Ruimtevaartbeleid; Brief minister waarin het ruimtevaartbeleid nader wordt uitgewerkt
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24446, nr. 12

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

12-10-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

24446 nr. 12

05-10-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1 NADERE UITWERKING VAN HET NEDERLANDSE RUIMTEVAARTBELEID1.1 Concretisering van de doelstellingen1.2 Invulling van het ruimtevaartbeleid2 ONTWIKKELINGEN SINDS DE ESA MINISTERCONFERENTIE IN 19992.1 Ontwikkelingen in de Europese ruimtevaartsectorWereldwijde ontwikkelingen van invloed op Europese ruimtevaartsectorOntwikkelingen in EuropaHerstructurering van Europese industrieRol Europese Unie, relatie tussen EU en ESA, Joint Space
StrategyGalileoGMES2.2 Ontwikkelingen in de Nederlandse ruimtevaartsectorOntwikkelingen op wetenschappelijk gebiedOntwikkelingen in institutioneel en commercieel gebruikOntwikkelingen in de Nederlandse industrie3 VOORSTEL VAN ESA VOOR DE MINISTERCONFERENTIE3.1 Samenvatting van het voorstel van ESA3.1 Nederlands standpunt ten aanzien van de belangrijkste
punten uit het voorstelSamenwerking tussen ESA en de EUNetwerk van technische centraCoördinerende rol voor ESAIndustriebeleid van ESAOndertekeningBIJLAGE 1Korte beschrijving ESA programma's en Nederlandse belangen
per programma.1. Het General Budget (2002–2004 en indicatie voor
2005–2006)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijving2. Het wetenschappelijke Science programma (2002 –
2004 en indicatie voor 2005–2006)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlandse belangc. Indicatie Nederlandse inschrijving3. Het planetair exploratie programma (AURORA) (2002–2004)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijving4. Aardobservatieprogramma'sHet «Earth Observation Envelope Programme»,
periode 2 (EOEP-2) (2003–2007)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijvingEarth Watch (2002–2006)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijving5. Telecommunicatiesatellietprogramma'sAdvanced Research in Telecommunication Systems (ARTES)a. Summiere beschrijving programma.b. Nederlands belang.c. Indicatie Nederlandse inschrijving.6. Het Satellietnavigatie programma Galileo (2001–2006)a. Summiere beschrijving programma.b. Nederlandse belangc. Indicatie Nederlandse inschrijving.7. Manned Space / Internationaal Ruimtestation ISS programma'sHet ISS-Exploitatie programma (2002–2006)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlandse belangc. Nederlandse positieHet ISS-programma «CRV» (–)Het ISS-programma «Additional Flight Opportunities»
(2002–2006)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlandse belangc. Nederlandse positieHet ISS-programma «Commercial Utilisation»
(2002–2006)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlandse belangc. Nederlandse positieHet ISS-programma «Studies, Technology, Evolution
Programme» (STEP) (2002–2004)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlandse belangc. Nederlandse positie8. Het «European Life and Physical Sciences and
Applications» programma (ELIPS) (2002–2006)a. Summiere beschrijving programmab. Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijving9. Ariane lanceerderprogramma'sAriane-5 Plus, stap-3 (2002–2007)a. Summiere beschrijving programmab. Het Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijvingAriane-5 ARTA (2002–2006)a. Summiere beschrijving programmab. Het Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijvingAriane-5 Infrastructure (2002–2004)a. Summiere beschrijving programmab. Het Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijvingFLTP – Future Launchers Technology Programme (2002–2004)a. Summiere beschrijving programmab. Het Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijvingKourou Lanceerbasis (2002 – 2006)a. Summiere beschrijving programmab. Het Nederlands belangc. Indicatie Nederlandse inschrijvingBIJLAGE 2Financiële consequenties Nederlandse standpunt voor
ESA MinisterconferentieBIJLAGE 3 Overzicht concretisering van de doelstellingen van het
ruimtevaartbeleid 2) gebruikersdimensie BIJLAGE 4Criteria om industriële ruimtevaartactiviteiten te
toetsenBIJLAGE 5Uitgebreide samenvatting van het ESA
voorstel voor een Europees ruimtevaartbeleid: «Ruimtevaart ten dienste
van de Europese samenleving».Rol en missie van ESAEvolutie van ESAESA technologiebeleidHet industriebeleid van ESABIJLAGE 6Lijst met afkortingen 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24446Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 114 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 446Ruimtevaartbeleidnr. 12BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 5 oktober 2001In mijn brief aangaande de evaluatie van het ruimtevaartbeleid van 12
juli jl. (Kamerstukken II, 2000/2001, 24 446, nr. 11) heb ik aangekondigd
dat ik u in oktober een vervolgbrief zou toesturen waarin het ruimtevaartbeleid
nader wordt uitgewerkt. Deze brief geeft die nadere uitwerking en dient tevens
om uw mandaat te vragen voor de beoogde Nederlandse inzet voor de Ministerconferentie
van het Europese Ruimte Agentschap (ESA) die op 14 en 15 november a.s. in
Edinburgh, Schotland zal worden gehouden.Tijdens de ESA Ministerconferentie zullen besluiten worden genomen over
een voorstel van de ESA Directeur Generaal (DG) waarin wordt aangegeven wat
de rol van ESA moet zijn om te zorgen dat ruimtevaart ten dienste staat van
de Europese samenleving. Tevens worden een groot aantal programma's op diverse
terreinen ter besluitvorming voorgelegd.Eerder heb ik aangekondigd dat tegelijk met deze brief een geactualiseerde
nota over het aardobservatiebeleid en een rapport over de evaluatie van het
Nationaal Remote Sensing Programma aan u zouden worden aangeboden. De nota
over het aardobservatiebeleid heeft enige vertraging opgelopen. Deze vertraging
is met name ontstaan doordat de discussies met de departementen onder wier
verantwoordelijkheid diverse institutionele gebruikers vallen, langer vergen
dan verwacht. Beide documenten zullen nog wel dit jaar door de Staatssecretaris
van VenW aan u worden aangeboden. In de nu voorliggende brief is rekening
gehouden met reeds beschikbare bevindingen uit discussies die zijn gevoerd
in het kader van de actualisatie van het aardobservatiebeleid.Het in deze brief aangehaalde advies van het NIVR aangaande industriële
ruimtevaartprioriteiten en het bijbehorende rapport van Euroconsult over de
Nederlandse industriële ruimtevaartsector zullen u separaat en vertrouwelijk
worden aangeboden aangezien in het rapport naar bedrijf uitgesplitste cijfers
over omzet en marktperspectief zijn opgenomen en in wordt gegaan op de bedrijfsstrategie. Deze brief is als volgt opgebouwd.• Hoofdstuk 1 beschrijft eerst de concretisering van de doelstellingen
van het Nederlandse ruimtevaartbeleid en gaat in op de gestelde prioriteiten.
Hierbij wordt verwezen naar het schema in bijlage 3. Vervolgens wordt de invulling
van het ruimtevaartbeleid beschreven waarbij zowel de Europese als de nationale
activiteiten aan de orde komen. De vertaling naar de Nederlandse belangen
in de diverse ESA programma's die op de ESA Ministerconferentie aan de orde
zullen komen, is te vinden in bijlage 1. In bijlage 2 worden de financiële
consequenties samengevat.• Hoofdstuk 2 geeft een kort overzicht van de ontwikkelingen in de
ruimtevaart sinds de laatste grote ESA Ministerconferentie in 1999 (Brussel).• Hoofdstuk 3 gaat in op het voorstel van de DG van ESA en beschrijft
het Nederlandse standpunt aangaande de onderdelen van zijn voorstel.• Bijlage 4 beschrijft de criteria om industriële ruimtevaartactiviteiten
te toetsen, bijlage 5 geeft een uitgebreide samenvatting van het voorstel
van de DG van ESA en bijlage 6 bevat een lijst met afkortingen.Ten tijde van het schrijven van deze brief zijn nog niet alle voorstellen
die op de ESA Ministerconferentie aan de orde zullen komen geheel uitonderhandeld.
In mijn uiteindelijke standpunt zal ik rekening houden met de meest recente
ontwikkelingen maar daarbij wel binnen het hier voorgestelde mandaat handelen.1 NADERE UITWERKING VAN HET NEDERLANDSE RUIMTEVAARTBELEIDKort samengevat luidt het Kabinetsstandpunt in de brief van 12 juli jl.
dat ruimtevaartbeleid Europees of zelfs internationaal beleid is. Nederland
neemt hierin zijn verantwoordelijkheid en draagt bij aan het tot stand brengen
van een infrastructuur in de ruimte om onafhankelijke Europese toegang tot
de ruimte te handhaven en doet in internationaal verband mee om ruimtevaart
in te zetten om mondiale vraagstukken te onderzoeken en aan te pakken. Nederland
wil zo goed mogelijk gebruik maken van de mogelijkheden die de Europese en
internationale ruimtevaart biedt om kennis en informatie terecht te laten
komen bij wetenschappers, instituten en bedrijfsleven. Op deze wijze wordt
innovatie bevorderd alsmede onze concurrentiepositie verbeterd. Mede met het
oog daarop wordt door het Kabinet voortzetting van flankerende, nationale
activiteiten voorgesteld.In de brief van 12 juli jl. is de overkoepelende doelstelling voor het
ruimtevaartbeleid als volgt geformuleerd:Bijdragen aan het zo goed mogelijk inzetten en benutten
van de unieke toegevoegde waarde van een mondiale ruimtevaartinfrastructuur
voor maatschappelijke, economische en wetenschappelijke vooruitgang.De overkoepelende doelstelling kent een aantal met elkaar samenhangende,
afgeleide dimensies die kort samengevat als volgt zijn geformuleerd:• de politieke dimensie – Nederland als loyale partner in Europees
verband;• de gebruikersdimensie – optimaal gebruik maken van het middel
ruimtevaart ten behoeve van onderzoek en maatschappelijke vraagstukken;• de industrieel/technologische dimensie – ruimtevaart om bedrijfsleven
en kennisinstituten technologisch hoogwaardige kennis op te laten doen
ten behoeve van innovatie en daarmee het bevorderen van de concurrentiepositie.1.1 Concretisering van de doelstellingenDe overkoepelende doelstelling geeft aan waarom Nederland op ruimtevaartgebied
een rol wil spelen maar is op een hoog abstractieniveau geformuleerd en daardoor
moeilijk in kwantitatieve waarden uit te drukken. Bovendien is ruimtevaartbeleid
Europees of zelfs internationaal beleid. De doelstellingen en de invulling
van het beleid worden in Europees verband vastgesteld in Europese organisaties
zoals ESA, de Europese Unie (EU) en de Europese Organisatie voor de Exploitatie
van Meteorologische Satellieten (EUMETSAT).De hierboven genoemde drie dimensies bieden wel aanknopingspunten voor
een kwantitatieve uitwerking. In het algemeen geldt voor het ruimtevaartbeleid
dat de doelstellingen niet op korte termijn zijn te realiseren maar een veel
langer tijdpad vergen. Jaarlijkse prestatie-indicatoren zijn daarom niet geformuleerd.
Voorgesteld wordt om de effectiviteit van het beleid te monitoren door iedere
5 jaar het beleid te evalueren, vergelijkbaar met de recent uitgevoerde evaluatie.Ten behoeve van een evaluatie over 5 jaar is per dimensie beschreven wat
de beoogde effecten voor over een periode van
vijf (en soms tien) jaar zijn. Waar mogelijk zijn de beoogde effecten kwantitatief
beschreven maar vaak is dat alleen kwalitatief mogelijk. In het laatste geval
is vervolgens gekeken of het mogelijk is de beoogde output kwantitatief te beschrijven. In die gevallen waar dat ook niet mogelijk
is, is de beoogde input kwantitatief beschreven.
Ter concretisering van de doelstellingen van het ruimtevaartbeleid zijn op
een aantal onderdelen van de doelstellingen prioriteiten gedefinieerd.In het schema in bijlage 3 zijn zowel de kwalitatieve als de kwantitatieve
uitwerkingen per dimensie weergegeven en worden de verschillende onderdelen
nader toegelicht.Vanuit de politieke dimensie heeft deelname
in ESA, naast deelname in EUMETSAT, een hoge prioriteit. De programma's van
ESA dragen op allerlei terreinen concreet bij aan de in ESA-verband geformuleerde
doelstellingen die aansluiten op de Nederlandse doelstelling en die Nederland
dan ook onderschrijft. Slechts enkele voorbeelden daarvan zijn:– onafhankelijke toegang tot de ruimte middels de Ariane-raketten,
het plaatsbepalingsysteem Galileo en de bijdrage aan het Internationale Ruimtestation
(ISS);– technologieontwikkeling om de Europese ruimtevaartcapaciteit op
te bouwen via het telecommunicatieprogramma en de diverse technologieprogramma's;– excellent wetenschappelijk onderzoek in het Science programma,
het aardobservatieprogramma en het programma voor microgewichtonderzoek;– een impuls voor internationale technologische samenwerking via
het ISS;– het inzicht in en de aanpak van mondiale problemen wordt verbeterd
via het aardobservatieprogramma.Voor Nederland is Europese samenwerking essentieel en ESA vormt een efficiënte
uitvoeringsorganisatie voor Europese ruimtevaartactiviteiten. Nederland hecht
er belang aan dat ESA in staat blijft haar programma's efficiënt uit
te voeren en dat alle lidstaten, en hun wetenschappers, bedrijven
en gebruikers, op gelijke basis toegang hebben tot en inspraak hebben in de
activiteiten van ESA.Voor de gebruikersdimensie zijn op diverse
terreinen prioriteiten aan te geven.De Nederlandse prioriteiten voor wetenschappelijk onderzoek van, in en
vanuit de ruimte zijn opnieuw vastgesteld op basis van de in de brief van
12 juli jl. beschreven evaluaties en liggen op de volgende drie terreinen:• astrofysica, met als speerpunten infrarood- en röntgensterrenkunde;• aardgericht ruimteonderzoek (incl. meteorologie/klimaatmonitoring),
met als speerpunten (chemische) processen in de atmosfeer en vaste aarde onderzoek;• microgewichtonderzoek, met als speerpunten levenswetenschappen
en exo/astrobiologie.Nederland beoogt op deze terreinen met enige regelmaat in een toonaangevende
rol leiding en sturing te geven aan de wetenschappelijke doelstellingen, de
zogenoemde rol van Principal Investigator (PI). Voor astrofysica behelst deze
PI-rol tevens de technische realisatie van de satellietinstrumentatie. De
PI kan substantiële invloed uitoefenen op het wetenschappelijke profiel
van een missie en kan vroegtijdig beschikken over de wetenschappelijke meetgegevens.Uit de discussies in het kader van de actualisatie van het aardobservatiebeleid
zijn prioriteiten op aardobservatiegebied voortgekomen. Deze prioriteiten
zullen in de nog te verschijnen aardobservatienota worden onderbouwd. Het
betreft operationele toepassingen op de terreinen:• operationele meteorologie en oceanografie;• monitoren van het landgebruik, landbouw, bosbouw en ontbossing
van het tropisch regenwoud;• water- en kustbeheer;• monitoren van de luchtkwaliteit.Daarnaast wordt een actieve betrokkenheid beoogd van institutionele gebruikers
in geselecteerde ontwikkelingslanden die aardobservatie-informatie inzetten
ten behoeve van de duurzame ontwikkeling in hun land.Op het gebied van plaatsbepaling en navigatie liggen de institutionele
gebruikersbelangen bijvoorbeeld op het gebied van luchtverkeersbegeleiding
en luchtverkeersveiligheid, monitoringinformatie voor verkeersmanagement en
voor veilig vervoer van gevaarlijke stoffen, en elektronische voertuigidentificatie
bijvoorbeeld ten behoeve van een kilometerheffing. Gezien de commerciële
mogelijkheden die een dergelijk plaatsbepalingsysteem op basis van satellieten
op termijn te bieden heeft, beogen de EU en ESA zo'n systeem middels een constructie
van Publiek Private Samenwerking (PPS) tot stand te brengen.Om prioriteiten te bepalen binnen de industrieel/technologische
dimensie is nagegaan welke kansrijke producten en diensten Nederland
te bieden heeft. De Nederlandse industriële ruimtevaartactiviteiten zijn
hiertoe beoordeeld op basis van een achttal criteria. Deze criteria zijn weergegeven
in bijlage 4 en zijn in nauw overleg met het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling
en Ruimtevaart (NIVR) tot stand gekomen. De criteria zijn ten opzichte van
de eerder in juni 1999 aan de Kamer gemelde criteria verder aangescherpt en
conform het verzoek van de Kamer is specifiek een criterium betreffende het
Midden- en Klein Bedrijf (MKB) opgenomen.Op mijn verzoek heeft het NIVR, daarbij ondersteund door het Franse Euroconsult,
onderzoek gedaan naar de, volgens de in bijlage 4 beschreven criteria, meest
kansrijke producten en diensten. Het onderzoek is grotendeels gebaseerd op
input vanuit het Nederlandse bedrijfsleven maar ook is gekeken
naar de concurrentiepositie in Europa en wereldwijd. Het Euroconsult rapport
zal separaat vertrouwelijk aan de Kamer worden aangeboden. Op basis van het
Euroconsult rapport heeft het NIVR een advies uitgebracht over de aan te wijzen
prioriteitsgebieden. Ik neem het advies van het NIVR over en wijs als prioriteitsgebieden
aan:• zonnepanelen;• apparatuur voor telecommunicatie/navigatiesatellieten;• aardobservatie-instrumenten, wetenschappelijke instrumenten;• hoogwaardige onderdelen voor lanceervoertuigen.Naast deze vier prioriteiten identificeert het NIVR een aantal kansrijke
gebieden waarvoor een deel van het budget gereserveerd zou moeten worden.1.2 Invulling van het ruimtevaartbeleidGezien het belang van ESA wenst Nederland als loyale partner in Europees
verband op te treden. Dit betekent dat Nederland in financieel opzicht met
zijn bijdrage aan ESA een middenpositie tussen de andere landen wil handhaven.
Bij het bepalen van de Nederlandse deelnamepercentages voor de diverse programma's
die op de ESA Ministerconferentie aan de orde zullen komen, is gekeken naar
de overkoepelende doelstelling, de drie daarvan afgeleide dimensies en de
genoemde prioriteiten. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de Nederlandse
prioriteiten in meerdere ESA programma's aan de orde kunnen komen. Dat is
bijvoorbeeld het geval voor zonnepanelen die voor allerlei soorten satellieten
in diverse programma's nodig zijn.Alle programma's die op de ESA Ministerconferentie ter besluitvorming
voorliggen worden beschreven in bijlage 1. Per programma wordt ingegaan op
de politieke, gebruikers- en industrieel/technologische belangen die Nederland
in dat programma heeft. Op basis van de combinatie van die belangen is de
indicatie voor de Nederlandse inschrijving bepaald waarbij sterk rekening
is gehouden met de prioriteiten vanuit de gebruikersinvalshoek en de industrieel/technologische
dimensie. De financiële aspecten van de Nederlandse inschrijving in de
diverse programma's staan samengevat in bijlage 2.Naast de ESA programma's waarover op de ESA Ministerconferentie zal worden
besloten, draagt Nederland bij aan andere Europese ruimtevaartactiviteiten
om de doelstellingen van het Nederlandse ruimtevaartbeleid te verwezenlijken.
De Nederlandse bijdrage aan EUMETSAT ten behoeve van o.a. het weerbericht
en klimaatonderzoek staat vast op een BNP-niveau van 4,34% en bedroeg in 2000
NLG 27 miljoen. De Nederlandse bijdrage aan door de EU ontplooide ruimtevaartactiviteiten
maakt voornamelijk onderdeel uit van de budgetten voor de Kaderprogramma's
en het budget voor het Trans-Europees Netwerk (TEN).Ter ondersteuning en in aanvulling op de Europese activiteiten kent Nederland
diverse nationale ruimtevaartactiviteiten.Het Science programma van ESA gaat uit van nationale, flankerende activiteiten
om instrumentontwikkeling en deelname in wetenschappelijke teams te financieren.
Dit nationale budget omvat onder meer incidenteel flankerend beleid van OCenW
en een deel van het budget van het expertise-instituut Stichting Ruimteonderzoek
Nederland (SRON) van NWO.Voor microgewichtonderzoek gaat ESA er van uit dat de deelname in het
wetenschappelijke team nationaal wordt gefinancierd. OCenW stelt hiervoor
via NWO/SRON NLG 2 miljoen per jaar beschikbaar. Aardobservatie is een terrein waarop zowel wetenschappelijke, institutionele
als commerciële gebruikers een rol spelen. In de eerder genoemde aardobservatienota
zal dit nader worden toegelicht. Ten behoeve van dit brede scala aan gebruikers
bestaat het Nationaal Programma Gebruikersondersteuning (GO). Voor wetenschappers
biedt dit ondersteuning voor vernieuwend onderzoek en voor hun deelname in
wetenschappelijke teams. Voor institutionele en commerciële typen gebruikers
biedt het GO-programma mogelijkheden voor het ontwikkelen van nieuwe, operationele
toepassingen middels toepassingsgerichte proefprojecten en preoperationele
projecten. Tenslotte wordt vanuit het GO-programma bijgedragen aan de opbouw
van een nationale gegevens- en informatie-infrastructuur om de gegevens voor
de gebruikers beschikbaar en toegankelijk te maken. Het GO-programma biedt
hiervoor een ondersteunende subsidie met een tijdelijk karakter. Het daadwerkelijke
institutionele en commerciële gebruik van de op aardobservatiedata gebaseerde
informatieproducten wordt niet vanuit dit programma ondersteund. Voor GO fase
2 zal in de genoemde aardobservatienota een budget worden aangegeven, waarschijnlijk
in de orde grootte van NLG 6 à 9 miljoen per jaar.De industrieel/technologische prioriteitsgebieden worden ondersteund via
technologieprogramma's van ESA en via nationale technologieprogramma's die
via het NIVR worden uitgevoerd. Nationaal is hiervoor een budget van NLG 17
à 19 miljoen per jaar beschikbaar. Binnen deze programma's bestaat
ook enige ruimte voor de door het NIVR genoemde nieuwe, kansrijke gebieden
die zich nog onvoldoende hebben bewezen om tot de prioriteitsgebieden te behoren.Het verspreiden van de kennis die in ruimtevaartprojecten is opgedaan
blijft een punt van aandacht maar het is zeer moeilijk te bepalen of kennisdiffusie
werkelijk plaats vindt. In de evaluatie van het ruimtevaartbeleid is hieraan
ruim aandacht besteed. In lijn met het advies zal geen extra inspanning voor
kennisdiffusie worden gepleegd maar zal wel actief worden bijgedragen aan
de activiteiten op dit gebied van ESA en het European Space Research en Technology
Centre (ESTEC). Verder juich ik het toe dat de Netherlands Industrial Space
organisation (NISO) reeds tweemaal een publicatie over spin-off van de ruimtevaart
heeft uitgebracht waardoor spin-off extra onder de aandacht van de bedrijven
wordt gebracht.2 ONTWIKKELINGEN SINDS DE ESA MINISTERCONFERENTIE IN 19992.1 Ontwikkelingen in de Europese ruimtevaartsectorWereldwijde ontwikkelingen van invloed op Europese ruimtevaartsectorDe ruimtevaartsector is nog steeds een zich ontwikkelende sector die voornamelijk
vanuit publieke middelen wordt gefinancierd, slechts een klein deel van de
activiteiten speelt zich af in de commerciële markt. Typerend voor de
sector is dat de omvang van de R&D fase in de meeste gevallen vele malen
groter is dan de – te verwachten – omzet in de productiefase.
Dit wordt vooral veroorzaakt door de hoge kosten voor betrouwbaarheidstesten
omdat satellieten in de ruimte niet gerepareerd kunnen worden en de ruimtevaartomgeving
zeer zware eisen stelt aan de producten.Wereldwijd is een gematigde groei van de ruimtevaart waarneembaar waarbij
de Verenigde Staten een flinke groei in het ruimtevaartbudget laten zien sinds
de regering Bush is aangetreden, terwijl in Europa eerder sprake is van een
stabiel tot jaarlijks minder dan 5% groeiend publiek budget voor
ruimtevaart. De commerciële ruimtevaartmarkt kent een trend van continue
groei met name voor telecommunicatie.Op het gebied van lanceerders is de competitie wereldwijd sterk toegenomen.
Diverse Amerikaanse bedrijven zijn samenwerkingsverbanden met Russische bedrijven
aangegaan en kunnen daardoor zeer goedkoop lanceringen aanbieden. Tegelijkertijd
is in de Verenigde Staten een ambitieus programma opgestart om een nieuwe
generatie lanceerders te ontwikkelen.In 10 jaar tijd is het marktaandeel van Europese satellietbouwers op de
telecommunicatiemarkt gestegen van 10 naar 25%. In het jaar 2000 hebben de
Europese bedrijven zelfs 50% van de opdrachten binnen gesleept, waaronder
opdrachten van alle bedrijven in de top 5 van satellietexploitanten. In de
Verenigde Staten lopen momenteel zeer grote opdrachten voor militaire telecommunicatiesatellieten
en de verwachting is dat de Amerikaanse bedrijven hierdoor in de komende jaren
weer een technologische, en daarmee commerciële, voorsprong zullen nemen.Ontwikkelingen in EuropaTot en met 2000 is Arianespace er in geslaagd om met de Ariane-lanceerders
50% van de commerciële markt voor lanceringen te veroveren. Door de nieuwe
Amerikaans-Russische samenwerkingverbanden staan de prijzen sterk onder druk
en staat Arianespace voor de uitdaging om samen met haar toeleveranciers tot
een kostenreductie voor de Ariane-5 raket te komen van orde grootte 30 tot
50%.De Europese industrie heeft bewezen de competitie op het gebied van telecommunicatie
satellieten nu aan te kunnen. Om de verwachte Amerikaanse competitie ook de
komende jaren aan te kunnen hebben de grote Europese spelers besloten gezamenlijk
een nieuw en zeer groot satellietplatform, Alphabus, te ontwikkelen. Voor
de R&D fase is ondersteuning aan ESA gevraagd.De wetenschappelijke programma's van ESA staan internationaal in hoog
aanzien. Sinds de ESA Ministerconferentie in 1999 zijn de opvallendste feiten,
naast diverse andere succesvolle, operationele missies, de lanceringen van
röntgensatelliet XMM-Newton (december 1999), de Cluster satellieten voor
onderzoek van de zonnewind (zomer 2000) en de start van onderzoek aan boord
van ISS. Verder is de milieusatelliet ENVISAT gereed voor lancering (december
2001).Herstructurering van Europese industrieIn reactie op de voortgaande herstructurering van de Amerikaanse ruimtevaartindustrie
speelt zich ook in Europa een proces van concentratie af. Sinds 1999 heeft
de herstructurering in Europa zich verder doorgezet.Diverse Europese ruimtevaartbedrijven zijn gefuseerd tot EADS (European
Aeronautic Defence and Space Company). Daarnaast zijn er in Europa nu twee
grote satellietbouwers: Astrium (met EADS en British Aerospace Systems als
aandeelhouders) en Alcatel Space. Beide bedrijven kennen een hoge graad van
verticale integratie en door de samenvoegingen zijn sommige capaciteiten zelfs
dubbel binnen de bedrijven vertegenwoordigd.De grote bedrijven bezinnen zich in de komende periode op hun uitbestedingsbeleid
en zullen keuzes maken over capaciteiten die ze zelf in huis willen hebben
en die ze aan toeleveranciers zullen overlaten. De grote bedrijven geven zelf
aan dat er behoefte ontstaat aan sterke toeleveranciers en internationale
samenwerking tussen de toeleveranciers. Voor ESA betekent de sterke concentratie in Europa dat er minder competitie
is op het niveau van hoofdaannemers.Rol Europese Unie, relatie tussen EU en ESA, Joint Space
StrategyIn lijn met de tijdens de ESA Ministerconferentie in 1999 aangenomen resolutie
hebben ESA en de EU een gezamenlijke Europese strategie voor ruimtevaart ontwikkeld.
Deze gezamenlijke strategie is in een resolutie vastgelegd1. Hoofdelementen daarin zijn:– Versterken van de basis die ten grondslag ligt aan alle ruimtevaartactiviteiten:
zeker stellen van onafhankelijke en betaalbare toegang tot de ruimte en zorgen
voor een brede technologische basis met capaciteiten bij de industrie om satellietsystemen,
en de bijbehorende infrastructuur op de grond, te ontwerpen, bouwen en te
exploiteren.– Vergroten van de wetenschappelijke kennis voor een beter begrip
van onze planeet en zijn atmosfeer, ons zonnestelsel en het universum. Vergroten
van de wetenschappelijke kennis door gebruik te maken van het ISS als onderdeel
van de Europese onderzoeksinfrastructuur en als testfaciliteit voor toekomstige
onderzoek van de ruimte door de mens.– De vruchten plukken voor de economie en de maatschappij door de
technische mogelijkheden van de ruimtevaart in te zetten voor de nieuwe eisen
van onze maatschappij en om de geboden marktkansen te grijpen.Voor de verdere praktische uitwerking van die strategie is een «Joint
ESA/EC Task Force» in het leven geroepen die zich door de ESA- en de
EU-lidstaten laat adviseren via de «Joint Space Strategy Advisory Group».Concreet werken ESA en de EU samen aan het opzetten van gemeenschappelijke
projecten ten behoeve van milieu en civiele veiligheid (GMES, Global Monitoring
for Environment and Security) en het opzetten van een Europees netwerk van
satellieten voor plaatsbepaling en navigatie (Galileo).GalileoGalileo, het civiele Europese satelliet- en navigatie-systeem is een gezamenlijk
project van de EU en ESA. De EU-Transportraad heeft in juni 1999 ingestemd
met de start van de definitiefase van Galileo waarin wordt uitgewerkt hoe
het systeem vorm moet krijgen en hoe de kosten zich verhouden tot de potentiële
baten. Aangezien de Transportraad in december 2000 geen definitieve beslissing
kon nemen over de start van de ontwikkelingsfase is de definitiefase verlengd.
De verlengde definitiefase is nu vrijwel afgerond. In oktober zullen de resultaten
beschikbaar zijn van een onderzoek naar de kosten- en baten van Galileo, de
mogelijkheden voor financiering vanuit private bronnen en de omvang van de
daarnaast benodigde publieke financiële bijdrage. GMESGMES is een gezamenlijk initiatief van de EU en ESA om tot een Europese
aanpak te komen om met behulp van aardobservatie en andere bronnen informatie
ter beschikking te stellen die van belang is voor het monitoren van de toestand
van het milieu en voor civiele veiligheidsvraagstukken.2.2 Ontwikkelingen in de Nederlandse ruimtevaartsectorDe bij de vorige brief gevoegde evaluatierapporten geven uitgebreid inzicht
in de ontwikkelingen in de Nederlandse ruimtevaartsector. Een aantal in het
oog springende zaken worden hier voor het voetlicht geplaatst.Ontwikkelingen op wetenschappelijk gebiedSRON heeft een PI-rol voor de ESA röntgensatelliet XMM-Newton en levert tevens een heterodyne spectrometer aan de infraroodsatelliet
Herschel, lancering 2007. Deze twee missies vormen twee van de«cornerstones»
voor astronomie van het strategische ruimteonderzoekprogramma Horizons 2000
dat ESA met veel succes uitvoert. Bovendien heeft SRON een vergelijkbare PI-rol
verkregen – op verzoek van de National Aeronautics and Space Administration
(NASA) – in de NASA röntgensatelliet Chandra, die zomer 1999 is
gelanceerd. Deze satelliet vormt de derde missie in de serie van «Great
Observatories» die begon met de lancering van de Hubble Space Telescope.
Nederland is tevens nauw betrokken bij de definitie van toekomstige ESA missies
als Darwin en XEUS.In samenwerking met Duitsland en België heeft Nederland een geavanceerd
instrument voor het meten van de samenstelling van onze atmosfeer, onder andere
ozon en aerosolen, ontwikkeld en afgeleverd. Dit Sciamachy instrument zal
meevliegen op de eerste Europese (ESA) milieusatelliet ENVISAT die in december
2001 gelanceerd zal worden. Omdat Nederland de wetenschappelijke co-PI rol
vervult is binnen het GO-programma veel voorbereidend onderzoek voor het gebruik
van Sciamachy gedaan.Nederlandse wetenschappers zijn ook nauw betrokken bij de in voorbereiding
zijnde ESA Earth Explorer missies, zoals GOCE (2005), een satelliet die met
grote nauwkeurigheid het zwaartekrachtveld van de aarde in kaart zal brengen,
en ADM (2006), een missie gericht op het meten van atmosferische windprofielen.
Ook bij voorstellen voor nieuwe Earth Explorer missies speelt Nederland een
belangrijke rol, zowel op het gebied van atmosfeer- als landonderzoek.Dankzij de door Sciamachy (en diens voorganger GOME) opgebouwde expertise
is Nederland gevraagd om deel te nemen aan NASA's EOS-AURA satelliet middels
het Ozone Monitoring Instrument (OMI), waarbij het Koninklijk Nederlands Meteorologisch
Instituut (KNMI) de wetenschappelijke leiding heeft. Het in Nederland ontwikkelde
instrument meet concentraties van sporegassen, met name ozon en aerosolen,
in de atmosfeer, en zal naar verwachting in 2003 worden gelanceerd.In het kader van het microgewichtonderzoek ligt het Nederlandse zwaartepunt
op het gebied van de levenswetenschappen. Nederland heeft in samenwerking
met Zwitserland voor ESA de Biopack faciliteit voor bio(techno)logisch onderzoek
ontwikkeld. Biopack zal in mei 2002 aan boord van de Space Shuttle acht Europese
experimenten huisvesten, waaronder twee uit Nederland. Ook is veel aandacht
besteed aan voorbereidingen op het gebruik van het ISS, zowel voor fundamenteel
als applicatiegericht onderzoek. Daarnaast is Nederland, in samenwerking met
ESA en NASA, betrokken bij de bouw van een minisatelliet voor applicatiegericht
vloeistofonderzoek, de zgn. Sloshsat, die met de Amerikaanse Shuttle gelanceerd
zal worden.Ontwikkelingen in institutioneel en commercieel gebruikToepassingen op het gebied van telecommunicatie spelen zich af in een
volledig ontwikkelde commerciële markt. Dienstverlening op het gebied
van plaatsbepaling en navigatie staat daarentegen in Nederland nog vrijwel
in de kinderschoenen. Op het gebied van aardgericht onderzoek is de Nederlandse
overheid al langer actief in een stimulerende en ondersteunende rol.Via het Nationaal Remote Sensing Programma (1996–2000) en het GO-programma
is bijgedragen aan de ontwikkeling van nieuwe operationele toepassingen, waarbij
met name gebruik is gemaakt van de gegevens van de succesvolle ESA aardobservatie-satellieten
ERS-1 en ERS-2. Voorbeelden van institutioneel gebruik zijn de toepassingen
van radargegevens voor de operationele meteorologie door het
KNMI en monitoring van het UV-klimaat door het RIVM. Eind 2000 is binnen de
natte meetsector van Rijkswaterstaat het programma Meetstrategie 2000+ afgerond
waarbinnen remote sensing technieken hebben bijgedragen aan het innoveren
van de werkprocessen. Een voorbeeld betreft de bepaling van de bodemtopografie
met behulp van radar remote sensing waardoor lodingen efficiënter en
tegen lagere kosten kunnen worden uitgevoerd. Onder verantwoordelijkheid van
het Centrum voor Geo-informatie in Wageningen worden remote sensing technieken
en Geografische Informatie Systemen (GIS) ingezet voor het beheer van landelijk
gebied en voor natuurbeheer.Diverse projecten ten behoeve van gebruikers in ontwikkelingslanden hebben
tot en met 2000 binnen het GO-programma ondersteuning vanuit Nederland gekregen.
In samenwerking met gebruikers in die landen zijn geo-informatieproducten
ontwikkeld ter ondersteuning van duurzame ontwikkeling. Concrete voorbeelden
zijn: het gebruik van weersatellietgegevens door de overheid in Burkino Faso
om verwachtingen voor de oogstopbrengst op te stellen, het operationeel maken
van het gebruik van remote sensing voor waterbeheer in China en het gebruik
van radar remote sensing voor het monitoren van ontbossing en herbebossing
in Indonesië.Via het GO-programma is ook de totstandkoming van het Netherlands Earth
Observation NETwork (NEONET) ondersteund. NEONET biedt een nationale gegevens-
en informatie-infrastructuur voor de Nederlandse aardobservatie (wetenschappelijke,
institutionele en commerciële) gebruikersgemeenschap. Zij komt tegemoet
aan de groeiende vraag naar toegang tot gegevens en informatieproducten. NEONET
draagt bij aan een actieve participatie van Nederlandse gebruikersgroepen
in internationale aardobservatienetwerken. NEONET zal onderdeel worden van
de door ESA beheerde Europese gebruikersinfrastructuur voor aardobservatie.Naast de commerciële toepassing van aardobservatieproducten door
diverse grote ingenieursbureaus, zijn een aantal nieuwe, kleine ondernemingen
ontstaan die zich als toeleverancier in «value adding» hebben
gespecialiseerd. Het Geomatica Business Park in Markenesse (Noordoostpolder)
biedt ruimte aan dergelijke bedrijven die op het raakvlak van aardobservatie,
ICT en geo-wetenschappen opereren. De bedrijven kunnen daarbij profiteren
van een intensieve samenwerking onderling en met hun buurman, het Nationaal
Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR). Momenteel zijn acht «value
adding» bedrijven in het park gevestigd die zich op verschillende marktsegmenten
richten. Het merendeel van de bedrijven betreft startende high-tech bedrijven.
Voorbeelden van nieuwe diensten zijn: de door ARGOSS aan afnemers in de maritieme
en de off-shore sector via Internet tegen betaling aangeboden golf- en stromingsverwachtingen
en de door Synoptics ontwikkelde landbouwgewas areaalbepalingen die voorzien
in informatie-behoeften vanuit de agro-industrie.Ontwikkelingen in de Nederlandse industrieIn Nederland houden een veertigtal bedrijven en instellingen zich bezig
met ruimtevaartactiviteiten. De Nederlandse ondernemingen hebben een duidelijke
expertise op het gebied van optische satellietinstrumenten. In 2001 is het
Sciamachy instrument aan ESA afgeleverd, bedoeld voor metingen van de samenstelling
van de atmosfeer. Dit instrument is door Nederlandse, Duitse en Belgische
bedrijven en instituten gezamenlijk ontwikkeld en gebouwd. De bij de ontwikkeling
van Sciamachy opgedane kennis wordt nu gebruikt om het OMI instrument voor
ozonmetingen te bouwen. In OMI zijn naast Nederlandse bedrijven
en instituten ook Finse partners betrokken. De Nederlandse industrie heeft
ook diverse zonnepanelen (onder leiding van Fokker Space) gebouwd en afgeleverd,
onder andere voor de NASA röntgensatelliet Chandra (1999), de NASA satelliet
Quikscat (1999) en voor de ESA telecommunicatiesatelliet Artemis (2001).Diverse onderdelen van het ISS zijn afkomstig van Nederlandse bedrijven
en instituten. Als eerste is het Data Management System voor het Russische
deel van het ISS afgeleverd. Deze software wordt gebruikt om naderings- en
koppelingsmanouvres uit te voeren. Het bedrijf Bradford heeft de grote Microgravity
Science Glovebox aan NASA geleverd. Deze wordt gebruikt om in het ISS experimenten
uit te voeren zonder dat de astronauten aan schadelijke stoffen bloot komen
te staan. Ook is het roer afgeleverd voor de X-38. De X-38 zal als eerste
reddingssloep voor het ISS functioneren. Het roer komt bij terugkeer naar
de aarde aan zeer hoge temperaturen bloot te staan. Nederland levert ook de
Europese Robot Arm die op het Russische deel van het ISS zal worden geplaatst.
Het prototype heeft de zeer stringente testen goed doorstaan en momenteel
wordt het vluchtmodel samengebouwd.De herstructurering van de Europese ruimtevaartindustrie heeft consequenties
voor de Nederlandse bedrijven en instellingen. De door fusies ontstane verticale
integratie binnen de Europese grote ruimtevaartbedrijven maakt het moeilijker
om commerciële opdrachten te verwerven. De grote bedrijven hebben alle
benodigde capaciteiten in principe zelf in huis en zullen alleen toeleveranciers
inschakelen indien dit voordelen met zich meebrengt. Nederlandse bedrijven
en instellingen proberen hierop in te spelen door zich, eventueel samen met
anderen, op te werpen als betrouwbare toeleverancier met een goede prijs/prestatie
verhouding en een hoge technologisch standaard, en met soms specialisatie
op niches. Tegelijk kijken Nederlandse bedrijven naar de mogelijkheden om
samenwerkingsverbanden met buitenlandse partners aan te gaan om als toeleveranciers
een sterkere positie ten opzichte van de hoofdaannemers te kunnen innemenNew Skies Satellites NV is in 1998 als commercieel bedrijf ontstaan vanuit
Intelsat en heeft zich in Nederland gevestigd. New Skies beheert momenteel
vijf telecommunicatiesatellieten en voorziet begin 2002 de lancering van een
volgende satelliet. Het bedrijf verhuurt transponders (kanalen voor TV/video-,
telefoon- en internetverkeer) aan boord van zijn satellieten en beweegt zich
geheel op de commerciële markt. Met een omzet van 198 miljoen Euro in
2000 neemt het bedrijf op de wereldranglijst van satellietexploitanten de
achtste plaats in.3 VOORSTEL VAN ESA VOOR DE MINISTERCONFERENTIE3.1 Samenvatting van het voorstel van ESAIn bijlage 5 is het voorstel van de DG van ESA uitgebreider beschreven.
Hier is het slechts kort samengevat.Centraal staat het thema «ruimtevaart ten dienste van de Europese
samenleving». Daarbij staan met name twee Europese doelstellingen voor
ogen:– welzijn, welvaart en veiligheid verbeteren met speciale aandacht
voor het milieu en duurzame ontwikkeling;– de concurrentiekracht van Europa als kennisintensieve economie
versterken. In het voorstel geeft de ESA DG aan dat ruimtevaart op verschillende terreinen
een bijdrage kan leveren aan beide doelstellingen en dat een gezamenlijke
Europese aanpak daarbij van groot belang is. De ESA DG doet voorstellen om
een sterkere Europese ruimtevaartidentiteit te ontwikkelen waarin alle Europese
spelers een gezamenlijke, geconcentreerde inspanning in de ruimtevaart plegen:– De synergie tussen ESA en de EU verbeteren en een formele band
tussen ESA en de EU opzetten waarbij ESA de uitvoering van ruimtevaartprojecten
van de EU ter hand neemt;– Verdere ontwikkeling van Europees ruimtevaartnetwerk van technische
centra;– Opstellen van een Europees Lange Termijn Plan voor ruimtevaart
waarin de plannen van alle Europese publieke spelers worden opgenomen.Om als ESA een grote rol te kunnen spelen in het versterken van de Europese
ruimtevaartidentiteit wil de ESA DG:– ESA als meest aantrekkelijke partij positioneren om gezamenlijk
onderzoek en ontwikkeling voor ruimtevaart uit te voeren;– dat ESA verantwoordelijk wordt voor de uitvoering van EU ruimtevaartinitiatieven,
te beginnen in Galileo en GMES;– samenwerkingsprogramma's met nationale ruimtevaartagentschappen
opzetten;– het werkveld van ESA uitbreiden naar markt-georiënteerde
activiteiten met ESA als partner in PPS-constructies;– een stimulerende rol van ESA in het oprichten en begeleiden van
nieuwe ondernemingen gericht op het commercialiseren van ruimtevaarttechnologie
en -diensten.– dat ESA de uitbouw van een geïntegreerd Europees netwerk
van technische ruimtevaartcentra coördineert;– dat ESA de harmonisatie van alle publieke ruimtevaarttechnologieprogramma's
in Europa gaat coördineren.Voor het industriebeleid van ESA stelt de ESA DG vier prioriteiten voor:– Bevorderen van het concurrentievermogen van de Europese industrie
en van een gebalanceerde Europese ruimtevaartindustrie;– Verzekeren van gelijkwaardige toegang tot de ESA markt voor alle
ondernemingen;– Verbeteren van de kosteneffectiviteit van de ESA programma's;– Verzekeren van een billijke deelname voor iedere ESA lidstaat
evenredig met zijn investeringen in de ESA programma's.Tenslotte stelt de ESA DG een groot aantal programma's voor in aansluiting
op het hierboven geschetste beleid. Hoe deze aansluiten op het Nederlandse
ruimtevaartbeleid is reeds in hoofdstuk 1 geschetst en wordt in meer detail
toegelicht in bijlage 1.3.1 Nederlands standpunt ten aanzien van de belangrijkste
punten uit het voorstelHet door de ESA DG gekozen thema voor zijn voorstel en de twee door hem
aangehaalde Europese doelstellingen sluiten goed aan bij de Nederlandse overkoepelende
doelstelling voor het ruimtevaartbeleid. Voor Nederland is het alleen mogelijk
in hechte Europese samenwerking aan deze doelstellingen bij te dragen. Nederland
steunt dan ook volledig de visie van de ESA DG dat een gezamenlijke, Europese
aanpak van groot belang is om middels ruimtevaart bij te dragen aan die doelstellingen.Samenwerking tussen ESA en de EUNederland steunt het streven naar hechtere samenwerking tussen EU en ESA zeker indien daarbij een goede taakafbakening wordt afgesproken
en de rol van ESA als efficiënte organisatie voor (wetenschappelijk)
onderzoek en ontwikkeling behouden blijft.Logisch vloeit hieruit voort dat ESA voor de EU de uitvoering van ruimtevaartprojecten
ter hand neemt, dat wil zeggen de verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling
en de aanschaf van het ruimtesegment en het bijbehorende grondsegment. Daarbij
dient optimaal gebruik gemaakt te worden van de binnen ESA en zijn centra
opgebouwde kennis en ervaring. Nederland wil voorkomen dat nieuwe Europese
expertisecentra worden opgebouwd buiten ESA terwijl de binnen ESA bestaande
centra diezelfde rol kunnen spelen. Voor het technisch management van EU ruimtevaartprojecten
biedt ESTEC de juiste expertise en faciliteiten.Daar waar ESA verantwoordelijkheid heeft voor de uitvoering van ruimtevaartprojecten
van de EU moeten de besluitvormingsprocessen helder zijn en niet door elkaar
lopen. Nederland zal de voorstellen van de Joint ESA-EU Task Force over de
wijze waarop de samenwerking concreet vorm kan krijgen op dit punt kritisch
bezien.Netwerk van technische centraIn het streven naar een «European Research Area» kan een netwerk
van technische centra een goede rol spelen. Nederland steunt deze ontwikkeling
en vindt het van belang dat de centra elkaar aanvullen en samenwerken en dus
elkaar niet beconcurreren. Volledige transparantie van de kostenstructuur
is belangrijk om een eerlijke vergelijking te kunnen maken tussen de kosten
die ESA centra voor hun diensten in rekening brengen en diezelfde kosten bij
nationale centra. Essentieel is het principe van reciprociteit, dat wil zeggen
dat de nationale centra toegankelijk zijn voor ESA programma's en nationale
programma's van andere ESA lidstaten, en omgekeerd de ESA centra voor nationale
programma's.Begrijpelijk is dat landen die beschikken over nationale centra deze zoveel
mogelijk willen benutten, ook voor ESA programma's. Tegelijkertijd mag dat
niet leiden tot aantasting van de in ESA-verband opgebouwde competenties.
Vandaar de behoefte aan transparantie en reciprociteit. Voor Nederland is
dit van bijzondere betekenis omdat de grootste vestiging van ESA, het technische
expertise- en testfaciliteitencentrum ESTEC, in Nederland is gevestigd.Coördinerende rol voor ESAIn het bereiken van verdergaande Europese samenwerking op het gebied van
ruimtevaart kan ESA uitstekend een coördinerende rol spelen en Nederland
juicht die rol voor ESA van harte toe. Nederland beseft dat ESA de rol van
coördinator voor harmonisatie van ruimtetechnologieprogramma's in Europa
alleen naar zich toe kan trekken indien het over de juiste capaciteiten beschikt
om die rol te kunnen vervullen en waar nodig zijn capaciteiten verder kan
uitbouwen. Nederland beseft voor een aantal landen met een omvangrijk nationaal
programma deze harmonisatie gevoelig kan liggen. Voor Nederland is het van
belang dat ESA zich in het formuleren van technologieprogramma's laat leiden
door de wensen en prioriteiten van alle lidstaten.Industriebeleid van ESANederland steunt de voorstellen van de ESA DG om een geleidelijke overgang
naar meer open competitie tot stand te brengen en tegelijkertijd de financiële
risico's in programma's te verminderen. Nederland steunt dat de overgang naar
meer open competitie geleidelijk en zorgvuldig moet verlopen om te voorkomen
dat kleine bedrijven en kleine landen de dupe worden van een te snelle verandering.
Het huidige industriebeleid van ESA is er op gebaseerd dat ieder land hoogwaardige
contracten binnen ESA programma's verkrijgt tot een omvang die gelijk is aan
de bijdrage van die lidstaat aan ESA. ESA maakt daarbij wel gebruik
van openbare aanbesteding. Voor de langere termijn streeft Nederland naar
eerlijke competitie (fair competition) en een niet discriminatoire toegang
tot de ESA markt voor alle partijen waarbij sprake is van een level playing
field.Hierbij acht Nederland het van belang dat de industriepolitiek in alle
ESA programma's op dezelfde wijze wordt toegepast en dat daarom de Industrial
Policy Committee (IPC) binnen ESA een sterkere, toezichthoudende rol krijgt
bij het formuleren van de procurement approach per programma.Gebrek aan competitie binnen Europa op niveau van hoofdaannemers terwijl
ESA de kosten wil reduceren is terecht een punt van zorg. Anderzijds is duidelijk
dat integratie op Europees niveau noodzakelijk is voor ondernemingen om wereldwijd
de competitie aan te kunnen. Juist nu ESA minder gebruik kan maken van competitie
tussen hoofdaannemers dient ESA te beschikken over de juiste expertise en
ervaring om in contractonderhandelingen de hoofdaannemers (of monopolist)
op gelijke voet tegemoet te kunnen treden. De voorstellen van ESA om de kosteneffectiviteit
te verbeteren zijn goed. Wel dient aan het einde van de haalbaarheidsfase
waarin ook de risico's in kaart worden gebracht (zgn. fase B) ook expliciet
de mogelijkheid te worden ingebouwd om het project stop te zetten.De Minister van Economische Zaken,A. Jorritsma-Lebbink BIJLAGE 1Korte beschrijving ESA programma's en Nederlandse belangen
per programma.De voorstellen voor nieuwe of vervolg programma's die
tijdens de ESA Ministerconferentie op 14 en 15 november 2001 aan de orde zullen
komen:1. Het General Budget2. Het wetenschappelijke Science programma3. Het planetair exploratie programma (AURORA)4. Aardobservatieprogramma's5. Telecommunicatiesatelliet programma's6. Het Satellietnavigatieprogramma Galileo7. Manned Space / International Ruimtestation ISS programma's8. Het Life and Physical Science programma ELIPS9. Ariane lanceerder programma's1. Het General Budget (2002–2004 en indicatie voor
2005–2006)a. Summiere beschrijving programmaDe algemene kosten van ESA worden gedekt uit het General Budget, de «overhead»
incl. bepaalde basistechnologie- en educatie-activiteiten. Voor zover mogelijk
worden de «directe» overheadkosten (ca. 60%) doorberekend naar
de afzonderlijke programma's, het indirecte deel noemt men de Basic Activities
te financieren door de lidstaten.De hoogte van het General Budget staat in relatie tot de omvang van de
optionele programma's van ESA. Aangezien de programmaomvang de komende jaren
stijgt, zal ook het General Budget (indirecte deel) toenemen van 168 Meuro
in 2001 tot 194 Meuro in 2004. Voor 2005 en 2006 wordt als indicatie respectievelijk
202 en 210 Meuro aangegeven.b. Nederlands belangHet General Budget is voor elke lidstaat de «lidmaatschapsbijdrage»
aan ESA. Iedere lidstaat is conform de Conventie verplicht tot een bijdrage
naar rato van BNP. Sommige meer specifieke activiteiten zijn van direct belang
voor de lidstaten zoals het basistechnologieprogramma en het Technologietransferprogramma
waaruit ook voor de Nederlandse industrie studies, technologie-overdrachten
en voorontwikkelingen worden gefinancierd.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingVanwege het relatief stijgende BNP-niveau zal Nederland in de komende
periode (2002–04) met een toename van de bijdrage rekening moeten houden;
in 2002 wordt het nieuwe BNP-niveau bepaald. Het Nederlandse relatieve BNP-niveau
is nu nog 4,65%, maar zal naar verwachting stijgen tot ca. 4,8%. Hiervan uitgaande
zal de toe te zeggen Nederlandse bijdrage over de periode 2002–04 in
totaal ca. NLG 56 miljoen bedragen. Voor de periode 2005–06 worden nog
geen toezeggingen gevraagd.2. Het wetenschappelijke Science programma (2002 –
2004 en indicatie voor 2005–2006)a. Summiere beschrijving programmaDe lange termijn doelstellingen van het wetenschappelijk programma van
ESA zijn vastgelegd in het Horizons 2000 programma. Dit programma omvat een
aantal zgn. «cornerstones» projecten en missies waardoor het programma
als coherent geheel een brede wetenschappelijke gebruikersgroep in Europa
kan bedienen. Bovendien biedt deze structuur de mogelijkheid
om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen. Speerpunten binnen het ruimteonderzoek
blijven de astrofysica en de exploratie van het zonnestelsel.Het wetenschappelijk programma van ESA is mondiaal gezien van hoge kwaliteit
en wordt vanwege de baanbrekende missies en aansprekende resultaten alom gerespecteerd.
Bovendien heeft ESA met een relatief klein budget ten opzichte van de Verenigde
Staten, deze uitstekende positie verworven. De overgrote meerderheid van de
lidstaten ziet het wetenschappelijk programma als de ruggengraat van ESA,
waaraan ieder lidstaat verplicht op BNP-niveau bijdraagt. In 2002 wordt het
nieuwe BNP-niveau bepaald. Het Nederlandse relatieve BNP-niveau is nu nog
4,65%, maar zal naar verwachting stijgen tot ca. 4,8%.b. Nederlandse belangNederland speelt internationaal al jaren een relatief belangrijke rol
in het wetenschappelijk programma, zeker op het gebied van de astrofysische
projecten. Nederland behoort tot de absolute wereldtop waar het gaat om infrarood-
en röntgensterrenkunde. In het wetenschappelijke programma zijn diverse
voor Nederland interessante missies opgenomen. In een missie als Herschel-Planck
(2007) en mogelijk in toekomstige missies als Darwin en XEUS kan Nederland,
als klein land tussen de grote landen, de rol van PI spelen, d.w.z. leiderschap
in internationale consortia die geavanceerde instrumenten bouwen van ruim
NLG 200 miljoen met een relatief bescheiden bijdrage vanuit Nederland zelf.
Het wetenschappelijk programma levert bovendien uitdagende opdrachten aan
de Nederlandse industrie en onderzoeksinstellingen.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingHet voorstel voor de Ministersconferentie is om de sinds 1995 losgelaten
prijscompensatie vanaf 2002 te herstellen om verder koopkrachtverlies
voor het programma tegen te gaan. Zonder koopkrachtherstel zal het Horizons
2000 programma niet in zijn huidige opzet kunnen worden uitgevoerd. Tevens
omvat het ESA voorstel een stijging van de Science Level of Resources (nu
369,9 Meuro per jaar) van 5% per jaar van 2002 tot 2006, waarna het budget
constant zal blijven. Nederland ziet het ESA wetenschappelijk programma als
een prioriteit en zal dan ook het herstel van de prijscompensatie steunen.
De verhoging van de Level of Resources met 5% per jaar is voor Nederland (evenals
voor de meeste andere lidstaten) om budgettaire redenen niet haalbaar. Nederland
wil zich tijdens de Ministerconferentie sterk maken voor een compromis van
een reële 1–2% stijging per jaar, bovenop de prijscompensatie,
om het belang van het Science programma voor Nederland te benadrukken.Uitgaande van een reële stijging tussen de 0 en 2% zal de toe te
zeggen Nederlandse bijdrage over de periode 2002–04 in totaal ca. NLG
117 à 121 miljoen bedragen. Voor de periode 2005–06 worden nog
geen toezeggingen gevraagd maar zal alleen een indicatie van het budget worden
vastgesteld.3. Het planetair exploratie programma (AURORA) (2002–2004)a. Summiere beschrijving programmaIn de door ESA en de EU gezamenlijk geformuleerde Europese strategie voor
ruimtevaart wordt specifiek gewezen op het belang van de voorbereiding op
de volgende stap in de (bemande) verkenning van de ruimte. Als uitwerking
hiervan heeft ESA het AURORA programma ontwikkeld. Hoofddoelstelling van AURORA
is het formuleren en implementeren van een Europees lange termijn plan voor
onbemande en vervolgens bemande verkenning van ons zonnestelsel, met de nadruk
op planeten en manen waar de kans op het aantreffen van (sporen van) leven
het grootst is. Voorgesteld word om eerst een voorbereidende fase van 3 jaar te starten
waarin de bestaande Europese inspanningen op dit gebied zullen worden samengebracht
teneinde een Europees perspectief voor exploratie op te stellen.Tevens zal aandacht besteed worden aan het inventariseren van de benodigde
technologieën en een start gemaakt worden met het ontwikkelen van deze
technologieën. AURORA kent evenals het aardobservatieprogramma twee typen
missies, de grote Flagship missies en de kleinere Arrow missies. Voor beide
soorten missies zullen tijdens de voorbereidende fase studies uitgevoerd worden.In 2004 zal het programma worden geëvalueerd, waarna de beslissing
tot het starten van de eerste programmatische periode van 5 jaar genomen zal
worden. De eerste implementatie van een Flagship en een Arrow missie zal plaatsvinden
in de periode 2005–2009.b. Nederlands belangAURORA sluit goed aan bij de politieke dimensie van de Nederlandse ruimtevaart
doelstelling. Daarnaast heeft AURORA een wetenschappelijke component en een
technologisch/industriële component. Vooral vanuit de hoek van de exo/astrobiologie,
een gebied dat ook in Nederland sterk groeiende is en volgens de recente evaluatie
Ruimteonderzoek door NWO en KNAW van internationale klasse, is belangstelling
getoond voor AURORA. Ook voor medisch onderzoek levert Aurora nieuwe mogelijkheden.
De industrieel/technologische component van AURORA biedt kansen voor de Nederlandse
industrie, bijvoorbeeld op het gebied van robotica, structuren en warmtehuishouding.
Op een recente ESA «call for ideas» werd door verschillende Nederlandse
bedrijven en (wetenschappelijke) instellingen gereageerd, waaronder TNO, Fokker
Space, TU Delft, NLR, Sterrenwacht Leiden, Vrije Universiteit Amsterdan en
WURC. Tijdens de voorbereidende periode van 3 jaar zal het belang van AURORA
voor Nederland verder uit moeten kristalliseren.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingVoor de uitvoering van de voorbereidende periode van 3 jaar wordt door
ESA een budget van 40 Meuro voorgesteld. Het Nederlandse standpunt is er op
gericht om de kansen voor zowel de Nederlandse wetenschap als de industrie
open te houden door reeds in de conceptfase betrokken te zijn. Gezien de beperkte
omvang van het budget en het potentieel van dit programma, is een deelname
op de helft van het BNP-niveau (2,33%) gerechtvaardigd. De Nederlandse bijdrage
voor de periode 2002–04 zal ca. NLG 2 miljoen bedragen. Met nadruk dient
opgemerkt te worden dat een beslissing in 2004 om te participeren in de volgende
fase van AURORA pas genomen kan worden na een zorgvuldige evaluatie van het
belang van AURORA voor de Nederlandse wetenschap en industrie en de politieke
aspecten van deelname.4. Aardobservatieprogramma'sHet «Earth Observation Envelope Programme»,
periode 2 (EOEP-2) (2003–2007)a. Summiere beschrijving programmaDe in 1998 door ESA vastgestelde strategie voor aardobservatie is gebaseerd
op wetenschappelijke Earth Explorer Missions (EEM) en (pre)operationele Earth
Watch Missions (EWM). Voor de implementatie van dit concept is het raamwerkprogramma
EOEP gedefinieerd, waarbinnen de EEM's worden uitgevoerd. Daarnaast omvat
het EOEP een Ontwikkelingscomponent (voorstudies voor EEM's en EWM's) en een
«Exploitatiecomponent» (de verlenging van de operationele
fase van lopende missies en stimuleren ontwikkeling nieuwe diensten).Het zwaartepunt binnen het EOEP is een serie EEM's ten behoeve van klimaat-
en milieuonderzoek. Er wordt onderscheid gemaakt tussen relatief grote Core
missies en kleinere Opportunity missies.In de in 1999 gestarte eerste fase van EOEP (EOEP-1) zijn twee Core en
twee Opportunity missies geselecteerd via een getrapt en gebruikersgestuurd
selectieproces. Gedurende EOEP-2 zullen uit vijf kandidaat-missies twee nieuwe
Core missies worden geselecteerd, waarvan één van deze twee
missies zal worden gerealiseerd en voor de tweede Core missie voorbereidende
activiteiten zullen plaatsvinden. Tevens worden binnen EOEP-2 twee nieuwe
Opportunity missies geselecteerd en gerealiseerd.b. Nederlands belangHet EOEP-2 komt tegemoet aan de Nederlandse hoofddoelstelling, en de hieruit
afgeleide politieke-, gebruikers-, en industrieel/technologisch dimensies.Vier van de vijf kandidaat Core missies (Acechem, Earthcare, Spectra en
Wales) sluiten aan bij de behoefte van verschillende Nederlandse instituten,
zoals KNMI, RIVM, TU Delft, Universiteit van Utrecht, SRON, WURC en Vrije
Universiteit Amsterdam. Wat betreft de Opportunity missies liggen er ook kansen
voor Nederland. Er bestaan kansen op interessante industriële werkpakketten
voor Nederlandse bedrijven en instellingen, met name voor de Acechem missie
(Fokker Space, Hymec, SRON, TNO en NLR). Vanwege een te lage industriële
return in de eerste periode van EOEP mag Nederland rekenen op compensatie
in deze vervolgfase.De onder de ontwikkelingscomponent vallende instrumentstudies zijn voor
de Nederlandse industrie en instituten van belang om in de voorbereidende
fase van toekomstige missies een goede positie te verwerven. Het rendement
van de investeringen in de succesvolle ERS- en ENVISAT programma's wordt door
de «Exploitatiecomponent» optimaal benut; dit is in het belang
van de Nederlandse gebruikersgemeenschap. Voor Nederlandse dienstverlenende
bedrijven biedt het de mogelijkheid om samen met Europese partners nieuwe
geo-informatieproducten en diensten te ontwikkelenc. Indicatie Nederlandse inschrijvingVoor de uitvoering van de tweede periode van het EOEP wordt door ESA een
budget van 1500 Meuro voorgesteld. Tijdens de Ministerconferentie in november
zal nog niet bekend zijn welke drie Core missies voor een nader onderzoek
van de haalbaarheid zullen worden geselecteerd. Het Nederlands standpunt is
er tevens in belangrijke mate op gericht een belangrijk wetenschappelijk aandeel
in de uitvoering van de EEM's te verwerven. Deze combinatie van belangen rechtvaardigt
een intekening van 2,33% overeenkomend met een bedrag van ca. NLG 79 miljoen.Earth Watch (2002–2006)a. Summiere beschrijving programmaHet Earth Watch programma biedt ESA de mogelijkheid om met de EU samen
te werken bij de uitvoering van het GMES-initiatief. Het Earth Watch-plan
voorziet in enerzijds een lijn waarin een Europese datainfrastructuur en diensten
(GMES-lijn) verder worden ontwikkeld en daarnaast een aantal missies op het
gebied van institutionele aardobservatietoepassingen. Het Earth Watch programma
komt voort uit de Europese Aardobservatiestrategie (1995) en in 1999 zijn
bij ESA oriënterende studies gestart. Het betreft individuele missies
die vanuit diverse achtergronden zijn ontstaan (nationaal bij ESA lidstaten,
Canada, ESA, EUMETSAT) als invulling van het GMES-initiatief
en die nu samen worden gebracht in dit programma.b. Nederlands belangBij de vijf missies die ESA nu voorziet als eerste te starten, is de Nederlandse
interesse zowel vanuit gebruikers als industrie beperkt. Tussen de ESA lidstaten
die hun nationale initiatieven hebben aangeboden, loopt nog een discussie
om het aantal missies te reduceren omdat men verwacht dat het budget niet
zal toestaan dat alle vijf de missies worden uitgevoerd. Alleen voor het Engels/Duitse
initiatief Info/Terrasar bestaat enige Nederlandse belangstelling, maar de
kansen om in dit project te participeren zijn miniem.Nederland hecht zeker belang aan dit initiatief om tot verdergaande Europese
samenwerking te komen en vindt het belangrijk dat de diensten die met behulp
van de Earth Watch missies kunnen worden ontwikkeld ook daadwerkelijk beschikbaar
komen, met name voor de institutionele gebruikers.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingGelet op het Nederlands belang, de mogelijkheden en de prioriteitsstelling,
wordt nu geen Nederlandse bijdrage aan de satellietmissies binnen Earth Watch
voorgesteld. Wel wil Nederland bijdragen aan de opzet van een Europese datainfrastructuur,
de ontwikkeling van diensten en in het algemeen de Europese aanpak ondersteunen.
VenW draagt hiertoe 1,5% bij aan de GMES-lijn van 70 Meuro binnen het Earth
Watch voorstel. Deze bijdrage vertaalt zich naar een deelname van 0,2% ofwel
ca. NLG 2,3 miljoen aan het totale Earth Watch voorstel van 525 Meuro.5. Telecommunicatiesatellietprogramma'sAdvanced Research in Telecommunication Systems (ARTES)a. Summiere beschrijving programma.ARTES bestaat uit een aantal programma's welke korte en lange termijn
ontwikkelingen initiëren om aan de deelnemende lidstaten ondersteuning
bieden op (satelliet) telecommunicatie gebied.De voor Nederland relevante programma's zijn:– ARTES 1: Hierin worden nieuwe (lange termijn) behoeften gesignaleerd
en gedefinieerd, technologieën ontwikkeld en programma's gedefinieerd.– ARTES 3: Multimedia. Een op toepassing van satelliettelecommunicatie
in multimedia gericht programma.– ARTES 4: Partnership. R&D en demonstratie van toepassingen
van nieuw ontwikkelde technologieën in samenwerking met industrieën
op basis van PPS-constructies.– ARTES 5: Advanced System Telecommunication Equipment (ASTE). Het
ESA R&D programma waarin nieuwe technologieën in samenwerking met
de industrieën ontwikkeld worden.– ARTES 8: Large Platform Mission. Ontwikkeling van een groot satellietplatform,
Alphabus. Betreft een gezamenlijk initiatief van de Europese hoofdaannemers
voor telecommunicatiesatellieten om een nieuw, goedkoper te produceren platform
te ontwikkelen om de concurrentie aan te kunnen.b. Nederlands belang.Door de inschrijving in dit ESA programma krijgt de Nederlandse ruimtevaartindustrie
een kans een plaats te veroveren in de telecommunicatiemarkt, waar het gaat
om de productie van vele tientallen satellieten. Nederland heeft expertise op een aantal gebieden die voor telecommunicatie
satellieten relevant zijn. Hierbij moet gedacht worden aan zonnepanelen die
in serie worden geproduceerd. Daarnaast hebben de kleinere Nederlandse ruimtevaartspelers
mogelijkheden op het gebied van componenten zoals standsensoren, satellietsimulatoren
en propulsiecomponenten.c. Indicatie Nederlandse inschrijving.De ontwikkelingskosten voor zonnepanelen bedragen meestal ongeveer 1%
van het budget voor ontwikkeling voor de gehele satelliet of ongeveer 2% van
de ontwikkeling van het kale satellietplatform.Voor het totale pakket aan telecommunicatieprogramma's heeft Nederland
NLG 27 miljoen ter beschikking. Op basis van de laatste ontwikkelingen zal
de definitieve verdeling tussen de diverse telecommunicatieprogramma's worden
bepaald. Naast zonnepanelen zal ook ruimte aanwezig zijn om werkpakketten
voor kleinere ruimtevaartspelers mogelijk te maken.– ARTES 1: (ESA 50 Meuro) Betreft een algemeen ondersteunend programma.
Nederlandse deelname op maximaal 1% evenredig met NLG 1 miljoen.– ARTES 3: (ESA 465 Meuro) Nederlandse deelname op 0–1% afhankelijk
van de laatste ontwikkelingen, betreft voornamelijk zonnepanelen en mogelijk
andere componenten. Gaat om NLG 0–10 miljoen.– ARTES 4: (ESA 115 Meuro) Nederlandse deelname op 0–1% afhankelijk
van laatste ontwikkelingen. Betreft demonstratieplatform om kleine experimentele
satellieten te herbergen. Gaat om NLG 0–3 miljoen.– ARTES 5: (ESA 370 MEuro) Nederlandse deelname op 0–1% afhankelijk
van de laatste ontwikkelingen, betreft voornamelijk zonnepanelen en mogelijk
andere componenten. Gaat om NLG 0–8 miljoen.– ARTES 8: (ESA 500 MEuro) Nederlandse deelname 1–2% geheel
gericht op zonnepanelen. Betreft NLG 11 à 22 miljoen.6. Het Satellietnavigatie programma Galileo (2001–2006)a. Summiere beschrijving programma.Om onafhankelijk te kunnen zijn van het Amerikaanse, militaire beheerde,
satellietnavigatiesysteem (GPS) is de EU voornemens om een eigen systeem op
te zetten waarvoor 30 satellieten zullen worden ontwikkeld, gebouwd en in
bedrijf worden gesteld.Galileo zal worden uitgevoerd als een gezamenlijk ESA – EU-programma.
De definitie van GalileoSat, het prototypeprogramma, is vrijwel afgerond.
Eind 2001 zal in de Transportraad van de EU worden besloten of de ontwikkelings-
en validatiefase wordt gestart. Bij een positieve beslissing zal ESA eind
2001 een besluit nemen om de verlengde definitiefase van GalileoSat af te
ronden en de C/D (ontwikkeling, bouw, integratie en lancering) fase aan te
vangen.Het ESA besluit voor de Ministersconferentie omvat de inschrijving voor
de ontwikkeling en bouw van het GalileoSat (prototype) programma.b. Nederlandse belangNederland streeft een navigatie-dienstverlening na die voldoet aan hoge
kwaliteitseisen, die gebaseerd is op het waarborgen van de veiligheid, snelheid
en beheersbaarheid bij alle vormen van mobiliteit. Het Galileo programma komt
aan deze eisen tegemoet.Naast de veiligheidsaspecten kan Galileo leiden tot effectieve en efficiënte
verbeteringen voor lucht- en scheepvaart, wegtransport, personenvervoer, treinvervoer, verbetering verkeersmanagement en hulpverleningsdiensten,
voor toepassingen bij hydrografie, landbouw en meteorologie.Bij uitvoering van het programma in ESA kader heeft Nederland vanwege
zijn industriële capaciteiten de mogelijkheid aansluiting te vinden bij
de bouw van de satellieten (zonnepanelen, standsensoren, propulsiecomponenten
en satellietsimulatoren). Ook heeft het NLR een strategische rol in de validatie
en wordt kennis over het Galileo-systeem opgedaan welke in een later stadium
door Nederlandse bedrijven kan worden gebruikt bij het ontwikkelen van concrete
producten en diensten.c. Indicatie Nederlandse inschrijving.In de definitiefase had Nederland in eerste instantie alleen ingezet op
zonnepanelen en standsensoren, neerkomend op ca. 2,5%. Toen in de verlengde
definitiefase duidelijk werd dat de validatiewerkzaamheden van strategisch
belang zijn, is de Nederlandse inschrijving uitgebreid om ook deelname in
deze werkpakketten voor Nederland mogelijk te maken..De door Nederlandse bedrijven en instituten in de definitiefase verworven
posities bieden goede mogelijkheden voor de daadwerkelijke ontwikkelings-
en bouwfase. Nederland zet daarom in op een bijdrage van 1,5–3,5%. De
inschrijving voor de validatiewerkzaamheden (maximaal 1% ofwel NLG 11 miljoen)
zal alleen gebeuren indien VenW daarvoor budget ter beschikking kan stellen.
De EZ bijdrage van maximaal 2,5% (maximaal NLG 28 miljoen) is afhankelijk
van de laatste ontwikkelingen en de actuele kostenschattingen voor de diverse
werkpakketten7. Manned Space / Internationaal Ruimtestation ISS programma'sDeze groep van programma's betreffen de verdere opbouw, het onderhoud
en het gebruik van het Internationale ruimtestation ISS, alsmede de opleiding,
training en vluchtmogelijkheden van de astronauten.Het ISS-Exploitatie programma (2002–2006)a. Summiere beschrijving programmaDe ISS exploitatie fase startte in 2000 met een eerste deel m.b.t. «early
activities». Het eigenlijke programma (4 elkaar overlappende periodes
in 2002–2013) is opgebouwd uit twee componenten die betrekking hebben
op de zgn. vaste resp. de variabele kosten. De vaste kosten betreffen onder
meer het onderhoud van ISS. De variabele kosten zijn gerelateerd aan het gebruik
door de deelnemende landen. De variabele kosten m.b.t. Amerikaanse ISS-onderdelen
worden door Europa «in kind» betaald door het toeleveren van bepaalde
onderdelen waaronder Automated Transport Vehicle's (ATV's), instrumenten en
componenten van de Crew Return Vehicles (CRV's).b. Nederlandse belangAls medebouwer en gebruiker van het ISS is Nederland medeverantwoordelijk
voor het beheer van ISS. Daartoe zijn tijdens de Ministerconferentie in 1995
reeds principe-afspraken gemaakt, welke op de Ministerconferentie in 1999
zijn bevestigd. Nu ligt besluitvorming voor over de eerste formele periode
(2002–6), met een omvang van 966 Meuro. Het Nederlandse belang is zowel
gebaseerd op het voorziene gebruik als de werkcontracten die uit het programma
voortvloeien.c. Nederlandse positieZowel de omvang van het verwachte experimentenpakket (van hoge kwaliteit)
als de voorziene industriële werkpakketten rechtvaardigen een bijdrageniveau
in de eerste periode van 2%. Aan de «early activities» (tot 2004) was de Nederlandse bijdrage nog bepaald op 0,94%. De bijdrage
aan de variabele kosten zal volledig gecompenseerd worden door de –
reeds toegezegde – Nederlandse bijdrage aan het Amerikaanse CRV-programma.
De Nederlandse bijdrage voor het totaal van de exploitatiekosten bedraagt
NLG 35 miljoen.Het ISS-programma «CRV» (–)Momenteel wordt bezien of een intensivering van het Europese aandeel in
de CRV interessant industrieel werk voor Europa oplevert. In de vorige Ministerconferentie
van 1999 heeft Nederland een bijdrage aan de ontwikkeling van CRV toegezegd.
Met name vanwege de mogelijkheden die dit programma biedt om de Nederlandse
expertise op het gebied van hete structuren verder te ontwikkelen en het roer
van de CRV te ontwikkelen en produceren. De CRV, de reddingssloep van het
ISS, moet bij de terugkeer in de dampkring hoge temperaturen kunnen weerstaan.Momenteel ligt een Amerikaanse aanbod voor om als Europa een grotere bijdrage
aan het Amerikaanse CRV-programma te leveren. Mocht dit tot een aantrekkelijk
werkpakket voor Europa leiden, dan zal dit voornamelijk als «barter»
(uitruil) in de exploitatie van het ruimtestation ingebracht worden. Indien
zich interessante, additionele werkpakketten voor Nederland in het CRV-programma
voordoen dan kunnen deze eventueel worden gerealiseerd door een deel van de
voor het FLTP-programma gereserveerde gelden over te hevelen naar CRV. Het
FLTP staat beschreven onder Ariane lanceerderprogramma's en is ook gericht
op hete structuren.Het ISS-programma «Additional Flight Opportunities»
(2002–2006)a. Summiere beschrijving programmaDit nieuwe programma is ingesteld om het ISS de komende periode intensiever
te gebruiken door het «kopen» van vluchtmogelijkheden voor experimenten
en Europese astronauten bij de Russische partner in het ISS-programma. Dit
om de periode te overbruggen tot de Europese laboratoriummodule Columbus is
gelanceerd en als onderdeel van ISS in bedrijf is genomen. Met het voorziene
programmabudget (60–100 Meuro) zal het mogelijk zijn in 3–5 Russische
ISS-vluchten te participeren.b. Nederlandse belangNaast het creëren van de mogelijkheid om meer Nederlandse experimenten
te laten vliegen, vooral nodig nu de Verenigde Staten minder vluchtmogelijkheden
bieden dan verwacht, wordt ook belang gehecht aan het leveren van een bijdrage
om de Nederlandse astronaut-arts André Kuipers wetenschappelijke experimenten
aan boord van ISS te laten uitvoeren. Daarbij wordt gedacht aan het promotionele
effect richting publiek en media, maar ook wordt een stimulerend effect op
de wetenschappelijke wereld verwacht.c. Nederlandse positieHet programmabudget zal 60 tot 100 Meuro bedragen, afhankelijk van het
aantal vluchten dat met Rusland zal worden overeengekomen. Dit budget zal
deels benodigd zijn voor de training van de Europese astronauten en deels
ter betaling van de Russische vluchten. Het voornemen is om maximaal op het
BNP-niveau bij te dragen: 4,65%, neerkomend op NLG 5 à 9 miljoen en
dit bedrag evenredig te verdelen tussen OCenW en EZ.Het ISS-programma «Commercial Utilisation»
(2002–2006)a. Summiere beschrijving programmaEen afzonderlijk programma is gedefinieerd om gebruikers van commerciële instellingen en bedrijven als farmaceutische industrieën
e.d. te betrekken bij ISS. Het ESA-budget hiervoor is 35 Meuro. Het bedrijfsleven
zal een eigen bijdrage leveren van tenminste 35 Meuro. ESA verwacht een hoge
return uit deze activiteiten.b. Nederlandse belangNederland zal aan dit programma op een niveau van 2% deelnemen, mede omdat
Nederlandse bedrijven en instellingen (Shell, Corus, Bioclear, Technische
Universiteiten, e.a.) in de afgelopen jaren reeds toepassing en commercieel
gerichte voorstellen hebben ingediend. Nederland krijgt ook industriële
contracten uit dit programma en Nederlandse instellingen worden bij deze activiteiten
betrokken.c. Nederlandse positieVoorgenomen wordt voor 2% deel te nemen overeen komend met een bijdrage
van NLG 1,5 miljoen.Het ISS-programma «Studies, Technology, Evolution
Programme» (STEP) (2002–2004)a. Summiere beschrijving programmaDit programma heeft tot doel het verbeteren van ISS subsystemen en componenten
om de efficiëntie te verhogen en daardoor de kosten van het gebruik te
verminderen. Het budget dat hiervoor begin 2001 werd voorgesteld was 95 Meuro.
Er wordt nu gekozen voor een andere aanpak. Het is nu een à-la-carte
programma waarbij lidstaten keuzes kunnen maken en de onderwerpen in «Direct
Negotiation» worden toegekend, dus niet in competitie. Alleen voorstellen
van hoog niveau zullen worden gehonoreerd.b. Nederlandse belangDe huidige Nederlandse industriële activiteiten in ISS betreffen
de ontwikkeling en bouw van software modules, simulatiefaciliteiten, zonnepanelen,
componenten als kleppen en sensoren en systemen t.b.v. het gebruik van ISS.
Ook deze systemen kunnen worden verbeterd. In het kader van de nieuwe vervolgprojecten
worden nieuwe technologische ontwikkelingen uitgevoerd omtrent ICT, biologisch
luchtfilter, biotechnologie, miniaturisatie en de opbouw van een ruimtetelescoop
(XEUS) waarvoor Nederland belangstelling heeft.c. Nederlandse positieDe genoemde belangen rechtvaardigen een Nederlandse bijdrage van 2% wat
overeenkomt met ca. NLG 4 miljoen.8. Het «European Life and Physical Sciences and
Applications» programma (ELIPS) (2002–2006)a. Summiere beschrijving programmaHet onderzoek onder condities van bijna-gewichtloosheid (microgewicht)
is de belangrijkste gebruikersdiscipline van het ISS. Op dit moment loopt
hiertoe binnen ESA een programma (t/m 2002) dat zich richt op fundamenteel
onderzoek op dit gebied aan boord van kleine raketten, onbemande satellieten
en de Space Shuttle.Het gebruikersgestuurde raamwerkprogramma ELIPS is hoofdzakelijk gericht
op het gebruik van de huidige mogelijkheden van het ISS en de bouw van en
voorbereiding op het gebruik van de laboratorium faciliteiten in het Europese
Columbus laboratorium. Nieuw is de mogelijkheid van voorbereidend grondonderzoek
gebruik makend van verschillende Europese simulatie faciliteiten. Daarnaast
biedt ELIPS continuïteit voor onderzoek aan boord van kleine
raketten en onbemande satellieten. Tevens zal binnen ELIPS een sterkere nadruk
worden gelegd op onderzoek gericht op het vinden van praktische (technologische)
toepassingen op aarde.b. Nederlands belangOmdat Nederland bijdraagt aan de ontwikkelingskosten van ISS én
deelneemt aan het ISS exploitatieprogramma ligt het voor de hand om te participeren
in het belangrijkste gebruikersprogramma van het ISS. Belangrijker echter
is het feit dat, tegengesteld aan de verwachtingen uit 1995, ook in Nederland
de belangstelling voor het microgewichtonderzoek belangrijk is toegenomen.
Vooral op het gebied van de levenswetenschappen heeft Nederland een uitstekende
uitgangspositie. Tevens is een stijging waar te nemen van applicatie georiënteerd
onderzoek, met name op het gebied van de geneeskunde, de biotechnologie en
het onderzoek aan geavanceerde materialen, waarvoor ook vanuit de Nederlandse
(niet-ruimtevaart) industrie belangstelling is getoond.Tot slot geldt het argument dat de Nederlandse industrie op deze niche-markt
goed aanwezig is en technologisch hoogstaand werk weet te verwerven. Op een
aantal gebieden (glovebox, bloeddrukmeter) is Nederland zelfs marktleider.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingVoor de uitvoering van ELIPS wordt door ESA een budget van 320 Meuro voorgesteld.
Het Nederlands standpunt is er op gericht een belangrijk wetenschappelijk
aandeel te verwerven in het gebruik van het ISS. Tevens bied ELIPS goede mogelijkheden
om technologisch hoogstaand werk te verwerven. Tezamen rechtvaardigt dit een
inschrijving van 2%, dit komt overeen met NLG 14 miljoen.9. Ariane lanceerderprogramma'sDeze groep programma's betreffen de verdere ontwikkeling van de succesvolle
Ariane draagraket en de kosten van het lanceercentrum CSG-Kourou te Frans
Guyana.Ariane-5 Plus, stap-3 (2002–2007)a. Summiere beschrijving programmaOm de concurrentiepositie van de Ariane-5 draagraket op de commerciële
markt voor satellietlanceringen verder te verbeteren, door prestatieverhoging
en lanceerprijs-reductie, is in 1998 het Ariane-5 Plus programma gestart.
Dit bestaat uit 3 overlappende fasen, over de 3e en laatste stap wordt nu
besloten. Concreet richten de werkzaamheden zich met name op een nieuwe bovenste
trap met nieuwe, herstartbare motor en de daaruit voortvloeiende serieproductie.b. Het Nederlands belangDe Nederlandse werkzaamheden richten zich op het ontwikkelen van de nieuwe
Ariane-5 raketmotor, waarvoor de Nederlandse industrie de ontstekers levert,
en het motorframe voor de nieuwe 3de trap.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingDe intekening op de beide eerste fasen zal op vrijwel hetzelfde niveau
worden gecontinueerd. De Nederlandse bijdrage van 2% aan het programma van
625 Meuro komt overeen met NLG 28 miljoen. Ariane-5 ARTA (2002–2006)a. Summiere beschrijving programmaHet ARTA-programma, dat al loopt sinds de aanvang van de (operationele)
levensduur van de Ariane-5 in 1996, is bedoeld om de betrouwbaarheid van de
huidige Ariane-5 versies op peil te houden en te verbeteren, bijvoorbeeld
door de kennis over het gedrag van de raket te vergroten en tekortkomingen
in het ontwerp te elimineren.b. Het Nederlands belangHet voortdurend in stand houden van de concurrentiekracht van de Ariane-5
draagraket is ook voor Nederland van belang. Gelet op de betrokkenheid van
de Nederlandse industrie bij kritische onderdelen van de Ariane-5 raket en
de serieproductie die hiermee gepaard gaat, zal Nederland ook aan de 2e Ariane-5
ARTA-fase deelnemen.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingVoortdurend wordt gewerkt aan (kleine) verbeteringen in kritische raketonderdelen
zoals de door Nederland geleverde ontstekers. Ook worden tests met Ariane-5
schaalmodellen uitgevoerd in de windtunnels van het NLR. Potentiële nieuwe
activiteit voor de Nederlandse industrie is het bergen van de brandstofboosters
ten behoeve van inspectie.De Nederlandse werkzaamheden zullen als gevolg van de nieuwe activiteit
iets hoger uitkomen dan in de voorgaande Ariane-5 ARTA-fasen. De Nederlandse
bijdrage van 1,31% komt overeen met NLG 10 miljoen.Ariane-5 Infrastructure (2002–2004)a. Summiere beschrijving programmaHet Infrastructuur programma is bedoeld om de vaste operationele kosten
te financieren van de beide lanceerinstallaties op de Europese lanceerbasis
te Kourou (Frans Guyana). Deze financiering vindt reeds decennia plaats en
zal ook in de toekomst nodig zijn.b. Het Nederlands belangSinds 1996 draagt Nederland uit oogpunt van Europese solidariteit bij
aan dit Ariane-5 programma onderdeel om zo de medeverantwoordelijkheid te
delen voor de benodigde Ariane-5 infrastructuur.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingDe Nederlandse bijdrage wordt vastgesteld op basis van een vaste verdeelsleutel,
deel gebaseerd op het BNP-niveau en deels op het Nederlands aandeel in de
serieproductie van Ariane. Het Nederlandse aandeel zal iets stijgen ten gevolge
van de relatieve stijging van ons BNP-niveau. De Nederlandse bijdrage komt
op 3,61% overeen komend met NLG 19 miljoen.FLTP – Future Launchers Technology Programme (2002–2004)a. Summiere beschrijving programmaOm op de toekomstige ontwikkelingen op de commerciële lanceermarkt
te kunnen anticiperen, moeten nu de al voorbereidingen starten om de benodigde
technologieën te ontwikkelen voor de waarschijnlijk volledig herbruikbare
opvolger van Ariane-5.b. Het Nederlands belangOm de Nederlandse industrie de mogelijkheid te geven om mee kunnen profiteren
van de toekomstige generatie lanceerraketten, moet nu al een aanvang worden
gemaakt met het opbouwen van de meest kansrijke technologieën. c. Indicatie Nederlandse inschrijvingDe Nederlandse kennisinstellingen en industrie hebben een internationaal
erkende faam opgebouwd op het gebied van zgn. hete structuren. Bij herbruikbare
draagraketten zijn structuren nodig die de terugkeer in de dampkring en de
daarbij optredende hoge temperaturen kunnen weerstaan. Nederland heeft expertise
op het gebied van ontstekers en aero-thermodynamisch onderzoek en kan hiermee
een volgende stap zetten richting meer kennisintensieve activiteiten voor
lanceerders. Op basis van de benodigde deelname op een niveau van maximaal
4%, betekent dit een Nederlandse bijdrage van ca. NLG 24 miljoen. Het kan
zijn dat lager zal worden ingetekend en dat een deel van de beschikbare middelen
wordt overgeheveld naar het ISS-programma CRV. Ook het CRV-programma biedt
mogelijkheden voor hete structuren. De Nederlandse bijdrage aan FLTP zal niet
lager uitkomen dan op een niveau van 2% ofwel NLG 12 miljoen.Kourou Lanceerbasis (2002 – 2006)a. Summiere beschrijving programmaOmdat de concurrerende lanceerbases in de wereld (Verenigde Staten, Rusland,
Japan) de algemene vaste operationele kosten van overheidswege vergoed krijgen,
is 20 jaar geleden besloten dit ook voor de Ariane lanceerbasis te Kourou
(Frans Guyana) te doen.b. Het Nederlands belangNederland wil loyaal bijdragen in de algemene kosten voor het operationele
beheer van de Kourou lanceerbasis. Het programma heeft een verplicht karakter.c. Indicatie Nederlandse inschrijvingVoor de lidstaat bijdrages geldt een vaste verdeelsleutel gebaseerd op
de bijdrage in de Ariane-5 ontwikkeling, het Nederlandse BNP-niveau en het
werkpakket dat van de Kourou-activiteiten naar de Nederlandse industrie vloeit.
Voor Nederland is de bijdrage voor de komende periode vastgesteld op 3,61%
overeenkomend met NLG 35 miljoen.BIJLAGE 2Financiële consequenties Nederlandse standpunt voor
ESA MinisterconferentieProgramma Budget (Meuro) e.c. 2001Deelname % Omvang (mln. NLG) ministerie (s) LooptijdGeneral Budget973,214,65% (4,8% vanaf 2003) EZ: 1001 mln. 2002–2006      Wetenschappelijke Science programma1 824 – 193714,65% (4,8% vanaf 2003) OCenW: 192 – 2041 (0 vs 2% stijging LoR) 2002–2006      Aurora402,33% OCenW: ¾ 1,5 mln. EZ: ¼¢
0,5 mln.2002–2004      Aardobservatie    EOEP, periode 2 1 500 2,33%VenW: 1% 33 mln.2 OCenW: 1% 33 mln.2 EZ: 0,33% 11
mln. 2003–2007 Earth Watch incl. GMES-lijn, fase 1 525 0,2% VenW: 2,3 mln.2002–2006      Telecommunicatie    ARTES 1, PSI 4 50 1,0% EZ: 1 mln.2002–2006 ARTES 3 Satellite Multi Media, fase 3 4650,0 – 1,0% EZ: 0 – 10 mln. 2002–2006 ARTES 4 ESA / Industry Telecom Partnership (TEPP) 115 0,0 – 1,0% EZ: 0 – 3 mln.2002–2006 ARTES 5 Advanced Systems and Telecom. Equipments
(new elements) 370 0,0 – 1,0% EZ: 0 – 8 mln.2002–2006 ARTES 8 Large Platform mission 500 1,0 – 2,0% EZ: 11 – 22 mln. 2002–2006Satelliet-navigatie    Galileo ontwikkelings en validatie fase 497 1,5 – 3,5% VenW: max.1,0% 11 mln. EZ: max. 2,5% 28
mln. 2002–2006     ISS exploitatie en microzwaartekracht    ISS Exploitatie – vaste kosten 7722% OCenW: 0,5% 9 mln. EZ: 1,5% 26 mln. 2002–2006ISS Exploitatie – variabele kosten 194 2% EZ: (contribution in kind met CRV bijdrage) 2002–2006 Crew Return Vehicle (CRV) vervolgfase 500  EZ: Contribution-in-kind in ISS Exploitatie plus evt. vanuit FLTP 2002–2006 ISS Additional Flight Opportunities 60 – 100 max. 4,65% OCenW: ½ max. 5 mln. EZ: ½
max. 5 mln. 2002–2006ISS Commercial Utilisation 35 2% OCenW: 1,0% 1 mln. EZ: 1,0% 1 mln. 2002–2006 ISS Studies & Technology Program 95 2% OCenW: 1,0% 2 mln. EZ: 1,0% 2 mln.2002–2005 ELIPS 320 2% OCenW: 1,5% 10 mln.
 EZ: 0,5% 4 mln. 2002–2006      Lanceerders    Ariane ARTA 340 1,31% EZ: 10 mln.2003–2006 FLTP vervolg 270 2,0 – 4,0% EZ: 12–24
mln. 2002–2004 Ariane 5 Plus, step 3 625 2,0% EZ: 28 mln. 2002–2007 Ariane 5 Infrastructuur 234 3,61%EZ: 19 mln. 2002–2004 CSG Kourou 433,1 3,61%EZ: 35 mln. 2002–20061 De bedragen voor de laatste 2 jaren zijn alleen indicatief.2 De bijdrage van VenW wordt overgenomen door OCenW in uitruil
met de lopende OCenW bijdrage aan EUMETSAT Polar System. BIJLAGE 3 Overzicht concretisering van de doelstellingen van het
ruimtevaartbeleid Dimensie onderdeel Beoogde effectBeoogde
output Input 1) politieke dimensieMet deelname aan ruimtevaartprogramma's
worden de volgende politieke en strategische doeleinden gediend: • handhaving
onafhankelijke Europese toegang tot de ruimte; • effectieve technologische
samenwerking op internationaal niveau; • deelname aan opbouw van Europese
ruimtevaartcapaciteit; • medeverantwoordelijkheid voor bijdragen aan
oplossing van mondiale problemen. Nederland wil aan de Europese ruimtevaart
als loyale partner een bijdrage leveren en wil bij ESA zijn positie in de
middengroep handhaven. Een indicator hiervoor is de bijdrage die landen in
totaal aan ESA leveren in verhouding tot hun respectievelijke relatieve BNP-niveau.
Bezien over 2000 en 2001 staat Nederland op de 8e positie van de 15 ESA-lidstaten.
Het vasthouden van een positie in de middengroep hangt niet alleen af van
de Nederlandse inzet maar ook van de inzet van de andere ESA-lidstaten en
is slechts ten dele vanuit Nederlandse zijde te beïnvloeden.    Politiek– Alleen kwalitatief te beschrijven. – Onafhankelijke,
concurrerende Europese toegang tot de ruimte (Ariane, VEGA, Galileo, Meteosat,
Bijdrage ISS, enz.). – Via internationale samenwerking bijdragen aan
oplossing van mondiale problemen. – Besluitvorming komt in ESA-, EU-
en EUMETSAT-verband tot stand. – Alleen
kwalitatief te beschrijven. – Effectieve programma's van ESA, EU en
EUMETSAT. – Besluitvorming komt in ESA-, EU- en EUMETSAT-verband tot
stand. – Nederland wil een loyale bijdrage
leveren aan Europese programma's in vergelijking tot andere Europese landen
en wil bij ESA zijn positie in de middengroep handhaven. – Voor de verplichte
programma's van EUMETSAT en voor de EU liggen de bijdragen vast.Nederlandse bijdrage aan ESA in verhouding tot die van andere lidstaten2) gebruikersdimensie 2.1. Wetenschappelijk gebruik Het verrichten van grensverleggend
wetenschappelijk onderzoek in en vanuit de ruimte op een niveau dat wereldwijd
toonaangevend is. Dit vereist dat zowel in de ruimte als op aarde de hiervoor
benodigde infrastructuur wordt gebouwd en in stand wordt gehouden.Volgens OESO onderzoek levert publiek onderzoek meer op dan het kost en
draagt het bij aan de productiviteitsgroei. Investeren in de omvang, kwaliteit
en het vernieuwend vermogen van het Nederlandse onderzoek is van groot belang
voor de Nederlandse economie. Het beoogde effect kan alleen gemeten worden
met een combinatie van kwalitatieve en kwantitatieve aspecten. Een bibliometrische
analyse alleen zegt onvoldoende over de kwaliteit van het onderzoek. Door
in een evaluatie over 5 jaar deze analyse te combineren met visitatie/peer
review en internationale benchmarking wordt dit grotendeels ondervangen.
Over 5 jaar zal ook een nulmeting worden verricht. Een complete nulmeting
is nu niet voorhanden.Om grensverleggend wetenschappelijk onderzoek te verrichten wil Nederland
op de prioriteitsgebieden regelmatig in een toonaangevende positie leiding
en sturing geven aan de wetenschappelijke doelstellingen, de zogenoemde rol
van Principal Investigator (PI). Voor astrofysica behelst de PI-rol tevens
de technische realisatie van satellietinstrumentatie.Astrofysica: Nederlandse betrokkenheid over afgelopen 10 jaar (incl. missies
in voorbereiding) als co-PI voor: 1. COMPTEL-instrument in NASA-missie Compton
Gamma Ray Observatory (Second Great Observatory), en als PI voor: 2. Short
Wavelength Spectograph op ESA-missie Infrared Space Observatory, 3.Wide-field
X-ray camera voor Italiaans-Nederlandse satelliet BeppoSax, 4. X-Transmission
Spectrograph op NASA-missie Chandra (Third Great Observatory), 5. X-Reflector
Spectrograph op ESA-missie XMM-Newton, en 6. Heterodyne spectrometer op ESA-missie
Herschel. (Bron: Kennis, Kansen, Keuzen, dec. 2000)Aardgericht onderzoek: Nederlandse PI over afgelopen 5 jaar (incl. missies
in voorbereiding): 1. Sciamachy instrument op ESA-missie ENVISAT, 2. OMI instrument
op NASA-missie EOS-AURA, en sterk betrokken bij 3. ESA-missie GOCE, en 4.
ESA-missie ADM.Microgewichtonderzoek: Van de 192 experimenten die de afgelopen jaren
door ESA zijn geselecteerd en de komende 5 jaar zullen worden uitgevoerd,
zijn Nederlanders betrokken bij 26 experimenten (= 14%) waarbij het voorstel
in de helft van die gevallen (7%) is ingediend door een Nederlander of Nederlander
als coördinator wetenschappelijk gebruik van een faciliteit (PI). (Bron:
ESA) Gebruik Wetenschap– Nederlands grensverleggend,
wetenschappelijk onderzoek in en vanuit de ruimte op wereldwijd toonaangevend
niveau. – Evalueren m.b.v. combinatie van visitatie/peer review, bibliometrische
analyse, internationale benchmarking.– Astrofysica:
over een periode van 5 à 10 jaar minstens één Nederlandse
PI in een groot, internationaal instrument. – Aardgericht ruimteonderzoek:
over een periode van 5 jaar minstens één Nederlandse (co-)PI
voor een missie of instrument. – Microgewichtonderzoek: over periode
van 5 jaar Nederlandse betrokkenheid in Europese experimenten minstens op
niveau Nederlandse deelname, waarvan in de helft van de gevallen Nederlander
als PI. – Bijdrage aan wetenschappelijk
(Science) programma ESA ligt vast op relatief BNP-niveau. – ESA aanpak
gaat uit van flankerende nationale budgetten.    2.2. Institutioneel gebruik Het in Europees verband opbouwen en in stand houden van de voor gebruik door
overheden – en daaraan gelieerde organen – benodigde infrastructuur
in de ruimte en het toegankelijk maken van de dataproducten door middel van
een gebruikersinfrastructuur op aarde.    Gebruik Institutioneel– Alleen kwalitatief te beschrijven. – Benutten
ruimtevaartinfrastructuur voor maatschappelijke vooruitgang, met name op gebied
van klimaat, milieu, landgebruik en veiligheid. – Alleen kwalitatief te beschrijven. – «Ruwe» informatie
vanuit de ruimte beschikbaar maken en aanleveren. – «Ruwe»
informatie uit de ruimte bewerken tot informatieproducten en beschikbaar maken
voor instituten. – In Europees verband redelijke
bijdrage leveren aan totstandkoming infrastructuur via ESA, EU, EUMETSAT.     2.3. Commercieel gebruik Via het reguliere, niet-ruimtevaart instrumentarium stimuleren dat het commerciële
gebruik van de ruimtevaart wordt opgepakt door de private sector. Daar waar
de private sector (nog) niet in staat is om zelf de benodigde infrastructuur
in de ruimte te bouwen, bevorderen dat deze infrastructuur in Europees verband
gerealiseerd wordt. En daar waar de private sector dit nog niet alleen kan
bewerkstelligen, bevorderen dat de data toegankelijk worden gemaakt via de
benodigde infrastructuur op aarde. Momenteel zijn geen eenduidige
cijfers beschikbaar over de omzet van de private sector op het gebied van
gebruik van ruimtevaartinformatie. Ongeveer 25 à 30% van de partijen
die actief zijn in het gebruik zijn privaat, de overige zijn institutionele
en wetenschappelijke gebruikers. EZ zal in overleg met het NIVR binnen een
jaar een eenduidige definitie formuleren en vervolgens een nulmeting (enquête)
houden om over 5 jaar te kunnen nagaan of van een stijging van de omzet bij
private partijen, de zogenoemde «value adders» sprake is.     Commercieel– Alleen kwalitatief
te beschrijven. – Benutten ruimtevaartinfrastruc- tuur voor economische
vooruitgang. – Toename omzet private sector
op gebied van gebruik ruimtevaartinformatie, d.w.z. waarde toevoegen aan «ruwe»
data uit de ruimte door ze te bewerken tot informatieproducten die commercieel
in de markt worden gezet. – Commerciële benutting van infrastructuur
in de ruimte (satellieten, ruimtestation) die vanuit publiek belang is aangelegd.>      3) industrieel / technologische
dimensieDe industrieel/technologische dimensie
van het ruimtevaartbeleid beoogt • Nederlandse
bedrijven en instellingen toegang te bieden tot kennis op ruimtevaartgebied
om op deze wijze innovatie en daarmee de concurrentiekracht te bevorderen; • een zo groot mogelijke omvang van de technologische,
kennisintensieve activiteiten in Nederland te bevorderen; • de opgedane kennis te benutten voor het op concurrerende wijze
voortbrengen van producten of diensten met zicht op een publieke of private
afnemer; • samenwerking tussen bedrijven
en instellingen, zowel nationaal als internationaal, te stimuleren;
Er mag van worden uitgegaan dat ieder bedrijf dat in ruimtevaartprojecten
deelneemt zich bezig houdt met innovatieve activiteiten. De industriepolitiek
van ESA is gebaseerd op openbare aanbesteding maar houdt rekening met het
plaatsen van opdrachten naar rato van het niveau van inschrijving door een
land op het betreffende programma. Er is een trend gaande richting het aanpassen
van de bijdrage van een land aan de in competitie gewonnen opdrachten, vooralsnog
tot een maximum van +/- 20% t.o.v. de oorspronkelijke inschrijving. ESA houdt
bij welke industriële contracten per land worden geplaatst en gebruikt
daarbij een weegfactor voor het hoogtechnologisch karakter van het contract.
Nederland streeft naar een cumulatieve return bij ESA die zo dicht mogelijk
bij het maximum van 1 ligt. T/m 1999 bedroeg de cumulatieve industriële
return 1,01. Vanaf 2000 is een nieuw meetsysteem opgezet. Medio 2001
staat de Nederlandse cumulatieve return op 0,88. Nederlandse bedrijven getuigen
van een sterke concurrentiekracht indien zij ook buiten ESA en de Nederlandse
nationale programmma's opdrachten op ruimtevaartgebied kunnen winnen. Als
nulmeting dient dat in 1999 de toegevoegde waarde van buitenlandse ruimtevaartopdrachten
(incl. EU, Eumetsat) voor Nederland 65 miljoen gulden bedroeg. Nederland streeft
naar een stijging hiervan. Deze waarde zal jaarlijks door het NIVR middels
een enquête worden gemeten.     Industrie / technologie– Alleen kwalitatief
te beschrijven. – Innovatie en daarmee concurrentiekracht bevorderen. –
Samenwerking zowel nationaal als internationaal stimuleren. – Zo hoog mogelijke hoogwaardige, industriële return
bij ESA binnen geldende regels, maximum = 1. – Streven naar stijging
Nederlandse commerciële ruimtevaartomzet. BIJLAGE 4Criteria om industriële ruimtevaartactiviteiten te
toetsenIndustriële ruimtevaartactiviteiten maken meer kans op (financiële)
ondersteuning naarmate de onderstaande criteria meer van toepassing zijn.– draagt bij aan technologische, kennisintensieve werkgelegenheid
in Nederland;Hierbij wordt zowel naar het project zelf als naar
de vervolgactiviteiten gekeken en geldt: hoe meer hoe beter. (Verwachte werkgelegenheid
versus te investeren guldens.)– behelst een op rendabele wijze voortgebracht(e) product of dienst
met zicht op een publieke of private afnemer;Er dient zicht op te zijn dat voor de vervolgactiviteiten
geen financiële ondersteuning nodig is anders dan de prijs die de private
of publieke afnemer bereid is te betalen,.– versterkt de Europese samenhang (en dus ESA). Draagt daarmee bij
aan zeker stellen positie ESTEC;Dit sluit niet uit dan op basis van de andere criteria
incidenteel projecten worden gehonoreerd die niet in Europese samenhang worden
uitgevoerd.– verbetert de uitgangspositie voor nieuwe ontwikkelingen –
binnen en buiten de ruimtevaart – in Nederland;Dit sluit aan bij de visie dat kennis en technologie
leiden tot innovaties en daarmee sleutelfactoren zijn voor economische groei.
Spin-off is hierbij een belangrijke factor.– leidt tot samenwerking;In een moderne netwerkeconomie kunnen bedrijven nog
zelden geheel op eigen kracht innoveren. Clustervorming, samenwerking, positionering
in kennis- en productienetwerken worden daarom steeds belangrijker.– heeft aansluiting bij belangrijke maatschappelijke thema's;Draagt bij aan de oplossing van een maatschappelijk
erkend probleem (milieu, etc.).– draagt bij aan opbouw kennis en technologie en daarmee innovatiekracht
bij het MKB.Tot het MKB behoren ondernemers bij wie niet meer dan
250 werknemers in dienst zijn.– is niet op andere wijze te financieren.Op andere wijze kan bijvoorbeeld betekenen op de commerciële
geldmarkt, door andere Ministers en instanties of financiering vanuit andere
EZ-regelingen. BIJLAGE 5Uitgebreide samenvatting van het ESA
voorstel voor een Europees ruimtevaartbeleid: «Ruimtevaart ten dienste
van de Europese samenleving».Als centraal thema voor zijn voorstel heeft de ESA DG gekozen voor «Space
serving European citizens». Leidraad daarbij is de wens van Europa om
aan een aantal uitdagingen het hoofd te bieden:– het veilig stellen en verder verbeteren van welzijn, welvaart
en veiligheid van de burgers met speciale aandacht voor bescherming van het
milieu en duurzame ontwikkeling;– de meest competitieve en meest dynamische, op kennis gebaseerde
economie van de wereld te worden.Ruimtevaart kan op verschillende terreinen een strategische bijdrage leveren
aan beide doelstellingen onder andere op het gebied van communicatie, plaatsbepaling
en navigatie, milieubescherming, weersvoorspelling en onafhankelijke toegang
tot informatie.Om vanuit de ruimtevaart bij te dragen aan de uitdagingen die Europa het
hoofd wenst te bieden, is een gezamenlijke Europese aanpak van groot belang.
De ESA DG stelt daarom voor een sterkere Europese ruimtevaartidentiteit te
ontwikkelen waarin alle Europese spelers een gezamenlijke, geconcentreerde
inspanning in de ruimtevaart plegen.De lidstaten van ESA wordt gevraagd om op de ESA Ministerconferentie in
te stemmen met een meer gezamenlijke, Europese aanpak.– De synergie tussen ESA en de EU verbeteren en een formele band
tussen ESA en de EU opzetten waarbij ESA de uitvoering van ruimtevaartprojecten
van de EU ter hand neemt;– Verdere ontwikkeling van een Europees netwerk van technische centra
op ruimtevaartgebied in aansluiting op het initiatief van de EU om een «European
Research Area» tot stand te brengen. Doel hiervan is een optimaal gebruik
van de publieke capaciteiten en faciliteiten voor gemeenschappelijk profijt
waarbij transparantie, complementariteit, reciprociteit en non-discriminatoire
toegang essentiële uitgangspunten vormen.– Werken aan een Europees ruimtevaartprogramma. De ESA DG stelt
als eerste stap een Europees Lange Termijn Plan voor waarin de bestaande programmatische
planning wordt opgenomen van ESA, EU, nationale ruimtevaartagentschappen en
andere Europese, publieke spelers.Rol en missie van ESAOm als ESA een grote rol te kunnen spelen in het versterken van de Europese
ruimtevaartidentiteit ziet de ESA DG de volgende rol en missie voor ESA.– ESA is een intergouvernementele organisatie en de lidstaten zijn
niet verplicht hun ruimtevaartprogramma's binnen ESA uit te voeren. Voor ESA
is het een uitdaging om de meest aantrekkelijke partij te blijven om gezamenlijk
onderzoek en ontwikkeling voor de ruimtevaart uit te voeren;– ESA streeft naar verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling en
aanschaf van het ruimtesegment en bijbehorende grondsegment voor EU ruimtevaartinitiatieven;– samenwerkingsprogramma's met nationale ruimtevaartagentschappen
opzetten;– ESA wil initiatieven nemen en uitvoeren voor samenwerkingsprogramma's
met nationale agentschappen en private partijen. Daarbij het werkveld van
ESA uitbreiden naar markt-georiënteerde activiteiten met ESA als partner
in PPS-constructies;– Een mogelijke rol van ESA in het stimuleren van de oprichting
en begeleiding van nieuwe ondernemingen gericht op het commercialiseren
van ruimtevaart-technologie en -diensten. Dit echter zonder de marktwerking
te verstoren.– ESA coördineert de verdere uitbouw van een geïntegreerd
netwerk van technische ruimtevaartcentra in Europa en zorgt voor toegang tot
de expertise die in dit netwerk beschikbaar is;– ESA coördineert de harmonisatie van ruimtevaart technologieprogramma's
in Europa.De ESA DG vraagt daarom instemming van de lidstaten met een uitgebreidere
missie voor ESA, de verdere ontwikkeling van een institutionele band tussen
ESA en de EU, toenemende samenwerking tussen ESA en private partijen en met
de potentiële uitbreiding van ESA met nieuwe lidstaten.Evolutie van ESAOm de voorgestelde rol te kunnen spelen, dient ESA over uitgebreide technische
en uitvoerende capaciteit te beschikken, zowel in menskracht als in faciliteiten.
Om de voorgestelde nieuwe relatie met ondernemingen te kunnen aangaan (o.a.
PPS) dient ESA continue goed zicht te houden op markt- en technische ontwikkelingen
en commerciële expertise op te bouwen.Op het juridische en financiële vlak zal ESA het financiële
raamwerk flexibeler maken en het Budget Management Systeem verder ontwikkelen.ESA technologiebeleidDe ESA DG stelt voor door te gaan op de eerder ingeslagen weg waarbij
ESA initiatieven heeft genomen om een Europees Master Technology Plan op te
stellen maar daarbij meer aandacht te geven aan innovatieve doorbraaktechnologiën.
ESA hoopt hiermee ook invloed te kunnen uitoefenen op nationale technologieontwikkelingsplannen
en aan te sluiten op de ontwikkelingen in EU-verband richting een «European
Research Area».Het industriebeleid van ESADe ESA DG stelt 4 prioriteiten voor het industriebeleid van ESA:– Bevorderen van het concurrentievermogen van de Europese industrie
en van een gebalanceerde Europese ruimtevaartindustrie.– Verzekeren van gelijkwaardige toegang tot de ESA markt voor alle
ondernemingen.– Verbeteren van de kosteneffectiviteit van de ESA programma's.– Verzekeren van een billijke deelname voor ieder ESA lidstaat evenredig
met zijn investeringen in de ESA programma's.Bij de eerste twee punten speelt een rol dat door fusies binnen Europa
geheel verticaal geïntegreerde primes zijn ontstaan. De verwachting luidt
dat er behoefte gaat ontstaan aan een sterke laag van toeleveranciers en dat
de komende jaren de grote hoofdaannemers zich op hun «make or buy»
beleid zullen bezinnen. In lijn met de in de vorige ESA Ministerconferentie
aangenomen resolutie wordt bij sommige aanbestedingen aangegeven dat de grote
hoofdaannemers niet mogen aanbieden. Andere activiteiten worden in geheel
open competitie aanbesteed maar daarbij worden wel eisen gesteld aan het percentage
van het werk dat naar toeleveranciers wordt uitbesteed. ESA geeft aan nog
meer aandacht te willen geven aan de positie van MKB's. Daarbij denkt ESA
vooral aan diensten, producten en technologieën die zijn afgeleid van
ontwikkelingen in de ruimtevaart.Om er op toe te zien dat de aanbestedingen door ESA en de daarop volgende
uitbestedingen door de hoofdaannemers op juiste wijze verlopen
heeft ESA een «Code of best practices voor de selectieprocedure voor
toeleveranciers in ESA programma's» opgesteld en een ESA Ombudsman ingesteld.
Tevens wordt een instrument ontwikkeld waarmee alle toeleveranciers snel op
de hoogte kunnen worden gesteld van aanbestedingen door hoofdaannemers.De sterke industriële concentratie in Europa betekent minder competitie
op het niveau van hoofdaannemers. Tegelijkertijd staat ESA voor de uitdaging
om de programma's zo kostenefficiënt mogelijk uit te voeren en overschrijdingen
te minimaliseren. Ervaring leert dat overschrijdingen in de ontwikkelingsfase
(zgn. fase C/D) voornamelijk ontstaan indien tijdens de haalbaarheidsfase
(zgn. fase B) onvoldoende aandacht is besteed aan het onderzoeken van risico's
en kritische technologieën. Ontwikkelingscontracten mogen alleen worden
aangegaan indien de systeemeisen en externe interfaces volledig in kaart zijn
gebracht en er een complete en bindende offerte van de industrie op tafel
ligt.De industriële retour in hoogwaardige, technologische contracten
speelt nog steeds een grote rol binnen ESA. Per programma heeft ieder land
recht op een evenredig aandeel in deze contracten. Om deze regels met iets
meer flexibiliteit te kunnen toepassen, stelt de ESA DG voor om met ingang
van 2003 de regels toe te passen op families van programma's. Daarbij wordt
voor ieder land een industriële return van 0,9 gegarandeerd over een
periode van 5 jaar. Hiermee wordt de in 1997 ingezette trend voorgezet om
geleidelijk meer open competitie toe te laten echter zonder kleine bedrijven
en kleine landen daar de dupe van te laten worden. BIJLAGE 6Lijst met afkortingen ADM Atmospheric Dynamics
Mission (ESA) ARTES Advanced Research
in Telecommunications SystemsARTA Ariane-5 Research
and Technology Accompaniment ProgrammeASTE Advanced System
Telecommunication Equipment ATVAutomated Transport
Vehicle BeppoSax Beppo Satellite
per Astronomia in raggi-X (Italië/Nederland) BNP Bruto Nationaal Product CRV Crew Return Vehicle DG Directeur-Generaal
van ESA EADS European Aeronautic
Defense and Space CompanyEEM Earth Explorer Mission ELIPS European Life and
Physical Sciences and Applications ENVISAT Environmental
Satellite (ESA) EOEP Earth Observation
Envelope ProgrammeEOS-AURA Earth Observation
System, AURA satelliet (NASA)ERS European Remote Sensing
Satellite (ESA) ESAEuropese Ruimte Agentschap ESTEC European Space
Research and Technology Centre EU Europese Unie EUMETSATEuropese Organisatie
voor de Exploitatie van Meteorologische Satellieten EWM Earth Watch Mission EZ Minister van Economische
Zaken FLTP Future Launcher
Technology ProgrammeGIS Geografische Informatie
Systemen GMES Global Monitoring
for Environment and Security GO Nationaal programma
Gebruikersondersteuning GOCE Gravity and Steady-State
Ocean Circulation Explorer (ESA) GOME Global Ozone Monitoring
Experiment GPS Global Positioning
System ICT Informatie en Communicatietechnologie IPC Industrial Policy
Committee (ESA) ISS Internationale Ruimtestation KNAW Koninklijke Nederlandse
Akademie van Wetenschappen KNMI Koninklijk Nederlands
Meteorologisch Instituut Meuro miljoen Euro MKBMidden- en Klein Bedrijf NASA National Aeronautics
and Space Administration NEONET Netherlands Earth
Observation NETwork NISO Netherlands Industrial
Space Organisation NIVRNederlandse Instituut
voor Vliegtuigontwikkeling en RuimtevaartNLG Nederlandse gulden NLR Nationaal Lucht-
en Ruimtevaartlaboratorium NRSP Nationaal Remote
Sensing ProgrammaNWO Nederlandse Organisatie
voor Wetenschappelijk OnderzoekOCenW Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen OMIOzone Monitoring Instrument PI Principal InvestigatorPPS Publiek Private Samenwerking R&D Research en Development RIVM RijksInstituut voor
Volksgezondheid en MilieuSciamachy Scanning Imaging
Absorption Spectrometer for Atmosperic Cartography SRON Stichting Ruimteonderzoek
NederlandSTEP ISS Studies, Technology,
Evolution Programme TENTrans-Europees Netwerk
(EU) TNO Nederlandse Organisatie
voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek TU DelftTechnische Universiteit
Delft VEGA Europese kleine
lanceerraket VenW Minister van Verkeer
en Waterstaat WURCWageningen Universitair
Research Centrum XEUS X-ray Evolving Universe
Spectroscopy Mission (ESA) XMM-Newton X-ray Multi-Mirror
observatory (ESA)XNoot1 ESA/C-M/CXLVIII/Res. 1 (final) en EU 13953/00 dd. 16-11-2000. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24446-12.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl