Behoeftestelling vervanging F-16; Brief van de Staatssecretaris van Defensie en Minister van Economische Zaken
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26488, nr. 159

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

06-04-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

26488 nr. 159

27-03-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26488Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 91 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 488Behoeftestelling vervanging F-16nr. 159BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE EN MINISTER VAN ECONOMISCHE
ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 27 maart 2009Hierbij bieden wij u aan de rapportage over het project «Vervanging
F-16» over het jaar 2008. Waar relevant wordt een doorkijk naar ontwikkelingen
in de komende jaren gegeven. Het assurance rapport
van de Auditdienst Defensie en de Auditdienst Economische Zaken over dit project
wordt conform de regeling grote projecten als afzonderlijk document meegezonden.1De staatssecretaris van Defensie,J. G. de VriesDe minister van Economische Zaken,M. J. A. van der Hoeven INLEIDINGIn 2001 kwam de Joint Strike Fighter (JSF,
F-35) als beste toestel voor de beste prijs naar voren uit de kandidatenevaluatie
van de B/C-fase van het Defensie Materieel Proces (DMP). In 2002 is vervolgens
het Memorandum of Understanding (MoU) over de
deelneming aan de System Development and Demonstration (SDD)-fase van het JSF-programma ondertekend. Dat jaar is ook de
Medefinancieringsovereenkomst (MFO) met de Nederlandse industrie over de afdracht
van JSF-gerelateerde omzet ondertekend. Sinds eind 2006 neemt Nederland ook
deel aan de productie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase van de JSF
(Production, Sustainment and Follow-on Development;
PSFD).Vanaf 2002 is jaarlijks gerapporteerd over het project «Vervanging
F-16». Dit rapport over 2008 is de zevende jaarrapportage. De eerste
helft van 2008 heeft voornamelijk in het teken gestaan van de verdere voorbereiding
van de Nederlandse deelneming aan de Initiële Operationele Test- en Evaluatiefase
(IOT&E) met twee F-35 testtoestellen. De IOT&E is, inclusief de Nederlandse
voorbereidingen, voorzien van 2011 tot midden 2014. Op 29 februari, 5 maart
en 7 mei 2008 is de Kamer over de Nederlandse deelneming aan de IOT&E
geïnformeerd (Kamerstukken 26 488, nrs. 65, 66 en 69). Ook
de vorige jaarrapportage ging al in op dit onderwerp. Eind mei 2008 is Nederland
toegetreden tot het IOT&E MoU en is de opdracht tot verwerving van het
eerste testtoestel geplaatst. De Kamer is het besluit op 16 januari 2009
voorgelegd over te gaan tot de definitieve aanschaf van twee F-35 testtoestellen,
met dien verstande dat dit besluit met de ondertekening van het contract zal
worden geëffectueerd na overleg met uw Kamer over de kandidatenevaluatie
(Kamerstuk 26 488, nr. 134).De herijking van de JSF business case per
1 juli 2008 leidde tot een berekend afdrachtpercentage van 10,3, later
bijgesteld naar 10,09. In het vervolgtraject is geen overeenstemming bereikt
tussen de ondertekenaars van de MFO over de hoogte van het definitieve afdrachtpercentage.
Op 1 december 2008 is na enig uitstel het arbitragetraject begonnen.
Een uitspraak wordt niet eerder dan eind mei 2009 verwacht. Over de business case is de Kamer regelmatig geïnformeerd,
onder andere op 3 juli, 17 september, 4 en 16 december 2008
en op 28 januari 2009 (Kamerstukken 26 488, nrs. 92, 102, 126,
128 en 135).In de tweede helft van 2008 is de actualisering van de kandidatenevaluatie
uitgevoerd. Over de resultaten daarvan is de Kamer op 18 december jl.
geïnformeerd (Kamerstukken 26 488, nrs. 129 en 131). Uit de
vergelijking tussen de F-35, de Gripen Next Generation (NG) en de Advanced F-16 kwam de F-35
op basis van de criteria kwaliteit, levertijd en prijs als beste kandidaat
naar voren. De F-35 kan omstreeks 2015 in tegenstelling tot de andere kandidaten
alle door Nederland vereiste hoofdmissies zonder meer succesvol uitvoeren.
Daarnaast zijn de investeringskosten voor de F-35 het laagst en zullen ook
de totale levensduurkosten van deze kandidaat naar verwachting het laagst
uitvallen. Ten slotte kan de levering van de F-35 goed worden ingepast in
de gewenste Nederlandse invoerreeks en kent het programma de minste risico’s
in vergelijking tot de andere kandidaten.Het totale projectbudget «Vervanging F-16» bedraagt na de
prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008 € 6,154 miljard. De invoeringsperiode
voor het planningsaantal van 85 F-35 toestellen loopt tot en met 2023.In 2008 zijn bijna 550 Kamervragen over de vervanging van de F-16 beantwoord,
inclusief de vragen over het monitoringrapport van de Algemene Rekenkamer
van december 2007. Het totale aantal beantwoorde vragen over het
project «Vervanging F-16» per eind 2008 bedraagt ongeveer 1725.
Van januari tot eind maart 2009 zijn daar ruim 660 vragen bijgekomen, waarmee
het totaal nu op bijna 2400 staat.In deze jaarrapportage wordt achtereenvolgens ingegaan op:– de projectdefinitie;– projectorganisatie, -regie, -beheer en -informatievoorziening;– de projectplanning;– de financiële planning;– de aan de vervanging F-16 gerelateerde projecten;– de inschakeling van de Nederlandse industrie.De rapportage wordt afgesloten met een aantal conclusies. In de bijlagen
is een overzicht van de gehanteerde definities opgenomen (bijlage 1), alsmede
het tijdschema dat op het project van toepassing is voor de invoeringsperiode
tot en met 2023 (bijlage 2). In bijlage 3 wordt een overzicht geboden van
de opdrachten die tot en met 31 december 2008 bij de Nederlandse industrie
zijn geplaatst.PROJECTDEFINITIEHet project «Vervanging F-16» betreft een niet-gemandateerd
groot project, dat als doel heeft te voorzien in de vervanging van de multi-role F-16 jachtvliegtuigen van de Nederlandse krijgsmacht,
vanaf de eerste helft van het volgende decennium. Naast de verwerving van
jachtvliegtuigen omvat het project ook de verwerving van bijbehorende simulatoren,
initiële reservedelen, infrastructuur, speciale gereedschappen, meet-
en testapparatuur, documentatie, initiële opleidingen en transport, alsmede
de betaling van BTW.Een belangrijke afgeleide doelstelling is, zoals gebruikelijk bij defensieprojecten,
de Nederlandse industrie zoveel mogelijk in te schakelen. Met het oog hierop
en mede vanwege de financiële omvang van het project is in 2002 gekozen
voor deelneming aan de SDD-fase van de JSF. Door de vroegtijdige inschakeling
in de ontwikkelingsfase van de F-35 verkrijgt het Nederlandse bedrijfsleven
een goede uitgangspositie voor de verwerving van orders voor de productie
en, na invoering, instandhouding van dit toestel.Het project «Vervanging F-16» bevat de volgende hoofdelementen:• De participatie in de SDD- en PSFD-fasen van het JSF-programma;• Het stimuleren van de participatie van het Nederlandse bedrijfsleven;• De verwervingsvoorbereiding van de vervanging van de F-16.De aan het project «Vervanging F-16» gerelateerde projecten
vallen buiten de projectdefinitie. Dat geldt ook voor de deelneming aan het Production & Sustainment (P&S, European footprint) MoU, dat is overeengekomen met Italië en
Noorwegen, en de daaraan verbonden kosten. Aangezien deze projecten wel een
relatie kennen met het project «Vervanging F-16» wordt daarover
toch gerapporteerd in deze jaarrapportage. PROJECTORGANISATIE, -REGIE, -BEHEER EN -INFORMATIEVOORZIENING ProjectorganisatieDe projectorganisatie in Nederland maakt deel uit van de Defensie Materieelorganisatie
(DMO) en bestaat uit een projectleider, een plaatsvervanger, een projectcontroller,
een contractmanager en elf overige medewerkers. Daarnaast werken enkele medewerkers
van de DMO in deeltijd voor het project en wordt voor ondersteunende werkzaamheden
aanvullende capaciteit ingehuurd. Naast operationele, technische, logistieke,
juridische en administratieve taken voeren deze medewerkers ook werkzaamheden
uit op het gebied van bijvoorbeeld arbo en milieu en Europese samenwerking.
Verder zijn voor het project acht medewerkers van Defensie geplaatst bij het
Amerikaanse JSF Program Office (JPO) in Washington,
en is een extra deeltijd controller geplaatst op de Nederlandse ambassade
in de Verenigde Staten, onder andere om de deskundigheid en continuïteit
op het financiële vlak in het project te waarborgen. Daarnaast zijn verschillende
beleidsmedewerkers van de bestuursstaf in Den Haag gedeeltelijk tot nagenoeg
voltijds belast met dit project.Voor specifieke deskundigheid wordt bovendien een beroep gedaan op deskundigen
in de defensieorganisatie en op instituten zoals het Nationaal Lucht- en Ruimtevaart
Laboratorium (NLR), de Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek (TNO) en het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en
Ruimtevaart (NIVR).In 2008 zijn drie vacatures in de projectorganisatie gevuld en is voor
ondersteunende werkzaamheden een uitzendkracht ingehuurd. Daarmee is de formele
projectorganisatie nu volledig gevuld. De voorziene personeelsuitbreiding
in Nederland, dus bovenop de vijftien bestaande functies, is nog niet volledig
gerealiseerd. Van de uitbreiding met zeven functies ontbreken per saldo twee
functionarissen ten behoeve van werkzaamheden op het gebied van de European footprint en informatietechnologie. De bijbehorende
werkzaamheden zijn vooralsnog belegd binnen het beschikbare functiebestand.
Verder zal in de loop van 2009 een vacature bij het JPO worden gevuld die
betrekking heeft op onder andere de IOT&E-voorbereiding. De tiende functie
bij het JPO, vooral gericht op instandhouding, zal naar verwachting ook in
2009 worden gevuld. Voorts zal het Commando luchtstrijdkrachten (CLSK) drie
functionarissen leveren voor de deelneming aan de grootschalige technische
testfase (Developmental Test and Evaluation, DT&E), waarvoor bovendien een NLR-medewerker wordt ingeschakeld.Het ministerie van Economische Zaken ondersteunt de Nederlandse industrie
bij de verwerving van zoveel mogelijk ontwikkelingsen productiecontracten
voor de JSF. Naast de projectorganisatie met drie functies beschikt het ministerie
daartoe over het JSF Industry Support Team (JIST),
bestaande uit twee functionarissen. Daarnaast heeft het ministerie van Economische
Zaken de activiteiten ondersteund van de Bijzonder Vertegenwoordiger Industriële
Aangelegenheden JSF, de heer mr. A. H. Korthals.ProjectregieDe directeur DMO voert, in het kader van het DMP, de regie over dit project.
Vanuit die verantwoordelijkheid vaardigt de directeur ook een vertegenwoordiger
af naar de vergaderingen van het JSF Executive Steering
Board (JESB). In dit halfjaarlijks overleg bewaken de internationale
partners de voortgang van het F-35 programma. De dagelijkse leiding over
het project is in handen van de projectleider. Het project«Vervanging
F-16» maakt deel uit van de maandelijkse rapportage van de DMO aan de
bewindspersonen over de voortgang van grote materieelprojecten. De bestuursstaf
is nauw bij het project betrokken, in het bijzonder de Secretaris-Generaal,
de Commandant der Strijdkrachten, de hoofddirecteur Algemene Beleidszaken
en de hoofddirecteur Financiën en Control (HDFC). Bovendien is er regelmatig
overleg met het CLSK over de voortgang van het project en de mogelijke gevolgen
daarvan voor dit Operationeel Commando.Daarnaast is met betrekking tot de JSF de Interdepartementale Coördinatiegroep
(ICG) actief. De doelstelling van de ICG is de beleidsmatige coördinatie
van de activiteiten van de direct bij de JSF betrokken instanties binnen de
rijksoverheid met de activiteiten van de industrie. Het voorzitterschap en
het secretariaat van de ICG zijn ondergebracht bij de DMO van het ministerie
van Defensie. Naast Defensie en Economische Zaken is het ministerie van Financiën
in de ICG vertegenwoordigd, alsmede de Stichting Nederlandse Industrie voor
Defensie en Veiligheid (NIDV), het Netherlands Industrial
Fighter Aircraft Replacement Platform (NIFARP) en het Nederlands
Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR).Bij het ministerie van Economische Zaken lag de regie tot eind 2008 bij
de plaatsvervangend directeur-generaal Ondernemen en Innovatie die verantwoordelijk
is voor de informatievoorziening aan de bewindspersonen inzake de inschakeling
van de Nederlandse industrie. Hij heeft in 2008 wekelijks overleg gevoerd
met de projectleider die verantwoordelijk is voor het EZ-aandeel in de voortgang
van het project. Vanaf 1 januari 2009 ligt de regie bij de directeur-generaal
Ondernemen en Innovatie.ProjectbeheerEen gezamenlijke audit van de Auditdienst Defensie (ADD) en de Auditdienst
Economische Zaken (ADEZ) naar het projectbeheer, uitgevoerd in 2007, is uitgemond
in een op 4 september 2008 verschenen auditrapport. De conclusie van
dit rapport luidt dat de opzet en werkwijze van het projectbeheer in de projectorganisatie
toereikend zijn.Mede naar aanleiding van specifieke opmerkingen van de auditdiensten is
in 2008 een aantal verbeteringen in gang gezet. Zo heeft de HDFC haar rol
binnen het project verduidelijkt aan de hand van een projectvisie. Ook zijn
de verdeling en de invulling van de rollen binnen de controllerstructuur verder
verduidelijkt en is er met ingang van januari 2009 een structureel controllersoverleg
tussen de HDFC en de DMO met de ADD als toehoorder.Binnen de DMO zijn, zoals eerder gemeld, initiatieven ontplooid om de
personele sterkte van de projectorganisatie op het gewenste niveau te brengen,
onder andere om de werkdruk beheersbaar te maken en de continuïteit te
waarborgen. Eveneens van belang voor het projectbeheer is de digitalisering
van het projectarchief die ter hand is genomen. Het archief bestaat uit ongeveer
7000 documenten en wordt door het projectteam zelf beheerd. Door de digitalisering
zal de toegankelijkheid van projectinformatie verder verbeteren.Ten behoeve van de aspecten traceerbaarheid en transparantie is ten tijde
van de actualisering van de kandidatenevaluatie een communicatieprotocol vastgesteld.
Dit heeft er onder andere toe geleid dat alle communicatie met de fabrikanten
is geregistreerd. Ook alle scoringssessies tijdens de kandidatenevaluatie
zijn uitgebreid vastgelegd. In 2008 is volgens de bedrijfsvoeringsrichtlijnen van de DMO een Project
Managementplan opgesteld, dat onder andere betrekking heeft op de detailplanning
vanaf de fase waarin het project nu verkeert. In 2008 is in overleg met het
CLSK eveneens begonnen aan het transitieplan. Dat brengt de activiteiten,
relaties en afhankelijkheden in kaart van alle onderwerpen die verband houden
met de invoering van de F-35 in de defensieorganisatie. Het transitieplan
is midden 2009 gereed en treedt in werking als definitief zou worden besloten
de F-16 te vervangen door de F-35.InformatievoorzieningGedurende 2008 informeerde de directeur DMO de bewindslieden bijna wekelijks
over de voortgang van het project, en indien daar aanleiding voor was ook
tussentijds. De Kamer is hier in 2008 over geïnformeerd onder meer door
middel van de IOT&E-brief van 29 februari 2008 (Kamerstuk 26 488,
nr. 65), de jaarrapportage over 2007 van 28 maart 2008 (Kamerstuk
26 488, nr. 67) en de resultaten van de actualisering van de kandidatenevaluatie
(Kamerstuk 26 488, nrs. 129 en 131). Bovendien is vorig jaar een
aanzienlijk aantal schriftelijke vragen beantwoord en is verschillende malen
met de Kamer overleg gevoerd.Op 29 januari 2009 heeft de Algemene Rekenkamer (ARK) het rapport «Monitoring
verwerving Joint Strike Fighter 2008» aangeboden aan de Tweede Kamer
(Kamerstuk 31 300, nr. 6). In de bestuurlijke reactie op dit rapport
onderschrijft het ministerie van Defensie het belang van goede kosteninformatie
en stelt het dat de Kamer in 2008 een volledig beeld is geboden van de diverse
kosten die van toepassing zijn op het project. Ook onderschrijft het ministerie
het belang van Level Line Pricing (LLP) en de
daarvan afgeleide Consortium Buy (CB) en zal het
de Kamer in 2009 bij nieuwe ontwikkelingen betreffende LLP/CB en kosten informeren.
Tevens heeft Defensie in haar reactie aangegeven dat het projectbeheer in
2008 toereikend was, maar dat niettemin ook in 2009 aandacht zal worden geschonken
aan verdere verbeteringen. Het oordeel van de ARK dat de koppeling van het
logistieke ondersteuningssysteem ALIS aan het Defensie-ERP systeem een groot
risico inhoudt, wordt door Defensie, net als in 2008, niet gedeeld. Ook distantieert
Defensie zich van de opmerking van de ARK dat het ministerie zich alleen zou
richten op de JSF. De uitvoerige actualisering van de kandidatenevaluatie
in 2008 laat zien dat de verschillende kandidaten voor de vervanging van de
F-16 zorgvuldig met elkaar zijn vergeleken.PROJECTPLANNINGInleidingSinds de toetreding van Nederland tot het SDD MoU in 2002 is het project «Vervanging
F-16» voortgezet met de verwervingsvoorbereidingsfase (D-fase) van het
DMP. Dit hoofdstuk gaat in op de IOT&E en de actualisering van de kandidatenevaluatie,
gevolgd door de ontwikkelingen in de SDDen PSFD-fasen. Tevens bevat dit hoofdstuk
een beoordeling van de projectrisico’s en wordt de Europese samenwerking
in het project nader beschouwd. In bijlage 2 is het actuele tijdschema van
het project Vervanging F-16 opgenomen.IOT&EIn 2008 is de Nederlandse deelneming aan de IOT&E verder voorbereid.
De deelneming aan de IOT&E met twee testtoestellen is op 30 mei 2008
bekrachtigd met de ondertekening van het IOT&E MoU en de opdracht tot verwerving van het eerste testtoestel. De opdracht tot verwerving van
het tweede toestel is tijdens de JESB van november jl. geplaatst. Op grond
van de opdrachten tot verwerving zijn tot dusver verplichtingen aangegaan
voor de aanschaf van long lead items voor het
eerste toestel ten bedrage van $ 14 miljoen. Voor het tweede toestel
zijn onlangs financiële verplichtingen voor long lead
items van het vliegtuig aangegaan voor een bedrag van $ 11,5
miljoen. Het kabinetsbesluit om de twee toestellen werkelijk aan te schaffen
is op 16 januari 2009 aan de Kamer aangeboden (Kamerstuk 26 488,
nr. 134).Door toetreding tot het IOT&E MoU zal Nederland samen met de Verenigde
Staten en het Verenigd Koninkrijk deelnemen aan de IOT&E van de F-35.
Deze fase gaat voor Nederland vanaf 2011 van start met het opleiden en
voorbereiden van 32 Nederlandse deelnemers, waaronder vijf vliegers. Italië,
dat aanvankelijk aan de IOT&E zou deelnemen en in het onderhandelingsproces
samen met Nederland was opgetrokken, heeft in 2008 alsnog afgezien van deelneming
(Kamerstuk 26 488, nr. 107 van 7 oktober). Het Verenigd Koninkrijk
heeft op 18 maart jl. aangekondigd drie testtoestellen aan te schaffen
waarmee de Britse deelneming aan de IOT&E is bevestigd. Na een voorbereidende spin up fase vanaf februari 2013, loopt het hoofdprogramma
van de IOT&E van augustus 2013 tot en met mei 2014. In die periode zullen
volgens de recente planning 1615 OT&E-vluchten worden uitgevoerd. Tijdens
de opleiding, de spin up en het hoofdprogramma
van de IOT&E zullen de deelnemende landen gebruik maken van een pool van vliegtuigen en de bijbehorende uitrusting en
ondersteuning.Actualisering kandidatenevaluatieIn het coalitieakkoord is afgesproken dat het kabinet op basis van een
vergelijking van de prijs, levertijd en kwaliteit van de F-35 en mogelijke
andere toestellen in 2010 een besluit zal voorleggen aan de Tweede Kamer over
de vervanging van de F-16. Voorts voorziet het coalitieakkoord in besluitvorming
in 2009 over de contractondertekening voor de definitieve aanschaf van twee
F-35 testtoestellen voor deelneming aan de IOT&E. Om de Kamer voorafgaand
aan dat besluit in de gelegenheid te stellen een zorgvuldige afweging te maken,
heeft Defensie in de tweede helft van 2008 de actualisering van de kandidatenvergelijking
uitgevoerd. De fabrikanten hebben daartoe in mei 2008 een uitgebreide vragenlijst
ontvangen. Begin juli 2008 hebben de fabrikanten van de Rafale en de Eurofighter
gemeld af te zien van medewerking aan de actualisering van de kandidatenvergelijking.
Een bezoek van de staatssecretaris van Defensie aan beide fabrikanten leidde
niet tot een ander standpunt (Kamerstukken 26 488, nrs. 99 en 104
van 17 juli en 26 september jl.). Daarom vielen de Rafale en de
Eurofighter af als productalternatief voor de opvolging van de F-16. De Saab
Gripen NG is in juni 2008 op verzoek van de Kamer toegevoegd aan de kandidatenvergelijking.
Daarmee ging de actualisering van de kandidatenvergelijking tussen de Gripen
NG van Saab en de Advanced F-16 en de F-35 van
Lockheed Martin.De vergelijking van 2008 bouwde voort op de vergelijking uit de B/C-fase
uit de periode 1999–2001. Uit de geactualiseerde vergelijking kwam naar
voren dat de F-35 het beste multi-role gevechtsvliegtuig
is. Omstreeks 2015 kan de F-35 in tegenstelling tot de Gripen NG en de Advanced F-16 alle hoofdmissies zonder meer succesvol
uitvoeren en is de operationele beschikbaarheid het grootst. Tevens heeft
de F-35 de laagste investeringskosten en – naar verwachting –
de laagste totale levensduurkosten. Bovendien kent het F-35-programma –
vergeleken met de andere kandidaten – de minste risico’s betreffende
financiën, (door)ontwikkeling en operationele kwaliteiten. De firma RAND Europe die de kandidatenvergelijking
heeft gevolgd, concludeert in haar rapport dat de vergelijking transparant
en objectief is uitgevoerd en dat de uitgebreide rapportage de uitkomsten
ervan accuraat weergeeft. De auditdiensten van de ministeries van Defensie
en EZ concluderen dat het proces van de kandidatenvergelijking voor de aspecten
prijs, kwaliteit en levertijd zodanig is uitgevoerd dat op grond daarvan besluitvorming
op verantwoorde wijze tot stand kan komen. Over de levensduurkosten merken
de auditdiensten op dat sprake is van inherente onzekerheden in de gehanteerde
data, bijvoorbeeld de dollarkoers en de olieprijs. Dit leidt ertoe dat de
uitkomsten van de levensduurkostenanalyse van de drie kandidaten als indicatief
dienen te worden beschouwd.Voortgang SDD-faseDe SDD-fase van het JSF-programma is eind 2001 van start gegaan. De SDD
betreft een stapsgewijs ontwikkelingstraject van de F-35, waarbij de stappen blocks worden genoemd. Tijdens de SDD-fase wordt de F-35
ontwikkeld volgens de door de partners gestelde eisen in het Operational Requirements Document (ORD) tot en met de block 3-versie. In 2008 is besloten de SDD-fase met een jaar te verlengen
tot en met 2014 om zo de drie deelprocessen van de SDD, namelijk de productie,
de technische testfase en de IOT&E-fase beter op elkaar af te stemmen.
De verlenging van de SDD-fase kan goed worden ingepast in de Nederlandse planning
voor IOT&E-deelneming en het voorziene Nederlandse invoeringsschema. De
Nederlandse bijdrage aan de SDD blijft gehandhaafd op $ 800 miljoen.TestprogrammaHet testprogramma van de F-35 is eind 2006 gestart met één
CTOL-toestel. Dit toestel heeft tot en met eind 2008 in totaal 69 testvluchten
gemaakt. Vanaf juni 2008 is het testprogramma uitgebreid met een STOVL-toestel,
dat op 11 juni zijn eerste vlucht maakte. Dit toestel heeft in 2008 veertien
testvluchten gemaakt. Het F-35 testprogramma gaat vanaf de tweede helft van
2009 opschalen. Tot die tijd worden de testvluchten hoofdzakelijk benut om
de vliegtechnische risico’s van de F-35 te reduceren.Naast de testvluchten zijn de missiesystemen (de verschillende sensoren
en bijbehorende elektronica) inmiddels ruim 150 000 uur getest in grondlaboratoria
en ruim 1100 uur in verschillende vliegende laboratoria, waaronder de CATBird
(een omgebouwde Boeing 737 waarin alle missiesystemen van de JSF geïntegreerd
worden getest). Tevens zijn in 2008 sterktetesten van de F-35 uitgevoerd op
toestellen in alle drie varianten van de F-35. Deze toestellen worden uitsluitend
gebruikt voor grondtesten en zijn niet bedoeld om te gaan vliegen. Deze testen
zijn voornamelijk gericht op de structuur van het vliegtuig en moeten eventuele
tekortkomingen aan het ontwerp reeds vroeg in het testprogramma aan het licht
laten komen. Kostbare aanpassingen van reeds afgeleverde vliegtuigen worden
op deze manier voorkomen. Eventuele aanpassingen naar aanleiding van de testvluchten
zullen voornamelijk betrekking hebben op het sensorenpakket en de software
en dergelijke aanpassingen zijn veel eenvoudiger uitvoerbaar bij reeds afgeleverde
vliegtuigen. Het veelbesproken risico van het aanvangen met de productie terwijl
de ontwikkeling nog niet is voltooid, is onderkend. Dit wordt zoveel mogelijk
beperkt door het testprogramma en de productieplanning zoveel mogelijk op
elkaar af te stemmen. Overigens kleven er evenzeer nadelen aan een programma
waarbij de productiefase pas aanvangt als de testfase is voltooid. De toestellen
zijn dan later beschikbaar. Hoe dan ook kunnen zich altijd, ook na het einde
van de testfase, technologische en operationele ontwikkelingen voordoen die
aanpassingen in de productie noodzakelijk maken. Naast de kennis die is verkregen dankzij de grondtesten, zijn ook met
de tot dusver gemaakte testvluchten van beide toestellen al veel nuttige ervaringen
opgedaan. Vastgesteld is dat de F-35 over goede vliegeigenschappen beschikt.
Ook is in november 2008 de eerste succesvolle supersonische testvlucht uitgevoerd
met interne bewapening. Daarnaast is inmiddels bevestigd dat de radar van
de F-35 over zeer goede capaciteiten beschikt en ligt de softwareontwikkeling
van het programma op schema. De F135-motor is gemodificeerd om de eerder geconstateerde
tekortkomingen op te heffen. Deze modificatie is inmiddels uitgebreid getest
en de motor is volledig goedgekeurd voor volledige STOVL-operaties. De testvlucht
die daarop betrekking heeft, zal op korte termijn worden uitgevoerd.Naast het eerste STOVL-testtoestel zijn in 2008 nog twee STOVL-testtoestellen
door Lockheed Martin afgeleverd ten behoeve van de technische testfase van
de F-35. Met de levering van nieuwe toestellen in 2009 en begin 2010 zal het
testprogramma evenredig grootschaliger worden. In de loop van 2010 zullen
naar verwachting alle achttien SDD-testvliegtuigen beschikbaar zijn, waarvan
twaalf voor testvluchten en zes voor grondtesten.Tweede motorTen behoeve van de F-35 worden twee motoren in concurrentie ontwikkeld,
te weten de F135 van Pratt & Whitney en de F136 van het Fighter Engine Team (FET), een consortium bestaande uit General Electric
en Rolls Royce. De F135 heeft tot eind 2008 ongeveer 11 000 testuren
gedraaid en wordt in zowel het CTOL als het STOVL-testvliegtuig gebruikt.
Het prototype van de F136 heeft ruim 800 testuren gedraaid. De productieversie
van deze motor wordt vanaf januari 2009 op de grond getest en zal naar verwachting
vanaf het najaar van 2010 in een vliegtuig worden getest. De eerste F136-motoren
zullen mogelijk al vanaf LRIP 4 (aflevering in 2012), maar waarschijnlijk
vanaf LRIP 5 worden ingebouwd in de F-35.De Nederlandse regering is van meet af aan voorstander geweest van de
ontwikkeling van een tweede motor voor de F-35, zowel met het oog op de inschakeling
van Nederlandse bedrijven als uit concurrentieoverwegingen. Nederland steunt
dan ook dit ontwikkelingsprogramma, echter op voorwaarde dat het niet leidt
tot vertragingen of kostenstijgingen in het JSF-programma of tot beperkingen
van de capaciteiten van het toestel.De Amerikaanse regering heeft begin 2008 in het voorstel voor de begroting
voor Fiscal Year 2009, dat begint op 1 oktober
2008, het budget voor de ontwikkeling van de F136-motor geschrapt. Ook de
vorige jaren was dit zo. Het besluit is echter telkens teruggedraaid door
het Amerikaanse Congres, zo ook in 2008. Daarmee zijn de fondsen voor de ontwikkeling
van de tweede motor ook voor 2009 zeker gesteld.Earned Value Management SystemIn 2008 is de Kamer geïnformeerd over een intern rapport van het
Amerikaanse Defense Contract Management Agency (DCMA)
waarin werd uiteengezet dat Lockheed Martin de richtlijnen van het zogenoemde Earned Value Management System (EVMS) niet volledig nakomt.
Het EVMS is een projectmanagementmethode waarbij een firma aan diverse regels
betreffende contracten moet voldoen. Het wil niet zeggen dat de financiële
informatie, de projectbeheersing of de boekhouding van de desbetreffende firma
onvoldoende is. Ook betreft het niet specifiek de F-35. Defensie heeft in
een reactie (TK 2007–2008, Aanhangsel Handelingen nr. 2885
van 27 juni 2008) toegezegd de ontwikkelingen op dit terrein te volgen.Naar aanleiding van de aanbevelingen van de DCMA heeft Lockheed Martin
in 2008 een plan van aanpak opgesteld. De DCMA heeft inmiddels na een tussentijdse
controle geconstateerd dat Lockheed Martin de nodige verbeteringen heeft bewerkstelligd,
maar dat nog niet alle aanbevelingen zijn opgevolgd. Lockheed Martin werkt
nog aan de invoering van de laatste maatregelen. De DCMA zal in april 2009
een eindcontrole uitvoeren en dan vaststellen of Lockheed Martin wel aan alle
gestelde EVMS-criteria voldoet.Amerikaanse SDD-budgetIn 2008 hebben het JPO en het Amerikaanse ministerie van Defensie aangekondigd
dat er aanwijzingen zijn dat het budget voor de SDD-fase moet worden verhoogd.
In de loop van 2009 zal duidelijk worden welk bedrag daarmee gemoeid zou zijn.
Het extra budget zal geheel ten laste komen van het Amerikaanse ministerie
van Defensie.GeluidDe F-35 heeft een aanzienlijk krachtiger motor dan de F-16. Dat heeft
mogelijk invloed op het geluidsniveau. Defensie hanteert het uitgangspunt
dat de geluidsbelasting ook in de toekomst binnen de wettelijke normen zal
blijven. Dat betekent onder andere dat het vliegprogramma, indien nodig, op
de beschikbare geluidsruimte zal worden afgestemd.In oktober 2008 zijn in de Verenigde Staten uitgebreide geluidsmetingen
uitgevoerd met de F-35. In november 2008 heeft, mede op verzoek van Defensie,
ook Saab geluidstesten uitgevoerd met een demonstratiemodel van de Gripen.
De resultaten van de metingen van Saab waren beperkt bruikbaar. Van Lockheed
Martin zijn van de Advanced F-16 alleen grondgebonden
gegevens ontvangen, die niet bruikbaar zijn voor een relevante vergelijking
met beide andere toestellen. Op verzoek van Defensie heeft het NLR de geluidsgegevens
van de drie kandidaat-toestellen beoordeeld. Met de beschikbare gegevens is
het alleen bij de F-35 mogelijk de uiteindelijke geluidsbelasting in relatie
tot de geluidscontouren in kaart te brengen. Wel kon het NLR een vergelijking
maken van de maximale geluidsniveaus van de Gripen NG en de F-35 in een standaardscenario.De conclusie van het NLR luidt dat de verwachte maximale geluidsniveaus
van de F-35 en de Gripen NG elkaar nauwelijks ontlopen. Het maximale geluidsniveau
van de Gripen NG bedraagt 109 dB(A) en met naverbrander 114 dB(A). Voor de
F-35 bedraagt het maximale geluidsniveau respectievelijk 110 en 115 dB(A).
Per saldo is dit een verwaarloosbaar klein verschil, voor het menselijk oor
niet of nauwelijks waarneembaar.Tevens is gebleken dat het verschil tussen de maximale waarden van de
Gripen NG en de F-35 en dat van de huidige Nederlandse F-16 beperkt is. Door
het operationele gebruik van de F-35, met onder andere minder vliegbewegingen
en minder gebruik van de naverbrander, zal de geluidsbelasting ook in de toekomst
binnen de wettelijke normen blijven.Voortgang Productie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase
(PSFD)Alle negen (SDD-)partnerlanden zijn ruim twee jaar geleden toegetreden
tot het PSFD MoU waarin afspraken zijn vastgelegd over de productie, de instandhouding
en de doorontwikkeling van de F-35 en over de besturing van die
aspecten tot en met 2051. Ook bevat het MoU spelregels over de industriële
participatie van de partnerlanden.Begin 2008 heeft Nederland besloten tot een aanpassing van de invoerreeks
van de F-35. Het aantal toestellen in de eerste productiejaren is afgenomen
en de invoering wordt over meer jaren gespreid. De invoeringsperiode van het
planningsaantal van 85 F-35 toestellen loopt daarmee door tot 2023 onder handhaving
van de IOT&E-deelneming in de periode 2011–2014. Gelijktijdig is
het projectbudget aangepast, waarbij onlangs ook de prijspeilaanpassing van
2005 naar 2008 vanwege de relevante inflatie is verwerkt (Kamerstuk 31 300,
nr. 9 van 16 maart 2009). Het huidige projectbudget bedraagt daarmee € 6,154
miljard. De kale stuksprijs van $ 49,5 miljoen (pp 2002) blijft vooralsnog
ongewijzigd. Met het aantreden van de nieuwe Amerikaanse regering begin dit
jaar wordt nieuwe besluitvorming verwacht over bijvoorbeeld defensiematerieelprogramma’s.
Het ligt in de rede dat dit in de loop van 2009 ook tot geactualiseerde informatie
over het F-35 programma zal leiden. De tot dusver ontvangen signalen duiden
op handhaving van de bekende aantallen Amerikaanse F-35 toestellen, mede vanwege
een voorzien tekort aan gevechtsvliegtuigen.Low Rate Initial ProductionVolgens de planning is in 2007 de productiefase (Low
Rate Initial Production, LRIP) van start gegaan. In de eerste productieserie,
LRIP 1, gaat het om twee CTOL-toestellen die begin 2010 moeten worden geleverd.
In 2008 is LRIP 2 van start gegaan met een contract voor twaalf toestellen:
zes CTOLs en zes STOVLs die later in 2010 worden afgeleverd. Alle veertien
LRIP 1 en 2 toestellen zijn bestemd voor de Amerikaanse strijdkrachten; de
CTOLs voor de luchtmacht, de STOVLs voor het korps mariniers. Het eerste Nederlandse
testtoestel maakt deel uit van LRIP 3, het tweede van LRIP 4, respectievelijk
af te leveren in 2011 en 2012. In de LRIP, die loopt tot en met het einde
van de SDD in 2014, zullen in totaal ruim 550 toestellen worden besteld in
acht productieseries (LRIP 1 tot en met LRIP 8). LRIP 8, met een serie van
ongeveer 200 toestellen is in 2008 door de verlenging van de SDD aan de eerste
productiefase toegevoegd. Hoewel bij een productieomvang van 200 toestellen
in een jaar de kwalificatie LRIP niet voor de hand ligt, is een andere aanduiding
in de Verenigde Staten wettelijk niet toegestaan zolang de SDD-fase formeel
niet is voltooid. Na voltooiing van de SDD heeft het Amerikaanse ministerie
van Defensie de wettelijke mogelijkheid over te gaan tot een meerjarige aanschaf.ProductieaantallenNa de SDD en de LRIP vangt de grootschalige productiefase aan, de Full Rate Production (FRP). Voor de Verenigde Staten gebeurt
dit op basis van een meerjarige aanschaf van toestellen voor aflevering vanaf 2017.
Het oorspronkelijke, totale productieaantal voor de JSF-partners voor zowel
de LRIP als de FRP, is in 2008 gehandhaafd op 3 173 toestellen (Kamerstuk
26 488, nr. 146 van 25 februari 2009). Door de toevoeging van
LRIP 8 is enkel de verhouding LRIP-FRP gewijzigd. Bij deze aantallen is nog
geen rekening gehouden met exportorders van niet-partnerlanden. Met Israël
worden inmiddels besprekingen gevoerd over een order van 25 toestellen met
een optie op 50 extra (Kamerstuk 26 488, nr. 107 van 7 oktober
2008). Het JPO verwacht dat het F-35 contract tussen de Verenigde Staten en
Israël dit jaar wordt gesloten. JSF Executive Steering BoardDe JSF Executive Steering Board (JESB) is
sinds 2007 het hoogste bestuursorgaan dat toezicht houdt op het F-35 programma.
De negen partnerlanden hebben ieder een vertegenwoordiger in de JESB en besluiten
worden met consensus genomen. De Directeur Projecten & Verwerving van
de DMO vertegenwoordigt Nederland in de JESB. Nederland heeft als eerste partnerland
de roterende functie van co-voorzitter bekleed naast de Amerikaanse co-voorzitter.
Op deze manier heeft Nederland invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling
van de agenda en de werkwijze van de JESB. Na de derde JESB-vergadering van
april 2008 is het Nederlandse co-voorzitterschap overgegaan op het Verenigd
Koninkrijk.Een belangrijk resultaat tijdens het Nederlandse co-voorzitterschap was
de agendering van onderwerpen zoals Level Line Pricing/Consortium
Buy. De JESB beschouwt het streven naar prijs- en productiestabiliteit
in het programma intussen als prioriteit.Ook zijn onder het Nederlandse co-voorzitterschap twee JESB-onderraden
voor internationale zaken (International Matters Sub Group, IMSG) en voor financiën en contracten (Sub Board Finance & Contracting, SBFC) ingesteld. De partnerlanden
hebben de mogelijkheid voor beide raden een vertegenwoordiger en een plaatsvervanger
aan te wijzen. Hiermee hebben de partnerlanden een extra mogelijkheid gekregen
om invloed uit te oefenen op de inhoud en voortgang van het F-35 programma.
De Nederlandse vertegenwoordigers zijn allen werkzaam bij de DMO. Met de IMSG
wordt gestreefd naar een doelmatige inrichting en beheersing van de goederenstromen
tussen de partnerlanden tijdens de productie en instandhouding van de F-35.
Tevens is de IMSG belast met exportaangelegenheden, waaronder exportgerelateerde
belastingen en heffingen. In de SBFC worden onder andere afspraken over kostenverdelingen
uitgewerkt. Ook heeft de SBFC een voorstel voor valutamanagement in het programma
geïntroduceerd dat zowel in de productiefase als in de instandhoudingsfase
doelmatigheidswinst kan opleveren. Ten slotte heeft Nederland ervoor gezorgd
dat de invloed van de niet-Amerikaanse partnerlanden in de JESB is toegenomen
door een andere opzet van de vergaderingen te introduceren en door de consultatie
van partners voorafgaand aan belangrijke Amerikaanse besluitvorming tot standaardprocedure
te maken.Uitstel aangaan verplichting twee F-35 testtoestellenOp 16 januari 2009 is de Kamer geïnformeerd over het besluit
over te gaan tot de definitieve aanschaf van twee F-35 testtoestellen. Voordat
dit besluit wordt geëffectueerd zal overleg worden gevoerd met de Kamer.Aanvankelijk was in overeenstemming met de bestelsystematiek voorzien
dat Nederland, net als de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, uiterlijk
eind februari 2009 de verplichting zou aangaan tot aanschaf van het eerste
F-35 testtoestel voor deelneming aan de IOT&E. De contractonderhandelingen
over LRIP 3 tussen het JPO en Lockheed Martin vergden echter meer tijd dan
voorzien en zullen naar verwachting nog in maart 2009 worden voltooid. Vervolgens
zal het contract na de omvangrijke administratieve werkzaamheden voor de vastlegging
van het onderhandelingsresultaat waarschijnlijk in april worden getekend.
Op verzoek van de Kamer is in november 2008 voor het Nederlandse besluit uitstel
verkregen om de Kamer tot eind april 2009 tijd te gunnen voor een zorgvuldige
afweging (Kamerstuk 26 488, nr. 125). Met het uitstel van het aangaan van de verplichting voor het eerste testtoestel
zijn geen aanvullende kosten gemoeid indien het toestel uiteindelijk wordt
aangeschaft. Als het toestel onverhoopt niet wordt aangeschaft, zijn na de
ondertekening van het contract door de Amerikaanse overheid en Lockheed Martin
inkoop- en productiekosten aan de orde van $ 12, 5 miljoen bovenop de
al bestaande verplichting voor de long lead items
van dit toestel van $ 14 miljoen. Met de onlangs aangegane verplichting
voor de long lead items van het tweede toestel
komt daar $ 11,5 miljoen bij. Daarnaast is het mogelijk dat beëindigingskosten
in rekening worden gebracht. Vanzelfsprekend zal in dat geval worden getracht
de kosten maximaal te reduceren, bijvoorbeeld door doorverkoop van long lead items.Consortium Buy(CB)Nederland is in eerste instantie gehouden aan de met de partnerlanden
afgesproken bestelsystematiek, waarover de Kamer eerder is geïnformeerd
(Kamerstuk 26 488, nr. 65 van 29 februari 2008). Binnen de
kaders van deze bestelsystematiek werkt Lockheed Martin aan een voorstel voor
een CB, een afgeleide vorm van LLP, waarbij meer landen gelijktijdig een bestelling
doen. Het hoofddoel van deelneming aan een CB is een bindende aanschafprijs
voor alle deelnemers aan de CB voor een overeengekomen periode. Naar verwachting
zal midden 2009 een maximum (not-to-exceed) prijs
bekend worden voor de CB, gevolgd door een vaste prijs in 2010 voor de toestellen
van de partnerlanden die wensen deel te nemen aan de CB met leveringen in
de periode 2014 tot en met 2018. Overigens geldt voor alle partnerlanden dat
eerst nationale besluitvorming nodig is alvorens kan worden ingestemd met
CB-deelneming. De afspraak in het coalitieakkoord om in 2010 een definitief
besluit te nemen over de vervanging van de F-16 sluit goed aan bij de CB-planning
om in hetzelfde jaar een vaste prijs te bepalen.Er is ook een keerzijde aan CB-deelneming. De CB doet afbreuk aan de flexibiliteit
van de jaarlijkse bestelsystematiek. Daarnaast brengt de CB mogelijk risico-opslagen
in de prijs met zich mee. Tevens vervalt met de CB in de genoemde periode
de mogelijkheid aan te sluiten bij de eerste meerjarige bestelling (Multi Year Buy) van de Verenigde Staten die financiële
voordelen biedt. Bij de besluitvorming in 2010 zal dit worden meegewogen.Doorontwikkeling PSFDIn 2006 hebben de negen JSF-partnerlanden met het PSFD MoU afgesproken
te participeren in en bij te dragen aan de doorontwikkeling (Follow-on Development, FD) vanaf de F-35 van de block 3-versie waar de SDD op is gericht. Het gaat om verbeteringen
ten opzichte van de oorspronkelijke eisen van het Operational
Requirements Document uit 2001. Noodzakelijke moderniseringen op
het gebied van veiligheid en operationele en technische kwaliteiten zullen
elke twee jaar worden verwerkt in een nieuwe block-versie.
Een voorbeeld van een mogelijke verbetering is een Automated
Ground Collision Avoidance System dat voorkomt dat een F-35 door
vliegerfouten neerstort. Aangezien de ontwikkeling van dergelijke verbeteringen
een lange voorbereidingstijd vergt, dient daarmee tijdig te worden begonnen.De Amerikaanse overheid heeft de acht partnerlanden gevraagd $ 400
miljoen uit hun FD-budgetten voor de periode 2009–2014 te gebruiken
voor de eerste doorontwikkeling van de block 3-versie.
Mede door de verlenging van de SDD-fase met een jaar was het budget voor doorontwikkeling
in de PSFD-fase in de periode tot en met 2014 uiteindelijk te ruim
begroot. De Verenigde Staten gebruiken voorshands een deel van hun FD-budget
voor de periode 2009–2014 (ongeveer $ 1,2 miljard) voor de gesignaleerde
meerkosten van de SDD. Op 3 maart jl. heeft het JPO het Nederlandse JESB-lid
verzocht uiterlijk april 2009 hiermee in te stemmen. Evenals de andere partners
zal Nederland akkoord gaan met het voorstel het genoemde deel van het FD-budget
beschikbaar te stellen voor de eerste doorontwikkeling. Op basis van de PSFD-verdeelsleutel
bedraagt het aandeel voor Nederland daarin ongeveer € 36 miljoen
(prijspeil 2008). Er is geen sprake van een verhoging van het Nederlandse
PSFD-budget.RisicobeheersingDe actualisering van de risicoanalyse in 2008 heeft voor het totale project
tot de volgende beoordeling geleid.Er worden twee hoofdrisico’s onderkend, waarover de Kamer al in
de vorige jaarrapportage is geïnformeerd. Het betreft in de eerste plaats
de prijsontwikkeling van het JSF-programma als geheel in de eerste productiejaren
als gevolg van verschuivingen van – voornamelijk – de Amerikaanse
invoerreeks van de JSF. Prijs- en productiestabiliteit blijven daarom aandachtspunten,
waarbij bijvoorbeeld een CB of een andere meerjarige aanschaf een oplossing
zou kunnen bieden. Daarnaast is er het risico van de politieke dimensie van
de verwerving van de JSF in de partnerlanden. In dit kader zijn vooral de
voornemens van de nieuwe Amerikaanse regering van belang. Door nationaal en
internationaal overleg en een goede informatie-uitwisseling op alle niveaus,
waaronder de JESB, wordt getracht deze risico’s zoveel mogelijk te verkleinen.
Behalve deze twee hoofdrisico’s is de koers van de Amerikaanse dollar
ten opzichte van de euro een onzekere factor.Op 12 maart 2009 is in de Verenigde Staten het vijfde rapport van
de Government Accountability Office (GAO) uitgekomen.
De GAO meent dat er een gerede kans is dat de ontwikkelingskosten van de JSF
zullen oplopen, onder andere door een mogelijk verdere verlenging van de SDD-fase.
Daarbij acht de GAO het ongewenst om de productie van 169 Amerikaanse toestellen
naar voren te halen omdat de budgettaire gevolgen voor de Verenigde Staten
niet duidelijk zijn en dit het financiële risico voor de Amerikaanse
overheid vergroot. De GAO beveelt als eerste aan het JPO uiterlijk 1 oktober
2009 aan het Amerikaanse Congres te laten rapporteren over de kosten en risico’s
van de verschillende contractvormen, alsmede over de wijze waarop naar een
vaste prijs wordt toegewerkt. Ten tweede beveelt de GAO aan Lockheed Martin
periodieke risicoanalyses te laten uitvoeren. Overigens is de GAO relatief
positief over de behaalde resultaten en mijlpalen tot dusver en onderkent
de instantie geen nieuwe hoofdrisico’s.In een reactie stelt het Amerikaanse ministerie van Defensie (DoD) dat
de eerste aanbeveling in grote lijnen zal worden opgevolgd. Daarbij wordt
wel gemeld dat het vroegtijdig streven naar een vaste prijs per saldo hoogstwaarschijnlijk
ongunstig is omdat de fabrikant alle nog resterende risico’s in het
contract zal willen afdekken. De huidige contractvorm, daarentegen, kent juist
een bonus toe indien de fabrikant erin slaagt zijn kosten te beheersen. Dat
levert uiteindelijk een betere prijs op. De tweede aanbeveling van de GAO
wordt al toegepast.Het voornemen 169 toestellen naar voren te halen is waarschijnlijk niet
meer aan de orde. Overigens kan worden opgemerkt dat het naar voren halen
van een aantal toestellen een prijsverlagend effect zou hebben op alle latere
productieaantallen vanwege het leercurve-effect. Per saldo gaat het om het
steeds opnieuw vinden van het evenwicht tussen risico’s en kosten.
Voor Nederland bestaat er vanwege de bestaande, stapsgewijze en risicobeperkende
verwervingsstrategie, in samenhang met het voortdurende streven naar de gunstigste
prijs, geen aanleiding het risicoprofiel aan te passen.Europese samenwerkingMet de productie, instandhouding en doorontwikkeling van de F-35 in de
komende decennia zijn aanzienlijke Europese belangen gemoeid. Dit betreft
bijvoorbeeld Europese samenwerking op het gebied van de operationele inzetbaarheid
van het toestel, maar ook de werkgelegenheid, de versterking van de kenniseconomie
en het innovatieve vermogen en de omzet van de industrie. De samenwerking
tussen de Europese partners is er dan ook op gericht de gezamenlijke belangen
zo goed mogelijk te behartigen en deze op elkaar af te stemmen.Nederland en Italië hebben in 2004 het initiatief genomen om samenwerkingsmogelijkheden
in Europees verband te bezien, de zogenaamde European Footprint (EFP). Het in 2006 door Nederland en Italië getekende Production & Sustainment (P&S) MoU is op 7 februari
2007 van kracht geworden. Noorwegen is op 13 juni 2007 tot het MoU toegetreden.
Zoals bekend heeft de Noorse regering op 20 november 2008 aangekondigd
de F-35 als opvolger van de F-16 te kiezen.In het P&S MoU is afgesproken dat Nederland en Noorwegen onderzoeken
of Nederlandse en Noorse vliegtuigen in Italië kunnen worden geassembleerd.
Italië en Noorwegen onderzoeken of hun motoren en andere vliegtuigcomponenten
in Nederland kunnen worden onderhouden. Voorts onderzoeken Italië en
Nederland of het mogelijk is subcomponenten van vliegtuigen en motoren in
Noorwegen te laten onderhouden. Deze activiteiten passen goed bij het bredere
Nederlandse Maintenance Valley initiatief. In
2008 is met de drie landen gewerkt aan een juridische basis om het EFP-initiatief
in de instandhoudingsfase met het Autonomous Global Logistic
Sustainment systeem van het F-35 programma te laten werken.Tevens is in samenwerking met de Technische Universiteit Delft en de Europese
studentenvereniging op het gebied van luchtvaart in Europa, Euroavia, een
systeem opgezet dat studenten een overzicht biedt van stageplaatsen, afstudeerplekken
en vacatures bij bedrijven van de Europese JSF-partners.FINANCIËLE PLANNINGAlgemeen Alle bedragen in M€Projectbudget Vervanging F-16 per 31 december
2008 Omschrijvingreeds betaald t/m 20082009201020112012201320142015 e.v.totaalSDD746,514,417,411,11,0   790,4          Nederlandse projecten14,811,115,47,4    48,7          Voortgezette verwervingsvoorbereiding:         PSFD MoU10,918,917,617,616,511,89,554,1156,9Vliegtuigen 66,671,463,994,9164,1268,43 224,03 953,3Overige investeringen 11,850,9105,330,249,650,11 722,32 020,1Totaal voortgezette verw. voorbereiding10,997,3139,9186,8141,6225,5328,04 974,46 130,3IOT&E  8,08,08,0   24,0          Projectbudget Verwervingsvoorbereiding10,997,3147,9194,8149,6225,5328,04 974,46 154,3(in de tabel komen kleine afrondingsverschillen voor).Het bovenstaande schema toont het projectbudget «Vervanging F-16»
en het SDD-budget met inbegrip van de Nederlandse projecten naar de stand
van 31 december 2008. De drie hoofdelementen die kunnen worden onderscheiden
zijn de SDD-fase, de Nederlandse projecten als onderdeel van de SDD en de
voortgezette verwervingsvoorbereiding (projectbudget). Voor de IOT&E is
uitgegaan van het kostenplafond ($ 30 miljoen, omgerekend naar euro’s)
voor de Nederlandse deelneming, te betalen vanaf 2010. De raming voor
de IOT&E-deelneming is ongewijzigd en bedraagt € 18,8 miljoen.
Hierna volgt een korte toelichting per hoofdelement.SDD-fase Alle bedragen in M€ mutatie 2008Omschrijving1-1-200831-12-2008mutatieSDD788,5790,41,9(de tabel geeft het budget weer).Voor de deelneming aan de SDD-fase ($ 800 miljoen) is per 31 december
2008 € 746,5 miljoen betaald aan de Amerikaanse overheid. Voor de
resterende betalingen aan de Amerikaanse overheid is in de periode 2009 tot
en met 2012 nog € 43,9 miljoen gereserveerd. Het volgende betalingsmoment
is midden 2009. De mutatie in 2008 betreft een prijspeilaanpassing.Nederlandse projecten Alle bedragen in M€ mutatie 2008Omschrijving1-1-200831-12-2008mutatieNederlandse projecten48,148,70,6(de tabel geeft het budget weer).De Nederlandse SDD-bijdrage bedraagt $ 800 miljoen in lopende prijzen.
Daarvan kan Nederland volgens de bepalingen in het SDD MoU voorstellen indienen
voor Nederlandse projecten met een totale omvang van $ 50 miljoen. De
mutatie in 2008 betreft een prijspeilaanpassing.Van de nationale projecten moet volgens het SDD MoU 50 procent per 1 september
2009, 80 procent per 1 september 2010 en 100 procent per 1 september
2011 tot besteding komen. De Amerikaanse JSF-projectleiding hanteert een strikte
interpretatie van de eisen met betrekking tot de nauwe relatie met het JSF-project.
Desondanks is de besteding van de beschikbare fondsen in 2008 voorspoedig
verlopen. Met het ministerie van Economische Zaken en de Nederlandse industrie
was daartoe een samenwerkingsverband ingesteld, dat in 2007 en 2008 nauwgezet
mogelijke projecten heeft geïnventariseerd. De ICG heeft de voortgang
nauwgezet gevolgd en gestuurd. In 2008 zijn vier kansrijke projectvoorstellen
ingediend bij het JPO. Eén project is in de loop van 2008 goedgekeurd. Het gaat om een project voor 25 mm munitie. Voorstellen voor de Composite Drag Brace en Embedded Training zijn eind 2008 eveneens goedgekeurd. Met deze drie innovatieve projecten
is naar schatting in totaal $ 34 miljoen gemoeid. Onlangs zijn twee nieuwe
kansrijke projecten geselecteerd met betrekking tot gronduitrusting en koeling
waarvan de resultaten in 2009 worden verwacht, zodat alle beschikbare fondsen
tijdig kunnen worden besteed.Voortgezette verwervingsvoorbereiding en projectbudgetIn het overzicht hieronder wordt ten opzichte van de vorige jaarrapportage
de prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008 voor de kostenposten van de productiefase
weergegeven. Op basis van de huidige inzichten leidt een prijspeilaanpassing
van 2005 naar 2008 door verwerking van de relevante inflatiecijfers, tegen
de huidige plandollarkoers van € 0,83, tot een aanpassing van het
projectbudget naar € 6,154 miljard.De inflatiecijfers over 2009 zijn nog niet bekend. In de Defensiebegroting
2010 en meerjarenraming zal een correctie naar prijspeil 2009 worden verwerkt.
In de aanloop naar de definitieve besluitvorming over de vervanging van de
F-16 in 2010 zal in het najaar van 2009 de raming van het projectbudget verder
worden geactualiseerd op basis van concrete resultaten van de verwervingsvoorbereiding,
voorafgaand aan de D-brief aan de Kamer. Alle bedragen in M€ mutatie 2008Omschrijving1-1-200831-12-2008mutatieToestellen3 6363 953317 Initiële opleidingen29312 Initiële reservedelen36439632 Speciale gereedschappen en testapparatuur71776 Documentatie781Simulatoren11512510Instroombegeleiding18219816 Vliegtuiggebonden apparatuur12013010 Updates tijdens productiefase440 Aanpassingen Nederlandse infrastructuur77781 PSFD investeringskosten11512510 IOT&E MoU24240Joint Reprogramming Center21243 Extra uitrusting testvliegtuigen550BTW89797578Totaal budget voortgezette verwervingsvoorbereiding5 6676 154487(in de tabel komen kleine afrondingsverschillen voor).GERELATEERDE PROJECTENBij tal van lopende en nieuwe behoeftestellingen houdt Defensie rekening
met de vervanging van de F-16. Het betreft ten eerste verbeteringen aan de
F-16 zelf, zowel hardware als software. Deze verbeteringen worden getoetst
aan het voorziene uitfaseringsschema van de F-16. Ten tweede betreft het te
verwerven materieel dat in eerste instantie is bestemd voor gebruik met de
F-16, maar dat in de toekomst tevens moeten kunnen worden gebruikt met de
F-35. Aan het project «Vervanging F-16» gerelateerde projecten
zijn alle van een eigen budget voorzien.De volgende projecten zijn het meest relevant voor de vervanging van de
F-16. Verbetering lucht-grond en lucht-lucht bewapening voor
de F-16. Deze projecten behelzen de verwerving van bewapening die
voldoet aan de moderne eisen van luchtoperaties, zoals grotere precisie, het
onder alle weersomstandigheden kunnen opereren en het gebruik van grotere
afstand. De bewapening moet te zijner tijd ook door de F-35 kunnen worden
gebruikt.Enterprise Resource Planning (ERP)-systeem.
De huidige en toekomstige materieel-logistieke informatievoorziening bij Defensie
zal worden ondersteund door het ERP-systeem. Ondanks het relatief autonome
karakter van het informatiesysteem ALIS dat bij de F-35 hoort, wordt te zijner
tijd een koppeling voorzien tussen dit ERP-systeem en ALIS.Link-16 operationeel datalink systeem. Dit
project behelst de aanschaf van een modern en beveiligd datalink systeem voor
verschillende wapensystemen. Link-16, de Navo-standaard, biedt uitgebreide
communicatiemogelijkheden voor commandovoering en informatie-uitwisseling
met eenheden in een operatiegebied. Net als de F-16 zal ook de F-35 met Link-16
worden uitgerust.Militaire Satellietcommunicatie (Milsatcom).
Dit project voorziet in de behoefte van de krijgsmacht aan satellietcommunicatie
voor militair gebruik.Joint Mission Planning System (JMPS). Dit
systeem voor de missieplanning wordt voor de F-16 aangeschaft in het kader
van het project «F-16 M5-modificatie». Het kan tevens worden gebruikt
voor de F-35. Ook voor andere vliegende wapensystemen zal het JMPS in gebruik
worden genomen.INSCHAKELING NEDERLANDSE INDUSTRIEIn 2008 heeft de Nederlandse industrie verschillende werkpakketten verworven
voor de ontwikkeling en productie van de JSF. Het betreft zowel werk voor
de SDD-fase als voor de eerste productiefasen van de JSF, de Low Rate Initial Production (LRIP). Bijlage 3 biedt een overzicht
van de opdrachten die tot en met 31 december 2008 bij de Nederlandse
industrie zijn geplaatst.Stand van zakenIn 2008 hebben Lockheed Martin, de motorenleveranciers en hun partners
een begin gemaakt met het zoeken naar internationale toeleveranciers voor
de LRIP 3, veelal op basis van second sourcing.
Dit heeft geresulteerd in een grote hoeveelheid aanvragen voor de Nederlandse
Luchtvaartindustrie. Tientallen Requests for Information zijn intussen beantwoord door de Nederlandse industrie, en als vervolg
hierop is en wordt een aantal Requests for Quotation verzonden.Tevens heeft Lockheed Martin in 2008, speciaal voor de internationale
partners, offerteaanvragen uitgestuurd voor de voorziene eerder genoemde CB.
Deze kan leiden tot een contract voor in totaal ruim 350 toestellen. Ook hierop
wordt door de Nederlandse industrie meegeboden.Begin 2008 is een belangrijk Memorandum of Agreement (MoA) gesloten tussen Fokker Elmo en Lockheed Martin, met als doel
uiteindelijk alle bekabelingsystemen en alle daaraan gerelateerde activiteiten
van Lockheed Martin aan Fokker Elmo over te dragen. Volgens Lockheed Martin
en Stork kan de totale productieomzet voor dit deelprogramma oplopen tot $ 2 miljard. Vanuit dit MoA worden opdrachten voor de verschillende
LRIP en FRP-productiefasen nader ingevuld. Op dit moment bedraagt de waarde
van de eerste vier LRIP-fasen, die gedeeltelijk nog in onderhandeling zijn,
ongeveer $ 45 miljoen. Verder heeft Stork in 2008 haar activiteiten voor
de eerder gemelde opdrachten voor de inflight opening doors en flaperons voortgezet.Ook andere bedrijven hebben het afgelopen jaar een aantal nieuwe LRIP-opdrachten
verworven. Zo hebben Brookx en Thales hun succes in de SDD-fase op het gebied
van radarcomponenten voor Northrop Grumman Electronic Systems voortgezet met
opdrachten voor LRIP 2. DutchAero heeft een opdracht gekregen voor de productie
van vliegtuigstructuurdelen voor Lockheed Martin voor de LRIP-fase.Tenslotte heeft het MKB-bedrijf Axxiflex aanvullende opdrachten ontvangen
van Lockheed Martin voor de productie van Ground Support
Equipment. Ook zijn inmiddels offerteaanvragen ontvangen voor de
LRIP-fasen. In december 2008 heeft Lockheed Martin laten weten Axxiflex te
hebben gekozen voor het produceren van Support Equipment.De verwachting is dat Axxiflex, samen met andere Nederlandse en internationale
partijen, in de productiefase ongeveer 20 tot 25 verschillende componenten
kan gaan produceren. Axxiflex is tevens gevraagd een Repair
Center op te zetten voor het herstellen van Support
Equipment voor Australië, Europa en de Verenigde Staten.In 2008 is goede vooruitgang geboekt bij de besteding van de bilaterale
fondsen (nationale projecten). Zoals eerder gemeld zijn de bilaterale fondsen
hiermee al grotendeels verplicht.De totale, geverifieerde, omzet die tot en met 2008 is behaald door bedrijven
die bij het JSF programma betrokken zijn, bedraagt tot en met 31 december
2008 $ 763 miljoen. Hiervan heeft $ 413 miljoen betrekking op de
LRIP. De totale waarde van de behaalde ontwikkelingsopdrachten bedraagt $ 350
miljoen. Omdat de SDD-periode doorloopt tot 2014 kan dit bedrag nog verder
oplopen. JaarWaarde
van behaalde contractenTotaal per
31 december 2002$ 37 miljoen$ 37 miljoen 2003$ 168 miljoen$ 205 miljoen 2004$ 7 miljoen$ 212 miljoen 2005$ 246 miljoen$ 458 miljoen2006$ 221 miljoen$ 679 miljoen 2007$ 19 miljoen$ 698 miljoen 2008$ 65 miljoen$ 763 miljoenMedefinancieringsovereenkomstOp 5 juni 2002 hebben 44 bedrijven de MFO ondertekend. Tot en met
2007 zijn er nog eens 44 nieuwe bedrijven toegetreden. Vier bedrijven zijn
failliet gegaan, één bedrijf heeft zijn activiteiten beëindigd
en twee bedrijven zijn samengevoegd. In 2008 is er een nieuw bedrijf toegetreden,
waarmee het totaal aantal bij de MFO betrokken bedrijven nog steeds 83 bedraagt.
Voor zover bekend hebben zich geen wijzigingen voorgedaan in het aantal bedrijven
dat de MFO niet heeft ondertekend, maar wel JSF-opdrachten heeft verworven. Business caseZoals in de MFO is afgesproken, is de business case op 1 juli 2008 door de Staat herberekend. Vooral door de sterke
daling van de dollarkoers ten opzichte van de euro is het afdrachtpercentage
gestegen tot 10,3 procent (Kamerstuk 26 488, nr. 90 van 1 juli 2008).
Bij ondertekening van de MFO in 2002 was dit 3,5 procent. De Nederlandse luchtvaartindustrie,
verenigd in het NIFARP, heeft binnen de hiervoor geldende termijn te kennen
gegeven zich niet in de berekening van dit percentage te kunnen vinden. De
periode die de MFO de partijen bood om tot nadere overeenstemming te komen
is in onderling overleg enige malen verlengd. De berekening is eenmaal aangepast,
waardoor het percentage uiteindelijk is vastgesteld op 10,09 procent. Op 1 december
2008 is de periode van overleg definitief afgesloten, waarna de luchtvaartindustrie
op 15 december 2008 arbitrage heeft aangespannen (Kamerstuk 26 488,
nrs. 126 en 128 van 4 en 16 december 2008).Zowel de Staat als de luchtvaartindustrie hebben inmiddels een arbiter
benoemd. Gezamenlijk hebben zij een derde arbiter aangewezen. Op verzoek van
de luchtvaartindustrie zijn de termijnen voor de indiening van de onderbouwde
eis en het verweer van de Staat met enkele weken verlengd. Een uitspraak wordt
daarom niet eerder dan eind mei 2009 verwacht (Kamerstuk 26 488, nr. 135
van 28 januari 2009).Private bijdrageZodra MFO-partijen productieomzet genereren geldt op grond van de MFO
een uitgebreide informatieplicht jegens de Staat. De MFO-partijen dienen de
Staat schriftelijk op de hoogte te stellen van de financiële omvang van
hun productieomzet. Indien er omzet is behaald dient de opgave te zijn voorzien
van een verklaring van een registeraccountant. De MFO-partijen moeten daartoe
een specifieke controleopdracht verstrekken en volledig inzicht geven in de
onderliggende stukken. Hoewel er inmiddels verschillende opdrachten in de
eerste fasen van de productie zijn verworven, blijkt uit de opgaven van 2008
dat hierover nog geen omzet is behaald. Afdrachten in het kader van de private
bijdrage zijn daarom nog niet betaald. De opgaven over behaalde productieomzet
in de periode tot 1 juli 2008 worden verwacht op 1 mei 2009. Het
afdrachtpercentage voor de periode vanaf 1 juli 2008 kan pas worden
vastgesteld nadat arbiters zich hierover hebben uitgesproken. Pas dan zal
de betrokken bedrijven ook om een opgave van behaalde productieomzet over
de periode vanaf 1 juli 2008 worden verzocht.OmzetverwachtingenMet betrekking tot de potentiële productieomzet voor de Nederlandse
industrie zijn in 2006 afspraken gemaakt met Lockheed Martin. In een Letter of Intent (LoI) is vastgelegd hoe de Nederlandse
industrie – op basis van best value –
kan worden ingeschakeld in de productie van het JSF-programma. De bij deze
LoI behorende Industrial Participation plannen
(IP-plannen) worden halfjaarlijks door Lockheed Martin in overleg met de Staat
aangepast. Met de motorenleveranciers, Pratt & Whitney en het Fighter Engine Team, zijn vergelijkbare afspraken gemaakt,
vastgelegd in respectievelijk een Letter of Agreement
en een Memorandum of Understanding. De in deze
IP-plannen opgenomen geplaatste opdrachten en toekomstmogelijkheden geven
geen aanleiding de omzetverwachtingen uit 2002 aan te passen.In juli 2008 heeft PriceWaterhouse Coopers (PWC) het onderzoek naar Spin-off en Spill-over effecten
en de werkgelegenheidseffecten van deelneming aan het JSF-programma,
afgesloten. Doel van het onderzoek was te bepalen in hoeverre de kenniseconomie
en het innovatieve industriële vermogen door deelneming aan het JSF-programma
worden versterkt. PWC concludeert dat deze deelneming ongeveer $ 16 miljard
aan omzet oplevert en 50 000 arbeidsjaren werkgelegenheid. Op verzoek
van de Kamer heeft het Centraal Plan Bureau (CPB) een appreciatie van het
PWC-onderzoek opgesteld. Het CPB benadrukt daarin het verdringingseffect,
als gevolg waarvan het aantal arbeidsjaren aan werkgelegenheid lager zou uitvallen.
In antwoord op Kamervragen (kenmerk 26 488-138 van 9 februari 2009
en kenmerk 2009Z04765 van 17 maart 2009) zal binnenkort een uitgebreide
inhoudelijke reactie op de CPB-appreciatie volgen.Activiteiten ten behoeve van industriële inschakelingHet ministerie van Economische Zaken zet zich in om de Nederlandse industrie
bij het JSF programma te betrekken. Zoals in de voorgaande jaren gebruikelijk
was, heeft het JSF Industry Support Team (JIST)
ook in 2008 verschillende bezoeken gebracht aan een groot aantal Amerikaanse
bedrijven die zijn betrokken bij het JSF-programma. Dit betreft zowel de Original Equipment Manufacturers (OEM’s) als hun
onderaannemers. Nederlandse bedrijven worden op deze manier blijvend onder
de aandacht gebracht, wat al herhaaldelijk heeft geresulteerd in interessante
kansen en opdrachten. Daarnaast is ook in 2008 verschillende malen geïntervenieerd
om onderhandelingen tussen de Nederlandse industrie en Amerikaanse opdrachtgevers
vlot te trekken. Begin 2008 heeft de Bijzonder Vertegenwoordiger voor industriële
Aangelegenheden, de heer A. H. Korthals, een bedrijvenmissie naar de
Verenigde Staten geleid. Begin 2008 is ook de jaarlijkse Industriedag georganiseerd,
waar de ministeries van Defensie en Economische Zaken de betrokken industrieën
informeren over de voortgang van het JSF-programma. In de International Matters Sub Group, ten slotte, zijn de belangen van
de industrie op het gebied van internationale wetgeving, export en belastingen
besproken.CONCLUSIES• In mei 2008 heeft Nederland bevestigd te willen deelnemen aan de
IOT&E van de F-35 door het desbetreffende MoU te ondertekenen.• In overeenstemming met het coalitieakkoord is de actualisering
van de kandidatenvergelijking in de tweede helft van 2008 uitgevoerd. Dat
was eerder dan aanvankelijk voorzien om de Kamer gelegenheid te bieden een
zorgvuldige afweging te maken voorafgaand aan het kabinetsbesluit over de
definitieve aanschaf van twee testtoestellen. Uit de door RAND Europe en de auditdiensten gemonitorde kandidatenvergelijking kwam
naar voren dat de F-35 het beste multi-role gevechtsvliegtuig
is. Daarnaast liggen de investeringskosten voor de F-35 het laagst en zijn
de totale levensduurkosten naar verwachting het laagst. Bovendien kan de levering
van de F-35 goed worden ingepast in de Nederlandse invoerreeks. Tot slot kent
het F-35 programma de minste risico’s betreffende operationele kwaliteiten,
financiën en ontwikkeling in vergelijking met de Gripen NG en de Advanced F-16.• De Nederlandse deelneming aan de IOT&E betreft twee testtoestellen
waarvoor respectievelijk in mei en november 2008 de opdracht tot verwerving
is verstrekt. In januari 2009 is de Kamer geïnformeerd over het besluit
over te gaan tot de definitieve aanschaf van twee F-35 testtoestellen. Voordat
het besluit wordt geëffectueerd zal eerst overleg worden gevoerd met
de Kamer. • Het afdrachtpercentage voor JSF-gerelateerde omzet is in het kader
van de herijking van de business case berekend
op 10,09. Overleg heeft niet tot overeenstemming geleid, waarna de luchtvaartindustrie
op 15 december 2008 arbitrage heeft aangespannen.• Het Nederlandse projectbudget «Vervanging F-16» bedraagt
na de prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008 € 6,154 miljard. Het
planningsaantal blijft gehandhaafd op 85 toestellen.• De personele vulling van de projectorganisatie is in 2008 verbeterd.
Ook is in 2008, als onderdeel van maatregelen in het kader van het projectbeheer,
de kwantitatieve uitbreiding van de projectorganisatie in gang gezet.• Uit een NLR-rapport blijkt dat de verschillen in de maximale geluidsniveaus
van de Gripen en de F-35 verwaarloosbaar klein zijn, voor het menselijk oor
niet of nauwelijks waarneembaar.• Met de ondertekening van het PSFD MoU door alle negen JSF-partnerlanden
is de JSF Executive Steering Board (JESB) ingesteld,
het hoogste besturingsorgaan van het JSF-programma. Nederland was in 2007/2008
de eerste co-voorzitter van de JESB en heeft bevorderd dat de productie- en
prijsstabiliteit van het F-35 programma prioriteit heeft gekregen. Voorts
zijn twee onderraden ingesteld, waarmee het beheer van het programma verder
is verbeterd.• De drie hoofdrisico’s zijn de prijsontwikkeling van het programma
door verschuivingen van, voornamelijk, de Amerikaanse invoerreeks, de politieke
dimensie in de partnerlanden, en de dollarkoers.• Nederland heeft voor de deelneming aan de SDD-fase thans € 746,5
miljoen betaald van de totale bijdrage van € 790,4 miljoen. In 2008
zijn drie voorstellen gehonoreerd als «Nederlands project» binnen
de SDD, waarmee de besteding van de bilaterale fondsen voorspoedig verloopt.• De orderportefeuille met JSF-contracten voor de Nederlandse industrie
is per 31 december 2008 met $ 65 miljoen toegenomen tot $ 763
miljoen dankzij het op gang komen van de productie van de F-35 in 2008. BIJLAGE 1Lijst van afkortingen en definities, behorende bij het
Project «Vervanging F-16»Algemene begrippen– Block: periodieke verbeteringen van
de soft- en hardware van (wapen)systemen resulterend in verschillende versies
of «configuratiestandaarden». Deze worden aangeduid met zogenoemde «block»-nummers.– Tranche: term die wordt gebruikt in onder meer het Eurofighter-programma en betrekking
heeft op verschillende versies van het vliegtuigtype.– Batch: deelbestelling of -levering.– Eerste motor of Pratt & Whitney F135: Motor ontwikkeld door Pratt & Whitney ten behoeve van het F-35
programma.– Tweede motor of alternatieve motor of General
Electric/Rolls Royce F136: Motor ontwikkeld door het Fighter Engine Team, een consortium bestaande uit General Electric
en Rolls Royce, ten behoeve van het F-35 programma.– IOT&E: Initiële Operationele
Test en Evaluatie (Initial Operational Test and Evaluation): activiteiten gericht op het testen en evalueren of de JSF voldoet
aan de operationele eisen. De IOT&E wordt ook benut om tactieken en concepten
in multinationaal verband te ontwikkelen en te valideren.– SDD:System Development
and Demonstration: de ontwikkeling van de JSF.– PSFD:Production
Sustainment and Follow-on Development: de productie, instandhouding
en doorontwikkeling van de JSF.– LRIP:Low Rate
Initial Production: eerste productiefase waarin vliegtuigen in relatief
lage aantallen worden gebouwd.– Full Rate Production (FRP): serieproductie
die aanvangt nadat de SDD-fase succesvol is afgesloten. Bij de JSF wordt het
beslissingsmoment om over te gaan tot FRP aangeduid metMilestone C. Deze beslissing wordt door het Amerikaanse ministerie
van Defensie genomen.– F-35A CTOL:Conventional
Take-Off and Landing variant van de F-35 (JSF). Dit toestel maakt
gebruik van reguliere start- en landingsbanen.– F-35B STOVL:Short
Take-Off and Vertical Landing variant van de F-35 (JSF). Dit toestel
kan opstijgen van korte startbanen en kan verticaal landen.– F-35C CV:Carrier
Variant van de F-35 (JSF) voor gebruik vanaf vliegdekschepen.– Initial Operational Capability (IOC): Het
tijdstip waarop de eerste eenheid beschikbaar is voor de uitvoering van de
hoofdtaken.– Invoerreeks: instroomschema uitgedrukt
in aantallen vliegtuigen per tijdseenheid, bijvoorbeeld kalenderjaar. Begrippen inzake verwerving1– Opdracht tot verwerving: vertaling
van het begrip Participant Procurement Request (PPR)
(zie aldaar).– Voorlopige bestelling: voorheengehanteerde vertaling van Participant
Procurement Request (zie aldaar).– Definitieve bestelling: dit begrip
hanteert Defensie niet.– Definitieve aanschaf: het juridisch
bindende contract dat de Amerikaanse overheid na formele toestemming van de
deelnemende landen namens die landen met de industrie sluit.– Procurement request: onderscheid wordt
gemaakt tussen een Participant Procurement Request en
een Consolidated Procurement Request (zie aldaar).– Participant procurement request: opdracht
tot verwerving waarin de behoeftestelling van een land is opgenomen. In het
PSFD MoU is dit begrip als volgt gedefinieerd: «A
document prepared and submitted by a Participant, that describes the desired
articles and services that the Participant seeks to acquire through a contract.
The document, which generally contains a statement of work and a specification,
constitutes a formal request to a contracting Officer to initiate a solicitation
to a Contractor or Contractors in order to award or modify a Contract».– Consolidated procurement request: opdracht
tot verwerving waarin de behoeftestelling van alle afnemers is samengevoegd.
In het PSFD MoU is dit begrip als volgt gedefinieerd: «A document that combines the requested articles and services contained
in more than one Participant Procurement Request».– Optie nemen: een verzoek indienen
om een behoeftestelling onder voorbehoud te laten uitwerken in de offerteaanvraag.– Uitoefenen optie: de melding dat de
behoeftestelling kan worden opgenomen in de offerteaanvraag.– Request for Information (RFI): aanvraag
voor informatie.– Request for Binding Information (RBI): aanvraag
voor informatie waarbij wordt verondersteld dat de opgeleverde informatie
bindend is.– Request for Proposal (RFP):offerteaanvraag.Financiële begrippen– Horizontale Lijn Prijs: vertaling
van het begrip Level Line Price; dit behelst een
gemiddelde aanschafprijs voor een overeen te komen aantal jaren als methode
om prijsstabiliteit in het programma te bereiken.– Level Line Pricing principe: dit behelst
een gemiddelde aanschafprijs voor een overeen te komen aantal jaren als methode
om prijsstabiliteit in het programma te bereiken.– Consortium Buy: variant van Level Line Pricing waarbij de betrokken partnerlanden
zich vastleggen op de aanschaf van een bepaald aantal toestellen
tegen een vastgestelde prijs. Lockheed Martin benut het schaalgroottevoordeel
om prijsstabiliteit te kunnen bieden gedurende de periode waarop de Consortium Buy van toepassing is.– Kale stuksprijs (en tevens het exacte Engelse
equivalent Unit Recurring Flyaway Costs (URF): de kosten voor een
vlieggereed vliegtuig, inclusief alle bij die configuratie behorende, ingebouwde
deelsystemen, maar exclusief de ontwikkelingskosten en bijkomende kosten voor
reservedelen, simulators, opleidingen enz.– Unit Flyaway Costs: dit begrip hanteert
Defensie niet.– Unit Production Costs: dit begrip
hanteert Defensie niet.– Unit Procurement Costs: dit begrip
hanteert Defensie niet. Zie ook het antwoord op eerdere vragen (zie Kamerstuk
26 488 nr. 60 vraag 25 en 26) waarin wordt gerefereerd aan de «Program Acquisition Unit Cost» (PAUC) en
de «Average Procurement Unit Cost»
(APUC).– Program Acquisition Unit Costs: dit
begrip hanteert Defensie niet. Zie ook het antwoord op eerdere vragen (zie
Kamerstuk 26 488, nr. 60 vraag 25 en 26) waarin wordt gerefereerd
aan de «Program Acquisition Unit Cost»
(PAUC) en de «Average Procurement Unit Cost» (APUC).– Recurring Production Costs: variabele
productiekosten die afhankelijk zijn van het aantal te produceren vliegtuigen.– Non-recurring Production Costs: vaste
productiekosten, overwegend de ontwikkelingskosten tijdens de productie, die
onafhankelijk zijn van het aantal te produceren vliegtuigen.– Non-recurring Flyaway Costs: dit begrip
hanteert Defensie niet.– Calculated unit price: dit begrip
hanteert Defensie niet.– Total system price: dit begrip hanteert
Defensie niet.– Airframe price: dit begrip hanteert
Defensie niet.– Stuksprijs (en tevens de exacte Engelse equivalent):zie kale stuksprijs.– Gemiddelde stuksprijs (en tevens de exacte
Engelse equivalent):Average unit recurring flyaway
costs: som van de kale stuksprijzen (zie aldaar) gedeeld door het
desbetreffende aantal vliegtuigen.– Average unit recurring flyaway costs: som
van de kale stuksprijzen (zie aldaar) gedeeld door het desbetreffende aantal
vliegtuigen.– Average unit procurement costs: dit
begrip hanteert Defensie niet. Zie ook het antwoord op eerdere vragen (zie
Kamerstuk 26 488, nr. 60 vraag 25 en 26) waarin wordt gerefereerd
aan de «Program Acquisition Unit Cost»
(PAUC) en de «Average Procurement Unit Cost» (APUC).– Then year US$: bedrag in dollars,
uitgedrukt in lopende prijzen (werkelijk te betalen bedragen).– Current year US$: bedrag in dollars,
uitgedrukt in het huidige prijspeil. BIJLAGE 2Tijdschema JSFTijdstip of periodeHeeft betrekking
op2009   16 januariKabinetsbesluit
contractondertekening JSF-testtoestellen voorgelegd aan Tweede Kamer1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer AprilContractondertekening
eerste JSF-testtoestelLoop van 2009Uitspraak
arbitrage business case  2010Kabinetsbesluit over vervanging F-16 en eerste batch  FebruariContractondertekening
tweede JSF-testtoestel 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2010Kabinetsbesluit
en parlementaire behandeling NovemberOpdracht tot
verwerving eerste twee JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen
opgenomen in algemene bestelling door JPO van Long Lead
Items voor aflevering in 2014 (in het kader van LRIP)  2011   Maart 2011Aanvang opleiding
vliegers voor IOT&E 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer November 2011Levering
eerste JSF-testtoestel November 2011Opdracht
tot verwerving vier JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen
opgenomen in algemene bestelling door JPO van Long Lead
Items voor aflevering in 2015 (in het kader van LRIP)  2012   FebruariContractondertekening
twee JSF-productietoestellen voor aflevering in 2014 (in het kader van LRIP) FebruariLevering tweede
JSF-testtoestel1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer NovemberOpdracht tot
verwerving negen JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen opgenomen
in algemene bestelling door JPO van Long Lead Items
voor aflevering in 2016 (in het kader van LRIP)  2013   FebruariContractondertekening
vier JSF-productietoestellen voor aflevering in 2015 (in het kader van LRIP) FebruariAanvang spin up fase, gevolgd door hoofdprogramma IOT&E 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer NovemberOpdracht tot
verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen opgenomen
in algemene bestelling door JPO van Long Lead Items
voor aflevering in 2017 (in het kader van Full Rate Production)  2014   FebruariContractondertekening
negen JSF-productietoestellen voor aflevering in 2016 (in het kader van LRIP) 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Medio 2014Voltooiing
IOT&E Loop van 2014Levering
twee JSF-productietoestellen NovemberOpdracht tot
verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen opgenomen
in algemene bestelling door JPO van Long Lead Items
voor aflevering in 2018 (in het kader van Full Rate Production) Einde 2014Einde SDD-fase, «Milestone C»  2015Aanvang «Full Rate Production» (aflevering
vanaf 2017)  FebruariContractondertekening
tien JSF-productietoestellen voor aflevering in 2017 (in het kader van Full Rate Production) 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2015Levering
vier JSF-productietoestellen Loop van 2015Uit dienst
stellen twaalf F-16’s NovemberOpdracht tot
verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen opgenomen
in algemene bestelling door JPO van Long Lead Items
voor aflevering in 2019 (in het kader van Full Rate Production)   Medio dit decenniumBesluit over tweede batch
JSF-aanschaf  2016   FebruariContractondertekening
tien JSF-productietoestellen voor aflevering in 2018 (in het kader van Full Rate Production) 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2016Levering
negen JSF-productietoestellen Loop van 2016Uit dienst
stellen twaalf F-16’s Loop van 2016«Initial Operational Capability» Nederlandse
JSF’s NovemberOpdracht tot
verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen opgenomen
in algemene bestelling door JPO van Long Lead Items
voor aflevering in 2020 (in het kader van Full Rate Production)  2017   FebruariContractondertekening
tien JSF-productietoestellen voor aflevering in 2019 (in het kader van Full Rate Production) 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2017Levering
tien JSF-productietoestellen Loop van 2017Uit dienst
stellen twaalf F-16’s NovemberOpdracht tot
verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen opgenomen
in algemene bestelling door JPO van Long Lead Items
voor aflevering in 2021 (in het kader van Full Rate Production)  2018   FebruariContractondertekening
tien JSF-productietoestellen voor aflevering in 2020 (in het kader van Full Rate Production) 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2018Levering
tien JSF-productietoestellen Loop van 2018Uit dienst
stellen twaalf F-16’s NovemberOpdracht tot
verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen opgenomen
in algemene bestelling door JPO van Long Lead Items
voor aflevering in 2022 (in het kader van Full Rate Production)  2019   FebruariContractondertekening
tien JSF-productietoestellen voor aflevering in 2021 (in het kader van Full Rate Production) 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2019Levering
tien JSF-productietoestellen Loop van 2019Uit dienst
stellen twaalf F-16’s NovemberOpdracht tot
verwerving laatste acht JSF-productietoestellen. Onderdelen van deze toestellen
opgenomen in algemene bestelling door JPO van Long Lead
Items voor aflevering in 2023 (in het kader van Full Rate Production)  2020   FebruariContractondertekening
tien JSF-productietoestellen voor aflevering in 2022 (in het kader van Full Rate Production) 1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2020Levering
tien JSF-productietoestellen Loop van 2020Uit dienst
stellen twaalf F-16’s  2021   FebruariContractondertekening
laatste acht JSF-productietoestellen voor aflevering in 2023 (in het kader
van Full Rate Production)1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2021Levering
tien JSF-productietoestellenLoop van 2021Uit dienst
stellen laatste vijftien F-16’s   2022   1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2022Levering
tien JSF-productietoestellen   2023   1 aprilJaarrapportage
project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer Loop van 2023Levering
laatste acht JSF-productietoestellenBIJLAGE 3:Overzicht van opdrachten in de JSF SDD-fase t/m 31 december
2008DatumOrderNederlands BedrijfJSF Aannemer 2002–2008Airframe
Wiring HarnessStork/Fokker Elmo B.V. Lockheed Martin2002Flight Movable doorsStork Fokker AESP B.V. Lockheed Martin 2002–2006Laser
Hole DrillingNCLRPratt & Whitney2002–2005CTOL Nozzle
PartsStork Fokker AESP B.V. Pratt & Whitney 2002–2006SJE Windtunnel
testsNLRBAe Systems2002Engine WiringStork/Fokker Elmo B.V. Hamilton
Sundstrand 2002Hydraulic Motion
SystemBosch Rexroth B.V.Lockheed Martin 2002Prognostic Health
ManagementPerot Systems Nederland B.V./NLRLockheed Martin 2002–2008Network
AnalyserDap Technology B.V. Verschillende2003–2006Fuel SystemRSP Technology B.V. Honeywell2003–2004F136 Ph
III FancasingsDutchAero B.V. Rolls Royce 2003–2006Boundary
Scan Test EquipmentJtag Technologies B.V. Verschillende 2003DAS AlgoritmesTNONorthrop Grumman 2003STOVL Nozzle PartsStork Fokker AESP B.V. Pratt & Whitney 2003Engine ComponentsSulzer Eldim bvPratt &
Whitney 2003JSA SimulationTNOLockheed Martin 2003Embedded TrainingDutch Space B.V. Lockheed Martin 2003Embedded TrainingNLRKoninklijke Luchtmacht 2003Ondersteuning KluNLR/TNOKoninklijke
Luchtmacht 2003–2005Inflight
Opening DoorsStork Fokker AESP B.V.Northrop Grumman2003CTOL Arresting GearStork SP Aerospace & Vehicle Systems B.V. Northrop Grumman 2003Fatigue TestbenchMoog FCS B.V. Lockheed
Martin 2003Ground Support EquipmentSun Electric Systems B.V.Lockheed Martin 2003Fatigue testbenchMoog FCS B.V. BAe
Systems 2003–2005Cryogenic
CoolersThales Cryogenics B.V. Northrop Grumman2003–2007InternshipsTU DelftLockheed Martin2004–2005Inlaat
WindtunneltestsNLRBAe Systems2004Training System SupportDutchSpace B.V. Lockheed
Martin 2004Tooling ContrSurf/EdgesKleizen Industriële Vormgeving B.V. Lockheed Martin 2004Stage 1+2 HPC Blisks
Ph IIIDutchAero B.V.General Electric 2004F135 Shroud SegmentsSulzer Eldim bvPratt &
Whitney 2004Load Calibration
TestMoog FCS B.V.Lockheed Martin 2004MRIU ChassisEurocast B.V. Aerea S.p.A. 2005Shroud AssembliesSulzer Eldim bvPratt &
Whitney 2005Ground Support EquipmentAxxiflex Turbine Tools B.V. Lockheed Martin2005–2005Compressor
Stator Lock AssySulzer Eldim bvPratt & Whitney 2005–2005Front
Bearing housing & compressionAtkins Nedtech
BVRolls Royce 2005–2006Stage
1 & 2 LPC blisks/Fan Case DevelopmentDutchAero
B.V. Rolls Royce2005Control Surfaces/EdgesStork Fokker AESP B.V.Lockheed Martin 2005Structural PartsDutchAero B.V.Lockheed
Martin 2005–2006Static
Struct Sync RingStork Fokker AESP B.V. Pratt & Whitney 2005B1 A/C Tool design &
manufacturingKleizen Industriële Vormgeving
B.V. Lockheed Martin 2006Stage 1 & 2 HPC
BlisksDutchAero B.V.General Electric 2006Front Bearing House
F136 EngineAtkins Nedtech BVRolls Royce 2006–2006B1 STOVL
ToolingKleizen Industriële Vormgeving B.V. Lockheed Martin2006–2006Contr.
surfaces/EdgesStork Fokker AESP B.V.Lockheed Martin 2006–2006Fan CaseDutchAero B.V.Rolls
Royce 2006–2006Fan FrameDutchAero B.V. Rolls
Royce 2006Auxiliary Power SupplyBrookx Company B.V.Northrop Grumman 2006–2006Input
Power FilterThales Nederland B.V. Northrop Grumman 2006MRIU ChassisEurocast B.V. Smiths Aerospace 2006CV Arresting GearStork SP Aerospace & Vehicle Systems B.V. Northrop Grumman2006Lift Fan Shaft StructureAxxiflex Turbine Tools B.V.Lockheed Martin 2006CDS SoftwareDutchSpace B.V.Pratt &
Whitney 2007Adapter, NLG TowingAxxiflex Turbine Tools B.V. Lockheed Martin 2007Printed Antenna BoardsThales Nederland B.V. BAe Systems2007StructuurdelenDutchAero B.V. Lockheed Martin2007STOVL Axel Jack AdapterAxxiflex Turbine Tools B.V.Lockheed Martin 2007Locking Adapter,
NLGAxxiflex Turbine Tools B.V. Lockheed Martin 2007Structural PartsDutchAero B.V. Lockheed
Martin 2007F136 ImpellorDutchAero B.V. Avio S.p.A. 2007Compressor Stator
Lock Assy’sSulzer Eldim bvPratt & Whitney2007Front Bearing HouseAtkins Nedtech BVRolls Royce2007F-35 Embedded Training
SimulatorNLRAlion
Consultancy / JPO 2007CTOL Compression
ToolStork SP AerospaceNorthrop Grumman 2007–2008JSF Gun
PodNLRTerma 2008Front Bearing HouseAtkins Nedtech BVRolls Royce 2008Prognostic health
managementPerot Systems Nederland B.V. Lockheed Martin2008FRIU PWBThales Nederland B.V. GE Aviation2008CTOL Door Spring
DamperStork SP AerospaceLockheed Martin 2008F136 Cover PlatesDutchAero B.V. Avio
S.p.A.Overzicht van JSF LRIP-opdrachten t/m 31 december
2008 2005STOVL Weapon Bay Doors (LRIP LTA)Stork Fokker AESP B.V.Northrop Grumman 2005Inflight Opening Doors (LRIP LTA)Stork Fokker AESP B.V. Northrop Grumman2006Flaperons (LRIP MoU)Stork Fokker
AESP B.V. Lockheed Martin 2006–2008Airframe Wiring Harnesses (LRIP
MoA)Stork/Fokker Elmo B.V. Lockheed Martin2007–2008Inflight Opening Doors (LRIP opdracht)Stork Fokker AESP B.V. Northrop Grumman 2008Airframe Wiring (LRIP opdracht)Stork/Fokker Elmo B.V. Lockheed Martin2008Edges (LRIP opdracht)Stork Fokker
AESP B.V.Lockheed Martin 2008CTOL Arresting Gear (LRIP opdracht)Stork SP AerospaceNorthrop Grumman2008Structural Parts (LRIP opdracht)DutchAero B.V.Lockheed Martin 2008Input Power Filter (LRIP opdracht)Thales Nederland B.V. Northrop Grumman2008APSA (LRIP opdracht)Brookx Company
BVNorthrop GrummanXNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Een korte beschrijving van de bestelsystematiek is opgenomen in Kamerstuk
26 488, nr. 65. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26488-159.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl