Toerisme en recreatie; Brief staatssecretaris over de voortgang van het toerismebeleid
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST134436
 2008-2009
 
 26 419
 Toerisme en recreatie
 
 
 
 
 Nr. 
 37
 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 7 september 2009
 1 Inleiding
 Op 9 juni vorig jaar heb ik de Toerismebrief gepresenteerd. In die brief geef ik mijn toerismebeleid voor de komende
jaren weer.
 Mijn toerismebeleid heeft drie hoofdlijnen te weten: een promotiestrategie,
werken aan een concurrerend ondernemingsklimaat voor de toeristische sector
en het stimuleren van vernieuwing en verduurzaming van de toeristische sector.
In deze voortgangsrapportage geef ik aan hoe de activiteiten van mijn ministerie
en bijvoorbeeld ook het NBTC daaraan hebben bijgedragen.
 U ontvangt deze brief mede namens de minister van LNV in aanvulling op
de brief «Genieten van Buiten», die
de minister van LNV u op 29 juni jl. heeft toegestuurd. U bent in haar
brief onder meer geïnformeerd over de totstandkoming van de regionale
beeldverhalen en het project Vermindering Regeldruk & Toezicht Toerisme
en Recreatie en HORECA.
 Conform mijn toezegging tijdens het Algemeen Overleg over de Toerismebrief
op 10 september 2008 (kamerstuk 26 419, nr. 35) en het Algemeen
Overleg Wetgeving op 15 juni 2009 (kamerstuk 31 924 XIII, nr. 10),
ontvangt u hierbij een toelichting op de voortgang van de uitvoering van de
brief en geef ik invulling aan mijn toezeggingen.
 2 Ontwikkelingen toerisme
 De trends en ontwikkelingen op het gebied van inkomend toerisme vertonen
een somber beeld en het is evident dat de economische crisis ook op deze sector
een negatief stempel drukt.
 Tabel 1: Ontwikkeling van het inkomend toerisme in Noordwest-Europa
2005–2008
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 (x1 000)
 2005
 2006
 2007
 2008
 Groei
07–08 in % 
 
 
 
 
 Verenigd Koninkrijk
 28,0
 30,7
 30,9
 30,2
 – 2%
 
 
 Duitsland
 21,5
 23,6
 24,4
 24,9
   2%
 
 
 Nederland
 10,0
 10,7
 11,0
 10,1
 – 8%
 
 
 België
  6,7
  7,0
  7,0
  7,2
   3%
 
 
 Denemarken
  9,3
  9,6
  9,6
  9,1
 – 5%
 
 
 
 
 
 In 2008 was de terugval in West Europa 1,6% en in 2009 zal deze
trend zich doorzetten. Voor Nederland verwacht het NBTC een daling over heel
2009 van 7%. Dit is in lijn met voorlopige cijfers van het CBS over
de eerste vijf maanden van 2009 waarin een daling van 7% te zien is
ten opzichte van dezelfde periode in 2008.
 
 De terugval van het inkomend bezoek in Nederland was, ten opzichte van
de ons omringende landen, relatief hoog. Aspecten die daarbij een rol spelen
zijn de afwezigheid van Britse en Amerikaanse toeristen (die normaal gesproken
voor Amsterdam kiezen) vanwege de economische ontwikkelingen aldaar en de
voor hen nadelige Euro/Dollar koers verhouding.
 
 Positieve effecten zijn echter bij inkomend toerisme ook zichtbaar, dankzij
het goede weer en het kiezen van een bestemming dichtbij; Nederland mocht
meer Fransen en Belgen verwelkomen.
 
 Het kiezen van een vakantiebestemming dichtbij leidt vanzelfsprekend ook
tot meer binnenlands toerisme. Naar verwachting brengen zo’n 100 000
Nederlanders meer dan andere jaren hun vakantie door in eigen land.
 
 Voor de toeristische sector, dus inclusief het binnenlands toerisme, leiden
genoemde ontwikkelingen tot een divers beeld. Zo geven de pretparken, de campings
en de bungalowparken aan dat zij een redelijk jaar beleven en onze stranden
hebben vanwege de mooie zomer een hoog bezoekersaantal. Velen in de sector
(denk aan hotels en bungalowparken) hebben om hun bezetting op peil te houden
aanpassingen in de prijs moeten doen. Daartegenover staan bijvoorbeeld musea
en vooral de duurdere hotelklassen die sterk te lijden hebben onder het teruglopende
inkomend toerisme en met name de zakelijke toeristen.
 
 Middels mijn overleggen met branchevertegenwoordigers en individuele ondernemers
volg ik de ontwikkelingen in deze tijd nauwgezet.
 
 
 Nederland gastvrij en goed bereikbaar vakantieland
 
 Buitenlandse toeristen zijn positief over Nederlanders en Nederland als
vakantieland. Dat is de belangrijkste conclusie van het NBTC imago-onderzoek,
dat ik in juni jl. in ontvangst heb genomen.
 Het imago-onderzoek is uitgevoerd in de vijf belangrijkste herkomstlanden
van buitenlandse toeristen in Nederland: Duitsland, Groot-Brittannië,
België, de Verenigde Staten en Frankrijk. Hieruit blijkt onder andere
dat Nederland wordt beschouwd als een gastvrij en goed bereikbaar vakantieland,
dat ideaal is voor korte vakanties. De bekende Hollandse iconen zoals tulpen,
kaas en molens, zijn nog steeds de eerste associaties die Nederland oproept.
Daarnaast denkt men aan Amsterdam, water, fietsen en de vriendelijke Nederlanders.
 Met behulp van de uitkomsten van het onderzoek zal NBTC de marketingactiviteiten
in het buitenland verder aanscherpen. Zo laat het onderzoek zien op welke
aspecten Nederland zich positief kan onderscheiden van concurrerende bestemmingen.
Daarnaast biedt het aanknopingen om nieuwe aspecten te introduceren en te
versterken, zoals design, architectuur en muziek.
 3 Holland Promotie
 In de Toerismebrief heb ik u mijn strategie voor de toeristische promotie
van Nederland in het buitenland toegelicht. In samenwerking met het NBTC geef
ik invulling aan deze Holland Promotie.
 In deze paragraaf geef ik u een nadere toelichting op de doelstelling
en voortgang van Holland Promotie.
 Doelstelling Holland Promotie
 Door middel van toeristische Holland Promotie wil ik de bijdrage van het
inkomend toerisme aan de economie vergroten. Daarbij richt ik mij niet alleen
op een groei van het aantal buitenlandse gasten (volume), maar ook op de gemiddelde
bestedingen van de doelgroepen die ons land aandoen (klantwaarde). Ik leg
extra nadruk op de bestbestedende buitenlandse bezoekers, te weten de steden-
en zakelijke bezoekers.
 Voor de periode 2008–2010 heb ik ruim 50 miljoen euro beschikbaar
gesteld aan het NBTC voor de promotie van Nederland in het buitenland. In
de EZ begroting 2009 heb ik u geïnformeerd
over de streefwaarden die ik met het NBTC ben overeengekomen:
 1 Een volumeontwikkeling van het inkomend toerisme van gemiddeld 2%
per jaar over de jaren 2008 tot en met 2010.
 2 Een volumeontwikkeling van het inkomend toerisme naar Nederlandse steden
van gemiddeld 4% per jaar over de jaren 2008 tot en met 2010.
 3 Voor de deelname aan internationale congressen: ultimo 2010 een marktaandeel
van 19% in het totaal van de internationale congressen in België,
Denemarken, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Nederland.
 
 De landelijke Holland Promotie richt zich op het internationaal concurrerende
toeristische aanbod. De Holland Promotie is de basis voor de regionale promotie
door provincies en gemeenten. De veranderende status van Bonaire, St. Eustatius
en Saba zal ik hierbij bezien. Onder het merk «Lekker Weg in Eigen Land»
initieert en coördineert NBTC, mede in opdracht van EZ, een platform
voor regionale promotie-initiatieven.
 Recessiemarketing
 De economische crisis noopt tot aanpassing van promotie- en marketingactiviteiten.
Zo zet het NBTC nu sterker in op de nabije markten als België en Duitsland,
omdat toeristen in tijden van crisis vakantie dichter bij huis vieren. Daarnaast
is het NBTC met het oog op de recessie een aantal korte termijn campagnes
gestart:
 
 «Nederland biedt waar voor je geld» is de kern van de campagne «Value for Money». Binnen deze campagne zocht
het NBTC de samenwerking met partners Amsterdam Airport Schiphol, Amsterdam
Toerisme & Congres Bureau (ATCB), Den Haag Marketing en Expedia. De online
campagne liep van eind november tot en met april 2009 in Europa en Noord-Amerika
(10 landen) en leverde 6,5 miljoen euro aan extra bestedingen in Nederland
op als direct gevolg van dit initiatief.
 
 In vervolg op «Value For Money» werden in Duitsland en België
twee consumenten voordeelacties gevoerd, te weten 3=2 en 2=1. De «3=2-actie» in Duitsland was gericht op gezinnen en 50-plussers
die door middel van online acties en PR werden geïnformeerd over aantrekkelijke
last minute voordelen. Rond de 100 000 bezoekers zijn gedurende deze
maanden naar de holland.com 3=2 site gegaan voor aanbiedingen en boekingen
en er was een bereik van 9 miljoen consumenten door advertentiecampagnes op
de radio en in magazines en door publiekacties.
 Een soortgelijke actie was de «2=1»-actie
in België: de prijsgevoelige Belgische consument werd benaderd
met aantrekkelijke prijsaanbiedingen en kortingen in Nederland. De campagne
liep van juni tot en met eind augustus.
 
 In nauwe samenwerking met het ATCB initieerde het NBTC de PR-campagne «Give me a break». Met deze campagne werd
Nederland en met name Amsterdam in negen landen onder de aandacht gebracht
door het gratis weggeven van 1001 hotelovernachtingen in Amsterdam.
 
 Ook aan de binnenlandse markt werd aandacht besteed. Dat het in eigen
land goed toeven is, laat de Familie Lekkerweg zien.
Deze campagne, die het NBTC in samenwerking met Koninklijke Horeca Nederland,
RECRON en VVV Nederland heeft ontwikkeld, speelt in op het gegeven dat Nederlanders
in tijden van recessie vakantie dichter bij huis vieren. In het kader van
deze campagne werd een Brabantse familie geselecteerd die gedurende een half
jaar de mooiste plekken van Nederland bezoekt en hiervan verslag doet op haar
eigen website. Tevens vindt de bezoeker op deze website meer dan 300 arrangementen
voor een dag, weekend of vakantie in eigen land. De provincies Friesland,
Gelderland, Zeeland, Zuid-Limburg en Groene Hart/Zuid-Holland namen deel in
deze campagne.
 Voortgang Holland Promotie
 Het inkomend toerisme in Nederland loopt terug als gevolg van de crisis.
Dit heeft zijn weerslag op de streefwaarden die ik met het NBTC heb afgesproken.
Ofschoon het marktaandeel van het aantal internationale congressen op peil
is, loopt het inkomend toerisme terug. Met een daling van 8% in 2008
en een verwachte daling van 7% in 2009, zal het NBTC een gemiddelde
groei van het inkomend toerisme van gemiddeld 2% per jaar (periode
2008–2010) niet halen. Ook voor het inkomend stedenbezoek is het streefcijfer
van gemiddeld 4% groei per jaar thans niet reëel. Daarom zal ik
in plaats daarvan met het NBTC een afspraak maken over en invulling geven
aan een streefcijfer voor de relatieve marktpositie van Nederland.
 Op dit moment worden diverse pogingen ondernomen om aan deze buitengewone
marktomstandigheden het hoofd te bieden. Ook voor het najaar van 2009 zijn
dergelijke bijzondere initiatieven voorzien.
 Campagnes
 Hierbij licht ik u recente marketing en promotiecampagnes van het NBTC
toe:
 Internationale evenementen
 Als staatssecretaris van Economische Zaken heb ik de ambitie om iedere
twee jaar een groot internationaal aansprekend evenement te laten plaatsvinden.
Een evenement dat in staat is extra buitenlandse gasten naar Nederland te
trekken:
 
 In 2009 en 2010 staan de vier grote steden
van Nederland in het teken van kunst en cultuur tijdens het evenement «Holland Art Cities». In Amsterdam, Rotterdam,
Den Haag en Utrecht ligt een aantal van ’s werelds mooiste musea
op een uur reisafstand. Tijdens «Holland Art Cities» verzorgen
de culturele organisaties en topmusea uit deze steden twee jaar lang een cultuuraanbod
van hoog niveau dat in het buitenland wordt gepromoot onder de slogan: de
hoogste concentratie kunst/cultuur per km2. Als onderdeel van «Holland
Art Cities» heeft het Amsterdamse museum Hermitage Amsterdam haar heropening
groots gevierd.
 Voor de promotie van «Holland Art Cities» voert NBTC een grote
promotiecampagne uit met als doel om 150 000 à 200 000 extra
buitenlandse bezoekers naar Nederland te trekken. Uit eerste onderzoeksresultaten
blijkt dat deze doelstelling waarschijnlijk wordt gerealiseerd. Dit is mede
te danken aan een aantal grote publiekstrekkers zoals de tentoonstellingen «Van
Gogh en de Kleuren van de Nacht» (Van Gogh Museum) en de tentoonstelling «Aan
het Russische Hof» (Hermitage Amsterdam) die respectievelijk een half
miljoen en 100 000 (eerste maand) bezoekers mochten ontvangen.
 
 Op 4 september jl. heb ik «Holland Naturally
2012»officieel aangekondigd als evenement van het jaar 2012.Hiermee wil ik tenminste
200 000 extra buitenlandse bezoekers naar Nederland trekken. Dragend
evenement van «Holland Naturally 2012» is de Wereld Tuinbouw Tentoonstelling
Floriade in Venlo. De Floriade heeft zich in het verleden bewezen als een
uitstekend middel voor Holland Promotie en heeft een enorme spin-off op het
imago van Nederland. «Holland Naturally 2012» zal waar mogelijk
aansluiten bij Floriade-thema’s als duurzaamheid, natuur, innovatie,
gezondheid en authenticiteit, die en een grote groep mensen aanspreken. Op
verzoek van uw Kamer heeft de minister van LNV voor deze Floriade een bedrag
van 5 miljoen euro beschikbaar gesteld.
 
 Ik kijk ook graag verder vooruit. 2016 is
het 500ste sterfjaar van de Bossche schilder Jheronimus Bosch. De Gemeente
Den Bosch en de Provincie Noord-Brabant zijn van plan dit sterfjaar groots
te vieren, met onder andere een overzichtstentoonstelling van Jheronimus Bosch
in Den Bosch. Ook hebben zij «Jheronimus Bosch 500» gekandideerd als dragend thema voor het evenementenjaar 2016. Dit
heeft mijn volle steun.
 
 Naast internationale aansprekende evenementen en tentoonstellingen dragen
ook grote sportevenementen bij aan het inkomend toerisme en de versterking
van het imago van Nederland in het buitenland. Het Kabinet heeft eerder middelen
ter beschikking gesteld voor haalbaarheidsonderzoeken naar het WK Voetbal 2018 en de Olympische Spelen 2028.
 In het Kabinetstandpunt bij het Olympisch Plan 2028, dat in juli jl. is gepresenteerd, ondersteunt het Kabinet de ambitie
van het NOC*NSF om Nederland naar Olympisch niveau te brengen. Het Kabinet
zal vanaf 2016 beslissen over kandidaatstelling van Nederland als gastland
voor de Olympische Spelen 2028. We doen alvast wat ervaring op door dit jaar
de Vuelta (Ronde van Spanje) en volgend jaar de Giro d’Italia en de
Tour de France in Nederland te laten beginnen. Het zijn publiektrekkers die
een enorme uitstraling hebben op ons land.
 
 
 Gay Games
 
 In 1998 heeft de Gemeente Amsterdam de Gay Games, de «Olympische
Spelen» voor homoseksuele sporters, georganiseerd. De Gay Games hebben
een belangrijke bijdrage aan de emancipatie en de zichtbaarheid van homoseksuelen
in Amsterdam geleverd. U heeft mij tijdens het Algemeen Overleg over de Toerismebrief
verzocht me in te spannen om de Gay Games opnieuw naar Amsterdam te halen.
 Het Kabinet is bereid zich in te zetten voor de Gay Games. Voorwaarde
is uiteraard wel dat de Gemeente Amsterdam zich kandideert en het Kabinet
om steun verzoekt. De Gemeente Amsterdam oriënteert zich thans op kandidaatstelling
voor de Gay Games 2017. Een besluit hierover valt in 2011.
 
 
 Themajaar 2011: Dutch DNA
 
 De jaren tussen de evenementenjaren in organiseert het NBTC themajaren.
In een themajaar bundelt het NBTC steeds andere bestaande aspecten van het
Nederlands toeristisch aanbod, die door samenhangende promotiecampagnes extra
in de schijnwerpers worden gezet.
 In 2011 heeft het NBTC i.s.m. de sector gekozen voor het thema Dutch DNA. Tijdens dit jaar laat het NBTC i.s.m. haar
partners de binnenlandse en buitenlandse bezoekers kennis maken met het Nederlandse
DNA: aan de hand van verschillende invalshoeken zoals Nederlandse architectuur,
design, culinair aanbod en innovaties tonen zij bezoekers dat Nederland een
interessante toeristische bestemming is.
 Eén programma voor Holland Branding en Promotie
in China en India
 Begin 2009 zijn de EVD en het NBTC gestart met integratie van hun activiteitenprogramma’s
voor economische Holland Branding en toeristische Holland promotie in China
en India. Met dit geïntegreerde programma wordt Nederland en als investeringspartner
en als toeristische bestemming in deze landen op de kaart gezet.
 Binnen het programma stellen EVD en NBTC een gezamenlijke promotiestrategie
op. Gezamenlijke activiteiten rondom economische missies en samenwerking tijdens
handelsbeurzen en speciale evenementen maken hier onder meer onderdeel van
uit.
 
 Het geïntegreerde programma voor China en India is een goed voorbeeld
van samenwerking tussen de EVD en het NBTC. Deze samenwerking wil ik de komende
jaren graag verder gestalte geven, in ieder geval bij de voorbereiding van
grote evenementen als de Olympische Spelen 2028.
 Eén Database voor Toerisme Recreatie en Cultuur
 Uit een studie, waaraan ik financieel heb bijgedragen, die door VVV Nederland
samen met het NBTC en het Nederlands UitBuro (NUB) is uitgevoerd, blijkt dat
een Nationale Databank voor Toerisme, Recreatie en Cultuur (NDTRC) haalbaar
is.
 Deze ICT databank zal de websites en andere interactieve informatiedragers
van individuele VVV’s, Regionale Bureaus voor Toerisme (RBT’s),
Uitburo’s en het NBTC voeden met informatie over toerisme, recreatie
en cultuur. Ik denk hierbij aan bijvoorbeeld het aanbod van verblijfsaccommodaties,
attracties, evenementen en kunsttentoonstellingen.
 Medio dit jaar is VVV Nederland in samenwerking met NBTC en NUB gestart
met de daadwerkelijke ontwikkeling van de Nationale Databank. Ook aan deze
ontwikkeling zal ik mijn bijdrage leveren. In de discussies die ik met betrokkenen
heb gevoerd, heb ik er op aangedrongen dat de te ontwikkelen Databank en gerelateerde
sites vraaggestuurde informatie gaan verschaffen. Naar verwachting zal de
databank nog in 2009 als prototype gereed zijn en kunnen de VVV’s nog
meer invulling geven aan hun Gastheerschapformule.
 De toerisme- en recreatiesector zou nog veel meer gebruik kunnen maken
van ICT om het aanbod van de vele mogelijkheden die Nederland biedt beter
te laten aansluiten bij de vraag. Het is goed dat de communicatie met de sector
daarvoor open staat.
 Stijging aantal internationale congressen in Nederland
 In 2008 is Nederland gestegen van de elfde naar de tiende plaats op de
ranglijst internationale congresdestinaties. Dit blijkt uit het jaarlijkse
overzicht van de International Congress and Convention Association (ICCA).
In 2008 noteerde de ICCA 227 internationale congressen voor Nederland.
In 2007 waren dit er nog 195.
 
 Het marktaandeel van Nederland t.o.v. de ons omringende landen wat betreft
internationale congressen blijft met 22,2% op peil. (Zie tabel 2).
 Tabel 2 Ontwikkeling aandeel internationale congressen
2005–2008
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2005
 2006
 2007
 2008
 Marktaandeel 2008 
 
 
 
 
 
 Aantal internationale
congressen
 
 
 
 België
 334
 334
 431
 489
 17,5%
 
 
 Denemarken
 220
 195
 207
 242
 8,6%
 
 
 Duitsland
 730
 768
 953
 801
 28,6%
 
 
 Nederland
 538
 578
 618
 620
 22,2%
 
 
 Groot-Brittannië
 656
 629
 609
 647
 23,1%
 
 
 
 NW Europa
 
 
 2 478
 
 
 2 504
 
 
 2 818
 
 
 2 799
 
 
 100%  
 
 
 
 
 
 
 In 2009 is het aantal congressen op peil gebleven, maar is het bezoekersaantal
sterk teruggelopen. RAI, Jaarbeurs en horeca ondervinden daarvan de gevolgen.
 Ik span mij in het bijzonder in om congressen naar Nederland te halen
die Nederland op de kaart zetten als innovatieland. Ik zal daarom extra inzet
tonen op congressen over thema’s waarop Nederland wil excelleren, in
het bijzonder die van de programmatische aanpak van Pieken in de Delta en
de (Maatschappelijke) Innovatieprogramma’s.
 4 Aanspreekpunt voor de sector
 De minister van LNV en ik zijn samen het eerste aanspreekpunt voor toerisme
en recreatie binnen het Kabinet. Een terugkerend onderwerp tijdens ons overleg
met de sector is de vermindering van regeldruk. Ook uw Kamer vroeg hiervoor
aandacht in het algemeen overleg over regeldruk van 2 september jl. Zoals
in dat overleg toegezegd, ga ik graag hieronder nader op dit onderwerp in.
In hun dagelijkse bedrijfsvoering hebben toeristisch-recreatieve ondernemers
te maken met tal van wetten, regels en vergunningen. Deze regeldruk wil ik
graag vereenvoudigen. Bijvoorbeeld door strijdige regels aan te pakken, vergunningen
te schrappen en administratieve lasten en lasten door toezicht te verminderen.
Daarmee krijgt het bedrijfsleven meer ruimte om te ondernemen. De beleving
van de ondernemer staat centraal. Ik ga daarom vraaggericht te werk.
 
 In het Algemeen Overleg over de Toerismebrief heb ik ondernemers opgeroepen
concrete knelpunten op het gebied van regeldruk bij mij aan te dragen. Op
basis daarvan hebben een aantal recreatieondernemers en de RECRON een top zeven van prangende knelpunten gepresenteerd, onder
andere met betrekking tot de wettelijke vereisten voor zwemwater, de logboeken
bij speeltoestellen en de bouwvergunningen voor stacaravans. In samenwerking
met de Regiegroep Regeldruk worden deze knelpunten aangepakt, waarmee de lastendruk
voor ondernemers wordt verminderd. Zoals ik ook aangaf in het algemeen overleg
over regeldruk van 2 september jl., wordt hierbij gewerkt met accounthouders
van RECRON, maar ook van bijvoorbeeld de watersportsector. Ook via geregeld
overleg met deze en andere sectoren houden we zo goed mogelijk de vinger aan
de pols over regeldrukklachten en kunnen we met de sectoren en de vakdepartementen
concrete knelpunten wegwerken.
 
 
 Bouwvergunningen Stacaravans
 
 In de Woningwet zijn onder meer stacaravans vrijgesteld van de bouwvergunningplicht.
In de praktijk blijkt dat het onderscheid tussen een stacaravan en een chalet,
waarop de vergunningsplicht wel van toepassing is, niet altijd duidelijk te
zijn. Recreatieondernemers ondervinden daar in de praktijk hinder van.
 De Regiegroep Regeldruk en het ministerie van VROM zijn daarom met de
branche om tafel gegaan. Resultaat is dat, met de invoering van de Omgevingsvergunning
(gepland per 1 januari 2010) meer recreatieve nachtverblijven vergunningsvrij
zullen worden, mits deze verblijven niet in strijd zijn met het bestemmingsplan.
 De vrijgestelde verblijven zullen in de Woningwet met concrete afmetingen
worden aangeduid. Hierdoor zal de wet in de praktijk voor gemeenten en ondernemers
gemakkelijker toepasbaar zijn.
 
 In juni jl. heb ik gemeenten opgeroepen om de terrasvergunning af te schaffen. In de Algemene Plaatselijke Verordeningen (APV)
kunnen gemeenten bepalingen opnemen over openingstijden, veiligheidseisen,
afmetingen en voorwerpen op het terras om de veiligheid en de openbare orde
te garanderen. Uiteraard moeten de bepalingen in de APV helder zijn en geen
wirwar van onnodige en omslachtige regels, zodat ondernemers weten waar ze
aan toe zijn. Naast de regeldruk rond terrassen kan voor horecaondernemers
in het algemeen de regeldruk ook nog verder worden verminderd. Zo kan ook
de horeca- en exploitatievergunning door gemeenten
worden afgeschaft. Deze vergunning is grotendeels overbodig en zou alleen
nog selectief moeten worden ingezet, bij bijvoorbeeld risicovolle horeca.
De gemeenten Zoetermeer en Haarlem hebben deze vergunning al met succes afgeschaft.
 
 Tijdens het Algemeen Overleg over de Toerismebrief heeft u geïnformeerd
naar de Winkeltijdenwet en de mogelijkheden voor
lokaal bestuur. Het CPB doet op dit moment onderzoek
naar de economische gevolgen van het wetsvoorstel. Het onderzoek is naar verwachting
na de zomer gereed. De minister van Economische Zaken zal u over de resultaten
informeren.
 Tenslotte heeft u mij tijdens het Algemeen Overleg over de Toerismebrief
verzocht om u te informeren over de eerste economische effecten van de vliegtaks. In maart jl. heeft SEO in opdracht van de
ANVR en het NBTC een onderzoek gepresenteerd over de effecten van de vliegbelasting.
 SEO concludeert dat de vliegtaks leidt tot een omzetderving voor de reisbranche
van 1,2 tot 1,3 miljard euro per jaar. Dit betreft de Nederlandse luchthavens,
luchtvaartmaatschappijen en de bedrijven die afhankelijk zijn van inkomend
toerisme en zakelijk verkeer.
 Als onderdeel van het crisispakket van het Kabinet van maart jl. is de
heffing van de vliegbelasting per 1 juli 2009 beëindigd. De Schiphol
Group is goed op weg om weer een betere concurrentie positie te verwerven
tussen de grote Europese luchthavens door bij te dragen aan een verdere kostenreductie
op de luchthaven Schiphol (o.a. havengelden). Dit heeft ertoe geleid dat vanaf
augustus een tweetal nieuwe luchtvaartmaatschappijen op luchthaven Schiphol
opereert: Air Arabia Maroc en Belavia voeren vluchten uit naar respectievelijk
Casablanca en Minsk. Ook voor andere luchtvaartmaatschappijen is Schiphol
weer aantrekkelijker geworden om het aantal bestemmingen en het aantal vluchten
te vergroten.
 5 Vernieuwing en verduurzaming
 Vernieuwing en verduurzaming is een belangrijk onderdeel van mijn toerismebeleid.
Alleen door continu nieuwe en betere producten en diensten aan te bieden,
kunnen ondernemers immers voorzien in de behoeften van de consument
en blijft het Nederlandse toeristische aanbod concurrerend en aantrekkelijk
voor nieuwe en ervaren toeristen.
 
 Ik ben langs drie lijnen acties gestart:
 Naar een beter toeristisch aanbod met regionale beeldverhalen
 Door middel van regionale beeldverhalen werken ondernemers en regionale
overheden aan de verbetering van het toeristisch aanbod in de regio.
 In een beeldverhaal ontwikkelen regionale overheden en ondernemers samen
een gebiedsvisie. In deze visie schetsen zij een toeristisch-recreatief toekomstbeeld
voor de regio en een herkenbare regionale identiteit. Daarbij verbinden zij
de ruimtelijke kwaliteiten van het gebied, de aanwezige natuur- en landschapswaarden
en cultuurhistorische waarden met de economische ontwikkelingskansen voor
de toeristisch-recreatieve sector. Met behulp van deze visie wordt daarmee
richting gegeven aan de ruimtelijke ontwikkeling van de regio en aan productontwikkeling
door ondernemers.
 Het Interprovinciaal Provinciaal Overleg (IPO) heeft een plan van aanpak
opgesteld voor de ontwikkeling van de beeldverhalen. In dit plan heeft het
IPO zes voorbeeldprojecten geselecteerd. Begin oktober zal ik, mede namens
de minister van LNV, dit plan van het IPO in ontvangst nemen. Samen met de
ministers van LNV en VROM zal ik ondersteuning aanbieden voor de uitwerking
van de zes voorbeeldprojecten. In de brief «Genieten van Buiten»
van de minister van LNV is hierover een nadere toelichting gegeven.
 
 
 De Zeeuwse Delta
 
 De Zeeuwse Delta is een van de zes geselecteerde voorbeeldprojecten.
 Tot voor kort verkochten ondernemers en overheden het toeristisch product
Zeeland via de formule «zon, zee en strand». Hiermee heeft Zeeland
een sterke positie op de toeristische markt veroverd. Voor de toekomst is
echter meer nodig. Zon, zee en strand vind je immers op vele bestemmingen.
De estuariene dynamiek, de relatie tussen water en land, is wél uniek
in Zeeland.
 Ondernemers, overheden en natuurbeschermingsorganisaties in Zeeland hebben
de handen ineengeslagen om vanuit dit unieke Zeeuwse kenmerk een nieuw beeldverhaal
te ontwikkelen. Startpunt is het project «Waterdunen» in West
Zeeuws Vlaanderen. Binnen Waterdunen wordt een gebied van 250 hectare landbouwgrond
teruggebracht naar een kustlandschap met wetlands en invloeden van zee. Een
tweede project, «Perkpolder», wordt inmiddels voorbereid. In het
beeldverhaal zullen overheden en ondernemers nieuwe ruimtelijke concepten
ontwikkelen.
 
 
 Friese Meren en de Watersport \ Tijdens het
Algemeen Overleg over de Toerismebrief heeft u mij gevraagd de Friese Meren
en de watersport mee te nemen in de PMPCs van het NBTC en de regionale beeldverhalen.
 Watersport vormt een belangrijk onderdeel van recreatie en toerisme. Vooral
de Duitse markt -de belangrijkste herkomstmarkt voor inkomend toerisme in
Nederland- biedt hiervoor potentieel. Dit is de reden dat watersport door
het NBTC in Duitsland wordt gepromoot, als onderdeel van de PMPC The Good
Life. Met deze PMPC presenteert het NBTC het Nederlandse achterland richting
consumenten die actief willen zijn, maar ook willen ontspannen. Daarnaast
wordt watersporten aan de Nederlandse stranden meegenomen in de PMPC Beach
Life. Het NBTC richt zich met deze PMPC gezinnen en stellen, die willen genieten
en ontspannen aan de Nederlandse kust.
 In Friesland is afgelopen jaren flink geïnvesteerd (o.a. met Kompas
gelden) in 5 aquaducten ten behoeve van een «Staande mast route»
en wil Friesland verder invulling geven aan de 2e fase van het Friese merenproject.
Er wordt ook extra aandacht besteed aan het duurzaam gebruik maken van de
Friese meren en vaarwegen. 
 Het IPO heeft de Friese Meren daarnaast geselecteerd als één
van de zes voorbeeldprojecten beeldverhalen. Het Friese beeldverhaal zal de
positie van Friesland als watersportprovincie verder uitbouwen.
 
 Regionale overheden en ondernemers nemen uiteenlopende initiatieven om
hun steden, regio’s en bedrijven aantrekkelijk te maken voor toerisme
en recreatie. Ik noem er enkele.
 Zo heeft de gemeente Amsterdam een hotelloods aangesteld om het nijpende
beddentekort te verminderen. De hotelloods beziet of vrijkomende panden op
goede locaties om te bouwen zijn tot hotel en of dit ruimtelijk gezien ook
is toe te staan. De ambitie is om in 2015 9000 extra hotelkamers te kunnen
realiseren.
 In Breda werken ondernemers samen om van de Bavelse Berg (65ha) een Pleasure
City te maken voor sport, vermaak, concerten, beurzen, congressen etc. Een
prima project waarin private partijen en de gemeentelijke overheid in samenwerken.
 Om recreatiebedrijven meer bewust te maken van de mogelijkheden die gezonde
en kwalitatieve voeding biedt, is in maart het Good Food Congres georganiseerd.
Het is een eerste grote stap geweest in de richting van een positieve houding
ten opzichte van een gezonder voedingsaanbod bij recreatiebedrijven. Het kostenaspect
blijkt vooralsnog een lastige drempel te zijn.
 Vergroting bekendheid EZ instrumentarium
 EZ heeft verschillende instrumenten voor vernieuwing en verduurzaming
beschikbaar voor de sector toerisme en recreatie terwijl het toch van groot
belang kan zijn bij het verkennen en uitvoeren van innovatieplannen van ondernemers,
zoals die van het Innovatieprogramma recreatie en Ruimte waarover u in de
brief «Genieten van Buiten» van de minister van LNV bent geïnformeerd.
Ik zal de mogelijkheden die dit instrumentarium biedt dan ook stevig blijven
uitdragen.
 Instrumentarium voor het MKB
 Binnen het EZ instrumentarium voor het MKB zijn met name de Innovatievouchers
en Innovatie Prestatie Contracten (IPC’s) interessant voor toeristisch-recreatieve
ondernemers:
 
 Met de innovatievoucher kunnen MKB ondernemers
voor een bedrag van 2 500 of 7 500 euro kennis inkopen bij
publieke kennisinstellingen. Op dit moment wordt ca. 4% van de vouchers
aangevraagd door de sector toerisme en recreatie. Dat is, gelet op de grootte
van de sector (2,9% van het BBP in 2008), geen slecht resultaat. Maar
het kan beter. Dit najaar verspreid ik de brochure «Vooruit met Innovatievouchers» onder de toeristische sector. Daarmee wil ik ondernemers
extra stimuleren om gebruik te maken van de vouchers.
 Ook loopt er een proef met private innovatievouchers. Deze voucher kunnen
MKB ondernemers verzilveren bij private kennisinstellingen. Binnen deze proef
is 8% van de vouchers vanuit de sector toerisme en recreatie aangevraagd.
 
 Het InnovatiePrestatieContract (IPC) is bedoeld
voor groepen van bedrijven die samen willen innoveren. Het kan gaan om diensten,
producten en processen of een combinatie daarvan. Om de sector toerisme en
recreatie te stimuleren hiervan gebruik te maken stel ik dit jaar 400 000
euro extra beschikbaar voor toerisme. Dit bedrag kan de sector aanwenden om
een IPC aanvraag voor te bereiden, bijvoorbeeld door marktkansen te inventariseren
en een business case op te stellen. Een aanvraag van RECRON is
inmiddels in behandeling en de HISWA heeft een aanvraag in voorbereiding.
 Instrumentarium voor gebiedsontwikkeling
 Met Pieken in de Delta richt EZ zich op kansrijke
clusters en sectoren in de regio. De deelprogramma’s voor de Noordvleugel
van de Randstad en Zuidwest-Nederland richten zich onder andere op toerisme,
op de bevordering van het internationale steden- en congrestoerisme en het
kusttoerisme.
 
 
 «Amsterdam bezoeken, Holland zien»
 
 Buitenlandse toeristen brengen sinds jaar en dag slechts in beperkte mate
een bezoek aan de omgeving van Amsterdam. Het project «Amsterdam Bezoeken,
Holland Zien» wil dat veranderen. Dit project behelst uiteenlopende
acties om het imago van het Amsterdamse achterland te versterken en toeristen
daar daadwerkelijk daarheen te bewegen.
 Zo staat in mei 2010 een Italië-festival op het programma rond de
start van de Giro d’Italia in Amsterdam. Onder andere Middelburg en
Utrecht zullen worden aangedaan.
 Ander speerpunt vormt de ontwikkeling van de zogenaamde Holland Route.
Deze brengt de toerist langs industrieel erfgoed zoals het Hembrugterrein,
Corus Hoogovens, stoomgemaal De Cruquius, de Westergasfabriek en de Zaanse
Schans. Belangrijk is ook het maken van een toeristische kaart voor de hele
regio. Verder wordt een internetsite in maar liefst zes verschillende talen
ontwikkeld, met daarop de toeristische mogelijkheden, attracties en routes
in de metropoolregio.
 «Amsterdam bezoeken, Holland zien» heeft een rijksbijdrage
van bijna 2 miljoen euro ontvangen uit het Pieken in de Delta programma.
 
 
 «Vitaliteit en Wellness»: Een Zee van Kansen
 
 De vraag naar producten en diensten op het gebied van vitaliteit en wellness
is groot. De Zeeuwse Delta heeft van nature een aantal kwaliteiten in huis
die voor vitaliteit en wellness belangrijk zijn: de nabijheid van de zee,
de ruimte en de lucht. De positionering van het Zeeuwse aanbod kan echter
beter.
 Oostenrijk en Zwitserland zijn landen die faam hebben op het gebied van
vitaliteit en wellness. Kenmerkend in deze landen is dat individuele ondernemers
zich verbinden aan overkoepelende regionale «brands». Door samenwerking
onder één sterk merk, ontwikkelen ondernemers nieuwe diensten
en producten, en bereiken zij met succes nieuwe markten.
 Binnen het project «Vitaliteit en Wellness» ontwikkelen NV
Economische Impuls Zeeland, de Hogeschool Zeeland een brand voor Zeeland en
zetten zij Zeeland als ideale bestemming voor vitaliteit en wellness op de
kaart.
 
 «Vitaliteit en Wellness» heeft een rijksbijdrage van bijna
100 000 euro ontvangen uit het Pieken in de Delta programma.
 
 Ook de Europese structuurfondsenprogramma’s
bieden mogelijkheden voor de verdere ontwikkeling van toerisme in de regio’s.
 Duurzame ontwikkeling
 Om duurzame gebiedsontwikkeling in de schijnwerpers te zetten, doet Nederland
vanaf dit jaar mee aan de EDEN Awards van de Europese
Commissie. Met de EDEN Awards wil de Europese Commissie de aandacht vestigen
op minder bekende Europese toeristische bestemmingen, die een voorbeeld zijn
voor andere lidstaten op het gebied van duurzaamheid, natuur- of cultuurbehoud.
Iedere lidstaat organiseert zelf de nationale selectie voor de EDEN Awards
en presenteert de winnende bestemming aan de Europese Commissie. 
 
 Dit jaar stond de EDEN Award in het teken van toerisme in beschermd natuurgebied.
VVV Nederland heeft namens EZ en in samenwerking met LNV de Nederlandse EDEN
Award voorbereid. Onder 11 deelnemers heeft een vakjury het Zuid-Limburgse
Park Gravenrode als winnaar gekozen. EZ heeft 25 000 euro beschikbaar
gesteld voor Park Gravenrode. Op 6 oktober zal Park Gravenrode zich presenteren
tijdens het European Tourism Forum in Brussel.
 
 In 2010 staat watertoerisme centraal in EDEN. Dit biedt een unieke kans
voor onze kust- en watersportbestemmingen om zich te presenteren.
 
 
 Park Gravenrode: Van industrieel gebied tot toeristische
bestemming
 
 Park Gravenrode, onderdeel van de voormalige mijnstreek in Zuid-Limburg,
is de afgelopen 15 jaar uitgegroeid van een wat grauw industriegebied tot
een drukbezochte toeristische bestemming. Het gebied had na sluiting van de
mijnen te maken met diverse problemen, zoals massawerkloosheid, financiële
problemen, vervuiling en slechte bereikbaarheid. Ondernemers en gemeenten
hebben de handen ineen geslagen om het gebied een nieuwe identiteit te geven.
 Park Gravenrode herbergt nu attracties zoals Snowworld, de wereldtuinen
Mondo Verde, Gaiapark Kerkrade Zoo, gerenoveerde kastelen, hoeves en natuur.
In Park Gravenrode is bijzonder veel gedaan aan natuurherstel, aanplant, zuivering
en het toegankelijk maken van de natuur. De wijze waarop partijen hebben gewerkt
aan de ontwikkeling van natuur en economische activiteit verdient navolging,
aldus de jury van de EDEN Awards. Park Gravenrode is een uitstekend voorbeeld
van een duurzame toeristische bestemming.
 
 Met het project Verduurzaming Hotels, dat
ik in de Toerismebrief heb aangekondigd, wil ik het convenant Duurzame Hotels,
dat de Gemeente Amsterdam met Amsterdamse hoteliers heeft afgesloten, uitbreiden
naar de hotelsteden Den Haag, Maastricht, Rotterdam en Utrecht. Binnen het
convenant spannen de Gemeente Amsterdam en hoteliers zich in voor de verduurzaming
van de bedrijfsvoering aan de hand van het milieukeurmerk de Green Key. Dit
levert in de energie- en waterconsumptie een reductie op van tussen de 10
en 20 procent per hotel. Daarnaast stimuleert de Green Key afvalreductie en
het gebruik van milieuvriendelijke materialen en grondstoffen.
 Met de vier andere steden heb ik verkennende gesprekken gevoerd. De steden
nemen dit jaar nog een definitief besluit over de invoering van het project.
 
 Ook het project Bewust op Reis richt zich
op duurzame bedrijfsvoering. Binnen dit project ontwikkelt de reissector,
gesteund door EZ, een overkoepelend consumentenlabel voor duurzaam toerisme.
 De ene reis of accommodatie is duurzamer dan de andere. Aanbieders kunnen
dit vastleggen met duurzaamheidskeurmerken zoals de Green Key of de Europese
bloem. Deze keurmerken zijn veelal niet bekend bij de consument. Hierdoor
ontbreekt het de meeste consumenten aan inzicht om bewust te kiezen voor duurzaamheid
bij het plannen van een vakantie. Een overkoepelend consumentenlabel voor
duurzaam toerisme moet consumenten op weg helpen naar een duurzamere vakantie.
 Er wordt naar gestreefd het label tijdens de Vakantiebeurs, begin 2010,
te presenteren. Het zal op aanvraag toegekend worden aan aanbieders die beschikken
over erkende duurzame keurmerken in de reis- en verblijfbranche. Ik ga er
van uit dat het label toeristisch-recreatieve bedrijven uitdaagt aan te haken
en daarmee bijdraagt aan een duurzame bedrijfsvoering in de toeristische sector.
 Kennis, onderwijs en Innovatie
 De toerisme en recreatie sector is een grote volwassen economische sector geworden. Zoals ik hierboven al heb aangegeven horen de betrokken
partijen zich te realiseren dat zo’n sector alleen maar toekomst heeft
als er voortdurend geïnnoveerd wordt Innovatie in product, in dienst
en in bedrijfsvoering. De eerder genoemde innovatie vouchers en IPC’s
zijn daar goede hulpmiddelen bij. Het betekent ook dat voor die sector kennis
moet worden ontwikkeld en adequaat onderwijs beschikbaar moet zijn. In het
RMNO advies «Duurzame ontwikkeling van Toerisme» wordt een opsomming gegeven van de vele kennisvragen die er leven
bij departementen, decentrale overheden en de sector. Thans zijn er vele MBO
en HBO opleidingen voor toerisme, recreatie en vrije tijd bestedingen. Aan
de NHTV in Breda bestaan nu ook twee master opleidingen op het gebied van
toerisme en een (executieve) master opleiding op het gebied van imagineering.
Daarmee kan deze sector ook beter zijn onderzoeksvragen adresseren. Ook de
hotelscholen staan goed aangeschreven gelet op het feit dat vele afgestudeerden
hun weg vinden in de grote internationale hotelketens en daar vooraanstaande
posities bekleden.
 VVV Nederland gaat meer investeren in opleidingen voor medewerkers en
werkt aan het ontwikkelen van onderwijsprogramma’s met MBO- en HBO opleidingsinstituten.
 Tot slot
 Mijn ministerie is volop bezig met de uitvoering van de Toerismebrief.
In deze voortgangsbrief heb ik u toegelicht hoe de Holland Promotie, de aanpak
van regeldruk, vernieuwing en verduurzaming vorm krijgt.
 Ik wil daarbij graag alle partners, die met mij samenwerken, bedanken.
De komende jaren blijf ik mij inspannen voor een succesvolle uitvoering van
het toerismebeleid.
 
 De staatssecretaris van Economische Zaken,
 F. Heemskerk
 
 
 BIJLAGE 1
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 ALLE ACCOMMODATIES
 
 
 
 
 
 
 
 
 Gasten (x 1 000)
 Overnachtingen
(x 1 000)
 
 
 jan – mei
 2007 
 2008 
 2009* 
 +/– 
 2007
 2008 
 2009* 
 +/– 
 
 
 
 Totaal Europa
 
 
 3 428
 
 
 3 296
 
 
 3 085
 
 
 – 6%
 
 
 8 301
 
 
 7 968
 
 
 7 327
 
 
 – 8%
 
 
 
 Duitsland 
 1 031 
 974 
 938 
 – 4%
 3 365 
 3 111 
 2 887 
 – 7% 
 
 
 België 
 416
 432 
 451 
 4% 
 1 000 
 1 040 
 1 079 
 4% 
 
 
 GB
 790 
 721 
 582 
 – 19% 
 1 510 
 1 451 
 1 134
 – 22% 
 
 
 Frankrijk 
 260 
 252 
 249 
 – 1% 
 535
 514 
 506 
 – 1% 
 
 
 Zwitserland 
 68 
 59 
 63
 6% 
 136 
 117 
 120 
 2% 
 
 
 Italië 
 145 
 141
 135 
 – 4% 
 296 
 283 
 266 
 – 6% 
 
 
 Spanje
 141 
 142 
 118 
 – 17% 
 292 
 284 
 233
 – 18% 
 
 
 Denemarken 
 69 
 62 
 56 
 – 9% 
 141
 129 
 117 
 – 9% 
 
 
 Zweden 
 50 
 47 
 42
 – 10% 
 95 
 87 
 79 
 – 10% 
 
 
 Noorw.** 
 35
 38 
 33 
 – 13% 
 66 
 69 
 61 
 – 12%
 
 
 Finland** 
 20 
 22 
 18 
 – 22% 
 37 
 39 
 33
 – 17% 
 
 
 Rusland** 
 37 
 41 
 38 
 – 8% 
 72
 82 
 75 
 – 8% 
 
 
 Overig Eur. 
 366 
 366 
 367
 1% 
 757 
 765 
 745 
 – 3% 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal Amerika
 
 
 498
 
 
 428
 
 
 373
 
 
 – 13%
 
 
 878
 
 
 777
 
 
 683
 
 
 – 12%
 
 
 
 USA** 
 395 
 326 
 284 
 – 13%
 671 
 572 
 503 
 – 12% 
 
 
 Canada** 
 43 
 43 
 37
 – 15% 
 81 
 85 
 69 
 – 19% 
 
 
 Brazilië** 
 21
 24 
 18 
 – 25% 
 40 
 48 
 37 
 – 23%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal Azië
 
 
 232
 
 
 220
 
 
 209
 
 
 – 5%
 
 
 416
 
 
 386
 
 
 367
 
 
 – 5%
 
 
 
 Japan** 
 53 
 51 
 40
 – 21% 
 91 
 87 
 66 
 – 24% 
 
 
 China (incl. HK)**
 38 
 48 
 54 
 14% 
 68 
 74 
 87 
 17% 
 
 
 India**
 16 
 19 
 19 
 – 2% 
 38 
 39 
 36 
 – 8%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal Australië
 
 
 41
 
 
 38
 
 
 33
 
 
 – 13%
 
 
 82
 
 
 75
 
 
 64
 
 
 – 14%
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal Afrika
 
 
 37
 
 
 34
 
 
 30
 
 
 – 10%
 
 
 72
 
 
 62
 
 
 57
 
 
 – 8%
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 4 236
 
 
 4 015
 
 
 3 730
 
 
 – 7%
 
 
 9 748
 
 
 9 268
 
 
 8 498
 
 
 – 8%
 
 
 
 
 
 bron: CBS
 * voorlopige cijfers
 ** alleen verblijven in hotels, hetgeen voor deze landen 95%
of meer van alle verblijven omvat
 
 
 
 
 Kamerstukken II, 2007–2008, 26 419, nr. 34.
 
 
 Kamerstukken II, 2008–2009, 26 419, nr. 36.
 
 
 Holland Imago Onderzoek 2008, NBTC.
 
 
 Kamerstukken II, 2008–2009, 31 700XIII, nr. 2.
 
 
 Kamerstukken II, 2008–2009, 30 234, nr. 25.
 
 
 Actieprogramma Amsterdam Gay Capital 2009 – 2011, Gemeente Amsterdam,
2009.
 
 
 Een uitleg over de PMPCs van het NBTC kunt u lezen in de Toerismebrief.
 
 
 Vooruit met Innovatievouchers: Kansen voor toeristisch-recreatieve ondernemers,
Ministerie van Economische Zaken, 2009.
 
 
 RMNO advies «Duurzame Ontwikkeling van Toerisme» 2006 (Roel
in ’t Veld, Gerard Bartels en Louis Meuleman).