin kunnen herkennen.De checklist laten invullen heeft niet als doel eensgezindheid te bewerkstelligen
over de strategie die gevolgd moet worden. Integendeel, het is te verwachten
dat de verschillen tussen de stakeholders, zoals ministeries, milieugroeperingen,
bewoners, fabrikanten, juist tot uitdrukking komen in de waarde die zij toekennen
aan bepaalde onderdelen. Het voordeel van de checklist is dan dat duidelijk
wordt waar de verschillen zitten en waaróm sommige zaken door anderen
op een bepaalde manier worden beoordeeld. Zo helpt de checklist de argumenten
inzichtelijk te maken en de discussie tussen de stakeholders toe te spitsen.3.3 Aard van het beoordelingskaderDe checklist is dus geen meetlat, waarmee de ernst of het belang van een
bepaald gezondheidsrisico wel even op wetenschappelijk wijze kan worden gewogen.
Verwacht wordt dat de uitkomst juist beïnvloed wordt door de visie op
de andere aspecten, die minder «evidence based» zijn. Dit is minder
vreemd dan het lijkt, want juist op het gebied van gezondheid en milieu zijn
veel harde gegevens veel zachter dan wenselijk is. Daarbij kan gedacht worden
aan de ernst van het effect, de zekerheid van het verband, het aantal getroffenen.
Een zelfde gemis aan onderbouwing speelt een rol als gezondheidsschade
in geld uit gedrukt gaat worden of als vastgesteld moet worden wat de risicobeperkende
maatregelen mogen kosten.3.4 Toepassing van de checklistHet primaire doel van de checklist is milieuproblemen met een gezondheidscomponent
te beoordelen op de vijf hoofdlijnen die in bovenstaande paragraaf zijn genoemd.
Hierbij omvat gezondheid niet alleen de afwezigheid van ziekte, maar ook zaken
als welzijn en hinder. Wanneer de checklist verder is ontwikkeld, moet het
ook mogelijk zijn om verschillende milieuproblemen met elkaar te vergelijken
en prioriteiten te stellen. Het is ten slotte denkbaar dat modules van de
checklist gebruikt worden voor verwante doeleinden, zoals beslissingen over
onderzoek, monitoring.De checklist kan niet gebruikt worden om de
gevolgen weg te nemen van foutieve communicatie, ongelukkige misverstanden
en grote verontwaardiging. De checklist kan wél helpen om incidenten
als in Weurt te voorkomen, door van het begin af aan duidelijk te maken wat
onderzocht en beoordeeld gaat worden. Waar het – althans in theorie –
bij dergelijke milieu-incidenten ook voor zou kunnen dienen, is om te analyseren
waar het fout is gegaan.3.5 Overzicht van de checklist(1) ernst/mate van gezondheidsschade1. Hoe ernstig is het gezondheidseffect?Betreft het een levensbedreigende aandoening, een ernstige of chronische
ziekte, (langdurige) hinder of gaat het om een onschuldige aandoening van
korte duur?Is het effect van invloed op de kans op het verergeren van bestaande,
resp. het krijgen van andere ziektes? Is de aandoening overdraagbaar en daardoor
mogelijk ook op populatieniveau een bedreiging? Treedt het effect onmiddellijk
op na blootstelling of bestaat er een levenslange, verhoogde kans op ziekte?2. Is het gezondheidseffect specifiek voor de blootstelling?Is de ziekte uitsluitend het gevolg van deze (vorm van) blootstellling
of zijn er meer oorzaken bekend.3. Is behandeling mogelijk?Kan de aandoening worden voorkomen of behandeld. Zo ja, hoe, en met hoeveel
kans op succes.(2) omvang gezondheidsschade4. Hoeveel mensen worden er getroffen?Hoeveel personen worden er bij benadering blootgesteld. Hoeveel lopen
daarvan de kans om ziek te worden.5. Bij wie treedt het gezondheidseffect op?Kan de ziekte iedereen treffen of vooral risicogroepen (zwangeren, zieken,
baby's)? Gaat het om gezonde mensen, of om mensen met een al ernstig gecompromitteerde
gezondheid. Bij hen hebben factoren, die met milieu niets te maken hebben,
óók grote invloed op het optreden van ziekte of sterfte. Vb:
nvCJD1 versus sterfte aan fijn stof2.Worden met name mensen met een lage sociaal-economische status (SES) getroffen
die al met een clustering van risicofactoren te maken hebben? Dit leidt in
de oudere stadswijken tot een aantoonbaar slechtere gezondheid en wordt als
onbillijk ervaren. Is er een bepaald gedrag dat ziekte uitlokt?6. Is vast te stellen wat de kosten (ziekte + behandeling)
zijn bij ongewijzigd beleid?Het is mogelijk – hoewel niet onomstreden – om verloren levens(jaren)
in geld uit te drukken, te monetariseren.7. Hoe groot is de bijdrage van de blootstelling aan het
totaal aantal ziektegevallen.Wat is het percentage gevallen – van het totaal aantal mensen met
die ziekte – dat kan worden toegeschreven aan milieuverontreiniging.8. Hoe zeker is het verband tussen blootstelling en ziekte.Dit verband staat vast voor blootstelling aan asbest en mesothelioom.
Het is echter uitermate onzeker voor leukemie bij kinderen en hoogspanningslijnen.(3) waardering van het risico (kwantitatief en kwalitatief)9. Hoe ver ligt het risico boven het niveau dat (in het
milieubeleid) wordt aangeduid met toelaatbaar.Bij stoffen met drempelwaarde is dat gelijkgesteld aan het blootstellingsniveau
dat overeenkomt met de zgn. TDI, de hoeveelheid voor de mens waarvan wordt
aangenomen dat die levenslang kan worden verdragen zonder dat ziekte optreedt.
Bij stoffen zonder drempelwaarde – carcinogene stoffen – is dat
het blootstellingsniveau dat 1 sterfgeval per 1 000 000 mensen per
jaar veroorzaakt.10. Bedreigt het risico het gevoel van veiligheid?Vermindering van drinkwaterkwaliteit blijkt een gevoel van onveiligheid
te creëren. Over een verminderde luchtkwaliteit door bijv. ozon of fijn
stof, maakt men zich veel minder druk. Dit is in tegenspraak met de veronderstelde
gezondheidseffecten ervan.De ontploffing in Enschede wordt beschouwd als een nationale ramp. Hetzelfde
aantal doden valt echter wekelijks in het verkeer en wordt eerder als een
gegeven dan als een probleem ervaren. Prionen zijn eng omdat zij zich op een
nieuwe wijze gedragen, etc.11. Is het gezondheidsrisico nieuw of relatief onbekend.Zowel politici als burgers zijn dan geneigd voorzichtig te zijn, zodat
het voorzorgsprincipe zeer strikt wordt geïnterpreteerd, «better
safe than sorry» Later, wanneer de kennis toeneemt en men vertrouwd
raakt met het risico, verandert dat vaak weer.12. Hoe zit het met de vrijwilligheid en de beheersbaarheid
van het risico?Hebben degenen die het risico lopen (economisch) voordeel van de vervuilende
activiteit? Denk aan werknemers – tegelijk omwonenden – van een
fabriek? Is de blootstelling vrijwillig of onvrijwillig? Maken mensen bijv.
bezwaar tegen GSM-masten in hun omgeving (NIMBY: not in my backyard) maar
stellen zij zich vrijwillig bloot aan veel hogere velden door – via
die masten – mobiel te bellen? Is het risico beheersbaar of beïnvloedbaar
door een bepaald gedrag? Wanneer er sprake is van een latentietijd –
een periode waarin het effect nog niet zichtbaar kán zijn, maar mogelijk
(latent) aanwezig – is daar geen sprake van (zie
ook vraag 1). Ook het feit of de blootstelling een technische oorsprong
heeft of een natuurlijk fenomeen is, maakt uit.13. Zijn er andere redenen om het risico als onacceptabel
te beschouwen.Veel zaken hebben direct of indirect met veiligheid te maken, ook de «nieuwe
risico's». Echter ook woede en «outrage» kunnen een belangrijke rol spelen. Dat gold voor maatregelen in Duitsland vanwege de –
in de ogen van veel Duitsers – dolgedraaide vleesindustrie met BSE,
varkenspest, dioxinekippen, MKZ en GGO's. Daarnaast maakt de ernst van de
ziekte soms meer indruk dan de kans op de ziekte. Ook de rol van de media
is belangrijk en het verheffen van de bron tot «maatschappelijk kwaad».14. Is bekend hoeveel men over heeft voor maatregelen?De zogenaamde «Willingness to Pay»en de «Willingness
to Accept» geven informatie over de hoeveelheid geld die men zou wil
besteden of ontvangen om gezondheidsrisico's te beperken of te aanvaarden.
Het zal echter maar zelden voorkomen dat die informatie in Nederland bepaald
zijn. Toch kan er informatie beschikbaar zijn over het draagvlak voor financiële
maatregelen.(4) mogelijkheden, effectiviteit en efficiëntie van
interventiemaatregelen15. Zijn er mogelijkheden om maatregelen te nemen bij
de bron (vb verkeer) op:a. Europees niveauZijn er Europese emissierichtlijnen voor voertuigen en industrie en producteisen
zoals samenstelling van motorbrandstof.b. Nationaal niveauZijn er landelijke emissierichtlijnen, producteisen zoals geluidarme autobanden
of stil asfalt, bedrijfstakgewijze convenanten of stimuleringsregelingen of
zijn deze op te stellen.c. Regionaal en lokaal niveauBij brongerichte maatregelen op regionaal of lokaal niveau valt te denken
aan aanbrengen van geluidarme bestrating, snelheidsbeperkingen of wijziging
van verkeersstromen en aan het verplaatsen van bedrijfsactiviteiten.16. Zijn er mogelijkheden om aan de blootstellingskant
maatregelen te nemen:a. Europees niveauZijn er Europese grenswaarden.b. Nationaal niveauZijn er landelijke normen of afstandseisen gesteld of op te stellen. Kunnen
er nog afschermende maatregelen, bijvoorbeeld voor geluid of externe veiligheid,
ontwikkeld worden. Is er gedragsbeïnvloeding mogelijk of noodzakelijk,
bijvoorbeeld moet geadviseerd worden om geen groenten uit eigen binnenstedelijke
tuin te eten.c. Regionaal of lokaal niveauZijn er mogelijkheden voor interventie bij de ruimtelijke inrichting,
zoals afstandvergroting tot de bron, gebruik van afschermende werking van
gebouwen, wijzigen van bestemming of oriëntatie van gebouwen. Zijn er
op gebouwniveau maatregelen mogelijk als bepaalde oriëntatie van kamers,
isolatiemaatregelen, ventilatie en gedragsbeïnvloeding (ventilatiegedrag).17. Hoe effectief zijn deze maatregelen (in theorie).Het verbieden van asbest als bouwmateriaal was een relatief simpele en
effectieve maatregel. Doordat mesothelioom een specifieke ziekte is voor asbest
had dit grote gevolgen voor de beroepsmatige blootstelling en het aantal ziektegevallen
van mesothelioom onder werknemers.Wanneer een ziekte (of symptomencomplex) verscheidene, in samenhang werkende,
oorzakelijke factoren kent, is het veel minder zeker of het wegnemen van één
zo'n factor leidt tot afnemen van de ziekte. Zo wordt van geluidsoverlast
aangenomen dat het aanleiding kan geven tot hoge bloeddruk en coronarialijden.
Omdat er een scala van factoren bestaat die, al of niet in samenhang,
tot hart- en vaatziekten kunnen leiden, is niet duidelijk in hoeverre het
beperken van geluidsoverlast alleen het vóórkomen van deze ziektes
zal beïnvloeden.Bij asbest en geluid zijn de bronnen vrij eenduidig. Bij fijn stof echter
is het terugbrengen van de hoeveelheid fijn stof in de buitenlucht alleen
mogelijk door het beëindigen van een veelheid van verbrandingprocessen.
Worden alleen maatregelen bij verkeer en vervoer genomen, dan daalt het fijn
stofgehalte maar weinig. Bovendien wordt ook bij lagere niveaus van fijn stof
in de buitenlucht een verband gevonden met ziekte en sterfte.18. Hoe effectief zijn deze maatregelen in de praktijk,
hoe groot is de fraudedruk en is handhaving mogelijk.Zijn de maatregelen uitvoerbaar en hoe moeten ze worden gehandhaafd.19. Is de beoogde interventie de beste manier om de risico's
te voorkomen?Deze vraag is van belang wanneer het terugbrengen van de ziektelast een
belangrijke onderliggende reden is om de blootstelling aan te pakken. Bij
het voorkómen van hart- en vaatziekten (zie eerder) zou het rendement
van de geplande bestrijding van geluidsoverlast kunnen worden vergeleken met
dat van een interventie waarbij ook ándere stressoren uit de omgeving
worden aangepakt.20. Wat kosten maatregelen/leveren ze op om het risico
te verlagen of te vermijden.Nog nader uit te werken21. Hoe verhoudt zich dat tot andere manieren om gezondheidswinst
te boeken?Nog nader uit te werken(5) negatieve en positieve invloeden22. Hebben de maatregelen ook gewenste of ongewenste gevolgen
op andere beleidsterreinen?De productie van emissiearme apparaten kan bijvoorbeeld energetisch ongunstig
zijn of meer chemisch afval opleveren. Geluidswallen kunnen onderdeel uitmaken
van een ecologische hoofdstructuur en zorgen voor groen in de wijk, maar ook
de sociale veiligheid verminderen of het uitzicht belemmeren.23. In hoeverre wordt de aanpak van een probleem bepaald
door actuele thema's, strategieën, richtlijnen of wettelijke maatregelen.– DUBO– (vernieuwingen in) woningbouw– mobiliteit– monitoring– afbrokkelen leefomgeving– etc.3.6 Verdere uitwerking en implementatie van de checklistDe eerste versie van de checklist is ontwikkeld door het RIVM, in een
beperkte periode met behulp van enkele professionals op het gebied van milieu
en gezondheid. De checklist verkeert nog in de ontwerpfase en voordat een
bruikbare versie kan worden geproduceerd, zijn er nog enkele toets- en commentaarrondes
nodig, en ook een testfase.Het concept moet niet alleen technisch-inhoudelijk worden aangescherpt,
maar ook op gedragswetenschappelijk en bestuurskundig gebied. Bovendien
moet de checklist aansluiten bij bestaande methoden van «Health Impact
Assessment».De eerste stap om de checklist verder te ontwikkelen is een voortzetting
van de ontwerpfase met behulp van een drietal
typen deskundigen:1. professionals (zoals medisch milieukundigen, beleidsmedewerkers van
VROM en VWS,2. wetenschappers (universiteiten, wetenschappelijke instellingen, Gezondheidsraad);3. bestuurders/managers (rijksoverheid, gemeenten, GGD'en, provincies,
VNG)Aan deze deskundigen zal gevraagd worden uitgebreid commentaar te leveren
op de ontwerpversie, met speciale aandacht voor wat er ontbreekt en wat nodig
is om de checklist tot een bruikbaar instrument uit te werken. Tegelijkertijd
worden er met de bestaande versie enkele problemen «doorgerekend»,
om voeling te krijgen met het instrument en om na te gaan of de uitkomsten
aan het gestelde doel voldoen.De commentaren en uitkomsten worden geïnventariseerd en verwerkt
en vervolgens wordt er een tweede, doorontwikkelde checklist, aan het maatschappelijk veld voorgelegd. Ook het commentaar daarop
wordt verwerkt en besproken in een workshop. BIJLAGE IVLokaal beleid4.1 InleidingDe kwaliteit van de fysieke omgeving is van invloed op de gezondheid van
mensen. Op lokaal niveau gaat het daarbij om milieubelasting door met name
verkeer en industrie, zoals geluid, luchtverontreiniging en veiligheidsrisico's.
Maar die kwaliteit wordt ook bepaald door de ruimtelijke inrichting van een
gebied, zoals de doorsnijding door infrastructuur, kwaliteit van woningen,
voorzieningen om te lopen en te fietsen in een aantrekkelijke omgeving, en
groenvoorzieningen. Lokale overheden zijn daar het meest direct bij betrokken,
maar als het erom gaat de factoren die daarbij van belang zijn te beïnvloeden,
dan gaat het steeds om een samenspel van veel partijen, waarbij zowel overheden
als particuliere partijen betrokken zijn.In dit samenspel komt het aspect «gezondheid» nog onvoldoende
aan bod. De verdeling van verantwoordelijkheden voor het aspect gezondheid
in relatie tot de fysieke omgeving is diffuus. Hierdoor is het mogelijk dat
dit onderwerp niet of niet tijdig in beleidsprocessen wordt ingebracht. Daarnaast
is het van belang dat kennis over gezondheid beschikbaar is en dat die kan
worden toegepast in concrete probleemsituaties. In de eerste plaats dient
de bestuurlijke betrokkenheid op gezondheid in relatie tot de fysieke omgeving
te worden versterkt. Binnen gemeenten is het noodzakelijk dat de wethouders
ruimtelijke ontwikkeling, milieu en volksgezondheid voldoende aandacht voor
dit onderwerp hebben. De GGD kan hierbij een ondersteunende rol vervullen.
Kortom: de advisering over het aspect gezondheid in relatie tot de fysieke
omgeving moet inhoudelijk adequaat zijn én het is van belang dat deze
advisering tijdig en op de juiste wijze in de beleidsvoorbereiding wordt ingebracht.In dit onderdeel van het actieprogramma wordt uitgewerkt hoe de rijksoverheid
deze verbeterpunten denkt te gaan aanpakken. In de eerste plaats is het nodig
dat de verdeling van verantwoordelijkheden op lokaal niveau wordt verhelderd.
Er wordt uit gegaan van de gedachte dat het aspect gezondheid een betere plek
moet krijgen in de verschillende beleids- en uitvoeringsprocessen die op lokaal
niveau een rol spelen. Daarom wordt aangesloten bij die lokale processen als
de verantwoordelijkheden worden beschrijven en wordt tevens aangegeven op
welke wijze de rol van het aspect gezondheid daarin kan worden versterkt.4.2 Vier typen beleidsprocessen in de lokale gezondheidssituatieOm de verantwoordelijkheidssituatie te beschrijven, wordt uit gegaan van
beleidsprocessen op lokale schaal, die van invloed kunnen zijn op de gezondheidssituatie.
Daarbij worden vier typen beleidsprocessen onderscheidden, te weten:1. zorgen dat bij nieuwe ontwikkelingen (woningbouw, uitbreiding bedrijvigheid,
aanleg van infrastructuur) geen nieuwe aantasting plaatsvindt van de milieu-/gezondheidssituatie;2. zorgen dat de milieu-/gezondheidssituatie goed blijft in gebieden waar
de kwaliteit nu al goed is (de zogenoemde groene gebieden);3. de milieu-/gezondheidssituatie verbeteren in gebieden waar geen overschrijding
van milieugrenzen plaatsvindt, maar wel sprake is van een matige kwaliteit
als gevolg van een combinatie van vormen van milieubelasting en de ruimtelijke
inrichting (de zogenoemde grijze gebieden);4. milieu-/gezondheidsknelpunten oplossen in gebieden waar sprake is van
overschrijding van milieugrenzen die mede op gezondheid zijn gebaseerd (saneringsgebieden). 4.3 Rol van lokale overheden in de diverse beleidsprocessenIn deze paragraaf worden eerst enkele meer algemene lijnen en verantwoordelijkheden
beschreven op het gebied van gezondheid en milieu op lokale schaal. Daarna
wordt in vier subparagrafen voor elk van deze vier beleidsprocessen de verantwoordelijkheidsverdeling
uit gewerkt en wordt aangegeven waar aanknopingspunten zijn om actiepunten
te benoemen.4.3.1 Gezondheid en de fysieke omgeving op lokaal niveau
in het algemeenIn de Wet collectieve preventie volksgezondheid wordt de verantwoordelijkheid
bij gemeenten gelegd om aandacht te besteden aan de gezondheidsaspecten in
relatie tot de fysieke omgeving. Naast de specifiekere beleidsprocessen, die
hierna aan de orde komen, zijn er mogelijkheden om dit in meer algemene zin
te doen. Zo kan een basis worden gelegd voor de inbreng van die gezondheidsaspecten
in meer concrete situaties. In de eerste plaats is het van belang dat de gemeente
eigen beleid voor dit onderwerp formuleert. Het gemeentelijk Milieubeleidsplan
is hiervoor een geschikt kader. Om tot zo'n beleid te komen is het vooral
belangrijk dat er goede en complete informatie beschikbaar is waarop de gemeente
het beleid kan baseren. Vervolgens is het nodig dat er gemonitored wordt,
zodat de informatie actueel blijft en deze een signaleringfunctie kan vervullen.
Het is een taak van de gemeente ervoor te zorgen dat deze informatie niet
alleen voor de eigen behoefte wordt gebruikt, maar ook op een toegankelijke
manier beschikbaar wordt gesteld aan bewoners die meer over hun milieu- en
gezondheidssituatie te weten willen komen. Gemeenten kunnen in het Milieubeleidsplan
verder ingaan op de verschillende gebieden in de gemeente, welk soort problemen
daar spelen en hoe die worden aangepakt. Ook kan een gemeente in zo'n plan
aangeven op welke manier zij de aandacht voor het aspect gezondheid in haar
beleid wil verankeren en welke instanties binnen de gemeente, zoals de GGD
en de afdelingen milieu en ruimtelijke ordening, daarbij een taak hebben.
Het is belangrijk dat bij deze diensten voldoende capaciteit en kennis voor
deze taak aanwezig is en dat werkzaamheden goed op elkaar aansluiten. Als
sluitstuk van het beleid is een goede handhaving noodzakelijk, zodat niet
alsnog knelpunten optreden als het beleid is uitgevoerd.Naast overheden hebben ook particulieren bepaalde algemene verantwoordelijkheden
op dit terrein. Zo mag van bedrijven, uit een oogpunt van maatschappijbewust
ondernemen, worden verwacht de gezondheid van omwonenden niet te schaden door
hun functioneren. Voor bewoners is het van belang te weten of zij tot bepaalde
gevoelige groepen behoren, zodat zij daarmee rekening kunnen houden bij bepaalde
activiteiten. Om die reden verstrekt het Rijk bijvoorbeeld informatie over
de SMOG-situatie. Op dit moment wordt het idee uitgewerkt een geluidgevoeligheidstest
beschikbaar te stellen, zodat burgers rekening kunnen houden met die gevoeligheid
bij de keuze van hun woonplaats. Daarbij wordt ook uitgewerkt hoe informatie
over geluid en luchtkwaliteit bij koop en verhuur van woningen beschikbaar
kan worden gesteld, bijvoorbeeld via makelaars of het kadaster. Hierbij geldt
echter wel dat er sprake moet zijn van keuzevrijheid.4.3.2 Preventief beleid bij nieuwe situatiesDe verantwoordelijkheid om te voorkomen dat de gezondheidssituatie bij
nieuwe activiteiten wordt aangetast, ligt formeel bij de instantie die het
bevoegd gezag is voor die activiteit. In heel veel gevallen zijn dit de gemeenten.
Het gaat dan om nieuwe woningbouw en ontwikkeling van bedrijfsterreinen, vergunningverlening
bij nieuwbouw en uitbreiding van bedrijven, aanleg van gemeentelijke
wegen, plaatsing van zendmasten et cetera. Provincies zijn verantwoordelijk
voor aanleg van de infrastructuur die onder hun bevoegdheden valt, en voor
vergunningverlening aan de grotere bedrijven. Het Rijk is verantwoordelijk
voor de aanleg van de hoofdinfrastructuur. Het is de verantwoordelijkheid
van deze instanties om de besluitvorming over deze projecten integraal voor
te bereiden en daar dus ook het gezondheidsaspect goed bij te betrekken. Dat
krijgt vorm door toetsing aan relevante milieunormstelling. Als het om grote
projecten gaat moeten de effecten op gezondheid in beeld worden gebracht in
de milieueffectrapportage (MER). Het is nodig dit ook voor kleinere projecten
te doen in situaties waar gezondheidsrisico's niet uitgesloten zijn. Nader
zal worden bezien hoe de inbreng van het aspect gezondheid in MER-procedures
verbeterd kan worden en in welke situaties de toepassing van een Gezondheidseffectscreening
(GES) noodzakelijk is. Om gezondheid op een goede manier in de planvoorbereiding
te betrekken is a) voldoende kennis nodig en b)
moet die kennis op de juiste manier in het proces worden ingebracht. Op beide
punten is verbetering nodig. Wat betreft de kennis gaat het niet alleen om
kennis over hoe kan worden voorkomen dat de gezondheid wordt aangetast, maar
ook om kennis over mogelijkheden om via de ruimtelijke inrichting de gezondheidssituatie
te bevorderen, bijvoorbeeld door goede mogelijkheden te bieden voor lopen
en langzaam verkeer en door barrièrewerking in woongebieden te voorkomen.
Dit kennisprobleem zal met name bij kleinere gemeenten een rol spelen. De
inbreng van de gezondheidskennis kan worden verbeterd door deze explicieter
te koppelen aan de milieuaspecten die worden ingebracht bij stedelijke(her)ontwikkeling.
Hierbij zal een koppeling worden gelegd met het Bestuursakkoord MILO (Milieukwaliteit
in de leefomgeving) dat op basis van het vierde Nationaal Milieubeleidsplan
(NMP4) wordt opgesteld, en de daarbij behorende handreiking, waarin minimumkwaliteiten
voor omgevingsfactoren worden vastgelegd en waarin op basis van een gebiedstypologie
gezamenlijke kwaliteitsambities worden bepaald.In concrete praktijksituaties liggen de verantwoordelijkheden vaak minder
eenduidig dan ze hiervoor zijn beschreven. Hoewel gemeenten eindverantwoordelijk
zijn voor bijvoorbeeld de ontwikkeling van woningbouwlocaties, gaat er bij
Vinex-locaties een zekere sturing van het Rijk uit. Hoewel gemeenten conform
het rijksbeleid altijd aan milieunormen moeten voldoen, kunnen zij uit overwegingen
van zuinig ruimtegebruik en kosten kiezen om dicht bij snelwegen te bouwen.
Dan ontstaan er minder optimale situaties vanuit het aspect gezondheid. Om
knelpunten in de uitvoering te voorkomen is het dan ook van belang dat het
gezondheidsaspect al aandacht krijgt in de beleidsnota's van het Rijk die
de hoofdlijnen van beleid vastleggen. De Gezondheidseffectrapportage, zoals
die wordt gedaan op de nota Wonen zal daartoe bredere toepassing krijgen.4.3.3 Beheer in gebieden met een goede kwaliteitIn gebieden met een goede kwaliteit als het gaat om gezondheid en milieu
is er op zich geen aanleiding voor actieve beleidsvoering. Bij het beheer
van deze gebieden is het belangrijk om te bewaken dat de kwaliteit op peil
blijft. De gemeente is primair verantwoordelijk voor dat beheer, maar daarnaast
dragen ook andere partijen verantwoordelijkheid voor het feit dat de situatie
goed blijft. Daarbij kan gedacht worden aan woningbouwcorporaties, waterschappen,
bedrijfs- en recreatieschappen. Deze partijen kunnen de kwaliteit bewaken
door periodieke monitoring, waarbij in dit type gebieden (autonome) veranderingsprocessen
speciale aandacht moeten krijgen.4.3.4 Beheer in gebieden met een matige kwaliteitMet name in de grotere steden zijn er veel gebieden waar sprake is van een samenloop van vormen van milieubelasting. Die kunnen elk op zich
nog wel aan de normen voldoen, waardoor er geen saneringsverplichting is,
maar door de combinatie van belastingsfactoren is er dan toch sprake van een
matige kwaliteitssituatie. Vaak komt daar nog bij dat in deze achterstandswijken de ruimtelijke inrichting en de kwaliteit van
de woningvoorraad niet meer optimaal is, en dat de bevolking er anders van
samenstelling is, bijvoorbeeld andere culturele gewoontes dan wel een lagere
sociaal-economische status heeft. Net als in de gebieden met een goede kwaliteit
is de gemeente primair verantwoordelijk voor het beheer in deze gebieden.
Wanneer er in deze wijken geen sprake is van nieuwe ruimtelijke ingrepen of
van stedelijke herstructurering is er geen directe aanleiding eens goed te
kijken hoe de gezondheidssituatie er verbeterd kan worden, terwijl er wel
kansen voor verbetering zijn. Die aanleiding kan wel gezocht worden door aan
deze gebieden speciale aandacht te geven als gemeentelijke beleidsplannen
worden opgesteld en geactualiseerd, waarin activiteiten aan de orde zijn die
de gezondheidssituatie beïnvloeden. Het Milieubeleidsplan kan hierin
een integrerende rol spelen. Hierin kunnen gemeenten een samenhangend beleid
formuleren om de gezondheidssituatie in deze gebieden aan te pakken. Eerste
stap in dit beleid is deze gebieden in kaart te brengen. Vervolgens kunnen
de nodige acties worden bepaald. Die acties moeten dan weer hun plek krijgen
in verschillende andere plannen. Te denken valt aan het gemeentelijke verkeers-
en vervoersplan voor verbetering van de infrastructuur voor fietsen en wandelen,
het meerjarenontwikkelingsplan Investeringsfonds Stedelijke Vernieuwing (ISV)
om de kwaliteit van woningen en van de woonomgeving te verbeteren, de structuur-
en bestemmingsplannen en het gemeentelijk volksgezondheidsbeleid.4.3.5 Aanpak van saneringssituatiesVoor de meeste milieuaspecten zijn in de nationale regelgeving grenswaarden
aangegeven, die niet overschreden mogen worden. Aangezien niet overal aan
die waarden wordt voldaan, is sanering soms noodzakelijk. Omdat het hier gaat
om waarden die voor het gehele land gelden, is het Rijk verantwoordelijk voor
het saneringsbeleid. Dit komt tot uitdrukking in het feit dat het Rijk de saneringsprogramma'saanstuurt en in financiële middelen
voor de uitvoering voorziet. Voorbeelden van lopende programma's zijn de programma's
voor bodemsanering en de geluidssanering. Voor onderwerpen als externe veiligheid,
luchtkwaliteit en waterbodems moet die sanering nog in belangrijke mate gestalte
krijgen. Bij de uitvoering van de sanering spelen gemeenten (en vaak ook provincies)
een rol. Zij moeten de projecten voorbereiden en doen uitvoeren. Voor bodem
en geluid zijn saneringsmiddelen ondergebracht in het ISV, waarbij de gemeenten
een totaalbudget voor een reeks van activiteiten krijgen en verantwoordelijk
zijn voor de toedeling daarbinnen. Als het gaat om de rijksinfrastructuur
(wegen, spoorlijnen, vliegvelden, defensieterreinen) is het Rijk ook verantwoordelijk
voor de uitvoering van de sanering.Bij sanering is er steeds een spanningsveld
aan de orde tussen enerzijds het uitvoeringstempo op lokaal niveau en anderzijds
de beschikbaarheid over voldoende middelen op rijksniveau. De praktijk wijst
uit dat saneringsoperaties lang lopen (voor geluid en bodem circa 25 jaar).
Dit betekent dat situaties die uit gezondheidsoverwegingen niet aanvaardbaar
zijn, nog geruime tijd voortduren. Het is een taak van de gemeente om verantwoord
met dit spanningsveld om te gaan in de concrete lokale situatie. 4.4 ActievoorstellenIn deze paragraaf wordt een aantal voorwaarden beschreven waarmee het
aspect gezondheid in de fysieke leefomgeving kan worden bevorderd. Aan elk
van deze voorwaarden worden actievoorstellen gekoppeld.4.4.1 Op orde krijgen en houden van een goede gegevensbasisAandacht voor gezondheid bij het omgevingsbeleid begint ermee dat de gemeente
een goed beeld heeft van de situatie op haar grondgebied. Actuele informatie
over de relevante milieubelasting is een basisvoorwaarde om beleid te voeren
op het terrein van gezondheid en milieu. Hoewel er de laatste jaren de nodige
vooruitgang is geboekt, leert de praktijk dat in veel gemeenten nog niet aan
die voorwaarde is voldaan. Op dit moment loopt er een aantal acties die bevorderen
dat gegevens beschikbaar komen. Op het gebied van luchtkwaliteit wordt in
2002 de eerste rapportageronde uitgevoerd op basis van het nieuwe Besluit
luchtkwaliteit. Hierin worden gegevens verzameld voor alle situaties waar
een overschrijding van drempel- of grenswaarden uit dat besluit aan de orde
kunnen zijn. Op het gebied van geluid is het noodzakelijk de gegevensbasis
op orde te hebben wanneer gemeenten een eigen geluidsbeleid gaan voeren. Ook
hier is binnenkort een Europese richtlijn van kracht, waarin overeenkomstige
rapportage- en planverplichtingen worden opgelegd als nu al voor luchtkwaliteit
gelden. Het huidige proces van aanscherping van het externe veiligheidsbeleid
zal ertoe leiden dat risicosituaties in beeld worden gebracht en in bestanden
worden opgeslagen, die voor ieder toegankelijk zijn. Voor het bodembeleid
maken veel gemeenten bodem beheerskaarten en houden deze bij. Nu er op dit
gebied zo veel zaken aan de orde zijn, zijn er ook mogelijkheden om deze ontwikkelingen
te sturen vanuit de invalshoek van gezondheid, zodat kan worden gestimuleerd
dat elke gemeente een toereikende gegevensbasis heeft om beleid te voeren
op het gebied van gezondheid en milieu. Van belang daarbij is dat helder is
welke gegevens op dit beleidsveld beschikbaar moeten zijn en op welke wijze
die het beste kunnen worden verzameld of gegenereerd. Een verantwoorde gegevensbasis
voor gezondheidsbeleid zou het volgende moeten inhouden: duidelijkheid over
de elementen vanuit de invalshoek van gezondheid in een dergelijke database.
Vervolgens dient te worden aangegeven hoe een monitoring methode eruit zou
moeten zien en welke indicatoren je kunt gebruiken. Hier moet een standaard
voor worden opgesteld en praktijkgerichte computerprogramma's om de methode
uit te kunnen voeren. Zo'n methode moet zo gebruikersvriendelijk zijn dat
gemeenten er zelf mee uit de voeten kunnen. Ten slotte moet de informatie
ter beschikking gesteld kunnen worden aan bewoners. Daartoe is het belangrijk
dat het gaat om gegevens die goed te begrijpen en te interpreteren zijn. Hier
ligt een relatie met de voorstellen die in het kader van onderzoek zijn gedaan
op het punt van monitoring. Vanuit de context van het lokaal beleid is een
samenhangende aanpak van belang, waarbij landelijke basis- en achtergrondgegevens
kunnen worden gecombineerd met informatie over specifieke lokale situaties.
Verder kunnen gemeenten de ervaringen benutten die zij hebben opgedaan toen
ze lokaal/regionale gezondheidsprofielen ontwikkelden.Voorgestelde actie: VROM zal een project starten waarin gedefinieerd wordt
welke basisgegevens nodig zijn om op gemeentelijk niveau een verantwoord beleid
te voeren op het gebied van milieu en gezondheid. Daarbij wordt ook uitgewerkt
hoe die gegevens verzameld of gegenereerd kunnen worden en welke partijen
daaraan een bijdrage moeten leveren. Verder worden voorstellen gedaan om deze
gegevens via GIS-systemen te presenteren. 4.4.2 Informatievoorziening aan bewoners verbeterenAls de gegevens beschikbaar zijn is het vervolgens van belang deze niet
alleen voor interne doelen te gebruiken, maar de gegevens toegankelijk te
maken voor de bevolking. Ook op dit terrein is het nodige aan de gang. Internet
gecombineerd met GIS-systemen maken het mogelijk informatie op een toegankelijke
manier te presenteren. Op zo'n manier kan iedereen bekijken wat de milieusituatie
op een bepaalde plaats is en daarmee rekening houden, bijvoorbeeld bij de
woonplaatskeuze. Dit is in het bijzonder van belang voor gevoelige groepen.
Ook gebruikers die niet over specifieke deskundigheid beschikken, moeten deze
gegevens op een verantwoorde manier kunnen interpreteren. Dit vraagt om een
goede legenda en een duidelijke toelichting.4.4.3 Meer aandacht voor gezondheidsaspect bij monitoring
en handhavingIn het verlengde van het eerste actiepunt – een goede gegevensbasis
opzetten en onderhouden – is het van belang die gegevens ook actueel
te houden. Dit vraagt om een monitoringsysteem dat geschikt is om ook voor
het aspect gezondheid de relevante informatie te leveren.Vanuit de praktijk op gemeentelijk niveau moet een monitoringsysteem de
indicatoren bevatten die voor milieu en gezondheid relevant zijn, en moet
dit systeem zodanig gebruikersvriendelijk zijn dat gemeenten het zelf kunnen
bijhouden. Verder is het belangrijk dat het die basisgegevens bevat die nodig
zijn voor de toepassing van GES en dat het aansluit bij de rapportageverplichtingen
die gemeenten hebben en krijgen in het kader van Europese richtlijnen op het
gebied van luchtkwaliteit en geluid. Het project dat hierbij aansluit, is
een door VROM en VWS te verlenen onderzoeksopdracht inclusief voorbeelduitwerkingen
voor verschillende typen gemeenten, gereed eind 2002. Het resultaat is de
input voor handreiking leefomgeving.4.4.4 Inbreng advies over gezondheidsaspecten in beleidsprocessen
versterkenOm de aandacht voor het aspect gezondheid in het gemeentelijk beleid te
verbeteren, is het van centraal belang dat dit onderwerp op de juiste wijze
wordt ingebracht in de gemeentelijke beleidsprocessen. In de eerste plaats
is daarvoor bestuurlijk draagvlak nodig. In de Wet collectieve preventie volksgezondheid
wordt de gemeente expliciet gevraagd aandacht te geven aan het onderwerp milieu
en gezondheid. Gezondheid in relatie tot fysieke omgeving is een onderwerp
dat zich binnen een gemeente ten minste uitstrekt over drie wethoudersportefeuilles,
te weten die van volksgezondheid, van milieu en van ruimtelijke ontwikkeling.
Deze drie portefeuillehouders dienen dit onderwerp als een gezamenlijke verantwoordelijkheid
te beschouwen. Dit moet ook doorwerken naar de ambtelijke beleidsvoorbereiding.
Het gemeentelijke Milieubeleidsplan kan een centrale functie vervullen als
document waarin de relatie kan worden gelegd tussen het gemeentelijk volksgezondheidsbeleid
en het beleid gericht op de kwaliteit van de fysieke omgeving. Belangrijk
is dan vervolgens dat dit beleid doorwerkt in andere plannen, zoals structuur-
en bestemmingsplannen, verkeers- en vervoersplannen en andere plannen die
van invloed zijn op de kwaliteit van de leefomgeving. Op dit moment wordt
door VROM, IPO, VNG en Waterschappen het Bestuursakkoord MILO voorbereid als
uitvoering van de paragraaf over de verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving
van het NMP4, met de daarbij behorende handreiking. Hierin komen zaken aan
de orde als de minimumkwaliteit die overal in dit land gehaald moet worden,
de integrale gebiedsgerichte kwaliteitsambitie, die daarbovenop moet worden
nagestreefd en het proces waarlangs die kwaliteit ontwikkeld
dient te worden. Daarbij wordt het commitment van de vier overheidspartijen
in het akkoord vastgelegd en in de handreiking vindt de inhoudelijke uitwerking
plaats. Het aspect gezondheid wordt als een geïntegreerd onderdeel van
deze kwaliteitsbenadering meegenomen, Daarbij gaat het niet alleen om de milieuhygiënische
aspecten van gezondheid, maar ook om hoe je de inbreng van dit aspect in beleidsprocessen
het beste kunt regelen. Daarnaast is het van belang om te bevorderen dat de
betrokken medewerkers een adequaat kennisniveau en een goede attitude hebben.
De volgende acties kunnen hiervoor mede een inbreng leveren.Voorgestelde actie: Versterken van de aandacht voor gezondheidsaspecten
in ISV-ontwikkelingsplannen. Deze actie sluit aan bij de lopende actie «Versterken
milieu in ISV», gericht op tweede fase van het Investeringsfonds Stedelijke
Vernieuwing (ISV). Dit is een intern VROM-project, waarin acties om gezondheid
in stedelijke herstructureringsgebieden vanuit de sociale invalshoek te verbeteren
worden gekoppeld aan mogelijkheden van ruimtelijke inrichting.Voorgestelde actie: Ontwikkelen van een benchmarksysteem, waarin de top
tien van gemeenten met een goed beleid op het terrein van milieu en gezondheid
wordt opgenomen. Een dergelijk systeem kan de voorbeeldwerking tussen gemeenten
bevorderen.4.4.5 Richtlijn gezondheid en verantwoord ondernemenOok bedrijven hebben een verantwoordelijkheid om te zorgen voor een gezonde
leefomgeving. Maatschappelijk verantwoord, «duurzaam» ondernemen
betekent dat er naast milieu en economie aandacht is voor de sociale en de
milieugevolgen van de productie, hier en in andere landen. In dit verband
worden drie dimensies onderscheiden waarop een onderneming zich door de bedrijfsresultaten
kan laten leiden, de «drie P's»:– Profit: de voortbrenging van goederen en diensten, met winst als
maatstaf voor de maatschappelijke waardering daarvan;– People: de gevolgen voor mensen, binnen en buiten de onderneming;– Planet: de effecten op het natuurlijk leefmilieu.Gezondheid zal het meest concreet aan de orde komen in de sociale dimensie
van duurzaam ondernemen: «people». Daarbij komen vele uiteenlopende
aspecten aan de orde, zowel intern gericht (op het eigen personeel) als extern
(de samenleving daarbuiten). Enerzijds vormen gezonde en veilige arbeidsomstandigheden
een belangrijk aandachtspunt, en anderzijds gaat het er ook om een veilige
en gezonde woon- en leefomgeving te creëren rond een bedrijf.Alleen wanneer een bedrijf kans ziet sociale rechtvaardigheid, goed milieubeheer
en economische ontwikkeling te integreren in de bedrijfsstrategie, kan de
continuïteit van de onderneming gewaarborgd worden. Duurzaam ondernemen
gaat dan ook veel verder dan convenanten sluiten, bedrijfsmilieuplannen opstellen,
milieuzorgsystemen ontwikkelen en certificaten behalen volgens de International
Standardizaton Organization (ISO-certificaten). De juiste weg vinden naar
duurzaam ondernemen blijkt in de praktijk niet altijd even gemakkelijk. In
proefprojecten bij bedrijven wordt momenteel geprobeerd daarmee ervaring op
te doen. In dat kader heeft het ministerie van VROM een checklist opgesteld
die voor bedrijven aanknopingspunten biedt om hun eigen onderneming langs
een duurzame maatlat te leggen. VROM heeft zich ten doel gesteld om in samenwerking
met het Nederlandse bedrijfsleven te stimuleren dat ondernemingen zichzelf
«de maat nemen» voor wat betreft een duurzame bedrijfsvoering
en om bedrijven verder te begeleiden naar duurzaam ondernemen. Voorgestelde actie: De mogelijkheden verkennen om de aandacht te versterken
voor gezondheid in duurzaam ondernemen. De thans ontwikkelde checklist die
gebruikt kan worden door een bedrijf om zijn «duurzaamheid» te
toetsen, biedt bij nadere uitwerking mogelijk een goed aangrijpingspunt om
voor specifieke gezondheidsaspecten extra aandacht te vragen.4.4.6 Situaties waar toepassing van GES gewenst isHet ministerie van VWS heeft in 1996 het instrument Gezondheidseffectscreening
(GES) geïntroduceerd als hulpmiddel om de gezondheidseffecten in kaart
te brengen van met name beleidsbeslissingen van overheden. Verschillende GGD'en
hebben hier in de afgelopen jaren mee geëxperimenteerd. In het kader
van het project Stad & Milieu is een GES (GES/S&M) ontwikkeld, primair
om eventuele stap-3-besluiten (waar overschrijding van milieunormen aan de
orde is) te toetsen. Deze vorm van GES is een manier om milieufactoren te
kwantificeren en het aantal mensen te bepalen dat daar in een gebied aan blootgesteld
is of zal worden. Vervolgens kunnen de ernst en de omvang van de gezondheidseffecten
ermee worden vastgesteld. GES/S&M richt zich op de effecten van milieufactoren,
die lokaal te beïnvloeden zijn, zoals geluid, lucht- en bodemkwaliteit
en externe veiligheid. Uitbreiding met andere zaken, zoals elektromagnetische
velden wordt overwogen. GES lijkt een geschikt instrument te zijn waarmee
de toetsing van allerlei ingrepen in de fysieke omgeving op het aspect gezondheid
ondersteund kan worden.Op dit moment wordt in enkele Stad & Milieu-experimenten ervaring
met GES opgedaan. Daartoe is bij GGD Nederland een steunpunt GES operationeel,
met als doel de toepassing van GES te stimuleren en een adviesfunctie voor
gemeenten te vervullen. Medio 2002 wordt het gebruik van GES geëvalueerd
en komt een nieuwe versie van GES beschikbaar waarin de praktijkervaringen
zijn verwerkt. Deze evaluatie zal eveneens uitwijzen of GES ook kan worden
toegepast in andere situaties, bijvoorbeeld grotere bouwlocaties, infrastructuurprojecten
en stedelijke herstructureringsprojecten. Daarbij wordt ook bezien of GES
in dergelijke situaties al dan niet verplicht moet worden gesteld. Voorgestelde
actie: Op basis van het resultaat van de lopende evaluatie van GES zou een
richtlijn opgesteld kunnen worden voor toepassing van GES bij voorbereiding
van beleid dat van invloed is op de leefomgeving. 4.4.7 Kennisniveau over gezondheidsaspecten versterken
in relatie tot kwaliteit fysieke omgevingDe inbreng van het aspect gezondheid in de lokale beleidsvoering moet
een kwestie zijn van vraag en aanbod. Op grond van de Wet collectieve preventie
volksgezondheid (Wcpv) heeft de gemeente de verantwoordelijkheid aandacht
aan dit onderwerp te besteden. Als dat gestalte krijgt via de inbreng in gemeentelijke
beleidsprocessen langs de lijn van milieu en ruimtelijke ontwikkeling, dan
moeten de GGD en ook de milieudienst of -afdeling goed toegerust zijn om die
inbreng ook te leveren. De minister van VWS heeft aangegeven onder andere
de capaciteit van de medisch milieukundige functie te zullen versterken. GGD
Nederland heeft al de nodige kennis in huis en speelt een belangrijke rol.
De actiepunten die in dit stuk zijn opgenomen, kunnen er een belangrijke bijdrage
aan leveren die kennis nog te versterken.4.4.8 Verbeteringsmogelijkheden milieu-/gezondheidskwaliteit
in gebieden met een matige kwaliteitJuist in gebieden met een matige kwaliteit valt nog veel gezondheidswinst
te boeken. De situatie is hier weliswaar niet zo slecht als in saneringsgebieden, maar het betreft hier vaak een veel groter deel van de stad
en dus zijn er ook veel meer mensen bij betrokken. Behalve om de milieubelasting
terug te dringen, gaat het er hier vooral ook om mogelijkheden te benutten,
die de gezondheidssituatie van bewoners kunnen verbeteren. Daarbij kan gedacht
worden aan zaken als de groenfunctie in wijk of buurt versterken, aantrekkelijke
loopen fietsroutes maken naar veel bezochte punten en de barrièrewerking
verminderen van drukke straten. Behalve dat deze maatregelen mensen stimuleren
tot meer bewegen, wat op zich al een winstpunt is, speelt hier ook nog een
rol, dat het mensen uit hun sociaal isolement kan halen of houden wanneer
ze meer buiten zijn. Een zelfde positieve effect geldt wanneer deze herinrichtingsplannen
totstandkomen in een goede interactie met de buurt. Dit bevordert betrokkenheid
bij de omgeving, waardoor mensen meer tevreden worden met hun buurt, en dat
kan weer een positief effect op de gezondheid hebben. Hier ligt een relatie
met de problematiek zoals verwoord in het rapport van de commissie-Albeda,
waarin de sociaal-maatschappelijke component in deze gebieden aan de orde
wordt gesteld. Kennis- en beleidsontwikkeling op dit vlak staan nog in de
kinderschoenen en zouden gestimuleerd kunnen worden via een verdiepend onderzoek
gecombineerd met enkele pilotprojecten.Voorgestelde actie: Verdiepend onderzoek naar de mogelijkheden om de gezondheidssituatie
te verbeteren via ruimtelijke (her)inrichting in wisselwerking met enkele
pilotprojecten.4.4.9 Omgaan met nieuwe saneringssituatiesVoor verschillende milieuaspecten geldt dat er zich in de praktijk situaties
voordoen, waar niet aan de minimumnormen wordt voldaan. In een aantal gevallen
zijn saneringsoperaties in gang gezet om de milieusituatie te verbeteren en
de normoverschrijding te beëindigen. Echter deze operaties kennen vaak
een lange looptijd. Zo loopt de geluidssanering al sinds 1986 en is deze volgens
de huidige planning pas omstreeks 2010 voltooid. Bij de besluitvorming over
de bodemsaneringsoperatie in 1998 is 25 jaar voor de uitvoering ervan uitgetrokken.
Dit is noodzakelijk gebleken omdat de voorbereiding en de uitvoering van die
sanering een grote inspanning vraagt van besturen en uitvoerders. Een spreiding
in de tijd is bovendien ook noodzakelijk om de benodigde financiële middelen
beschikbaar te laten komen. Zolang de sanering niet is voltooid wonen er echter
grote aantallen mensen in situaties met een zware milieubelasting, die uit
een oogpunt van gezondheid niet acceptabel zijn. Dit vraagt speciale aandacht.
Die aandacht kan vorm krijgen door bij monitoring speciale aandacht aan deze
gebieden te besteden en de bevolking op een goede manier te informeren over
de heersende milieubelasting, over eventuele pieken daarin (smog) en de mogelijke
effecten ervan. Ook kan het in bepaalde situaties zinvol zijn om tijdelijke
maatregelen te treffen of flankerend, dan wel compenserend beleid te voerenActievoorstel: Onderzoek doen naar de mogelijkheden vanuit het aspect
gezondheid beter om te gaan met saneringssituaties, waarvan de aanpak nog
lang op zich laat wachten. Dit zou kunnen resulteren in een richtlijn voor
overheden en bewoners. BIJLAGE VGezondheid in Gebouwen5.1 InleidingGemiddeld brengen Nederlanders zo'n 85% van hun tijd door in gebouwen.
Ongeveer 70% daarvan wordt doorgebracht in het eigen «gebouw»:
de woning. Gezien deze hoge percentages is de kwaliteit van het binnenmilieu
in gebouwen van grote invloed op de gezondheid van de bewoners/gebruikers.De overheid heeft dan ook mede als taak een minimale kwaliteit te waarborgen
van de gezondheidskwaliteitsaspecten van een gebouw. In de afgelopen decennia
is er op dat gebied veel onderzocht, gepubliceerd en is het een en ander vastgelegd
in onder andere wet- en regelgeving. Daarnaast zijn door innovaties in de
bouwpraktijk al veel gebouwgezondheidsaspecten verbeterd.Ondanks deze maatregelen treden nog steeds ongewenste gezondheidseffecten
op. Dit heeft diverse oorzaken. Het gedrag van de gebruikers van de gebouwen
bepaalt in hoge mate de gezondheid van het gebouw. Dit gedrag is moeilijk
door de overheid te beïnvloeden. Verder speelt mee dat constructies (bijvoorbeeld
van ramen) en installaties voor de gebruiker niet altijd even gebruiksvriendelijk
zijn. Dit laatste kan een gevolg zijn van beperkte technische mogelijkheden,
maar soms weten ontwerpers en gebruikers van gebouwen te weinig van de mogelijke
gezondheidsrisico's van deze constructies en materialen, of hebben zij er
te weinig belangstelling voor. Dit geldt ook voor het inrichtingsmateriaal
dat wordt gebruikt.Daarnaast zijn de volgende ontwikkelingen van invloed op de gezondheidseffecten
van gebouwen:• Een substantieel deel van de bevolking blijkt een erfelijke aanleg
te hebben voor allergische aandoeningen. Deze zogenoemde atopische aanleg
is naar schatting bij 25 tot 35% van de Nederlandse bevolking aanwezig. Ongeveer
10 tot 12%van de Nederlandse bevolking heeft last van astma of COPD (Chronic
Obstructive Pulmonary Diseases: chronische bronchitis en longemfyseem). Naar
verwachting stijgt dit percentage tot 15% in 2005. Zeer jonge kinderen zijn
bij uitstek gevoelig voor allergische en chemische sensibilisering van het
immuunsysteem. De blootstelling aan antigenen (lichaamsvreemde stoffen die
immuunreactie oproepen) gedurende de eerste levensjaren speelt een rol bij
de mogelijke ontwikkeling van allergische reacties in het latere leven.• Gebouwen zijn steeds meer luchtdichter geworden, er wordt minder
geventileerd en steeds meer geïsoleerd, met het doel het energieverbruik
terug te dringen. Beter isoleren vraagt echter van gebruikers van gebouwen
wel een bewustere houding ten aanzien van ventileren.• Mensen zijn kritischer geworden ten opzichte van niet zelf gekozen
gezondheidsrisico's. Daardoor wensen ze ook een kwalitatief beter leefmilieu
en verwachten ze van de overheid dat deze ingrijpt op het moment dat er verontrustende
zaken aan de orde zijn (bijvoorbeeld legionella). De overheid staat op haar
beurt voor de vragen: welke minimumeisen moeten worden gesteld en wanneer
hoort iets tot een betere kwaliteit van leven in een gebouw.• Er wordt meer gebruikgemaakt van elektronische installatievoorzieningen
en inrichtingselementen die vaak van invloed zijn op het binnenmilieu (mechanische
ventilatie, computers, printers). Deze produceren warmte en in sommige gevallen
stoffen en/of elektromagnetische straling.Uitgangspunt bij het te voeren overheidsbeleid ten aanzien van gezondheid
in gebouwen is dat de veiligheid, het comfort en welzijn in stand worden
gehouden en dat risico's voor de gezondheid van de gebruikers worden voorkomen.
Onder andere de Woningwet, de Wet milieubeheer en de Arbeidsomstandighedenwet
vormen het juridische kader van een maatschappelijk aanvaardbaar minimumniveau
voor een gezond verblijf in diverse soorten gebouwen. De specifieke bouwtechnische
voorschriften zijn uitgewerkt in de vorm van minimumprestatie-eisen en vastgelegd
in het Bouwbesluit; de gebruiksbepalingen zijn vastgelegd in de gemeentelijke
bouwverordeningen en in het Arbo-besluit. Overigens is het voor de technologische
ontwikkeling in de bouw ook nodig enige flexibiliteit te bieden om daarmee
noodzakelijke innovatie niet in de weg te staan.Bij de acties die in dit hoofdstuk worden geformuleerd staan de volgende
drie strategische lijnen centraal:1. Er dienen integrale en heldere afwegingen gemaakt te worden,2. Informatie en communicatie3. Innovatie.De zorg voor de kwaliteit van het binnenmilieu is nadrukkelijk een verantwoordelijkheid
van de beheerder en de bewoner/gebruiker van het gebouw. De overheid heeft
een vangnetfunctie om potentiële gezondheidsrisico's te voorkomen. Afhankelijk
van de risico's kan ze deze functie invullen met acties op het gebied van
wet- en regelgeving, subsidies, voorlichting, convenanten, et cetera.Ten aanzien van wet- en regelgeving kan worden gesteld dat al veel is
geregeld. In het Bouwbesluit zijn op diverse gezondheidsaspecten prestatievereisten
van kracht. Het is erg belangrijk dat de gemeente deze prestaties bij de vergunningverlening
controleert en er ook op toeziet dat deze worden nagekomen bij en na de realisatie
van het bouwwerk. Diverse inspectierapporten uit het recente verleden hebben
aangetoond dat deze controle bij gemeenten nog de nodige aandacht behoeft.
Vandaar dat VROM samen met de VNG in december 2000 een actieprogramma «Handhaving
bouwregelgeving» heeft opgesteld. Dit programma wordt momenteel samen
met de VNG uitgevoerd.De acties die in dit hoofdstuk worden voorgesteld, zijn gericht op kwaliteitsbevordering,
de basiskwaliteit ligt immers al vast in het Bouwbesluit. Er is in dit stadium
bewust voor gekozen nog geen specifieke wetswijzigingen of aanscherping van
de voorschriften op te nemen. Wellicht komt na uitvoering van de acties en
de kennis die dat met zich meebrengt naar voren dat een aanscherping van de
voorschriften noodzakelijk is. Met de in dit hoofdstuk voorgestelde acties
wordt tevens invulling gegeven aan het thema «gezondheid in gebouwen»
zoals genoemd in de beleidsbrief «Duurzaam bouwen» van staatssecretaris
Remkes aan de Tweede Kamer.LeeswijzerIn dit hoofdstuk wordt om te beginnen een algemene beschouwing gegeven
van het begrip en van de functie van het gebouw (paragraaf 5.2). Vervolgens
wordt geanalyseerd wat de belangrijkste aspecten zijn die bepalen of mensen
gezond kunnen verblijven in een gebouw (paragraaf 5.3). Daar waar specifieke
aandacht is vereist zijn doelen geformuleerd. Op basis van die doelen zijn
de acties geformuleerd. Deze zijn opgenomen in paragraaf 5.4.5.2 Beschouwing van het begrip «gezondheid in gebouwen»In deze paragraaf wordt gekeken naar het begrip «gezondheid in gebouwen»
aan de hand van de volgende drie vragen: Wat weten we al van het begrip «gezondheid
in woningen»?; welke kwaliteitskenmerken kunnen we in gebouwen
onderscheiden en hoe belangrijk vinden mensen die?; wat is de staat van de
gezondheid in bestaande woningen?5.2.1 KennisOnder gezondheid in bredere zin wordt verstaan een toestand van volledig
lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden en niet enkel de afwezigheid
van ziekte of kwalen (WHO, 1948). Het is algemeen bekend dat een gebouw en
zijn kenmerken van invloed zijn op het welzijn en de gezondheid van mensen.
Toch bestaat er geen eenduidigheid over het begrip «gezondheid in gebouwen».
Hierbij is het van belang te onderkennen dat de gezondheidsklachten vaak niet
aan één oorzaak gerelateerd kunnen worden. Gezondheidseffecten
zijn in veel gevallen te wijten aan een combinatie van factoren, waarbij de
individuele situatie een belangrijke rol speelt.De oorzaak en vaak ook de oplossing van gezondheidseffecten in gebouwen
kan liggen in de constructie van het gebouw, de inrichting, de installaties
en voorzieningen en niet in de laatste plaats in het gedrag en de beleving
van gebruikers. Vaak is er een relatie tussen deze factoren.Over het algemeen vinden mensen gezondheid heel belangrijk. Hun gedrag
is hiermee echter niet altijd in overeenstemming. Alleen bij maatschappelijke
onrust (bijvoorbeeld legionella) en direct levensbedreigend gezondheidsgevaar
wordt het gedrag aangepast. Het vermoeden bestaat dat een grote groep gebruikers/bewoners
de gezondheidsconsequenties van hun gedrag onvoldoende kent. Vanuit de regelgever
bezien speelt mee dat het gedrag van de gebruiker/bewoner over het algemeen
genomen niet met regelgeving kan worden beïnvloed.Wel kunnen regels worden gesteld aan de bouw van huizen en gebouwen. Het
Bouwbesluit maakt onderscheid in bouwtechnische voorschriften voor nieuwbouw
en voor bestaande bouw. Indien noodzakelijk kunnen voor nieuwbouw nieuwe of
aangescherpte eisen worden gesteld. Bij de bestaande bouw is er sprake van
verkregen rechten op basis van de voorschriften die destijds van toepassing
waren. Deze verkregen rechten kunnen niet zo maar eenzijdig worden gewijzigd.Er bestaat momenteel geen totaaloverzicht van het huidige kwaliteitsniveau
van bestaande gebouwen. Een dergelijk totaaloverzicht is wenselijk, enerzijds
voor een eventuele herijking van de huidige wet- en regelgeving, anderzijds
om de bewoner/gebruiker hierover te kunnen informeren.5.2.2 GebouwfunctiesOm het thema gezondheid in gebouwen goed te kunnen analyseren, is er voor
gekozen de diverse gezondheidsaspecten specifiek na te lopen bij een viertal
gebouwfuncties. Deze gebouwfuncties zijn de woon-, onderwijs-, gezondheids-
en kantoorfunctie.Voor deze gebouwfuncties is gekozen omdat mensen (jong en oud) over het
algemeen veel tijd doorbrengen in deze typen gebouwen. Naast het feit dat
er veel tijd in wordt doorgebracht, is de woonfunctie bovendien interessant
omdat van die categorie gebouwen bij de GGD een klachtenregistratie bestaat
die een belangrijke rol speelt bij het analyseren van de gezondheidseffecten.
Voor de onderwijsfunctie speelt een rol dat er veel mensen in een ruimte verblijven,
en dat dit vaak jonge mensen zijn, waarvan bekend is dat ze een hoger astmarisico
lopen. Ook zijn er aanwijzingen dat de kwaliteit van het binnenmilieu op scholen
consequenties zou hebben voor de leerprestaties. De keuze voor de gezondheidsfunctie
voegt aspecten toe die een relatie hebben met de categorieën (weinig
mobiele) ouderen, zieken en mensen met een slecht functionerend afweersysteem.
Ten slotte is voor de kantoorfunctie gekozen omdat hier veel
mensen lang en relatief dicht op elkaar verblijven en vaak in een kunstmatig
klimaat verkeren.Andere gebouwfuncties zijn niet meegenomen omdat ofwel de gemiddelde gebruiker
hier relatief minder lang verblijft ofwel omdat aan die functie al heel specifieke
eisen worden gesteld of er specifieke regelgeving voor bestaat (celfunctie,
industriefunctie, labfunctie).5.3 Analyse van gezondheidsaspectenDe volgende aspecten zijn van invloed op de gezondheid in een gebouw:– Luchtkwaliteit– Thermisch comfort– Geluid– Gebruiksveiligheid– Locatie– Licht en uitzicht– Privacy– Inrichting5.3.1 LuchtkwaliteitDe luchtkwaliteit in een gebouw wordt bepaald door elementen als: emissies
uit (bouw)materialen en installaties, ventilatie-effectiviteit, kwaliteit
van het ventilatiesysteem, regelbaarheid van de ventilatie, verbrandingsproducten,
koken, tabaksrook, huisdieren, huismijten en schimmels. Ook de mens zelf is
door zijn uitademing (koolstofdioxide), geur en vocht een van de vervuilende
bronnen. Daarnaast wordt de luchtkwaliteit in het gebouw bepaald door de luchtkwaliteit
buiten het gebouw of door activiteiten in belendende percelen (garages, drukkerijen,
chemische stomerijen, et cetera).Het aspect «luchtkwaliteit» is binnen het onderwerp «gezondheid
in gebouwen» het gezondheidsaspect dat de meeste aandacht behoeft. Ook
op internationaal niveau is luchtkwaliteit een van de belangrijkste topics.
In de stukken van de WHO (World Health Organization) staat letterlijk: «The
control of indoor air quality is often inadequate, one reason being the poor
articulation, appreciation and understanding of basic principles underlying
policies and actions related to indoor air quality.»De gezondheidseffecten van de luchtkwaliteit zijn afhankelijk van de bron.
Emissies uit bouwmaterialen zoals formaldehyde leiden tot irritatie aan de
ogen, keel of neus. Sommige emissies, zoals radon, benzeen (en sommige andere
vluchtige organische stoffen) en asbest zijn kankerverwekkend.Potentiële emissies uit vaak slecht onderhouden mechanische ventilatie-installaties
kunnen als gevolg van stof- en schimmelvorming in de retourlucht (die vermengd
is met de aanvoerlucht) leiden tot irritaties aan ogen, keel of neus. In sommige
gevallen verspreiden dergelijke slecht onderhouden installaties micro-organismen
die infectieziekten veroorzaken.Daarnaast kan een verbrandingsapparaat, zoals een slecht functionerende
(afvoerloze) geiser, gecombineerd met onvoldoende ventilatie, de oorzaak zijn
van een koolmonoxide vergiftiging en blootstelling aan andere schadelijke
verbrandingsproducten.Roken is de sterkste binnenluchtvervuiler. Tabaksrook kan leiden tot irritatie
aan ogen, keel en neus en is kankerverwekkend. Rook is met name schadelijk
voor kinderen door de stimulatie van luchtwegirritaties en astma.Tot slot worden allergische reacties en astma of COPD verergerd in gebouwen
waar een overmaat aan huismijt aanwezig is. Huismijt komt veel voor in gebouwen
waar weinig wordt geventileerd, waar relatief veel vocht is en die moeilijk
of te weinig worden schoongehouden. Ditzelfde geldt voor diverse
schimmels. Huisdieren hebben een stimulerende functie bij huismijt.Bestaande regelgeving op het gebied van luchtkwaliteitOm de toepassing van schadelijke materialen, stoffen of straling te beperken,
zijn krachtens de Warenwet regels gesteld om dergelijke materialen op de markt
te brengen. Complementair hieraan zijn in het Bouwbesluit eisen gesteld aan
de toegestane concentraties vervuilende stoffen of straling in een ruimte.
De concentratie is afhankelijk van de eigenschappen van de materialen en de
verdunning van de vervuiling door ventilatie.Vocht en ventilatie spelen een belangrijke rol bij de kwaliteit van lucht.
In het Bouwbesluit zijn bepalingen opgenomen op het gebied van vocht, met
name daar waar het gaat om schimmel- en allergeenvorming. Om de lucht te verversen,
zowel van bestaande als nieuw te bouwen gebouwen, gelden er minimumeisen ten
aanzien van de aan- en afvoercapaciteit (niet de feitelijke luchtvolumestromen)
van lucht. Deze vereisten zijn gebaseerd op CO2-concentraties en geur- en
vochtemissies van gebruikers/bewoners.Ten aanzien van emissies van bouwmaterialen (de bron) zijn inmiddels in
de regelgeving een reeks van maatregelen genomen. Zo zijn er door wetgeving
voldoende maatregelen genomen voor maximale concentraties van asbest en formaldehyde
in verblijfsruimten. In aansluiting daarop wordt voor emissies (of: straling)
van bouwmaterialen naar verwachting per 1 januari 2003 de Stralingsprestatienorm
(SPN) van kracht. Deze norm bepaalt de concentratie van radon en externe straling
in ruimten in woningen.In het Arbo-besluit is een aantal bepalingen van kracht die de gezondheidskwaliteit
bij gebruik van ruimten in kantoorgebouwen waarborgt. Denk hierbij aan bepalingen
als «er moet voldoende niet-verontreinigde lucht aanwezig zijn».Diverse belangenorganisatie zoals VVE-belang, Vereniging Eigen Huis, Astmafonds
en Woonbond, verstrekken uitgebreide informatie aan hun achterban over het
thema vocht en ventilatie. Er is een convenant in voorbereiding over duurzaam
bouwen in de particuliere sector waarin met een aantal partijen in deze sector
ook afspraken gemaakt worden over ventilatie.Ten slotte is de gewijzigde Tabakswet op 16 april 2002 door de Eerste
Kamer aangenomen. De wetswijziging geeft de minister verdergaande middelen
om jonge mensen aan te moedigen niet-roker te blijven en niet-rokers te beschermen
tegen de schadelijke gevolgen van roken. De Tabakswet wordt onder andere op
de volgende punten gewijzigd:– werknemers krijgen wettelijk recht op een rookvrije werkplek;– jongeren onder de zestien mogen geen tabakswaren meer kopen;– op tabaksreclame en -sponsoring komt een nagenoeg algeheel verbod;Omvang van het probleem van de luchtkwaliteitIn de inleiding is reeds op de noodzaak gewezen van een bewustere houding
ten aanzien van ventileren. Ventileren is noodzakelijk om verontreinigde lucht
af te voeren en/of te verdunnen met niet-verontreinigde lucht. De publieke
bewustwording is nog niet voldoende.In het verlengde daarvan wordt onvoldoende onderkend dat ondoelmatig onderhoud
van gebouwen veelal leidt tot terugval in ventilatiecapaciteit, verontreiniging
van het systeem en op termijn tot aantasting van de binnenluchtkwaliteit.
Daarnaast is bekend dat veel ventilatiemogelijkheden, vooral voor ouderen,
gebruiksonvriendelijk zijn. Dat wil zeggen: moeilijk bereikbaar, of moeilijk
te bedienen. Vaak laat ook het comfort (onder andere geluid en tocht) van
de gangbare ventilatiesystemen te wensen over, waardoor de neiging
bestaat deze systemen uit te schakelen dan wel niet optimaal te benutten.Asbest als emitterend bouwmateriaal komt nog geregeld in hechtgebonden
vorm voor in «oudere gebouwen». Dit is voor de gezondheid echter
alleen een probleem op het moment dat het desbetreffende materiaal wordt bewerkt,
waardoor asbestdeeltjes vrijkomen in de lucht. Met het oog op ongewenste blootstelling
bij bewerking, en ook de toelaatbare asbestconcentraties conform de voorschriften
in het Bouwbesluit, is kennis van de aanwezigheid van asbest in gebouwen gewenst.
De ministeries van VROM en SZW werken momenteel aan een Asbestinventarisatiebesluit
dat een verplichte asbestinventarisatie voor de meest risicovolle gebouwsoorten
regelt.Wat betreft huisstofmijt en schimmel als gevolg van vocht, is het van
belang te weten dat het aantal mensen dat als gevolg daarvan gezondheidsklachten
heeft, steeds verder toeneemt. Aandacht voor de noodzaak om de vereiste en
inbraakvrije ventilatievoorzieningen ook te gebruiken en te onderhouden blijft
van groot belang.Ventileren in klaslokalen is eveneens een belangrijk punt van aandacht.
Er bestaan aanwijzingen dat een slechte ventilatie de leer- en arbeidsprestatie
negatief beïnvloedt. In een klaslokaal zitten relatief veel (jonge) mensen
in een relatief kleine ruimte. Een gedegen ventilatie is daar nog wel eens
een probleem omdat ofwel de capaciteit daar niet op berekend is, ofwel de
ventilatie gebruiksonvriendelijk is dan wel overlast in de klas veroorzaakt.
Overigens geldt dit laatste niet alleen voor het onderwijs maar voor de meeste
gebouwfuncties. Tevens vergt zoals hiervoor ook al genoemd, het onderhoud
van ventilatiesystemen veel aandacht.Het aantal doden als gevolg van koolmonoxidevergiftiging is de afgelopen
decennia sterk teruggedrongen en bedraagt nu nog ongeveer 25 per jaar. Uiteraard
is dit aantal nog steeds te hoog. Dit betekent dat alle aandacht erop gericht
dient te blijven dat het gebruik van open verbrandingstoestellen zoals geisers,
wordt teruggedrongen.Tot slot een enkel woord over de effecten van het roken. Roken in ruimtes
leidt tot een dusdanige vervuiling dat de effecten van ventileren gering zijn.
Door middel van voorlichting wordt getracht het roken in woningen in de aanwezigheid
van kinderen terug te dringen.ConclusieHet aspect «luchtkwaliteit» vergt al met al hernieuwde aandacht.
Die aandacht betreft zowel de kwaliteit van nieuwe constructies en installaties,
als het gebruik en het onderhoud daarvan. Gelet op de beperkte mogelijkheden
van nog verdergaande maatregelen bij de bron, moet de oplossing er vooral
in gezocht worden emitterende verontreiniging van de constructie en installatie
te voorkómen, en verontreinigde binnenlucht te verdunnen door te ventileren.
Ventilatie verdunt verontreinigde binnenlucht en heeft ook een positief effect
op het verwijderen van vocht en daarmee op condensatie in en op bouwproducten;
meer specifiek op de schimmelvorming en de aanwezigheid van huisstofmijten.Voldoende ventileren van ruimtes waarin gerookt wordt, is haast onmogelijk.
Het gedrag van gebruikers, bij voorkeur niet roken in de ruimte, is hierin
dus essentieel.Om de gezondheid in gebouwen te bevorderen is het zeer belangrijk dat
ventilatievoorzieningen in woningen, klaslokalen en kantoorfuncties bewust
worden ontwikkeld, geconstrueerd, geïnstalleerd, gebruikt en onderhouden. 5.3.2 Thermisch comfortEen ontoereikend thermisch comfort betekent vooral dat het te koud of
te warm, en dus onbehaaglijk is. Klachten over thermisch comfort zijn: te
hoge of te lage temperaturen, te droge lucht, temperatuurschommelingen, tocht
en koude voeten. «Te koud» en «te warm» zijn subjectieve
begrippen, die behalve door het binnenklimaat ook worden bepaald door zaken
als kleding, activiteitenniveau, leeftijd, constitutie en gezondheid. Het
thermisch comfort wordt dus bepaald door een combinatie van de volgende factoren:
lucht- en stralingstemperatuur, luchtsnelheid, kleding, activiteitenniveau
en temperatuurverschillen en luchtvochtigheid.Thermisch comfort wordt daarnaast beïnvloed door de constructie van
het gebouw en voorzieningen die in het gebouw zijn aangebracht. Gebouwen waar
veel glas is gebruikt, hebben meer kans op oververhitting. Goede mogelijkheden
voor ventilatie zijn hierbij noodzakelijk.Bestaande regelgeving op het gebied van thermisch comfortVoor nieuwbouwwoningen is een «zontoetredingsfactor» van het
glas bepalend bij de isolatiewaarde van dichte delen, zoals die op dit moment
gehanteerd wordt in het Bouwbesluit. Bij bestaande bouw met minder isolatie
kunnen ook de dichte delen meetellen. Daarnaast zijn in het Bouwbesluit bepalingen
opgenomen voor koudebruggen, voor isolatiewaarden van de schil en voor luchtsnelheden.Wat de kantoorfuncties betreft zijn de gebruikseisen vastgelegd in het
Arbo-besluit. De bouwtechnische eisen op het gebied van thermisch comfort
zoals vastgelegd in het Arbo-besluit, zijn vertaald in technische eisen in
het Bouwbesluit.Omvang van het probleem van het thermisch comfortWat betreft het thermisch comfort bestaat in de zomer bij bepaalde gebouwen
een kans op oververhitting. Dit probleem lijkt zich vooral voor te doen bij
nieuwbouwwoningen, scholen en bij kantoorgebouwen. Bij nieuwbouwwoningen en
kantoorgebouwen wordt een relatie gezien met de energieprestatienorm. Goede
isolatie en veel glasgebruik hebben een positieve invloed op de energieprestatienorm.
Dit heeft echter ook tot gevolg dat deze warmte moeilijk weg kan als het gebouw
wordt opgewarmd.In schoolgebouwen wordt in zijn algemeenheid veel glas gebruikt. Opwarming
van de lokalen kan hier dus ook een probleem zijn.Ten aanzien van tocht of het «te koud» hebben zijn de problemen
in de woningen te overzien. In kantoorgebouwen is het aan te bevelen dat de
gebruikers zelf invloed kunnen uitoefenen op de temperatuur. Bij veel gebouwen
of bijvoorbeeld bij kantoortuinen is dit nog niet het geval. Hierbij ligt
echter een sterke verantwoordelijkheid bij de beheerder en ontwerper van het
gebouw.ConclusieHet thermisch comfort in gebouwen is belangrijk. Ook hier geldt net als
bij luchtkwaliteit dat een goede ventilatie cruciaal is om oververhitting
te voorkomen. De acties zijn dan ook vergelijkbaar met de acties om de luchtkwaliteit
te verbeteren. Daarnaast wordt de energieprestatie norm binnenkort herzien.
Daarbij zal tevens aandacht zijn voor mogelijke negatieve gevolgen en voor
de manier waarop deze kunnen worden opgelost.5.3.3 GeluidDe behandeling van dit aspect beperkt zich tot de wering van geluid afkomstig
van buiten en uit aangrenzende gebouwen en intern geluid ten gevolge
van installaties en uit andere ruimtes. Geluidsbeheersing van bronnen van
buiten het gebouw komt aan de orde in bijlage IV over lokaal beleid.Bestaande regelgeving op het gebied van geluidVoor de geluidswering van gebouwen zijn in het Bouwbesluit de volgende
onderwerpen geregeld: geluidswering van de gevel, geluidswering van wand-
en vloerconstructies en installatiegeluid. Naar verwachting worden de eisen
voor contactgeluidisolatie tussen woningen per 1 juli 2002 aangescherpt.Daarnaast zijn in het normblad NEN 1070 geluidsklassen van woningen gedefinieerd,
waarbij een relatie is gelegd met de hinder die gebruikers ervan naar verwachting
ondervinden.Omvang van het probleem van geluidVooral hinder van buurgeluiden ervaren gebruikers als een groot probleem.
Veel van de geluidsoverlast hangt af van het gedrag van overige gebruikers,
diverse installaties, de aanwezige geluidswering en ook van de perceptie van
degene die de hinder ervaart.ConclusieIn de beleidsbrief «Geluid en wonen» zijn beleidsmaatregelen
aangekondigd voor hinder van buurgeluiden. Daarbij gaat het erom de eisen
op het gebied van contactgeluid te verzwaren, een voorbeeldprogramma te ontwikkelen
voor hogere geluidsisolatie en om een handreiking op te stellen voor een gebiedsgerichte
aanpak van burenlawaai.5.3.4 GebruiksveiligheidOnder gebruiksveiligheid vallen elementen als fysieke veiligheid, veiligheid
van de gas- en elektriciteitsinstallatie en ook gezondheidsaspecten die samenhangen
met de drinkwaterinstallatie (legionella en loden leidingen). De fysieke veiligheid
betreft het beperken van ongevallen in huis of in het gebouw. Hierbij moet
onder andere gedacht worden aan de toegankelijkheid en beloopbaarheid van
trappen en ook aan de slipvastheid van (natte) vloeren in met name gemeenschappelijke
gebruiksruimten.Zuigelingen tot 1 jaar die flesvoeding krijgen die is aangemaakt met water
uit loden drinkwaterleidingen, kunnen een achterstand oplopen in de cognitieve
ontwikkeling. Het aantal woningen met loden drinkwaterleidingen is beperkt
en loopt terug. Veel van de leidingen zijn op eigen initiatief vervangen.
Omdat loden drinkwaterleidingen alleen voorkomen in vooroorlogse woningen,
waarin in veel gevallen allochtonen wonen, moet het voorlichtingsmateriaal
daarop worden afgestemd.Bestaande regelgeving op het gebied van gebruiksveiligheidHet Bouwbesluit stelt op het gebied van gebruiksveiligheid niet alleen
eisen aan leuningen, trappen en hellingbanen, maar ook aan de voorzieningen
voor gas, water en elektra. Daarnaast bestaat er een subsidieregeling om te
stimuleren dat loden drinkwaterleidingen worden vervangen. Op grond van de
Europese richtlijn voor drinkwater mag het loodgehalte maximaal 10 mg per
liter bedragen.Op het gebied van legionella wordt onderzoek uitgevoerd naar de risico's
daarvan in individuele leidingwaterinstallaties in woningen. Op collectieve
leidingwaterinstallaties is de Tijdelijke regelgeving legionellapreventie
van kracht. Mede in verband daarmee is de norm (NEN 1006) voor leidingwaterinstallaties
ingrijpend gewijzigd. Naar verwachting zal de norm in het gewijzigde Bouwbesluit
worden vastgesteld.Omvang van het probleem van gebruiksveiligheidDe mogelijke gevaren van legionellabesmetting van drinkwater via collectieve installaties is al aandachtspunt in het huidige beleid. Het
risico van legionellabesmetting van drinkwater in individuele installaties
in woningen wordt onderzocht.De gas- en elektriciteitsinstallatie wordt gekeurd als een nieuw gebouw
wordt opgeleverd, en ook bij oplevering na renovatie. Het gevaar bestaat echter
dat bewoners/gebruikers in een later stadium zelf wijzigingen in de installatie
aanbrengen. Met name problemen met gasinstallaties vormen ook een risico voor
omwonenden. Door aardlekschakelaars voor te schrijven, is de veiligheid van
de elektriciteitsinstallatie toegenomen.ConclusieBij de acties op het gebied van het gezondheidsaspect «gebruiksveiligheid»
kan gedacht worden aan de introductie van een meldingsplicht bij woningverkoop
voor de aanwezigheid van loden drinkwaterleidingen. Bij asbest en bodemverontreiniging
is dit er al. Ook valt te denken aan een periodieke controle van de relevante
installaties en voorzieningen in de woningen. Daarnaast is het van belang
blijvende aandacht te geven aan gerichte voorlichting aan met name allochtonen
over de gezondheidseffecten van loden drinkwaterleidingen bij zuigelingen.5.3.5 LokatieLokatie en omgeving spelen een belangrijke rol bij de beleving en waardering
van een gebouw. Aspecten als kwaliteit van de buitenlucht, bodemkwaliteit,
windhinder, bezonning, daglicht uitzicht en dergelijke hebben een directe
invloed op het binnenmilieu. Aangezien lokatie en omgeving heel erg afhankelijk
van de lokale ruimtelijke ordening, wordt het aspect lokatie meegenomen in
het onderdeel lokaal beleid.5.3.6 Licht en uitzichtHet ontvangen van voldoende daglicht is belangrijk voor de gezondheid.
Melatonine staat in verband met de biologische klok van de mens die het slaap-
en waakritme regelt. Goede lichtcondities hebben een belangrijke invloed op
het algemene welbevinden van de mens.Daglicht draagt bij aan de beleving van licht en ruimte.In kantoren en
vergelijkbare situaties heeft kunstlicht een meer functionele betekenis voor
de mens. Aan de hoeveelheid daglicht in verblijfsruimten zijn in de regelgeving
eisen gesteld. Daarbij wordt rekening gehouden met belemmeringen bij daglichttoetreding.
In de Arbo regelgeving zijn voor kantoorgebouwen ook eisen gesteld aan uitzicht.Wat betreft het aspect licht en uitzicht wordt volstaan met het verwijzen
naar deze regelgeving.5.3.7 PrivacyPrivacy is een basale behoefte van de mens. Naarmate mensen dichter op
elkaar leven wordt het steeds belangrijker aandacht te besteden aan privacy-elementen
in het gebouw. Bij privacy wordt onderscheid gemaakt in akoestische privacy,
visuele privacy en sociale privacy Bij akoestische privacy gaat het om geluidswering
tussen woningen en binnen de woning (zie 5.3.3.). Bij visuele privacy gaat
het met name om de mate van inkijk. Sociale privacy heeft betrekking op de
indeling van een gebouw en in hoeverre het voor gebruikers mogelijk is om
zich te kunnen terugtrekken. Het aspect inbraakgevoeligheid speelt daarbij
eveneens een rol.Bestaande regelgevingVoor wat betreft akoestische privacy wordt verwezen naar het element geluid.
Het element visuele privacy wordt verwezen naar lokaal beleid. Op het
gebied van sociale privacy zijn in het Bouwbesluit bepalingen opgenomen ten
aanzien van inbraakwerendheid.Omvang van het probleemDaar waar het probleem wat betreft visuele en sociale privacy zich voordoet,
lossen bewoners dit zelf op. Conclusie is dan ook dit element niet mee te
nemen bij de formulering van acties.5.3.8 InrichtingBij de inrichting van een gebouw spelen objectieve en subjectieve aspecten
een rol. Objectieve aspecten hebben te maken met aantal en afmeting van ruimtes
en met de indeling van het gebouw. Bij subjectieve aspecten spelen onder meer
aankleding of inrichting en ruimtelijke visuele beleving een rol. Aankleding
en inrichting hebben invloed op stofophoping (moeilijk verplaatsbare kasten),
open kasten, opstelling meubilair, tapijt e.d.. Van een prettige inrichting
kan een positief effect op de gezondheid en het welbevinden uitgaan. Inrichtingsaspecten
kunnen ook een negatieve bijdrage leveren en zijn daarmee voorwaardenscheppend
voor een goed binnenmilieu.5.4 Voorgestelde actiepuntenActie voorstel 1: Gezondheidsdoelwaarden van binnenlucht
in gebouwen herijkenDe gezondheidstechnische grenswaarden voor de genoemde gezondheidsaspecten
zullen opnieuw worden gedefinieerd. Op basis hiervan wordt bezien of het noodzakelijk
is de eisen zoals opgenomen in het Bouwbesluit, te herijken.Actie voorstel 2: Methodiek ontwikkelen om de gezondheidskwaliteit
van het binnenmilieu in gebouwen in kaart te brengenEr wordt een opnamemethodiek ontwikkeld, die de kwaliteitsaspecten van
een bestaande en nieuw gebouwde woning in kaart brengt. De aanwezige kwaliteit
kan worden vastgelegd in een zogenoemd statusrapport. Dat rapport kan bevorderen
dat de kwaliteitsaspecten van de woning of het gebouw een belangrijke rol
spelen in het onderlinge verkeer tussen partijen. Bezien wordt in hoeverre
bij bestaande woningen aansluiting kan worden gezocht bij het energieprestatie
advies (EPA).Actie voorstel 3: De gezondheidskwaliteitselementen in
de bestaande woningen inventariserenDe kwaliteit van de gezondheidselementen bij bestaande woningen zal worden
geïnventariseerd. Hierbij zal aansluiting worden gezocht bij de KWR-onderzoeken.Actie voorstel 4: Kwaliteit van binnenmilieu uitdrukken
in woningwaarderingsstelselMet de partijen die zijn betrokken bij de modernisering van het huurprijsbeleid
zal worden besproken welke invloed van de kwaliteit van het binnenmilieu,
uitgedrukt in een totaalscore, wenselijk is op de huurprijzen van woonruimte.
Hierbij is een sterke relatie met actie 2.Met de diverse partijen in de koopsector (Nederlandse Vereniging van Makelaars
/ NVM, projectontwikkelaars) wordt nagegaan in hoeverre dit aspect in de koopsector
kan worden opgepakt. Ook hierbij zal worden aangesloten bij de
resultaten van actie 2. Het is gericht op de transparantie bij bouw en verkoop
voor de kwaliteitselementen van het binnenmilieu.Actie voorstel 5: Onderzoeken en melden van aanwezigheid
van loden leidingen bij verkoopEr zal worden onderzocht in hoeverre het mogelijk is een gelijke regeling
als voor asbest en bodemverontreiniging in te stellen voor loden drinkwaterleidingen.
Hierbij wordt eraan gedacht de aanwezigheid van loden drinkwaterleidingen
(indien bekend) te melden van bij de verkoop van woningen.Actie voorstel 6: De normstelling voor diverse werkplekaspecten
(oppervlakte en klimaat) actualiserenEr moet onderzoek komen naar een eenduidig en gemakkelijk te hanteren
klimaatnorm voor de verschillende werkplekken.Momenteel loopt een onderzoek naar de oppervlaktenormering in de dienstensector.
Na evaluatie van een inspectieproject van call-centers wordt besloten of een
nieuwe norm in een beleidsregel zal worden opgenomen.Actie voorstel 7: Pilot met de ontwikkeling van een luchtkwaliteitsensor,
én met de mogelijke aanpassingen van ventilatievoorzieningen om het
ventilatiegebruik te verbeterenVentilatievoorzieningen worden niet altijd even doeltreffend gebruikt.
Dat kan aan het gedrag van de gebruikers liggen, maar ook aan de werking van
de ventilatievoorzieningen. Met een waarschuwende sensor van de luchtkwaliteit
(bijvoorbeeld de concentratie van CO2 of vocht) wordt beoogd een gedragsverbetering
op dit punt te bewerkstelligen. Een betere instructie van de gebruikers draagt
hier ook aan bij.Ook worden de aanwezige ventilatievoorzieningen niet altijd even effectief
gebruikt, doordat er ongewenste neveneffecten kunnen optreden als gevolg van
omgevingsgeluid en tochthinder. Eenvoudige aanpassing van de ventilatievoorzieningen
kan hierin verbetering brengen. Een pilotonderzoek in woningen, kantoren en
scholen moet hierin meer inzicht geven, en tot concrete aanwijzingen en de
mogelijke ontwikkeling van voorzieningen leiden.Actie voorstel 8: OnderhoudbaarheidHet dient als kwaliteitsaspect te worden gestimuleerd dat de onderhoudbaarheid
(serviceability) van een gebouw verbetert. Zo mogelijk kan dit aspect tot
uitdrukking komen in koopen/of huurovereenkomsten. Hierbij wordt met name
gedacht aan de technische installaties en voorzieningen, maar ook aan de inrichting
(bijvoorbeeld vloerbedekking).Ten aanzien van installaties zal in samenwerking met het ISSO worden onderzocht
hoe de onderhoudbaarheid van ventilatievoorzieningen eenduidig kan worden
beschreven en hoe het proces van onderhoud kan worden gekwalificeerd en/of
gecertificeerd.Actie voorstel 9: Een schoonmaakcampagne opstarten voor
scholen en kwaliteitsmetingen uitvoeren van het binnenmilieu op scholenDe problematiek van het schoonmaken van scholen met name in het primair
onderwijs wordt algemeen erkend. In de eerste helft van 2002 start een schoonmaakcampagne
waarin scholen een handreiking wordt gegeven om de kwaliteit van het schoonmaken
in samenspraak met de schoonmaakbedrijven beter te waarborgen.
Hierbij is zowel aandacht voor de contracten die afgesloten worden als voor
hoe scholen toezicht kunnen houden op de uitvoering van de werkzaamheden.
Ook wordt periodiek een monitoring uitgevoerd naar de kwaliteit van het schoonmaken
op scholen, onder meer in relatie tot de effecten van het goede opdrachtgeverschap
en de gevraagde middelen. BIJLAGE VICommunicatie6.1 InleidingSinds het begin van de jaren tachtig worden er in Nederland activiteiten
georganiseerd om de communicatie met de bevolking over milieu en gezondheid
te verbeteren. Desondanks blijven partijen vaststellen dat de communicatie
tekortschiet en kan worden verbeterd (zie bijvoorbeeld de notitie «Gezondheid
en milieu», het rapport van de Gezondheidsraad over de ongerustheid
over lokale milieufactoren en het advies van de Raad voor de Volksgezondheid
en Zorg «Gezondheidsrisico's voorzien, voorkomen en verzekeren»).
Ook in evaluaties van grote incidenten is de conclusie steevast dat de communicatie
verbeterd dient te worden.Op een aantal terreinen kan de communicatie verbeterd worden door bestaande
inzichten beter toe te passen. Op andere terreinen zijn echter nieuwe impulsen
nodig.Ten aanzien van communicatie zullen concrete actiepunten worden benoemd
voor een betere toepassing van bestaande inzichten en nieuwe ontwikkelingen
op landelijk, regionaal en lokaal niveau.Niet alle milieuterreinen komen daarbij aan bod. De nadruk ligt op terreinen
waar nieuwe acties nodig zijn of waar belangrijke ontwikkelingen lopen.Bij de actiepunten zijn de kosten, de verantwoordelijke instantie en het
jaartal van realisatie aangegeven. Risicocommunicatie is vaak een gedeelde
verantwoordelijkheid, waarbij gemeente, provincie en Rijk elk een eigen rol
vervullen. Voor de duidelijkheid is daarom bij elk actiepunt ook altijd de
hoofdverantwoordelijke aangegeven.6.2 StrategieRisicocommunicatie houdt in dat informatie en opvattingen worden uitgewisseld
over alle onderwerpen die te maken hebben met gezondheid en milieu. De belangrijkste
doelen van risicocommunicatie zijn:• bevorderen van autonomie en keuzevrijheid van mensen;• bevorderen van gezondheid.De afgelopen decennia is er veel gebeurd op het gebied van risicocommunicatie.
De wereld is ook ingrijpend gewijzigd in die periode. De moderne mens staat
bloot aan allerlei gevaren, ook vanuit het milieu. Chemische industrie, smog
in de lucht, hoogspanningskabels, besmettelijke ziekten uit de waterleiding,
asbest in de woning; de lijst lijkt eindeloos. Voor de bescherming tegen die
moeilijk voorspelbare en beheersbare gevaren bestaat een grote afhankelijkheid
van de overheid. Het vertrouwen in de overheid is echter tegelijkertijd afgenomen
en de eisen van burgers aan de overheid zijn toegenomen. Veel burgers vinden
daarbij dat de overheid te weinig open is, te weinig luistert naar burgers
en te veel haar eigen zin doordrijft. Al deze veranderingen stellen hoge eisen
aan de wijze waarop de overheid over milieurisico's communiceert en niet op
alle terreinen wordt aan deze hoge eisen voldaan.Hoe over risico's gecommuniceerd moet worden, hangt nauw samen met risicobeleid
en risicobeleving. Of mensen zich ongerust maken over een bedreiging en hoe
zij zich gedragen is van veel verschillende factoren afhankelijk. Belangrijke
factoren die met risicocommunicatie samenhangen zijn: de vrijwilligheid van
blootstelling, de beheersbaarheid van een probleem, het vertrouwen in verantwoordelijke
instanties, de media-aandacht en de openheid van verantwoordelijke instanties.Uit onderzoek is gebleken dat kennis over de kans op gezondheidsschade
weinig invloed heeft op burgers. Dat betekent dat mensen zich niet altijd
ongerust maken over de problemen die de meeste gezondheidsschade opleveren.
Zo maken weinig mensen zich ongerust over hun binnenmilieu, terwijl daarin
wel veel schadelijke verontreinigingen te vinden zijn. Veel mensen maken zich
wel zorgen als de bodem in hun directe omgeving verontreinigd is, terwijl
volgens de deskundigen bijna niemand daar ziek van wordt.Voor de overheid is gezondheidsschade wel een belangrijk criterium. Er
wordt dus verschillend gedacht over welke problemen het belangrijkst zijn.
De oplossing voor deze discrepantie is niet om de gezondheidsschade als belangrijkste
criterium te hanteren en de burger vervolgens daarvan te overtuigen. De oplossing
is ook niet om het overheidsbeleid geheel af te stemmen op de beleving van
de burger. De oplossing is om een expliciete afweging te maken waarin alle
relevante factoren een rol spelen. Naast de gezondheidsschade en factoren
die de beleving bepalen, zijn dat zaken als de kosten om het probleem aan
te pakken, de beschikbare alternatieven et cetera.De kern van de strategie van de overheid bij risicocommunicatie is de
factoren te identificeren die zo veel mogelijk bijdragen aan de doelen van
risicocommunicatie en deze vervolgens te beïnvloeden. Een eerste actiepunt
is om deze strategie verder uit te werken en te onderbouwen, waarbij ook de
verantwoordelijkheden duidelijk worden beschreven. VROM zal daarmee nog dit
jaar beginnen.Een probleem beter beheersbaar maken heeft bijna altijd veel effect op
houding en gedrag. Dat kan bijvoorbeeld door mensen invloed te geven, maar
dat is niet altijd eenvoudig. De mogelijkheid van invloed moet er zijn en
het is nooit verstandig om meer invloed te beloven dan je kunt waarmaken.Openheid en vertrouwen in verantwoordelijke instanties zijn twee andere
belangrijke factoren die sterk met risicocommunicatie samenhangen. Het kan
al onrustbeperkend werken als informatie wordt verspreid en zelfs als informatie
beschikbaar wordt gesteld, ook als mensen die informatie niet tot zich nemen.
De mogelijkheid om de informatie te raadplegen is dan al voldoende.De belangrijkste manieren om de risicocommunicatie te verbeteren zijn:• invloed geven aan burgers en maatschappelijke groeperingen;• actief verspreiden van informatie;• passief verspreiden van informatie (beschikbaar stellen);• vergroten deskundigheid risicocommunicatie bij overheid en intermediaire
organisaties.Deze mogelijkheden vloeien direct voort uit de strategie van de overheid
op het gebied van risicocommunicatie.De belevingsfactoren werken op elk terrein weer anders, dus het is zaak
zo veel mogelijk specifieke maatregelen te nemen. De invloed van communicatie
is soms beperkt, maar het is beter dat te erkennen dan overspannen verwachtingen
te hebben. Voor terreinen met veel gezondheidsschade en weinig ongerustheid,
zoals binnenmilieuproblemen, liggen technische maatregelen meer voor de hand
dan een voorlichtingscampagne. Die technische maatregelen kunnen mensen beter
dwingen of verleiden om gezond gedrag te vertonen. Voor terreinen met weinig
gezondheidsschade en veel ongerustheid, zoals bodemverontreiniging en GSM-antennes,
is het werkzamer om veel informatie te verspreiden en mensen invloed te geven.6.3 Invloed geven aan burgers en maatschappelijke groeperingenDe overheid betrekt burgers in toenemende mate bij beleidsontwikkelingen.
Voor bepaalde onderwerpen, zoals kernenergie en biotechnologie, zijn brede
maatschappelijke discussies georganiseerd. Burgers en maatschappelijke organisaties
worden ook direct betrokken bij omvangrijke problemen of ingrepen,
bijvoorbeeld rond Schiphol en de Betuwelijn.Het is belangrijk om dit te blijven doen. De kosten daarvan zijn beperkt.
Het belangrijkste is dat daadwerkelijk rekening wordt gehouden met de inbreng
van burgers en maatschappelijke organisaties.De betrokkenheid van burgers op lokaal niveau bij concrete problemen is
vaak nog wel beperkt. De geplande versterking van de medische milieukunde
biedt mogelijkheden om die betrokkenheid te vergroten. De medische milieukunde
speelt een belangrijke rol in de communicatie met burgers en kan de activiteiten
op de verschillende milieu- en gezondheidsterreinen coördineren. Het
is wel noodzakelijk om de kwaliteit van de huidige en nieuwe medewerkers te
vergroten. Een andere mogelijkheid tot verbetering is bewoners(groepen) in
staat te stellen deskundige ondersteuning te verkrijgen bij lokale problemen.Ook kan de betrokkenheid worden vergrootdoor informatie over bijvoorbeeld
vergunningen en handhaving lokaal beter toegankelijk maken. Veel gemeenten
kunnen burgers of lokale organisaties beter ondersteunen, bijvoorbeeld door
informatie digitaal beschikbaar te stellen, het inzien en kopiëren van
dossiers te vereenvoudigen en daarvoor geen kosten te berekenen. VROM en VNG
zullen gemeenten daartoe stimuleren en daarvoor in 2003 een protocol presenteren.Op een aantal milieuterreinen bestaan mogelijkheden om de lokale betrokkenheid
te vergroten. Deze terreinen worden in de volgende alinea's beschreven.BodemOp het gebied van de bodem is er aandacht voor risicocommunicatie sinds
de bodemverontreiniging in Lekkerkerk, begin jaren tachtig. In het BeVer-traject
(BeVer/BeleidsVernieuwing bodemsanering) is vastgesteld dat verdere verbetering
noodzakelijk was. Daarop is het project PARCOMBO (PARticipatie en COMmunicatie
bij BOdemverontreiniging ensanering) gestart, dat zich geheel richt op de
praktische invoering van aanbevelingen uit een korte handreiking. Daartoe
zijn de volgende zaken ontwikkeld: een on-line-expertisecentrum, een cursusmodule
en een modelverordening annex kwaliteitshandvest. De modelverordening bevat
punten om burgers meer te betrekken bij onderzoek en sanering.Een knelpunt is dat een aantal provincies, gemeenten en particuliere partijen
het idee hebben dat er, in tegenstelling tot de conclusie uit het BeVer-traject,
in de praktijk weinig communicatieproblemen met bewoners bestaan. Zij voelen
niet altijd de noodzaak hun bestaande werkwijze aan te passen.VROM, het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG) zullen dan ook nog dit jaar stimuleren (onder andere via het
Bestuursakkoord Milieukwaliteit in de Leefomgeving) dat het bevoegd gezag
op lokaal niveau een verordening vaststelt dan wel de bestaande verordening
zonodig aanpast. Hierbij kunnen de partijen gebruikmaken van de modelverordening.ZendmastenDe massale plaatsing van antennes voor mobiele telefonie heeft bij veel
burgers nogal wat onrust veroorzaakt omdat ze er mogelijke gezondheidsrisico's
aan toeschrijven. De opvatting van bijna alle onderzoekers is dat antennes
geen gezondheidsrisico's opleveren voor omwonenden.Op grond van nationaal beleid moeten zendmasten vanaf vijf meter hoogte
een bouwvergunning hebben, maar zendmasten onder de vijf meter niet. Een voorwaarde
voor die vrijstelling was dat onder andere het Rijk, de VNG, de woningcorporaties
en de operators hierover een convenant sloten. In het convenant is vastgelegd
dat zendmasten alleen op woongebouwen geplaatst mogen worden als toestemming
van de eigenaren is verkregen, als voorlichting is gegeven aan
bewoners, als bewoners instemming hebben betuigd met de plaatsing en als over
dat laatste procedureafspraken zijn gemaakt.De handhaving van de afspraken uit het convenant is een mogelijk knelpunt.
VROM en de VNG zullen er nauwlettend op toezien dat de afspraken worden nagevolgd
en de gemeenten ook hierop wijzen. VNG en VROM ontwerpen nog dit jaar een
modelprocedure voor gemeenten.6.4 Actief verspreiden van informatieActief informatie verspreiden is voor de overheid vooral belangrijk op
milieuterreinen met grote gezondheidseffecten, zoals binnenmilieu, luchtverontreiniging
en geluid.BinnenmilieuEen belangrijk punt bij binnenmilieuproblemen is dat mensen zich weinig
ongerust maken over zaken die zich in hun eigen huis afspelen. Mensen passen
hun gedrag alleen aan als het eenvoudig is en andere voordelen oplevert, zoals
meer comfort of status. Technische voorzieningen moeten mensen als het ware
verlokken of dwingen om het juiste gedrag uit te voeren. Dat geldt ook voor
ventileren. Het effect van slecht ventileren is niet direct merkbaar. Een
systeem dat dit effect wel aangeeft, bijvoorbeeld met een sensor en een traploze
thermostaat met een groen (gezond), oranje en rood (ongezond) bereik, zou
kunnen leiden tot effectiever ventilatiegedrag. VROM zal vanaf 2003 onderzoek
laten doen naar een dergelijk ventilatiesysteem en ook nagaan of het daadwerkelijk
leidt tot beter ventilatiegedrag (zie bijlage V).Sinds tientallen jaren vinden er in Nederland landelijke, regionale en
lokale voorlichtingsprojecten plaats over verschillende aspecten van het binnenmilieu.
Deze campagnes zijn erop gericht kennis, houding en gedrag van burgers te
veranderen. Veel campagnes benadrukken het belang van goede ventilatie. In
paragraaf 6.2 is al vermeld dat mensen zich weinig ongerust maken over
zaken die zich in hun eigen huis afspelen. Voorlichtingscampagnes hebben daardoor
weinig invloed op houding en gedrag van mensen.Een communicatieve actie die mogelijk een sterker effect heeft, is het
ontmoedigen van roken in de aanwezigheid van kinderen. Sigarettenrook is een
belangrijke bron van verontreiniging van het binnenmilieu, die met ventilatie
nooit volledig verwijderd kan worden. Er is onlangs een campagne gestart «Roken?
Niet waar de kleine bij is». Deze campagne is erop gericht roken in
aanwezigheid van kinderen terug te dringen. Een andere nuttige activiteit
is om professionals (architecten, projectontwikkelaars, woningcorporaties)
actief te informeren over het belang van goede ventilatie en andere aspecten
die met gezondheid hebben te maken. VROM zal dit vanaf 2003 gaan uitvoeren.
Nog een andere activiteit die mogelijk effect heeft, is scholen actief te
informeren over gezondheidseffecten in het binnenmilieu, eventueel in combinatie
met de toegenomen aandacht voor hygiëne op scholen. Hierbij kunnen bijzondere
technische voorzieningen voor ventilatie worden gebruikt, zoals een CO2-monitor,
waarvan de uitslag direct merkbaar is voor de leerkracht. Die kan de ventilatie
dan direct aanpassen als de CO2-concentratie boven een bepaalde waarde komt.
Een goede begeleiding en eventueel inspectie zijn hierbij nodig. VROM gaat
de mogelijkheid van een scholenproject nog dit jaar na (zie bijlage V).Een onderwerp dat aparte aandacht behoeft, zijn loden waterleidingen.
In 1998 heeft VROM een plan van aanpak opgesteld om loden leidingen te verwijderen.
Dit plan bestaat uit een convenant met waterleidingbedrijven, een convenant
met koepelorganisaties van huurders en verhuurders en een subsidieregeling
voor de particuliere sector. Het aantal woningen met loden leidingen loopt
hierdoor snel terug, maar toch zullen er de komende jaren nog tienduizenden
woningen zijn met loden leidingen. VROM gaat deze woningen identificeren en
vervolgens zo veel mogelijk direct en via waterbedrijven en consultatiebureaus
de eigenaren en huurders van deze woningen wijzen op de risico's voor zuigelingen,
en stimuleren dat zij de loden leidingen vervangen.BiotechnologieIn 2001 is een brede maatschappelijke discussie over biotechnologie afgerond.
Het rapport «Eten en genen» van de tijdelijke commissie Biotechnologie
en Voedsel onder leiding van Jan Terlouw bevat negentien aanbevelingen. De
belangrijkste aanbeveling voor consumenten is dat hun keuzevrijheid gegarandeerd
moet zijn, wat vooral te bereiken is door etikettering van voedingsmiddelen.
Daarnaast moeten consumenten via de producent of de supermarkt informatie
kunnen krijgen over de productiewijze en samenstelling van voedingsmiddelen.
Er zal een systeem van etikettering worden ingevoerd en met het bedrijfsleven
worden afspraken gemaakt over hoe consumenten worden geïnformeerd.GeluidCommunicatie over geluid vindt in Nederland incidenteel plaats, maar zal
in de toekomst structureel gaan gebeuren op grond van de richtlijn van de
EG «Inzake de evaluatie en de beheersing van omgevingslawaai».
Met name de EG-richtlijn bevat voorschriften over de informatie voor de burger.
Bijvoorbeeld:– twee maanden na goedkeuring moeten de geluidsbelastingkaarten
en de actieplannen openbaar worden gemaakt;– voordat een actieplan wordt goedgekeurd moet er een openbare raadpleging
worden gehouden waarvan de resultaten moeten worden meegenomen.Een knelpunt is dat er nog weinig ervaring is met communicatie over geluid.
VROM gaat daarom in 2004 samen met een regio een proefproject uitvoeren. In
het proefproject wordt ook nagegaan welke informatie passief en welke informatie
actief moet worden verspreid. Legionella Sinds
de uitbraak van legionellose in Bovenkarspel in 1999 staat besmetting van
drinkwater met de legionellabacterie hoog op de maatschappelijke agenda. Om
dit probleem aan te pakken heeft VROM een tijdelijke regeling «Legionellapreventie»
vastgesteld. Een knelpunt bij de aanpak van legionella is dat de legionellabacterie
zeer wijd is verspreid, waardoor het onmogelijk is om Nederland «legionellavrij»
te krijgen. Veel mensen verwachten wel dat ze geheel gevrijwaard zijn van
risico's, met name in openbare gelegenheden.Elke gemeente zou een meldpunt «legionella» kunnen instellen,
bijvoorbeeld bij de GGD. Burgers en instellingen kunnen daar terecht met vragen
en meldingen van besmettingen. Als een (forse) besmetting op een locatie wordt
geconstateerd, kan het meldpunt adviseren over de stappen die genomen moeten
worden, waaronder gebruikers duidelijk informeren en de media inlichten.Luchtverontreiniging / geluid / externe veiligheidAls het gaat om luchtverontreiniging, geluid en externe veiligheid, heeft
het vooral zin om mensen te informeren over de milieurisico's voordat zij
een woning huren of kopen. Dit geldt vooral in zwaar belaste locaties, bijvoorbeeld
langs bepaalde rijkswegen. Als mensen weloverwogen een keuze kunnen maken,
wordt de situatie vrijwilliger en beter beheersbaar.VROM gaat in 2003 onderzoeken of en op welke manier die informatie het
beste kan worden gegeven en wat de juridische consequenties zijn. Een dergelijke informatieplicht zou normoverschrijding ook een prijs geven
en een krachtige impuls vormen om knelpuntsituaties op te lossen.6.5 Passief verspreiden van informatieDe overheid beschikt op tal van milieuterreinen over informatie die burgers
kunnen raadplegen. Er zijn daarvoor ook verschillende publiekscentra en websites
ingericht.Burgers zijn vooral geïnteresseerd in hun persoonlijke situatie.
Toch kunnen zij op een aantal terreinen hierover op dit moment geen informatie
vinden.BinnenmilieuDe grote gezondheidseffecten in het binnenmilieu maken het belangrijk
dat mensen informatie over dit onderwerp kunnen vinden, ook al is het effect
van actieve voorlichting beperkt (zie ook paragraaf 6.4). VROM zal vanaf
dit jaar informatie beschikbaar stellen over het bredere terrein van «gezond
en veilig wonen» op de internetsite van VROM.Luchtverontreiniging / geluid / externe veiligheidOp het gebied van externe veiligheid ontwikkelt BZK een risicokaart, die
in 2003 beschikbaar is. Analoog hieraan zal VROM een kaart ontwikkelen van
luchtverontreiniging, geluidshinder en stankbronnen. Deze laatste kaarten
zullen in 2005 beschikbaar zijn.Daarnaast zal VROM ook een digitaal systeem ontwikkelen waarmee het mogelijk
is op postcode-6-niveau de concentraties van belangrijkste luchtverontreinigende
stoffen, de geluidsbelasting en de risicocontouren rond risicobronnen te zien.
Iedere burger kan dan zijn eigen situatie nagaan. Dit systeem zal in 2006
beschikbaar zijn.VoedselveiligheidBurgers kunnen met vragen over voeding terecht bij het Voedingscentrum.
Daarnaast zal de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) activiteiten gaan ontplooien
die te maken hebben met risicocommunicatie.6.6 Vergroten deskundigheid risicocommunicatie en inzet
bij overheid en intermediaire organisatiesDe belangstelling voor risicocommunicatie groeit nog steeds. Veel instanties
hebben zich de afgelopen jaren hierin bekwaamd. Toch schiet de kennis over
risicocommunicatie bij veel overheden en intermediaire organisaties nog tekort.VROM, VWS, BZK, IPO en VNG gaan via educatieprogramma's vanaf 2003
de beschikbare inzichten beter bekend maken bij (met name afdelingen Communicatie)
van hun eigen organisatie en ze gaan stimuleren dat gemeenten, provincies
en intermediaire organisaties dat ook doen. Educatie is ook noodzakelijk op
een aantal milieuterreinen.BodemOp het gebied van bodem zullen VROM, IPO en VNG stimuleren dat provinciale
en gemeentelijke bodemambtenaren vanaf 2003 de cursusmodule uit het project
PARCOMBO volgen.Externe veiligheidOp het gebied van veiligheid gaan BZK, IPO en VNG stimuleren dat bestuur, voorlichters en hulpverleningsdiensten in alle brandweer-
of GHOR-regio's (GHOR: Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen) in 2003
een door BZK ontwikkelde presentatie volgen over communicatie tijdens incidenten. BIJLAGE VIISamenstelling werkgroepenActieprogramma gezondheid en milieuMinisterie Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM)Ministerie Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)Deelproject DwarsverbandenProjectleiderschap bij ministerie VROM en VWSProjectleden uit ministeries VROM, VWS, Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW), Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV), Verkeer en Waterstaat (V&W),
Economische Zaken (EZ), Binnenlandse Zaken en Koninkrijksaangelegenheden (BZK),
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW), VROM inspectie, Vereniging Nederlandse
Gemeentes (VNG), Inter Provinciaal Overleg (IPO), Gemeente Den Haag, GGD Nederland,
GGD Zwolle, DCMR Milieudienst Rijnmond, Strategiegroep Gezondheid & Milieu,
Gelderse Milieufederatie.Deelproject OnderzoekProjectleiderschap bij RIVMProjectleden uit ministeries VROM en VWS, Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu (RIVM), Stichting Ecobaby, Universiteit van Amsterdam.Deelproject BeoordelingskaderProjectleiderschap bij RIVM.Projectleden uit ministeries VROM en VWS, RIVM, Gezondheidsraad (GR),
Fast Advies, GGD-en, Strategiegroep Gezondheid en Milieu, Stichting Ecobaby.Deelproject lokaal beleidProjectleiderschap bij ministerie VROMProjectleden uit ministeries VROM en VWS, GGD Nederland, VROM inspectie,
Gemeente Den Haag, Provincie Zeeland, Stichting Meldpunten Netwerk, Strategiegroep
Gezondheid en Milieu.Deelproject gezondheid in gebouwenProjectleiderschap ministerie VROM/Projectleden uit ministeries VROM,
VWS, SZW, OCW, GGD Nederland, RIVM.Deelproject CommunicatieProjectleiderschap GGD RotterdamProjectleden uit ministeries VROM, VWS, BZK, IMH, VNG, RIVM, GGD Nederland,
Stichting Meldpunten Netwerk, Stichting Natuur en Milieu, Strategiegroep Gezondheid
en Milieu.XNoot1De letters tussen haakjes verwijzen naar de milieufactoren onder 1.XNoot1Ziekte van Creutzfeldt-Jacob, nieuwe variant. Behalve de angst voor een
grote epidemie onder vleeseters, is het geheel nog extra dramatisch doordat
de ziekte vooral jong volwassenen treft met het verlies van hun geestelijke
vermogens.XNoot2Er wordt verondersteld dat de sterfte aan fijn stof vooral plaatsvindt
onder ouderen die al zeer ernstig ziek zijn, bijvoorbeeld a.g.v. hart- en
longziekten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28089-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl