Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2009; Brief minister over de situatie in Iran
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST134292
 2008-2009
 
 31 700 V
 Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken (V) voor het jaar 2009
 
 
 
 
 Nr. 
 129
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 27 augustus 2009
 
 Conform de toezegging gedaan tijdens het Algemeen Overleg over de Europese
Raad op 17 juni jl. (kamerstuk 21 501-02, nr. 913), bied ik
u hierbij nadere informatie aan over de situatie in Iran. U vroeg mij de ontwikkelingen,
die voor velen als een verrassing zijn gekomen, nader te duiden. Dit zal ik
doen door kort stil te staan bij de binnenlandse politiek van Iran, de economie
en het buitenlands beleid. In de brief zal ook een schets gegeven worden van
de ontwikkelingen in aanloop naar, rondom en kort na de presidentsverkiezingen.
 Binnenlandse politiek
 Voor een goed begrip van de Iraanse politiek is het van belang te onderstrepen
dat de Islamitische Republiek Iran geen democratie is naar westerse maatstaven.
Iran is een theocratische republiek waar de Geestelijk Leider binnen het staatsbestel
de grootste macht heeft: de heerschappij van de religieuze wetgeleerde («Velayat-e
Faqih»). Binnen dit theocratisch staatsbestel is wel sprake van enige
democratische kenmerken en een zekere mate van politiek pluralisme. In de
afgelopen 30 jaar heeft een aantal politieke stromingen die als onderdeel
van het bestel werden toegelaten een continue strijd geleverd in de diverse
machtscentra, zoals de regering en het parlement, de rechterlijke macht en
tot op zekere hoogte binnen de Raad van Hoeders en de Raad van Experts. Tegenwerkende
en soms intimiderende maatregelen worden daarbij niet geschuwd. Zo hebben
met name «hervormingsgezinden» zich de afgelopen periode geconfronteerd
gezien met meer conservatieve krachten binnen de rechterlijke macht, het ministerie
van inlichtingen en de Revolutionaire Garde. Boven de partijen staat de huidige
Geestelijk Leider Khamenei die, tot voor kort, steeds zorgvuldig het evenwicht
wist te bewaren met als doel het voortbestaan van de Islamitische Republiek
in huidige vorm.
 
 De diverse stromingen binnen het bestel lopen grofweg uiteen van (radicaal)
conservatieven (w.o. Ahmadinejad), meer pragmatisch ingestelde technocraten
(w.o. Rafsanjani) tot «hervormingsgezinden» (w.o. Khatami, Karrubi).
Met de verkiezingsoverwinning van Ahmadinejad in 2005 beleefde de beweging
die ijvert voor religieuze en egalitaire idealen, onder meer gesteund door
grote delen van de Revolutionaire Garde en de Basij, mede door het gebrek
aan een geloofwaardige hervormingsgezinde kandidaat, een doorbraak. De focus
werd daarmee verlegd van een zekere modernisering van de Islamitische Republiek
naar herbevestiging van de revolutionaire beginselen. De presidentsverkiezingen
van 12 juni jl. gingen vooral over een keuze tussen een vasthouden aan
deze revolutionaire waarden of een meer op hervormingen van het huidige bestel
gericht beleid.
 Economie en energie
 Met een bevolking van ca. 70 miljoen mensen (van wie naar schatting 60%
jonger dan 30 jaar), met een relatief hoog opleidingsniveau, met de tweede
bewezen mondiale gasreserve en als derde olie-exporteur, mag Iran –
in potentie – een regionale economische grootmacht worden genoemd. Door
zijn strategische ligging op een kruispunt van continenten en aan de voor
de olieen gastoevoer zo belangrijke Golf, krijgt dat potentieel extra reliëf.
 
 Toch is deze belofte maar beperkt ingelost. Onder Ahmadinejad’s
beleid en onder invloed van de wereldwijde economische en financiële
crisis, is de Iraanse economie in een inflatoire recessie terechtgekomen.
De werkloosheid bedraagt officieel 12% van de beroepsbevolking; onofficiële
cijfers geven evenwel een veel hoger percentage aan. Het gemiddelde inflatiecijfer
staat op 22,5% en was niet zo hoog sinds 1995. De gestegen import in
combinatie met dalende olieprijzen leidt volgens de meer voorzichtige cijfers
op een verwacht begrotingstekort van $ 11 miljard.
 
 Het economische beleid van de zittende president werd in de aanloop naar
de verkiezingen publiekelijk bekritiseerd, niet alleen door zijn politieke
tegenstanders maar ook door prominente Iraniërs en vooraanstaande economen.
De toon van de kritiek was vaak opvallend hard en mag als teken worden opgevat
van de kritieke staat van de economie en de breed gevoelde onvrede en sombere
vooruitzichten op verbetering van de kansen voor deze jonge bevolking. Die
onvrede over het gebrek aan perspectief op verandering voor de komende jaren
geldt als een belangrijke impuls voor de protesten die na de verkiezingen
uitbraken.
 
 Mede onder druk van Amerikaanse sancties heeft Iran zijn blik voor afname
van de fossiele brandstoffen voor een deel naar het Oosten gewend en zijn
in toenemende mate met name Chinese oliemaatschappijen actief in Iran. Zo
is de druk vanuit Washington ongewild een aanmoediging om de energievoorraden
op strategische wijze in te zetten ter versterking van de banden met andere
grootmachten als China (dat de energie hard nodig heeft voor zijn sterk groeiende
economie) en Rusland. Tegelijkertijd bewijst de aanname van intussen vijf
sets Veiligheidsraadresoluties in verband met het nucleaire programma ook
de beperkingen van die diversificatiestrategie. Bovendien doet het toenemende
internationale isolement zich ook gevoelen in een achterstand van kennis en
know-how op het gebied van de exploratie van de eigen voorraden en wordt ook
thans nog onder het volume van voor de revolutie geproduceerd. Ook het feit
dat Iran benzine moet importeren om aan de binnenlandse vraag te voldoen is
een teken aan de wand. Hoewel de energievoorraden een stevige troefkaart in
de handen van het leiderschap betekenen, vormt de grote afhankelijkheid van
de inkomsten tegelijkertijd een zekere kwetsbaarheid, die zich bij de recente
scherpe daling van de olieprijs onmiddellijk deed voelen en een
rem zette op de budgettaire mogelijkheden van de regering.
 
 Het falende economische beleid van de zittende president met de sombere
perspectieven voor grote groepen van de jonge bevolking, op welk «ticket»
hij vier jaar geleden eveneens was verkozen, lag bij de afgelopen presidentsverkiezingen
vierkant op tafel.
 Buitenlands beleid
 Anders dan over de binnenlandse politiek en de organisatie van de samenleving,
bestaat tussen de verschillende stromingen een grote mate van consensus over
de uitgangspunten van het Iraanse buitenlands beleid. Tekenend is het gegeven
dat het nucleaire programma, waarover de huidige President de strijd aanbindt
met de internationale gemeenschap, in het geheim werd uitgebouwd onder de
thans als – relatieve – hervormers te boek staande oud-presidenten
Rafsanjani en Khatami. Waarnemers verklaren deze breed gedeelde nucleaire
ambitie, die overigens door Iran nog steeds als civiel wordt bestempeld, onder
meer uit een hang naar erkenning als regionale macht, uit een gevoel van bedreiging
door omringende (ook nucleaire) grootmachten en uit de geschiedenis van de
Islamitische republiek die tijdens de oorlog met het Irak van Saddam Hoessein
in zijn bestaan werd bedreigd.
 
 Ook het vijanddenken jegens het westen is niet een uitvinding van Ahmadinejad.
In zijn oppositie tegen de Shah was de afwijzing van diens nauwe banden met
de VS zo mogelijk het belangrijkste uitgangspunt, waarop Ayatollah Khomeini
de Islamitische republiek fundeerde. Iran heeft het anti-Americanisme volgens
waarnemers zowel als bindende boodschap voor het eigen volk, als in haar buitenlands
beleid een centrale plaats gegeven. Aangenomen mag worden dat de Iraanse leiders
de VS sinds de revolutie nu 30 jaar geleden als een existentiële bedreiging
ervaren. Dit dreigingsbeeld zal tevens op de achtergrond spelen bij beleidsbepaling
ten aanzien van bijvoorbeeld het nucleaire programma (als potentiële
afschrikking) en de steun voor bewegingen als Hezbollah en Hamas (als speler
in het ook voor het gezag van de VS in de regio belangrijke Arabisch–Israëlische
conflict).
 
 Naast het defensieve element (het pareren van de dreiging), spelen hierbij
ook strategische overwegingen een rol, zoals het versterken van de bovengenoemde
regionale positie. Met de compromisloze anti-Israëlische en anti-Amerikaanse
houding en retoriek, tracht Teheran een alternatief te bieden voor meer pro-Westerse,
Arabische grootmachten als Egypte (dat vrede sloot met Israel zonder dat het
conflict met de Palestijnen is opgelost) en Saoedi-Arabië, wiens leidende
Islamitische positie als hoeder van de heilige plaatsen naar de kroon wordt
gestoken met een scherp anti-joods en anti-Westers geluid; een geluid dat
op de Arabische straat de laatste jaren in toenemende mate op weerklank leek
te kunnen rekenen.
 
 De anti-Amerikaanse houding is niet in steen gebeiteld. Al tijdens de
oorlog met Irak oordeelde het regime dat samenwerking met de VS onder omstandigheden
noodzakelijk kon zijn («Iran-contra»). Post 11 september
2001 zou Iran samenwerking met de VS over een breed scala van onderwerpen
hebben aangeboden en in Afghanistan bleken en blijken Iraanse en Amerikaanse
belangen voor een belangrijk deel parallel te lopen. De uitgestoken hand van
President Obama lijkt eveneens aan concrete samenwerking te appelleren, waarbij
de grootste zorg (die voor regimechange) vanaf het begin is weggenomen met
diens «Nowruz-speech». 
 
 Het blijft voorlopig gissen hoe de machthebbers in Teheran zullen reageren
op de Amerikaanse ouverture, al stemmen de recente ontwikkelingen in Iran
geenszins positief. Het regime tracht momenteel eigen geschiedschrijving te
creëren door de schuld van de politieke onrust te leggen bij buitenlandse
agenten, media, terroristen, enz., die achter een goed geplande poging zouden
zitten om het regime middels een «fluwelen revolutie» omver te
werpen. Dergelijk ongefundeerde complottheorieën liggen aan de basis
van vele arrestaties en de massaprocessen van 1, 8 en 16 augustus jl.,
waarbij politieke opponenten worden geïntimideerd, monddood of het werken
onmogelijk gemaakt. In zijn inaugurele toespraken hekelde Ahmadinejad de kritiek
van de Westerse wereld op het verloop en de nasleep van de presidentsverkiezingen
en beschuldigde hij het westen van ongewenste inmenging in binnenlandse aangelegenheden.
De internationale gemeenschap verwerpt dergelijke ongegronde insinuaties uiteraard.
 
 Het vijanddenken maakt aldus tijdelijk een opleving door, maar voor het
regime zal het ongetwijfeld zorgelijk zijn dat grote delen van de eigen bevolking
geen waarde meer hechten aan de voorgeschotelde complottheorieën. Waar
voorheen het uiten van kritiek op de confrontationele retoriek jegens het
Westen taboe was en werd weggezet als heulen met de vijand, worden in de afgelopen
periode openlijk – onder meer door presidentskandidaat Karrubi –
vraagtekens gezet bij deze koers. De uitgestoken hand van president Obama
maakt het voorheen zo comfortabele vijanddenken van het regime, voor de eigen
bevolking steeds minder geloofwaardig.
 De presidentsverkiezingen
 Binnen het Iraanse staatsbestel bepaalt de behoudende en nauw aan de geestelijk
leider gelieerde Raad van Hoeders welke personen als kandidaat worden toegelaten
voor de presidentsverkiezingen. Er waren voor de in juni jl. gehouden presidentsverkiezingen
475 personen die zich kandidaat wilden stellen. Daarvan werden er 4 kandidaten
toegelaten door Raad van Hoeders: Ahmadinejad, Mousavi, Karrubi en Rezai.
 
 Hoewel zij in de uitslagen geen rol van betekenis speelden toch ook een
enkel woord over de twee laatst genoemde presidentskandidaten: Karrubi geldt
als zeer vooraanstaand vertegenwoordiger van de geestelijkheid. Reeds vlak
na de verkiezingen legde hij – nota bene voor de BBC televisie –
de link tussen het in zijn ogen gemankeerde verkiezingsproces en de legitimiteit
(op termijn) van de Islamitische Republiek zelf, zoals Rafsanjani in zijn
rede een maand later ook zou doen. Dat ook Rezai, een voormalige chef van
de Revolutionaire Garde, zich- ook recentelijk nog – uitgesproken kritisch
heeft uitgelaten over de uitslag, mag opmerkelijk heten. Het IRGC geldt –
met de Basij – als belangrijkste steunpilaar voor de macht van de zittende
president en vooral van de Opperste Leider. De Garde werd door Khomeini vlak
na de revolutie opgezet om het regime te beschermen (tegen coups als die tegen
Mossadeq).
 
 De verkiezingscampagne werd met een ongekende intensiteit gevoerd en maakte
onverwachte krachten en emoties los. De verkiezingsdebatten op TV waren opmerkelijk
fel, waarbij directe persoonlijke aanvallen niet werden geschuwd. De politieke
vetes en publiekelijk geuite kritiek werden in Iran breed bediscussieerd;
de bewustwording was groot. Nieuwe communicatiemiddelen speelden hierbij een
belangrijke rol, de inperking van het telefoon en sms-verkeer ten spijt. Ook
op straat werd actief campagne gevoerd, waarbij zeker in Teheran, maar ook
daarbuiten, de campagne van Mousavi zeer zichtbaar was. Mousavi groeide daarbij
steeds meer in zijn rol: van conservatieve oud-premier die ca. 20 jaar geleden uit het politieke beeld verdween, tot de leidende kandidaat
van de «hervormingsgezinde» stroming. Opeens zag de bevolking
een duidelijk alternatief voor Ahmadinejad. Mogelijk mede daardoor, leek de
campagne van Mousavi steeds meer elan te krijgen naarmate de verkiezingsdag
naderde.
 
 Vrijdag 12 juni jl. vonden de verkiezingen plaats. De verkiezingsopkomst
was ongekend hoog; volgens opgave van de Iraanse autoriteiten 85%.
Veel sneller dan verwacht, volgde zaterdag daaropvolgend reeds de officiële
uitslag volgens welke president Ahmadinejad de verkiezingen met 62,6%
van de stemmen zou hebben gewonnen. Mousavi kreeg slechts 33,8% van
de stemmen. Vrijwel onmiddellijk na de bekendmaking waren er beschuldigingen
van verkiezingsfraude en kwam het tot straatprotesten in Teheran. Geestelijk
Leider Khamenei feliciteerde Ahmadinejad niettemin direct na de bekendmaking
van de uitslag met diens verkiezingsoverwinning. Op 19 juni jl. herbevestigde
Khamenei in zijn toespraak bij het vrijdaggebed zijn onvoorwaardelijke steun
voor de verkiezingsuitslag en de herverkiezing van president Ahmadinejad.
Hij sloot fraude uit: hooguit zouden er enige onregelmatigheden zijn voorgekomen
die door de Raad van Hoeders werden onderzocht. De Raad van Hoeders maakte
29 juni jl. bekend dat uit onderzoek en de gedeeltelijke hertelling van
de stemmen geen onregelmatigheden naar voren waren gekomen en bevestigde de
eerdere uitslag. Middels twee ceremonies, in een moskee en in het parlement,
op respectievelijk 3 en 5 augustus jl. is Ahmadinejad geïnaugureerd
als nieuwe president. Eind augustus zal president Ahmadinejad zijn nieuwe
regeringsploeg, waaronder drie vrouwelijke ministers, ter goedkeuring aan
het parlement voorleggen.
 
 Het verkiezingsproces, met de snelle bekrachtiging door de Geestelijk
Leider, de voor velen onverwacht grote verkiezingsoverwinning van Ahmadinejad,
de vele klachten over verkiezingsfraude, gecombineerd met het disproportioneel
geweld tegen vreedzame demonstranten, de arbitraire arrestaties van politieke
opponenten, journalisten en andere vooraanstaande Iraniërs, de ongefundeerde
beschuldigingen van inmenging in binnenlandse aangelegenheden aan het adres
van buitenlandse mogendheden en de verdraaiingen van nieuwsfeiten door Iraanse
staatsmedia roepen veel vragen op over het democratisch proces.
 
 Ook bij de vorige presidentsverkiezingen in 2005 waren klachten over verkiezingsfraude,
onder meer van de verliezende presidentskandidaten Karrubi en Rafsanjani.
Echter de mate van publieke verontwaardiging over de voor velen onverwachte
verkiezingsuitslag was ditmaal ongekend; voor de daaropvolgende massademonstraties
geldt dat a fortiori. Er zijn protesten hoorbaar die verder gaan dan kritiek
op de verkiezingsuitslag zelf en die het wezen van de Islamitische Republiek
aan de kaak stellen.
 Interne machtsstrijd
 De onvoorwaardelijke steun van Geestelijk Leider Khamenei voor Ahmadinejad
mag als een politiek zeer belangrijk feit worden gekenschetst. Waar, zoals
eerder in deze brief betoogd de Opperste leider boven de partijen staat en
na een subtiel spel van consultatie van en manoeuvreren tussen de belangrijkste
instituties, de koers bepaalt, waarna iedereen in het gelid stapt, koos Ayatollah
Khamenei voor een vlucht naar voren. De Opperste Leider staat hierdoor volgens
vele waarnemers niet langer meer boven de partijen, maar heeft zich in het
kamp van één van de partijen geplaatst. Daarmee ondermijnt hij
volgens velen ook het instituut van de heerschappij van de religieuze wetgeleerde
zelf. Binnen de instituties van de macht en onder de bevolking zou in toenemende
mate het gevoel kunnen ontstaan dat de idealen van de revolutie door het huidige
regime worden verloochend. De Geestelijk Leider heeft daarmee
ontegenzeggelijk aan prestige en legitimiteit verloren, ook binnen de Islamitische
wereld. Rafsanjani lijkt zich tijdens zijn eveneens geruchtmakende vrijdagsgebed
van 16 juli jl. precies op dat punt te hebben geconcentreerd. In een
wederom voor Iraanse begrippen ongekend uitgesproken en kritische speech,
heeft hij opgeroepen de gevangenen vrij te laten, vrijheid van meningsuiting
te verruimen en heeft hij volgens waarnemers Khamenei impliciet aangesproken
op diens gebrek aan onpartijdigheid en daarmee op zijn bekwaamheid als Opperste
Leider van de Islamitische Republiek. Hoewel Rafsanjani de legitimiteit van
de President niet direct in twijfel heeft gebracht, lijkt diens manoeuvreerruimte
er de laatste weken eerder kleiner op geworden en – belangrijker –
de positie van de Opperste Leider staat voor het eerst openlijk onder druk.
Rafsanjani was, net als Mousavi, Karrubi, en Khatami, niet aanwezig bij de
twee inauguratiebijeenkomsten.
 
 Terwijl buiten werd gedemonstreerd, trachtte Ahmadinejad in zijn inaugurele
speech zijn legitimiteit te onderbouwen met verwijzingen naar de hoge verkiezingsopkomst.
Ahmadinejad erkende bij die gelegenheid dat de afgelopen periode roerig was
geweest en drong aan om voortaan eensgezind aan de slag te gaan. Ook Khamenei
riep bij de inauguratie wederom op om de politieke meningsverschillen met
respect te beslechten. De bezweringsformules van de Opperste Leider en de
president lijken hun doel vooralsnog te missen. Protesten zijn nog altijd
hoorbaar, de actiebereidheid blijkt nog groot en de voornaamste oppositieleden
leggen zich geenszins neer bij de ontwikkelingen. Oud-president Khatami en
presidentskandidaat Karrubi hebben zich recentelijk aangesloten bij de door
presidentskandidaat Moussavi opgerichte «green path of hope»;
een overkoepelende beweging van waaruit het politieke verzet zal worden voortgezet.
 
 Delen binnen de Revolutionaire Garde, de geestelijkheid en het parlement
hebben inmiddels opgeroepen tot vervolging van Khatami, Mousavi en Karrubi.
Ook Ahmadinejad heeft 7 augustus jl. aangegeven tegenstanders hard aan
te zullen pakken. Inmiddels hebben ruim honderd politiek opponenten, advocaten,
mensenrechtenverdedigers en andere vertegenwoordigers uit het maatschappelijk
middenveld in massaprocessen terecht moeten staan wegens het voorbereiden
van een fluwelen revolutie en/of spionage. Dergelijke massaprocessen, die
vele Iraanse rechtsgeleerden onwettig achten, en de daarbij afgelegde «bekentenissen»
passen niet bij het meer democratische Iran van voorheen.
 
 Deze aan de oppervlakte gekomen openlijke machtstrijd is een nieuw fenomeen
en lijkt door alle instituties van het land heen te lopen. Het is nog geheel
onduidelijk hoe deze situatie zich zal ontwikkelen. Het is niet uitgesloten
dat de interne machtsstrijd zich de komende periode verder zal verharden.
Zo voeren Geestelijk Leider Khamenei en president Ahmadinejad nieuwe benoemingen
door in het overheidsapparaat, waaronder de top van de inlichtingendienst
MOIS en het hoofd van de rechterlijke macht. Daarbij wordt vooral geput uit
de loyale Revolutionaire Garde, die daarmee zijn macht verder ziet groeien
ten koste van onder meer de ondernemers en grote delen van de geestelijkheid.
 
 Iran ziet zich aldus geconfronteerd met binnenlands politiek zwaar weer,
en zulks tegen de achtergrond van vele overige uitdagingen op economisch en
internationaal politiek terrein. Het regime lijkt niet in staat om zich aan
te passen aan de sinds 1979 sterk veranderde tijden of in staat te beantwoorden
aan de vrijheidsdrang en aspiraties naar werk en welvaart van een jonge getalenteerde
bevolking. 
 Internationale reactie
 Zoals toegelicht in het plenaire Spoeddebat Iran van 2 juli jl. en
mijn brieven aan Uw Kamer van 23 juni, 1 juli, en 1 augustus
jl. is de Nederlandse regering met de internationale gemeenschap ernstig bezorgd
over deze ontwikkelingen in Iran. Ik heb uw Kamer daarbij geïnformeerd
over de mede op mijn instigatie belegde bijeenkomst van de ministers van Buitenlandse
Zaken van de EU te Korfoe 28 juni jl., het verloop van de RAZEB van 27 juli
jl., en de diverse in gezamenlijk EU verband ondernomen acties. Nederland
en de EU wensen met Iran betrekkingen op basis van wederzijds respect te onderhouden,
maar verlangen dat Iran daartoe zijn verantwoordelijkheden en verplichtingen
onderkent en dienovereenkomstig handelt. Zo lang dat niet gebeurt, staat de
regering een eensgezind en krachtig protest van de EU tegen de Iraanse regering
voor. De Nederlandse regering heeft in EU-verband opgeroepen om, zo mogelijk
met andere partners, de komende periode te onderzoeken welke mogelijkheden
er zijn voor additionele maatregelen, waaronder het verbod op de levering
voor technologie voor internetfiltering. Tijdens de RAZEB van 27 juli
jl. deelden de ministers de visie dat de Unie additionele sancties dient te
overwegen in het geval een reactie van Iran uitblijft (ref. ook de motie Haverkamp
c.s., Kamerstuk 31 700 V, nr. 112; en de motie Van Dam/Peters,
Kamerstuk 31 700 V, nr. 118).
 
 Zoals bekend, onderneemt de regering reeds het nodige op het terrein van
het bevorderen van mediadiversiteit in Iran. Conform de motie Van Dam c.s.
(betreffende de beschikbaarstelling van 1 mln. extra uit het Mensenrechtenfonds
voor verspreiding van nieuws en informatie, Kamerstuk 31 700 V,
nr. 113) zal het Mensenrechtenfonds eenmalig met dat bedrag worden opgehoogd.
Het Zweedse voorzitterschap heeft voorts aangegeven het onderwerp nieuwe technologieën
en mensenrechten pregnanter op de agenda te willen zetten. In dit kader wordt
bestudeerd hoe nieuwe communicatietechnologieën ingezet kunnen worden
ter ondersteuning van de vrijheid van meningsuiting in fragiele democratieën.
In deze discussie zal Nederland eveneens de mogelijkheden voor een «EU
Global Online Freedom Act» ter tafel brengen. In dit kader dienen wetstechnische
aspecten, uitvoerbaarheid en opportuniteit meegewogen te worden (ref. motie
Ten Broeke/Peters over mondiale vrije toegang tot het internet (31 700 V,
nr. 111).
 
 De Iraanse Tijdelijk Zaakgelastigde in Den Haag is naar aanleiding van
de ontwikkelingen in Iran inmiddels tot vier maal toe ontboden, laatstelijk
op 10 augustus jl. Iran is daarbij uitdrukkelijk opgeroepen aan de internationale
mensenrechtenstandaarden te voldoen, ook ten aanzien van gedetineerden, en
alle politieke gevangenen vrij te laten, waaronder mensen- rechtenverdedigers,
journalisten en overige vertegenwoordigers uit het maatschappelijk middenveld.
Voorts zijn zorgen uitgesproken over de massaprocessen van deze maand, waarbij
ook twee medewerkers van EU-ambassades en een EU-burger terechtstonden. Voorts
is nadrukkelijk aangegeven dat Iran betrokkenen onmiddellijk dient vrij te
laten. Aanvullend op een EU-Troika demarche in Teheran op 3 augustus
jl., heeft het EU-voorzitterschap op 10 augustus jl. een soortgelijke
boodschap aan de Iraanse ambassadeur in Zweden overgebracht. Inmiddels zijn
de EU-onderdaan en de EU-ambassademedewerkers op borgtocht vrij gelaten. De
gezamenlijke EU-druk op Iraanse autoriteiten zal worden voortgezet en zonodig
worden opgevoerd afhankelijk van de ontwikkelingen.
 
 De Nederlandse ambassadeur in Teheran heeft eveneens diverse malen ernstige
zorgen over het buitensporig overheidsoptreden overgebracht en daartegen protest
aangetekend. Zoals toegelicht in genoemde brief van 1 augustus
jl. was Nederland in het licht van het uitblijven van een gedegen onderzoek
naar het verloop van de verkiezingen, het hardhandig neerslaan van vreedzame
protesten, de willekeurige arrestaties en de beknotting van universele rechten
niet aanwezig bij de inauguratie bijeenkomst van 3 augustus jl. en gaf
het acte de présence op lager dan ambassadeursniveau bij de bijeenkomst
op 5 augustus jl. De regering zal de ontwikkelingen nauwgezet blijven
volgen en niet nalaten Iran op zijn verantwoordelijkheden aan te spreken.
De inzet van de Nederlandse ambassade in Teheran blijft overigens natuurlijk
ook gericht op het ongedaan krijgen van arbitraire arrestaties en verbetering
van de situatie van gevangenen, gewonden en onderdrukten. Hiertoe vindt in
EU verband onderlinge afstemming plaats (ref. motie Peters over inzetten op
vrijlaten van gevangenen; Kamerstuk 31 700 V, nr. 115).
 Tot slot
 De binnenlands politieke beroering stemt somber. Verdergaande intimidatie,
repressie, en militarisering moeten niet worden uitgesloten. Indien een dergelijk
negatief scenario zich voltrekt, kan dat niet onbeantwoord blijven en zal
dat consequenties moeten hebben voor de relaties van de internationale gemeenschap
met Iran. De beschreven ontwikkelingen, waaronder de in ernst toegenomen beschuldigingen
aan het adres van het Westen met betrekking tot de massale protesten van de
bevolking, bieden evenmin reden voor optimisme voor wat betreft de Iraanse
reactie op de door President Obama uitgestoken hand. Ahmadinejad repte in
zijn inauguratiespeeches met geen woord over het nucleaire dossier en het
aangeboden pakket samenwerkingsvoorstellen van de E3+3.
 Iran dient evenwel nu meer dan ooit verantwoordelijkheid te nemen en de
internationale gemeenschap te overtuigen van het louter civiele karakter van
het nucleaire programma. De belangen zijn groot, gezien het proliferatierisico
en een mogelijke wapenwedloop in de regio. Het land heeft daarbij een heldere
keuze tussen het herintegreren van de internationale gemeenschap met alle
economische en politieke voordelen van dien, of een pad naar verdere isolatie,
als gevolg van aangescherpte sancties. Het is duidelijk dat die keuze er een
is van Iran zelf is en dat het morele gezag van het land ook in de eigen regio
een ernstige knauw heeft gekregen door het gewelddadige optreden tegen de
eigen bevolking. Herstel van dat gezag, erkenning van de rechtmatige plaats
en herintreden in de schoot van de internationale gemeenschap en samenwerking
tot wederzijds voordeel op basis van wederzijds respect alsmede het bieden
van kansen voor de omvangrijke, jonge en getalenteerde Iraanse bevolking liggen
nog steeds in het verschiet, mits de Iraanse machthebbers daartoe bereid zijn.
 
 De minister van Buitenlandse Zaken,
 M. J. M. Verhagen