Wet verkiezing burgemeester; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29865, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

16-11-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

29865 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEEN DEEL1. Inleiding2. Vormgeving van het wetsvoorstel3. Kiesstelsela. begrijpelijkheid van het stelselb. betrokkenheid van de kiezer bij het selectieprocesc. eenvoud van stemhandelingd. eenvoud van het dépouillemente. gevolgen voor de opkomstf. administratieve lastenEerste of tweede ronde tegelijk met raadsverkiezingTermijn tussen eerste en tweede ronde4. KandidaatstellingBevoegdheid tot kandidaatstellingOndersteuningsvereisteWaarborgsomToetsing van kandidaturen door hoofdstembureauCombinatie met kandidatuur voor gemeenteraad in dezelfde
of een andere gemeenteCombinatie met kandidatuur voor burgemeesterschap in andere
gemeenteGeen of één kandidaat5. Campagnefinanciering6. Overige hoofdelementen van de verkiezingsregelingKiesgerechtigdheidVerkiezingsorganenStemming, stemopneming en vaststelling van de verkiezingsuitslagAanneming van de verkiezing en toelating tot het ambtBijzondere gevallen van verkiezing van de burgemeesterStrafbepalingenARTIKELSGEWIJZE TOELICHTINGArtikel 1.2Artikel 2.1Artikel 4.1Artikel 4.2Artikel 4.3Artikel 4.4Artikel 4.6Artikel 4.7Artikel 4.8Artikel 4.9Artikel 4.10Artikel 4.12Artikel 4.13Artikel 4.14Artikelen 4.15 en 4.16Artikel 4.17Artikel 4.18Artikel 5.1Artikel 5.2Artikel 5.6Artikel 5.8Artikel 5.10Artikel 5.11Artikel 5.15Artikel 5.16Artikelen 5.22 – 5.24Artikel 5.25Artikelen 5.26 en 5.27Artikel 6.1Artikel 6.2Artikel 6.6Artikel 6.7Artikel 6.10Artikel 6.12Artikel 6.14Artikel 6.15Artikel 7.1Artikel 7.2Artikel 7.3Artikel 7.4Artikel 7.7Artikel 7.8Artikel 7.9Artikel 7.10Artikel 7.11Artikel 7.12Artikel 7.16Artikel 8.1Artikel 8.2Artikel 8.3Artikel 8.4Artikel 8.5Artikelen 8.6 en 8.7Artikel 8.8Artikel 8.9Artikel 9.1Artikel 9.2Artikel 9.3Artikel 9.4Artikel 9.5Artikel 9.6Artikel 9.7 en 9.8Artikel 9.9Artikel 9.10Artikel 9.11Artikel 10.1Artikel 10.2Artikel 10.3Artikel 10.4Artikel 10.5Artikel 10.6Artikel 10.7Artikel 10.8Artikel 11.11Artikel 12.2ABCD en EWijziging van artikel N 13 van de KieswetArtikel 12.3Artikel 12.4Artikel 12.5Artikel 12.6Artikel 12.7Artikel 12.8Artikel 12.9OndertekeningBIJLAGERegeling van de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester
(Wet verkiezing burgemeester)
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29865Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 171 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 865Regeling van de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester (Wet verkiezing
burgemeester)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGALGEMEEN DEEL1. InleidingDit wetsvoorstel vormt een onderdeel van de wettelijke voorzieningen die
nodig zijn voor de invoering van de rechtstreeks gekozen burgemeester in het
Nederlandse gemeenterecht. Op de motieven en overwegingen voor de introductie
van een gekozen burgemeester wordt ingegaan in de memorie van toelichting
bij het tegelijkertijd ingediende wetsvoorstel tot wijziging van de Gemeentewet.
Dat wetsvoorstel behelst de noodzakelijke wijzigingen van de bepalingen in
de Gemeentewet over de positie, taken en bevoegdheden van de burgemeester.
Daarnaast is een wettelijke regeling vereist voor de wijze waarop de verkiezing
van de burgemeester zich voltrekt. Dit wetvoorstel strekt ertoe deze regeling
tot stand te brengen. In de toelichting op het wetsvoorstel bepalen wij ons
tot de aspecten van de invoering van de gekozen burgemeester die met de vormgeving
van het verkiezingsproces te maken hebben.Het wetsvoorstel is ter advisering voorgelegd aan de Kiesraad, de Raad
voor het openbaar bestuur (Rob), de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken
(NVVB), het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB), de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten (VNG), het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging
van Gemeentesecretarissen (VGS),de Vereniging van Griffiers (VvG) en de vereniging
van Wethouders i.o. (VvW). Ook de commissarissen van de Koningin hebben desgevraagd
een reactie op het wetsvoorstel gegeven. Daarnaast hebben de commissaris van
de Koningin van Zuid Holland, de bestuurdersvereniging van de VVD en enige
gemeenten een reactie gegeven1.In paragraaf 1.4 van de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
tot wijziging van de Gemeentewet is al in algemene zin op de ontvangen adviezen
ingegaan. Met betrekking tot het onderhavige wetsvoorstel worden hier nog
de volgende algemene aspecten genoemd.De Kiesraad, die zich ook reeds in zijn advies over de Hoofdlijnennotitie
direct gekozen burgemeester over een aantal kiesrechtelijke onderdelen van
die notitie had uitgesproken, geeft aan dat hij met de hoofdlijnen van het
wetsvoorstel kan instemmen en vermeldt daarbij expliciet het kiesstelsel,
waaronder begrepen de verkiezing in twee rondes, de wijze van kandidaatstelling
en de integriteitstoets in het kader van de kandidaatstelling. De Kiesraad
bespreekt in zijn advies een groot aantal elementen van de ontworpen verkiezingsregeling
en verbindt daar op onderdelen wijzigingsvoorstellen aan. In de meeste gevallen
zijn deze voorstellen, al dan niet in enigszins gewijzigde vorm, in het ontwerp
overgenomen.De Rob besteedt in zijn advies aandacht aan de procedure van kandidaatstelling,
het kiesstelsel en de campagnefinanciering. Behalve op het punt van het verbod
van gecombineerde kandidaatstelling voor het ambt van burgemeester en voor
de gemeenteraad – waarop in paragraaf 4 van deze toelichting wordt
ingegaan – , staat de Rob positief tegenover de voor deze onderwerpen
voorgestelde regelingen.De NVVB en de VNG maken in hun adviezen verscheidene opmerkingen over
onderdelen van de verkiezingsregeling. Deze komen in veel gevallen overeen
met door de Kiesraad geuite bezwaren. De overige ontvangen adviezen gaan niet,
dan wel slechts met een enkele opmerking (NGB en VvW) in op de verkiezingsregeling.
De commissarissen van de Koningin geven aan dat zij zich in de in het ontwerp
gekozen oplossingen kunnen vinden.In het vervolg van deze memorie zal op specifieke onderdelen van de adviezen
nader worden ingegaan.Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel is gebruik gemaakt van daartoe
door de Universiteit Twente verricht onderzoek naar de wetgeving inzake de
gekozen burgemeester in Duitsland. Het kiesrecht voor lokale organen is daar
op deelstaatniveau geregeld. In dertien van de negentien deelstaten kent men
de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester, in sommige gevallen al een
reeks van jaren, in andere gevallen sinds kort. De Duitse situatie biedt in
het algemeen voor Nederland goede vergelijkingsmogelijkheden. Ook is gebruik
gemaakt van een door de Erasmus Universiteit verricht onderzoek naar overheidsregels
en-financiering van burgemeesterscampagnes in Duitsland en Engeland.De specifieke bijzonderheden van de burgemeestersverkiezing concentreren
zich vooral rond twee onderwerpen: het kiesstelsel en de kandidaatstelling.
Op deze twee onderwerpen wordt, na een toelichting op de algemene vormgeving
van het wetsvoorstel, in de paragrafen 3 en 4 van dit algemeen deel achtereenvolgens
ingegaan. Daarna volgen nog paragrafen over de campagnefinanciering en over
de overige hoofdelementen van de voorgestelde verkiezingsregeling.Voor een uiteenzetting van de financiële gevolgen van de invoering
van de gekozen burgemeester wordt verwezen naar hoofdstuk 8 van de memorie
van toelichting bij het wetsvoorstel tot wijziging van de Gemeentewet.2. Vormgeving van het wetsvoorstelDe voorgestelde regeling heeft de vorm van een afzonderlijke wet. Opneming
van een regeling voor de burgemeestersverkiezing in de Gemeentewet past niet
in de systematiek van die wet, waarin immers ook de regeling van de verkiezing
van de gemeenteraadsleden geen plaats heeft gekregen. Die verkiezing is, in
combinatie met de verkiezingen voor andere algemeen vertegenwoordigende organen,
geregeld in de Kieswet. Regeling van de burgemeestersverkiezing in de Kieswet
verdient echter ons inziens evenmin aanbeveling. De systematiek van de Kieswet
is geheel gericht op het kiezen van leden van vertegenwoordigende organen.
Bij de verkiezing van de burgemeester gaat het daarentegen om de verkiezing
van één persoon voor een bestuurlijk ambt. De regeling van een
dergelijke verkiezing wijkt noodzakelijkerwijs op allerlei punten af van de
thans in de Kieswet voorkomende bepalingen. Opneming van de verkiezingsregeling
voor de burgemeester in de Kieswet zou dan ook betekenen dat die regeling
een geheel op zichzelf staand onderdeel van de Kieswet zou moeten
vormen. Dat zo zijnde menen wij dat de voorkeur moet worden gegeven aan een
afzonderlijke wet. In zijn advies over de Hoofdlijnennotitie heeft de Kiesraad
eveneens hiertoe geadviseerd.Het voorgaande neemt niet weg dat het wenselijk is om in een wettelijke
regeling voor de verkiezing van de burgemeester inhoudelijk en procedureel
waar dat mogelijk is aansluiting te zoeken bij de bestaande regels en procedures
voor verkiezingen. In het algemeen is dit reeds van belang met het oog op
de eenheid van wetgeving. Waar dezelfde onderwerpen op overeenkomstige wijze
kunnen worden geregeld, is het wenselijk dat ook te doen. Verschillen in regelgeving
waarvoor geen goede reden bestaat, bemoeilijken onnodig de toepassing van
de wetgeving. Met name is dat het geval, waar dezelfde personen en instanties
bij de uitvoering van verschillende regelingen zijn betrokken.In het geval van de burgemeestersverkiezingen spreekt dit nog sterker
vanwege het uitgangspunt dat de reguliere verkiezingen voor de gemeenteraad
en voor het ambt van burgemeester op hetzelfde tijdstip zullen worden gehouden.
Dit betekent dat de toepassing van bepalingen voor de beide verkiezingen veelal
gelijktijdig en soms zelf gecombineerd zal plaatsvinden. Een zo nauw mogelijke
aansluiting bij de regeling voor de verkiezing van de leden van de gemeenteraad
is om die reden een vereiste. Uitgangspunt bij de opstelling van het onderhavige
wetsvoorstel is dan ook geweest de voor de burgemeestersverkiezing geldende
bepalingen gelijk te doen zijn aan die welke voor de gemeenteraadsverkiezing
gelden, tenzij de aard van de verkiezing een afwijkende regeling noodzakelijk
maakt.Voor de technische vormgeving van het wetsvoorstel leidt dit uitgangspunt
tot de vraag of gekozen moet worden voor het waar mogelijk van overeenkomstige
toepassing verklaren van bepalingen van de Kieswet. Een dergelijke techniek
levert een kortere wetstekst op. Een bezwaar van deze werkwijze is echter
dat de wet dan voor een belangrijk deel niet zelfstandig leesbaar is, maar
steeds in combinatie met de Kieswet moet worden geraadpleegd. Bij veel artikelen
zou dan bovendien vermeld moeten worden hoe onderdelen van de Kieswetbepalingen
voor toepassing bij burgemeestersverkiezingen anders moeten worden gelezen
dan er staat. Dit is een vorm van wetgeving die bij een wet met een beperkte
geldingsduur als de Tijdelijke referendumwet zijn verdiensten had, maar die
wij voor een wet met permanente gelding minder geslaagd achten. Gekozen is
daarom voor een wetsvorm met primair zelfstandig leesbare artikelen. In het
wetsvoorstel worden dan ook slechts in beperkte mate bepalingen van de Kieswet
van (overeenkomstige) toepassing verklaard. Dat gebeurt alleen met enkele
min of meer op zichzelf staande paragrafen of hoofdstukken van de Kieswet
die niet de hoofdlijnen van de verkiezingsregeling betreffen en die (vrijwel)
geheel volgens de in de Kieswet vermelde tekst bij de burgemeestersverkiezing
kunnen worden toegepast.Het resultaat hiervan is dat het wetsvoorstel een goed toegankelijke en
nagenoeg complete regeling van het verkiezingsproces biedt. De gekozen opzet
heeft het bijkomende voordeel dat de regeling zelfs beter toegankelijk is
dan de regeling voor de gemeenteraadsverkiezing in de Kieswet, omdat in de
Kieswet de bepalingen voor de verkiezingen van Tweede Kamer, provinciale staten
en gemeenteraad in beginsel steeds gecombineerd zijn, hetgeen de tekst ervan
vaak gecompliceerd maakt.Als bijlage is aan deze memorie een overzicht toegevoegd van de met de
artikelen van het wetsvoorstel corresponderende artikelen van de Kieswet.De structuur van de voorgestelde Wet verkiezing burgemeester komt grotendeels
overeen met die van de Kieswet. Na hoofdstukken over het actief kiesrecht
en de voor het verloop van de verkiezing verantwoordelijke organen
volgen hoofdstukken over de kandidaatstelling, de stemming, de stemopneming,
de vaststelling van de verkiezingsuitslag en het slot van het verkiezingsproces:
de aanneming van de verkiezing en de toelating tot het ambt van burgemeester.
Al deze hoofdstukken hebben betrekking op de reguliere burgemeestersverkiezing,
die samenvalt met de gemeenteraadsverkiezing. Een afzonderlijk hoofdstuk behelst
vervolgens enkele bepalingen die van toepassing zijn op bijzondere gevallen
van een burgemeestersverkiezing, waarbij er geen samenloop met de gemeenteraadsverkiezing
is. Hierna volgt een hoofdstuk over de financiering van de verkiezingscampagne,
een element dat de Kieswet niet kent. De wet wordt afgesloten met twee hoofdstukken,
betrekking hebbend op strafbepalingen en slotbepalingen.Het bij de Kieswet in acht genomen principe dat het stellen van regels
voor algemene verkiezingen tot het terrein van de formele wetgever behoort
en er dus slechts in zeer beperkte mate sprake mag zijn van delegatie van
regelgeving, is bij de opstelling van het wetsvoorstel eveneens gevolgd. Er
zal dus een algemene maatregel van bestuur dienen te komen die naar zijn inhoud
vergelijkbaar is met het Kiesbesluit. Bij ministeriële regeling zullen
modellen voor formulieren, processen-verbaal e.d. worden vastgesteld.3. KiesstelselEen essentieel element van een regeling voor de verkiezing van de burgemeester
is het kiesstelsel. Het gaat daarbij om het geheel van regels volgens welke
de voorkeuren van de individuele kiezers voor een kandidaat uiteindelijk resulteren
in de aanwijzing van de persoon die als gekozen geldt. In het wetsvoorstel
is gekozen voor een stelsel waarbij de gekozen kandidaat een absolute meerderheid
van de uitgebrachte stemmen moet hebben behaald, hetzij in een eerste ronde
van de stemming, hetzij indien nodig in een tweede ronde. In hun adviezen
over de Hoofdlijnennotitie hebben de Kiesraad en de Raad voor het openbaar
bestuur ook hun voorkeur voor een dergelijk stelsel uitgesproken. In het hierna
volgende willen wij de keuze voor dit stelsel nader motiveren.Zoals reeds in de Hoofdlijnennotitie werd aangegeven, achten wij het voor
de legitimatie van degene die tot burgemeester wordt gekozen, van groot belang
dat een absolute meerderheid van de kiezers die aan de verkiezing hebben deelgenomen,
hun stem op hem hebben uitgebracht. Een dergelijke kiezersuitspraak verschaft
de burgemeester een optimale democratische fundering voor de uitoefening van
zijn functie. Dit uitgangspunt betekent dat wij een stelsel waarbij een relatieve
meerderheid voldoende is om gekozen te worden, afwijzen. Een dergelijk stelsel,
ook wel aangeduid als First Past the Post of als «meeste stemmen gelden»
kan tot zeer onbevredigende uitkomsten leiden en de positie van de gekozen
functionaris verzwakken. Deze bezwaren zijn alleen dan niet aan de orde, indien
het aantal kandidaten beperkt is tot één of twee.Bij een verkiezing van de burgemeester moet ervan worden uitgegaan dat
het aantal kandidaten groter kan zijn en in de praktijk ook veelal zal zijn
dan twee. Bij drie of meer kandidaten is de kans reëel dat een stemming,
waarbij de kiezer aangeeft welke kandidaat volgens zijn eerste voorkeur burgemeester
zou moeten worden, geen enkele kandidaat oplevert die meer dan 50% van de
stemmen heeft behaald. Om het vereiste van een absolute meerderheid te kunnen
handhaven is het dus noodzakelijk in het stelsel een voorziening te treffen
om alsnog vast te stellen welke kandidaat door een meerderheid van de kiezers
wordt gewenst.Theoretisch is denkbaar om meerdere stemronden te houden waarbij op elke
kandidaat kan worden gestemd, net zo lang tot een kandidaat de absolute
meerderheid behaalt. Voor algemene verkiezingen is dit geen hanteerbaar systeem.
Er is geen garantie dat door het terugtreden van kandidaten en/of verandering
van keuze door de kiezer een kandidaat alsnog door meer dan de helft van de
kiezers wordt gekozen.Er zal dus in het stelsel een methode moeten worden ingebouwd waardoor
op een doelmatige wijze wordt verzekerd dat alsnog een absolute meerderheid
door een kandidaat kan worden verkregen.Er zijn in de praktijk twee methoden beschikbaar om dit probleem op te
lossen. De ene methode voorziet in het houden van een tweede stemronde, waarbij
het aantal kandidaten beperkt is tot de twee die in de eerste ronde de meeste
stemmen behaalden. Bij de andere methode wordt bij de stemming aan de kiezers
gevraagd door nummering van de kandidaten aan te geven hoe hun verdere voorkeuren
voor de kandidaten zijn. Op grond van deze gegevens wordt, als niet direct
al een kandidaat een absolute meerderheid van stemmen heeft behaald, door
achtereenvolgens kandidaten met de minste eerste-voorkeurstemmen te elimineren,
een zodanige herberekening van de eerste uitslag uitgevoerd dat alsnog een
kandidaat een absolute meerderheid van stemmen wordt geacht te hebben verkregen.
De twee methodieken plegen respectievelijk te worden aangeduid als twee-rondenstelsel
(TR) en Alternative Vote (AV).Hiernaast is er nog een tussenvorm tussen deze twee stelsels, die wordt
aangeduid als Supplementary Vote (SV). Hierbij blijft de doornummering beperkt
tot het aangeven van een tweede voorkeur. Dit stelsel garandeert niet dat
de herberekening altijd leidt tot een kandidaat die een absolute meerderheid
van stemmen heeft. Is dat niet het geval, dan is de kandidaat met na herberekening
de meeste stemmen gekozen.Het twee-rondenstelsel is het stelsel dat in de praktijk het meest voorkomt.
Het wordt toegepast in alle Duitse deelstaten waar men een rechtstreeks gekozen
burgemeester heeft. Ook in het Vlaamse voorontwerp tot invoering van een gekozen
burgemeester is dit stelsel opgenomen1. Het stelsel
heeft in Nederland oude papieren: het gold tot 1917 voor de verkiezing van
de leden van de Tweede Kamer.Alternative Vote is een vorm van het Single Transferable Vote systeem
(STV). Gaat het om de verkiezing van één persoon, dan wordt
de aanduiding Alternative Vote gebruikt. Dit systeem komt in de praktijk betrekkelijk
weinig voor. Het bekendste voorbeeld is de toepassing bij de parlementsverkiezingen
in Ierland. Een geval van toepassing voor een eenhoofdig ambt is de presidentsverkiezing
in Sri Lanka. Van de toepassing van Alternative Vote bij burgemeestersverkiezingen
is geen geval bekend.Het stelsel van Supplementary Vote wordt gehanteerd bij de verkiezing
van de burgemeester van Groot Londen.Zoals ook voor de beoordeling van kiesstelsels in het algemeen geldt,
kunnen bij de keuze van een stelsel voor de burgemeestersverkiezing verschillende
gezichtspunten in aanmerking worden genomen. Daarbij valt een onderscheid
te maken tussen enerzijds beoordelingscriteria die te maken hebben met de
zuiverheid van de verkiezingsuitslag uit wiskundig oogpunt en anderzijds criteria
die verband houden met de toepassing van het stelsel in de praktijk.Uit de literatuur over rekenkundige aspecten van kiesstelsels valt niet
af te leiden dat er in rekenkundig opzicht belangrijke kwalitatieve verschillen
zijn tussen een twee-rondenstelsel en een AV-stelsel. Beide stelsels vertonen
kenmerken die men uit streng rekenkundig oogpunt bekeken als onvolkomenheden
kan beschouwen. In het algemeen kan gezegd worden dat het in wiskundig opzicht
ideale kiesstelsel niet bestaat. Er zijn volgens deskundigen AV-varianten
denkbaar die de rekenkundige zuiverheid sterker benaderen dan
andere varianten. De prijs daarvan is echter een grotere ingewikkeldheid en
ondoorzichtigheid van de berekeningen om tot de winnaar van de verkiezing
te komen.Geconcludeerd kan worden dat het hanteren van rekenkundige criteria van
ondergeschikte betekenis is bij het maken van een keuze tussen een twee-rondenstelsel,
Alternative Vote en Supplementary Vote. De keuze zal vooral moeten worden
gemaakt op basis van een aantal relevante praktische gezichtspunten. Hierbij
valt met name te denken aan:a. de begrijpelijkheid van de werking van het stelsel voor de (geïnteresseerde)
kiezer;b. betrokkenheid van de kiezer bij het selectieproces;c. de eenvoud of gecompliceerdheid van de stemhandeling;d. de eenvoud of gecompliceerdheid van het dépouillement (de stemopneming
en berekening van de uitslag);e. gevolgen voor de opkomst;f. de administratieve lasten die het stelsel meebrengt.Toetst men het twee-rondenstelsel en het AV-stelsel aan deze gezichtspunten,
dan valt het volgende op te merken.a. begrijpelijkheid van het stelselEen twee-rondenstelsel is in zijn werking begrijpelijk voor de kiezer.
Hij geeft op het stembiljet of de stemmachine de kandidaat van zijn keuze
aan. Levert de uitslag geen kandidaat op die meer dan de helft van de stemmen
heeft, dan wordt hem vervolgens nog de keus geboden tussen de twee kandidaten
die de hoogste aantallen stemmen haalden.AV is minder inzichtelijk. Het nummeren van de kandidaten naar volgorde
van voorkeur is op zichzelf niet ingewikkeld. Maar hoe de tweede en volgende
voorkeuren van invloed zijn op de vaststelling wie gekozen is, als in eerste
instantie geen kandidaat een absolute meerderheid heeft, is minder gemakkelijk
duidelijk te maken. Op het punt van begrijpelijkheid scoort TR dus hoger.
Met name komt het beginsel van de absolute meerderheid beter naar voren.b. betrokkenheid van de kiezer bij het selectieprocesDit gezichtspunt wordt zowel door de Kiesraad als door de Raad voor het
openbaar bestuur vermeld. Als bij een twee-rondenstelsel niet direct een winnaar
uit de bus komt, komen de kiezers weer in actie. Dat levert een sterkere betrokkenheid
op bij het verkiezingsproces en het eindresultaat. AV heeft daartegenover
als positief punt dat ook de derde en volgende voorkeuren van de kiezers van
invloed kunnen zijn op de uitslag. Maar hoe die voorkeuren de uiteindelijke
selectie van de winnaar beïnvloeden, onttrekt zich aan de waarneming
door en feitelijke betrokkenheid van de kiezers.c. eenvoud van stemhandelingBij een twee-rondenstelsel is de stemhandeling zeer eenvoudig. De kiezer
maakt één hokje rood, c.q. selecteert op de stemmachine één
kandidaat, en doet dat eventueel enige tijd later nog een keer. Bij AV wordt
het iets ingewikkelder. De kiezer wordt ertoe aangezet (maar niet verplicht)
de kandidaten in volgorde van voorkeur te nummeren. Dat vereist meer nadenken
en meer tijd. Bijzonder gecompliceerd is de stemhandeling echter niet. Aangezien
bij doornummering per kiezer meer tijd in het stemhokje of achter de stemmachine
wordt doorgebracht, is er bij dezelfde aantallen kiezers per stembureau wel
meer kans op filevorming.d. eenvoud van het dépouillementIn vroeger tijden, toen de stemmen met de hand geteld werden, was dit
een serieus gezichtpunt bij de keuze van een kiesstelsel. Bij een AV-stelsel
met drie of meer kandidaten zou een dergelijke wijze van tellen meer tijd
en grotere nauwkeurigheid vereisten dan bij een twee-rondenstelsel. Bij gebruik
van stemmachines en uitslagverwerkingsprogramma's, zoals nu in bijna alle
gemeenten het geval is, kan echter ook bij AV binnen een minimum van tijd
een uitslag worden berekend. Dit gezichtspunt behoeft dus bij de keuze tussen
een twee-rondenstelsel en AV feitelijk geen rol meer te spelen.e. gevolgen voor de opkomstBij een twee-rondenstelsel zullen de kiezers in veel gevallen tweemaal
naar het stemlokaal moeten. Dit kan leiden tot verkiezingsmoeheid en een lagere
opkomst bij de tweede ronde. Bij AV doet dit probleem zich in ieder geval
niet voor. De veronderstelling dat een tweede ronde per definitie zou kunnen
leiden tot verkiezingsmoeheid en een lagere opkomst bij de tweede ronde, wordt
echter ook niet bevestigd door onderzoek naar de gekozen burgemeester in enkele
Duitse deelstaten. Uit dit onderzoek komt naar voren dat de opkomst bij de
tweede ronde soms iets lager is dan bij de eerste ronde, maar dat de verschillen
meestal niet bijzonder groot zijn. Sommige onderzoekers denken zelfs dat de
opkomst bij de tweede ronde iets hoger is dan bij de eerste ronde.1 Van belang daarbij is dat indien in de onderzochte deelstaten
burgemeesters- en raadsverkiezingen samenvallen, altijd de eerste ronde van
stemming samenvalt met de raadsverkiezing. Zoals onderstaand ter sprake zal
komen, is er ook in het wetsvoorstel voor gekozen de eerste ronde van de burgemeestersverkiezing
samen te laten vallen met de raadsverkiezing, zodat een vergelijking met de
situatie in die deelstaten ook goed opgaat. Naast de opkomstcijfers bij burgemeestersverkiezingen
in enkele deelstaten in Duitsland zijn geen cijfers beschikbaar. Zo is geen
vergelijkingsmateriaal voorhanden van de opkomst bij burgemeestersverkiezingen
waarbij in één ronde wordt gestemd, ten opzichte van burgemeestersverkiezingen
waarbij van twee ronden sprake is, omdat in alle onderzochte deelstaten sprake
is van een twee-rondensysteem. In feite zijn dergelijke gegevens nodig om
een goede uitspraak te kunnen doen over de effecten op de opkomst bij AV in
vergelijking met een tweeronden-stelsel.f. administratieve lastenBij een twee-rondenstelsel moet in veel en wellicht in de meeste gevallen
een tweede stemming worden georganiseerd. Dat levert extra administratieve
lasten op met de daarbij behorende kosten. In dit opzicht scoort AV, dat per
definitie maar één ronde kent, hoger.Op basis van de hierboven vermelde praktische gezichtspunten dient een
afweging te worden gemaakt. Beide stelsels hebben voor- en nadelen. Bij ons
weegt zwaar welk stelsel voor de kiezers het meest aantrekkelijke is. Naar
ons oordeel is dat het twee-rondenstelsel. Daarbij spelen de begrijpelijkheid
van het stelsel voor de kiezers en de betrokkenheid bij de uiteindelijke keuze
een belangrijke rol. De extra administratieve lasten zijn weliswaar niet te
veronachtzamen, maar anderzijds niet onoverkomelijk en zullen daarom minder
zwaar mogen wegen. Zoals wij in de memorie van toelichting bij het voorstel
tot wijziging van de Gemeentewet reeds vermeldden, zien wij dan ook, anders
dan de NVVB, in het kostenaspect geen aanleiding om voor een stelsel met één
ronde te kiezen.Zowel de VNG als de NVVB achten een negatief aspect van een twee-rondenstelsel
dat de gemeenten in organisatorisch opzicht zwaarderbelast worden.
Inderdaad is er sprake van een zekere verzwaring van de verkiezingswerkzaamheden.
Tegen het door de NVVB met name genoemde punt dat pas in een vrij laat stadium
duidelijk wordt of er een tweede ronde zal komen, kan worden ingebracht dat
gemeenten er bij de organisatie van de verkiezingen in een vroegtijdig stadium
van uit zullen moeten gaan dat er na de raads- en burgemeestersverkiezingen
nog een tweede ronde zal plaatsvinden. Alleen in het geval dat er slechts
twee oféén kandida(a)t(en) zijn, is al bij de kandidaatstelling
bekend dat er geen tweede ronde zal plaatsvinden. In de meeste gevallen zal
pas op de tweede dag na de gecombineerde raadsen burgemeestersverkiezing bekend
zijn of de tweede ronde nodig is. De VNG wijst op de mogelijkheid dat de eerste
ronde uiteindelijk niet doorgaat, omdat er maar één of twee
kandidaten zijn, hetgeen noodzaakt tot het afzeggen van stembureauleden, locaties
en dergelijke. In het voorliggende wetsvoorstel waar in tegenstelling tot
het concept wetsvoorstel zoals dat voor advies was voorgelegd de eerste ronde
van de burgemeestersverkiezing met de raadsverkiezing wordt gecombineerd kan
de situatie dat de stemming 14 dagen voor de raadsverkiezing niet doorgaat,
zich niet langer voordoen. Wel kan vanzelfsprekend de tweede ronde niet doorgaan.De effecten van een twee-rondenstelsel bij gelijktijdige gemeenteraadsverkiezingen
op het punt van de opkomst en het stemgedrag zijn, mede door het ontbreken
van ervaringen bij Nederlandse verkiezingen, te speculatief om daaraan veel
gewicht te kunnen toekennen. Wel wordt er op gewezen dat, zoals hiervoor ter
sprake kwam, opkomstgegevens bij burgemeestersverkiezingen in enkele deelstaten
in Duitsland niet in de richting van een geringe belangstelling van de kiezers
voor de tweede ronde wijzen.Het stelsel van Supplementary Vote in zijn eigenlijke vorm voldoet niet
aan de voorwaarde dat de gekozen kandidaat in alle gevallen meer dan 50% van
de stemmen moet hebben behaald. Heeft na het in aanmerking brengen van de
tweede voorkeuren van de kiezers nog steeds geen kandidaat een absolute meerderheid
van stemmen verkregen, dan wordt de kandidaat met de meeste stemmen gekozen
verklaard. Uitgaande van het door ons ingenomen standpunt dat altijd het vereiste
van een absolute meerderheid moet gelden, zou ook in dit systeem de mogelijkheid
van een tweede ronde tussen de twee kandidaten met de meeste stemmen mogelijk
moeten zijn. In deze variant zou het SV-stelsel dus neerkomen op een vereenvoudigde
vorm van AV in combinatie met een beperktere mogelijkheid van een twee-rondenstelsel.Wat de rekenkundige aspecten betreft, liggen bij dit stelsel de zaken
niet wezenlijk anders dan bij de eerdergenoemde stelsels.Van de praktische gezichtspunten kan in het algemeen gezegd worden dat
zowel de voordelen als de nadelen van de andere stelsels bij Supplementary
Vote in wat minder sterke vorm aanwezig zijn. Als bezwaar kan worden gezien
dat het SV-stelsel iets tweeslachtigs heeft. De kiezers mogen enerzijds ook
hun subsidiaire voorkeur aangeven, maar anderzijds vallen kandidaten die in
eerste instantie niet tot de twee koplopers behoren, direct af. Het stelsel
is niet erg ingewikkeld, maar het mist een eenduidige structuur. Ook in de
vergelijking met dit stelsel verdient een twee-rondenstelsel de voorkeur.Dit alles in aanmerking nemende zijn wij van oordeel dat een twee-rondenstelsel,
waarbij de kiezer in elk van beide ronden de kandidaat van zijn voorkeur aangeeft,
als het meest geschikte stelsel voor de verkiezing van de burgemeester is
te beschouwen.Aan het slot van deze beschouwing over het kiesstelsel maken wij nog kort
melding van twee met de keuze voor een twee-rondenstelsel verband houdende
punten.Eerste of tweede ronde tegelijk met raadsverkiezingZoals reeds in de memorie van toelichting bij het voorstel tot wijziging
van de Gemeentewet werd aangegeven, achten wij het van essentieel belang dat
de reguliere verkiezingen voor de gemeenteraad en voor het ambt van burgemeester
telkens gelijktijdig worden gehouden. Hiermee wordt bereikt dat de zittingsperiode
van de nieuwe gemeenteraad en van de burgemeester, en daarmee dus ook van
het nieuwe college van burgemeester en wethouders, tegelijk aanvangen.De combinatie van beide verkiezingen vergt dan nog een nadere beslissing
over de vraag of de eerste dan wel de eventuele tweede ronde van de stemming
voor de burgemeestersverkiezing op de dag van de gemeenteraadsverkiezing zal
worden gehouden. Aan beide opties zijn voor- en nadelen verbonden. De Kiesraad
heeft geadviseerd de procedure zo in te richten dat de tweede ronde van de
stemming tegelijk met de gemeenteraadsverkiezing te houden. Na een hernieuwde
afweging van de voor- en nadelen, hebben wij een lichte voorkeur voor een
combinatie van de eerste ronde van de burgemeestersverkiezing met de raadsverkiezing.
In dit wetsvoorstel is er dus bij nader inzien voor gekozen de eerste ronde
van de burgemeestersverkiezingen samen te laten vallen met de raadsverkiezingen.
Bij onze afweging hebben zowel praktische als principiële overwegingen
een rol gespeeld.Een voordeel van een combinatie van de eerste ronde met de gemeenteraadsverkiezing
is in de eerste plaats dat de verkiezingscampagnes voor beide verkiezingen
dan geheel parallel lopen. Het hoogtepunt van de campagne voor de raadsverkiezing
zal gelijktijdig vallen met het hoogtepunt van de campagne voor de eerste
ronde van de burgemeestersverkiezing, te weten kort voor de dag van de gecombineerde
stemming. Belangrijker is echter dat als bij de eerste ronde een kandidaat
de absolute meerderheid van de stemmen behaalt, volstaan kan worden met één
dag van stemming. Dit is zowel vanuit het oogpunt van lasten voor de gemeenten,
als vanuit het oogpunt van opkomst van de kiezers bij de eerste ronde en de
raadsverkiezingen als positief te beschouwen. In geval van één
dag van stemming, zijn onder meer de inrichting van de stembureaus, de betaling
van de stembureauleden en het in gereedheid brengen van de stemmachines slechts
éénmaal nodig. Indien de kiezers slechts eenmaal naar de stembus
moeten, doet voorts het risico van een mogelijke verkiezingsmoeheid zich niet
voor. Zou ervoor gekozen worden om de eerste ronde vóór de raadsverkiezingen
te houden, dan zouden de kiezers ook als er bij de eerste ronde al een winnende
burgemeester uit de bus komt, alsnog voor de raadsverkiezingen moeten gaan
stemmen. In dat geval zijn beide verkiezingen in feite voor niets in tijd
gespreid. Daarnaast hebben wij belang gehecht aan het feit dat door de combinatie
van de eerste ronde met de raadsverkiezing voorkomen wordt dat de uitslagen
van de burgemeestersverkiezing en de raadsverkiezing elkaar onderling kunnen
beïnvloeden. Als de eerste ronde vlak vóór de raadsverkiezingen
plaatsvindt, zouden kiezers geneigd kunnen zijn zich bij het uitbrengen van
de stem voor de raadsverkiezingen te laten leiden door de uitslag van de eerste
ronde van de burgemeestersverkiezingen. Ook is niet uitgesloten dat in dat
geval kiezers zich bij de eerste ronde van de burgemeestersverkiezingen laten
leiden door de op handen zijnde raadsverkiezingen en, voor zover deze personen
niet samenvallen, op de burgemeesterskandidaat van hun politieke kleur stemmen in
plaats van op de kandidaat van hun voorkeur. De VvW is eveneens voorstander
van de combinatie van de eerste ronde met de raadsverkiezing.
Zij acht het eveneens van belang dat voorkomen wordt dat de uitslag van de
eerste ronde van de burgemeestersverkiezing van invloed is op de uitslag van
de raadsverkiezing. Bij een combinatie van beide stemmingen op één
dag, zullen kiezers bij beide stemmingen een eigen en onafhankelijke afweging
kunnen maken. Omdat bij de tweede ronde de raadsverkiezing vlak achter de
rug is, zullen kiezers bij deze ronde eveneens een zelfstandige keuze kunnen
maken over de vraag welke kandidaat zij het meest geschikt achten om het burgemeesterschap
te vervullen. Verder kan het volgens de VvW voor kiezers waardevol zijn om
de samenstelling van de raad te kennen alvorens de burgemeester definitief
gekozen wordt. Dit aspect heeft in onze afweging geen rol gespeeld, omdat
wij het juist van belang achten dat de kiezers bij beide verkiezingen een
eigen afweging maken. In de Duitse deelstaten waar ook de burgemeestersverkiezingen
met de gemeenteraadsverkiezingen gecombineerd worden, pleegt de eerste ronde
overigens eveneens samen te vallen met de stemming voor de gemeenteraad.Aan de keuze voor een combinatie van de eerste ronde met de raadsverkiezing
zijn ook nadelen verbonden. Na de gecombineerde verkiezingsdag bestaat de
kans dat de belangstelling van de kiezers zal verflauwen met als gevolg een
lagere opkomst bij de tweede ronde. De mogelijk lagere opkomst kan effect
hebben op de uitslag van de verkiezing. Opkomstgegevens bij burgemeestersverkiezingen
in Duitsland bevestigen als gezegd overigens niet dat de belangstelling van
de kiezers voor een tweede ronde geringer is dan een met de stemming voor
de gemeenteraadsverkiezing gecombineerde eerste ronde van de burgemeestersverkiezing.1 Hoe het ook zij, voor beide opties valt vanuit het oogpunt
van kiezersopkomst wat te zeggen. Een tweede bezwaar is gelegen in het feit
dat zodra de uitslag van de raadsverkiezing bekend is, informeel de onderhandelingen
over de collegevorming beginnen. Als pas veertien dagen later vaststaat wie
de burgemeester zal zijn, betekent dat dat de burgemeester ook dan pas in
dat proces kan participeren, terwijl hij hiervan de leiding behoort te hebben.
Gesteld zou kunnen worden dat er een vertraging van twee weken optreedt, aangezien
het proces van collegevorming formeel pas na de tweede ronde een aanvang kan
nemen. Dit nadeel is in het gewijzigde wetsvoorstel in die zin ondervangen,
dat de termijn waarbinnen het college geïnstalleerd dient te worden ten
opzichte van de gecombineerde stemming voor de raadsverkiezing en voor de
eerste ronde van de burgemeestersverkiezingen met twee weken is verlengd.
In het wetsvoorstel introductie gekozen burgemeester is namelijk een termijn
van zes weken opgenomen waarbinnen het college geïnstalleerd zal moeten
worden. Deze termijn begint te lopen met ingang van de dag waarop de zittingstermijn
van de nieuwgekozen raad en de ambtsperiode van de nieuwe burgemeester aanvangen
(artikel 42, eerste lid, aanhef en onderdeel b, Gemeentewet). Met het oog
op het feit dat op grond van het gewijzigde wetsvoorstel de tweede ronde van
de burgemeestersverkiezingen na de raadsverkiezingen plaatsvindt, is in het
wetsvoorstel bepaald dat de zittingstermijn van de nieuwgekozen raad en de
ambtsperiode van de nieuwe burgemeester aanvangen op de 22ste dag na de dag
van de gecombineerde stemming (zie de in artikel 12.2 van het wetsvoorstel
opgenomen wijziging van artikel C 4 van de Kieswet, artikel 18 van de Gemeentewet
en artikel 61a, eerste lid, van de Gemeentewet). Doordat de termijn van installatie
van de nieuwe raad en de nieuwe burgemeester met twee weken is verschoven
en het college uiterlijk zes weken na het aantreden van de nieuwe burgemeester
geïnstalleerd moet worden, heeft de burgemeester na zijn installatie
nog zes weken de tijd hier een leidende rol in te spelen. Dat voor aanvang
van zijn ambtsperiode als burgemeester al informele besprekingen plaatsvinden
tussen de fracties onderling, achten wij, mede gezien bovenstaande voordelen
van een combinatie met de eerste ronde en het feit dat de formatieperiode
ten opzichte van de raadsverkiezingen met twee weken is verlengd,
bij nader inzien minder bezwaarlijk. Met name het principiële punt dat
meer zelfstandige betekenis aan beide verkiezingen zal toekomen indien de
eerste ronde wordt gecombineerd en het praktische argument dat voorkomen wordt
dat bij een verkiezing in één ronde achteraf bezien zonder noodzaak
de verkiezingen in tijd worden gespreid, hebben daarbij de doorslag gegeven.Naar de mening van de Rob zijn bij de afweging tussen beide modaliteiten
van een twee-rondensysteem een aantal voor- en nadelen in het geding die zodanig
verschillend van karakter zijn en tegelijk tegen elkaar opwegen, dat hij het
kabinet in overweging geeft te komen met een nadere inventarisatie betreffende
het twee-rondensysteem. De voor- en nadelen zijn naar ons oordeel echter voldoende
bekend, zodat aan zo'n nadere inventarisatie geen behoefte bestaat. De in
het wetsvoorstel voorgestelde gang van zaken betekent dat de periode tussen
de kandidaatstelling en de stemming voor de gemeenteraadsverkiezing en de
eerste of enige ronde van de burgemeestersverkiezing gelijk zijn, te weten
drieënveertig dagen. Hierbij is uitgegaan van de wenselijkheid de kandidaatstelling
voor de beide verkiezingen op dezelfde dag te houden.Termijn tussen eerste en tweede rondeIn het wetsvoorstel is de periode tussen de eerste ronde van de stemming
en een eventuele tweede ronde gesteld op twee weken. Het is wenselijk om,
indien een tweede ronde noodzakelijk is, deze ronde, die een afronding is
van het verkiezingsproces, zo spoedig mogelijk na de eerste ronde te houden.
In de periode tussen de twee ronden dient de uitslag van de eerste ronde officieel
te worden vastgesteld en dienen de kiezers vervolgens door middel van een
openbare kennisgeving opgeroepen te worden voor de tweede ronde. Daarnaast
zullen de twee overgebleven kandidaten ook enige gelegenheid moeten hebben
om zich voor de kiezers tegenover elkaar te positioneren. Een en ander leidt
ertoe dat een termijn van twee weken als de kortst mogelijke termijn is te
beschouwen.Met de Kiesraad zijn wij van mening dat deze termijn voor de uitvoeringspraktijk
weliswaar krap maar niettemin toereikend is. Doordat de datum van de tweede
ronde reeds lange tijd bekend is, moet deze termijn in praktische zin voor
de gemeenten voldoende zijn voor de organisatie van de tweede ronde. Voor
wat betreft de bemensing en de inrichting van de stemlokalen kunnen gemeenten
tijdig voor de verkiezingen maatregelen treffen. Wat uiteraard niet kan worden
voorbereid is het drukken van stembiljetten en stemvellen voor de stemmachines
en het invoeren van de kandidaten in de stemmachines. Hierover zullen door
de gemeenten goede afspraken gemaakt dienen te worden met de leveranciers.
Terecht wijst de Kiesraad erop dat ook gezien de ervaringen in Duitsland mag
worden aangenomen dat een termijn van twee weken voldoende is om de tweede
ronde te organiseren.4. KandidaatstellingEen tweede hoofdelement van de regeling voor de verkiezing van de burgemeester
dat een enigszins andere regeling vergt dan bij de verkiezingen voor vertegenwoordigende
organen, is de kandidaatstelling. Bij laatstbedoelde verkiezingen worden door
politieke groeperingen kandidatenlijsten ingediend, waarbij beoogd wordt voor
zoveel mogelijk van de op de lijst geplaatste kandidaten een zetel in het
vertegenwoordigend orgaan te behalen. Bij de burgemeestersverkiezing gaat
het om de vervulling van een eenhoofdig ambt en dus om enkelvoudige kandidaatstellingen.Daar komt bij dat de functie waarvoor de verkiezing wordt gehouden, een
ander karakter heeft dan de functie van volksvertegenwoordiger. Bij de verkiezing van leden van vertegenwoordigende organen ligt sterk de
nadruk op de binding van de kandidaten met de politieke partijen waartoe zij
behoren. De kandidaatstelling is dan ook in feite primair een zaak van die
politieke partijen. Bij de functie van burgemeester ligt dat anders. De burgemeester,
zoals wij die nu kennen, maar ook zoals ons die als gekozen burgemeester voor
ogen staat, is niet in de eerste plaats een representant van een politieke
partij. In de nieuwe situatie krijgt zijn functie wel een meer politieke inhoud,
maar tegelijk behoudt het ambt van burgemeester het niet partijpolitieke karakter.Bevoegdheid tot kandidaatstellingDe regeling van de bevoegdheid tot kandidaatstelling dient hiermee rekening
te houden. Daarin dient naar ons oordeel de kandidaatstelling op persoonlijke
titel door de individuele gegadigden voor het ambt uitgangspunt te zijn. Een
stelsel waarbij de kandidaatstelling, zoals bij de andere verkiezingen, feitelijk
voorbehouden is aan de landelijke of lokale politieke partijen, wijzen wij
dan ook voor de burgemeestersverkiezingen af.Dat betekent intussen niet dat de politieke partijen in het geheel geen
rol bij de verkiezing zouden mogen spelen. Indien een kandidaat zich uitdrukkelijk
als behorend tot een bepaalde politieke partij wenst te afficheren en tegelijk
die partij haar ondersteuning van die kandidaat tot uitdrukking wil brengen,
dient de regeling van de kandidaatstelling daartoe de mogelijkheid te bieden.
Het zal dan doorgaans gaan om een plaatselijke politieke partij of een plaatselijke
partij-afdeling. In het wetsvoorstel is daarom voorzien in de mogelijkheid
dat met machtiging van een politieke partij waarvan de aanduiding voor de
gemeenteraadsverkiezing is geregistreerd of, indien landelijk geregistreerd,
naar het lokale niveau doorwerkt, de aanduiding van die partij op de aanmelding
als kandidaat en op het stembiljet bij de naam van de kandidaat wordt vermeld.De voorgestelde regeling biedt dus gelijkelijk de mogelijkheid dat een
kandidaat zich geheel op eigen naam en kracht in de strijd om het burgemeestersambt
werpt of dat hij dit doet als exponent van een politieke partij. Voor beide
vormen van kandidaatstelling zullen dezelfde regels gelden. Anders dan bij
de in de Kieswet geregelde verkiezingen zullen voor aan een politieke partij
gelieerde kandidaten geen bijzondere wettelijke faciliteiten gecreëerd
worden.OndersteuningsvereisteEen ieder die voldoet aan de vereisten voor het passief kiesrecht, kan
kandidaat zijn voor het ambt van burgemeester. Het zou echter een goed verloop
van het verkiezingsproces schaden, indien de regeling van de kandidaatstelling
zou toelaten dat daarvan ook op een niet serieus bedoelde wijze gebruik wordt
gemaakt. Indien voor de toegang tot de kandidaatstelling geen enkele drempel
zou gelden, is een dergelijke wijze van gebruik niet uitgesloten. Dat is niet
in het belang van de kiezers. Die moeten ervan uit kunnen gaan dat de op het
stembiljet vermelde kandidaten in beginsel de potentie en de wil hebben om
tot burgemeester te worden gekozen. Het stellen van de eis dat een kandidaatstelling
door een bepaald aantal kiezers wordt ondersteund, is een doelmatig middel
om vast te stellen of van een serieuze, niet lichtvaardige kandidaatstelling
sprake is. In het wetsvoorstel is dit vereiste dan ook opgenomen.Voor de wijze waarop die ondersteuning tot stand komt, is aansluiting
gezocht bij de procedure van ondersteuning van kandidatenlijsten bij gemeenteraadsverkiezingen.
Die procedure houdt in dat kiezers gedurende een bepaalde termijn voorafgaande
aan de dag van kandidaatstelling ter secretarie van de gemeente ten overstaan
van een ambtenaar een schriftelijke verklaring van ondersteuning kunnen afleggen.Een belangrijke vraag is hoeveel ondersteuningsverklaringen moeten worden geëist. Enerzijds dient het aantal een reële drempel
tegen lichtvaardige kandidaatstellingen op te leveren. Anderzijds mag het
aantal geen blokkade betekenen voor serieuze kandidaatstellingen. Er zal in
een zekere mate rekening moeten worden gehouden met de verschillen in aantallen
inwoners tussen gemeenten. De volgens de Kieswet vereiste aantallen ondersteuningsverklaringen
voor kandidatenlijsten bij gemeenteraadsverkiezingen zijn: tot 20 000
inwoners tien, van 20 000 tot 100 000 inwoners twintig en boven
100 000 inwoners dertig.Deze aantallen zijn zeer laag. Voor burgemeestersverkiezingen zou bij
deze aantallen van een reële drempel nauwelijks kunnen worden gesproken.
Het ligt dan ook voor de hand van hogere aantallen uit te gaan. Bij een keuze
voor hogere aantallen is het echter wenselijk extra categorieën toe te
voegen, omdat anders de drempel in de kleinste gemeenten relatief gezien aan
de hoge kant, respectievelijk in de grote gemeenten relatief gezien aan de
lage kant zou zijn. In het wetsvoorstel worden de volgende aantallen voorgesteld:aantal inwonersaantal ondersteuningsverklaringen tot 5 000255 000–20 00050 20 000–100 000100100 000–200 000150 boven 200 000200Deze aantallen ondersteuningsverklaringen zijn niet gewijzigd ten opzichte
van het conceptwetsvoorstel. De adviezen van de Kiesraad, de VNG en de NVVB
om deze aantallen te verlagen zijn daarmee niet gevolgd. De Kiesraad stelt
voor om voor grote gemeenten het aantal ondersteuningsverklaringen op 100
te stellen in plaats van 200. Naar zijn oordeel gaat van een aantal van 100
ondersteuningsverklaringen al voldoende zeefwerking uit, en leveren meer ondersteuningsverklaringen
onnodige extra bureaucratie op. De VNG wijst eveneens op het extra werk voor
gemeenten door het hoge aantal ondersteuningsverklaringen, maar noemt geen
exacte aantallen. De NVVB ten slotte zag liever een algehele verlaging van
het aantal ondersteuningsverklaringen, te weten een halvering. In reactie
hierop merken wij op dat een hoger aantal ondersteuningsverklaringen uiteraard
extra werkzaamheden meebrengt, zowel voor gemeenten als kandidaat-burgemeesters.
De extra werkzaamheden voor gemeenten als gevolg van een hoger aantal zijn
naar ons oordeel echter beperkt en bovendien in één week geconcentreerd.
Belangrijker is echter dat bovenstaande aantallen, gelet op het aantal stemmen
dat nodig is om de verkiezing te winnen, nog vrij laag zijn. Daarbij dient
wel bedacht te worden dat voor kandidaten ook reeds een drempel is gelegen
in het feit dat een ondersteuningsverklaring persoonlijk door een kiezer op
de gemeentesecretarie moet worden ondertekend en dat daarvoor gedurende een
termijn van zeven dagen gelegenheid bestaat. Het verzamelen van ondersteuningsverklaringen
op een minder controleerbare manier, bijvoorbeeld door op straat handtekeningen
te verzamelen, biedt onvoldoende waarborg voor een zuivere gang van zaken.In de Hoofdlijnennotitie werd het denkbaar genoemd dat met name in de
sfeer van voorgeschreven ondersteuningsverklaringen aan kandidaatstellingen
op persoonlijke titel strengere eisen zouden worden verbonden dan aan kandidaatstellingen
via politieke partijen. Zoals hierboven werd opgemerkt hebben wij ons op het
standpunt gesteld dat het niet wenselijk is om politieke partijen op het punt
van de kandidaatstelling te faciliteren. Hieruit volgt dat ook ten aanzien
van het ondersteuningsvereiste geen onderscheid dient te worden gemaakt. De
Kiesraad heeft eveneens op de onwenselijkheid hiervan gewezen. Wel is een
uitzondering opgenomen voor de burgemeester die zich kandideert voor een volgende
ambtstermijn. Die heeft immers door het feit van zijn eerdere
verkiezing al aangetoond over voldoende draagvlak bij de kiezers te beschikken.WaarborgsomNaast het ondersteuningsvereiste is in het ontwerp nog een bescheiden
drempel van financiële aard opgenomen. Kandidaten dienen, evenals bij
de indiening van kandidatenlijsten voor de gemeenteraadsverkiezingen, een
waarborgsom van € 225 te betalen.Zowel de VNG als de NVVB zien meer in een verhoging van de waarborgsom
dan in een hoog aantal ondersteuningsverklaringen, waarbij de NVVB denkt aan
een verhoging tot € 750. Wij menen echter dat aanhang onder kiezers
een meer rechtvaardige drempel vormt voor kandidaat-burgemeesters, dan de
heffing van een bepaald bedrag. Indien de waarborgsom wordt verhoogd, worden
personen met meer financiële middelen bevoordeeld ten opzichte van anderen.
Wij achten dit ongewenst.De kandidaat krijgt de waarborgsom terug, indien hij gekozen wordt, maar
ook indien hij in de eerste, of in een eventuele tweede ronde van de stemming
25% van het aantal uitgebrachte stemmen op zich weet te verenigen. Zowel VNG
als NVVB stellen in hun advies over het wetsvoorstel deze teruggaafregeling
aan de orde. De VNG werpt de vraag op of deze regeling niet onrechtvaardig
is. Zij wijst er daarbij op dat als er tien kandidaten in een gemeente zijn,
het lastiger is om de drempel van 25% te halen, dan in het geval er maar één
kandidaat is.De NVVB acht een teruggavedrempel van 25% wel een erg hoog percentage.
Een teruggavedrempel van 10% acht zij redelijk. Bedacht dient echter te worden
dat de waarborgsom in het leven is geroepen om niet-serieuze kandidaatstelling
tegen te gaan. Wil een kandidaat tot burgemeester verkozen worden, dan zal
ten minste 50% van de kiezers zich achter hem moeten scharen. Gedachte bij
de 25% is, dat kandidaten toch wel ten minste de helft van het aantal voor
verkiezing benodigde stemmen moeten behalen om van een serieuze kandidaatstelling
te spreken. Ter vergelijking: bij een raadsverkiezing moet in principe 75%
van het aantal stemmen dat nodig is voor een zetel behaald worden, wil men
de waarborgsom terugkrijgen. Indien er bij verkiezing tien kandidaten zijn,
is het inderdaad lastiger om de drempel van 25% te halen dan, in het geval
sprake is van één kandidaat. Als er minder kandidaten zijn,
is de kans op meer stemmen nu eenmaal groter. Ook de kans op teruggave van
de waarborgsom is in dat geval groter. Dit is echter inherent aan een systeem
van verkiezing. Wij zien gelet op het voorgaande in de adviezen geen aanleiding
om de teruggavedrempel te verlagen.Toetsing van kandidaturen door hoofdstembureauEvenals bij de gemeenteraadsverkiezingen zal het hoofdstembureau tot taak
hebben de aangemelde kandidaturen te onderzoeken en over de geldigheid daarvan
te beslissen. De gang van zaken zal in beide gevallen grotendeels dezelfde
zijn. En zijn echter ook verschillen, die samenhangen met het specifieke karakter
van de burgemeestersverkiezing.Een aantal toetsingspunten die op dezelfde wijze van toepassing zijn als
bij de gemeenteraadsverkiezingen, behoeft geen nader bespreking. Het gaat
dan om vragen als: zijn er voldoende geldige ondersteuningsverklaringen, is
de waarborgsom betaald, is de kandidaat op de juiste wijze vermeld, is ten
aanzien van een bij de naam van de kandidaat vermelde partijaanduiding een
machtiging van de politieke partij overgelegd. Kenmerkend voor de te toetsen
punten is dat ze zonder noemenswaardig onderzoek gecontroleerd kunnen worden
en dat bij die controle voor het hoofdstembureau geen beoordelingsruimte bestaat.
Dat is essentieel, enerzijds omdat de vraag wie tot de kandidaatstelling wordt
toegelaten, uitsluitend door de wet en niet door een bestuursorgaan
beantwoord mag worden, en anderzijds omdat de beslissingen over geldigheid
van de kandidaatstelling binnen twee dagen genomen moeten worden.Bij de gemeenteraadsverkiezingen is het hoofdstembureau niet belast met
de controle of de kandidaten voldoen aan de vereisten voor het passief kiesrecht.
Die toetsing vindt pas plaats bij het geloofsbrievenonderzoek door de gemeenteraad.
Bij de verkiezing van de burgemeester is er echter aanleiding om het hoofdstembureau
reeds een taak te geven bij de controle op de vereisten voor het passief kiesrecht.
Toetsing van die vereisten door het hoofdstembureau betekent dat een persoon
die de vereiste leeftijd niet heeft, geen Nederlander is of uitgesloten is
van het kiesrecht, niet tot de kandidaatstelling wordt toegelaten en de kiezers
dus niet op hem kunnen stemmen. Die mogelijkheid hebben de kiezers wel, als
die toetsing pas bij het geloofsbrievenonderzoek wordt verricht. Maar dan
zou betrokkene, als hij de verkiezing wint, vervolgens desondanks niet tot
het ambt worden toegelaten. Dat zou er in de eerste plaats toe leiden dat
nieuwe verkiezingen moeten worden georganiseerd. Het zou voorts door de kiezers
die op hem stemden, als zeer frustrerend worden ervaren. De kiezers moeten
er immers in beginsel op kunnen vertrouwen dat de kandidaten waaruit zij een
keus mogen maken, aan de wettelijke kwalificaties voor het ambt van burgemeester
voldoen.Opgemerkt zou kunnen worden dat deze situatie zich bij de gemeenteraadsverkiezing
(en bij andere verkiezingen) nu ook al kan voordoen. Het belangrijke verschil
is echter dat het dan gaat om een kandidaat op een lijst, die in dat geval
vervangen wordt door een opvolger op de lijst. De voorkeurstem van de kiezer
is tevens een lijststem en die gaat niet verloren. Bij de burgemeestersverkiezing
is het effect veel groter. Als de winnaar van de verkiezing geen burgemeester
kan worden, zal er een nieuwe verkiezing moeten worden gehouden. De stemming,
eventueel in twee ronden, blijkt dan voor niets te zijn geweest. De voorgestelde
controle op de vereisten voor het passief kiesrecht door het hoofdstembureau
kan deze ongewenste situaties voorkomen. Ook de Kiesraad heeft in zijn advies
over de Hoofdlijnennotitie gewezen op het belang dat deze controle bij de
burgemeestersverkiezing al door het hoofdstembureau wordt uitgevoerd.Voorwaarde voor het brengen van de controle op vereisten voor het passief
kiesrecht bij het hoofdstembureau is wel dat ook daarbij voldaan moet zijn
aan de genoemde essentiële kenmerken van de controle door het hoofdstembureau:
geen noemenswaardig onderzoek vereist en geen beoordelingsruimte. Daaraan
kan zonder bezwaar worden voldaan door van de kandidaten overlegging van een
uittreksel uit de bevolkingadministratie te vragen, waaruit leeftijd, nationaliteit
en eventuele uitsluiting van het kiesrecht blijken. Het hoofdstembureau behoeft
slechts vast te stellen of het uittreksel aanwezig is waaruit zijn woonplaats,
datum en plaats geboorte, alsmede zijn nationaliteit blijken en waarin tevens
is vermeld of hij is uitgesloten van het kiesrecht, en of de kandidaat op
grond van dit uittreksel aan de vereisten voor het passief kiesrecht voldoet.Op dezelfde wijze kan het hoofdstembureau een beperkte maar niet onbelangrijke
rol spelen bij de toetsing van de integriteit van kandidaten. Kandidaten zullen
verplicht zijn om bij hun aanmelding als kandidaat een verklaring omtrent
het gedrag als bedoeld in de nieuwe Wet justitiële en strafvorderlijke
gegevens over te leggen. Bovendien zal de overlegging van een eigen verklaring
omtrent de integriteit van de kandidaat vereist zijn. In de memorie van toelichting
bij het voorstel tot wijziging van de Gemeentewet is nader op de strekking
en inhoud van deze beide verklaringen ingegaan. Bij het ontbreken van een
van deze verklaringen dient het hoofdstembureau de aanmelding als kandidaat
ongeldig te verklaren. Zo kan het hoofdstembureau ook op dit punt door middel
van een formele toetsing eraan bijdragen dat kandidaten die op
grond van bepaalde antecedenten niet voor het ambt van burgemeester in aanmerking
komen, reeds van de kandidaatstelling worden uitgesloten. Ook in deze gevallen
is het belang van de kiezers hiermee ten zeerste gediend.Met deze regeling voor een integriteitstoetsing door het hoofdstembureau
is aangesloten bij de suggesties die de Kiesraad op dit punt in zijn advies
over de Hoofdlijnennotitie had gedaan. De Rob constateert met instemming dat
in het conceptwetsvoorstel een concrete invulling wordt gegeven aan vereisten
voor de kandidaatstelling en toetsing van de integriteit van kandidaten die
goed aansluit bij zijn eerdere advies over de Hoofdlijnennotitie en een goede
basis vormt voor verdere invulling. Ook de VNG juicht de opneming van deze
voorziening toe.Combinatie met kandidatuur voor gemeenteraad in dezelfde
of een andere gemeenteDe omstandigheid dat alle burgemeestersverkiezingen tegelijk en bovendien
tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen worden gehouden, roept de vraag
op of combinaties van kandidaatstellingen moeten worden uitgesloten of toegestaan.
Het wetsvoorstel bevat voor wat betreft de combinatie van een kandidatuur
voor het burgemeesterschap en het raadslidmaatschap geen beperkingen op dit
punt. Een persoon kan zich dus kandidaat stellen voor zowel het burgemeesterschap
als het raadslidmaatschap. Dit geldt zowel voor een combinatie met een kandidatuur
voor het raadlidmaatschap binnen dezelfde gemeente, als in een andere gemeente.
Wel bestaat er een wettelijke verhindering dat een persoon zich in meer dan
één gemeente kandidaat stelt voor het burgemeesterschap. Hierop
zal in het onderstaande worden teruggekomen.In het oorspronkelijk wetsvoorstel was ook voor de combinatie van de kandidatuur
voor het burgemeesterschap en het raadslidmaatschap een wettelijk verbod opgenomen.
Na bestudering van verschillende adviezen en een nadere overweging is besloten
dit wettelijke verbod achterwege te laten, en wel op grond van de volgende
afwegingen.Het ligt niet zonder meer voor de hand de combinatie van een kandidatuur
voor het burgemeesterschap met een kandidatuur voor het raadslidmaatschap
toe te staan, aangezien het onmogelijk is voor een kandidaat om beide mandaten,
in het geval beide verkiezingen voor de kandidaat succesvol verlopen, te honoreren.
Het raadslidmaatschap en het burgemeesterschap zijn (en blijven) immers onverenigbare
betrekkingen. De kandidaat zal dus indien zijn kandidaturen in beide gevallen
tot verkiezing leiden, een van beide mandaten moeten opgeven en het vertrouwen
van de kiezers die hem het mandaat hebben bezorgd, moeten beschamen. Op zichzelf
is dit een onwenselijke situatie. De kandidaat die voor deze keus staat, zal
waarschijnlijk voor het burgemeestersambt kiezen. Als een persoon opgaat voor
een eenhoofdige hoofdfunctie binnen het openbaar bestuur, dan zal hij bij
een voor hem positieve verkiezingsuitslag deze begrijpelijkerwijs niet laten
schieten voor een nevenfunctie daarbinnen. Dat, zoals in de oorspronkelijke
memorie van toelichting gesteld, met de keuze voor het burgemeesterschap het
beeld wordt opgeroepen dat het raadslidmaatschap van minder belang is, is
bij nader inzien niet erg aannemelijk. Zou betrokkene overigens voor het raadslidmaatschap
kiezen, dan noodzaakt dit tot een nieuwe burgemeestersverkiezing. Zoals gezegd
is dit niet erg waarschijnlijk.Een dubbelkandidatuur kan voorts als consequentie hebben dat de positie
en functies van burgemeester enerzijds en gemeenteraadslid anderzijds in de
verkiezingen enigszins door elkaar heen gaan lopen. Dit geldt met name bij
een gecombineerde kandidatuur binnen één gemeente. Op de keper
beschouwd achten wij deze mogelijke rolonduidelijkheid echter minder bezwaarlijk.
In de campagne en verkiezingen zal de nadruk immers liggen op
inhoudelijke standpunten, en niet op de verschillende rollen die de beide
organen daarbij vervullen. Vanuit deze gedachte is het ook niet kwalijk dat
bij kandidaten die voor beide verkiezingen tegelijkertijd campagne voeren,
niet altijd duidelijk zal zijn wanneer ze campagne voeren voor het burgemeesterschap
en wanneer ze campagne voeren voor het raadslidmaatschap. Eveneens is getracht
onder ogen te zien wat de effecten van dubbelkandidaturen zouden kunnen zijn
voor de interferentie van beide verkiezingen, vooral bij een gecombineerde
kandidatuur binnen één gemeente. Welke deze effecten zullen
zijn is echter thans in hoge mate speculatief. Het ligt niet erg voor de hand
in dit wetsvoorstel de combinatie van kandidaturen te verbieden met een beroep
op gegiste effecten op de uitslagen van beide verkiezingen.Alles overwegende achten wij aan een gecombineerde kandidatuur minder
nadelen kleven dan in eerste instantie gedacht. Daar staat tegenover dat aan
het toestaan van een gecombineerde kandidatuur voor het burgemeesterschap
en het raadslidmaatschap ook belangrijke voordelen zijn verbonden. Als personen
niet vooraf gedwongen worden een keuze te maken tussen het burgemeesterschap
en het raadslidmaatschap, is de potentiële groep van geschikte kandidaten
voor beide functies veel groter dan voor het geval een dergelijke keuze wel
vooraf gemaakt moet worden. Het is heel gerechtvaardigd indien een raadslid
of wethouder een gooi waagt naar het burgemeesterschap in dezelfde of een
andere gemeente, maar voor het geval hij hierin niet slaagt toch een functie
in het openbaar bestuur wenst te behouden. Er bestaat ook geen enkel bezwaar
tegen als een persoon die een burgemeestersverkiezing verliest, alsnog in
de banken van de raadszaal plaatsneemt. Of raadsleden en wethouders inderdaad
op enige schaal geïnteresseerd zijn in het burgemeesterschap, zal uiteraard
nog moeten blijken. Het gaat echter niet aan betrokkenen bij voorbaat in hun
keuze in deze te beperken. Zowel de Kiesraad, als de VNG en VvW hebben er
ook in verschillende bewoordingen op gewezen dat de kring van voor het burgemeesterschap
geschikte personen aanzienlijk beperkt zal worden, indien personen gedwongen
zullen worden te kiezen tussen één van beide kandidaturen. De
Kiesraad wijst er daarbij terecht op dat het rekruteringsbereik voor het burgemeesterschap
reeds beperkt is door het feit dat de verkiezingen in het gehele land tegelijkertijd
plaatsvinden. Een persoon die geïnteresseerd is in een burgemeesterschap,
kan derhalve slechts eens in de vier jaar hiervoor meedingen. Dit is inherent
aan het gekozen systeem, maar het ligt bij nader inzien niet voor de hand
de groep capabele personen verder te beperken door een combinatie met een
kandidatuur voor het raadslidmaatschap uit te sluiten. De Kiesraad kan zich
juist ook goed voorstellen dat een lijsttrekker voor de gemeenteraadsverkiezingen
zich tevens kandidaat stelt als burgemeester. Toegegeven moet worden dat dit
niet een onlogische figuur is, zoals op landelijk niveau de lijsttrekker van
een grote partij zich in feite ook opwerpt voor het minister-presidentschap.
In de meeste gevallen is ook de wethouder eerst verkiesbaar geweest als raadslid
en als zodanig gekozen. In het dualistische stelsel, ligt dat niet zonder
meer voor de hand.Een ander argument om geen wettelijke verhindering van een gecombineerde
kandidatuur op te werpen, is dat het aan betrokkenen moet worden overgelaten
om zich al dan niet voor beide functies kandidaat te stellen. Het is ook,
de Kiesraad wijst hier terecht op, aan betrokkenen om in de verkiezingscampagne
aan de kiezers duidelijk te maken aan welke functie betrokkene de voorkeur
geeft in geval van een dubbele verkiezing. Betrokkenen kunnen er overigens
vanuit strategisch oogpunt juist ook uitdrukkelijk voor kiezen om zich, hoewel
zij in principe in beide functies geïnteresseerd zijn, voor één
functie kandidaat te stellen. Indien iemand op twee functies wedt, kan immers
de consequentie zijn dat beide functies verloren gaan. Het is
echter niet aan de wetgever hier een afweging te maken. Geïnteresseerden
zullen hier hun eigen afweging moeten maken. Al met al wegen gelet op het
voorgaande de voordelen van toestaan van een dubbele kandidatuur, zwaarder
dan de nadelen hiervan.Combinatie met kandidatuur voor burgemeesterschap in andere
gemeenteOok voor een combinatie met een kandidatuur voor het burgemeesterschap
in een andere gemeente geldt als bezwaar dat het onmogelijk is om beide functies
tegelijkertijd te vervullen. Bij winst voor beide verkiezingen zal betrokkene
een keuze moeten maken voor één van beide functies. Winst bij
twee verkiezingen, betekent dus per definitie dat een nieuwe burgemeestersverkiezing
moet worden gehouden. Dit is uiterst onwenselijk. Wat dat betreft, zijn de
bezwaren tegen een gecombineerde kandidatuur voor twee burgemeesterschappen
veel groter dan tegen een gecombineerde kandidatuur met het raadslidmaatschap.De mogelijkheid dat nieuwe verkiezingen georganiseerd moeten worden doordat
een persoon in twee gemeenten tot burgemeester is gekozen, staat nog los van
het feit dat het vertrouwen van de kiezers in één van de betrokken
gemeenten wordt beschaamd indien deze situatie zich zal voordoen. Ook wat
dit aspect betreft geldt dat dit sterker speelt bij een verkiezing in twee
burgemeestersfuncties, dan bij een verkiezing tot burgemeester en tot raadslid.
Bij de burgemeestersverkiezing wordt immers maar één persoon
gekozen, en bij de raadsverkiezingen meerdere personen. Indien één
gekozen raadslid zijn verkiezing niet aanneemt, betekent dit niet dat de raad
in betekenende mate van samenstelling zal wijzigen. Bovendien kan een volgende
kandidaat op de lijst in de ontstane vacature benoemd worden. Bij niet-aanneming
door een gekozen burgemeester, hebben de kiezers in feite voor niets de gang
naar de stembus gemaakt.Op grond van de bovenbeschreven redenen achten wij het wenselijk de combinatie
van kandidaturen voor de burgemeestersverkiezing in meerdere gemeenten uit
te sluiten.Geen of één kandidaatHoewel dit niet direct te verwachten is, kan zich de mogelijkheid voordoen
dat er geen aanmeldingen als kandidaat bij het hoofdstembureau worden ingediend
of door het hoofdstembureau geldig worden verklaard. In een dergelijk geval
achten wij het op zijn plaats dat de procedure van kandidaatstelling wordt
herhaald om na te gaan of zich niet alsnog een of meer kandidaten voor de
functie van burgemeester in de gemeente willen aanmelden. Heeft ook deze herhaalde
procedure geen resultaat, dan zal voorshands op de wijze als in de Gemeentewet
aangegeven in de vervulling van het ambt van burgemeester moeten worden voorzien.
Het wetsvoorstel biedt de mogelijkheid om in een dergelijke situatie nader
te overwegen of de pogingen om tot kandidaatstelling te komen moeten worden
voortgezet dan wel tot uiterlijk het tijdstip van de volgende reguliere verkiezing
moeten worden uitgesteld.Is er slechts één geldige kandidatuur, dan kan de verkiezing
normaal voortgang vinden. Wel zal het dan zo zijn dat de kiezer op het stembiljet
de mogelijkheid wordt geboden om voor of tegen de kandidaat te stemmen. Wordt
een meerderheid van de stemmen tegen de kandidaat uitgebracht, dan zal het
centraal stembureau moeten vaststellen dat er geen kandidaat gekozen is. In
dat geval zal een nieuwe verkiezing worden uitgeschreven. De Raad van State
heeft er in zijn advies over het wetsvoorstel op gewezen dat er ook andere
varianten denkbaar zijn op het in het wetsvoorstel neergelegde
stelsel in geval van één kandidaat. Als voorbeelden noemt de
Raad van State de procedure waarbij de kiezers op het stembriefje zelf een
naam mogen toevoegen (zoals in Baden-Württemberg) of die waarbij de (enige)
kandidaat verkozen is, indien meer dan 25% van de kiesgerechtigde deze steunt
(vergelijk Noordrijn-Westfalen). In het wetsvoorstel is er niet voor gekozen
deze alternatieven over te nemen. Een groot bezwaar van het eerste door de
Raad gesuggereerde alternatief (bieden van de mogelijkheid aan kiezers om
een naam op het stembriefje toe te voegen) is dat dit zou leiden tot niet-naleving
van de vereisten die voor de kandidaatstelling worden gesteld, onder andere
op het punt van instemming van de kandidaat met zijn kandidaatstelling en
op het punt van controle van de integriteit van de kandidaat.Ten aanzien van het alternatief dat bij een verkiezing met één
kandidaat deze kandidaat is gekozen, indien hij een meerderheid van de uitgebrachte
stemmen behaalt, die bovendien een bepaald percentage van de kiesgerechtigden
omvat, wordt opgemerkt dat niet valt in te zien waarom een dergelijk vereiste
alleen zou moeten gelden in de situatie dat sprake is van één
kandidaat en bijvoorbeeld niet bij elke tweede ronde. Belangrijker is echter
dat wij het uiterst onwenselijk achten indien de wens van de meerderheid van
de opgekomen kiezers niet wordt gehonoreerd en dat wegens de geringe belangstelling
nieuwe verkiezingen moeten worden uitgeschreven, met het risico dat bij deze
nieuwe verkiezingen evenmin het voorgeschreven percentage stemmen wordt gehaald.
Afgezien daarvan, zou het tweede alternatief van de Raad een afwijking inhouden
van hetgeen bij verkiezingen in Nederland voor algemeen vertegenwoordigende
organen geldt. Bij deze verkiezingen krijgt de partij die de meerderheid van
de kiezers achter zich weet te scharen de meerderheid van de zetels, ongeacht
het aantal kiezers dat dit betreft. Hierbij geldt dus evenmin dat een bepaald
percentage van de kiesgerechtigden zich voor die partij moet hebben uitgesproken.
Om deze redenen is bij de voorbereiding van het wetsvoorstel bewust afgezien
van een dergelijk vereiste.5. CampagnefinancieringDe invoering van de gekozen burgemeester brengt met zich dat kandidaten
campagne zullen voeren voor hun verkiezing. De verkiezingsactiviteiten zullen
te vergelijken zijn met die voor de gemeenteraadsverkiezingen. Ook de campagnes
van burgemeesterkandidaten zullen naar verwachting een veelheid aan activiteiten
omvatten, zoals onder meer het opstellen en verkondigen van het verkiezingsprogramma,
het verspreiden van folders, het verzorgen van radio- en televisiespotjes
bij de lokale omroep, het aanplakken van verkiezingsposters en de deelname
aan manifestaties en publieke debatten.Met deze campagneactiviteiten zullen de nodige uitgaven gemoeid zijn.
De aard en de omvang van een burgemeestersverkiezing en de daarmee gemoeide
uitgaven zullen in belangrijke mate afhangen van de gemeentegrootte. Voor
het succes bij de verkiezing zullen mede de bekendheid van de kandidaat bij
het publiek en de toegang tot de media een belangrijke rol spelen.Uit de aard van het ambt van burgemeester en vloeit voort dat het van
belang is om nadere regels te stellen over de financiering van de verkiezingscampagnes.
Dat belang wordt met name ingegeven door het eenhoofdige karakter van het
ambt alsmede de belangrijke bestuurlijke verantwoordelijkheid onder meer op
het terrein van de openbare orde en veiligheid. Een burgemeester dient de
publieke taken onpartijdig en vanuit het algemeen belang te vervullen.Vanuit dit oogpunt is het vereist dat inzichtelijk is in welke mate de
kandidaten steun hebben gekregen van particulieren, maatschappelijke organisaties
en het bedrijfsleven. Door de verkiezingsuitgaven en met name de bijdragen
transparant te maken, zijn kiezers in staat een oordeel daarover mee
te wegen bij het maken van hun keuze. Ook voor kandidaten zelf heeft transparantie
voordelen. Met de verplichting tot openbaarmaking van bijdragen wordt immers
tot uitdrukking gebracht dat het ontvangen van bijdragen als zodanig niet
onoorbaar is. Sterke afhankelijkheidsrelaties dienen echter als vanzelfsprekend
te worden vermeden, omdat dit vragen over (eventuele schijn van) belangenverstrengeling
en over de onafhankelijkheid van de burgemeester kan oproepen.Het is van belang dat er een vorm van toezicht is op de daadwerkelijke
toepassing van de financieringsvoorschriften. De gemeenteraad dient daartoe
een onafhankelijke toezichtscommissie in te stellen, die belast wordt met
het toezicht op de naleving van de voorschriften inzake campagnefinanciering.
De toezichtscommissie brengt rapport uit over de financiering van de campagne.
Deze rapportage geschiedt achteraf en op basis van de door de (voormalige)
kandidaten ingeleverde financiële gegevens.Op de toezichtscommissie zijn de artikelen 81b, 81f, 81g, 81i, 81j, eerste
lid, en 81k van de Gemeentewet van overeenkomstige toepassing. Hiermee wordt
in de randvoorwaarden voor het functioneren van de toezichtscommissie voorzien.
Door overeenkomstige toepassing van artikel 81b van de Gemeentewet is vastgelegd,
dat de raad het aantal leden van de toezichtscommissie bepaalt. Met artikel
81f en artikel 81g wordt de onafhankelijkheid van de commissie gewaarborgd.
Artikel 81f van de Gemeentewet ziet op de onverenigbaarheid van functies (incompatibiliteiten).
Op grond van artikel 81g van de Gemeentewet dient de ambtseed te worden afgelegd.
Artikel 81i geeft aan dat de toezichtscommissie zelf een reglement van orde
vaststelt voor haar werkzaamheden respectievelijk haar vergaderingen. Artikel
81j, eerste lid, regelt, dat de toezichtscommissie over voldoende financiële
en ambtelijke ondersteuning beschikt voor een goede uitoefening van haar werkzaamheden.
In artikel 81k is vastgelegd, dat de leden van de toezichtscommissie een bij
verordening van de raad vastgestelde vergoeding ontvangen voor hun werkzaamheden
en een tegemoetkoming in de kosten.Het toezicht geschiedt met de in de Algemene wet bestuursrecht bepaalde
bevoegdheden voor toezichthouders. De reikwijdte is daarbij beperkt tot die
bevoegdheden die relevant zijn voor de taakuitoefening van de toezichtscommissie.
Op grond van de aangeduide Awb-bepalingen is een toezichthouder onder meer
bevoegd inzage te vorderen van zakelijke gegevens en bescheiden en daarvan
kopieën te maken. Een ieder is verplicht aan een toezichthouder binnen
de door hem gestelde redelijke termijn alle medewerking te verlenen die deze
redelijkerwijs kan vorderen bij de uitoefening van zijn bevoegdheden.De kandidaat burgemeester dient transparantie te betrachten bij de verantwoording
van de verkiezingsuitgaven en -inkomsten. In het wetsvoorstel is opgenomen
dat de kandidaat een financiële administratie voert waaruit de bijdragen
alsmede de uitgaven die in dat kader zijn gedaan kunnen worden nagegaan. De
administratie is openbaar en dient op alomvattende wijze inzicht te verschaffen
in de financiering van de campagne. Geen verkiezingsuitgaven mogen worden
gedaan zonder dat deze in de administratie worden verantwoord. Buiten de administratie
mogen geen bijdragen worden ontvangen of besteed. Dit houdt in dat de kandidaat
ook dient te beschikken over een afzonderlijke betaalrekening voor de geldelijke
verkiezingsbijdragen en -uitgaven. Deze betaalrekening is als zodanig niet
openbaar, maar dient vanzelfsprekend wel toegankelijk te zijn voor het afleggen
van verantwoording.De verplichting tot het voeren van de financiële administratie ontstaat
op het moment van de kandidaatstelling. Verkiezingsbijdragen die op een eerder
moment zijn verkregen, dienen alsdan in de administratie te worden verantwoord.Onder uitgaven voor verkiezingscampagnes worden verstaan alle uitgaven
door de kandidaat voor activiteiten gericht op zijn verkiezing. Uitgaven in
verband met personele kosten, kosten voor kantoor en kantoorbenodigheden en
andere met de verkiezing samenhangende uitgaven worden beschouwd als uitgaven
in het kader van de verkiezingscampagne, voor zover zij daartoe direct kunnen
worden toegerekend. Uitgangspunt is dat de toerekening plaatsvindt volgens
normen die in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd.Onder het begrip bijdragen valt in de eerste plaats de bijdragen van de
kandidaat uit het privé-vermogen (eigen middelen) en de geldelijke
bijdragen afkomstig van derden. Ook bijdragen van de politieke partij waaraan
de kandidaat is gelieerd, worden als bijdrage van een derde aangemerkt en
verantwoord. Het stelsel gaat immers uit van een individuele kandidaatstelling
en dat impliceert dat alle derden gelijkelijk worden aangemerkt.Bijdragen in natura worden eveneens als bijdrage aangemerkt. Gedacht moeten
worden aan zaken en middelen ten behoeve van de verkiezingscampagne, zoals
bijvoorbeeld de terbeschikkingstelling van zaalruimte en catering, maar ook
voordelen verschaft bij drukwerk of advertentieruimte. Van een bijdrage in
natura is ook dan sprake als een dienst of prestatie om niet wordt geleverd
of een dienst of prestatie in waarde meer bedraagt dan de betaalde prijs.
Het verschil is in dat geval een bijdrage voor de verkiezingscampagne. Voor
de berekening van de «normale» prijs moet uit worden gegaan van
de in het economisch verkeer gebruikelijke prijs. Dit kan bijvoorbeeld de
reguliere adviesprijs voor een bepaalde dienst zijn. Ondersteuning in natura
door de gemeente behoeft niet in de administratie te worden geregistreerd.
Dit voorkomt dat ook deze vormen van ondersteuning geldelijk gewaardeerd zouden
moeten worden. Ondersteuning door de gemeente wordt bij verordening geregeld
en geschiedt onder voorwaarden die voor alle kandidaten gelijk zijn.Ook uitgaven voor de verkiezingscampagne die door derden worden gedaan
zonder dat de kandidaat daarin direct betrokken is, moeten worden beschouwd
als bijdragen aan de verkiezingscampagne van de kandidaat. Hierbij kan bijvoorbeeld
gedacht worden aan de situatie dat een derde een advertentie in de krant zet,
waarvan de inhoud aanspoort om op een bepaalde kandidaat te stemmen. Dit is
een activiteit waar de betrokken kandidaat mogelijk geen zeggenschap over
heeft, maar die op grond van het bepaalde in de wet toch aan de kandidaat
toegerekend moet worden. Indien de kandidaat een dergelijke activiteit niet
in zijn financiële administratie heeft verwerkt, dan leeft de kandidaat
zijn wettelijke verplichtingen niet na, hetgeen door toepassing van artikel
11.11, onder b, kan worden bestraft. Redelijkerwijs kan echter niet verondersteld
worden, dat een kandidaat in alle gevallen op de hoogte zal zijn van de activiteiten
die in zijn voordeel ontplooid zijn. Indien blijkt dat een kandidaat een dergelijke
activiteit niet in zijn administratie verantwoord heeft, dan zal afhankelijk
van de omstandigheden van het geval bezien moeten worden of in redelijkheid
gesproken kan worden van een verwijtbaar nalaten van de kandidaat.Alle bijdragen worden in de administratie opgenomen. Indien het bijdragen
betreft van meer € 50 of meer wordt in de administratie aangegeven
van wie de bijdrage afkomstig is. Naast het bedrag worden in dat geval tevens
de gegevens vermeld van de persoon, het bedrijf of de instelling die de bijdrage
heeft gedaan en de datum waarop de bijdrage is ontvangen. Omdat de administratie
openbaar is, wordt op deze wijze de kenbaarheid van de sponsors en donateurs
gewaarborgd. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen nadere
regels worden gesteld over de openbaarmaking van de bijdrage en de termijn
waarbinnen dit geschiedt. De informatie dient immers actueel beschikbaar te
zijn. Het ligt in de rede dat publicatie op de meest toegankelijke
wijze geschiedt en onder meer op de gemeentelijke website. Daarvoor zal de
toezichtscommissie zorgdragen.Het wetsvoorstel voorziet voorts in een beperking van de mogelijkheid
van financiële bijdragen. De (financiële) onafhankelijkheid van
de burgemeester is van groot belang voor het functioneren in zijn ambt. Vanuit
dit gezichtspunt is het niet gewenst, dat één of enkele donateurs
de financiële basis bieden voor de verkiezingscampagne van de gekozen
burgemeester. Bij te grote verkiezingsbijdragen van één individuele
gever kan de onpartijdigheid van de toekomstige burgemeester in het geding
zijn. In het kader van de herijking van de Wet subsidiëring politieke
partijen is overigens ook een beperking in de vorm van maximumbijdragen aan
politieke partijen voorgesteld. De invloed van bijdragen aan een burgemeesterskandidaat
zal afhankelijk zijn van de omvang van de gemeente. In dit voorstel is hier
rekening mee gehouden door het aanbrengen van een differentiatie naar gemeentegrootte.
Hierbij is aangesloten bij de categorieën, die gelden voor de ondersteuningsverklaringen.
Deze beperking van bijdragen geldt ook voor bijdragen van politieke partijen,
evenals voor eigen bijdragen van de burgemeester als privépersoon.
Bijdragen boven het maximumbedrag worden aan de gever geretourneerd. Anonieme
giften moet de kandidaat aan de gemeente overdragen.6. Overige hoofdelementen van de verkiezingsregelingIn dit onderdeel wordt om het beeld van de voorgestelde verkiezingsregeling
te completeren nog kort stilgestaan bij enkele andere onderwerpen die tot
de hoofdelementen van de regeling kunnen worden gerekend.KiesgerechtigdheidVoor de regeling van het actief kiesrecht bij de verkiezing van de burgemeester
is aangesloten bij de kiesgerechtigdheid voor de gemeenteraadsverkiezingen.
Degenen die het actief kiesrecht bezitten voor de gemeenteraadsverkiezingen
verkrijgen dit recht ook voor de verkiezing van de burgemeester. De gedachte
hierachter is dat zowel de burgemeester als de gemeenteraad organen zijn van
de gemeente en een rol vervullen in het gemeentebestuur. In deze gedachtelijn
zou het onlogisch zijn om aan een kiesgerechtigde wel het stemrecht voor de
gemeenteraad toe te kennen, maar niet voor de burgemeestersverkiezing. Er
is voor gekozen het vereiste van Nederlanderschap wel te laten gelden voor
het passief kiesrecht, maar niet voor het actief kiesrecht. Wat betreft het
passief kiesrecht is het namelijk wenselijk dat het vereiste van het Nederlanderschap
voor de burgemeester wordt gehandhaafd. Het gaat in het geval van de burgemeestersfunctie
om de uitoefening van het openbaar gezag, mede op het terrein van de openbare
orde en veiligheid, door een éénhoofdig bestuursorgaan. De redenen
die thans gelden voor het stellen van het vereiste van Nederlanderschap voor
de functie van burgemeester wijzigen niet door een verandering van de aanstellingswijze.De formulering van de vereisten voor de kiesgerechtigdheid is gelijk aan
de formulering van artikel B 3 van de Kieswet. Dit houdt tevens in dat de
dag van kandidaatstelling bepalend is voor de kiesgerechtigdheid. Alleen het
vereiste van het bereikt hebben van de achttienjarige leeftijd is aan het
tijdstip van de stemming gerelateerd. De vereisten voor het passief kiesrecht
worden opgenomen in de Gemeentewet, zoals in het huidige stelsel de vereisten
voor het passief kiesrecht voor de gemeenteraadsverkiezingen en tevens de
vereisten voor het burgemeesterschap ook in de Gemeentewet staan.De uitsluitingsgronden voor het actief en het passief kiesrecht die gelden
voor de vertegenwoordigende organen, hebben ook gelding voor de burgemeestersverkiezing.
Deze uitsluitingsgronden zijn wat betreft de vertegenwoordigende organen te
vinden in artikel B 5 van de Kieswet. Het gaat daarbij om twee vormen van
uitsluiting: uitsluiting van het kiesrecht wegens ontzetting uit het kiesrecht
als bijkomende straf en uitsluiting van het kiesrecht op grond van ondercuratelestelling
wegens een geestelijke stoornis. Voor personen die op het moment van inwerkingtreding
van deze wet reeds zijn uitgesloten van het recht de vertegenwoordigende organen
te kiezen of tot lid van deze organen te worden verkozen geldt dat deze uitsluiting
tevens geldt voor het recht de burgemeester te verkiezen en tot burgemeester
te worden verkozen. Hiertoe is voorzien in een overgangsbepaling.Wat betreft de registratie van de kiesgerechtigdheid is geregeld dat de
registratie van de ingezetenen van de gemeente in de gemeentelijke administratie
(artikel D 1 van de Kieswet) tevens geldt als registratie van de kiesgerechtigdheid
voor de verkiezing van de burgemeester. Op dit punt behoeven in de gemeentelijke
administratie dus geen aparte voorzieningen getroffen te worden voor de verkiezing
van de burgemeester.VerkiezingsorganenDe verkiezingsorganen voor de verkiezing van de burgemeester zijn de organen
die ook de bij verkiezing van de leden van de gemeenteraad een rol vervullen.
De twee fases van de procedure bij de burgemeesterverkiezing vallen voor een
zeer groot deel samen met die van de raadsverkiezingen. In de eerste fase
kunnen de kandidaten voor het burgemeesterschap zich als kandidaat aanmelden
en worden deze aanmeldingen aan de wettelijke vereisten getoetst. In de tweede
fase vinden de stemming, in één of twee ronden, en de vaststelling
van de uitslag plaats. De organen die in de procedure van de raadsverkiezing
een belangrijke rol spelen zijn het stembureau, het hoofdstembureau en het
centraal stembureau. De taken die deze organen vervullen bij de raadsverkiezingen
komen voor een groot deel overeen met de taken die ook vervuld dienen te worden
bij de verkiezing van de burgemeester. Om deze reden is er voor gekozen om
de organen van de gemeenteraadsverkiezing eveneens de overeenkomstige taken
bij de burgemeestersverkiezing te laten vervullen. Een groot deel van de handelingen
die zij verrichten in het kader van de raadsverkiezingen kunnen, hetzij gecombineerd,
hetzij direct na elkaar, tevens verricht worden voor de burgemeesterverkiezing.
Dit heeft administratief gezien grote voordelen.Naast de genoemde specifieke verkiezingsorganen spelen ook de gemeentebesturen,
met name burgemeester en wethouders en de burgemeester, een belangrijke rol
in het verkiezingsproces. Zij zijn verantwoordelijk voor alles wat te maken
heeft met de organisatie van de stemming, zoals de registratie van de kiesgerechtigdheid,
de oproeping van de kiezers, de samenstelling van de stembureaus, de inrichting
van stemlokalen, het drukken van stembiljetten dan wel het gereedmaken van
stemmachines en het stemmen bij volmacht of buiten het eigen stemdistrict.
Ook bij de burgemeestersverkiezingen komen deze taken voor hun rekening. Op
een enkel punt is echter in het feit dat de burgemeester voortaan zelf voorwerp
van verkiezing zal zijn, aanleiding gevonden om een taak niet of niet langer
aan hem op te dragen. De Kiesraad heeft hiervoor in zijn advies over de Hoofdlijnennotitie
reeds aandacht gevraagd. Dit betreft het voorzitterschap van het centraal
stembureau, tevens hoofdstembureau voor de burgemeestersverkiezing en de gemeenteraadsverkiezing
en de bevoegdheid om voor deze verkiezingen bij het vermoeden van onregelmatigheden
de verzegelde pakken met verkiezingsbescheiden te openen en ter
beschikking van de officier van justitie te stellen. Verwezen wordt naar de
toelichting op de in hoofdstuk 12 van het wetsvoorstel ter zake opgenomen
wijzigingen van de Kieswet.De Kiesraad heeft in zijn advies over het wetsvoorstel nog gevraagd om
een overzicht van taken die de burgemeester in de verkiezingsprocedure kwijt
raakt en die hij behoudt. De taken die de burgemeester niet meer zal vervullen,
zijn hierboven vermeld. Van de taken die hij behoudt kan de volgende samenvattende
opsomming worden gegeven:– het voorzitterschap van de hoofdstembureaus voor de verkiezingen
van de Tweede Kamer, provinciale staten en het Europees Parlement;– het doen van diverse openbare kennisgevingen (o.a. betreffende
de kandidaatstelling, het stemmen bij volmacht of in een stembureau naar keuze,
de terinzagelegging van processen-verbaal);– de inrichting van de stemlokalen en het gereedmaken van stembiljetten
en stemmachines;– de verzending van oproepingskaarten, het informeren van de kiezers
over de kandidatenlijsten en het uitreiken van vervangende oproepingskaarten;– het beslissen op verzoeken tot het stemmen bij volmacht, in een
stembureau naar keuze of per brief;– het bewaren van de verzegelde pakken met stembescheiden na afloop
van de stemming en het op verzoek overbrengen daarvan naar het centraal stembureau
of het vertegenwoordigend orgaan;– het zo nodig verlenen van bijstand voor de ordehandhaving in de
stembureaus en het besluiten omtrent het hervatten van een geschorste stemming.Voor elke raadsverkiezing kunnen burgemeester en wethouders de gemeente
verdelen in stemdistricten. Deze verdeling geldt ook voor de verkiezing van
de burgemeester.Stemming, stemopneming en vaststelling van de verkiezingsuitslagDe eerste ronde van de stemming vindt – net als de raadsverkiezing –
plaats op de 43e dag na de kandidaatstelling. Veertien dagen later wordt de
eventuele tweede ronde van de stemming gehouden. Is het aantal kandidaten
beperkt tot één of twee, dan staat van te voren vast dat er
maar één ronde zal zijn.Bij de eerste ronde voor de burgemeestersverkiezing, die samenvalt met
de stemming voor de gemeenteraadsverkiezing, worden de verkiezingshandelingen
in het stemlokaal gecombineerd uitgevoerd.De kiezers ontvangen afzonderlijke oproepingskaarten voor de eerste en
de eventueel te houden tweede ronde van de burgemeestersverkiezing. De oproepingskaart
voor de eerste ronde wordt gecombineerd met die voor de gemeenteraadsverkiezing.
Met de oproeping voor de tweede ronde wordt niet gewacht totdat vaststaat
dat er een tweede ronde komt. Daarvoor is de termijn tussen de eerste en de
tweede ronde te kort. Net als de oproepingskaart voor de gecombineerde stemming,
dient de oproepingskaart voor de tweede ronde van stemming uiterlijk op de
veertiende dag voor de eerste ronde van stemming
door de kiezers te zijn ontvangen. Als overigens al bij de kandidaatstelling
vaststaat dat maar één ronde zal worden gehouden, is een oproepingskaart
voor de tweede ronde uiteraard niet nodig. Bij openbare kennisgeving worden
de kiezers geïnformeerd of een tweede ronde zal worden gehouden.Bij de eerste ronde worden op het stembiljet of de stemmachine de namen
van de kandidaten vermeld in de bij loting door het hoofdstembureau vastgestelde
volgorde. Bij de tweede ronde wordt de naam van de kandidaat die het hoogste
aantal stemmen in de eerste ronde behaalde, bovenaan geplaatst. Is er maar
één kandidaat, dan wordt de kiezer op het stembiljet
of de stemmachine de keus geboden om «ja» of «nee»
te stemmen.De naam van een kandidaat die zijn kandidatuur heeft ingetrokken, wordt
niet op het stembiljet of de stemmachine vermeld. De kiezer wordt in het stemlokaal
op het vervallen van de kandidatuur geattendeerd. Intrekking van een kandidatuur
is mogelijk tot de vijfde dag voor de stemming, tot 16.00 uur.De NVVB merkt in zijn advies over het conceptwetsvoorstel op dat hierin
steeds wordt gesproken over stembiljetten, terwijl bijna alle gemeenten bij
verkiezingen gebruik maken van stemcomputers. Dat in dit wetsvoorstel uitsluitend
wordt gesproken over stembiljetten, komt doordat in dit voorstel zo nauw mogelijk
is aangesloten bij de in de Kieswet neergelegde regeling voor de verkiezing
van de leden van de gemeenteraad. Dit hangt samen met het hierboven in paragraaf 2
toegelichte uitgangspunt dat de structuur van dit wetsvoorstel en de Kieswet
grotendeels overeenkomen. Omdat de Kieswet uitsluitend enkele algemene bepalingen
over het stemmen met behulp van stemmachines bevat en de gang van zaken bij
deze manier van stemmen in het Kiesbesluit wordt geregeld, bevat ook onderhavig
wetsvoorstel slechts enkele algemene bepalingen over het stemmen anders dan
door middel van stembiljetten (de artikelen 5.22 tot en met 5.24). Een gedetailleerde
regeling over het stemmen met behulp van stemmachines zal overeenkomstig het
Kiesbesluit in de op dit wetsvoorstel gebaseerde algemene maatregel van bestuur
worden opgenomen (vgl. artikel 5.24).Met toepassing van het bepaalde in de hoofdstukken K en L van de Kieswet
kan in een stembureau naar keuze of bij volmacht worden gestemd.De regeling van de stemopneming loopt geheel parallel met de regeling
in de Kieswet. Wel is in het wetsvoorstel voor de burgemeestersverkiezing
achterwege gelaten en tevens voor de gemeenteraadsverkiezing uit de Kieswet
geschrapt dat de burgemeester de totalen van de op de kandidaten uitgebrachte
aantallen stemmen vaststelt, aangezien dit een doublure oplevert met de werkzaamheden
van het hoofdstembureau.Het hoofdstembureau stelt in zijn hoedanigheid van centraal stembureau
na de eerste ronde de uitslag van de stemming voor de burgemeestersverkiezing
vast. Heeft een kandidaat de volstrekte meerderheid van de uitgebrachte stemmen
verkregen, dan wordt die kandidaat gekozen verklaard en is daarmee ook de
uitslag van de verkiezing vastgesteld. Heeft geen van de kandidaten een volstrekte
meerderheid behaald, dan verklaart het centraal stembureau dat een tweede
ronde zal worden gehouden over de twee kandidaten die de hoogste aantallen
stemmen behaalden. Na de tweede ronde stelt het centraal stembureau dan alsnog
vast welke kandidaat de verkiezing heeft gewonnen.Is er maar één kandidaat, dan verklaart het centraal stembureau
deze gekozen, indien een meerderheid van de kiezers zich vóór
hem heeft uitgesproken.Aanneming van de verkiezing en toelating tot het ambtIn hoofdstuk 8 van het wetsvoorstel is de slotfase van het verkiezingsproces
geregeld. De gekozen kandidaat wordt door het centraal stembureau formeel
in kennis gesteld van zijn verkiezing. Vervolgens moet hij de verkiezing aannemen.
Hierna wijkt de procedure af van die bij de gemeenteraadsverkiezingen. Het
onderzoek van de geloofsbrieven van gekozen verklaarde gemeenteraadsleden
en de beslissing over hun toelating als lid van de gemeenteraad is opgedragen
aan de gemeenteraad. In het wetsvoorstel is de commissaris van de Koning aangewezen
om deze taak bij de burgemeestersverkiezing te vervullen. Bij de zelfstandige positie van de burgemeester tegenover de gemeenteraad past het minder
goed om ook in dit geval de gemeenteraad te belasten met de beslissing omtrent
de toelating tot het ambt van burgemeester en de daarbij behorende beslechting
van eventuele geschillen over de verkiezing.De Kiesraad heeft begrip voor het feit dat, vanwege de zelfstandige positie
van de burgemeester tegenover de raad, het geloofsbrievenonderzoek bij de
commissaris van de Koning is gelegd. De VNG meent evenwel dat het geloofsbrievenonderzoek
ook door de gemeenteraad kan worden vervuld. Dit wordt echter niet nader door
de VNG gemotiveerd. Wij achten het echter systematisch onjuist bij het ene
orgaan met een eigen kiezerslegitimatie de bevoegdheid neer te leggen een
oordeel te vellen over de toelating van een ander orgaan, dat eveneens een
eigen kiezerslegitimatie heeft. Neerlegging van het geloofsbrievenonderzoek
bij de commissaris van de Koning ligt ook in de lijn met de toekenning aan
de commissaris van de bevoegdheid een burgemeester te ontslaan in geval deze
niet langer voldoet aan de vereisten voor het burgemeesterschap of een onverenigbare
betrekking vervult. Daarmee komt de commissaris in algemene zin, zowel bij
aanvang als tijdens de zittingstermijn, de bevoegdheid toe te oordelen of
de burgemeester aan de wettelijke vereisten voldoet en geen onverenigbare
betrekkingen vervult. Van belang daarbij is, dat het hier geen politieke oordelen
betreft waarbij beleidsvrijheid bestaat, zoals bijvoorbeeld het geval is bij
een ontslag van de burgemeester bij een onwerkbare verhouding tussen burgemeester
en raad. Het advies van de VNG om de beoordeling van de geldigheid van de
stemming aan het centraal stembureau over te laten is in dit wetsvoorstel
evenmin gevolgd. Dat een dergelijk oordeel niet aan het centraal stembureau
toekomt, is in de lijn met de regeling in de Kieswet ten aanzien van gemeenteraadsverkiezingen.
Overigens motiveert de VNG haar voorstel op dit punt niet nader.De gekozene zal dus aan de commissaris van de Koning moeten berichten
dat hij zijn verkiezing aanneemt. Daarna volgt het onderzoek van de geloofsbrief.
Voor zover daaromtrent na de kandidaatstelling alsnog vragen zijn gerezen,
gaat de commissaris daarbij na of de gekozene aan de wettelijke vereisten
voor het burgemeesterschap voldoet. Tevens controleert hij of betrokkene geen
met die functie onverenigbare betrekkingen vervult. Ook beslist hij de eventuele
geschillen die ten aanzien van het verloop van de verkiezing of de vereisten
om gekozen te worden zijn gerezen.Zoals eerder in deze memorie vermeld, is om de daar vermelde redenen ook
in het onderzoek door het hoofdstembureau van de geldigheid van de aanmeldingen
als kandidaat een toetsing begrepen of de kandidaat aan de vereisten voor
het passief kiesrecht voldoet. Niettemin is het van belang dat ook het geloofsbrievenonderzoek
deze toetsing kan omvatten. De toetsing door het hoofdstembureau is te zien
als een voorcontrole die erop is gericht om kandidaten die hun verkiesbaarheid
niet met de vereiste documenten kunnen staven, te elimineren. Bij de toelating
dient, indien na de kandidaatstelling discussie is ontstaan over de vraag
of een kandidaat aan de vereisten voor het passief kiesrecht voldoet, alsnog
de mogelijkheid te bestaan dat door de commissaris wordt vastgesteld of de
gekozene aan die vereisten voldoet. De aanvankelijke tekst van het wetsvoorstel
gaf op dit punt aanleiding tot kritiek van de Kiesraad, omdat daarin de indruk
werd gewekt dat de commissaris opnieuw zou moeten doen wat reeds door het
hoofdstembureau was gedaan. Dat is niet de bedoeling. In de tekst van het
wetsvoorstel is dit thans beter tot uitdrukking gebracht.Indien het geloofsbrievenonderzoek bij de commissaris van de Koning blijft,
zou naar het oordeel van de VNG overwogen moeten worden om een beroepsmogelijkheid
te introduceren. Hiervoor is echter expliciet niet gekozen.Evenmin als dat ten aanzien van beslissingen van de gemeenteraad over
de toelating van raadsleden het geval is, is er in de voorgestelde regeling
beroep mogelijk tegen de toelatingsbeslissingen van de commissaris van de
Koning. De mogelijkheid van beroep zou impliceren dat de burgemeester niet
tegelijk met de nieuwe gemeenteraad in functie zou kunnen treden, tenzij de
eerste samenkomst van de nieuwe raad op een later tijdstip gesteld zou worden.
Dit achten wij niet wenselijk.De NVVB is van oordeel dat de rol van de commissaris ten aanzien van het
verkiezingsproces veel meer beperkt moet worden. Zij geeft echter niet aan
in welke zin. Wij gaan er van uit dat de NVVB doelt op de rol van de commissaris
bij het geloofsbrievenonderzoek. Zoals hiervoor ter sprake kwam is die rol
in het wetsvoorstel ten opzichte van het conceptwetsvoorstel in die zin gepreciseerd,
dat de toetsing door de commissaris van de vereisten voor het passief kiesrecht
in het kader van het geloofsbrievenonderzoek een aanvullend karakter heeft.De voorgestelde regeling voorziet verder nog op dezelfde wijze als bij
gemeenteraadsverkiezingen in procedures voor hertelling van stemmen, voor
het opnieuw vaststellen van de verkiezingsuitslag indien onjuistheden zijn
geconstateerd en voor een herstemming in een of meer stemdistricten indien
de stemming ongeldig verklaard moet worden.Bijzondere gevallen van verkiezing van de burgemeesterNaast de reguliere verkiezing van de burgemeester tegelijk met de gemeenteraadsverkiezing
zijn er bijzondere situaties denkbaar waarin een burgemeestersverkiezing gehouden
moet worden, die niet samenvalt met de gemeenteraadsverkiezing. Dit is het
gevolg van het feit dat het gaat om de verkiezing voor een eenhoofdig ambt.
Leidt de verkiezing niet tot de aanwijzing van een gekozene of valt de burgemeester
tussentijds uit, dan zal in beginsel een nieuwe verkiezing moeten worden gehouden.
Bij de in de Kieswet geregelde verkiezingen doet zich dit verschijnsel niet
voor, omdat daar geen sprake is van enkelvoudige kandidaatstellingen maar
van kandidatenlijsten. Valt bij die verkiezingen een gekozen kandidaat uit,
dan wordt hij door een niet gekozen kandidaat van de lijst opgevolgd.In de hoofdstukken 2 tot en met 8 van het wetsvoorstel zijn met het oog
op de overzichtelijkheid van de regeling deze bijzondere gevallen van verkiezing
buiten beschouwing gelaten. De gevallen waarom het gaat en enkele van de normale
gang van zaken afwijkende bepalingen voor die gevallen zijn in hoofdstuk 9
van het ontwerp bijeen gebracht.In de volgende uitzonderlijke situaties voorziet het wetsvoorstel in een
nieuwe verkiezing.In de eerste plaats is het denkbaar dat de kandidaatstelling zonder resultaat
blijft, hetzij doordat er geen aanmeldingen als kandidaat zijn gedaan, hetzij
doordat er geen aanmeldingen geldig zijn verklaard. In die gevallen zal een
nieuwe kandidaatstelling moeten worden uitgeschreven.Ook in geval van overlijden van een kandidaat zal volgens de voorgestelde
regeling een nieuwe kandidaatstellingsprocedure worden gehouden. Het potentiële
electoraat van de kandidaat mist dan door een onverwachte omstandigheid, die
buiten de wil van de kandidaat en de kiezers om gaat, de mogelijkheid om op
de kandidaat van hun voorkeur te stemmen. Een nieuwe kandidaatstelling biedt
dan de gelegenheid om een vervangende kandidaat te stellen. Wel is het in
dat geval redelijk dat de reeds bestaande geldige kandidaturen hun geldigheid
behouden.Een overeenkomstige regeling is niet getroffen voor het geval een kandidaat
zich vóór de stemming terugtrekt. Een dergelijke actie, welke
ook de reden daarvoor mag zijn, rechtvaardigt niet de ingrijpende stap om
de verkiezingsprocedure af te breken en tot een nieuwe kandidaatstelling over te gaan. Indien er slechts één kandidaat is en
deze zich terugtrekt, is er uiteraard wel de noodzaak om tot een nieuwe kandidaatstelling
over te gaan.Ook na de stemming kunnen zich gevallen voordoen waarin het houden van
een nieuwe verkiezing noodzakelijk zal zijn. Dit betreft de gevallen dat er
één kandidaat is en deze geen meerderheid behaalt, dat de gekozene
de verkiezing niet aanneemt, dat de gekozene niet wordt toegelaten en dat
de gekozene overlijdt voordat over zijn toelating is beslist.Tenslotte is er nog de buiten de verkiezingsperiode vallende situatie
dat het burgemeesterschap tijdens de ambtsperiode openvalt, hetzij door ontslag,
hetzij door overlijden. Er zal dan een tussentijdse verkiezing moeten worden
gehouden, tenzij binnen zes maanden de volgende reguliere burgemeestersverkiezing
plaats zal vinden. Dit geval vindt nadere regeling in de Gemeentewet.In het wetsvoorstel is bepaald dat in alle gevallen van een bijzondere
verkiezing als hierboven omschreven de kandidaatstelling voor de nieuwe verkiezing
zal plaatsvinden op een door burgemeester en wethouders te bepalen dag, in
de vijfde of zesde week nadat het besluit wordt genomen. Dit besluit zal genomen
moeten worden binnen een week nadat het feit dat tot een nieuwe verkiezing
moet leiden ter kennis van het college is gekomen.StrafbepalingenBij verkiezingen bestaan er twee categorieën van strafbepalingen.
In de artikelen 125 tot en met 130 van het Wetboek van Strafrecht zijn enkele
delicten geformuleerd die betrekking hebben op een krachtens wettelijk voorschrift
uitgeschreven verkiezing. Deze artikelen zijn naar hun omschrijving tevens
van toepassing op de overeenkomstige handelingen bij de burgemeesterverkiezing.
Zij behoeven derhalve geen aanpassing.Daarnaast kent de Kieswet in hoofdstuk Z een paragraaf strafbepalingen
(de artikelen Z 1 tot en met Z 11). Deze artikelen hebben als onderdeel van
de Kieswet uitsluitend betrekking op in de Kieswet geregelde verkiezingen.
Dit houdt in dat bijvoorbeeld artikel Z 1, dat onder meer een verbod stelt
voor het vervalsen van stembiljetten, niet van toepassing is op een stembiljet
voor de verkiezing van de burgemeester. Gelet op de overeenkomst tussen de
burgemeestersverkiezing en de verkiezingen geregeld in de Kieswet is het aangewezen
om in het voorstel voor een Wet verkiezing burgemeester een reeks strafbepalingen
op te nemen die overeenkomt met de genoemde strafbepalingen uit de Kieswet.
Deze strafbepalingen zijn opgenomen in hoofdstuk 11 van het onderhavige voorstel.
Om deze bepalingen duidelijk te onderscheiden van de bepalingen in hoofdstuk
Z van de Kieswet is in alle delictomschrijvingen opgenomen dat zij gelden
«bij een verkiezing van de burgemeester». Voor de delictsomschrijvingen,
de kwalificatie van de delicten als misdrijven of overtredingen en de op te
leggen straffen is aangesloten bij de formuleringen in de Kieswet.Een nieuw element in de strafbepalingen is de strafbaarstelling van bepaalde
gedragingen die in strijd zijn met de in het wetsvoorstel opgenomen bepalingen
inzake campagnefinanciering.ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTINGDe inhoud van de artikelen komt in veel gevallen overeen met de inhoud
van artikelen van de Kieswet die betrekking hebben op de gemeenteraadsverkiezingen.
De artikelsgewijze toelichting beperkt zich in hoofdzaak tot artikelen of
onderdelen van artikelen waarover specifiek vanuit de invalshoek van de burgemeestersverkiezing
een nadere toelichting valt te geven.Artikel 1.2In dit artikel wordt, voorafgaande aan de kiestechnische bepalingen inzake
de verkiezing van de burgemeester, een algemene beknopte aanduiding gegeven
van de hoofdelementen van de verkiezingsregeling. Die hoofdelementen zijn:
de rechtstreekse verkiezing door de ingezetenen van de gemeente, de verkiezing
voor een termijn van vier jaren, de synchronisatie van de burgemeestersverkiezing
met de verkiezing van de gemeenteraad en het beginsel van geheime stemming.
Het artikel vormt aldus het referentiekader voor de daarna volgende onderdelen
van de verkiezingsregeling.Artikel 2.1Dit artikel, waarin de vereisten voor het actief kiesrecht zijn geformuleerd,
wijkt op één punt af van het overeenkomstige voor de gemeenteraadsverkiezing
geldende artikel B 3 van de Kieswet. In het aan de adviesorganen gezonden
ontwerp was aanvankelijk opgenomen dat op de dag van de stemming de leeftijd
van achttien jaar diende te zijn bereikt. De Kiesraad, de VNG en de NVVB verzochten
in verband met de omstandigheid dat de burgemeestersverkiezing twee ronden
kent om verduidelijking van de bepaling. De Kiesraad adviseerde de bepaling
aldus te preciseren dat de dag van de tweede ronde – en dus de dag van
de gemeenteraadsverkiezing – bepalend is voor het leeftijdsvereiste.
Zoals eerder ter sprake kwam, werd in het aan de adviesorganen voorgelegde
wetsvoorstel de tweede ronde gecombineerd met de raadsverkiezing. Omdat in
het voorliggende wetsvoorstel de keuze is gemaakt om de eerste ronde met de
raadsverkiezing te combineren, is in dit artikel expliciet gemaakt dat de
kiezers op de dag van de stemming voor de eerste ronde de leeftijd van achttien
jaar moeten hebben bereikt. Dit betekent dat de kiezersgroepen bij beide rondes
gelijk zijn. Personen die tussen de eerste en tweede ronde de leeftijd van
18 bereiken, kunnen niet aan de tweede ronde deelnemen. Omdat de eerste en
tweede ronde als één samenhangend geheel beschouwd moeten worden –
het gaat immers om één verkiezing –, ligt dit uit de aard
der zaak voor de hand.Artikel 4.1Dit artikel bewerkstelligt dat de kandidaatstelling voor de verkiezing
van de burgemeester samenvalt met de kandidaatstelling voor de verkiezing
van de leden van de gemeenteraad. Ingevolge artikel F 1, eerste lid, van de
Kieswet vindt de kandidaatstelling voor de gemeenteraadsverkiezingen plaats
op de dinsdag in de periode van 18 tot en met 24 januari. De kandidaatstelling
voor de burgemeestersverkiezingen vindt dus ook op de dinsdag in deze periode
plaats. De periode voor de kandidaatstelling voor de raadsverkiezing en daaraan
gekoppeld de burgemeestersverkiezing blijft op advies van de Kiesraad en de
NVVB ongewijzigd. In het conceptvoorstel van wet verkiezing burgemeester was
de kandidaatstelling voor de gemeenteraadsverkiezingen en daarmee voor de
burgemeestersverkiezingen met twee weken vervroegd, zodat de kandidaatstelling
op de dinsdag in de periode van 4 tot en met 10 januari zou plaatsvinden.
Dit had te maken met het feit dat in dat concept-wetsvoorstel
de tweede ronde van de burgemeestersverkiezing werd gecombineerd met de raadsverkiezing.
Om – net als bij raadsverkiezing – ook bij een burgemeestersverkiezing
een termijn van 43 dagen tussen kandidaatstelling en stemming mogelijk te
maken, was de kandidaatstelling in dat wetsvoorstel met twee weken vervroegd.
Nu is gekozen voor een combinatie van de eerste ronde met de burgemeestersverkiezing,
is een vervroeging van de kandidaatstelling niet meer nodig. Wij delen overigens
de opvatting van de Kiesraad en de NVVB dat een kandidaatstelling in de periode
van 4 tot en met 10 januari minder gelukkig zou zijn in verband met de
feestdagen die daaraan voorgaan. De Kiesraad wijst er daarbij op dat een kandidaatstelling
in deze periode kan betekenen dat het afleggen van de ondersteuningsverklaringen
plaats dient te vinden in een deel van de kerstvakantie.Door behoud van de huidige dag van kandidaatstelling, zullen de raadsverkiezingen
en de eerste ronde van de burgemeestersverkiezingen – net als de huidige
raadsverkiezingen – op de woensdag in de periode van 2 tot en met 8 maart
plaatsvinden. De Kiesraad wijst er terecht op dat deze huidige periode ongelukkig
is voor de stemming in verband met het mogelijk samenvallen met de voorjaarsvakantie,
carnaval en de biddag voor gewas en arbeid. Uitgangspunt is weliswaar dat
(de geadviseerde) vakanties voor verkiezingen moeten wijken. Voor de statenverkiezingen
van 2003 is er echter voor gekozen om de dag van kandidaatstelling en daarmee
de dag van stemming in verband met carnaval en de voorjaarsvakantie in het
zuiden van het land, te verschuiven. Verschuiving van de dag van stemming
voor de raadsverkiezing valt echter buiten het bestek van dit wetsvoorstel,
met name nu voor de statenverkiezingen en de Tweede-Kamerverkiezingen die
niet in hetzelfde jaar vallen als raads- of statenverkiezingen dezelfde regeling
geldt. In een ander kader dient te worden bezien of andere periode voor de
dag van stemming wenselijk zou zijn. Opgemerkt wordt nog dat het laatste lid
van artikel F 1 van de Kieswet een beperkte mogelijkheid biedt tot verschuiving
van de datum van kandidaatstelling bij koninklijk besluit, indien zwaarwichtige
redenen verband houdend met de dag van de stemming daartoe nopen. De uit de
toepassing van deze bepaling voortvloeiende dag van kandidaatstelling, geldt
dus tevens voor de burgemeestersverkiezing. Voor de tweede ronde van de burgemeestersverkiezing
is in artikel 5.2, derde lid, een aparte voorziening opgenomen om de dag van
stemming te verschuiven voor het geval zwaarwichtige redenen verband houdende
met de dag van stemming daartoe aanleiding geven.Artikel 4.2Het eerste lid komt overeen met artikel H 1, eerste lid, van de Kieswet.
Uit de combinatie van beide bepalingen volgt dat het inleveren van kandidatenlijsten
voor de gemeenteraadsverkiezing en van aanmeldingen als kandidaat voor de
burgemeestersverkiezing op dezelfde plaats en gedurende dezelfde uren plaatsvindt.De kandidaatstelling vindt plaats door de inlevering van een schriftelijk
stuk waarin een persoon zich aanmeldt als kandidaat voor de verkiezing van
de burgemeester. Dit document wordt in de bepalingen over de kandidaatstelling
aangeduid als de «aanmelding als kandidaat».Een aanmelding als kandidaat kan, anders dan een kandidatenlijst, slechts
op één persoon betrekking hebben. Deze stelt, zoals uit het
tweede lid, aanhef en onderdeel a, van artikel 4.2 blijkt, zichzelf kandidaat
in een door hem op het formulier voor de aanmelding ondertekende verklaring.
Een afzonderlijke verklaring van instemming van de kandidaat met de kandidatuur,
zoals in artikel H 9 van de Kieswet voor verkiezingen met kandidatenlijsten
wordt voorgeschreven, is in dit geval niet nodig. Op de aanmelding als kandidaat
dient de kandidaat tevens te verklaren dat hij niet gelijktijdig in
een andere gemeente kandidaat voor het ambt van burgemeester is (tweede lid,
onderdeel b). De uitsluiting is beperkt tot gelijktijdige kandidatuur. Het
is vanzelfsprekend niet uitgesloten dat een zittende burgemeester zich kandidaat
stelt voor een tussentijdse verkiezing in een andere gemeente.In paragraaf 4 van de toelichting is ingegaan op de onwenselijkheid
dat een persoon in meer gemeenten tegelijkertijd kandidaat voor het burgemeesterschap
is. Het hoofdstembureau kan op basis van de hem beschikbare gegevens niet
vaststellen of een kandidaat tevens kandidaat is in een andere gemeente. Om
het hoofdstembureau toch een mogelijkheid van controle te geven is ervoor
gekozen om een kandidaat voor het burgemeesterschap een eigen verklaring te
laten overleggen die inhoudt dat hij niet tevens kandidaat is voor het ambt
van burgemeester in een andere gemeente. De Kieswet kent een soortgelijke
verklaring reeds voor de kandidaten van het Europees Parlement. Zij dienen
te verklaren dat zij niet tevens in een andere lidstaat kandidaat voor het
Europese Parlement zijn. Overigens heeft het hoofdstembureau altijd de mogelijkheid
om, indien het berichten over een gecombineerde kandidatuur ter ore komen,
daarover bij het hoofdstembureau van de betreffende gemeente informatie in
te winnen.In het aan de Raad van State voorgelegde wetsvoorstel betrof de verklaring
inzake kandidatuur voor het burgemeesterschap in een andere gemeente een apart
formulier dat bij de aanmelding als kandidaat overgelegd diende te worden.
Uit praktisch oogpunt is ervoor gekozen de eigen verklaring in de aanmelding
als kandidaat op te nemen.Artikel 4.3Voor de indiening van kandidatenlijsten is in de Kieswet bepaald dat de
inlevering van een lijst alleen kan worden verricht door een kiezer, bevoegd
tot deelneming aan de verkiezing. Overneming van dit vereiste bij de burgemeestersverkiezing
zou betekenen dat een kandidaat die geen ingezetene van de gemeente is, zelf
niet tot inlevering van zijn aanmelding als kandidaat bevoegd zou zijn. Gelet
op het individuele karakter van de kandidaatstelling voor de burgemeestersverkiezing
is in het eerste lid van artikel 4.3 inlevering door de kandidaat zelf in
alle gevallen mogelijk gemaakt.Het tweede en derde lid hebben betrekking op de mogelijkheid van kandidaatstelling
door tussenkomst van een politieke partij. Hierop werd reeds ingegaan in paragraaf 4
van het algemeen deel van deze memorie. De gemachtigde, bedoeld in het derde
lid van de artikelen G 1, G 2 of G 3 van de Kieswet, is de persoon die namens
een politieke partij bij het centraal stembureau is aangemeld als degene die
bevoegd is de aanduiding van de partij boven de kandidatenlijst van die partij
te plaatsen. Als gevolg van de doorwerking van een op landelijk of provinciaal
niveau geregistreerde aanduiding naar het gemeentelijke niveau, kan de vermelding
van een partij-aanduiding ook betrekking hebben op een landelijke of provinciale
politieke groepering. In dat geval moet de machtiging worden verleend door
de bij het centraal stembureau voor de Tweede-Kamerverkiezing, resp. voor
de verkiezing van provinciale staten geregistreerde gemachtigde.Zoals bij de gemeenteraadsverkiezing een lijst kan worden ingediend waarboven
een aanduiding is geplaatst, bestaande uit een combinatie van geregistreerde
aanduidingen, zal ook op een aanmelding als kandidaat voor de burgemeestersverkiezing
een combinatie van partij-aanduidingen kunnen worden geplaatst. In dat geval
zullen de betreffende partijgemachtigden daarvoor gezamenlijk toestemming
moeten verlenen. Het derde lid voorziet hierin.Artikel 4.4Op de regeling inzake het overleggen van ondersteuningsverklaringen bij
een aanmelding als kandidaat werd reeds ingegaan in het algemene deel van
de memorie van toelichting.Het in het eerste lid opgenomen voorschrift dat de kandidaat op de ondersteuningsverklaring
op dezelfde wijze wordt vermeld als op de aanmelding als kandidaat, impliceert
dat in voorkomend geval de aanduiding van de betreffende politieke partij
eveneens op de ondersteuningsverklaring voorkomt.De in het vierde lid vermelde termijn voor het afleggen van ondersteuningsverklaringen
loopt gelijk met de termijn voor het afleggen van dergelijke verklaringen
voor de gemeenteraadsverkiezing.De aantallen over te leggen ondersteuningsverklaringen zijn, met name
in de grotere gemeenten, aanzienlijk hoger dan de aantallen die gelden bij
de gemeenteraadsverkiezingen. De gemeentebesturen zullen bij het treffen van
voorzieningen voor het afleggen van ondersteuningsverklaringen daarmee rekening
dienen te houden. In het merendeel van de gemeenten is de afdeling burgerzaken
op bepaalde dagen ook in de avonduren geopend. Het is daarnaast aan te bevelen
dat gemeenten kandidaat-burgemeesters erop attenderen dat het gewenst is een
tijdstip voor aflegging van ondersteuningsverklaringen af te spreken voor
het geval een kandidaat-burgemeester met een grote groep kiezers tegelijk
naar het gemeentehuis komt om ondersteuningsverklaringen af te leggen.Gemeenten zullen voorts voorzieningen kunnen treffen ter voorkoming dat
kiezers meer dan één ondersteuningsverklaring afleggen. In feite
dient het hoofdstembureau te controleren of een kiezer niet meer dan één
ondersteuningsverklaring heeft afgelegd. Gemeenten kunnen hierbij wel een
ondersteunende rol verlenen. Te denken valt aan het bijhouden bij de gemeentebalie
van een bestand met namen van kiezers die een bepaalde kandidaat-burgemeester
hebben ondersteund. Daarnaast is het raadzaam dat gemeenteambtenaren kiezers
er op wijzen dat zij maar één ondersteuningsverklaring mogen
afleggen, en dat het overleggen van twee of meer ondersteuningsverklaringen
betekent dat deze beide niet meetellen voor het benodigde aantal ondersteuningsverklaringen.Op grond van het negende lid geldt de verplichting ondersteuningsverklaringen
over te leggen niet voor de zittende burgemeester. Deze vrijstelling geldt
uit de aard der zaak alleen voor de burgemeester die is gekozen, en niet voor
de burgemeester die in de betrokken gemeente met de waarneming van het ambt
van burgemeester is belast. Dit komt in dit lid tot uitdrukking met de woorden
«de kandidaat die het ambt van burgemeester in de gemeente bekleedt». Evenmin geldt de vrijstelling bij de eerste burgemeestersverkiezing
in 2006. Dit wordt geregeld in artikel 12.8 van het wetsvoorstel.Artikel 4.6Het ligt voor de hand om voor de wijze van vermelding van de kandidaat
op de aanmelding als kandidaat aansluiting te zoeken bij het bepaalde voor
kandidatenlijsten in artikel H 2 van het Kiesbesluit.Artikel 4.7Om de in paragraaf 4 van deze memorie vermelde redenen is het hoofdstembureau,
anders dan bij de gemeenteraadsverkiezing, tevens belast met een formele controle
of de kandidaten aan de in de Gemeentewet omschreven vereisten voor het bekleden
van het ambt van burgemeester voldoen.Met het oog daarop dienen de kandidaten aan het hoofdstembureau enkele
documenten over te leggen die het hoofdstembureau de mogelijkheid
geven deze controle uit te oefenen. De in artikel 61 van de Gemeentewet vermelde
vereisten voor het ambt van burgemeester, te weten dat de kandidaat Nederlander
is, dat hij niet is uitgesloten van het kiesrecht en dat hij de leeftijd van
achttien jaar heeft bereikt, kunnen gecontroleerd worden aan de hand van een
afschrift van gegevens uit de basisadministratie persoonsgegevens van de gemeente
waar de kandidaat woont. Dit afschrift, in combinatie met een kopie van een
geldig legitimatiebewijs, dient tevens ter controle van de identiteitsgegevens
van de kandidaat.Hiernaast behoort tot de taak van het hoofdstembureau dat geen toegang
tot de kandidaatstelling wordt verleend aan personen ten aanzien van wie is
vastgesteld dat zij op gronden die betrekking hebben op hun integriteit, niet
in aanmerking komen voor de vervulling van het ambt van burgemeester. Ook
deze taak vervult het hoofdstembureau door middel van een formele controle.
Deze bestaat hierin dat nagegaan wordt of bij de aanmelding als kandidaat
twee verklaringen zijn overgelegd: een verklaring omtrent het gedrag, afgegeven
volgens de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens, en een eigen
verklaring van de kandidaat betreffende zijn integriteit. Op de inhoud van
deze verklaringen is nader ingegaan in paragraaf 5.2 van de memorie van
toelichting bij het wetsvoorstel tot wijziging van de Gemeentewet.Het tweede lid voorziet in het bijzondere geval dat een burgemeesterskandidaat
in het buitenland woont. In dat geval zal de controle van de vereisten voor
het passief kiesrecht op basis van andere documenten moeten worden uitgevoerd.In dit verband wordt nog opgemerkt dat geen behoefte bestaat aan een bepaling
als artikel H 10 van de Kieswet, welk artikel voor een kandidaat wiens woonplaats
buiten Nederland is gelegen, de verplichting inhoudt een gemachtigde aan te
wijzen voor het al dan niet aannemen van de verkiezing, voor het overleggen
van stukken ten behoeve van het geloofsbrievenonderzoek en voor het afleggen
van een verklaring dat de kandidaat niet voor benoeming in een vacature in
aanmerking wil komen. Bij de burgemeestersverkiezing gaat het alleen om enkele
direct na de verkiezing te verrichten handelingen. Aangenomen mag worden dat
een burgemeesterskandidaat hiertoe zelf, hetzij per brief hetzij per fax,
tijdig in staat zal zijn.Ingevolge het derde lid zal bij algemene maatregel van bestuur worden
bepaald welke justitiële gegevens worden betrokken bij de beslissing
of een verklaring omtrent het gedrag kan worden afgegeven. Eveneens zal de
inhoud van de eigen verklaring omtrent integriteit nader moeten worden gespecificeerd.Artikel 4.8Op het vereiste van een waarborgsom is eveneens reeds in paragraaf 4
van de memorie van toelichting ingegaan. Net als bij de ondersteuningsverklaringen,
geldt voor de zittende burgemeester een vrijstelling van de verplichting een
waarborgsom te betalen. Dit wordt geregeld in het tweede lid. Deze vrijstelling
geldt niet voor de waarnemende burgemeester. Evenmin geldt deze bij de eerste
verkiezingen in 2006 voor de huidige benoemde burgemeesters. Zie hiervoor
artikel 12.8.Afwijkend van de regeling voor de gemeenteraadsverkiezingen is alleen
de regeling inzake teruggave van de waarborgsom. Indien een kandidaat minder
dan 25 procent van de uitgebrachte stemmen weet te behalen, verbeurt hij de
waarborgsom, tenzij hij ook in de tweede ronde nog kandidaat is en in die
ronde alsnog ten minste 25 procent van de stemmen op zich verenigt. Bij de
gemeenteraadsverkiezingen wordt de waarborgsom teruggegeven, indien het aantal
op de lijst uitgebrachte stemmen ten minste gelijk is aan 75 procent van de
kiesdeler. Een dergelijke maatstaf is voor de burgemeestersverkiezing niet
bruikbaar.Artikel 4.9Artikel I 1 van de Kieswet schrijft voor dat op de dag van kandidaatstelling
om 16.00 uur het hoofdstembureau een zitting houdt tot het onderzoeken van
de ingeleverde kandidatenlijsten. Direct na beëindiging van dit onderzoek
vervult het hoofdstembureau dezelfde taak ten aanzien van de op die dag ingeleverde
aanmeldingen als kandidaat voor de burgemeestersverkiezing.Artikel 4.10De in artikel 4.7 omschreven specifieke vereisten voor de kandidaatstelling
bij de burgemeestersverkiezing hebben tot gevolg dat in de procedure tot het
vaststellen van verzuimen bij de kandidaatstelling enkele gevallen voorkomen
die zich bij de gemeenteraadsverkiezing niet kunnen voordoen. Het betreft
de verzuimen genoemd in het eerste lid, onder e, f en g.Artikel 4.12Ook de openbare zitting van het hoofdstembureau waarin beslist wordt over
de geldigheid van de aanmeldingen als kandidaat, vindt plaats in aansluiting
op de overeenkomstige openbare zitting van het hoofdstembureau voor de gemeenteraadsverkiezing.Artikel 4.13Naast de gevallen waarin ook bij gemeenteraadsverkiezingen een kandidatenlijst
of een kandidatuur ongeldig wordt verklaard, is in dit artikel een aantal
gronden voor ongeldigheid van een aanmelding als kandidaat vermeld, die specifiek
zijn voor burgemeestersverkiezingen. Het gaat hier om de volgende situaties:– de kandidaat heeft op de aanmelding als kandidaat niet verklaard
dat hij kandidaat wil zijn of dat hij niet gelijktijdig in een andere gemeente
kandidaat voor het ambt van burgemeester is;– er is geen afschrift van gegevens uit de basisadministratie persoonsgegevens
overgelegd ;– de kandidaat is nog geen achttien jaar oud;– de kandidaat is geen Nederlander;– de kandidaat is uitgesloten van het kiesrecht;– er is geen verklaring omtrent het gedrag overgelegd;– er is geen eigen verklaring inzake integriteit overgelegd;– het is het hoofdstembureau gebleken dat de kandidaat gelijktijdig
in een andere gemeente kandidaat voor het burgemeesterschap is.Evenals bij gemeenteraadsverkiezingen wordt een kandidatuur van een persoon
die inmiddels overleden is, ongeldig verklaard. Bij de burgemeestersverkiezing
heeft het overlijden van een kandidaat bovendien het gevolg dat op grond van
het bepaalde in hoofdstuk 9 een nieuwe kandidaatstelling plaatsvindt, met
dien verstande dat de reeds geldig verklaarde kandidaturen hun geldigheid
behouden.Bij de formulering van de gronden onder de letters i, j en k, die betrekking
hebben op de vereisten voor het passief kiesrecht, wordt telkens verwezen
naar het overgelegde afschrift van gegevens uit de basisadministratie persoonsgegevens.
Hiermee wordt aangegeven dat de controle van het hoofdstembureau beperkt blijft
tot de vraag of de kandidaat op grond van deze gegevens verkiesbaar is. Het
is niet de taak van het hoofdstembureau om de juistheid van deze gegevens
nader te onderzoeken. Mochten daarover vragen rijzen, dan kunnen deze, indien
de kandidaat gekozen zou worden, aan de orde komen bij het geloofsbrievenonderzoek.Artikel 4.14De vaststelling van de volgorde waarin de kandidaten worden vermeld bij
de officiële openbaarmaking van de kandidaturen, op de informatie die
de gemeenten verstrekken over de kandidaten en op het stembiljet of de stemmachine,
is tot op zekere hoogte te vergelijken met de nummering van kandidatenlijsten
bij de andere verkiezingen. Zoals politieke partijen er een zeker belang aan
hechten welke plaats hun kandidatenlijst met name op het stembiljet inneemt,
zo zal ook burgemeesterskandidaten de volgorde van de kandidaten niet geheel
onverschillig laten. Om die reden is in het wetsvoorstel vastgelegd dat de
volgorde van de kandidaten wordt vastgesteld door een loting die plaatsvindt
aan het slot van de openbare zitting van het hoofdstembureau waarin over de
geldigheid van de aanmeldingen als kandidaat wordt beslist. De loting heeft
betrekking op alle kandidaten, ongeacht of hun kandidaatstelling met dan wel
zonder tussenkomst van een politieke partij heeft plaatsgevonden. Ook voor
de zittende burgemeester wordt bij loting bepaald welke plaats hij in de volgorde
inneemt. In het aan de Raad van State voorgelegde wetsvoorstel was op advies
van de VNG en NVVB bepaald dat de zittende burgemeester die kandidaat is voor
een volgende ambtstermijn in de gemeente, als eerste in de volgorde wordt
geplaatst. Bij nader inzien achten wij een bevoordeling van de burgemeester
op dit punt niet zuiver. Het past bij nadere overweging beter bij het karakter
van verkiezingen van een eenhoofdig orgaan dat alle kandidaten, inclusief
de persoon die de desbetreffende functie vervult, voor wat betreft de presentatie
aan de kiezer op gelijke wijze worden behandeld.De volgorde van de kandidaten bij een eventuele tweede ronde van de stemming
is geregeld in artikel 7.8, derde lid.Naar aanleiding van een opmerking van de NVVB en de VNG is in het tweede
lid bepaald dat in de loting eveneens de eventueel door het hoofdstembureau
ongeldig verklaarde kandidaturen dienen te worden betrokken. Dit omdat het
niet uitgesloten is dat een ongeldig verklaarde kandidatuur in beroep alsnog
geldig wordt verklaard. Wordt de ongeldigverklaring gehandhaafd, dan heeft
de toekenning van een plaats in de volgorde uiteraard geen verder effect.Artikelen 4.15 en 4.16Ten aanzien van besluiten inzake de geldigheid van aanmeldingen als kandidaat
behelst artikel 4.15 dezelfde versnelde beroepsprocedure als in de Kieswet
bij de kandidaatstelling is voorzien. De verwijzing in het tweede lid naar
artikel D 9 van de Kieswet heeft betrekking op een aantal afwijkingen van
de normale beroepsprocedure op grond van de Algemene wet bestuursrecht, die
alle gericht zijn op verkorting van de procedure.Artikel 4.16 biedt in samenhang hiermee de mogelijkheid om in bepaalde
gevallen verzuimen met betrekking tot de kandidaatstelling alsnog bij de secretarie
van de Raad van State te herstellen.Artikel 4.17De openbaarmaking door het centraal stembureau van de geldige kandidaturen
geschiedt op dezelfde wijze als bij de kandidatenlijsten voor de gemeenteraadsverkiezing.
Bij algemene maatregel van bestuur wordt bepaald op welke wijze de kandidaten
op het ter inzage te leggen overzicht van de kandidaten worden vermeld.Artikel 4.18Bij de in de Kieswet geregelde verkiezingen kan na de geldigverklaring van de kandidatenlijst een kandidaat zijn kandidatuur niet meer intrekken.
Dit is zo geregeld omdat een kandidatenlijst als een samenhangend geheel wordt
gezien. Handhaving op de lijst van een kandidaat die zich wil terugtrekken,
is voor de kiezers ook niet zeer bezwaarlijk, omdat eventueel op de kandidaat
uitgebrachte stemmen blijven meetellen voor het stemmentotaal van de lijst.
Bij de burgemeestersverkiezing ligt dit anders. Het argument dat de kandidatuur
een onderdeel is van een lijst van kandidaten, speelt hier geen rol. Daarentegen
leidt het handhaven van een kandidaat die geen kandidaat meer wil zijn, tot
het onwenselijke resultaat dat kiezers die daarvan niet op de hoogte zijn,
op de kandidaat stemmen en daarmee een stem uitbrengen die geen enkel effect
zal hebben. Een ander, door de Kiesraad genoemd, argument voor de opneming
van de mogelijkheid van intrekking van de kandidatuur is te voorkomen dat
een kandidaat wordt gekozen, die vervolgens de verkiezing niet aanneemt. Consequentie
hiervan zou zijn dat de hele verkiezing opnieuw moet worden gehouden.Alhoewel de Kiesraad het zeer bezwaarlijk acht indien een kandidaat wordt
gekozen die vervolgens zijn benoeming niet aanneemt, adviseert hij toch de
mogelijkheid van intrekking van de kandidatuur uit het wetsvoorstel te schrappen.
Personen dienen naar het oordeel van de Kiesraad weloverwogen te besluiten
tot het deelnemen aan de burgemeestersverkiezingen. Met de mogelijkheid van
intrekking van de kandidatuur wordt naar zijn oordeel dan ook een verkeerd
signaal afgeven. De Kiesraad wijst er op dat in dat geval personen kunnen
besluiten een gooi naar het burgemeesterschap te wagen, om hiervan uiteindelijk
weer af te zien. Voor het geval kandidaten na de kandidaatstelling niet langer
een functie als burgemeester in de betrokken gemeente zouden ambiëren,
wijst de Kiesraad op de mogelijkheid dat deze kandidaten dit tijdens de verkiezingscampagne
aan de kiezer kenbaar maken. De Kiesraad acht het niet goed voorstelbaar dat
een kandidaat die aangegeven heeft het burgemeesterschap niet langer te ambiëren
en die in de verkiezingscampagne ontbreekt, de absolute meerderheid van de
stemmen behaalt.Alles afwegende, zijn wij van oordeel dat het gewenst is om in het wetsvoorstel
de mogelijkheid de kandidatuur in te trekken, te handhaven. De wettelijke
drempels voor de kandidaatstelling en het feit dat intrekking van de kandidatuur
uit bijvoorbeeld politieke motieven onder omstandigheden gezichtsverlies kan
opleveren, maken naar ons oordeel dat slechts in zeer bijzondere gevallen
een beroep op deze mogelijkheid zal worden gedaan. Dit neemt niet weg dat
er belangrijke redenen kunnen zijn voor kandidaten om zich terug te trekken.
Het gaat niet aan een dergelijke kandidaat bij de stemming te betrekken, terwijl
deze toch niet zijn verkiezing zal aanvaarden. Het nadeel van behoud van de
intrekkingsmogelijkheid dat personen zich mogelijk lichtvaardiger kandidaat
zullen stellen voor het burgemeesterschap indien zij zich nog voor de stemming
kunnen terugtrekken, weegt naar ons oordeel niet op tegen het voordeel dat
voorkomen wordt dat over personen wordt gestemd, van wie al van te voren vaststaat
dat ze na een eventuele verkiezing het ambt van burgemeester niet op zich
zullen nemen.Om dit te vermijden is in dit artikel de mogelijkheid van intrekking van
de kandidatuur opgenomen. Intrekking is zowel vóór de eerste
ronde van de stemming als tussen de eerste en de tweede ronde mogelijk.Op advies van de Kiesraad is in artikel 4.18 een tijdstip opgenomen tot
waarop de intrekking van de kandidatuur kan plaatsvinden. De mening van de
Kiesraad dat dit tijdstip zodanig dient te zijn, dat de gelegenheid bestaat
om de stembiljetten en de programmatuur voor de stemmachines aan te passen,
is daarbij gevolgd. Gekozen is voor een termijn van ruim vier dagen voor de
dag van de stemming. De kandidaat dient op grond van het eerste lid zijn kandidatuur
uiterlijk op de vijfde dag voor de dag van stemming, om 16.00 uur, in te trekken.
Navraag bij de leveranciers van stembescheiden en -apparatuur en bij enkele
gemeenten heeft geleerd dat een termijn van ruim vier dagen voldoende
tijd biedt om de stembiljetten, stemvellen voor de stemmachines en de software
voor de stemmachines aan te passen, ervan uitgaande dat de intrekking van
kandidatuur een uitzonderingssituatie zal zijn en leveranciers niet gehouden
zijn om al hun klantgemeenten van nieuw stemmateriaal te voorzien. De kandidaten
waarvan de kandidatuur is vervallen, worden namelijk niet meer op het stembiljet
en de stemmachine vermeld (vgl. artikel 5.11, eerste lid).Een bericht van intrekking is alleen geldig als het in schriftelijke vorm,
door de kandidaat ondertekend, de voorzitter van het centraal stembureau vóór
de vijfde dag voor de stemming, om 16.00 uur, heeft bereikt. De voorzitter
van het centraal stembureau, die de namen van de kandidaten bekend heeft gemaakt,
dient eveneens zorg te dragen voor de openbaarmaking van een eventuele intrekking
van een kandidatuur. Bij ministeriële regeling wordt voor deze kennisgeving
een model vastgesteld. Bij algemene maatregel van bestuur wordt geregeld op
welke wijze deze kennisgeving dient plaats te vinden. Naast deze openbare
kennisgeving, zal bij een tijdige intrekking van kandidatuur ter voorkoming
van misverstand bij de kiezers in het stemlokaal eveneens een kennisgeving
worden opgehangen waarin wordt aangegeven welke kandidaat zich heeft teruggetrokken
(artikel 5.11, tweede). Dit ter voorkoming dat een kiezer een kandidaat die
zijn kandidatuur heeft ingetrokken op het stembiljet of de stemmachine mist.Artikel 5.1Het in het wetsvoorstel voor de burgemeestersverkiezingen voorgestelde
kiesstelsel brengt mee dat in een deel van de gevallen met één
stemronde kan worden volstaan, terwijl in andere gevallen pas na het houden
van een tweede stemmingsronde een verkiezingsresultaat kan worden verkregen.
Bedraagt het aantal kandidaten één of twee, dan staat van te
voren al vast dat er maar één stemronde zal zijn, aangezien
in die gevallen de kiezers altijd bij absolute meerderheid van het aantal
uitgebrachte stemmen een uitspraak zullen doen. Zijn er meer dan twee kandidaten,
dan hangt het van de uitslag van de eerste ronde af of er nog een tweede zal
volgen. Dat is alleen het geval, indien in de eerste ronde geen van de kandidaten
meer dan de helft van de uitgebrachte stemmen heeft behaald.De artikelen over de stemming zijn bij beide ronden van toepassing, behalve
indien in een bepaling zelf is aangegeven dat zij alleen voor de eerste of
de tweede ronde geldt. Waar in de artikelen over de stemming sprake is van
de eerste ronde van de stemming, geldt het daar bepaalde uiteraard ook, indien
er maar één ronde is.Artikel 5.2Artikel 5.2, eerste lid, geeft aan dat de eerste of enige ronde van de
burgemeestersverkiezing samenvalt met de raadsverkiezing. Op grond van artikel
J 1, eerste lid, van de Kieswet vindt deze gecombineerde verkiezing plaats
op de drieënveertigste dag na de dag van kandidaatstelling. Dit komt
neer op de woensdag in de periode van 2 tot en met 8 maart (in schrikkeljaren
in de periode van 1 tot en met 7 maart). In paragraaf 3 van deze
toelichting is ingegaan op de motivering van de keuze om de eerste ronde van
de burgemeestersverkiezing te combineren met de raadsverkiezing. Uit het tweede
lid van artikel 5.2 volgt dat de eventuele tweede ronde van de burgemeestersverkiezing
veertien dagen na de gemeenteraadsverkiezingen plaatsvindt. In het derde lid
is een voorziening getroffen in aanvulling op het bepaalde in artikel F 1,
derde lid, van de Kieswet, dat voorziet in een beperkte mogelijkheid van verschuiving
van de dag van kandidaatstelling, indien zwaarwichtige redenen verband houdend met de dag van de stemming daartoe nopen. Een verschuiving
van de dag van kandidaatstelling op grond van artikel F 1, derde lid, werkt
op grond van artikel 4.1 automatisch door naar de eerste ronde van de burgemeestersverkiezing.
Artikel F 1, derde lid, geldt echter alleen bij zwaarwichtige redenen verband
houdend met de dag van de stemming voor de gemeenteraadsverkiezing en kan
dus niet worden toegepast als de bezwaren verband houden met de dag van de
stemming voor de tweede ronde van de burgemeestersverkiezing. Hierin voorziet
het derde lid van artikel 5.2. De bepaling maakt het mogelijk dat de tweede
ronde metéén of enkele dagen wordt verlaat; dit kan leiden tot
een korte verlenging van de termijn tussen beide ronden.Artikel 5.6De combinatie van een burgemeestersverkiezing volgens een twee-rondenstelsel
met de gemeenteraadsverkiezing betekent dat de kiezers in beginsel voor drie
stemmingen moeten worden opgeroepen. Er zijn twee situaties waarin het aantal
stemmingen tot twee beperkt blijft. In de eerste plaats is dat het geval,
als er niet meer dan één of twee kandidaten voor de functie
van burgemeester zijn. Doet dit zich voor, dan staat kort na de dag van kandidaatstelling
definitief vast dat er geen sprake zal zijn van een tweede ronde. In de tweede
plaats is het mogelijk dat de eerste ronde van de burgemeestersverkiezing
direct een kandidaat oplevert die een volstrekte meerderheid van stemmen behaalt.
Ook dan volgt er geen tweede ronde.Zijn er maar één of twee kandidaten, dan is ook direct duidelijk
dat de kiezers maar voor één stemming ter verkiezing van de
burgemeester behoeven te worden opgeroepen. Zijn er meer dan twee kandidaten,
dan zal in alle gevallen oproeping voor twee ronden moeten plaatsvinden, ook
al bestaat de mogelijkheid dat de tweede ronde op grond van het resultaat
van de eerste ronde niet doorgaat. De periode van twee weken tussen de eerste
en de tweede ronde is te kort om pas na de vaststelling van de uitslag van
de eerste ronde tot oproeping van de kiezers voor een tweede ronde over te
gaan. De oproeping voor de tweede ronde zal dus altijd zijn een oproeping
voor een eventuele tweede ronde. Met betrekking
tot de oproeping van de kiezers dient de vraag zich aan of er gewerkt moet
worden met afzonderlijke dan wel gecombineerde oproepingskaarten. In het aan
de adviesorganen gezonden ontwerp was gekozen voor een afzonderlijke oproepingskaart
voor de gemeenteraadsverkiezing en een gecombineerde oproepingskaart voor
de eerste en de eventuele tweede ronde. Dit op grond van de overweging dat
hiermee het duidelijkst wordt aangegeven dat het om twee afzonderlijke verkiezingen
gaat, waarbij een van beide verkiezingen twee stemronden kan omvatten.De Kiesraad heeft op deze keuze kritisch gereageerd. De Kiesraad bepleit
de toezending van één oproepingskaart die èn voor de
beide ronden van de burgemeestersverkiezing, èn voor de raadsverkiezing
dienst doet. Hiervoor worden de volgende argumenten aangevoerd. De kiezer
behoeft bij de gecombineerde stemming slechts éénmaal de oproepingskaart
te overhandigen en het tweede lid van het stembureau behoeft slechts éénmaal
de naam van de kiezer te noemen die in het uittreksel uit het kiezersregister
is vermeld en in één uittreksel uit het kiezersregister aantekening
te houden dat de kiezer zich heeft aangemeld. Het opzoeken van het nummer
in het uittreksel neemt enige tijd in beslag. Van belang daarbij is dat de
categorie kiesgerechtigden voor beide stemmingen gelijk is en de kiezers voor
beide stemmingen in principe hetzelfde nummer toegewezen kunnen krijgen waaronder
zij in het uittreksel uit het kiezersregister voorkomen. Het hanteren van
twee oproepingskaarten voor de gecombineerde stemming houdt voorts het risico
in zich dat de kiezers slechts één oproepingskaart meenemen
naar het stembureau. De verwachting is volgens de Kiesraad dan ook gerechtvaardigd
dat de voorzitter van het stembureau bij gebruik van twee oproepingskaarten
gehouden zal zijn om voor een grote groep kiezers een nieuwe oproepingskaart
voor één van beide stemmingen uit te schrijven, hetgeen de voortgang
in het stembureau eveneens belemmert. Verder ziet de Kiesraad als een voordeel
van een combinatie van de oproepingskaarten dat de werkzaamheden voor de gemeenten
worden verlicht, aangezien slechts één oproepingskaart verstuurd
behoeft te worden.De VNG en de NVVB maken ook bezwaar tegen de in het ontwerp gedane keuze.
Anders dan de Kiesraad spreken zij echter een voorkeur uit voor aparte oproepingskaarten
voor elke stemming, in totaal dus drie oproepingskaarten.Nadere overweging van dit voor de praktijk niet onbelangrijke punt brengt
ons ertoe de keuze voor twee oproepingskaarten te handhaven, maar dan in die
zin dat de oproepingskaart voor de gemeenteraadsverkiezing wordt gecombineerd
met de oproeping voor de op diezelfde dag te houden eerste of enige ronde
van de burgemeestersverkiezing. Een afzonderlijke oproepingskaart wordt gezonden
voor de veertien dagen na de gemeenteraadsverkiezing te houden tweede ronde
van de burgemeestersverkiezing. Deze keuze baseren wij op de door de Kiesraad
aangevoerde argumenten, die ons ervan overtuigd hebben dat één
gecombineerde oproepingskaart voor de twee tegelijkertijd gehouden stemmingen
voor de kiezers en voor het stembureau het meest aan te bevelen is. Alleen
de suggestie van de Kiesraad om de gecombineerde kaart tevens voor alle drie
de stemmingen te gebruiken nemen wij niet over. De complicatie ten opzichte
van de bestaande gang van zaken dat de oproepingskaart bij de eerste ronde
aan de kiezers zou moeten worden teruggegeven en de kiezers deze veertien
dagen later opnieuw zouden moeten gebruiken, kan daardoor worden vermeden.
Daarmee vervalt tevens het voorstel dat met een oproepingskaart zou worden
gewerkt waarvan na het eerste gebruik een gedeelte zou moeten worden afgescheurd.
De Kiesraad gaf in zijn advies aan te verwachten dat deze methode tot praktische
problemen zou leiden.Het uiterste tijdstip waarop de kiezers de oproepingskaart voor de eerste
ronde van de burgemeestersverkiezing moeten ontvangen, is veertien dagen voor
deze eerste ronde. Dit tijdstip geldt ook voor de oproepingskaart voor de
tweede ronde. Dit betekent dat de oproepingskaart voor de tweede ronde ten
minste achtentwintig dagen voor de tweede ronde door de kiezer moet zijn ontvangen.
Hiervoor is gekozen om te voorkomen dat de kiezer de dag of enkele dagen voor
de eerste ronde de oproepingskaart voor de tweede ronde ontvangt. Dit zou
verwarring bij de kiezer kunnen wekken.Uiteraard is het wel noodzakelijk dat aan de kiezers, nadat de uitslag
van de eerste ronde is vastgesteld, alsnog wordt meegedeeld of de aangekondigde
tweede ronde inderdaad doorgang vindt. De korte termijn tussen eerste en tweede
ronde laat een tijdige afzonderlijke informatie aan het adres van de kiezers
niet toe. In het derde lid is daarom voorzien dat de kiezers door middel van
een openbare kennisgeving door de burgemeester op het al dan niet doorgaan
van de tweede ronde worden geattendeerd. Indien een tweede ronde nodig is,
zal in deze openbare kennisgeving tevens worden aangekondigd op welke kandidaten
de stemming betrekking heeft.Artikel 5.8Voor de gemeenteraadsverkiezingen is de wijze waarop de namen van de kandidaten
ter kennis van de kiezers worden gebracht, geregeld in artikel J 1 van het
Kiesbesluit. De kandidatenlijsten dienen uiterlijk op de vierde dag voor de
stemming in afdruk aan het adres van de kiezers te worden bezorgd. Het ligt
voor de hand bij algemene maatregel van bestuur de toezending
van een overzicht van de kandidaten voor de eerste ronde van de burgemeestersverkiezing
in overeenkomstige zin voor te schrijven. Ook voor de tweede ronde ligt een
huis-aan-huisverspreiding van de namen van de overgebleven kandidaten voor
de hand. Bij deze tweede ronde zullen overigens de twee overgebleven kandidaten
over wie gestemd moet worden, eveneens in de openbare kennisgeving van de
burgemeester dat een tweede ronde zal worden gehouden worden vermeld. Dit
is in artikel 5.6, derde lid, bepaald.Artikel 5.10Uit de verwijzing in het eerste lid naar artikel 4.17, tweede lid, volgt
dat de kandidaten op het stembiljet worden vermeld in de bij loting door het
hoofdstembureau vastgestelde volgorde met hun naam en woonplaats en, indien
die op de aanmelding als kandidaat was vermeld, de aanduiding van de politieke
partij van de kandidaat.De twee overgebleven kandidaten, waarover een tweede ronde moet worden
gehouden, worden volgens het tweede lid op het stembiljet vermeld naar volgorde
van het aantal behaalde stemmen.In het bijzondere geval dat er slechts één kandidaat is,
wordt op het stembiljet de mogelijkheid geboden om voor of tegen de kandidaat
te stemmen. Zou die keuze er niet zijn, dan zouden er alleen geldige stemmen
vóór de kandidaat kunnen worden uitgebracht, hetgeen een stemming
overbodig zou maken.Artikel 5.11Artikel 4.18 van het wetsvoorstel, hierboven toegelicht, gaat uit van
de mogelijkheid dat een kandidatuur tussen de kandidaatstelling en de tweede
ronde van de stemming wordt ingetrokken. Het is uiteraard voor de kiezers
van belang dat de naam van een kandidaat die zich heeft teruggetrokken, niet
op het stembiljet wordt vermeld. Het uitbrengen van een stem op de kandidaat
kan in dat geval immers niet meer tot verkiezing van de kandidaat leiden.
Aangezien de kandidaat voorkomt in het door het centraal stembureau openbaar
gemaakte overzicht van namen van kandidaten, is in artikel 5.11 uitdrukkelijk
bepaald dat vermelding van de naam op het stembiljet achterwege blijft. Niettemin
schrijft artikel 5.11, tweede lid, eveneens voor dat de kiezers in het stembureau
op het vervallen van de kandidatuur geattendeerd moeten worden. Dit geldt
zowel indien een kandidatuur in een laat stadium is ingetrokken, als in de
situatie dat de intrekking spoedig na de dag van kandidaatstelling plaatsvindt.
De wijze waarop de kennisgeving in het stemlokaal plaatsvindt, wordt bij algemene
maatregel van bestuur geregeld. Gedacht kan worden aan de uitreiking bij het
stembiljet of bij het toegang verlenen tot de stemmachine van een afzonderlijke
mededeling en/of het ophangen van een mededeling in het stemhokje of bij de
stemmachine. Bij ministeriële regeling wordt een model voor de kennisgeving
vastgesteld.De Kiesraad heeft er in zijn advies op gewezen dat een voorziening moet
worden getroffen voor het geval door terugtrekking van een of meer kandidaturen
komt vast te staan dat er slechts één ronde van de stemming
zal zijn. Inderdaad was een dergelijke voorziening nodig, omdat in dat geval
nader bepaald zou moeten worden wanneer die ene ronde zal plaatsvinden: veertien
dagen vóór de gemeenteraadsverkiezing, zoals de planning was,
of op de dag van de gemeenteraadsverkiezing. Doordat op grond van dit wetsvoorstel
de eerste ronde van een reguliere burgemeestersverkiezing altijd samenvalt
met de raadsverkiezing, is deze voorziening thans niet meer nodig. Evenmin
is een voorziening nodig voor het geval kort voor de stemming het aantal kandidaten
door terugtrekking van twee naar één zou dalen, waardoor alsnog
een stemming met de keuze ja of nee gehouden zou moeten worden. Door als vereiste
te stellen dat de intrekking van kandidatuur uiterlijk op de
vijfde dag voor de stemming, om 16.00 uur dient plaats te vinden, is voldoende
tijd aanwezig om in voorkomende gevallen het stemmateriaal aan te passen.Artikel 5.15In het vierde en achtste lid van dit artikel is expliciet gemaakt hoe
het stembureau bij de aanmelding van de kiezer dient te handelen in het geval
een gecombineerde stemming voor raads- en burgemeestersverkiezing plaatsvindt.
Een kiezer kan er voor kiezen om voor beide verkiezingen te stemmen dan wel
voor één van beide verkiezingen. De voorzitter van het stembureau
informeert de kiezer hiernaar. Afhankelijk van zijn reactie zal de kiezer
één of twee stembiljetten ontvangen. Per verkiezing wordt door
het stembureau in het uittreksel uit het kiezersregister aantekening gehouden
dat de kiezer zich heeft aangemeld. Dat kan één en hetzelfde
kiezersregister zijn (vgl. artikel 5.25, tweede lid). Ook wordt per verkiezing
aantekening gehouden van het aantal uitgereikte stembiljetten.Artikel 5.16De door de kiezer te verrichten stemhandeling vergt voor het geval er
slechts één kandidaat is en de kandidaat dus «ja»
of «nee» moet stemmen, een iets andere omschrijving dan voor het
geval er meer kandidaten zijn. Daartoe strekt het tweede lid.Artikelen 5.22 – 5.24Deze artikelen betreffen het gebruik van stemmachines. Aangesloten is
bij het systeem van de Kieswet dat het gebruik van stembiljetten gedetailleerd
regelt en de regeling van het gebruik van stemmachines delegeert aan de algemene
maatregel van bestuur, onder het voorbehoud dat die regeling zoveel mogelijk
wordt vastgesteld overeenkomstig de bepalingen van de Kieswet betreffende
het stemmen door middel van stembiljetten. Inmiddels is overigens het gebruik
van stemmachines en stemcomputers wijd verbreid en wordt in een minderheid
van de gemeenten nog gestemd met stembiljetten.Het ligt in de bedoeling om de in het Kiesbesluit opgenomen bepalingen
inzake het gebruik van stemmachines bij algemene maatregel van bestuur ook
bij de verkiezing van de burgemeester van (overeenkomstige) toepassing te
verklaren.Is een bepaalde techniek voor in de Kieswet geregelde verkiezingen door
de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties goedgekeurd, dan
is het gebruik van die techniek op grond van artikel 5.23 niet automatisch
ook toegestaan bij burgemeestersverkiezingen. Aangezien de wijze van stemmen
afwijkt van de in de Kieswet geregelde verkiezingen, is een aparte goedkeuring
nodig. De benodigde aanpassingen zijn overigens gering en betreffen uitsluitend
softwarematige aanpassingen. De gemeenteraad of daartoe gemachtigd burgemeesters
en wethouders is het orgaan dat moet beslissen of en in hoeverre in de gemeente
voor de burgemeestersverkiezingen stemmachines worden gebruikt.Artikel 5.25In het eerste lid van dit artikel worden enkele paragrafen van hoofdstuk
J van de Kieswet van toepassing verklaard. Het betreft de paragrafen 3, Het
stembureau, 4, De inrichting van het stemlokaal, 8, De orde in het stemlokaal
en 9, Waarnemers. Deze paragrafen kunnen, op een klein detail na, in hun geheel
zonder nadere aanpassing van de tekst bij de burgemeestersverkiezing worden
toegepast.Het tweede lid spreekt voor zich.Artikelen 5.26 en 5.27Bij de verkiezing van de burgemeester zal volgens het wetsvoorstel op
gelijke wijze als bij de andere verkiezingen met een kiezerspas in een stembureau
naar keuze dan wel bij volmacht kunnen worden gestemd. Voor de daarbij te
volgen procedures worden de hoofdstukken K en L van de Kieswet van toepassing
verklaard. Wel zijn enkele aanvullende bepalingen nodig vanwege de omstandigheid
dat er bij de burgemeestersverkiezing in twee ronden wordt gestemd en de eerste
ronde samenvalt met de gemeenteraadsverkiezing.Het twee-rondenstelsel roept de vraag op of het stemmen met een kiezerspas
of bij volmacht voor beide ronden gezamenlijk moet gelden of voor elke ronde
apart mogelijk moet zijn. In het aan de adviesorganen voorgelegde ontwerp
was, behoudens bij het stemmen bij volmacht door overdracht van de oproepingskaart,
de eerstgenoemde optie gevolgd. Gevreesd werd dat het bieden van de mogelijkheid
om voor de eerste en de tweede ronde afzonderlijk de mogelijkheid te bieden
tot indiening van een verzoek om met een kiezerspas of bij volmacht te stemmen,
de gang van zaken zowel voor de uitvoerende instanties als voor de kiezers
te ingewikkeld zou maken en een aanzienlijke kans op fouten en vergissingen
zou opleveren. De VNG acht dit argument blijkens zijn advies niet overtuigend,
mede omdat in de praktijk relatief weinig gebruik gemaakt wordt van de mogelijkheden
voor volmacht en kiezerspas. Gelet op dit advies is in het wetsvoorstel alsnog
van afzonderlijke verzoeken per ronde uitgegaan. Daarbij speelt ook een rol
dat in het wetsvoorstel is gekozen voor afzonderlijke oproepingskaarten per
ronde. Voor het stemmen met een kiezerspas is het van weinig belang voor welk
systeem wordt gekozen, omdat iemand met een kiezerspas ook altijd nog in het
eigen stemdistrict kan stemmen. Bij de volmachtverlening heeft een voorziening
per ronde het voordeel dat iemand die slechts bij een van beide ronden niet
in de gelegenheid is zelf te gaan stemmen, niet gedwongen wordt om voor beide
ronden het stemmen uit handen te geven.De VNG merkt in haar advies nog op de oorspronkelijk gekozen constructie
bovendien vreemd te vinden, indien ervan wordt uitgegaan dat de volmachtgever
bij het overdragen van zijn stem aan de gemachtigde ook aangeeft op wie de
stem moet worden uitgebracht. Bij het geven van de volmacht is, aldus de VNG,
nog niet bekend wie de kandidaten in de tweede ronde zijn. Dit probleem zou
echter, zoals de VNG zelf ook signaleert, alleen zijn op te lossen door verzoeken
om volmachtverlening ook nog na de vaststelling van de uitslag van de eerste
ronde van de stemming toe te staan. Dit is echter, gelet op de korte periode
tussen eerste en tweede ronde, uitvoeringstechnisch niet te realiseren. Het
genoemde bezwaar is overigens naar onze mening van beperkte betekenis. Zo
nodig kan immers de volmachtverlener, nadat bekend is geworden wie de twee
kandidaten voor de tweede ronde zijn, de gemachtigde nog nader instrueren
over de namens hem uit te brengen stem. Tevens kan er nog op worden gewezen
dat volmachtverlening door middel van de onderhandse overdracht van de oproepingskaart
aan een andere kiezer binnen hetzelfde stemdistrict niet aan een termijn is
gevonden en tot de dag van de stemming mogelijk is.In onderdeel b van de beide artikelen is voorgeschreven dat verzoeken
om met een kiezerspas of bij volmacht te stemmen voor de gemeenteraadsverkiezing
en voor de op dezelfde dag gehouden ronde van de burgemeestersverkiezing altijd
gecombineerd moeten worden gedaan. Verzoeken uitsluitend voor een van beide
stemmingen zijn dus niet mogelijk. Aan het bieden van de mogelijkheid daartoe
bestaat geen behoefte en het zou de gang van zaken onnodig compliceren.Artikel 6.1Ook voor dit hoofdstuk geldt dat de bepalingen zowel bij de eerste als
bij de tweede ronde van de stemming toegepast dienen te worden, tenzij dit
anders is bepaald.Artikel 6.2Bij een gecombineerde stemming voor de gemeenteraadsverkiezing en de verkiezing
van de burgemeester vinden de werkzaamheden voor de stemopneming niet, zoals
bij de stemprocedure, voor beide stemmingen gecombineerd plaats maar achtereenvolgens.
Eerst wordt de stemopneming voor de gemeenteraadsverkiezing afgewikkeld, daarna
die voor de burgemeestersverkiezing. Gewezen wordt in dit verband op de wijziging
van artikel N 2 van de Kieswet (artikel 12.2, onderdeel C). Op grond van deze
wijziging dienen het uittreksel uit het kiezersregister, de oproepingskaarten,
de volmachtbewijzen en de kiezerspassen, die immers voor beide stemmingen
gelden, eerst bij de stemopneming voor de burgemeestersverkiezingen in de
te verzegelen pakken gedaan te worden.Artikel 6.6De woorden «naar de daarop vermelde keuze» omvatten mede het
geval dat er maar één kandidaat is en de kiezers zich voor of
tegen de kandidaat hebben uitgesproken.Artikel 6.7Is er maar één kandidaat, dan wordt vastgesteld hoeveel
kiezers de keuze JA hebben gedaan en hoeveel de keuze NEE.Artikel 6.10Bij de bekendmaking van de aantallen behaalde stemmen dient, indien er
één kandidaat was, ook het aantal nee-stemmen te worden meegedeeld. Artikel 6.12De in artikel N 11, tweede lid, van de Kieswet aan de burgemeester opgedragen
vaststelling van de door de kandidaten in de gemeente behaalde aantallen stemmen
is in dit artikel niet overgenomen. Aangezien het om de verkiezing van de
burgemeester gaat, dient deze zelf bij de vaststelling van de verkiezingsresultaten
niet betrokken te zijn.Anders dan bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer en provinciale staten
bestaat bij gemeentelijke verkiezingen aan vaststelling van deze aantallen
door de burgemeester feitelijk ook geen behoefte, omdat bij die verkiezingen
deze vaststelling identiek is aan de vaststelling van de aantallen stemmen
die aan het hoofdstembureau is opgedragen (zie artikel 7.3). Om die reden
wordt in artikel 12.2 voorgesteld in artikel N 11 van de Kieswet de vaststelling
van de aantallen stemmen door de burgemeester ook bij gemeenteraadsverkiezingen
te laten vervallen.Artikel 6.14Op grond van dit artikel, dat overeen komt met artikel N 13 van de Kieswet,
kunnen de verzegelde pakken met onder meer de oproepingskaarten en volmachtbewijzen
worden geopend ten behoeve van een onderzoek naar het ronselen van volmachtstemmen.
Die bevoegdheid past niet goed bij de gekozen burgemeester en is daarom, anders
dan in het huidige artikel N 13 van de Kieswet, opgedragen aan de voorzitter
van het centraal stembureau. In artikel 12.2 is een overeenkomstige
wijziging van artikel N 13 van de Kieswet voorgesteld.Artikel 6.15Dit artikel bepaalt voor de fase van de stemopneming hetzelfde als artikel
5.24 voor de stemming. De bij algemene maatregel van bestuur vast te stellen
regels zullen in beginsel gelijk zijn aan de bepalingen in het Kiesbesluit
over de stemopneming bij gebruik van stemmachines.Artikel 7.1De in hoofdstuk 7 opgenomen procedurele bepalingen voor de vaststelling
van de uitslag van de stemming zijn in beginsel zowel bij de eerste als bij
de tweede ronde van de stemming van toepassing.Artikel 7.2De eerste ronde van de burgemeestersverkiezing of, als er maar één
of twee kandidaten zijn, de enige ronde valt samen met de stemming voor de
gemeenteraadsverkiezing. De uitslag van de gemeenteraadsverkiezing wordt dan
als eerste vastgesteld. Het hoofdstembureau vervult daarbij eerst de taak
die volgens hoofdstuk O van de Kieswet aan het hoofdstembureau is opgedragen,
om vervolgens in de rol van centraal stembureau overeenkomstig de bepalingen
van hoofdstuk P van de Kieswet de verkiezingsuitslag vast te stellen.De procedure bij de burgemeestersverkiezing is in beginsel dezelfde. Ook
daarbij is ter wille van de eenvormigheid met de gang van zaken bij de gemeenteraadsverkiezing
de verdeling over een fase hoofdstembureau en een fase centraal stembureau
gehandhaafd. In feite gaat het, zoals ook bij de gemeenteraadsverkiezingen,
om één orgaan dat in een doorlopende activiteit op basis van
de processen-verbaal van de stembureaus de uitslag van de verkiezing vaststelt.
Omdat in deze wet de bepalingen uitsluitend op de burgemeestersverkiezing
betrekking hebben is ervoor gekozen om het gehele proces van vaststelling
van de uitslag in één hoofdstuk weer te geven.Artikel 7.3Het hoofdstembureau totaliseert de aantallen stemmen uit de processen-verbaal
van de stembureaus. Indien er maar één kandidaat was, worden
de aantallen stemmen voor en tegen de kandidaat vastgesteld.Artikel 7.4De processen-verbaal van de stembureaus worden naar de commissaris van
de Koning overgebracht, omdat deze belast is met het onderzoek van de geloofsbrief,
waarbij ook de geldigheid van de stemming aan de orde is. Artikel 7.7De in artikel 7.7 omschreven taak verricht het hoofdstembureau in zijn
hoedanigheid van centraal stembureau. Na de tweede ronde van de stemming en,
indien er maar één of twee kandidaten waren, na de enige ronde
bestaat die taak zowel uit de vaststelling van de uitslag van de stemming
als de vaststelling van de uitslag van de verkiezing. Na de eerste ronde is
dat ook het geval, indien bij die ronde een kandidaat een volstrekte meerderheid
van de stemmen heeft behaald en er dus geen tweede ronde volgt. Is er geen
meerderheidskandidaat, dan stelt het centraal stembureau alleen
de uitslag van de stemming vast. Er is dan nog geen verkiezingsuitslag.Artikel 7.8Dit artikel betreft de kern van het kiesstelsel voor de burgemeestersverkiezing.
Levert de eerste ronde een kandidaat op die de meerderheid van het aantal
uitgebrachte stemmen heeft behaald, dan wordt deze door het centraal stembureau
gekozen verklaard en is de verkiezing daarmee voltooid. Dit zal altijd het
geval zijn, indien er maar één of twee kandidaten waren.Waren er meer dan twee kandidaten, dan kan de uitslag van de stemming
inhouden dat geen enkele kandidaat meer dan de helft van de stemmen heeft
behaald. In dat geval constateert het centraal stembureau dat een tweede stemmingronde
noodzakelijk is. In die tweede ronde is de keuze beperkt tot de twee kandidaten
die in de eerste ronde de hoogste aantallen stemmen hebben behaald. Het centraal
stembureau wijst aan wie deze kandidaten zijn.De slotzin van het tweede lid geeft aan dat bij gelijke aantallen stemmen
zo nodig het lot beslist. Een loting is nodig indien na de kandidaat met het
hoogste aantal stemmen twee kandidaten volgen met gelijke aantallen stemmen.
Een loting is niet nodig, indien de twee kandidaten met de hoogste aantallen
stemmen evenveel stemmen hebben.Het centraal stembureau stelt tevens de volgorde vast waarin de twee kandidaten
op het stembiljet voor de tweede ronde zullen worden vermeld. De kandidaat
met de meeste stemmen wordt als eerste vermeld. Een loting is alleen nodig
als de twee kandidaten evenveel stemmen behaalden.Artikel 7.9Dit artikel behelst de regel voor de vaststelling van de uitslag van de
tweede ronde en daarmee ook voor de vaststelling van de uitslag van de verkiezing.
Vastgesteld wordt welke kandidaat de meeste stemmen heeft behaald. Dat zal
in deze ronde altijd een volstrekte meerderheid van de uitgebrachte stemmen
zijn. Die kandidaat wordt door het centraal stembureau gekozen verklaard.Hebben beide kandidaten een gelijk aantal stemmen, dan betekent dit dat
geen van beiden een meerderheid van stemmen heeft behaald. Voor dat geval
voorziet artikel 7.9 dat bij loting toch een van de kandidaten gekozen wordt
verklaard.Artikel 7.10Indien er één kandidaat is, heeft de kiezer zich op het
stembiljet voor of tegen de kandidaat kunnen uitspreken. Is er een meerderheid
van ja-stemmers, dan verklaart het centraal stembureau de kandidaat gekozen.
Is die meerderheid er niet, dan verklaart het centraal stembureau dat geen
kandidaat is gekozen. Dit laatste zal ook het geval zijn, als de aantallen
ja- en nee-stemmers gelijk zijn.Artikel 7.11Een loting als voorzien in de artikelen 7.8 en 7.9 dient plaats te vinden
in de openbare zitting van het centraal stembureau tot vaststelling van de
uitslag van de verkiezing.Artikel 7.12Bij de eerste ronde van de burgemeestersverkiezing, valt de dag van bekendmaking van de verkiezingsuitslag samen met die voor de gemeenteraadsverkiezing.
Eerst wordt de uitslag van de gemeenteraadsverkiezing in een openbare zitting
van het centraal stembureau bekendgemaakt en aansluitend daarop de uitslag
van de burgemeestersverkiezing.Artikel 7.16De commissaris van de Koning ontvangt een afschrift van het proces-verbaal
van het centraal stembureau met het oog op het verrichten van het geloofsbrievenonderzoek.Artikel 8.1Dit artikel voorziet in de uitreiking aan de gekozene persoonlijk van
een schriftelijke kennisgeving van zijn verkiezing. Veelal zal die uitreiking
onmiddellijk na de vaststelling van de uitslag van de verkiezing of de volgende
dag kunnen plaatsvinden, te zelfder tijd gevolgd door de aanneming van de
verkiezing.In dit artikel, evenals in enkele andere bepalingen, is de terminologie
«gekozene» en «verkiezing» gevolgd, waar het corresponderende
artikel V 1 van de Kieswet spreekt van «benoemde» en «benoeming».
De Kieswet gebruikt deze ruimere begrippen, omdat daaronder ook vallen degenen
die niet direct bij de verkiezing gekozen worden maar later als opvolger in
een vacature worden aangewezen. Bij de burgemeestersverkiezing kan dit laatste
zich niet voordoen.De in het tweede lid voorgeschreven kennisgeving aan de commissaris van
de Koning vindt plaats, omdat deze belast is met het onderzoek van de geloofsbrief.Artikel 8.2Na de gemeenteraadsverkiezing komt de gemeenteraad voor het eerst in nieuwe
samenstelling bijeen op de dag met ingang waarvan de leden van de raad in
oude samenstelling aftreden (art. 18 Gemeentewet). Uit de bepalingen in de
Kieswet betreffende het tijdstip van kandidaatstelling, de dag van de stemming
en het einde van de zittingsduur van de raad volgt dat de eerste samenkomst
van de nieuwe raad valt op de tweeëntwintigste dag na de gecombineerde
stemming voor de raadsverkiezingen en de eerste ronde van de burgemeestersverkiezing
en op de achtste dag na de eventuele tweede ronde van de burgemeestersverkiezing.
Op deze dag vangt eveneens de ambtsperiode van de nieuwgekozen burgemeester
aan. Ervan uitgaande dat er normaliter voor de burgemeestersverkiezingen een
stemming in twee ronden plaatsvindt, betekent dit dat er tussen de verkiezing
van de burgemeester en zijn ambtsaanvaarding slechts een periode van acht
dagen zal liggen.Met het oog op de aan de ambtsuitoefening voorafgaande procedure (onderzoek
van geloofsbrief, toelating en beëdiging) zal het dan ook in de praktijk
zo zijn dat de tot burgemeester gekozene direct na de vaststelling van de
uitslag van de verkiezing en de uitreiking van de kennisgeving van verkiezing
zijn verkiezing aanneemt. Dit is ook de gang van zaken met betrekking tot
de nieuw gekozen raadsleden. Niettemin wordt in artikel 8.2 aan degene die
tot burgemeester is gekozen, zoals dat ook bij gekozen gemeenteraadsleden
het geval is, voor de aanneming van de verkiezing een termijn van tien dagen
gegund. Deze termijn is dus langer dan bij een normale gang van zaken nodig
zal zijn. Dit is echter noodzakelijk om rekening te kunnen houden met eventuele
complicaties die in bijzondere gevallen aan het onmiddellijk aannemen van
de verkiezing in de weg kunnen staan. Gedacht kan worden aan het neerleggen
van onverenigbare betrekkingen.De termijn van aanneming van de verkiezing is een fatale termijn. Verloopt deze zonder dat een bericht van aanneming van de verkiezing
door de commissaris van de Koning is ontvangen, dan staat daarmee van rechtswege
vast dat de verkiezing niet is aangenomen. Er zal dan een nieuwe verkiezing
moeten volgen. Ook vanwege deze consequentie is een termijn van tien dagen
redelijk.De aanneming van de verkiezing kan behalve per brief ook per telefax geschieden,
zodat ook indien de gekozene het bericht van aanneming niet in persoon afgeeft,
de aanneming zonder tijdverlies kan plaatsvinden.Artikel 8.3Zoals in het algemeen deel van deze toelichting reeds werd vermeld, is
naar aanleiding van het advies van de Kiesraad in het wetsvoorstel verduidelijkt
dat de bevoegdheid van de commissaris van de Koning om na te gaan of de gekozene
aan de vereisten voor het kiesrecht voldoet, niet bedoeld is als een doublure
van de controle die het hoofdstembureau op dit punt heeft verricht, maar als
een aanvulling daarop. In verband daarmee wordt, overeenkomstig het advies
van de Kiesraad, in artikel 8.3 niet voorgeschreven dat de gekozene aan de
commissaris dezelfde stukken ten bewijze van zijn passief kiesrecht overlegt
als hij eerder bij de kandidaatstelling aan het hoofdstembureau deed. Aan
de commissaris behoeft nog slechts met het oog op de controle op het vervullen
van met het burgemeesterschap onverenigbare functies een eigen verklaring
te worden overgelegd waarin de door de gekozene beklede openbare functies
worden vermeld.Artikel 8.4Zoals in paragraaf 6 van het algemeen deel van deze memorie is toegelicht,
is het onderzoek van de geloofsbrief van degene die tot burgemeester is gekozen,
opgedragen aan de commissaris van de Koning. Dat onderzoek omvat, zoals ook
bij het geloofsbrievenonderzoek van de leden van vertegenwoordigende organen
het geval is, verschillende elementen. Enerzijds betreft het de persoon van
de gekozene. Vastgesteld dient te worden dat hij voldoet aan de vereisten
voor het burgemeesterschap. Die vereisten zijn dat de gekozene Nederlander
is, de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en niet van het kiesrecht
is uitgesloten. Op deze punten werd reeds een controle verricht door het hoofdstembureau
bij de beoordeling van de geldigheid van de aanmelding als kandidaat. Deze
toetsing behoeft dus door de commissaris niet opnieuw te worden verricht.
Het kan zich echter voordoen dat na de kandidaatstelling op dit punt nog vragen
zijn gerezen die tot een nader onderzoek aanleiding geven. In dat geval is
de commissaris bevoegd hiertoe over te gaan. Naar aanleiding van het advies
van de Kiesraad is in het artikel de omvang van het geloofsbrievenonderzoek
in dit opzicht nader gepreciseerd. Hiernaast gaat de commissaris na of de
gekozene geen met het ambt van burgemeester onverenigbare functies bekleedt.Het onderzoek naar de vereisten voor verkiesbaarheid heeft geen betrekking
op integriteitsaspecten. Bij het onderzoek naar de geldigheid van de aanmeldingen
als kandidaat heeft het hoofdstembureau vastgesteld dat de gekozene als kandidaat
een verklaring omtrent het gedrag en een eigen verklaring inzake zijn integriteit
heeft overgelegd. Deze verklaringen zijn vereist om kandidaat te kunnen zijn.
De commissaris van de Koning heeft hiermee bij zijn onderzoek verder geen
bemoeienis.In de tweede plaats omvat het onderzoek van de geloofsbrief een controle
op het verloop en de uitslag van de verkiezing. Aan de hand van de processen-verbaal
van de stembureaus en het hoofdstembureau en de daarin opgenomen bezwaren
van kiezers en voorts naar aanleiding van eventuele klachten die hem bereiken
gaat de commissaris van de Koning na of de verkiezing als geldig
kan worden beschouwd en of de uitslag juist is vastgesteld. Ook indien de
geldigheid van de verkiezing en de juistheid van de uitslag niet in het geding
zijn, neemt de commissaris kennis van klachten en wensen die betrekking hebben
op de gang van zaken bij de verkiezing. Hij kan daarin aanleiding vinden om
bij de daarbij betrokken overheidsinstanties op bepaalde verbeteringen aan
te dringen.Het tweede lid stelt een beperking aan de controle van het verkiezingsproces.
De fase van de kandidaatstelling dient buiten beschouwing te blijven. Die
fase is afgesloten met de beslissingen van het hoofdstembureau over de geldigheid
van de ingeleverde aanmeldingen als kandidaat en de beroepsmogelijkheid tegen
die beslissingen. Het ligt niet op de weg van de commissaris van de Koning
om deze beslissingen en de kiesrechtelijke activiteiten die daaraan vooraf
zijn gegaan bij het onderzoek van de geloofsbrief nader te beoordelen.Het derde en vierde lid geven aan de commissaris de mogelijkheid om, indien
bij het onderzoek van de geloofsbrief punten naar voren komen die daartoe
aanleiding geven, over te gaan tot een nieuwe opneming van de stembiljetten
of een deel daarvan.Artikel 8.5Dit artikel betreft het bijzondere geval dat de commissaris van de Koning
bij het onderzoek van de geloofsbrief zodanige onregelmatigheden bij de stemming
vaststelt dat de stemming geheel of gedeeltelijk ongeldig moet worden verklaard.
Hij doet daarvan mededeling aan burgemeester en wethouders, die vervolgens
in de stemdistricten die het betreft, een nieuwe stemming uitschrijven. Vonden
de onregelmatigheden plaats bij de tweede ronde van de stemming, dan wordt
alleen die ronde overgedaan. Betrof het de eerste ronde van de stemming, dan
volgt tevens een nieuwe tweede ronde van de stemming in alle stemdistricten,
indien althans de verwerking van de resultaten van de herstemming ertoe leidt
dat een tweede ronde moet worden gehouden waarbij de twee kandidaten niet
dezelfde zijn als bij de eerste stemming.De in artikel V 7 van de Kieswet gestelde regels ten aanzien van de bevoegdheid
tot deelname aan de herstemming zijn in het derde lid van overeenkomstige
toepassing verklaard. Opgemerkt wordt nog dat het in dit artikel geregelde
geval niet een volledig nieuwe verkiezing betreft. Om die reden is het in
navolging van de Kieswet in dit hoofdstuk geregeld en niet in hoofdstuk 9.Artikelen 8.6 en 8.7Deze artikelen voorzien in het geval dat de stemming wel geldig was, maar
de commissaris van de Koning constateert dat de uitslag van de verkiezing
onjuist is vastgesteld en dientengevolge de gekozene niet dient te worden
toegelaten. Het centraal stembureau moet dan in een openbare zitting de uitslag
opnieuw vaststellen met inachtneming van de door de commissaris noodzakelijk
geoordeelde correcties.Deze procedure is alleen bedoeld voor gevallen waarin de onjuistheid in
de vaststelling van de uitslag tot gevolg heeft gehad dat de verkeerde kandidaat
door het centraal stembureau gekozen is verklaard. Een onjuistheid die dit
gevolg niet heeft, behoeft niet tot een nieuwe vaststelling van de uitslag
door het centraal stembureau te leiden.Om tot een oordeel over de juistheid van de door het centraal stembureau
vastgestelde uitslag te komen, kan de commissaris zo nodig gebruik maken van
de hem in artikel 8.4 verleende bevoegdheid tot heropneming van de stembiljetten.Artikel 8.8Niet toelating van de gekozene omdat de commissaris van de Koning van
oordeel is dat hij niet voldoet aan de vereisten voor het passief kiesrecht
of een functie vervult die niet met het burgemeesterschap gecombineerd mag
worden, heeft, anders dan bij de verkiezingen voor vertegenwoordigende organen,
tot gevolg dat de verkiezing uiteindelijk geen resultaat heeft opgeleverd
en er dus een nieuwe verkiezing moet worden gehouden. De commissaris doet
van deze situatie mededeling aan burgemeester en wethouders, die op grond
van het bepaalde in hoofdstuk 9 vervolgens een nieuwe verkiezing moeten uitschrijven.Artikel 8.9Zoals al in paragraaf 6 van het algemeen deel van deze memorie werd
vermeld, is de beslissing van de commissaris van de Koning inzake toelating
een definitieve beslissing waartegen geen beroep mogelijk is. In verband met
het gebonden karakter van deze beslissingen bestaat aan een beroepsmogelijkheid
geen behoefte. De ambtsaanvaarding van de nieuwe burgemeester zou daardoor
bovendien onnodig worden vertraagd.Artikel 9.1In paragraaf 6 van het algemene deel van deze toelichting werden
de gevallen genoemd en toegelicht waarin om bijzondere redenen een burgemeestersverkiezing
moet worden gehouden op een ander tijdstip dan waarop de reguliere vierjaarlijkse
verkiezing plaatsvindt. Op deze situaties heeft hoofdstuk 9 van het wetsvoorstel
betrekking. In de artikelen 9.1, 9.2 en 9.3 worden drie categorieën van
gevallen onderscheiden.De in artikel 9.1 omschreven gevallen hebben gemeen dat het verkiezingsproces
tussentijds moet worden afgebroken. Dit kan zich reeds voordoen in de fase
van de kandidaatstelling, doordat er geen aanmeldingen als kandidaat zijn
ingediend of geldig worden verklaard. Door het uitschrijven van een nieuwe
kandidaatstelling ontstaat dan de mogelijkheid dat zich alsnog kandidaten
voor het burgemeestersambt aanmelden. Eveneens wordt een nieuwe kandidaatstellingsprocedure
voorgeschreven, indien er, hetzij vóór de eerste ronde van de
stemming, hetzij tussen de eerste en de tweede ronde, sprake is van het overlijden
van een kandidaat. Zoals reeds in het algemeen deel van de toelichting werd
opgemerkt, is het redelijk dat in een dergelijk geval het stellen van nieuwe
kandidaten mogelijk wordt, omdat anders een deel van het electoraat beroofd
zou worden van de mogelijkheid om hun stem uit te brengen op de kandidaat
van hun eerste voorkeur. Tenslotte valt onder de categorie van artikel 9.1.
het exceptionele geval dat er als gevolg van intrekking van een of meer kandidaturen,
hetzij vóór, hetzij na de eerste ronde, geen enkele kandidaat
meer over zou zijn.Aangezien al deze gevallen zich al enige tijd voor de stemming kunnen
voordoen, voorziet het tweede lid in een mededelingsplicht van de voorzitter
van het centraal stembureau aan burgemeester en wethouders, die volgens artikel
9.4 belast zijn met het uitschrijven van een nieuwe verkiezing. De voorzitter
brengt tevens het afbreken van de verkiezing ter openbare kennis. De wijze
waarop deze openbare kennisgeving dient plaats te vinden, wordt geregeld bij
algemene maatregel van bestuur.Artikel 9.2Artikel 9.2 noemt vervolgens de gevallen waarin het verkiezingsproces
voltooid is, maar dit proces niet leidt tot het aantreden van een nieuwe burgemeester.
Deze gevallen kunnen zich voordoen binnen de beperkte periode
die aanvangt met de vaststelling van de uitslag van de verkiezing en eindigt
met de toelating van de gekozene tot het ambt van burgemeester. De denkbare
situaties die zich kunnen voordoen, zijn, dat er één kandidaat
is en deze geen meerderheid van de stemmen behaalt, dat een gekozene zijn
verkiezing niet aanneemt of niet tot het ambt wordt toegelaten en dat de gekozene
vóór de toelating overlijdt. Het spreekt vanzelf dat in al deze
gevallen de verkiezing overgedaan moet worden.Het in het eerste lid, onder a, bedoelde geval doet zich voor tijdens
het verkiezingsproces, zodat ook daarbij voorzien is in kennisgeving door
de voorzitter van het centraal stembureau aan burgemeester en wethouders.
In de andere gevallen ligt een kennisgevingsverplichting voor de voorzitter
van het centraal stembureau niet voor de hand.Artikel 9.3De in dit artikel bedoelde bijzondere gevallen van verkiezing ontstaan
buiten de verkiezingsperiode. Het zijn de gevallen, bedoeld in het nieuwe
artikel 61a, tweede lid, van de Gemeentewet, waarin tijdens de vierjarige
ambtsperiode een nieuwe burgemeestersverkiezing moet worden gehouden, omdat
de burgemeester, hetzij door ontslag, hetzij door overlijden, wegvalt. Artikel
61a schrijft dan een tussentijdse verkiezing voor, tenzij binnen zes maanden
de stemming voor de eerstvolgende reguliere gemeenteraadsverkiezing annex
burgemeestersverkiezing plaatsvindt. Deze in de Gemeentewet geregelde gevallen
van tussentijdse verkiezing worden ook hier vermeld, omdat de volgende bepalingen
van hoofdstuk 9 eveneens op deze verkiezingen van toepassing zijn.Een tussentijdse verkiezing kan ook plaatsvinden in het kader van een
gemeentelijke herindeling. Dit zal worden geregeld in de Wet algemene regels
herindeling. De voorgestelde wijziging van die wet is te vinden in artikel
12.3; verwezen zij naar de artikelsgewijze toelichting bij dat artikel.Artikel 9.4Op een tussentijdse burgemeestersverkiezing zijn in beginsel de bepalingen
van toepassing, die ook gelden voor een reguliere burgemeestersverkiezing.
In de artikel 9.5 tot en met 9.10 zijn enkele specifieke bepalingen opgenomen.Artikel 9.5De kandidaatstelling en de stemming voor een bijzondere verkiezing als
in dit hoofdstuk bedoeld vinden uit de aard der zaak plaats op andere dan
voor reguliere burgemeestersverkiezingen in de wet vastgelegde tijdstippen.
Burgemeester en wethouders worden in dit artikel belast met het bepalen van
de dag van kandidaatstelling voor de verkiezing. Aangezien op grond van artikel
9.8, onderdeel d, de eerste ronde van stemming wordt gehouden op de drieënveertigste
dag na de dag van kandidaatstelling, wordt met het bepalen van de dag van
kandidaatstelling indirect ook de dagen waarop de eerste en de tweede ronde
van stemming worden gehouden vastgesteld. De door burgemeester en wethouders
te bepalen dag van kandidaatstelling moet liggen binnen een periode die aanvangt
op de achtentwintigste dag en eindigt op de tweeënveertigste dag nadat
zij het besluit tot vaststellen van de dag van kandidaatstelling nemen. Zou
dit echter betekenen dat de kandidaatstelling in de periode van 1 mei
tot en met 15 augustus valt, dan wordt de kandidaatstelling en daarmee
de stemming over de zomerperiode heen getild. Een kandidaatstelling in deze
periode zou als consequentie hebben dat hetzij de dag van kandidaatstelling,
hetzij één van beide rondes van stemming, hetzij beide rondes,
in de zomerperiode valt onderscheidenlijk vallen. Vanuit het oogpunt van toegang
tot de kandidaatstelling, de mogelijkheid voor de kandidaten
om zich aan de kiezers te kunnen presenteren en opkomst bij de verkiezingen
is dit onwenselijk. Er is niet voor gekozen een ruimere periode tussen kandidaatstelling
en eerste ronde van stemming mogelijk te maken, zodat gemeenten er toe zouden
kunnen overgaan de kandidaatstelling bijvoorbeeld voor 1 juli te laten
plaatsvinden, en de eerste ronde van stemming na 15 augustus. Dit zou
betekenen dat de kandidaten in de zomerperiode campagne moeten voeren. Dit
is echter geen geschikte periode om de kiezers te bereiken.Burgemeester en wethouders brengen de dag van kandidaatstelling en de
dagen van stemming zo spoedig mogelijk ter openbare kennis. De openbare bekendmaking
door de burgemeester van de dag van kandidaatstelling op grond van artikel
4.2, eerste lid, behoeft bij een tussentijdse verkiezing niet plaats te vinden
(vgl. artikel 9.6, onderdeel b). Dit zou een doublure betekenen ten opzichte
van de bekendmaking door burgemeester en wethouders.Met het oog op de doorwerking van de op nationaal en provinciaal geregistreerde
aanduidingen naar de burgemeestersverkiezingen dienen de centrale stembureaus
voor de Tweede-Kamerverkiezingen en voor de statenverkiezingen in kennis te
worden gesteld van de dag van kandidaatstelling (zie de artikelen 9.7 en 9.8).Het is denkbaar dat een op grond van artikel 9.1 of 9.2 uitgeschreven
verkiezing opnieuw niet tot resultaat leidt. De kans dat dit gebeurt, is niet
groot, maar een garantie dat nooit een verkiezing tot tweemaal toe zal mislukken,
is er niet. Aanvankelijk werd gemeend dat dit soort situaties wegens hun onwaarschijnlijkheid
ongeregeld kon worden gelaten. Dit zou echter betekenen dat, indien het geval
zich onverhoopt toch voordoet, de in artikel 9.4, eerste lid, gestelde regel
opnieuw van toepassing zou zijn en dus opnieuw binnen zes weken kandidaatstelling
zou moeten plaatsvinden. Theoretisch zou deze gang van zaken zich kunnen blijven
herhalen.De Kiesraad heeft aan dit punt in zijn advies aandacht besteed, voor wat
betreft de situatie dat bij herhaling een kandidaatstelling geen kandidaten
zou opleveren. De Kiesraad, erkennend dat het hier mogelijk om een vrij theoretische
situatie gaat, acht het niettemin wenselijk op dit punt in de wet een voorziening
te treffen, en liefst een regeling waarbij rekening kan worden gehouden met
de specifieke omstandigheden van het geval.Bij nadere overweging is er inderdaad voor gekozen om in het wetsvoorstel
een bepaling op te nemen, die de mogelijkheid biedt het wettelijke mechanisme
dat bij elke mislukte verkiezing dwingt tot herhaalde kandidaatstelling binnen
zes weken, te doorbreken. Hiertoe wordt het tweede lid van het artikel voorgesteld.
De bepaling is niet beperkt tot het door de Kiesraad genoemde geval. Alle
in de artikelen 9.1 en 9.2 genoemde gevallen kunnen zich immers hetzij bij
herhaling, hetzij achtereenvolgens voordoen. De bepaling voorziet daarom in
een bevoegdheid om bij koninklijk besluit te bepalen dat de kandidaatstelling
voor een nieuwe verkiezing wordt uitgesteld tot uiterlijk het tijdstip van
de kandidaatstelling voor de volgende reguliere burgemeestersverkiezing. De
bepaling is zo geformuleerd dat het mogelijk is om bij dit koninklijk besluit
al tevens de datum van de uitgestelde kandidaatstelling vast te stellen of
om te bepalen dat die vaststelling bij een nader koninklijk besluit zal geschieden.
Die laatste mogelijkheid kan van belang zijn, aangezien het besluit tot uitstel
om zijn werking te kunnen hebben binnen zes weken na de mislukte kandidaatstelling
of verkiezing moet worden genomen en dan wellicht nog niet vaststaat op welke
termijn een nieuwe poging om tot een geslaagde verkiezing te komen de meeste
kans op succes zou hebben. Uitstel tot het laatst mogelijke tijdstip betekent
dat de uitgestelde verkiezing samenvalt met de volgens de wet te houden reguliere
verkiezing.Artikel 9.6De in dit hoofdstuk bedoelde verkiezingen voltrekken zich geheel volgens
de in de voorgaande hoofdstukken gestelde regels. Artikel 9.6 betreft slechts
enkele kleine afwijkingen die voortvloeien uit het feit dat er bij deze verkiezingen
geen samenloop is met gemeenteraadsverkiezingen.Artikel 9.7 en 9.8De artikelen 9.7 en 9.8 bewerkstelligen dat op nationaal en provinciaal
niveau geregistreerde aanduidingen van politieke groeperingen ook bij tussentijdse
burgemeestersverkiezingen gebruikt kunnen worden. De procedure stemt in hoofdlijnen
overeen met de in de artikelen G 4 en G 5 van de Kieswet geregelde procedure
voor de doorwerking van op een hoger niveau geregistreerde aanduidingen naar
het lokaal niveau, met dien verstande dat sprake is van een verkorting van
verschillende termijnen. Deze verkorting is nodig, omdat de kandidaatstelling
in principe in de vijfde of zesde week na het besluit van burgemeester en
wethouders tot het vaststellen van de dag van kandidaatstelling dient plaats
te vinden.Artikel 9.9Het houden van een nieuwe kandidaatstelling in geval van overlijden van
een kandidaat brengt niet met zich mee dat de reeds voor de eerste kandidaatstelling
ingeleverde aanmeldingen als kandidaat hun geldigheid zouden moeten verliezen.
Deze kandidaturen blijven ingevolge dit artikel van kracht zonder dat daartoe
enige nadere handeling behoeft te worden verricht.Artikel 9.10Dit artikel hangt samen met de regeling in het wetsvoorstel tot wijziging
van de Gemeentewet inzake tussentijds ontslag van de burgemeester. In de Gemeentewet
wordt bepaald dat een burgemeester aan wie tussentijds ontslag is verleend,
anders dan op grond van een onwerkbare verhouding tussen de burgemeester en
de raad, zich niet bij de na dat ontslag gehouden tussentijdse verkiezing
voor een nieuwe burgemeester kandidaat kan stellen. Artikel 9.7 schrijft voor
dat het hoofdstembureau een dergelijke kandidatuur ongeldig verklaart.Artikel 9.11Dit artikel biedt de mogelijkheid om, indien dit in de praktijk nodig
mocht blijken, voor bijzondere verkiezingen nadere regels te stellen bij algemene
maatregel van bestuur.Artikel 10.1De gemeenteraad dient een onafhankelijke toezichtscommissie in te stellen
belast met het toezicht op de naleving door de kandidaten van de financieringsvoorschriften.
De toezichtscommissie brengt rapport uit over de financiering van de campagne
(artikel 10.7).De randvoorwaarden voor het functioneren van de commissie dient verzekerd
te zijn. Deze voorwaarden hebben onder meer betrekking op de onafhankelijkheid
van de commissie. Vanuit dat belang zijn de artikelen 81f en 81g van de Gemeentewet
van overeenkomstige toepassing verklaard. Artikel 81f van de Gemeentewet ziet
op de onverenigbaarheid van functies. Op grond van artikel 81g van de Gemeentewet
dient de ambtseed te worden afgelegd. Artikel 81b bepaalt dat de raad het
aantal leden van toezichtscommissie vaststelt. Artikel 81i houdt
in dat de toezichtscommissie zelf haar reglement van orde vaststelt voor haar
werkzaamheden. Indien de toezichtscommissie uit twee of meer personen, en
er dus vergaderingen van de commissie zijn, stelt zij ook een reglement van
orde voor haar vergaderingen vast. Tevens zendt de commissie het reglement
ter kennisneming aan de raad en maakt het bekend op de in artikel 139, tweede
lid, van de Gemeentewet, bedoelde wijze. De toezichtscommissie zal niet kunnen
functioneren zonder dat zij over voldoende financiële middelen beschikt.
Het van overeenkomstige toepassing verklaren van artikel 81j, eerste lid,
strekt ertoe dat de raad daarin voorziet. Als laatste is geregeld dat op grond
van artikel 81k de leden van de commissie een bij verordening van de raad
vastgestelde vergoeding voor hun werkzaamheden en een tegemoetkoming in de
kosten ontvangen. Het toezicht geschiedt overeenkomstig de in de Algemene
wet bestuursrecht voorziene bevoegdheden voor toezichthouders, met uitzondering
van de bevoegdheden genoemd in artikel 5:18 en 5:19 Awb.Artikel 10.2In dit artikel wordt bepaald dat de kandidaat een openbare administratie
voert die een volledig overzicht bevat van de bijdragen die hij met het oog
op de verkiezingscampagne heeft ontvangen of uit eigen middelen heeft ingebracht,
en van de uitgaven die in dat kader gedaan zijn. Deze geldelijke bijdragen
en uitgaven houdt de kandidaat op een afzonderlijke betaalrekening bij. Bijdragen
worden onderscheiden in geldelijke bijdragen en bijdragen in natura, die gericht
zijn op de bekostiging van activiteiten voor de verkiezingscampagne. Ook uitgaven
voor de verkiezingscampagne die door derden worden gedaan zonder dat de kandidaat
daarin direct is betrokken, worden zodoende als bijdrage aan de verkiezingscampagne
van de kandidaat aangemerkt. Onder bijdragen voor de verkiezingscampagne vallen
ook de bijdragen door de kandidaat uit het privé-vermogen en eventuele
gemeentelijke overheidssubsidies. Tevens worden bijdragen van politieke partijen
als bijdrage van een derde aangemerkt. Bijdragen in «natura» worden
ook als bijdrage beschouwd. Alle bijdragen in natura moeten verantwoord worden.Een bijdrage in natura houdt in dat een dienst of prestatie om niet geleverd
is of als de dienst of prestatie niet in verhouding staat tot de betaalde
prijs. Gedacht kan worden aan zaken en middelen ten behoeve van de verkiezingscampagne,
zoals bijvoorbeeld het beschikbaar stellen van vergaderruimte, maar ook voordelen
verschaft bij de drukkosten voor het verkiezingsprogramma. Een bijdrage kan
dus ook bestaan uit verleende kortingen bij de aanschaf van diensten of zaken.
Ook dergelijke vormen van steun aan de kandidaat worden aangemerkt als een
bijdrage voor de verkiezingscampagne. Deze voordelen dienen naar maatschappelijke
normen te worden gewaardeerd en in de administratie verantwoord. Het bedrag
wordt bepaald door het verschil tussen de in het economisch verkeer gebruikelijke
prijs en de feitelijk betaalde prijs. Een kandidaat-burgemeester kan bijvoorbeeld
een lunch organiseren voor potentiële kiezers. Normaal gesproken zou
voor het benodigde een bedrag van € 500 benodigd zijn geweest. Indien
een plaatselijk cateringbedrijf dit verzorgt, voor een bedrag van € 200
dan is sprake van een bijdrage in natura van € 300. Vrijwilligerswerk
valt niet onder bijdragen in natura. Indien vrijwilligers werkzaamheden voor
de verkiezingscampagne van de kandidaat verrichten, dan hoeft de kandidaat
de gemaakte manuren niet in de financiële administratie te verantwoorden.Onder uitgaven in het kader van de verkiezingscampagne wordt verstaan
de bekostiging van activiteiten die erop zijn gericht de uitslag van de verkiezing
voor de kandidaat gunstig te beïnvloeden. Dit houdt tevens in dat uitgaven
in verband met personele kosten, kosten voor kantoor en kantoorbenodigdheden
en andere met de verkiezing samenhangende uitgaven aan activiteiten
worden toegerekend volgens de normen die in het maatschappelijk verkeer aanvaardbaar
worden beschouwd. Uitzondering hierop vormt de ondersteuning in natura door
de gemeente; bijvoorbeeld het ter beschikking stellen van aanplakborden of
postfaciliteiten. Deze voorzieningen worden bij verordening geregeld en behoeven
niet te worden gewaardeerd en verantwoord in de administratie. Eventuele gemeentelijke
subsidies worden overigens wel in de administratie geregistreerd.Artikel 10.3Voor dit hoofdstuk geldt dat van bijdragen onder de € 50 slechts
de hoogte van de bijdrage openbaar gemaakt moet worden. De gever van de bijdrage
hoeft bij bijdragen onder de € 50 niet met naam van de persoon,
het bedrijf of de instelling vermeld te worden. Indien de bijdrage meer dan € 50
bedraagt of meerdere bijdragen zijn gedaan die gezamenlijke meer dan € 50
bedragen geldt het vereiste van actieve openbaarheid. Tevens zal de toezichtscommissie
bepalen op welke wijze informatie over de verkregen bijdragen bekend worden
gemaakt. Hierbij kan gedacht worden aan het bijhouden van een overzicht op
een gemeentelijke website.Artikel 10.4Het eerste lid strekt ertoe een maximum te stellen aan een bijdrage van
een individuele gever. De maximumbedragen verschillen naar gelang de gemeentegrootte.
Deze differentiatie is aangebracht, omdat de invloed van de bijdragen afhankelijk
is van de gemeentegrootte. Dezelfde categorieën zijn gehanteerd als bij
de ondersteuningsverklaringen. De maximumbijdragen gelden voor natuurlijke
en rechtspersonen. Daaronder vallen ook bijdragen van politieke partijen en
eigen bijdragen van de burgemeester als privé-persoon. Bijdragen van
gevers boven het maximumbedrag worden teruggestort. Anonieme giften draagt
de kandidaat aan de gemeente over. De gemeente kan hier een rekeningnummer
voor openen.Artikel 10.5Deze bepaling bevat de verplichting bij gemeentelijke verordening te regelen
welke ondersteuning kandidaten van de gemeente ontvangen. Onder het begrip
ondersteuning valt zowel financiële ondersteuning (subsidie) als ondersteuning
in natura (b.v. ter beschikking stellen van aanplakborden). De verplichting
tot het vaststellen van een verordening impliceert overigens helemaal niet
een verplichting ondersteuning te verlenen. Een belangrijk grondbeginsel bij
het verlenen van overheidssteun – indien daarvoor wordt gekozen –
is het uitgangspunt dat de overheidssteun geschiedt onder voor alle kandidaten
gelijk geldende voorwaarden. In het tweede lid is dit tot uitdrukking gebracht.Artikel 10.6Alle kandidaten dragen na de verkiezingen de administratie over aan de
toezichtscommissie. De administraties liggen dan voor een ieder ter inzage.
De overdracht houdt ook in dat de documenten uit de administratie na overdracht
bij de gemeente opvraagbaar zijn op grond van de bepalingen neergelegd in
de Wet openbaarheid van bestuur. Uiteindelijk zullen de documenten geraken
onder de werking van de Archiefwet.Artikel 10.7Dit artikel regelt de openbare rapportage door de toezichtscommissie.
Het rapport ziet op de wijze waarop in de verkiezingscampagne door de burgemeesterskandidaten
toepassing is gegeven aan de financieringsvoorschriften. De beoordeling door
de toezichtscommissie geschiedt in een rapportage achteraf. Bij aanwijzingen
over mogelijk ernstige overtreding van de financieringsvoorschriften kan de
toezichtscommissie ook reeds tijdens verkiezingscampagne onderzoek kan verrichten
en rapport uitbrengen.Eventueel kan de toezichtscommissie ook bevindingen bekend maken over
de wijze waarop door de gemeente ondersteuning is verleend aan de kandidaten.Artikel 10.8Op grond van dit artikel kunnen nadere regels en uitvoeringsvoorschriften
worden gesteld. Zo kunnen nadere regels worden gesteld aan de inrichting en
de openbaarmaking van de financiële administratie en de wijze waarop –
en binnen welke termijn – bijdragen openbaar moeten worden gemaakt.
Voor nadere vereisten aan de inrichting van de financiële administratie
kan onder meer gedacht worden aan de eisen aan de kenbaarheid van inkomsten
en de termijn voor het bijwerken van de financiële administratie.Artikel 11.11Specifieke onderdelen van de artikelen inzake financiering van de verkiezingscampagne
zijn strafbaar gesteld. Dan gaat het zowel om het nalaten van het openbaar
maken van bijdragen door de kandidaat ingevolge artikel 10.3 , als om het
handelen in strijd met artikel 10.4.Artikel 12.2AWijziging van artikel C 4 van de KieswetDeze wijziging strekt er toe de termijn tussen de raadsverkiezingen en
de eerste samenkomst van de nieuwe raad met twee weken te verlengen. De wijziging
hangt samen met het feit dat in onderhavig wetsvoorstel de raadsverkiezing
wordt gecombineerd met de eerste ronde van de burgemeestersverkiezingen. Als
de huidige termijn van acht dagen tussen raadsverkiezing en eerste samenkomst
van de nieuwgekozen raad gehandhaafd zou blijven, dan zou de nieuwe raad al
bijeenkomen voordat een eventuele tweede ronde van de burgemeestersverkiezing
heeft plaatsgevonden. Dit achten wij ongewenst met het oog op de positie van
de burgemeester als (in)formateur bij de collegeonderhandelingen. Zowel de
ambtsperiode van de nieuwe burgemeester als de zittingstermijn van de nieuwgekozen
raad vangen aan op de donderdag in de periode van 24 tot en met 30 maart
(vgl. de artikelen 18 en 61a van de Gemeentewet). Met ingang van deze datum
vangt de termijn van zes weken aan waarbinnen de collegevorming dient te zijn
afgerond (vgl. artikel 42, eerste lid, aanhef en onderdeel b, van de Gemeentewet).BWijziging van artikel E 7 van de KieswetArtikel E 7 van de Kieswet regelt de instelling en samenstelling van het
hoofdstembureau bij de verkiezing van de leden van de gemeenteraad. Onder
het huidige regime is de burgemeester voorzitter van het hoofdstembureau.
Voorgesteld wordt om dit voorzitterschap van de burgemeester te laten vervallen.
Het hoofdstembureau dient namelijk bij de burgemeestersverkiezing als onafhankelijk
en onpartijdig orgaan zijn werkzaamheden te kunnen verrichten. Het betreft
hier belangrijke werkzaamheden, zoals het onderzoek van verzuimen bij de aanmelding
als kandidaat, beslissen over de geldigheid van de aanmeldingen als kandidaat
en het door loting vaststellen van de volgorde van de namen van de kandidaten
op de stembiljetten. Aangezien het hoofdstembureau bij de verkiezing van de
burgemeester tevens optreedt als centraal stembureau valt ook de taak van
het vaststellen van de uitslag van de verkiezing onder diens verantwoordelijkheid.De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van het hoofdstembureau kunnen
in het geding komen, indien een zittende burgemeester betrokken is bij de
hierboven genoemde taken en werkzaamheden. Dit is met name het geval indien
de zittende burgemeester deelneemt aan de burgemeestersverkiezing. Aangezien
het hoofdstembureau voor de verkiezing van de leden van de gemeenteraad tevens
optreedt als hoofdstembureau voor de verkiezing van de burgemeester is ervoor
gekozen de Kieswet op dit punt aan te passen. In artikel 68 van de Gemeentewet
zal tevens worden bepaald dat het burgemeesterschap en het lidmaatschap van
het hoofdstembureau onverenigbare betrekkingen zijn.CWijziging van artikel N 2 van de KieswetOp grond van artikel 6.2. vindt in geval van combinatie van stemmingen
de stemopneming door het stembureau voor de burgemeestersverkiezing plaats
na de stemopneming voor de raadsverkiezingen. Op grond van artikel N 2 van
de Kieswet dient het stembureau bij de stemopneming van voor de raadsverkiezing
het kiezersregister, de oproepingskaarten, de volmachtbewijzen en de kiezerspassen
in te verzegelen pakken te doen. Aangezien deze stukken eveneens nodig zijn
bij de stemopneming voor de burgemeestersverkiezing, is in een nieuw vierde
lid van artikel N 2 bepaald dat in geval van een combinatie van stemmingen
het inpakken van deze stukken pas plaatsvindt bij de stemopneming voor de
burgemeestersverkiezing.D en EWijziging van de artikelen N 11 en N 12 van de KieswetDeze wijzigingen strekken ertoe om bij de gemeenteraadsverkiezingen de
vaststelling door de burgemeester van de aantallen in de gemeente op de kandidaten
uitgebrachte stemmen te laten vervallen, aangezien deze taak bij de gemeenteraadsverkiezing
ingevolge artikel O 2 van de Kieswet eveneens verricht wordt door het hoofdstembureau
en dus een overbodige doublure vormt. Verwezen wordt naar de toelichting op
artikel 6.12. Voor de verkiezingen van de Tweede Kamer en provinciale staten
blijft deze taak van de burgemeester gehandhaafd.Wijziging van artikel N 13 van de KieswetDe aanpassing van artikel N 13 volgt uit het feit dat de bevoegdheid om
de verzegelde pakken met o.a. de ingeleverde oproepingskaarten en volmachtbewijzen
te openen bij de verkiezing van de burgemeester niet is toegekend aan de burgemeester
om de procedure van de burgemeestersverkiezing zuiver te houden. Om de procedure
van de raadsverkiezing en de burgemeestersverkiezing op dit punt gelijk te
trekken, wordt aan de voorzitter van het centraal stembureau de bevoegdheid
toegekend de verzegelde pakken te openen bij een raadsverkiezing. Verwezen
wordt naar de toelichting bij artikel 6.14.Artikel 12.3Niet alleen zijn er tussentijdse verkiezingen als bedoeld in artikel 9.3,
maar ook bij een gemeentelijke herindeling waar een nieuwe raad wordt gekozen,
zal een tussentijdse verkiezing voor een burgemeester worden gehouden. Dit
wordt geregeld in de Wet algemene regels herindeling (hierna ook te noemen:
de Arhi), aangezien op die plek ook de bijzondere regels zijn te vinden voor
de verkiezing van de gemeenteraad in verband met een herindeling.De Arhi bepaalt in artikel 52, tweede lid, dat in elk geval in drie herindelingsituaties
een raadsverkiezing wordt voorgeschreven (in de desbetreffende herindelingswet):a. bij de instelling van een nieuwe gemeente;b. bij de verwachting dat het inwonertal van een gemeente met 10% of meer
zal toe- dan wel afnemen;c. bij de verwachting dat de gemeente door de verschuiving in het inwonertal
qua aantal raadszetels in een andere categorie komt te vallen.In het algemeen deel van de memorie van toelichting bij het voorstel van
wet tot Wijziging van de Gemeentewet in verband met de invoering van de gekozen
burgemeester (Wet introductie gekozen burgemeester), is ingegaan op het belang
van synchroniciteit bij de verkiezingen voor de raad en voor de burgemeester
(zie het slot van paragraaf 2.1 van die toelichting). Dit belang geldt
onverkort ook in een herindelingsituatie Er zijn geen valide argumenten om
bij herindeling hiervan afstand te nemen. Dat betekent dat in alle gevallen
dat in het kader van een herindeling een tussentijdse raadsverkiezing wordt
gehouden, ook de burgemeester tussentijds zal worden gekozen.De burgemeestersverkiezing die op grond van de Arhi plaatsvindt, wijkt
in beginsel niet af van andere burgemeestersverkiezingen. De Wet verkiezing
burgemeester (Wvb) is dan ook van toepassing. De Arhi regelt daarnaast slechts
wat noodzakelijk is met het oog op de specifieke herindelingsomstandigheden.
Voor die specifieke – afwijkende – bepalingen zal zoveel mogelijk
worden aangesloten bij de Arhi-bepalingen voor de herindelings-raadsverkiezingen. Er is slechts in zeer beperkte mate wijziging
van de Arhi nodig, aangezien de bepalingen in hoofdstuk VII van de Arhi –
zoals hierna nader zal worden toegelicht – in overwegende mate ook zonder
meer van toepassing zijn op de verkiezing van de burgemeester – althans
nadat zulks expliciet is geregeld. De wijziging in onderdeel
B strekt daartoe.Door het bredere bereik van de bepalingen in hoofdstuk VII dient uiteraard
ook het opschrift van het hoofdstuk te worden gewijzigd; dit gebeurt in onderdeel A.De wijziging in onderdeel C impliceert dat
de burgemeester van de gemeente waarvoor een herindelingverkiezing wordt gehouden,
burgemeester blijft tot de datum van herindeling. Dat geldt vanzelfsprekend
voor de burgemeester van een gemeente die wordt opgeheven; voor die gemeente
komt immers geen nieuwe burgemeester. Maar ook bij grenswijzigingen die leiden
tot een herindelingsverkiezing voor de raad en de burgemeester, gaat de ambtsperiode
van de tussentijds gekozen burgemeester pas in met ingang van de datum van
herindeling: hetzelfde moment dat de ambtsperiode van de zittende burgemeester
eindigt. Dat einde van de ambtsperiode geldt uitdrukkelijk alleen de burgemeestersfunctie
waarvoor een verkiezing als bedoeld in artikel 52 wordt gehouden; voor de
burgemeester van een gemeente waarin minder dan 10% van de inwoners in overgaand
gebied wonen, loopt de ambtsperiode gewoon door. Er worden weliswaar in (een
deel van) zijn gemeente verkiezingen gehouden, maar die zijn niet ten behoeve
van die gemeente, maar voor de gemeente waarvan die inwoners deel zullen uitmaken
met ingang van de datum van herindeling, die in artikel 1 van de Arhi is gedefinieerd
als: 1 januari volgend op de dag van de inwerkingtreding
van de herindelingsregeling. Deze afzonderlijke bepaling omtrent het voortijdige
einde aan de ambtsperiode van de burgemeester in geval van herindeling, zou
als overbodig beschouwd kunnen worden naast artikel 61a, eerste lid, van de
Wet introductie gekozen burgemeester, dat bepaalt dat de ambtsperiode van
de burgemeester gelijkloopt met de zittingsperiode van de leden van de raad.
Aangezien hier geen sprake is van een regulier einde van een zittingsperiode,
is ervoor gekozen expliciet het einde van de ambtsperiode te bepalen, teneinde
hierover geen enkele twijfel te doen ontstaan. Een implicatie van deze bepaling
is dat de zittende burgemeester nog geruime tijd «zit» voordat
de ambtsperiode van de nieuwe gekozen burgemeester aanvangt. Normaliter telt
de periode tussen stemming en eerste samenkomst van de nieuwe raad acht dagen.
Bij herindelingsverkiezingen, die doorgaans in november plaatsvinden, bedraagt
deze periode meer dan een maand. Niet uitgesloten moet worden geacht dat de
politieke realiteit ertoe leidt dat degene die als (nieuwe) burgemeester is
gekozen, al wel begint met de gemeentewettelijke taak van formateur (artikel
169a Gemeentewet). Formeel zal de burgemeester evenwel deze taak, in het bijzonder
het afleggen van verantwoording hierover aan de raad, pas kunnen vervullen
in het nieuwe jaar, ten overstaan van de nieuwe raad die (ingevolge artikel
56, derde lid, van de Arhi) bijeenkomt op de eerste werkdag na de datum van
herindeling; in die vergadering zullen dan ook de wethouders (kunnen) worden
benoemd. De geloofsbrieven van de nieuwgekozen raadsleden worden in beginsel
vóór de datum van herindeling onderzocht (zie de artikelen 56,
tweede lid, en 53, tweede lid, van de Arhi). Dit zal normaliter ook gelden
voor het onderzoek van de geloofsbrieven van degene die tot burgemeester is
gekozen en die de verkiezing heeft aangenomen. Ook voor deze tussentijds gekozen
burgemeester geldt dat hij zijn ambt pas kan uitoefenen nadat hij de eed of
de verklaring en belofte heeft afgelegd (artikel 65 Gemeentewet).De artikelen 54 en 55 van de Arhi hebben na inwerkingtreding van de Wet
verkiezing burgemeester ook voor de verkiezing van de burgemeester in het
kader van een herindeling betekenis, omdat de bepalingen – die zijn
geschreven met het oog op de raadsverkiezingen bij herindeling – daarop
doorwerken. Primair geldt dit voor het vaststellen van de vraag welke kiesgerechtigden
hun werkelijke woonplaats hebben in (bij de herindeling) overgaand gebied.
Uit het tweede lid van artikel 54 blijkt dat er enige tijd zit tussen de door
gedeputeerde staten te bepalen datum waarop de gemeenten deze opgave moeten
verstrekken en de dag van kandidaatstelling. Voor de kandidaatstelling in
het kader van de burgemeestersverkiezing is dit artikel van groot belang,
aangezien tijdig vast moet staan welke kiezers bevoegd zijn een kandidatuur
te ondersteunen (conform artikel 4.4 Wvb). Een nadere wettelijke regeling
van deze periode is overbodig.Met het oog op de dag der kandidaatstelling bevat de Arhi een eigen regeling,
aangezien de herindelingsverkiezingen op een ander tijdstip (in november)
plaatsvinden dan de reguliere verkiezingen (in maart). Het huidige artikel
55, tweede lid, geeft aan dat gedeputeerde staten bij herindeling de dag van
de kandidaatstelling voor de verkiezing van de leden van de gemeenteraad bepalen,
met inachtneming van onder meer artikel J 1 van de Kieswet (waarin de periode
tussen dag van kandidaatstelling en de dag der stemming wordt geregeld). Met
het oog op de burgemeestersverkiezing wordt in onderdeel
D een verwijzing opgenomen naar de Wvb. Het huidige artikel 55, tweede
lid, van de Arhi geeft voorts aan dat gedeputeerde staten de dagen zodanig
moet bepalen dat de stemmingen voor de datum van herindeling plaatsvinden.
In de praktijk vinden herindelingsverkiezingen plaats in november, en verwacht
mag worden dat dit zo blijft, aangezien december een minder geschikte periode
is voor verkiezingen. Er is in ieder geval een 10-dagen-termijn nodig voor
de gekozene om mee te delen dat hij de verkiezing aanneemt (zie
artikel 8.2, eerste lid, Wvb). Voorts is er enige tijd nodig voor het onderzoek
van de geloofsbrieven, en ook dat zou vóór de datum van herindeling
afgerond moeten zijn. Doordat gedeputeerde staten ook artikel 4.1 van de Wvb
in acht moeten nemen, is ook bij herindelingsverkiezingen de dag van kandidaatstelling
voor raadsleden tevens de dag van kandidaatstelling voor de verkiezing van
de burgemeester; derhalve kan worden volstaan met de enkelvoudige aanduiding:
de kandidaatstelling. Gelet op artikel 5.2, eerste lid, van de Wvb vindt de
stemming voor de verkiezing voor de leden van de gemeenteraad gelijktijdig
en gecombineerd plaats met de eerste ronde, dan wel de enige ronde indien
er niet meer dan twee kandidaten zijn, van de stemming voor de burgemeester.
Uit artikel J 1, eerste lid, van de Kieswet volgt dat deze stemmingen op de
drieënveertigste dag na de kandidaatstelling plaatsvinden. De eventuele
tweede ronde vindt plaats op de zevenenvijftigste dag na de kandidaatstelling
(zie artikel 5.2, tweede lid, van de Wvb).Het antwoord op de vraag wie – in algemene zin – kiesgerechtigd
zijn bij de verkiezing van de burgemeester, kan worden gevonden in de Wvb.
De Arhi, artikel 55, vijfde lid, regelt specifiek wie van die kiesgerechtigden
aan welke verkiezingen kan deelnemen, gelet op de wijzigende grenzen in het
gebied. De basis voor deze vaststelling vormen de opgaven die op grond van
artikel 54 worden verstrekt. Deze opgaven worden uiteraard voor beide verkiezingen
gehanteerd; aanvullende bepalingen voor de burgemeestersverkiezing zijn dus
niet nodig.Artikel 56, vierde lid, bepaalt dat de zittingsperiode van de nieuwe raad
eindigt tegelijk met de zittingsperiode van regulier gekozen raadsleden. Onder
verwijzing naar artikel 61a, derde lid, Gemeentewet zou gesteld kunnen worden
dat evident is dat de ambtsperiode van de bij gelegenheid van de herindeling
gekozen burgemeester ook op dat moment eindigt. Analoog aan het nieuwe –
derde – lid van artikel 53, wordt evenwel in onderdeel
E aan dit artikel een lid toegevoegd, zodat ook hier geen misverstand
kan rijzen over het gelijktijdige einde van de a-reguliere zittingsperiode
van de raadsleden en de korte ambtsperiode van de burgemeester.Artikel 12.4Artikel 28, eerste lid, onder 3°, van het Wetboek van Strafrecht biedt
de mogelijkheid aan de rechter om bij bepaalde delicten als bijkomende straf
iemand te ontzetten van het recht de leden van algemeen vertegenwoordigende
organen te verkiezen en tot lid van deze organen te worden verkozen. Aangezien
dit artikel zich richt op verkiezingen voor vertegenwoordigende organen dient
de formulering van dit artikel verruimd te worden zodat de uitsluiting mede
omvat het recht de burgemeester te verkiezen en tot burgemeester te worden
verkozen uit te spreken.Artikel 12.5Naar analogie van de regeling bij de verkiezingen van vertegenwoordigende
organen dient ook bij de burgemeestersverkiezing geen beroep te kunnen worden
ingesteld tegen de volgorde van de kandidaten, het verloop van de stemming,
de stemopneming, de vaststelling van de uitslag en de toelating tot het ambt
van burgemeester. Artikel 8:4, onder h, van de Algemene wet bestuursrecht
wordt hiertoe aangepast.Artikel 12.6Landelijke politieke partijen ontvangen overheidssubsidie op grond van
de Wet subsidiëring politieke partijen. Op dit moment is een wijziging
van de Wet subsidiëring politieke partijen in voorbereiding. De bedoeling
is dat de overheidssubsidie voortaan ook besteed kan worden aan activiteiten in het kader van de verkiezingscampagnes. Om te voorkomen dat
er een ongelijkwaardige uitgangspositie is tussen kandidaten van een politieke
partij en onafhankelijke kandidaten wordt dit echter uitgesloten ten aanzien
van de financiering van campagnes voor de verkiezing van de burgemeester.
Het toevoegen van een tweede lid aan artikel 5 van de Wet subsidiëring
politieke partijen voorziet hierin. Artikel 12.7De personen die op het moment van inwerkingtreding van dit voorstel van
wet zijn uitgesloten van het recht de leden van vertegenwoordigende organen
te kiezen en tot lid van deze organen te worden verkozen, zijn daarmee niet
uitgesloten van het recht de burgemeester te verkiezen en tot burgemeester
te worden verkozen. Aan deze personen wordt door middel van deze bepaling
het recht onthouden de burgemeester te verkiezen of tot burgemeester te worden
verkozen. Deze uitsluiting duurt zo lang als hun uitsluiting van het recht
de leden van vertegenwoordigende organen te verkiezen en tot lid van deze
organen te worden verkozen van kracht is.Artikel 12.8Dit artikel bepaalt dat bij de eerste burgemeestersverkiezingen in 2006
de twee faciliteiten die in het wetsvoorstel voor zittende burgemeesters zijn
opgenomen, niet van toepassing zijn. Het betreft de vrijstelling van de verplichting
bij de kandidaatstelling ondersteuningsverklaringen te overleggen (artikel
4.4, negende lid) en de vrijstelling van de verplichting bij de kandidaatstelling
een waarborgsom te betalen (artikel 4.8, tweede lid). Deze faciliteiten gelden
alleen voor gekozen burgemeesters, en niet voor
de huidige benoemde burgemeesters. De vrijstellingen zijn immers opgenomen
omdat van de bij de vorige verkiezing gekozen burgemeesters reeds is gebleken
dat zij over aanhang onder de kiezers beschikken. Die situatie doet zich uit
de aard der zaak bij de eerste burgemeestersverkiezing niet voor.Artikel 12.9In artikel 68 van de Gemeentewet, zoals die komt te luiden na inwerkingtreding
van de Wet introductie gekozen burgemeester, wordt het burgemeesterschap onverenigbaar
gesteld met het zijn van lid, waaronder begrepen voorzitter, van een hoofdstembureau
voor de gemeenteraadsverkiezingen. Dit hoofdstembureau treedt tevens op als
hoofdstembureau voor de burgemeestersverkiezingen (zie artikel 3.3). In de
toelichting op artikel 12.2, onderdeel B, is deze wijziging nader toegelicht.
Het is gewenst dat al bij de eerste burgemeestersverkiezingen op grond van
deze wet de burgemeester niet tevens voorzitter van het hoofdstembureau is.
Aangezien de wijzigingen van de Gemeentewet eerst na de eerste burgemeestersverkiezingen
in werking treden, is het nodig in onderhavig wetsvoorstel een voorziening
te treffen om te voorkomen dat de burgemeester bij de eerste verkiezing tevens
voorzitter of lid van het hoofdstembureau is. Artikel 12.9 strekt hiertoe.De Minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties,Th. C. de GraafDe Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J. W. RemkesBIJLAGERegeling van de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester
(Wet verkiezing burgemeester)ARTIKEL WVBCORRESPONDEREND ARTIKEL UIT DE KIESWET HOOFDSTUK 1 ALGEMENE BEPALINGEN 1.1B 4 1.2 HOOFDSTUK 2 KIESGERECHTIGHEID 2.1B 3 2.2B 5 2.3B 62.4D 1 HOOFDSTUK 3 VERKIEZINGSORGANEN 3.1E 2 3.2E 3, E 43.3E 7 4.1F 1 4.2H 1, H 9 4.3H 34.4H 4 4.5H 5 4.6H 8 4.7V 34.8H 14, H 15 4.9I 1 4.10I 2 4.11I 34.12I 4 4.13I 5 4.14 4.15I 74.16I 8 4.17I 17 4.18 4.19I 18HOOFDSTUK 5 STEMMING 5.1 5.2J 15.3J 3 5.4J 4 5.5J 5 5.6J 75.7J 8 5.8J 9 5.9J 10 5.10J 205.11 5.12J 22 5.13J 23 5.14J 245.15J 25 5.16J 26 5.17J 27 5.18J 285.19J 29 5.20J 30 5.21J 31 5.22J 325.23J 33 5.24J 34 5.25 5.26Hoofdstuk K5.27Hoofdstuk L HOOFDSTUK 6 STEMOPNEMING 6.1 6.2N 1 6.3N 26.4N 3 6.5N 4 6.6N 5 6.7N 6 6.8N 7 6.9N 8 6.10N 9 6.11N 106.12N 11 6.13N 12 6.14N 13 6.15N 14HOOFDSTUK 7 VASTSTELLING VAN DE UITSLAG 7.1 7.2O 1 7.3O 2, O 37.4O 4 7.5O 5 7.6O 6 7.7P 17.8 7.9 7.10 7.11P 14 7.12P 207.13P 21 7.14P 22 7.15P 23 7.16P 247.17P 25 HOOFDSTUK 8 AANNEMING VAN DE VERKIEZING EN
TOELATING TOT HET AMBT 8.1V 1 8.2V 28.3V 3 8.4V 4 8.5V 6, V 7 8.6V 88.7V 9 8.8V 10 8.9V 13 HOOFDSTUK 9 BIJZONDERE GEVALLEN VAN VERKIEZING
VAN DE BURGEMEESTERNiet
van toepassing HOOFDSTUK 10 CAMPAGNEFINANCIERINGNiet van toepassing HOOFDSTUK 11 STRAFBEPALINGEN 11.1Z 1 11.2Z 2 11.3Z 3 11.4Z 4 11.5Z 511.5Z 5 11.6Z 6 11.7Z 7 11.8Z 811.9Z 9 11.10Z 10 11.11 11.12Z 11HOOFDSTUK 12 SLOTBEPALINGENNiet van toepassingXNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Te raadplegen via www.binnenland.vlaanderen.be.XNoot1Direct gekozen burgemeesters in Duitsland, onderzoek TU Twente/University
of Stuttgart in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
januari–april 2004, p. 45.XNoot1Zie noot 2. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29865-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl