Gedogen in Nederland; Verslag nota-overleg over de nota 'Grenzen aan gedogen'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25085, nr. 9

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

10-07-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25085 nr. 9

26-06-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningStenografisch verslag van een notaoverleg van de vaste commissie voor
JustitieEerste termijn van de zijde van de commissieEerste termijn van de zijde van de regeringTweede termijn van de zijde van de commissieTweede termijn van de zijde van de regering
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25085Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 179 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 085Gedogen in Nederland nr. 9VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEGVastgesteld 26 juni 1997De vaste commissie voor Justitie1 heeft op
23 juni 1997 overleg gevoerd met de minister van Justitie over de nota
Grenzen aan gedogen.Van het overleg brengt de commissie bijgaand stenografisch verslag uit.De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,V.A.M. van der BurgDe griffier van de vaste commissie voor Justitie,Pe Stenografisch verslag van een notaoverleg van de vaste commissie voor
JustitieMaandag 23 juni 1997 12.00 uurDe voorzitter: O.P.G. VosAanwezig zijn 9 leden der Kamer, te weten:Van de Camp, Van Heemst, Korthals, O.P.G. Vos, Rouvoet, Rabbae, De Graaf,
Van den Berg en Schutte,alsmede mevrouw Sorgdrager, minister van Justitie, die vergezeld is van
enige ambtenaren van haar ministerie.Aan de orde is de behandeling van:de nota Grenzen aan
gedogen (25085).De voorzitter:Ik heet de minister en haar staf van harte welkom. Ik stel vast dat wij
een ruime mogelijkheid hebben om hierover te praten. Het is niet strikt noodzakelijk
dat het tot half zes duurt. Ik mag de geachte collega's oproepen het fris
en bondig te houden en ik wil de fractie van het CDA daarvoor als eerste de
kans geven.Eerste termijn van de zijde van de commissieDe heerVan de Camp(CDA)Mijnheer de voorzitter! Ik wil dit notaoverleg beginnen met een citaat
van de heer De Lange, officier van justitie te Middelburg en tevens landelijk
coördinator milieu bij het parket generaal van het openbaar ministerie.
Dit citaat heb ik gehaald uit een noot in een artikel van zijn hand in het
Nederlands Juristenblad 45/46, zoals wij dat altijd krijgen rond de kerst,
van 17 december 1996. "Uit onderzoek van de Inspectie Milieuhygiëne over
de eerste fase van het gedoogbeleid blijkt niet alleen dat er frequent wordt
gedoogd, maar ook dat vaak wordt afgeweken van het 'Gezamenlijk beleidskader'.
Het zijn vooral de economische belangen die voor het bevoegd gezag aanleiding
zijn toestemming te geven voor illegale activiteiten." Dit citaat heeft hij
weer uit het Inspectiesignaal gedogen 1996/13 dat helaas niet gepubliceerd
is. Het citaat gaat als volgt verder. "Het onderzoek heeft betrekking op het
expliciete gedogen. Hoe vaak nog stilzwijgend wordt gedoogd is onbekend."Voorzitter! Het onderwerp dat wij vandaag bespreken is er een van buitengewone
complexiteit. Tijdens de begrotingsbehandeling Justitie voor het jaar 1996
heeft mijn collega, mevrouw Soutendijk, in november 1995 aandacht gevraagd
voor het thema "gedogen", dit mede naar aanleiding van de discussie in het
CDA over het rapport Nieuwe wegen – vaste waarden. De vandaag te bespreken
nota is mede het resultaat van de begrotingsbehandeling destijds. De nota
Grenzen aan gedogen maakt inzichtelijk op welke wijze het leerstuk gedogen
in de Nederlandse samenleving is ingebed. Daarbij heeft de minister van Justitie
primair de juridische invalshoek gekozen. Dat is voor een minister van Justitie
niet verwonderlijk, dat is haar taak.Maar gedogen is inmiddels een veel breder thema. Veel burgers vinden de
Haagse waarnemingen, analyses en conclusies waardevol – en dan druk
ik mij positief uit – maar ook wij missen de maatschappelijke kanten
van het gedoogvraagstuk in deze nota. Hoe ontwrichtend kan gedogen werken
op de organisatie van de Nederlandse samenleving? Tijdens het rondetafelgesprek
dat wij met enkele hoogleraren en deskundigen hadden op 26 maart jl., heb
ik het begrip "rechtsgevoel" ter sprake gebracht. Ook daar hebben wij als
politici rekening mee te houden. Het is een subjectief begrip – ik erken
dat – maar bij de meeste burgers is het sterk ontwikkeld en zij gedragen
zich er ook naar.Een tweede kritiekpunt van de CDA-fractie op deze nota is: een overzicht
geven, inventariseren is nuttig, maar de motie van mevrouw Soutendijk vroeg
om meer. Het terugdringen van het fenomeen "gedogen" in onze samenleving dient
meer en sterker aan bod te komen. Collega De Graaf constateerde tijdens het
zelfde rondetafelgesprek: "concrete beleidsvoornemens ontbreken nog in deze
nota". Mijn inbreng zal zich vandaag dan ook met name op die aspecten concentreren.
De volgende vragen zijn daarbij naar de mening van de CDA-fractie aan de orde.In de nota worden een definitie en een aantal omschrijvingen gegeven van
het fenomeen gedogen. Zie bladzijde 16 en verder van dat stuk. Maar is daarmee
het beeld compleet? In de literatuur kwam ik eveneens de termen actief en
passief gedogen tegen, alsmede het verschil tussen gedogen en wat ik nu maar
gemakshalve "de andere kant opkijken" noem. Een belangrijke vraag is tevens
in hoeverre de definitie van gedogen reeds voor het uitbrengen van deze nota
was beperkt tot enkel overmachts- en overgangssituaties. Zie een artikel van
Kuitenbrouwer in NRC Handelsblad van 2 september 1992.De heerDe Graaf(D66)Dat heb ik even niet paraat.De heerVan de Camp(CDA)Ik heb het hier. U kunt het straks inzien.Voorzitter! In hoeverre is het in de nota gepresenteerde beeld van het
gedogen in Nederland compleet? Zijn alle rechtsgebieden voldoende in kaart
gebracht? Op welke wijze zijn andere departementen bij het opstellen van deze
nota betrokken? Ik heb kunnen lezen dat er bij Verkeer en Waterstaat een overzicht
is van wetgeving waarin gedoogsituaties voorkomen, maar dat dit bij VROM niet
het geval is. Denk verder aan het fiscaal recht, de handhaving van de Leerplichtwet
en het verkeersrecht. Ik heb als motorrijder gemerkt dat het langs files rijden
van motoren nu officieel wordt gedoogd. Waarom geen aanpassing van de Wegenverkeerswet
ten gunste van de motorrijder?De heerDe Graaf(D66)Is dat een concreet voorstel?De heerVan de Camp(CDA)Ja, anders had ik het niet zo expliciet naar voren gebracht. Je hoeft
gedogen niet altijd te beëindigen met verbieden. Je kunt gedogen ook
beëindigen via actieve wetgeving.De heerRabbae(GroenLinks)Zoals ten aanzien van drugs bijvoorbeeld?De heerVan de Camp(CDA)Dat thema, zo heb ik met collega Korthals afgesproken...De voorzitter:Ik verzoek u uw relaas te vervolgen.De heerVan de Camp(CDA)Goede voorzitter!Het fenomeen "gedogen" lijkt in de huidige Nederlandse rechtsstaat onmisbaar
en daarmee onuitroeibaar. In de nota wordt in paragraaf 8 gesproken over het
"rechtsstatelijk dilemma". Is er wel sprake van een dilemma in de klassieke
zin van het woord? Ik heb Van Dale er maar eens op nageslagen. Daarin staat:
"dilemma (bestaande uit twee lemmanata), toestand waarin tussen twee wegen
die beide grote bezwaren opleveren een keuze moet worden gedaan; netelig vraagstuk".In de ogen van de leden van mijn fractie heeft handhaving van de bestaande
wettelijke norm absoluut prioriteit nummer één. In dat opzicht
is er bij ons geen sprake van een dilemma. Voldoet de wettelijke norm niet
dan dient de discussie primair over de wettelijke norm te gaan, niet over
een mogelijk gedogen. Slechts in uitzonderingsgevallen kan van deze regel
tijdelijk worden afgeweken. In dit kader is de nota Grenzen aan gedogen strak
geformuleerd. Maar vervolgens komt de praktijk van alledag: gedogen komt veelvuldig
voor in het Nederlandse recht, ondanks de intenties van de afgelopen jaren.
Ik kom daar straks op terug.Voorzitter! Het volgende punt betreft de bestuurlijke invalshoek. Zoals
uit de definitie reeds blijkt, kennen wij verschillende soorten gedogen in
verschillende stadia van met name het bestuursrecht. Opvallend is dat gedogen
in de Nederlandse rechtsstaat een geaccepteerd verschijnsel is geworden. In
het bestuursrecht is het meer dan een gewoon leerstuk geworden. Proefschriften,
oraties worden eraan gewijd. Opvallend is verder – en daar lijdt deze
nota van het kabinet ook aan – dat de discussie de afgelopen jaren meer
gericht is geweest op het verder vormgeven aan het gedooginstrument dan op
het terugdringen van het gedogen. Met andere woorden: gedogen is normaal;
een discussie over het terugdringen ervan wordt als niet reëel ervaren.Het is niet juist om het gedogen enkel en alleen aan coffeeshops te koppelen.
In tal van maatschappelijke sectoren komt gedogen voor. Gedogen had ongetwijfeld
iets te maken met de tijdgeest van de jaren zeventig en tachtig. Het vertrouwen
in mens en maatschappij was groot, soms te groot. In de jaren negentig hebben
we geleerd dat een complexe samenleving als de onze heldere regels behoeft
die ook daadwerkelijk worden nageleefd. Burgers snakken naar heldere regelgeving
en naar eenduidige handhaving ervan. Rechtvaardigheid is in onze complexe
samenleving niet gebaat bij toeval, laksheid en gebrek aan durf. Het gedogen
beëindigen doet pijn, het wordt als niet realistisch beschouwd. In dit
kader vraagt de CDA-fractie meer aandacht voor de samenhang tussen gedogen
en het strafrecht. Kan door een intensiever strafrechtelijk optreden het gedogen
in de Nederlandse rechtsstaat niet verder worden teruggedrongen?De heerVan Heemst(PvdA)Ik zou eigenlijk wel eens willen weten wie nu die verdedigers van het
gedogen zijn. U roept steeds om beperking of beëindiging van het gedogen
en u zegt dat dit pijnlijk wordt gevonden, dat dit veel bezwaren oproept.
Praat u dan tegen de minister, richt u zich op de nota of heeft u het tegen
vrienden of kennissen in het CDA?De heerVan de Camp(CDA)Voorzitter! Ik heb het vandaag in eerste instantie in het bijzonder tegen
de minister.De heerVan Heemst(PvdA)Tegen de minister, zoals zij aan het woord is in de nota?De heerVan de Camp(CDA)Ja.De heerVan Heemst(PvdA)Maar u zei daarstraks dat het een bruikbare nota is.De heerVan de Camp(CDA)Ik zei: het is een goede nota.De heerVan Heemst(PvdA)Strak geformuleerd.De heerVan de Camp(CDA)Inderdaad.De heerVan Heemst(PvdA)Met bruikbare criteria.De heerVan de Camp(CDA)Zeker.De heerVan Heemst(PvdA)En toch zegt u...De heerVan de Camp(CDA)Ben ik nu aan het woord of u?De heerVan Heemst(PvdA)Wij samen. Zo kunnen wij het debat een stapje verder helpen...De heerVan de Camp(CDA)Voorzitter! Het is een goede nota als het gaat om een inventarisatie van
wat er gebeurt en als het gaat om de uitgangspunten, maar het is een minder
goede nota op het punt van wat het kabinet de rest van deze periode gaat doen
om het gedogen terug te brengen.Het kabinet is van mening dat er een aantal mogelijkheden zijn om het
gedogen te beperken. De CDA-fractie zou het gedogen liever vermijden. Bij
ieder van deze mogelijkheden is het nodige op te merken. Wij hebben geïnventariseerd
wat er allemaal kan.De heerDe Graaf(D66)Ik heb de indruk dat u nu een heel principiële uitspraak
heeft gedaan. Ik denk dat er brede overeenstemming over is dat het aantal
gedoogsituaties zoveel mogelijk beperkt moet worden. U zegt dat de nota daarvoor
ook heldere uitgangspunten biedt. Maar u gaat nog een stap verder en u zegt
dat gedogen moet worden vermeden. Denkt u dat dit in onze complexe maatschappij,
zoals u het omschrijft, ook daadwerkelijk mogelijk is, dat de beleidsvrijheid
om te handhaven in de toekomst zal betekenen dat er altijd wordt gehandhaafd
en nooit wordt gedoogd? Welke instrumenten zouden daarvoor gebruikt kunnen
worden? Vindt u dat het bestuur en de justitie ten principale de ruimte moeten
hebben om belangen af te wegen bij de vraag of er in een concrete situatie
geheel of gedeeltelijk moet worden gehandhaafd?De heerVan de Camp(CDA)Voorzitter! Op de eerste plaats vind ik het al winst dat de heer De Graaf
namens de fractie van D66, zo neem ik aan, de uitspraak doet dat het aantal
gedoogsituaties in Nederland moet worden teruggedrongen. Ik heb een stuk uit
Trouw van 2 februari 1996 voor me, door hem zelf geschreven en met als onderschrift
"de auteur is lid van de Tweede Kamer voor D66", getiteld: "Gedogen is zo
gek nog niet". Dat artikel is vanuit een erg pragmatische invalshoek geschreven.
Als de heer De Graaf in het afgelopen jaar tot een ander inzicht is gekomen,
dan vind ik dat winst.De heerKorthals(VVD)Dat moet u de heer De Graaf niet kwalijk nemen, dat doet hij wel meer!De heerDe Graaf(D66)Ik zal straks wel van de heer Korthals horen wat hij daarmee bedoelt.De heerVan de Camp(CDA)De minister van Binnenlandse Zaken is niet aanwezig, dus ik denk dat wij
daar niet verder op behoeven in te gaan.Mijnheer De Graaf, dan uw vragen. Ik kom nog op die 100%, maar ik zou
inderdaad het vermijden van gedogen veel sterker als uitgangspunt willen zien.
Als u nog even had gewacht, zou ik een stuk of negen gevallen hebben genoemd
waarin gedogen vermeden kan worden. Terecht constateert u een principiële
uitspraak. Gevraagd is of het voor 100% mogelijk is om gedogen te vermijden.
Het is te simpel om nu te zeggen dat het gedogen per 1 januari 1998 totaal
afgelopen is. Dat kan niet. Ik wijs hierbij op de derde vraag over de discretionaire
bevoegdheid van het bestuur in verband met het handhaven. Het draaipunt is
echter de vraag of gedogen een geaccepteerd instrument is. In mijn ogen is
dit het geval. Moet dit nu worden beperkt in de zin van: het komt niet meer?
Mijn antwoord luidt dan: dat moeten we doen. De nota inventariseert in dat
opzicht te veel en gaat niet ver genoeg.De heerDe Graaf(D66)Uit de nota over het strategisch beraad van uw partij heb ik begrepen
dat het CDA het standpunt inneemt dat gedogen niet alleen beperkt moet zijn.
Gedogen is ten principale onjuist. Ik begrijp uit uw houding nu – en
in die zin is er kennelijk bij u sprake van voortschrijdend inzicht –
dat het gedogen niet ten principale onjuist is, maar dat het aantal situaties
zoveel mogelijk beperkt moet worden.De heerVan de Camp(CDA)Gedogen is in principe onjuist.De heerDe Graaf(D66)Maar onder omstandigheden juist.De heerVan de Camp(CDA)Neen. De volgende fase betreft de vraag of gedogen vermeden kan worden.
Er zullen situaties overblijven waarin de spanning tussen wet en realiteit
laat zien dat gedogen moet. Dit is echter iets anders dan wanneer we nu zeggen
dat het gedogen zodanig beperkt wordt dat het niet meer voorkomt.De heerDe Graaf(D66)U bent het met mij eens dat, afhankelijk van de omstandigheden, gedogen
nog zo gek niet is.De heerVan de Camp(CDA)Jawel, maar het grote probleem tussen de heer De Graaf en mij is dat ik
over twee omstandigheden spreek en hij over 2000. Met andere woorden: het
uitgangspunt moet zijn "in principe niet gedogen". De discussienota Nieuwe
wegen, vaste waarden doet dit dan ook.De heerRabbae(GroenLinks)Collega Van de Camp zal het artikel in De Gelderlander van 30 november
1996 van de heer Hirsch Ballin hebben gelezen.De heerVan de Camp(CDA)Met de kop "gedogen is de andere kant opkijken".De heerRabbae(GroenLinks)Juist, het stond er in het Engels, maar dat laat ik even buiten beschouwing.
De heer Hirsch Ballin neemt in dat artikel geen afstand van de nota en ook
niet van het gedogen in bijzondere situaties. De wet kan namelijk niet altijd
alles dekken. Dit is toch een belangwekkende uitspraak van iemand die op dit
terrein een prominente positie binnen het CDA inneemt? Vindt u zijn benadering
fout dat in bijzondere situaties gedoogd moet worden omdat de wet niet alles
kan dekken?De heerVan de Camp(CDA)Ik moet erkennen dat ik de zin "de nota is strak geformuleerd wat uitgangspunten
betreft" uit dit artikel heb gehaald.De heerRabbae(GroenLinks)Alleen die zin.De heerVan de Camp(CDA)Inderdaad. De heer Hirsch Ballin sluit het artikel af met twee kanttekeningen
bij de nota: "De uitgangspunten van de notitie zijn terecht strak, maar als
het op de praktijk aankomt, wordt er te veel van uitgegaan dat het allemaal
wel in orde is. Dat geldt ook voor de rechterlijke controle waarvan het kabinet
stelt dat die grenzen aan het gedogen stelt. In de praktijk is het voor de
omwonenden die bezwaar hebben tegen een gedoogde coffeeshop vaak heel moeilijk
om bij de rechter gehoor te vinden. Dat probleem zien we trouwens ook op andere
terreinen. Al geruime tijd wordt er steeds soepeler omgesprongen met de bepalingen
inzake de verkoop van sterke drank door anderen dan de erkende slijters."De heerRabbae(GroenLinks)Dat artikel heb ik in mijn bezit. Het hoeft mij dus niet voorgelezen te
worden. De heer Hirsch Ballin zegt dat de wet niet alles kan regelen. Daarom
moet bij het handhaven van wetten het gezonde verstand niet worden uitgeschakeld.
Dit lijkt mij een gezond standpunt. Maar dat deelt u kennelijk
niet.De heerVan de Camp(CDA)Ik krijg nooit kanttekeningen bij mijn gezond verstand. Dat komt zelden
voor. Ik meen over hetzelfde gezond verstand te beschikken als u en de heer
Hirsch Ballin. Een essentieel onderscheid, ook tussen de D66- en de CDA-fractie,
is dat wij gedogen...De heerRabbae(GroenLinks)Ik heb niet naar D66 gevraagd.De heerVan de Camp(CDA)Ik spreek in het kader van de discussie die wij nu voeren. Dat klinkt
ook in het artikel van de heer Hirsch Ballin door. Gedogen is wat ons betreft
een overgangssituatie en dus eindig. De vraag is in hoeverre het huidige gedogen
in de Nederlandse rechtsstaat en niet zozeer in de nota een kwestie is van
blijvend, van permanent aanwezig.De heerVan Heemst(PvdA)Als uw centrale stelling is dat voor het CDA gedogen eindig is, sluit
u aan bij de criteria die in de nota worden ontwikkeld. Het is een van de
essentiële punten aan het slot van de nota, dat gedogen naar aard en
verschijnsel eindig moet zijn en dus niet blijvend kan voortbestaan.De heerVan de Camp(CDA)Ik moet u zeggen dat ik het niet zo helder heb gelezen in de nota. Als
de minister dit vanmiddag bevestigt en ook aangeeft welke maatregelen genomen
worden om de eindigheid van dat gedogen te bewerkstelligen, behalen wij hier
vandaag belangrijke winst.Het kabinet is van mening dat er een aantal mogelijkheden zijn om het
gedogen te beperken. De CDA-fractie zou het gedogen liever vermijden. Wij
hebben een aantal mogelijkheden daarvan geïnventariseerd.1. Het tegengaan van gedogen bij de voorbereiding van nieuwe wetgeving.
Wordt er voldoende rekening gehouden met het vermijden van gedogen?2. De handhaafbaarheidstoets bij nieuwe wetgeving. Weten wij wel waar
wij aan beginnen? Is de nieuwe wet te handhaven?3. Het handhavingsinstrumentarium kan worden aangepast en/of er kunnen
maatregelen genomen worden ter versterking van de uitvoering en handhaving.4. De mogelijkheden van overgangsrecht worden absoluut onvoldoende benut.5. Soms dient de wet, lees: de norm, te worden bijgesteld om het gedogen
te voorkomen c.q. te beëindigen.6. Het opnemen van bevoegdheden tot het verlenen van al dan niet tijdelijke
en voorwaardelijke ontheffingen.7. De mogelijkheden van tijdelijke wetgeving worden onvoldoende benut
om het gedogen te vermijden.8. Het toepassen, wat wij bij onderwijswetgeving nog wel eens zien bij
het toekennen van studiebeurzen, van een zogenaamde hardheidsclausule.9. Het aanwenden van een strafuitsluitingsgrond, dit in combinatie met
het strafrecht.MinisterSorgdragerDe eerste acht punten lijken mij een opsomming van hetgeen op de pagina's
42 en 43 van de nota staat. Dat is dus niet nieuw. Maar wat bedoelt de heer
Van de Camp met het negende punt, het aanwenden van een strafuitsluitingsgrond
in combinatie met het strafrecht?De heerVan de Camp(CDA)Ik heb gezegd dat ik mij afvroeg of je bij het gedogen niet meer een beroep
zou moeten doen op het strafrecht. Dat was mijn vierde punt in relatie tot
de bestuursrechtelijke invalshoek.MinisterSorgdragerWat doet die strafuitsluitingsgrond daar dan?De heerVan de Camp(CDA)Vervolgens kun je in een situatie terechtkomen dat iets om de een of andere
reden niet strafbaar is. Dan is het wellicht raadzaam om in dat geval een
beroep te doen op de strafuitsluitingsgrond. Met andere woorden: de beschuldigde
wordt niet strafbaar geacht, gezien de specifieke omstandigheden waarin wij
verkeren. Dat is iets anders dan gedogen.MinisterSorgdragerDat kan niet; strafbaar is strafbaar.De heerVan de Camp(CDA)Ik wacht de uitleg van de minister wel af, maar mijn adviseurs hebben
gezegd: in sommige gevallen op weg om gedogen te beperken met behulp van het
strafrecht, situatie feitelijk onmogelijk en beroep doen op strafuitsluitingsgronden.
Als je Van Bemmelen erbij haalt, blijft het strafbaar, maar de man, vrouw
of instantie kan een beroep doen op de strafuitsluitingsgrond respectievelijk
de rechter kan dat erkennen. Dit is de achterliggende redenering.De heerDe Graaf(D66)Betekent dit dat u in wezen in een aantal situaties die kennelijk onrecht
zouden opleveren als iemand gestraft zou worden, het openbaar ministerie wilt
verplichten om hoe dan ook te vervolgen, dus geen opportuniteitsbeginsel toe
te passen?De heerVan de Camp(CDA)U moet mij niet in de mond leggen dat ik het opportuniteitsbeginsel wil
beperken. Dan doet u onrecht aan de discussie.De heerDe Graaf(D66)Ik wil het niet vervelend doen. Ik probeer het zo genuanceerd mogelijk
weer te geven. Dan moet u mij even laten uitpraten.De heerVan de Camp(CDA)Dan moet u het ook helder weergeven en mij geen dingen in de mond leggen.De heerDe Graaf(D66)Op zichzelf is het een boeiende vraag van de heer Van de Camp of het niet
verstandiger is om in meer gevallen de zaak te laten vervolgen en vervolgens
de verdachte een beroep te laten doen op een strafuitsluitingsgrond. Als dat
terecht is, zal de rechter dat honoreren. Moet de vraag of het geen onrecht
is om de verdachte in die situatie te laten straffen, niet primair door het
openbaar ministerie worden behandeld in het kader van het opportuniteitsbeginsel?
Ik begrijp dat de heer Van de Camp die vraag ontkennend beantwoordt en ik
bevestigend. Geef ik de woorden van de heer Van de Camp zo goed weer?De heerVan de Camp(CDA)Nee. Ik probeer juist te betogen dat in dat soort gevallen het OM vervolgt
en er een beroep kan worden gedaan op de strafuitsluitingsgrond.De heerDe Graaf(D66)Dat zei ik toch ook?De heerVan de Camp(CDA)Maar u zegt dat ik dat niet zeg.De heerDe Graaf(D66)Nee, maar u zegt dat het opportuniteitsbeginsel niet benut
mag worden, omdat het OM volgens u moet vervolgen. Vervolgens moet de rechter
maar een beroep op de strafuitsluitingsgrond honoreren. Mijn vraag aan u is
of dat niet in het opportuniteitsbeginsel past om het openbaar ministerie
zelf de afweging te laten maken of kennelijk onrecht toch niet uiteindelijk
moet worden aangebracht. U werd heel boos toen ik die vraag stelde.De heerVan de Camp(CDA)Het een én het ander kan. Ik roep in herinnering dat de heer Van
Heemst bij de begrotingsbehandeling in het kader van gedogen heeft gesproken
over het rode achterlichtje. Volgens mij wordt het rijden zonder achterlicht
niet gedoogd, maar wordt dat niet vervolgd wegens onder andere capaciteitsproblemen,
mede gebaseerd op het opportuniteitsbeginsel. Ik denk dat de ene keer in een
situatie niet vervolgd kan worden op basis van het opportuniteitsbeginsel
en dat de andere keer gezegd wordt: dit is te gortig en dat moet vervolgd
worden, maar er kan wel een beroep worden gedaan op de strafuitsluitingsgrond.De heerDe Graaf(D66)U en ik zijn het erover eens dat als het openbaar ministerie meent dat
het te gortig wordt en dat het vervolgd moet worden, het openbaar ministerie
er dan van uitgaat dat er sprake is van onrecht door de verdachte begaan en
dat de verdachte gestraft moet worden. Als het openbaar ministerie tevoren
al vindt dat de situatie geen aanleiding geeft tot de veronderstelling dat
de verdachte ook straf verdient, waarom zou het openbaar ministerie dan per
se moeten vervolgen?De heerVan de Camp(CDA)Bij dit alles speelt de volgende bijzin een rol: in afwachting van de
nieuwe norm.De heerDe Graaf(D66)Deze bijzin had ik u nog niet horen uitspreken.De heerVan de Camp(CDA)Ik voeg die nu toch even toe, want ik voorzie precies wat u gaat doen.
Straks zegt u: het CDA is tegen gedogen, maar het is voor uitbreiding van
het opportuniteitsbeginsel en voor het toepassen van strafuitsluitingsgronden
en dan blijft de situatie zoals die was. Ik denk echter dat de wettelijke
norm uitgangspunt is. Als die norm niet verandert, kan er in tussensituaties
sprake zijn van allerlei kwesties van onder andere opportuniteitsbeginsel
en strafuitsluitingsgrond. Uiteindelijk moet er volgens mij een nieuwe norm
komen.De heerRouvoet(RPF)Ik begrijp niet helemaal waar de verbazing over de strafuitsluitingsgronden
vandaan komt, want in de nota wordt die ook ten tonele gevoerd. Daarin wordt
namelijk aangegeven dat niet alle wetten gehandhaafd kunnen worden en dat
met wetgeving niet alles voorzien kan worden. In het strafrecht hebben wij
dan twee mogelijkheden, namelijk via de strafuitsluitingsgronden ofwel via
het opportuniteitsbeginsel. Het lijkt mij zo helder als glas. Ik begreep ook
niet precies waar de verbazing van de minister vandaan kwam. Dat staat nog
los van het gegeven dat ieder, dus het OM en de rechter die uiteindelijk de
uitspraak doet, zijn eigen verantwoordelijkheid heeft. Zonder dat wij het
"gedogen" noemen, ligt er via de strafuitsluitingsgronden wel degelijk een
mogelijkheid om de norm die daar wél voor bedoeld was, niet tot gelding
te brengen, en wel in verband met het feit dat je niet alles kunt voorzien.MinisterSorgdragerAls het een kwestie is van een strafuitsluitingsgrond die je tevoren al
weet, ga je niet vervolgen.De heerRouvoet(RPF)Het punt is dat u eerst de strafuitsluitingsgrond noemt en daarna zegt
dat er ook het opportuniteitsbeginsel is. Met die volgorde geeft u misschien
wel aanleiding voor het misverstand.De heerRabbae(GroenLinks)Voorzitter! Ik stel nog even een vraag ten principale. Collega Van de
Camp houdt hier en daar immers een principieel betoog.De heerVan de Camp(CDA)De bedoeling was om het helemaal principieel te houden.De heerRabbae(GroenLinks)Ik bedoel: in de tekst. Collega Van de Camp zegt: wij moeten eigenlijk
het gedogen vermijden. Dat betekent toch dat hij zegt dat wij de toepassing
van het opportuniteitsbeginsel zoveel mogelijk moeten vermijden? Dat komt
toch op hetzelfde neer?De heerVan de Camp(CDA)In dit opzicht vraag ik de heer Rabbae, de discussie tussen mijn collega
mevrouw Soutendijk en de heer Van Heemst, gevoerd bij de begrotingsbehandeling
1995-1996, eens na te lezen. Ik heb daar veel van geleerd. In die discussie
is het verschil uitgewerkt tussen het opportuniteitsbeginsel en gedogen. Dat
heeft mevrouw Soutendijk, in samenspraak met de heer Van Heemst, knap gedaan.De heerVan Heemst(PvdA)Vooral zij. Zij heeft zich gescherpt aan mijn domheid!De heerRabbae(GroenLinks)Wat wil de heer Van de Camp zeggen met de opmerking die ik die discussie
nog eens moet nalezen?De heerVan de Camp(CDA)Het sluit er ook een beetje op aan, toen de heer De Graaf mij in de mond
trachtte te leggen dat ik het opportuniteitsbeginsel wil afschaffen.De heerDe Graaf(D66)Absoluut niet. Ik heb u gewoon een vraag gesteld.De heerVan de Camp(CDA)U ging in uw helderheid zo ver dat mij iets in de mond werd gelegd. Hoewel
ik dat niet hoef uit te leggen, is er een principieel verschil tussen gedogen
en het opportuniteitsbeginsel.De voorzitter:Ik zou het heel prettig vinden als u uw betoog voortzette.De heerVan de Camp(CDA)Dat meende ik al te constateren.Voorzitter! Met de opsomming van de negen punten – niet limitatief,
zeg ik er voor de legisten onder ons bij – kan het gedogen grotendeels
voorkomen worden. De rijksoverheid en de plaatselijke overheden dienen daar
echter scherper dan in het verleden op te letten. Ik vraag me sowieso af of
wij niet expliciet aandacht moeten geven aan de regionale en lokale overheden.
Heeft de minister enig inzicht in het verschijnsel gedogen op regionaal en
lokaal niveau? Als we de jurisprudentie mogen geloven, komt het veelvuldig
voor. Om te voorkomen dat er administratiefrechtelijke procedures
volgen en de daarmee vaak samenhangende schadeclaims handhaaft men de feitelijke
situatie. De term "bange bestuurders" kom ik veelvuldig tegen, maar ook de
klacht dat de nationale wet- en regelgeving op lokaal niveau niet te handhaven
is.Wanneer er gedoogd wordt, dienen de gedoogcriteria strikt te worden gehandhaafd.
Dat is maar al te vaak niet het geval. Vergelijk de AHOJ-G-criteria in het
softdrugsbeleid. Er ontstaat vervolgens een soort gedogen van het gedogen.
Zie ook het door mij gebruikte openingscitaat. Niet iedere coffeeshop is 24
uur per dag, zeven dagen per week te controleren. Maar de mogelijkheden van
steekproefsgewijze controle worden absoluut onderbenut. Vergelijk ook het
optreden van het horeca-interventieteam in Amsterdam: gedoogcriteria niet
nageleefd, coffeeshop direct sluiten. Men kan in dat geval de zogenaamde "plankenwagen"
verwachten, aldus hoofdcommissaris Nordholt.Welke concrete initiatieven heeft het kabinet sedert het verschijnen van
de nota in oktober 1996 genomen om het gedogen verder te beperken c.q. te
vermijden? Of is het gebleven bij het uitbrengen van deze nota? Welke toets,
bijvoorbeeld identiek aan de dereguleringstoets en de handhavingstoets, wordt
voorbereid? Is het raadzaam om bij nieuwe wetgeving op voorhand na te gaan
op welke wijze mogelijke gedoogsituaties kunnen worden voorkomen? De kwaliteit
van de wetgeving zou met een dergelijke toets gebaat zijn.Op pagina 40 van de nota wordt gesteld dat gedoogbesluiten expliciet en
derhalve ook schriftelijk dienen te worden genomen en van een zorgvuldige
en kenbare motivering voorzien moeten zijn. Dit om controle door de rechter
en de vertegenwoordigende organen mogelijk te maken. Is bekend bij welke wetten
zowel in formele als materiële zin vormen van gedogen voorkomen? Naar
alle waarschijnlijkheid bestaat er geen totaal overzicht c.q. inzicht. Is
dit niet een opmerkelijke constatering? Wat zegt een dergelijk gebrek aan
inzicht over de rechtsstaat en het vertrouwen van de burger in de rechtsstaat?
Ik sprak al over het fameuze rechtsgevoel!Beter nog dan een inventarisatie lijkt het de CDA-fractie een goed idee
te beginnen met een zogenaamde stofkamoperatie, een aanpak waarbij in tal
van wetten het gedogen worden beëindigd.De voorzitter:Mijnheer Van de Camp, u zit tegen de 15 minuten aan en u bevindt zich
bijna in een gedoogperiode!De heerVan de Camp(CDA)Dat moeten we absoluut zien te vermijden. Ik kan mijn betoog op een haar
na afronden. Gezien de talloze mogelijkheden om het gedogen te beperken dan
wel te beëindigen. Ik wijs op de door mij genoemde negen mogelijkheden.
Daarmee moet het toch mogelijk zijn het gedogen in het bestuursrecht, het
strafrecht, het privaatrecht, het fiscaal recht, kortom in het rechtsstelsel
verder terug te dringen.Voorzitter! Er is ongetwijfeld een sterke samenhang tussen deze nota Grenzen
aan gedogen en andere dossiers: deregulering, de integriteit van het openbaar
bestuur, het MDW-programma en de prachtige special van het Nederlands Juristenblad
(NJB 1997 nr. 21) over de juridisering van onze samenleving. Kan de minister
van Justitie kort ingaan op deze samenhang? Het bij voortduring afzonderlijk
en zelfstandig behandelen van dit soort thema's komt niet alleen de samenhang
maar ook het reeds eerder door mij vermelde rechtsgevoel van de burger niet
ten goede.Voorzitter! De wens het gedogen terug te dringen, is niet nieuw. Minister
Van Dijk wees in 1989 op het dilemma van wetgeving die een dode letter dreigt
te worden. Hij was hier duidelijk over: "Toch moeten wetten worden gehandhaafd
tot ze door betere worden vervangen. Gedogen mag geen schaduwwetgeving worden."
Een goed bewijs van het belang om gedogen terug te dringen ten behoeve van
de individuele burger, vind ik ook de uitspraak van de Nationale ombudsman,
prof. Oosting, tijdens dezelfde bijeenkomst: "Gedogen en bestuur gaan in principe
niet samen. Laat dat maar zo blijven!".De heerVan Heemst(PvdA)Voorzitter! Ik wil allereerst de minister van Justitie bedanken voor de
nota die wij vandaag bespreken, omdat daarmee een toezegging in de begrotingsbehandeling
voor 1996 van Justitie wordt ingelost. In dat debat zijn met name de CDA-fractie
en de PvdA-fractie in meer algemene zin ingegaan op het fenomeen gedogen.
Het probleem is echter dat het in een aantal opzichten heel snel blijft steken
in een wat rechtstheoretisch debat, terwijl de interessante vraag steeds is
waartoe gedogen in de praktijk al dan niet leidt, met andere woorden hoe het
in de samenleving neerslaat.Ik zal proberen een reactie te geven op de nota en na te gaan waartoe
de nota wellicht verder kan leiden. Voor de fractie van de PvdA staat vast
dat gedogen als fenomeen in een groot aantal opzichten ongewenst is, omdat
het erop neerkomt dat de overheid de handhaving van regels op zijn beloop
laat. De minister van Justitie heeft in het debat van 16 november 1995 daar
een heel kernachtige definitie van gegeven, die ik hier graag wil herhalen:
"Gedogen houdt in dat datgene wat volgens de wet verboden is, toch mag." Dat
maakt – vriendelijk gezegd – in de samenleving niet altijd een
even overtuigende indruk.Ik wil daarbij een belangrijke kanttekening maken. De discussie over gedogen
heeft namelijk heel veel te maken met een discussie over de alertheid van
de overheid. Hebben wij te maken met een overheid die als het fout gaat of
moeilijk en lastig is, de andere kant uitkijkt, of hebben wij te maken met
een overheid die de ogen en de oren goed de kost geeft en zich inspant om
problemen aan te pakken en op te lossen? Dat laatste verwachten mensen in
eerste instantie van de overheid.Het zal mensen voor een belangrijk deel koud laten vanuit welke meer rechtstheoretische
benadering wij praten over het verschijnsel gedogen. Mensen verwachten dat
de overheid problemen oplost. Dat is de kern. Dat veronderstelt een overheid
die weet wat er speelt. Ik mag in dat verband misschien citeren uit het rondetafelgesprek
dat de vaste commissie voor Justitie op 4 maart 1997 heeft gehad met een aantal
experts. Prof. Michiels zei toen: "Erg veel gedogen vindt helemaal niet in
zo'n keurige vorm plaats. Heel veel gedogen geschiedt stilzwijgend." Ik denk
dat dit de meest schadelijke manier van gedogen is: een overheid die stilzwijgend
zaken op hun beloop laat. In algemene zin stelt deze nota grenzen aan het gedogen. Wij kunnen met
die grenzen instemmen. Cruciaal daarbij is dat het beperkt moet zijn tot uitzonderingsgevallen
en tevens beperkt is in omvang en tijd. Bovendien moet er altijd sprake zijn
van een openbare verantwoording over de gemaakte afweging, zodat de beslissing
om noodgedwongen te gedogen aan controle is onderworpen. In de nota wordt
op bladzijde 39 heel duidelijk gesteld hoe het criterium is uitgewerkt en/of
zou kunnen worden uitgewerkt. Ik citeer: "Dat gedogen slechts in uitzonderingsgevallen
aanvaardbaar kan worden geacht, brengt ook mee dat de mate waarin wordt gedoogd
zoveel mogelijk in omvang en/of tijdsduur moet worden beperkt." Dat is een
goede benadering. Die sluit in een groot aantal opzichten aan bij de reactie
die het CDA op de nota heeft gegeven.Voorzitter! Gedogen is niet van vandaag of gisteren. De nota plaatst dat
verschijnsel in een historisch perspectief en geeft daarvan voorbeelden. Omdat
het zo mooi samenviel in de tijd, mag ik misschien een stukje citeren uit
NRC Handelsblad van 19 juni jl. Dat betreft een recensie van de tentoonstelling
"In het leven, vier eeuwen prostitutie in Nederland". Die tentoonstelling
wordt gehouden in het Historisch Museum in Apeldoorn. En voordat alle collega's
daarheen gaan – wat ik hen overigens aanraad – de tentoonstelling
is in 1998 ook te zien in het Haagse Volksbuurtmuseum. Het citaat luidt als
volgt: "Tot de 14de eeuw proberen de Nederlandse steden en dorpen de hoeren
buiten de poort te houden. Vrouwen van lichte zeden wordt in verschillende
steden 's avonds en 's nachts de toegang tot de stad ontzegd. In een gemeente
als Tiel mag iedere man die in de avonduren een vrouw in een vest aantreft,
haar van de stadsmuren duwen zonder een overtreding te begaan. Prostitutie
is evenwel niet verboden. Het wordt beschouwd als een onmisbaar verschijnsel.
In de 16de eeuw besluiten verschillende steden de seksindustrie avant la lettre
te reguleren. De schout krijgt als enige toestemming om een bordeel te exploiteren
en spaart op deze manier zijn salaris bij de gemeente uit. Hoeren die elders
in de stad worden aangetroffen, worden met een troep gemene vrouwen afgehaald
om openlijk en onder tromgeroffel en fluiten naar de stegen te worden gebracht
waar zich het leven afspeelt. Een cruciale datum in de geschiedenis van de
prostitutie in Nederland is het jaar 1578, als Amsterdam zich van het katholicisme
bekeert tot het calvinisme. In de loop der jaren laat het stadsbestuur de
teugels die in het begin zeer straks waren aangehaald evenwel meer en meer
vieren. Aan het eind van de 17de eeuw is er sprake van een zeker gedoogbeleid.
Zo is het met periodes van strenger beleid tot op heden gebleven. Nog altijd
geldt in Nederland het bordeelverbod van 1991. Het ministerie van Justitie
werkt weliswaar aan een wijziging van het desbetreffende wetsartikel, maar
nog altijd zijn bordelen en is prostitutie officieel niet toegestaan."Ik geef dit citaat om reclame te maken voor de tentoonstelling, maar vooral
om te onderstrepen dat gedogen een geschiedenis heeft van 421 jaar. De laatste
102 jaar gebeurde dat met instemming en medeweten van het CDA.De heerVan de Camp(CDA)Wij zijn pas in 1980 opgericht.De heerVan Heemst(PvdA)Het CDA en zijn voorlopers.De heerVan de Camp(CDA)Oh. U moet dat dan wel correct zeggen. Wat die 102 jaar betreft: De Graaf
verwijt ons altijd 80 jaar. Hoe komt u aan die 22?De heerVan Heemst(PvdA)Dat leek mij een mooi getal. Het was in ieder geval heel lang. Maar misschien
vindt u 102 jaar te lang en bent u tevreden met 80. Het deed mij ook deugd
dat in de bijdrage van het CDA een soort erkenning zat, netjes weggestopt
in het verhaal. Wij hebben het probleem gezamenlijk laten ontstaan en wij
moeten dat ook gezamenlijk proberen te beperken, op te lossen of uit te bannen.
Je kunt dan niet in vier jaar rechtzetten wat de afgelopen 421 jaar is scheefgegroeid.De heerVan de Camp(CDA)Mag ik u er even aan herinneren dat ook u de afgelopen 80 jaar bij dit
dossier betrokken was?De heerVan Heemst(PvdA)Ja. Daarom zeg ik ook dat wij er met z'n allen voor hebben gezorgd –
ik probeer vandaag het CDA-jargon uit de kast te halen – dat het probleem
ontstaan is. Daar hebben wij 421 jaar over gedaan. Wij moeten dat dan ook
met z'n allen proberen in te perken of uit te bannen. Als je ziet hoe lang
de voorgeschiedenis is, is het de vraag of dat in vier jaar kan.Wij moeten zoveel mogelijk beperken en inperken door het gedogen aan een
aantal voorwaarden te binden. De nota is, zoals de minister in het begin ervan
al aangaf, niet veel meer dan een soort eerste fase. Allereerst gaat de nota
vooral in op het gedogen in het bestuursrecht. De strafrechtelijke kant is
wat minder uitgewerkt. Bovendien heeft de nota een globaal karakter, waardoor
de bevindingen niet zijn uitgewerkt per beleidsterrein, per type norm of per
sanctiemiddel. Mijn fractie vindt dat zo'n uitwerking per beleidsterrein er
moet komen en vraagt de minister of zij een voorstel wil doen om de tweede
fase ter hand te nemen. Wij erkennen wel dat dit ongetwijfeld nog een buitengewoon
ingewikkelde stap zal zijn. Zo nodig zal ik hierover met collega Korthals
een uitspraak van de Kamer vragen.De nota maakt in juridisch en bestuurlijk opzicht terecht een onderscheid.
Enerzijds gaat het dan om het gedogen, waarover het wat educatieve debat van
anderhalf jaar geleden met collega Soutendijk ging. Gedogen veronderstelt
dat de overheid bevoegd en in staat is te handhaven, maar dat niet doet. Anderzijds
gaat het om het niet handhaven wegens een capaciteitsprobleem bij de handhaving
of wegens het stellen van prioriteiten. Dit onderscheid is juridisch en bestuurlijk
te maken.Als ik dat echter vertaal naar de maatschappelijke kant van het verhaal,
dan vraag ik mij af of mensen in de dagelijkse praktijk zoveel verschil zien,
merken en voelen. Volgens mij zien mensen in de praktijk dat de overheid niet
optreedt en daarover kunnen zij zich dan ergeren, druk maken of opwinden.
Het maakt dan niet uit of het gaat om de uitkomst van gedogen dan wel om keuzen
die gemaakt zijn bij de handhaving. Het kan gaan om kwesties die mensen behoorlijk
belangrijk vinden, zoals de handhaving van verkeersregels (te hard en roekeloos
rijden), de handhaving van regels bij fraude met uitkeringen en subsidies,
de handhaving of het niet voldoende handhaven bij de vervuiling
van de straat en de directe leefomgeving. Het is een beetje de handicap van
deze discussie, dat de nota het sterk benadert vanuit de rechtstheoretische
invalshoek. Waar het uiteindelijk op aankomt, is een vertaling in wat het
in de dagelijkse praktijk voorstelt. Daarbij is het volgens mij niet van zoveel
betekenis voor de mensen of dat langs de lijn van gedogen of het op een laag
pitje zetten van de handhaving zichtbaar wordt.Voorzitter! Het heeft volgens mij weinig zin om ons de vraag te stellen
of gedogen een typisch Nederlands verschijnsel is of niet. Ik kwam een artikel
tegen in de Groene Amsterdammer van 12 februari jl. met de titel "De kunst
van het gedogen". Daarin werd uitgelegd dat gedogen het cement is van de Nederlandse
samenleving en dat Nederlanders meester zijn in het gedogen. De minister van
Justitie heeft in de nota echter juist willen laten zien – ik vind dat
zij daarin geslaagd is – dat in andere West-Europese landen en in de
Verenigde Staten eveneens vormen van gedogen tot de praktijk behoren. In Duitsland
wordt dit – ik wil dit de anderen niet onthouden – aangeduid als
"behördliche Duldung". Eigenlijk is dit een voor de hand liggende bevinding
van de nota, omdat nergens ter wereld, althans niet in democratische, westerse,
sociaal-liberale landen, de overheid tegen elke prijs de handhaving van regels
onder alle omstandigheden zal kunnen en willen doorzetten. Dan zouden wij
een absurde samenleving krijgen en dat willen wij natuurlijk niet.De heerRabbae(GroenLinks)Betekent dit dat u ook de zienswijze van het CDA absurd vindt?De heerVan Heemst(PvdA)Neen, ik heb van de heer Van de Camp begrepen dat hij het vervelend vindt
om het woord "beperken" te gebruiken en dat hij daarom kiest voor het woord
"vermijden". Dat is echter het enige verschil tussen de heer Van de Camp en
mij. Ik denk dat wij allemaal wel zullen aangeven dat de nota bruikbare criteria
bevat en dat het er nu op aankomt om die criteria op een aantal beleidsterreinen
te vertalen en uit te werken. Ik zie nauwelijks verschillen tussen de benadering
van het CDA en die van mij.De heerRouvoet(RPF)Voorzitter! Ik begrijp dat de heer Van Heemst het niet zo zinvol vindt
om te praten over de vraag of gedogen nu een typisch Nederlands verschijnsel
is. Ik heb intussen begrepen dat hij het met de minister eens is dat dit niet
het geval. Hij heeft daarbij de nota van de minister aangehaald. Ik wil hem
vragen of hij het ook eens is met de minister dat een gedoogbeleid als zodanig
wel een typisch Nederlands verschijnsel is. Dat is iets wat ik, opvallend
genoeg, niet in de nota tegenkwam.De heerVan Heemst(PvdA)Ik heb het vermoeden dat dit een strikvraag is; ik moet dus proberen om
wat tijd te winnen. Ik heb het woord "gedoogbeleid" zelf niet gebruikt in
dit stukje van mijn bijdrage. Ik wil daarmee volstaan, ook al doe ik u daar
onrecht mee, omdat ik uw vraag niet beantwoord. Op zichzelf ben ik het eens
met de bevinding in de nota dat vormen van gedogen, zeker als je het wat breder
bekijkt, in landen met een vergelijkbare samenleving in een aantal gevallen
onvermijdelijk zijn.De heerRouvoet(RPF)Ik weet niet of u hier later nog op terugkomt, maar het is wel interessant
om te horen wat u vindt van de wenselijkheid van structureel gedogen, dus
een gedoogbeleid. In de nota wordt op een gegeven moment gezegd dat het structureler
gedaan moet worden om willekeur en dergelijke te voorkomen. De minister vindt
dat een gedoogbeleid typisch Nederlands is. Komt u hier nog over te spreken?De heerVan Heemst(PvdA)Neen, daar heb ik aan het begin van mijn verhaal al iets over gezegd.
De criteria die de nota bevat, vind ik op zichzelf bruikbaar. Daarbij zijn
er voor mij eigenlijk twee hoofdpunten. Ten eerste zou het in de tijd begrensd
moeten zijn. Ten tweede zou, als gedogen onvermijdelijk wordt, dit het resultaat
moeten zijn van een publiek toetsbare afweging van belangen waarover verantwoording
kan worden afgelegd. Dat zijn voor mij twee essentiële conclusies van
de nota. Daarom heb ik gezegd dat die conclusies, die criteria, nu eigenlijk
vertaald moeten worden per beleidsterrein. Er is een soort tweede fase nodig
waarin dat project ter hand wordt genomen. Dat heeft de minister overigens
al aangegeven tijdens dat begrotingsdebat. Zij vond namelijk dat de motie
van het CDA wat te snel ging. Zij zei dat eigenlijk al vooruit wordt gelopen
op de conclusies die de nota zou kunnen bevatten en dat wij dat debat moeten
voeren als die nota er is. Dat doen wij dus vandaag. Als wij samen zeggen
welk vervolg eraan moet worden gegeven, wil ik dat wel gaan doen. Dan gaat
dus een heel stuk van het gedoogbeleid af.De heerRouvoet(RPF)U legt nu de nadruk op de uitzonderingsgevallen, waar ik het zeer mee
eens ben. Daarmee zegt u dat wij van het gedoogbeleid als beleid – wat
de minister als een typisch Nederlands verschijnsel erkent – af zouden
moeten.De heerVan Heemst(PvdA)Zeker. Dat heb ik al in het eerste deel van mijn verhaal gezegd.De heerVan de Camp(CDA)Ik ben het toch met collega Rouvoet eens. Mij is ook niet helemaal helder
wat de PvdA wil. U begint met te zeggen dat er minder moet worden gedoogd.
Dan zegt u dat er een tweede fase moet komen, een analyse naar beleidsterreinen.
Die tweede fase heb ik overigens niet in de nota gelezen. U blijkbaar ook
niet zo helder, want u zult daarover misschien in de tweede termijn een motie
indienen. Vervolgens zegt u, mede op basis van het artikel in de Groene Amsterdammer,
dat er wel zoiets moet zijn als een beleid, criteria waaraan voldaan moet
worden bij gedogen. Waar ligt nu het politieke draaipunt van de fractie van
de PvdA? Bent u het met mij eens dat het beperkt moet worden op weg naar vermijden?
Of zegt u dat het in een aantal gevallen toch maar gewoon moet gebeuren?De heerVan Heemst(PvdA)Ik ben het eens met de criteria die in de nota worden ontwikkeld. In de
nota staat op dat vlak dat gedogen slechts in uitzonderingsgevallen aanvaardbaar
is, dat het beperkt moet zijn in tijd en omvang, dat het via openbare belangenafweging
moet plaatsvinden en dat het aan controles onderworpen moet worden. Dat vind
ik vier zeer bruikbare criteria om te komen tot datgene wat
ik graag wil, namelijk het beperken en zoveel mogelijk uitbannen van gedogen,
omdat dat het gezag en de vertrouwenwekkendheid van het overheidshandelen
en -optreden ondermijnt. Een overheid die op alle fronten blijvend een toevlucht
zoekt in gedogen, is een overheid die weinig overtuigend is. Ik sluit mij
dan ook aan bij dit verhaal. Volgens mij heeft de heer Van de Camp dat ook
gedaan. De minister had namelijk al geïllustreerd dat de punten die hij
noemde in de nota zijn terug te vinden. Het enige verschil tussen de heer
Van de Camp en mij is dat hij graag de term "vermijden van gedogen" gebruikt,
terwijl ik spreek over "beperken tot die situaties waarin het onvermijdelijk
is". Er is volgens mij dan ook een zeer brede overstemming over hoe wij er
verder mee moeten. De crux van dat verder moeten ligt in die tweede fase.
Dit is een algemene benadering – dat geeft de minister ook toe –
en dat vergt een uitwerking op een aantal beleidsterreinen en sectoren.Dat stukje uit de Groene Amsterdammer heb ik nu juist gebruikt om te laten
zien dat een debat over de vraag of het nu typisch Nederlands is of niet,
wat mij betreft niet echt vruchtbaar is voor waar wij vandaag op uit moeten
komen. De een zegt dat het een heel Hollands verschijnsel is, terwijl de ander
zegt dat je het in heel veel landen om ons heen ziet en dat in hetzelfde type
samenleving hetzelfde verschijnsel min of meer aanwezig zal zijn.De heerSchutte(GPV)Hoe ziet de heer Van Heemst het perspectief als het gaat om bestuurlijke
sancties? Bestuursdwang is nu bijvoorbeeld een bevoegdheid en wordt wellicht
in uw en mijn opvatting te vaak als zodanig beschouwd. Maar als alles gaat
gebeuren wat u wilt, hoe kijkt u dan naar het instrument bestuursdwang? Is
dat dan nog een bevoegdheid of vindt u dat wij ernaar moeten streven dat die
bestuursdwang een verplichting is om in de resterende situaties toe te passen?De heerVan Heemst(PvdA)Als je het gaat uitwerken en het concreter maakt, moet je dit soort vragen
onder ogen zien. Dat is ook de handicap van dit debat; je kunt het moeilijk
nu per sector gaan doorlichten en doorlopen. Verder ben ik geneigd om te zeggen
dat een beleidsafweging mogelijk moet blijven. Ik zou het raar vinden als
er een soort plicht tot toepassing van bestuursdwang zou komen.De heerSchutte(GPV)Ik ben het met u eens. Je zult bestuursdwang ten principale altijd als
een bevoegdheid moeten blijven beschouwen. Alleen geeft dit enige relativering
aan uw stelling dat gedogen dan vrijwel niet meer zou kunnen plaatsvinden.
Elke bestuurlijke afweging om al dan niet over te gaan tot toepassing van
bestuursdwang is namelijk een afweging tussen "gedogen onder voorwaarden"
of "bestuursdwang".De heerVan Heemst(PvdA)Dat is zo, maar je hebt het dan al over een juridisch controleerbare,
juridisch toetsbare afweging. Het afzien van de toepassing van bestuursdwang
is een controleerbare, een toetsbare beslissing van het bestuur.De heerDe Graaf(D66)Voorzitter! Dat is nu net een van de problemen waar ook in de literatuur
op is gewezen. Als er sprake is van stilzwijgend gedogen, dus een overheid
die niet optreedt maar er ook niets over zegt, terwijl evenmin een derde belanghebbende
hiervan nadeel ondervindt, dan is het helemaal niet toetsbaar, controleerbaar.
Er zijn dan geen criteria, geen beschikkingen, terwijl dan ook de rechter
niet kan optreden. Ik vind dat de meest verwerpelijke vorm van gedogen.De heerVan Heemst(PvdA)Ik ook. Ik ben mijn betoog ook begonnen met een opmerking over een overheid
die niet wil weten wat er in de samenleving speelt, laat staan dat zij er
verantwoording over aflegt. Een zeer belangrijke vraag is of je langs de lijn
van Binnenlandse Zaken provincies en gemeenten, dus medeoverheden moet activeren
om aan het debat over gedogen ook zelf invulling te geven. En hoort dit bij
de uitwerking van de tweede fase, waar ik om heb gevraagd? Moet je het beleidskader
gedogen dat voor de handhaving van milieuregels is ontworpen en ontwikkeld
in samenspraak met IPO, VNG en waterschappen? De rijksoverheid en de medeoverheden
proberen daarbij aan te geven wat voor gedragslijn er gevolgd moet worden.
Ik zal er dadelijk iets meer over zeggen.Misschien moet je institutioneel in regelingen voorzieningen treffen,
zodat provinciale staten en gemeenteraden hun positie ten aanzien van de beoordeling
van het bestuur kunnen versterken. Ik zou dat zeer verdedigbaar vinden. Nu
hangt het af van wat een statenlid, een gemeenteraadslid toevallig hoort of
te weten komt. Is dat voldoende? Hoort er niet een ander soort verantwoordingsplicht
te zijn in dat soort situaties?De heerRabbae(GroenLinks)Voorzitter! Dit houdt toch niet in dat op die niveaus het desbetreffende
bestuur alsnog komt tot een herafweging van wetten en regelingen?De heerVan Heemst(PvdA)Nee, we hebben het over het normale instrument van bestuursdwang. We proberen
te bereiken dat daar verantwoording over wordt afgelegd, dat controleerbaar
en toetsbaar is wanneer dat instrument wel of niet wordt ingezet. De vraag
is dus of je in de tweede fase kunt bereiken dat er voor een aantal specifieke
onderwerpen van beleid met provincies, gemeenten en anderen afspraken gemaakt
worden over de wijze waarop het bestuur op een controleerbare manier het gedogen –
voorzover het bestuur dat onvermijdelijk vindt – afweegt, beoordeelt
en verantwoordt. Daar hebben we het over. We vinden allemaal, ik voorop, dat
een overheid die dit stiekem doet en de dingen op hun beloop laat, heel weinig
overtuigend en dus zeer ergerlijk is.De voorzitter:Ik stel voor dat u uw betoog vervolgt. U heeft in eerste termijn nog een
minuutje of drie.De heerVan Heemst(PvdA)Een minuutje of drie. Dat zijn drie kostbare minuten.Voorzitter! De Nederlandse orde van advocaten heeft op 23 december een
schriftelijke reactie gegeven op de nota. De orde komt tot de slotsom dat
de nota wat de juridische aspecten betreft voornamelijk inventariserend is
en naar verwachting weinig of geen effect zal hebben op de rechtspraktijk
van het gedogen. Dat sluit aan bij het eerder gegeven citaat. De nota heeft
een globale benadering gekozen. Een uitwerking per beleidsterrein is nuttig
 en noodzakelijk. Daarmee wordt dan aangesloten bij het kader
dat voor het gedogen binnen het milieubeleid in 1990-1991 is vastgelegd. In
dat verband heb ik nog een concrete vraag aan de minister. Waarom geeft deze
nota aan dat het kader voor gedogen bij het milieubeleid voorrang heeft boven
de algemene bevindingen van deze nota? Ik vind dat een merkwaardig standpunt,
omdat de nota juist sturend zou behoren te zijn voor zulke specifieke uitwerkingen.
Ik denk dat dit de kracht is van het stuk dat wij vandaag bespreken.De heerDe Graaf(D66)Die brieven uit 1991 met betrekking tot het DUIV-beraad geven een beleidskader
voor gedogen aan. Heeft u de indruk dat het ook heeft geleid tot een enorme
teruggang in gedoogsituaties in het milieurecht? Eerlijk gezegd heb ik dat
niet kunnen afleiden uit de praktijk van alledag. U wel?De heerVan Heemst(PvdA)Dat kader is in ieder geval besproken in alle provincies die een sleutelrol
vervullen bij de handhaving van milieuregels. Dat kader speelt een belangrijke
rol in de regionale overleggen, waaraan besturen, het OM en waterschappen
meedoen en waarin de onderlinge inspanning met betrekking tot de handhaving
wordt afgestemd. Mijn overtuiging is dat dit stuk het bewustzijn van het gedogen
en de complicaties die eraan vastzitten heeft vergroot en dat bestuur en OM
hun aanpak vanuit de bestuurlijke en strafrechtelijke lijn aanmerkelijk beter
hebben afgestemd.De heerDe Graaf(D66)Ik denk dat u daar gelijk in heeft en dat die brieven buitengewoon zinvol
zijn geweest. De vraag die ikzelf niet goed kan beantwoorden, is of het ook
heeft geleid tot een teruggang van het aantal gedoogsituaties. Die gedoogsituaties
zijn beter omschreven en aan betere criteria onderworpen. Heeft het ook geleid
tot een teruggang van het aantal?De heerVan Heemst(PvdA)Daar heb ik geen cijfermateriaal over en u ook niet. Dat weten wij geen
van allen. Ik denk dat provincies en waarschijnlijk ook veel gemeenten het
gedogen nu laten verlopen zoals het toen is afgesproken, via gedoogbeschikkingen,
en dat raadscommissies en statencommissies daarvan afschriften krijgen. Door
die registratie en doordat het inzicht er is, ontstaat er ongetwijfeld ook
extra druk om gedoogsituaties in de tijd gezien zo beperkt mogelijk te houden.
Dat is een veronderstelling, maar die lijkt mij heel voor de hand liggend.
Het zou wat mij betreft ook zo horen te werken.De heerVan de Camp(CDA)Voorzitter! Ik heb er toch wel behoefte aan dat de minister in haar termijn
die vraag van collega De Graaf expliciet beantwoordt. Ik ben het eens met
de ondertoon en ik zou het jammer vinden als dit punt verdwijnt, temeer ook
daar de heer Van Heemst niet hard kan maken dat er minder gedoogd wordt sinds
de brief van 1991, hetgeen ik hem overigens niet verwijt.De heerVan Heemst(PvdA)Ik heb alleen maar gevraagd waarom dat beleidskader boven de nota gaat.
Als een nota kracht zou moeten hebben, in de zin dat het ontwikkelingen stuurt
per sector, dan zou je veronderstellen dat de nota voor dat beleidskader gaat.
Het viel mij op dat er in de nota een beetje een voorbehoud wordt gemaakt.Voorzitter! Een lastig punt betreft de relatie tussen bestuurlijk gedogen
en strafrechtelijk optreden. De nota geeft aan dat het OM bij het strafrechtelijk
optreden niet gebonden is aan toezeggingen die het bestuur heeft gedaan. Ik
denk dat dit een verdedigbare benadering is. Het probleem is wel dat de overheid
dan met twee monden zou kunnen gaan spreken. Het bestuur zegt: "Ja, wij zijn
bereid iets door de vingers te zien." Het OM zegt: "Nee, dit kan niet door
de beugel." Tijdens het rondetafelgesprek van de vaste commissie voor Justitie
liet de heer Ficq van het college van PG's weten dat er vermoedelijk voor
1 september 1997 een gedoogrichtlijn van het OM wordt uitgewerkt. Is dat een
gedoogrichtlijn die in meer algemene zin op dat probleem ingaat of is dat
een richtlijn die zich op één specifiek onderdeel van het beleid
richt? Als het gaat om het eerste, zie ik een dubbel probleem, waar ik ook
geen directe oplossing voor weet. Aan de ene kant is afstemming tussen OM
en bestuur noodzakelijk, maar aan de andere kant zal het OM zich niet met
handen en voeten moeten en kunnen laten binden. In het laatste geval kan het
bestuur er zich gemakkelijk van afmaken – dat zie je met name binnen
het milieurecht – omdat het OM het vuile werk opknapt. Collega Van de
Camp wees daar ook al op.De voorzitter:U bent door uw spreektijd in eerste termijn heen. U kunt nog wel wat meer
tijd gebruiken, maar dat gaat dan van uw tweede termijn af.De heerVan Heemst(PvdA)Dan lever ik bij deze mijn tweede termijn in. Dan doe ik meteen recht
aan de betekenis van dit onderwerp.De heerKorthals(VVD)Zal ik dan die motie indienen?De voorzitter:Ook dan verzoek ik u zich tot twee minuten te beperken.De heerVan Heemst(PvdA)Prima. Mij hoort u vandaag verder niet meer.Voorzitter! Ik wil nog kort stilstaan bij het gedogen door provincies
en gemeenten. Dit ligt in het verlengde van deze nota en betreft een van de
belangrijke resterende kwesties. Bij gemeenten en provincies, medeoverheden,
ligt vanzelfsprekend een hoofdverantwoordelijkheid bij de colleges van burgemeester
en wethouders en gedeputeerde staten. De gemeenteraad en provinciale staten
moeten hun controlerende taak ook op dit punt behartigen. Ik zet daar dikke
strepen onder. Dit vereist vanzelfsprekend eigen alertheid, dus weten hoe
het dagelijks bestuur dingen aanpakt en afwikkelt. Het vergt ook het tijdig
en volledig beschikbaar krijgen van informatie over wat het bestuur op het
vlak van gedogen onderneemt. Dat is een beetje de BiZa-kant van dit justitieverhaal.
Ik vraag deze minister hoe kan worden bereikt dat gemeenten en provincies
zoveel mogelijk aansluiten bij de benadering die in de nota Grenzen aan gedogen
is verwoord. Gedogen kan in de woorden van prof. Buruma, die ook aan het rondetafelgesprek
meedeed, wel degelijk bijdragen aan het niet integer maken van de samenleving.
Het raakt dus de kwaliteit van het gehele openbaar bestuur en dit rechtvaardigt
wat mij betreft initiatieven van de rijksoverheid – Justitie en Binnenlandse
Zaken – richting medeoverheden.De heerKorthals(VVD)Voorzitter! Het notaoverleg is nauwelijks begonnen of het eerste winstpunt
is binnen: de heer Van Heemst horen wij vandaag niet meer.Laat ik vooropstellen dat ik de regering dankbaar ben voor deze heldere
en lezenswaardige nota. Vervolgens vraag ik mij af wat wij met deze nota in
de praktijk moeten doen. Dat blijft voor een belangrijk deel onduidelijk.
Wij willen daar meer informatie van de regering over hebben.Het blijkt dat de materie waarover wij het hebben bijzonder weerbarstig
is. Gedogen bestaat eigenlijk al zolang als de mensheid bestaat. Wij hebben
zojuist een aardig voorbeeld gehoord uit de Middeleeuwen, geloof ik.De heerDe Graaf(D66)U geeft wel een erg ruime uitleg aan het begrip Middeleeuwen.De heerKorthals(VVD)Ik meen dat het ging over 1578, dus na de Middeleeuwen.Voorzitter! Het verschil tussen het gedogen toen en nu is dat het nu een
soort modeverschijnsel aan het worden is, met gevaarlijke tendensen erbij.
Het is dan ook zeer goed dat in deze nota een definitie is gegeven en een
opsomming van verschijningsvormen. Terecht wordt in de nota stilgestaan bij
het rechtsstatelijk dilemma dat daarbij aan de orde is.Naar het oordeel van de VVD moeten de normen zoveel mogelijk kenbaar zijn
in de wet. Het vaststellen daarvan kan soms ongelooflijk moeilijk zijn en
belangrijke kwesties zijn daarom ook lange tijd niet in wetgeving vastgelegd.
Ik denk aan de euthanasiewetgeving, de abortuswetgeving en de stakingswetgeving.
Ik vind dat de rechter moet rechtspreken op basis van in de wet gestelde normen.
Wat het laatste betreft, hoewel het een beetje terzijde is, vraag ik de minister
of zij de opvatting deelt die ik zojuist heb weergegeven. Wat zou dit kunnen
betekenen voor een wetsvoorstel met betrekking tot het stakingsrecht?De heerSchutte(GPV)Voorzitter! Dit punt wordt in ieder geval al genoemd vanaf het moment
waarop ik in de Kamer kwam, maar ik heb enige moeite met de relatie tussen
staken en gedogen. Er ontbreekt weliswaar goede wetgeving op dat punt, maar
er is wel recht. Ik denk dan ook niet dat je kunt spreken van gedogen. Of
het recht naar onze zin is, is een andere vraag.De heerKorthals(VVD)Ik zei ook al dat het een beetje terzijde was. Ik zei dat normen heel
duidelijk in de wet moeten worden vastgelegd. En naarmate dat moeilijker is,
heeft de wetgever meer de neiging om ervan af te zien. Op die manier kwam
ik ertoe te vragen of de minister het initiatief zou willen nemen om alsnog
goede stakingswetgeving te regelen. Dat is overigens niet de makkelijkste
opgave die er is, maar in feite vind ik dit nog steeds een belangrijke kwestie
die de wetgever zou moeten regelen, maar het is inderdaad terzijde.De heerSchutte(GPV)De vice-premier heeft het al een paar keer toegezegd, dus er is nog hoop...De heerKorthals(VVD)Dan zal die wetgeving er ongetwijfeld op korte termijn aankomen!De heerVan Heemst(PvdA)Wedden van niet?De heerKorthals(VVD)U bent weer terug, merk ik...Voorzitter! Omdat het nodig is dat wetten worden nageleefd en gehandhaafd,
moet er bij het stellen van normen zeer nauwkeurig worden nagegaan wat de
consequenties daarvan zijn. En voorzover er problemen zijn, kunnen deze ondervangen
worden met vrijstellingen, met overgangsrecht of eventueel met hardheidsclausules,
waarvan ik overigens geen groot voorstander ben. Het gevaar van hardheidsclausules
is namelijk dat de algemene strekking van een wet in feite weer individueel
wordt uitgelegd, maar het is een mogelijkheid om problemen te ondervangen.
Te vaak dient een wet naar mijn oordeel ter bevrediging van een ideologisch
doel, waarbij onvoldoende naar de consequenties wordt gekeken. Ik denk bijvoorbeeld
aan de Wet bodemsanering. Met kracht van argumenten heeft de VVD-fractie indertijd
gewaarschuwd voor de consequenties van deze wet, maar ze werd toen gewoon
om politieke redenen doorgezet. Men lette te weinig op de gevolgen. En er
zijn nog wel andere voorbeelden te geven.Bij gebreke van wetgeving van voldoende kwaliteit introduceer je vanzelf
een soort gedoogbeleid, omdat het volledig uitvoeren van zo'n wet tot aperte
onbillijkheden en dergelijke kan leiden. Een gedoogsituatie kan dan ook gerechtvaardigd
zijn, maar ze is niettemin onwenselijk. De oorzaak is aanwijsbaar, zoals ik
zojuist aangaf. Ik noem enkele bekende gedoogsituaties. Het is eigenlijk begonnen
met het chemische bedrijf Uniser in Krimpen aan den IJssel. Dat verwerkte
in Moerdijk al in 1983 chemische afvalstoffen zonder de vereiste milieuvergunningen.
De overheid liet dit toe terwijl de aanvraag om een vergunning in behandeling
was. In datzelfde jaar werd er toegelaten dat woonwagenbewoners grotere woonwagens
bewoonden dan officieel was toegestaan. En in 1989 werd de minister van VROM
opnieuw aan de tand gevoeld over het gedogen van milieuovertredingen. Inmiddels
had het begrip gedoogbeleid zijn intrede gedaan. Het is een teken aan de wand
dat wij dat begrip als zodanig kennen.Onder druk van de Nationale ombudsman zette de regering in 1990 een programma
in gang om het aantal gedoogsituaties terug te dringen, maar kennelijk had
dat een grens, want voor de overblijvende gedoogsituaties zou een "zorgvuldigheidsprogramma"
worden opgesteld. Kan de minister de stand van zaken op dit punt aangeven?
Overigens wil ik nog eens vermelden welke goede, katalyserende rol de Nationale
ombudsman in dit soort situaties speelt.De heerRouvoet(RPF)Voorzitter! De heer Korthals spreekt over gedoogbeleid in de zin van "soms
onvermijdelijk, maar eigenlijk onwenselijk". Deelt hij de opvatting van de
minister in de nota dat er sprake is van een bevoegdheid tot gedogen? Ik kan
me eigenlijk nauwelijks voorstellen dat hij die term zou willen overnemen.De heerKorthals(VVD)Ik kom aan het eind van mijn verhaal op de criteria van de VVD-fractie,
die overigens al in 1995 naar voren zijn gebracht. Wij liepen dus wat dat
betreft niet achteraan.Voorzitter! In 1991 gaven de ministers van VROM en van Verkeer en Waterstaat
een gezamenlijk beleidskader voor het terugdringen van het gedogen
van milieuovertredingen. Dat moest ertoe leiden dat vanaf 1995 nog slechts
werd gedoogd in overmachts- en overgangssituaties. Het is zeer de vraag of
dat resultaat inmiddels is bereikt. Wellicht kan de minister ons daarover
iets mededelen. In 1992 vernietigde de Raad van State de kernenergiewetvergunning
van de kerncentrale Dodewaard die al in 1988 was verleend. De minister van
Economische Zaken stond voor de keuze tussen gedogen en sluiten. Uiteindelijk
heeft de minister voor gedogen gekozen. In september van dat jaar moest de
minister van VROM de Kamer nog uitleg geven over het toelaten van het tuinbedrijf
in strijd met de Vinex. Ik denk verder aan de afgewezen asielzoekers die tijdelijk
om redenen van humaniteit niet konden worden teruggestuurd en die tot voor
kort als gedoogden werden aangemerkt. Verder kennen we de gedoogzones voor
prostitutie in steden en het officiële gedoogbeleid bij verkoop van softdrugs
in coffeeshops. Overigens merk ik op dat de nota vooral toeziet op het bestuursrechtelijk
gedogen en minder op de strafrechtelijke kant. Niettemin verneem ik graag
van de minister of met de criteria in de hand – ik geef toe dat dit
een moeilijke vraag is, maar ook de heer Van de Camp krijgt hier graag antwoord
op – die voor het gedoogbeleid in de nota worden gesteld het coffeeshopbeleid
nog mogelijk is. Het is goed wanneer de criteria op elkaar aansluiten.De heerSchutte(GPV)De minister heeft al met zoveel woorden een antwoord gegeven. Zij noemt
een voorbeeld van wat mogelijk is. Er staat: een achterliggend belang kan
evident beter zijn dan de handhaving. Als voorbeeld wordt genoemd het gedoogbeleid
inzake softdrugs. Het is relevanter om aan u te vragen of u meent dat het
voorbeeld onterecht is. Daarna kunt u de minister vragen of het voorbeeld
onder het gedoogbeleid valt.De heerKorthals(VVD)Ik meen dat het voorbeeld niet terecht is. Als je de criteria –
tijdelijk en onder bijzondere omstandigheden – die de minister aangeeft
bekijkt, mag dit ook niet voorkomen. Mede om de heer Van de Camp een plezier
te doen, stelde ik de minister deze vraag.De voormalige minister van Justitie, de heer Hirsch Ballin, sprak in zijn
beleidsnota's Recht en beweging en Met vaste hand al zijn zorgen uit over
het bestaande gedoogbeleid. Ik deel de opvatting dat adequate rechtshandhaving
een essentiële voorwaarde is voor het voeren van een geloofwaardig en
effectief overheidsbeleid. Er is na al die Kamervragen, beleidsnota's en debatten
echter nog niet veel veranderd. Nog steeds worden regels overtreden en blijft
correctie door de overheid uit. Bij de behandeling van de justitiebegroting
heeft de minister toegezegd dat het kabinet een brede nota waarbij de gemeenten
werden betrokken het licht zou doen zien. Deze nota ligt thans voor. Dit is
door de VVD-fractie toegejuicht. Het is noodzakelijk dat de overheid de regels
stelt en dat de burger weet dat hij zich daaraan moet houden. De overheid
die overtredingen toelaat, ondermijnt daarmee het eigen gezag. Bovendien tast
het gedogen van wetsovertredingen de rechtszekerheid en -gelijkheid van burgers
aan. Daarom heeft de VVD-fractie reeds in 1995 bij monde van haar fractievoorzitter
naar voren gebracht dat normen kenbaar moeten zijn uit de wet, gedogen het
gezag van de overheid ondermijnt, de rechtszekerheid en rechtsgelijkheid van
burgers aantast en nooit een alibi voor handhavingstekort mag zijn. Wanneer
gedogen onafwendbaar is, moeten de termijnen daarvoor zo kort mogelijk zijn.
Volksvertegenwoordigers moeten zich daarover kunnen uitspreken.Het kabinet stelt voor gedogen te aanvaarden onder de navolgende voorwaarden.
Als uitzondering, wanneer handhaving onbillijk is en gedogen beter aan het
belang van de regeling tegemoetkomt dan handhaving. Er worden dan coffeeshops
genoemd en ik vraag me af of dit zo'n geweldig voorbeeld is. Het gedogen moet
beperkt in omvang en/of tijdelijk zijn, het moet expliciet gebeuren en na
zorgvuldige en kenbare belangenafweging. Tevens moet het aan controle onderworpen
zijn van óf de Nederlandse overheid óf de internationale Europese
rechter dan wel de Nederlandse rechter. De door het kabinet voorgestelde voorwaarden
strijden niet wezenlijk met het eerdergenoemde VVD-standpunt.De heerRabbae(GroenLinks)De VVD heeft weliswaar geen 80 jaar geregeerd, maar heeft toch enkele
jaren in verschillende kabinetten gezeten. Deze partij leverde ook ministers
van Justitie. Onder deze kabinetten is ook gedoogd. Neemt de VVD met terugwerkende
kracht afstand van de door haar gevoerde politiek de afgelopen jaren?De heerKorthals(VVD)Ik heb aangegeven dat het in 1983 echt begon. Dat heeft zich inderdaad
voortgezet onder kabinetten waarin ook de VVD zat. Zoiets kan een sluipend
proces zijn. Het is goed om daarbij stil te staan en daar paal en perk aan
te stellen. Wij moeten ervoor oppassen dat gedogen iets echt heel moois wordt
wat onder alle omstandigheden maar moet kunnen, dus dat je modern bent als
je gedoogt. Dus moeten er criteria worden opgesteld voor een gedoogbeleid
of het gedogen.De Kamer heeft de regering gevraagd om de precieze omvang daarvan op schrift
te stellen, alsmede de verschijningsvormen. Dat is heel nuttig. Dan kunnen
wij hier aan de hand daarvan vaststellen hoever wij daarmee willen gaan.Voorzitter! Het gaat om de toepassing van de voorgestelde voorwaarden
in de praktijk. Met alle waardering voor deze nota, maar daarop bestaat nog
steeds geen of nauwelijks zicht. Wij voeren hier dan ook min of meer een academische
discussie. In navolging van collega Van Heemst vraag ik de minister om dit
per beleidsonderwerp nader uit te werken.De heerDe Graaf(D66)Ik neem aan dat de woorden "academische discussie" ook bij de heer Korthals
een tikje overdreven overkomen. Het is namelijk van groot belang dat de Kamer
aangeeft of zij het eens is met de grenzen die het kabinet stelt. Vervolgens
kan zij bekijken of die grenzen zowel in de rechtspraak bij wijze van richtlijnen
een rol kunnen spelen als lokale besturen en provinciebesturen kunnen binden.
Het is dus niet echt een academische discussie, nietwaar?De heerKorthals(VVD)Dat is juist. Ik zei ook dat het een min of meer academische discussie
was met een vrij hoog abstractiegehalte. In de politiek moeten
wij ervoor zorgen dat mensen ook in de praktijk weten wat de inhoud is van
wat wij hier beslissen. Dit was de achterliggende gedachte.Voorzitter! Daar gedogen voor ons als uitgangspunt ongewenst is, moet
vaststaan dat, indien het gebeurt, een en ander onafwendbaar is en voldoet
aan de criteria die onder 4 en 5 genoemd zijn. Ik meen dat ik ze niet hoef
te herhalen.In verband met maatregelen voor de handhaving van gedogen worden enkele
waarborgen voorgesteld in de procedure van de regeling: handhavingstoets,
flexibiliteit en overgangsrecht. Die moeten de noodzaak van gedogen voorkomen.
Niet expliciet wordt duidelijk gemaakt welke rechten en plichten een belanghebbende
aan deze nota kan ontlenen. Ook de VNG wijst in haar commentaar op het zeer
algemene karakter van de nota, waardoor moeilijk kan worden geoordeeld over
de gevolgen voor de bestuurspraktijk. De nota heet Grenzen aan gedogen en
dat betekent dat deze allereerst zelf op die punten duidelijk moet zijn. Vandaar
mijn eerdere verzoek in navolging van collega Van Heemst.De heerRouvoet(RPF)De heer Korthals heeft zijn visie gegeven op het gedogen als verschijnsel.
Toen heb ik hem gevraagd of er aanleiding is om te spreken van een aparte
bevoegdheid tot gedogen, zoals in de nota wel heel nadrukkelijk gebeurt. Kan
hij zich dus vinden in die manier van spreken over het verschijnsel gedogen?De heerKorthals(VVD)Ik denk dat de overheid bevoegdheden moet krijgen die vervolgens expliciet
in de wet worden vastgelegd. Dat is ook kenmerkend voor een bevoegdheid. Onder
sommige omstandigheden moet het mogelijk zijn dat de bevoegde instantie niet
van die bevoegdheid gebruikmaakt. Daarvoor moeten dus criteria worden opgesteld.De heerRouvoet(RPF)Dat betekent een bevoegdheid tot handhaving, wat enige ruimte laat om
soms te gedogen, maar geen aparte bevoegdheid tot gedogen.De heerKorthals(VVD)Juist.De heerDe Graaf(D66)Voorzitter! Gedogen is van alle tijden en van alle landen, zo wordt duidelijk
uit de verkenning die het kabinet heeft gemaakt. Dat is waar, maar dit laat
onverlet dat gedogen, zoals wij daar vandaag over spreken, een zeer typisch
Nederlands verschijnsel is dat zich met name de laatste twintig jaar uitdrukkelijk
heeft gemanifesteerd.Daarvoor zijn volgens mij twee redenen aan te wijzen. Allereerst is er
in Nederland op een aantal zeer in het oog springende terreinen sprake geweest
van een grote maatschappelijke discussie over gevoelige onderwerpen die ik
nu niet hoef te herhalen. Daarbij ontstond er tussen maatschappelijke opvattingen
en wettelijke normen een zekere spanning. Binnen die spanning werden door
politiek en justitie oplossingen gevonden die wij gedogen zijn gaan noemen,
waar wij in Nederland heel openhartig mee omspringen. In de tweede plaats
is op terreinen zoals het milieurecht de bestuursrechter zich zeer nadrukkelijk
gaan bemoeien met de grenzen van de bestuurlijke vrijheid om de normen wel,
gedeeltelijk of niet te handhaven. Misschien is niet het belangrijkste verschil
tussen ons land en andere landen het gedogen zelf, maar veeleer de juridificering
van dat gedogen.D66 prijst het kabinet dat het heeft getracht het fenomeen van gedogen
in kaart te brengen en daar politieke grenzen aan te stellen. Het is een heldere,
evenwichtige nota geworden, die duidelijk markeert waar het om gaat. Van groot
belang is dat het kabinet het gedogen heeft willen benaderen als een rechtsvraag
en dus niet alleen maar als een vraag van beleid, zoals bijvoorbeeld in de
brieven van VROM en Verkeer en Waterstaat in het begin van de jaren negentig
nog gebeurde. En dat is terecht. Gedogen is een vraagstuk dat als rechtsdilemma
kan worden gekwalificeerd, een dilemma binnen de rechtsstaat. Onze rechtsbeginselen
vereisen zowel dat de overheid actief toeziet op de naleving van de wetten,
als dat handhaving zorgvuldig gebeurt en met afweging van andere voor de samenleving
relevante belangen. In het gedogen komen die verschillende belangen samen
en daarom is het ook niet eenvoudig om in abstracto simpele grenzen te stellen,
laat staan om per decreet te besluiten dat er een einde aan gedogen moet komen.
Wie dat zou doen, maakt zich schuldig aan politiek simplisme.In de evenwichtige benadering van de minister van Justitie is daar ook
geen sprake van. D66 is blij met de grenzen die het kabinet poogt aan te geven.
Gedogen moet altijd een doel hebben dat terug te voeren is op belangen die
de overheid heeft te beschermen, moet zorgvuldig en controleerbaar zijn en
mag nooit als gemakkelijk alternatief worden gehanteerd voor normstelling
of gebrek aan bestuurlijke moed.Gedogen is een typisch Nederlands verschijnsel in die zin dat wij er openhartig
over zijn en binnen ons rechtssysteem het niet of nog niet handhaven van rechtsnormen
proberen in te kaderen door middel van voorwaarden, criteria en daarop toegesneden
besluitvorming. Daarin gaan wij, misschien ingegeven door onze landsaard,
verder dan de ons omringende landen. Gedogen komt overal voor, zo blijkt uit
de nota, maar in het buitenland meestal impliciet. De vroegere minister van
binnenlandse zaken van België, Vande Lanotte, verklaarde bijvoorbeeld
enkele jaren geleden dat het grootste verschil tussen het Belgische en het
Nederlandse drugsbeleid was dat weliswaar ook in België in elke grote
stad de verkoop van softdrugs in kleine hoeveelheden werd getolereerd, maar
dat men het daar natuurlijk niet officieel erkent, laat staan regelt.De heerRouvoet(RPF)Ik hoorde de heer De Graaf zeggen dat gedogen nooit mag worden gemotiveerd
vanuit een gebrek aan bestuurlijke moed. Mag ik daaruit afleiden dat hij vindt
dat de internationale consequenties, bijvoorbeeld ten aanzien van het Nederlandse
gedoogbeleid ten aanzien van softdrugs, nooit een argument zou mogen zijn
in de discussie? Het is dat overigens wel.De heerDe Graaf(D66)Gedogen mag nooit een alternatief zijn voor gebrek aan bestuurlijke moed.
"Doe maar niets, want dat komt wel zo prettig uit." Dat is een laffe houding.
Ik vind ook bij het drugsbeleid, zoals u van mij weet, dat de Nederlandse
regering – en ik heb ook de overtuiging dat men dat doet – voortdurend
internationaal de discussie moet voeren wat het beste beleid is en daarin
de resultaten van ons beleid moet afzetten tegen resultaten
van andere landen en daarover het debat aangaan. Dat kan dus betekenen dat
er consensus ontstaat over aanpassing van regelgeving, óf in Nederland
óf van andere landen óf in Europees verband. Tegen die achtergrond
zie ik het gedoogbeleid in Nederland rond softdrugs.Moet een land dat zo expliciet in bestuur en rechtspraak erkent dat er
tussen wet en handhaving praktische bezwaren kunnen staan, daarmee gelukkig
zijn? D66 meent van wel. De grootste kwaal waar een bestuur aan kan lijden,
is immers gebrek aan helderheid en doorzichtigheid en dat kan al snel uitmonden
in willekeur. Gedogen wordt wel aangeduid als informeel bestuur. Prof. Van
Buuren heeft dat nog gezegd tijdens de hoorzitting over de nota. Juist uit
een oogpunt van rechtsstatelijkheid is het gewenst dat informeel bestuur,
voorzover dat bestaat, zo scherp mogelijk wordt begrensd.D66 meent dat het te gemakkelijk zou zijn om in zwart-wittermen over gedogen
te spreken. In het justitiële en bestuurlijke beleid gaat het erom op
een verstandige, heldere en zorgvuldige manier rechtsnormen te handhaven en
daarbij te kijken naar de praktische omstandigheden, het voorkomen van kennelijk
onrecht en het dienen van de belangen van de samenleving als geheel. Soms
kan bijvoorbeeld het tijdelijk gedogen van een bepaalde situatie onder omstandigheden
het doel dat de wet beoogt, beter dienen. Soms kan rigide handhaven onnodig
schadelijk zijn voor de overtreder of voor de samenleving. Gedogen op basis
van een verantwoorde afweging van belangen kan dus onder omstandigheden wijs
beleid zijn, bijvoorbeeld in een overgangsperiode. De nota geeft hiervan een
aantal goede voorbeelden. Gedogen is in dit soort situaties dus niet zozeer
een oogje dichtdoen, zoals wel eens wordt gesuggereerd, maar veeleer de ogen
openhouden voor de werkelijkheid en daarnaar handelen.Dat alles wil niet zeggen dat gedogen geen grenzen kent. Ook mijn fractie
meent dat gedogen wel een erg grote vlucht heeft genomen in de laatste tien,
twintig jaar. Die grenzen moeten er zijn en, voorzover zij onhelder zijn,
moeten zij worden verduidelijkt. De indruk mag nooit bestaan dat bestuur en
justitie een loopje zouden nemen met het recht. Daarin ligt er een taak voor
de rechter, maar ook voor het bestuur zelf en voor de wetgever.Om met de laatste te beginnen: als blijkt dat wettelijke normen zowel
door de samenleving als door de handhavende instanties zelf als onbelangrijk
of irrelevant worden beschouwd, collectief niet worden nageleefd en collectief
niet worden gehandhaafd, zou de wetgever zich moeten afvragen of die norm
nog wel passend is. Veel wettelijke normen kunnen door de tijd worden achterhaald.
In de tweede plaats moet de wetgever zich afvragen of door verstandige normstelling
kan worden voorkomen dat door bestuur of justitie verboden gedragingen toch
worden getolereerd. In haar proefschrift over bestuurlijk gedogen in het milieurecht
en het ruimtelijk recht geeft mevrouw Jurgens aan dat de wetgever bijvoorbeeld
kan voorzien in de mogelijkheid van tijdelijke vrijstellingen, tijdelijke
vergunningen en eventueel hardheidsclausules – de heer Van de Camp wees
er ook op – die het bestuur de ruimte geven afwegingen binnen het kader
van de wet te maken in plaats van daarbuiten. Van gedogen is dan geen sprake
meer. De regering geeft in de nota aan belang te hechten aan dit soort wettelijke
voorzieningen, maar ons is vooralsnog onduidelijk of daarvoor bij de verschillende
departementen – denk aan VROM, Verkeer en Waterstaat, Economische Zaken
en misschien ook Justitie zelf – wijzigingsvoorstellen in voorbereiding
zijn. Wordt daarin voorzien?Voor de wetgever bestaat voorts de schone taak wettelijke normen niet
nodeloos gecompliceerd te maken en dor hout te kappen. Ook dat voorkomt een
onwenselijke gedoogpraktijk.Ten slotte kan men zich afvragen of de wetgever ook niet zelf een taak
heeft om algemene grenzen aan het gedogen te stellen. De Algemene wet bestuursrecht
geeft vele normen voor het bestuur, ook terzake van handhaving en handhavingsbevoegdheden.
De grenzen aan het niet of niet volledig handhaven worden echter aan het bestuur
zelf overgelaten. Wat we zien is dat de bestuursrechter via een zeer fijnmazige
jurisprudentie die beleidsvrijheid nader is gaan afgrenzen. Ook het kabinet
doet dat, eerst in de gedoogbrief van 1991 van de ministers van VROM en van
Verkeer en Waterstaat, nu in de algemene nota van vorig jaar. Uit de jurisprudentie
blijkt dat de bestuursrechter de criteria van de eerdere gedoogbrief mede
als uitgangspunt is gaan nemen voor zijn beslissingen over gedogend bestuur.
Dat zal ongetwijfeld ook gebeuren met de grenzen die het kabinet stelt in
deze nota. Is hier dan sprake van informele rechtsnormen? En dat roept de
vraag op waarom de wetgever niet zelf, bijvoorbeeld in het hoofdstuk over
handhaving, in de AWB zelf de belangrijkste criteria en grenzen zou bepalen.
Als wij soms niet zonder gedogend bestuur kunnen, zou juist uit een oogpunt
van rechtsstatelijkheid de wetgever wellicht de eerste moeten zijn om de grenzen
te stellen. Mijn fractie meent dat een principiële discussie hierover
in ieder geval zou moeten worden gevoerd. Zij vraagt hierop ook een principiële
reactie van het kabinet.De heerVan Heemst(PvdA)Waar het gaat om de criteria, werd de verwachting uitgesproken dat de
nota een rol gaat spelen in de rechtspraktijk. Daarmee wijkt u af van de taxatie
die de Nederlandse orde van advocaten maakt. De orde zegt dat het voornamelijk
een inventariserende nota is wat de juridische aspecten betreft en dat men
ervan mag uitgaan dat de nota weinig of geen effect zal hebben op de praktijk
van het gedogen. Kunt u toelichten waarom u een wat andere verwachting heeft?De heerDe Graaf(D66)Ik denk dat mijn vraag iets meer grond heeft dan de verwachting, die de
heer Van Heemst citeert. Uit de jurisprudentie van het milieurecht blijkt
namelijk dat de bestuursrechter daadwerkelijk rekening wenst te houden met
de criteria, die eerder in de gedoogbrieven van de ministers van VROM en van
Verkeer en Waterstaat zijn verwoord. Als dat al het geval is en de rechter
daar ook in verschillende uitspraken naar verwijst en als een soort richtlijn
hanteert, ligt het ook erg voor de hand om te verwachten dat de rechter ook
de criteria in deze nota als een soort grenscriteria zal hanteren bij de beoordeling
van de vraag of in casu terecht een gedoogbeschikking is afgegeven.De heerVan Heemst(PvdA)Het kader voor gedoog- en milieuregels is een verregaande uitwerking.
Daar kan ik het me dus bij voorstellen, omdat dit ook bestuurlijk
breed wordt gedragen. Maar juist deze nota is een eerste terreinverkenning.
Wat het nu net spannend kan maken, is de uitwerking per sector of beleidsonderdeel.De heerDe Graaf(D66)Vanzelfsprekend, maar de principiële discussie die ik hier wil voeren,
is of die algemene grenzen niet een rol moeten vervullen in de wet zelf, met
name vanuit het rechtsstatelijk perspectief waar ook de heer Korthals over
heeft gesproken. Ik dacht dat hij met mijn voorstel zou komen maar hij noemde
het stakingsrecht. Op zichzelf is het namelijk juist als de heer Korthals
zegt dat de wetgever de normen moet stellen en de rechter die normen moet
toetsen. Als echter een kleine maar onvermijdelijke ruimte voor gedogen noodzakelijk
wordt geacht, is het de vraag of de grenzen die het kabinet nu stelt –
en die de Kamer waarschijnlijk zal aanvaarden – ook geen rol moeten
spelen in door de wet vastgestelde normen. Sommigen menen dat het daarmee
wel erg ingewikkeld wordt gemaakt, maar waarom laten we dat aan de rechter
over en aan het kabinet en waarom zou de wetgever daar geen uitspraak over
kunnen of moeten doen?De heerSchutte(GPV)Ik vind dat een sympathieke gedachte, maar als de eerste opzet is om via
allerlei regelgeving en beleid het verschijnsel gedogen terug te dringen,
blijft er een aantal gevallen over dat heel moeilijk definieerbaar is. Als
in de Algemene wet bestuursrecht, waarin de handhavingsinstrumenten zijn geregeld,
ook een plaats wordt ingeruimd voor het niet handhaven, hoe kan dan worden
voorkomen dat dit niet handhaven een status krijgt die min of meer vergelijkbaar
wordt met wel handhaven?De heerDe Graaf(D66)Dat is precies de principiële discussie die ik graag zou willen voeren.
Als wij uitgaan van de bevoegdheid tot handhaven en wij dus ook accepteren
dat er omstandigheden denkbaar zijn, waardoor van het algemene beginsel van
handhaving wordt afgeweken, is het de vraag of niet de algemene grens in de
wet kan worden gesteld, die natuurlijk door concrete gevallen in jurisprudentie
nader wordt ingevuld. Maar zo werken wij altijd als wetgever. We gaan nooit
zover dat we elk detail tot de laatste omstandigheid in de wet vastleggen.
Daarom kunnen we best zeggen dat handhaving vooropstaat. Het is een bevoegdheid
maar van die bevoegdheid mag niet zonder meer worden afgezien, alleen onder
een aantal nader te bepalen algemene condities. In concrete gevallen kan de
rechter dat toetsen. Dat is niet zozeer het creëren van de bevoegdheid
om te gedogen als wel het aangeven van de omstandigheden, waaronder eventueel
van de handhavingsbevoegdheid kan worden afgezien.Voorzitter! Aan de rol van de rechter ga ik nu voorbij. Het is op zichzelf
boeiend om te zien – en ik verwijs wederom naar het boek van mevrouw
Jurgens – hoe zich in zeer korte tijd een situatie heeft ontwikkeld
waarin de bestuursrechter een geheel eigen normencomplex heeft vastgesteld.
Naar mijn oordeel komt daarbij overigens wel de vraag op of de rechter niet
al te zeer de beleidsvrijheid van het bestuur zelfstandig heeft willen normeren.
Is dat nu niet meer een taak voor de wetgever? Ronduit onwenselijk, zelfs
verwerpelijk zijn onzes inziens praktijken van impliciet, stilzwijgend gedogen
van onrechtmatige situaties. Juist vanwege de stilzwijgendheid is dergelijk
gedogen vaak niet toetsbaar en zelden zal er sprake zijn geweest van duidelijke
en zorgvuldige belangenafweging. De nota noemt ook de gevallen waarin stilzwijgend
gedogen voortkomt uit onwil of uit onvermogen om tot handhaving over te gaan.
Voorzover dat het gevolg is van slechte wetgeving, moet daaraan iets gebeuren.
Komt de commissie-Michiels op dit punt met een analyse en met aanbevelingen?
Voorzover het gaat om slecht functionerende handhavingsinstanties of vanwege
onwil om minder belangrijke wetgeving daadwerkelijk te handhaven, past een
stevig toezicht van hogere overheden. Wat zijn de voornemens in dezen?Voorzitter! Het is overigens dubieus om ook dit soort stilzitten en ogen
dichtdoen onder "gedogen" te scharen. Zo vervuilen wij ook het begrip zelf.
Gedogen mag niet synoniem zijn of worden met zomaar nalaten. De definitie
van het kabinet is op dit punt niet helemaal duidelijk. De nota spreekt van
niet handhavend optreden van de met handhaving belaste overheidsinstantie
of het door die instantie tevoren aangeven dat niet zal worden opgetreden.
Is dat niet een ruime definitie? Ik wijs bijvoorbeeld op de omschrijvingen
die in de literatuur worden gebruikt, zoals willens en wetens afzien van handhaving
(Van Buuren) en, scherper: het niet optreden tegen overtreding van rechtsregels
door een orgaan dat tot zodanig optreden in beginsel juridisch bevoegd en
feitelijk in staat is (Michiels en Jurgens). Vooral die laatste definitie
zorgt ervoor dat niet handhaven wegens capaciteitsproblemen bijvoorbeeld buiten
het kader van gedogen valt. Dat is niet hetzelfde als gedogen. Graag een reactie
van het kabinet.De heerVan Heemst(PvdA)In de samenleving heeft dat echter heel vaak hetzelfde effect. Mensen
begrijpen niet dat de overheid niet optreedt. In die zin voeren wij vandaag
wel een zeer theoretische discussie. Wanneer wij het vertalen naar de maatschappelijke
beoordeling, is het natuurlijk idioot als er systematisch door een rood stoplicht
wordt gereden en de politie niets doet vanwege capaciteitstekort; is het idioot
dat mensen zonder woonvergunningen woningen betrekken of illegaal onderverhuren;
is het idioot dat misbruik van subsidies en sociale uitkeringen niet wordt
aangepakt met een beroep op handhavingstekort of prioriteitenstelling!De heerDe Graaf(D66)De heer Van Heemst en ik zijn het volledig eens dat een aantal van die
situaties idioot te noemen is, maar dat is iets anders dan spreken van gedogen.
De heer Van Heemst heeft gelijk met zijn opmerking dat voor de burgers het
effect van niet handelen door de overheid even bezwaarlijk en vervelend is.
De vraag is echter of wij eraan moeten meewerken om een begrip waarover wij
proberen klaarheid te verkrijgen, te laten vervuilen door elke keer als de
overheid uit pure onwil of omdat zij te weinig agenten heeft niet optreedt,
dit onder het begrip gedogen te brengen. Ik zou daarvan geen voorstander zijn.
Op die manier vervuilen wij de discussie en kunnen wij helemaal geen heldere
criteria meer stellen.Het kabinet stelt terecht een aantal expliciete grenzen aan gedogend bestuur. Deze grenzen worden door D66 onderschreven. Een enkele vraag
hebben wij wel. Het kabinet stelt terecht dat alleen uitzonderingssituaties
gedogen rechtvaardigen. Tevens wordt de eis gesteld dat gedogen zowel in omvang
als in tijd wordt beperkt. Dat betekent dus dat er een horizon moet zijn,
die ofwel tot volledige handhaving noopt ofwel tot legalisering van de overtredingen.
Het kabinet geeft zelf het voorbeeld van de opheffing van het bordeelverbod,
waarvoor nu wetgeving in de maak is.De heerRouvoet(RPF)De minister zegt dat, zodra norm en praktijk te veel uit elkaar gaan lopen,
overwogen moet worden om die norm te gaan herzien. Daarbij wordt verwezen
naar het bordeelverbod. Het heeft echter wel een aantal eeuwen geduurd. Ik
was zelf geïntrigeerd door de woorden "zodra norm en praktijk te ver
uit elkaar gaan lopen". U haalt dat voorbeeld ook aan, mijnheer De Graaf.
Maar het lijkt mij nu juist een voorbeeld van een situatie waarbij heel lang
de gedoogcultuur in stand is gehouden. Het langdurig element is daar wel degelijk
ingeslopen.De heerDe Graaf(D66)In de laatste zin van mijn betoog kom ik terug op wat collega Rouvoet
bedoelt. Verder neem ik aan dat de minister zal ingaan op zijn vraag die aan
haar gericht was.Het voorbeeld van het bordeelverbod is in de redenering van het kabinet
op dit moment heel goed te hanteren. Het kabinet is namelijk van plan een
einde te maken aan dat verbod. Dan is gedogen acceptabel, omdat de horizon
in zicht is. Het probleem bij het softdrugsbeleid is nu juist dat, als wij
eerlijk zijn, die horizon niet echt in zicht is. Ik zou dat wel willen, maar
de vraag is of het ook reëel is om te veronderstellen. Je kunt dan ook
zeggen dat niet direct uitzicht bestaat op het legaliseren van verkooppunten
van softdrugs. Er is echter ook geen uitzicht op volstrekte handhaving, want
dat vinden wij uit volksgezondheidsoogpunt onwenselijk. Moet ik constateren,
zo vraag ik in alle oprechtheid, dat het drugsbeleid eigenlijk een uitzondering
is op de grenzen en criteria die het kabinet stelt? Of is het drugsbeleid
daar toch onder te brengen? Ik vind dat wat lastig. Ik wil ook niet kunstmatig
gaan wrikken om het er toch precies onder te krijgen. In dat verband speelt
ook de vraag van collega Rouvoet: hoelang mag tijdelijk eigenlijk zijn en
wie meet dat eigenlijk? Dat kan bijna een eeuwigheidsvraag worden.De belangrijkste vraag is: hoe denkt het kabinet de gestelde grenzen in
de praktijk te kunnen verwezenlijken? Welk toetsingsinstrumentarium of monitoringsysteem
wordt daarbij ingezet? Welke mogelijkheden ziet de minister om bestuursorganen
die zich niettemin niets van die grenzen aantrekken, bij de les te houden?De vergadering wordt van 13.50 uur tot 14.35 uur geschorst.De heerRabbae(GroenLinks)Voorzitter! Er is geen ander kenmerk dan het gedoogbeleid dat van Nederlanders
de Chinezen van Europa maakt. Ik kan dit ook zeggen, omdat ik het laatste
halfjaar een paar keer met Franse journalisten te maken heb gehad. Met enkelen
van hen ben ik naar Amsterdam geweest, alwaar het verrassingseffect compleet
was. Hun reactie was enerzijds impliciet een verwijt aan Nederland voor de
normloosheid van dit land, maar bevatte aan de andere kant ook wel waardering
voor het pragmatische karakter van de Nederlandse politiek op een aantal terreinen.
Wij lazen vanmorgen in de krant en hebben gisteren ook uit de media kunnen
vernemen dat Clinton ontzettend onder de indruk is van het economische poldermodel.
Als wij ooit te maken krijgen met een echt poldermodel, dan moet dat volgens
mij het gedoogbeleid in Nederland zijn. Ik denk echter dat Clinton daar niet
tevreden mee zal zijn.Het gedogen is van belang, omdat het bestuur en het OM hierdoor niet op
de automatische piloot worden gezet en beide hierdoor de gelegenheid krijgen
om de redelijkheid van het handhavingsbeleid onder ogen te zien en na afweging
van de belangen tot een eventuele gedoogbeslissing te komen. Wat mij intrigeert,
is dat dit beleid gepaard gaat met een discretionaire bevoegdheid van het
bestuur dan wel van het OM. In menig land gaat deze discretionaire bevoegdheid
met enige corruptie gepaard. Ik heb geen compleet beeld van de integriteit
van het bestuur in Nederland in relatie tot dit middel. Ik hoop dat dit meevalt.
Daarom zou ik graag zien dat de minister er enig licht op kan werpen of dit
systeem, als het gaat om de integriteit van het bestuur, ook echt waterdicht
is.Voorzitter! De minister heeft een aantal criteria genoemd voor het gedogen
of, zoals ik het noem, het gedoogbeleid. Ik zal die criteria hier niet herhalen,
maar ik vraag mij wel af of je hier niet nog het volgende criterium aan moet
toevoegen. Dat is dat het gedogen op een aantal zeer heikele en gevoelige
terreinen gebruikt kan worden om de samenleving als het ware rijp te maken
voor nieuwe wetgeving. Ik noem in dit verband de prostitutie. Uiteindelijk
heeft de minister nu een wetsvoorstel op dit punt toegezegd. Wij hopen dat
dit nog in deze kabinetsperiode komt. Ik vraag mij af of dat rijp maken niet
ook geldt voor euthanasie, softdrugs en abortus, wetende wat zich bij die
onderwerpen op de achtergrond afspeelt. De minister zal dit aspect niet willen
erkennen en het zeker niet normatief willen overnemen. In de praktijk werkt
het volgens mij echter wel zo.In het kader van de transparantie van het gedoogbeleid en de controleerbaarheid
ervan is het van groot belang dat de minister aangeeft dat de gedoogbeslissingen
of -beschikkingen bekend moeten worden gemaakt, zodat iedereen weet waar hij
of zij aan toe is. Ook de Hoge Raad heeft de gedoogbeslissingen eigenlijk
als beschikkingen beschouwd. Ik weet niet of dit ook geldt voor de weigeringen.
Kan de minister zeggen of de weigeringen van gedoogposities ook als beschikkingen
worden gezien, met alle juridische gevolgen van dien?Naar analogie van wat gangbaar is binnen de belastingwetgeving, de rulings –
de belasting kan dan op een gegeven moment afwijken van de regeling op grond
van een bepaalde concrete situatie en men kan de beslissing ook publiceren,
zodat de belastingplichtigen weten waar zij aan toe zijn – wil ik de
minister vragen of zij deze benadering ook op dit terrein wil volgen. Dan
zijn niet alleen de algemene, generieke en in uitzonderlijke situaties genomen
gedoogbeschikkingen bekend, maar ook de beschikkingen die betrekking hebben
op een individuele positie. Dan is bekend wat op een gegeven moment het OM,
dan wel het bestuur aan afwijkende posities heeft ingenomen ten opzichte van
de regels of de wet. De minister praat in een artikel over gedogen als secundaire regelgeving.
Dat is wel juist, maar als ik constateer dat de rechter, zeker op milieuterrein,
bijna normerend aan het optreden is als het gaat om het gedogen, vraag ik
mij af of wij hier niet te maken hebben met een soort rechtsstroom die steeds
meer gaat lijken op quasi-wetgeving. Dat tendeert naar een sterkere positie
dan alleen maar een soort secundaire regelgeving. Graag hoor ik hierop een
reactie van de minister. Ik ben er persoonlijk niet tegen, maar ik ben wel
voor een controleerbare afbakening van het gedoogkader.De minister noemde een aantal voornemens dat er juist toe moet leiden
dat in de komende tijd het gedogen beter onder controle gehouden kan worden
of dat de posities of de omstandigheden waaronder het gebeurt beter gedefinieerd
kunnen worden. Zij sprak met name over het bij nieuwe wetgeving hanteren van
handhaafbaarheids- en uitvoerbaarheidscriteria of -toetsen. Geldt dit alleen
voor nieuwe wetgeving of geldt het ook voor regelgeving of wetgeving die wij
hier net hebben behandeld? Als dat laatste het geval is, wil ik aan de minister
vragen of dat ook gold voor de 5 gram bij de coffeeshops. Wij weten allemaal
dat vele korpsbeheerders en de politie daartegen hebben geprotesteerd. Mij
dunkt dat als deze toets daarop toegepast zou worden, dit de positie van dit
kabinet op dit punt niet had versterkt. Graag een reactie van de minister.De minister komt ook met een overgangsrecht en flexibiliteit in de normstelling
als instrumenten om in de toekomst steeds beter om te kunnen gaan met het
gedogen. Wat betreft het overgangsrecht heb ik een actuele vraag over Securitel.
Het kabinet probeert nu via het parlement een aantal pakketten van wetten
snel naar Brussel te sturen. Geeft dat geen problemen als het gaat om de overgang,
de handhaafbaarheid en het gedogen van een aantal situaties die tot nu toe
niet waren voorzien? Moeten wij rekening houden met een aantal nieuwe gedoogterreinen?De minister heeft in een artikel gezegd dat wat ons onderscheidt van een
aantal zuidelijke buren binnen de EU, is dat wij heel open en fair en met
open vizier praten over het gedogen en het gedoogbeleid, terwijl andere landen
het toelaten, maar er niet over praten. Ik denk dat de minister daar gelijk
in heeft. Verder zei zij dat wanneer de norm afwijkt van de praktijk en wel
een hele tijd, men te maken heeft met een situatie van hypocrisie. Zij heeft
een jaar of twee à drie geleden de situatie van het voorzien in drugs
aan de achterdeur van de coffeeshops aangeduid als een hypocriete toestand
waarvoor een oplossing gevonden diende te worden. Ik moet nu tot mijn verbazing
en teleurstelling constateren dat deze hypocriete situatie voortduurt. Kan
de minister dit in overeenstemming brengen met haar eigen opvatting over situaties
die wel en niet hypocriet zijn? Zij zal ook op de hoogte zijn van de opmerking
van prof. Van Buuren dat hypocrisie geen permanent karakter behoort te krijgen
in het overheidsbeleid. Hoelang zullen wij nog met deze situatie te maken
hebben?Voorzitter! Ik sluit mij aan bij de opmerking van collega Rouvoet als
het gaat om de afwijking van de norm in de praktijk. Wij hebben met waardering
geconstateerd dat de minister straks met een beperking van het bordeelverbod
komt. Maar bij het drugsbeleid is er tot nu toe geen uitweg gevonden. Er is
door de regering niet voor een expliciet beleid gekozen bij het reguleren
van het drugsbeleid. Er is gekozen voor het laten zweven tussen gedogen en
niet gedogen.Voorzitter! Mijn fractie heeft alle waardering voor de nota van de minister.
Zij vindt het een goede nota in de zin van een eerste verkenning van alle
facetten van dit onderwerp. Er is op dit moment echter nog geen sprake van
een afgerond geheel, ook niet met betrekking tot de te nemen maatregelen in
een aantal sectoren. Is de minister bereid als vervolg op de nota te komen
met een plan van aanpak, waarin neergelegd is hoe het kabinet en de minister
in de praktijk via een verdere uitwerking handen en voeten willen geven aan
het gedoogbeleid in de komende tijd?De voorzitter:U heeft in totaal 12 minuten gesproken. U bent een beetje over de termijn
heengegaan. Dit komt in mindering op de tweede termijn.De heerRouvoet(RPF)Voorzitter! Ik wil mij aansluiten bij het laatste punt van de heer Rabbae
en mijn waardering uitspreken voor de nota. Het is een nota met een sterk
beschouwende uiteenzetting, die zich heel goed leent voor een meer algemene
discussie over het verschijnsel "gedogen". Het lijkt me goed dat we deze algemene
discussie voeren, maar er moet op enig moment wel een vervolg op komen.Voorzitter! De nota biedt zeer veel aanknopingspunten voor een algemene
discussie. De nota is over het algemeen zeer evenwichtig, al vallen er natuurlijk
vele vragen te stellen.Toen ik de nota las, had ik niet de indruk dat er in de nota werd toegeschreven
naar bepaalde conclusies, zoals ik soms bij nota's van kabinetszijde wél
heb. De nota lijkt ook niet geschreven om a priori een bepaald beleid te verdedigen.
Dit laat zich deels verklaren uit het feit dat een belangrijk deel van het
beleid dat hiermee te maken heeft, buiten beeld blijft. Ik doel dan op het
beleid op het gebied van het strafrecht. Ik zal daar straks nog enkele opmerkingen
over maken.Ik kan het met vele zaken die in de nota staan, dus eens zijn. Handhaven
is meer dan toepassen van sancties, reparatoir of punitief; uitgangspunt is
dat gedogen slechts in uitzonderingsgevallen en beperkt in omvang en/of tijd
aanvaardbaar is; gedogen uit onwil is per definitie onaanvaardbaar, omdat
de afweging die de wetgever al een keer gemaakt heeft niet op het niveau van
de handhaving moet worden overgedaan. Hebben we, als dit wel gebeurt, overigens
te maken met bestuurlijke ongehoorzaamheid of is dit niet helemaal één
op één?Geloofwaardigheid van wet en overheid kunnen in het geding komen, zeker
bij grootschalig gedogen. Dat punt verdient nadere uitwerking, zeker in een
vervolgstap. De confrontatie van deze notie met het drugsbeleid zou daar interessant
zijn.Als het over geloofwaardigheid gaat, dan vind ik dat de nadelen van het
gedogen wel wat meer geschetst hadden mogen worden. Ik verwijs naar eerder
gegeven citaten van prof. Buruma over de mogelijke aantasting van de integriteit
van het overheidsapparaat en dergelijke. Wat zijn uit bestuurlijk oogpunt
gezien de nadelen van het gedoogbeleid? Het kost geen moeite om het van harte
eens te zijn met zaken als het belang van zorgvuldigheid, kenbaarheid en controleerbaarheid, evenals met de constatering dat niet handhaven
als gevolg van prioriteitenstelling wordt losgekoppeld van het verschijnsel
gedogen. Niet alles wat door rood rijdt en niet wordt aangepakt, heeft te
maken met gedogen. Ik ben het daar ook mee eens.Wat opvalt in de nota is de focus op het bestuursrecht, met name op het
gebied van milieuwetgeving. De vraag is – inmiddels is gebleken dat
dit een kernvraag in dit debat is – of het strafrechtelijk gedogen,
met name het drugsbeleid, binnen de kaders van deze nota valt. Ik zal de voorbeelden
op het gebied van het strafrecht die in de nota worden genoemd, in mijn bijdrage
ook enkele malen gebruiken.Het uitgangspunt van de nota is dat wetten geen vrijblijvende normen bevatten
en dat zij behoren te worden nageleefd en gehandhaafd. Dat lijkt mij een gezond
uitgangspunt. In zoverre ligt er, aldus de nota, een rechtsplicht van de overheid
tot rechtshandhaving. Dat heeft minder te maken met "law and order" dan met
"the rule of law", een van de belangrijke beginselen van de rechtsstaat.Naar mijn overtuiging stelt de nota terecht een evenwichtige rechtshandhaving
centraal. Het gaat inderdaad meer om het tot gelding brengen van de norm dan
om handhaving van de wet. Ook daar kan ik het mee eens zijn. Toch schuilt
hier wel een gevaar, namelijk dat de bevoegdheid tot gedogen – de term
is al een paar keer gevallen – standaard wordt ingelezen in de rechtsplicht
of de bevoegdheid tot handhaving. Ik verwijs ook naar de brief van de VNG
die heel gemakkelijk spreekt over een evenwichtig handhavings- en gedoogbeleid,
waarbij het onder één noemer wordt gebracht. Ik heb in interrupties
al laten blijken dat de nota mij veel te gemakkelijk spreekt over de bevoegdheid
tot gedogen. Ik heb geconstateerd dat de heren Korthals en De Graaf al enige
afstand hebben genomen van de term "bevoegdheid tot gedogen". De heer Van
Heemst zou niets meer zeggen, maar hij kan met simpel knikken aangeven dat
ook hij daar niets in ziet. Dan worden wij het op dat punt misschien wel eens.Ik vind het in ieder geval niet verstandig om daar een bevoegdheid tot
gedogen in te lezen. Gedogen is, dunkt mij, geen zelfstandig bestuursinstrument,
het is eerder het afzien van het hanteren van bestuursinstrumenten. De minister
spreekt elders – collega Rabbae wees daar al op – zelfs van secundaire
regelgeving en ik vind dat niet zo gelukkig. In de nota lees ik op pagina
33 dat gedogen zelfs een rechtsplicht kan zijn. Mij dunkt, dan hebben wij
het toch echt over zeer exceptionele en in ieder geval incidentele, individuele
gevallen. Een evenwichtige rechtshandhaving, zo zou mijn samenvatting zijn,
mag niet betekenen dat de handhaving van de norm op verschillende terreinen
afhankelijk wordt gemaakt van een daartoe strekkend verzoek van een burger.De heerDe Graaf(D66)Voorzitter! Valt de heer Rouvoet niet erg veel over termen en interpreteert
hij die niet een beetje in ideologische zin? Als wij praten over de bevoegdheid
tot handhaven – niet een rechtsplicht, maar de bevoegdheid tot handhaven –
dan impliceert dat ook de bevoegdheid om onder omstandigheden van handhaving
af te zien. Hij komt met het voorbeeld in de nota dat het onder een enkele
omstandigheid ook een rechtsplicht kan zijn en verbindt daaraan de conclusie
dat dit niet de bedoeling kan zijn. Is hij niet met mij van mening dat het
niet zo heel zinvol is om over dit soort termen te stoeien, maar dat het veel
meer gaat over de vraag wat wij daar precies mee gaan doen?De heerRouvoet(RPF)Daar ben ik het in algemene zin niet mee eens. Ik houd normaal gesproken
niet van woordenspelletjes, maar ik vind het wel van belang om te onderscheiden
of wij het over een zelfstandige bevoegdheid hebben of dat het meer het afzien
van het hanteren van bestuursinstrumenten is, als wij het in een politiek-bestuurlijke
discussie hebben over gedogen in het kader van bestuursrecht en strafrecht.
Daarom vind ik het wel degelijk interessant, alhoewel het niet het belangrijkste
van de nota is. Ik was net zo blij dat u mij daarin tegemoetkwam, toen u zei
dat wij niet moeten spreken over de bevoegdheid tot gedogen. Ik mag toch aannemen
dat u daar nu in deze interruptie niet op terugkomt. Dat heeft u toch niet
in de lunchtijd bedacht?De heerDe Graaf(D66)Absoluut niet, tijdens de lunchtijd pleeg ik te eten. Mij gaat het erom
dat u steeds zegt dat het geen bevoegdheid tot gedogen is. Dat klopt, er is
in de wet geen expliciete grondslag van bevoegdheid tot gedogen, maar er is
een bevoegdheid tot handhaven. Dat impliceert dat er ook een bevoegdheid is
om onder omstandigheden niet te handhaven en dat staat gelijk aan gedogen.De heerRouvoet(RPF)Waar het mij om gaat – en ik denk dat wij het daarover wel eens
zijn – is dat er geen sprake is van een zelfstandig bestuursinstrument.
Daarom leg ik er toch de nadruk op. Het heeft natuurlijk ook te maken met
de vraag welke verwachtingen worden gewekt, welke aanspraken burgers kunnen
maken en welke rechten ontstaan. Daarom leg ik er de nadruk op. Het gaat mij
niet om de term als zodanig, maar ik vind dat er in de nota wat te gemakkelijk
wordt gesproken van de bevoegdheid tot handhaven, lees ook de bevoegdheid
tot gedogen. Dat vind ik minder gelukkig. In die termen heb ik het gegoten.De heerDe Graaf(D66)In de rechtspraak wordt de zogenaamde gedoogbeschikking als instrument
aanvaard. Het betreft een apart besluit om tot gedogen over te gaan. Vindt
u dat soort beschikkingen en het feit dat de rechtspraak die legitimeert onjuist?
Het impliceert dat men uitgaat van de bevoegdheid tot gedogen.De heerRouvoet(RPF)Dat is ook een vraag aan uzelf. U nam net met mij afstand van de term
"bevoegdheid tot gedogen". Ik ben nu nog in het stadium, waarin ik zeg: algemeen
naar die nota kijkend, moeten wij niet te gemakkelijk zo'n term als "bevoegdheid
tot gedogen" introduceren. Dat kan namelijk gedachten oproepen die niemand
achter deze tafel wil oproepen. Maar het wekt wel enige suggestie en daar
wil ik wat afstand van nemen. Ik heb daarom gezegd: ik vind het minder gelukkig.
U hebt mij niet horen zeggen dat het principieel onjuist is en dat ik de minister
verwijt dat zij dergelijke termen heeft gebruikt. Ik vind het minder gelukkig
om in termen van een zelfstandige bevoegdheid tot gedogen te spreken. Dat
lijkt mij niet te veel gezegd, zeker omdat u het er net nog mee eens was en omdat u het er, geloof ik, nog steeds mee eens bent.Voorzitter! De discussie over de definitie van gedogen vind ik niet zo
erg belangrijk. Men spreekt over "door de vingers zien" en over meer of minder
dan dat. Ik las dat Zijderveld het had over "geïnstitutionaliseerd een
andere kant opkijken". Wij weten dat er iets gebeurt wat niet is toegestaan,
maar wij reageren daar niet op. In die sfeer zit het. Dat is nog wat anders,
ben ik met Zijderveld eens, dan simpelweg tolerantie, want dat is een teken
van beschaving. Met Zijderveld vraag ik mij af of gedogen in alle opzichten
een teken van beschaving is of soms meer een bestuurlijke onontkoombaarheid.
Ik denk dat de omschrijving in de nota voldoet voor onze discussie. Een sluitende
definitie van gedogen zou pas echt noodzakelijk zijn als er een afzonderlijke
bevoegdheid tot gedogen zou zijn; quod non in mijn ogen. Dan moet je het heel
nauwkeurig omschrijven en zou ook de heer De Graaf geen genoegen kunnen nemen
met de definitie die er nu staat, denk ik.Belangrijk vind ik de motieven voor gedogen. Ik heb aarzelingen op het
punt van de afweging van belangen. Ik begrijp het wel en in veel gevallen
kan ik er ook wel in meegaan, maar ook daarin zit enig risico. In de nota
staat: het achterliggende belang kan evident beter gediend zijn met gedogen
en een zwaarder belang kan gedogen rechtvaardigen. Daarbij mag de vraag worden
gesteld of die afweging niet al op het niveau van de wetgever in veel gevallen
gemaakt is. Als je zegt dat het achterliggende belang beter is gediend met
gedogen, zou dit vroeger of later – waarschijnlijk vroeger – moeten
leiden tot een bijstelling van de norm.Ik heb wat moeite met de nota in die zin dat gedogen als onvermijdelijk
bijproduct van een verantwoorde handhavingspraktijk wordt geformaliseerd,
in regels wordt gevat. In het al geciteerde artikel van Herman Pleij in de
Groene Amsterdammer – hij spreekt mij overigens te onbekommerd en positief
over gedogen als cement van de samenleving – werd gesproken over een
morele chipknip die wij op dat punt zouden hebben en over gedogen als mentaliteit.
Ik voel mij daardoor niet erg aangesproken. Wel wordt, terecht denk ik, de
vinger gelegd bij de onmogelijkheid van het regulariseren, een term uit PvdA-kringen
afkomstig, specifiek als het gaat om het gedoogbeleid inzake drugs. Het is
een prachtig woord, maar het heeft lijkt mij niet veel om de hakken. Het formaliseren
van gedogen als een bevoegdheid roept een eigen dynamiek op, denk ik, waarbij
uit regels rechten gaan voortvloeien, verwachtingen worden gewekt en rechtszekerheid
en rechtsgelijkheid een rol gaan spelen. Dat kan er in extreme omstandigheden
zelfs toe leiden dat een voor een uitzonderingssituatie toegepast gedogen
uiteindelijk de bevoegdheid tot handhaving gaat uithollen.De heerDe Graaf(D66)Dat is toch nu al het geval? Er is een zeer uitvoerige jurisprudentie
waarin de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, zoals vastgelegd in
de Algemene wet bestuursrecht, ook bij gedoogbeschikkingen worden toegepast.
Het bestuur moet ook wanneer het gedoogbesluiten neemt zich laten leiden door
die beginselen. Het is dus helemaal niet nieuw.De heerRouvoet(RPF)Als je als kabinet komt met een gedoognota – nogmaals, ik waardeer
dat omdat de discussie buitengewoon belangrijk is – waarin je criteria
neerlegt en aangeeft onder welke omstandigheden gedogen aangewezen of toelaatbaar
is, loop je het gevaar dat je in de sfeer van aanspraken en rechten komt.
Men kan zich dan beroepen op een stuk dat in de Kamer besproken is. Dat betekent
dat er rechten kunnen ontstaan door het formaliseren van dit kennelijk onvermijdelijke
bijproduct. Zodra je dit gaat formaliseren, in regels gaat vatten, roep je
het bezwaar op dat men zich erop kan gaan beroepen. Dan krijgt het toch een
aparte status, namelijk dat van bestuursinstrument. Ik heb hier moeite mee;
daarom noem ik het nu en sluit ik mij aan bij anderen die hierover iets gezegd
hebben.De heerVan Heemst(PvdA)Ik wil nog even ingaan op die opmerking over "regulariseren". U bent een
van de juridische fijnproevers in dit gezelschap, dus ik ga gewoon bij u te
rade. Als nu het oogmerk van regulariseren is dat je in de wet vastlegt wat
in de praktijk bestaat en wat door een meerderheid in de politiek gesteund
wordt, dan is dat toch het treffen van een voorziening die voldoet aan de
criteria uit deze nota?De heerRouvoet(RPF)Dan noemen wij het gewoon "wetgeving". Maar het ging mij om de manier
waarop uw collega Van Oven de term regulariseren gebruikte. Ik herinner me
dat debat nog heel goed; toen wij vroegen wat hij daarmee bedoelde, zei hij –
ik vat het in mijn woorden samen – dat het inhoudelijk hetzelfde is
als gedogen, maar dat gedogen zo'n naar woord is. Het kwam er dus op neer
dat er een ander woord gevonden moest worden, terwijl de inhoud hetzelfde
zou blijven. Wij hebben toen gezegd dat wij het dan zeker niet zouden moeten
doen; vandaar dat wij naderhand niets meer over dat ideetje gehoord hebben.
Ik begrijp dat u het nu weer wilt oppakken, maar ik raad het u af.De heerVan Heemst(PvdA)Als regulariseren betekent dat je in regelgeving vastlegt wat de praktijk
is, terwijl die praktijk inhoudelijk door een meerderheid wordt gesteund,
dan is dat regulariseren zoals ik dat woord zou gebruiken. Maar ik ben een
beetje op m'n hoede, want u zei al dat het een samenvatting in uw woorden
was. Ik zal het dus nog even natrekken.De heerRouvoet(RPF)U kunt het ook nalezen in de Handelingen. Maar dan is regulariseren synoniem
geworden met wetgeving en dan zijn wij hier voortdurend aan het regulariseren.
Ik geloof dat ik er een keer het woord "perpendiculariseren" voor heb gebruikt.
Je kunt er trouwens ieder ander woord voor gebruiken dat je kunt bedenken,
maar perpendiculariseren is ook niets anders dan wetgeving, als je het definieert
zoals u nu regulariseren definieert. Zo lust ik er nog wel een paar...De heerRabbae(GroenLinks)Even los van het regulariseren, voorzitter, ik begrijp dat de heer Rouvoet
eigenlijk niet voor het formaliseren van criteria voor gedogen is. Maar ik
denk dat hij er ook geen voorstander van is een aantal dingen die ook hij
afkeurt, maar een beetje door de vingers te zien. De vraag is dus: hoe moet
het dan?De heerRouvoet(RPF)Ik heb mij tot nu toe – veel verder ben ik nog niet
gekomen met mijn eigen tekst – vooral gekeerd tegen de suggestie dat
wij te maken zouden hebben met een aparte bevoegdheid, met een apart instrument,
met secundaire rechtsregels. Daar spreekt namelijk de neiging uit om wat kennelijk
een onvermijdelijk bijproduct is, in regels te vatten. In het al aangehaalde
artikel uit de Groene Amsterdammer wordt daar ook al op ingegaan en er is
nog een heleboel meer van te zeggen. Gedogen is iets wat je kennelijk soms
moet doen, maar dat wil nog niet zeggen dat je het zou moeten formaliseren,
dat je er regels voor zou moeten geven, omdat je dan een deel van de bestuurspraktijk
zou gaan regelen dat zich niet voor harde regelingen leent. Maar nogmaals,
dit neemt niet weg dat er discussie over mogelijk is, wat wij in grote lijnen
acceptabel vinden. Kun je simpelweg stellen dat gedogen niet mag, dat het
fout is? Of moet je zeggen dat je er kennelijk niet altijd aan ontkomt, zodat
je er in algemene zin toch over moet discussiëren, wanneer het aanvaardbaar
is? Dan vallen er termen als "langdurig" en zo, maar ik wil mij verre houden
van heel concrete bestuursrechtelijke termen als rechtsregels, secundaire
rechtsregels en bevoegdheden.De heerDe Graaf(D66)Voorzitter! De heer Rouvoet, die ik ken als een buitengewoon kundig jurist,
begrijp ik op dit punt helemaal niet. In wezen komt het erop neer dat hij
zegt dat sommige mensen op basis van de nota denken dat zij gelet op de situatie
bij hun buurman misschien ook wel voor een gedoogbeschikking in aanmerking
komen. Dit soort nota's zouden dus maar niet geschreven moeten worden, omdat
sommige mensen erdoor op verkeerde gedachten zouden komen. Gedogen zou maar
in die wat schemerachtige sfeer moeten worden gelaten, want zodra je het gaat
uitschrijven, krijg je problemen, omdat het dan een beetje "recht" wordt.
Bent u met mij van mening dat het beter is om bestuur te baseren op recht
dan op onduidelijkheid?De heerRouvoet(RPF)Daar zit de grootste spanning in deze nota. Zolang het gaat over individuele
situaties in het bestuursrecht, is de nota redelijk consistent, maar het veralgemeniseren
van criteria en grenzen aan het gedogen past slecht op het terrein van het
strafrecht. Dit betekent dat het – en dat is een hiaat in deze nota –
noodzakelijkerwijze slechts op het bestuursrecht van toepassing is. Je kunt
daarbij te maken hebben met het gedogen van een nieuwe situatie of een overgangssituatie,
maar zodra je probeert dit te veralgemeniseren en in secundaire rechtsregels
te vatten, ga je uit van een algemeen verhaal in de trant van: dit is de norm
en daar mag je van afwijken onder bepaalde voorwaarden. Voor mij strijdt dit
met het karakter van een onontkoombaar bijproduct van de handhaving. Ik wil
niet dat mensen wordt voorgeschreven onder welke omstandigheden ze kunnen
rekenen op niet-handhaving. Het gedogen wordt dan geformaliseerd en die kant
wil ik niet op. Dit heeft niets te maken met het bewust instandhouden van
een schemerzone. Het gaat om het veralgemeniseren en formaliseren met alle
rechten en verwachtingen die op grond daarvan kunnen rijzen.De heerRabbae(GroenLinks)Nog even ter verduidelijking...De voorzitter:Eigenlijk wil ik dat de heer Rouvoet zijn betoog vervolgt, tenzij u een
dringende opmerking wilt maken.De heerRabbae(GroenLinks)Het is dringend. Ik begrijp de zorg van collega Rouvoet, maar ik wil nog
het volgende vragen. Als in de regelgeving staat dat er in uitzonderlijke
situaties sprake kan zijn van gedogen, bent u er dan niet bang voor dat de
Nederlandse burgers massaal en met succes gebruik zullen maken van deze bepaling?
De bewijslast ligt bij de burger die moet aantonen dat er sprake is van een
uitzonderlijke situatie.De heerRouvoet(RPF)Ik ben blij dat u mijn zorgen begrijpt, maar ik begrijp uw opmerking niet
goed. Ik geloof niet dat de bewijslast voor het bestaan van een uitzonderingssituatie
bij de burger ligt. Dit is ook niet de visie van de minister. Ik kan niet
veel meer bedenken om mijn punt duidelijker te maken. Het gaat mij om het
formaliseren van een term als "uitzonderingssituatie". De minister kleurt
in de nota deze term niet verder in. Dit is terecht, maar de vraag rijst of
het strafrechtelijk gedogen op het vlak van de Opiumwet past in de criteria
die de minister zelf stelt. Met collega De Graaf en anderen heb ik er aarzelingen
over of dat in deze nota past. Naarmate je dit meer gaat formaliseren, trek
je dit in de sfeer van het bestuursrecht. Ik herhaal nu echter wat ik eerder
betoogd heb. Ik hoop dat de minister mijn punt duidelijker ziet dan een aantal
collega's.De voorzitter:Ik wijs u erop dat u volgens de zeer accurate stopwatch nog een minuut
spreektijd hebt.De heerRouvoet(RPF)Dan ben ik zo vrijmoedig om alvast een deel van mijn tweede termijn te
benutten. Ik wijs op bladzijde 34 van de nota. In mijn woorden samengevat
staat daar dat gedogen alleen mag in uitzonderingsgevallen. In principe is
dit incidenteel. Om willekeur te voorkomen verdient een gedoogbeleid de voorkeur
en dat is meer structureel. Een gevolg is dat de grenzen die het kabinet aan
gedogen stelt, al gauw worden overschreden. Gesteld wordt op bladzijde 39
dat langdurig gedogen noopt tot herbezinning op de norm. Ik ben het daarmee
eens. Als het structureel dreigt te worden, moet je kiezen: handhaven of de
norm wijzigen. Collega De Graaf schrijft in Trouw van februari 1996: gedogen
kan heel wel aanvaardbaar zijn, zolang het niet een permanent aflaten van
de overheid is. De vraag die ik net niet meer mocht stellen van de voorzitter
voordat wij een boterham gingen nuttigen, is: wat is langdurig en niet langdurig?
Die vraag moeten wij in dit debat en misschien in een vervolg onder ogen zien.
Collega De Graaf heeft die vraag terecht ook gesteld bij het beleid inzake
coffeeshops.Het drugsbeleid is dé illustratie dat dit niet altijd gebeurt,
en wel om allerlei redenen. Dat is niet omdat aanpassing van de norm niet
mogelijk is. Ik vraag de minister om de woorden "niet mogelijk" in dit verband
toe te lichten. Valt daaronder ook "niet wenselijk", bijvoorbeeld met het
oog op de internationale positie en internationale repercussies? Kan de minister
de woorden "niet mogelijk" voor mij dus wat meer inkleuren?Er is al even gezegd dat er wel een herbezinning komt voor het bordeelverbod.
Ik heb al gewezen op pagina 40 van de nota met de boeiende passage: zodra
de discrepantie tussen norm en praktijk te groot wordt, dan
dient hetzij de handhaving te worden geïntensiveerd hetzij opnieuw te
worden overwogen of de norm gehandhaafd moet worden. Het bordeelverbod wordt
als voorbeeld genoemd. Kennelijk is op het terrein van bordeelbezoek en -exploitatie
na vele eeuwen nu ineens de discrepantie tussen normen en praktijk te groot
geworden en is het moment aangebroken om de normen bij te stellen. Overigens
is het wel de juiste keus om nu de knoop door te hakken. Wel kunnen wij daarbij
over de richting van de keuze van mening verschillen. Zo zal ik mij weliswaar
verzetten tegen het schrappen van het bordeelverbod, maar in de gedoogoptiek
is dat de juiste keuze: legaliseren of de norm handhaven.Ik leg de interessante vraag aan de minister voor waarom het kabinet voor
wijziging van het bordeelverbod wetswijziging noodzakelijk acht om grip op
de situatie te krijgen en om de misstanden te kunnen tegengaan. Maar bij het
drugsbeleid belemmeren de ondubbelzinnige normen van de Opiumwet het langdurig
gedogen en de regulering via de AHOJ-G-criteria kennelijk geenszins. Ik wil
graag dat de minister dat verschil in benadering toelicht.Het coffeeshopbeleid is hét voorbeeld van het moeizame van een
structureel gedoogbeleid. De minister beschrijft de eigen dynamiek daarvan
ook op het congres Crisis in de gedoogcultuur, waar al eerder uit geciteerd
is. Gedogen van het een roept het gedogen van het ander op. Bijvoorbeeld de
verkoop van bepaalde hoeveelheden doet vragen stellen over de voorraad en
vervolgens weer over de wijze waarop het via de achterdeur binnenkomt. De
minister zei in 1995 op dat congres: toch is het gedoogbeleid in enkele opzichten
problematisch geworden. Dat is nogal "klontjes", want dat is inherent aan
het gedogen, omdat het een curieus middel is dat vervolgens tot de absurde
situatie leidt van de plicht tot niet handhaven in grenssteden in verband
met een verbod op discriminatie van buitenlanders. Ik denk aan de overlast
in Hengelo en Enschede.Ik krijg ook graag een toelichting op het wetsvoorstel inzake bestuursdwang
Opiumwet. Ik vraag mij namelijk af of dit een logische gang van zaken is.
Wij hebben een Opiumwet met een aantal strafbepalingen op het gebied van drugs.
Overtredingen worden deels gedoogd aan de hand van een samenstel van regels.
Nu gaan wij vervolgens via een wetsvoorstel in de Opiumwet vastleggen wat
de bestuursrechtelijke mogelijkheden zijn als de gedoogregels, die niet in
de wet staan, worden overtreden. Is dit geen wonderlijke constructie? Kan
de minister haar licht hierover laten schijnen?De voorzitter:Wilt u nu echt afronden? U hebt namelijk bijna uw spreektijd voor de tweede
termijn opgesoupeerd.De heerRouvoet(RPF)Dan zal ik zeker afzien van een derde termijn.Voorzitter! Een vergelijking met het buitenland leidt tot de dunne conclusie
dat ook in andere landen maximale wetshandhaving veelal niet wordt nagestreefd
en dus dat gedogen geen typisch Nederlands verschijnsel is. Ik heb al even
bij interruptie gezegd dat in dit boekje de minister veel duidelijker is:
een gedoogbeleid is in ieder geval een typisch Nederlands verschijnsel. Wil
de minister hierop nog eens ingaan? Waarom staat dit niet gewoon in de nota?
Ik had dat namelijk graag in de nota hebben zien staan.De heerVan den Berg(SGP)Voorzitter! Mijn fractie voelt zich meer thuis bij de aloude Nederlandse
spreuk "je maintiendrai" (ik zal handhaven) in plaats van "ik zal gedogen",
wat nogal eens de praktijk lijkt te zijn. "Ik zal handhaven" zou ook een mooie
titel geweest zijn voor de nota van de minister. "Grenzen aan gedogen" is
echter ook een stapje in de goede richting. Overigens ben ik erg blij met
deze notitie.Voor het eerst wordt namelijk het verschijnsel gedogen in brede zin besproken.
Ik heb de discussies in 1990 en 1991 meegemaakt en die hadden vooral betrekking
op het gedogen in de sfeer van het handhaven van het milieubeleid. Ook toen
hebben wij nuttige en inhoudsvolle discussies gevoerd, maar niet zo breed
als nu. Ik heb toen ook in een van die discussies opgemerkt, dat ik het betreurde
dat de minister van Justitie daar toen in die fase niet als medeondertekenaar
bij betrokken was. Ik ben blij dat de minister van Justitie nu het voortouw
heeft in deze discussie die breder en algemener is. Het gaat namelijk om een
zeer ernstig rechtsstatelijk probleem. Dat onderkent de minister ook. Dat
doet mij genoegen. Of wij straks op hetzelfde punt uitkomen wat betreft de
vraag of de te ondernemen acties voldoende zijn, is even een ander punt. Maar
in de inzet kan ik mij tot op grote hoogte wel vinden.Gedogen is in een rechtsstaat een zeer riskante aangelegenheid. De beginselen
van rechtsgelijkheid en rechtszekerheid komen daardoor onder grote spanning
te staan. Gedogen kan zelfs erin ontaarden dat het recht van de sterkste zou
zegevieren. Dat gevaar en die risico's dreigen, als de overheid ervan afziet
om de haar toevertrouwde macht om overheidsregels bindend op te leggen en
te handhaven, niet hanteert. Nimmer mag de overheid komen in een positie van
achteroverleunen zonder meer. Gemakzucht mag dus zeker nooit een motief zijn
voor gedogen. Ik neem aan dat de minister dat in elk geval met mij eens is.
Ik heb dat ook in de nota geproefd.Er kunnen voor gedogen op zich in zekere situaties goede redenen zijn.
Maar wanneer systematisch de wet wordt ontkracht, voor iedereen waarneembaar
en zonder dat de overheid moeite doet om dat te veranderen, gaat dat duidelijk
ten koste van de geloofwaardigheid van de overheid en het gezag van het recht.
Daarmee hebben wij ook als wetgever een verantwoordelijkheid voor de wetgeving
die wij hier vaststellen.Het gedogen is in Nederland – ik ga verder niet in op de discussie
of dit typisch Nederlands is of niet – een cultuurverschijnsel geworden,
zeker sinds eind jaren zestig, jaren zeventig. Daar hebben wij op verschillende
terreinen de wrange vruchten van moeten plukken. Vandaar dat wij nu proberen
dat verschijnsel terug te dringen. Ik ben er blij om dat dit het overheidsbeleid
in bredere zin lijkt te zijn.De heerVan Heemst(PvdA)Heeft u het met de jaren zestig, jaren zeventig over deze eeuw of over
de 16de eeuw?De heerVan den Berg(SGP)U weet dat ik mij altijd zeer aangesproken voel door historische argumenten.
Ik weet ook heel goed dat ook in eerdere fasen van onze geschiedenis
sprake was van gedogen. Dat is zonder meer waar. Ik bedoel nu de ontwikkelingen
eind jaren zestig en nadien van déze eeuw.Voordat ik een aantal kanttekeningen bij de nota plaats, wil ik nog een
voor ons fundamenteel punt aan de orde stellen. De nota gaat ervan uit dat
de handhavingstaak van de overheid een bevoegdheid is en geen plicht. Ik zou
toch graag de vraag stellen, hoewel ik mij er bestuursrechtelijk wel iets
bij kan voorstellen, of dit een juist vertrekpunt is. Betekent het primaat
van de wet niet dat bestuursorganen in beginsel niet de vrijheid hebben om
van algemeen verbindende voorschriften af te wijken, ook in hun handhaving.
Ik vind dit een heel essentieel punt. Is het juist om categorisch de stelling
te betrekken dat er geen plicht maar een bevoegdheid bestaat om de naleving
van wettelijke voorschriften af te dwingen? In beginsel is dat toch een plicht.Ik besef dat daar in de literatuur verschillend over wordt gedacht. De
dissertatie van mevrouw Jurgens – en daar zit een zeker risico in –
trekt het gedogen in feite in de sfeer van de vrije beleidsruimte van de overheid.
Dat vind ik een vrij gevaarlijke stelling.De heerDe Graaf(D66)Is het niet eerder zo dat niet zozeer mevrouw Jurgens dat doet, als wel
dat dit uit de rechtspraak blijkt? De rechtspraak gaat al sinds jaar en dag
uit van een vrije bevoegdheid tot handhaving en dus ook een bevoegdheid die
impliceert dat ook van handhaving kan worden afgezien of van het gebruik van
bepaalde dwangmiddelen kan worden afgezien.De heerVan den Berg(SGP)U kent het proefschrift. Ik had het nu meer over de literatuur dan over
de jurisprudentie. Daarom haalde ik mevrouw Jurgens in die sfeer aan. Ik denk
dat het meer en-en is. Op dit punt vraag ik de minister dus een reactie. Gebruiken
wij niet te makkelijk het begrip "bevoegdheid" bij de handhaving in plaats
van plicht? Dit laat onverlet dat er situaties zijn waarin onbeperkte handhaving
niet aangewezen is, maar in beginsel is het te makkelijk om te zeggen dat
het in de vrije sfeer van de overheid zit. Er zijn ook wettelijke bepalingen,
zoals in de Hinderwet, die heel duidelijk uitgaan van de stelling dat een
inrichting moet worden gesloten als aan bepaalde voorwaarden niet voldaan
wordt. Daarin is er in beginsel geen vrije beleidsruimte, maar een wettelijke
plicht. Dat is een juiste situatie. Mijn vraag is: als handhaven plicht is,
is niet handhaven dan in feite niet bestuur contra legem?Voorzitter! In grote lijnen zijn wij het over de onwenselijkheid van het
verschijnsel eens. Wij zijn het daarover ook met de regering eens. Ik heb
geprobeerd het nog wat principieel aan te scherpen. Gelet op de nota, is het
de vraag of de in de nota geformuleerde uitgangspunten en grenzen juist zijn.
Zullen die ertoe bijdragen dat het verschijnsel wordt teruggedrongen? Ik kijk
even naar de aspecten, zoals de geformuleerde grenzen en de kwestie van de
tijdelijkheid en de omvang. Als ik daarnaast het drugsbeleid en in het bijzonder
het gedoogbeleid ten aanzien van coffeeshops zet, vraag ik mij af of dit past
in dit kader. Graag heb ik hierop een reactie van de minister. Het gedogen
van coffeeshops is immers in tijd noch omvang beperkt. Het past dus eigenlijk
niet binnen de uitgangspunten van deze notitie. Ik vind dat niet begrijpelijk.
Het doet voor mij ook afbreuk aan de waardering die ik overigens voor de notitie
heb.Gezien de beschikbare spreektijd, kan ik maar een aantal punten bespreken.
Een van die punten betreft de vraag naar de onderlinge verhouding tussen de
verschillende "gedogers". Ik denk hierbij aan bestuursrechtelijke gedoogbeslissingen
door het bestuur, de opportuniteitsbeslissing door het OM en de prioriteitenbeslissing
door de politie. De nota gaat daar niet scherp op in. Een aantal jaren geleden
is in een jaarverslag van het OM al gezegd dat het OM niet gehouden is aan
de gedoogbeschikkingen van bestuurlijke overheden. Andere diensten, zo stond
er in het verslag, kunnen dan ook niet verwachtingen wekken omtrent al dan
niet vervolgen. Dat lijkt mij op zichzelf juist, maar voor de consistentie
van het totale beleid is het goed als er inzicht bestaat in de samenhang tussen
de verschillende overheden en de tussen de verschillende voor opsporing en
vervolging verantwoordelijke instanties. Met name bij het milieubeleid hebben
wij daar een aantal jaren geleden wél al uitvoerig over gesproken.
Daarbij kwam onder andere naar voren dat wij in Nederland nu eenmaal nog steeds
een groot aantal handhavingsinstanties hebben – wij zijn al jaren bezig
om het aantal opsporingsdiensten wat in te dammen – die op dit punt
allemaal hun eigen beleid kunnen hebben. Het lijkt mij voor de goede voortgang
in het beleid noodzakelijk dat er meer helderheid in de onderlinge samenhang
ontstaat.Ik wijs verder op de positie van de medeoverheden. De provincies, de gemeenten
en de waterschappen zijn al genoemd, ook in verband met de verschillende concrete
beleidsterreinen. Ik begrijp dat er straks om concretisering naar die verschillende
beleidsterreinen zal worden gevraagd. Dat lijkt mij met name voor de medeoverheden
van groot belang. Het lijkt mij ook geen overbodige luxe, want ik schrok nogal
een beetje van de reactie van de VNG. In de brief van de VNG staat bijvoorbeeld:
"In zekere zin wordt in gemeenten niet opgetreden tegen normovertredingen,
als dit voortvloeit uit een evenwichtig handhavingsbeleid." Dat is mij veel
te ruim. Er staat ook: "Als gevolg van prioriteitenstelling kan worden besloten
om niet handhavend op te treden tegen de ene categorie van wetsovertredingen
ten faveure van de andere. Evenzo kan het zijn dat door capaciteitsgebrek
handhaving achterwege blijft." En dat alles onder de noemer van de gewone
gemeentelijke handhavingspraktijk. Ik ben echter bang dat wij ver af zijn
van het beleid dat ons voor ogen staat bij het terugdringen van het gedogen.
Het lijkt mij dan ook geen overbodige luxe, ook in de richting van de medeoverheden
het een en ander aan acties te ondernemen.Voorzitter! In de literatuur en in de Kamerstukken zijn goede aanbevelingen
gedaan voor de aanpak van het probleem. In de eerste plaats moeten wij natuurlijk
het handhavingstekort opheffen. Daar zijn wij ook al jaren mee bezig. Ik denk
dat het een van de essentialia is dat niet op grond van bijvoorbeeld gebrek
aan mankracht bij de politie of het openbaar ministerie bepaalde handhavingsactiviteiten
achterwege blijven. Dat vindt mijn fractie niet acceptabel en het mag ook
geen systematisch argument zijn voor gedogen. Ten tweede kan de inhoud van
de regelgeving een bijdrage leveren aan het terugdringen van
dit verschijnsel. Natuurlijk geldt dat vooral voor de handhaafbaarheidstoets.
Dat is geen nieuwe zaak. Maar er is ook het regelen van vrijstellingsmogelijkheden,
wanneer daar aanleiding voor is, en dat soort zaken. Uit de discussie die
tot nu toe is gevoerd, heb ik begrepen dat ik niet alleen sta in mijn vraag
of deze notitie al voldoende basis is om het verschijnsel terug te dringen.
Ik vond wat dat betreft de reactie van de Nederlandse orde van advocaten nogal
veelzeggend: de nota beoogt geen werkelijk nieuwe grenzen aan te geven. De
nota zal in zoverre naar verwachting weinig of geen effecten hebben op de
rechtspraktijk wat betreft het gedogen. Ik kan toch niet aannemen dat de minister
deze conclusie onderschrijft. Dat zou ernstig afbreuk doen aan de inzet van
deze notitie, maar ik hoor graag de reactie van de minister hierop.De voorzitter:Ook u zit aan de grens van uw eerste termijn. Ik waarschuw maar even voor
de goede orde!De heerVan den Berg(SGP)Dan wil ik het liefst stante pede afronden. Dat lijkt mij uit een oogpunt
van effectief handhavingsbeleid uwerzijds ook het meest aangewezen. Zoals
u weet, wil ik daar altijd graag aan meewerken.Voorzitter! Ik kom tot de conclusie dat de nota waardevolle aanzetten
geeft en het probleem onderkent. Ook hoop ik dat ze een bijdrage kan leveren
om grenzen aan dit verschijnsel te stellen. De vraag is echter of het verschijnsel
diep genoeg is gepeild. Ik heb in dit verband gewezen op de discussie over
plicht of bevoegdheid. Bovendien is het de vraag of zij in de praktijk voldoende
aanzetten kan geven, ook bij de andere overheden en het totale justitiële
en opsporingsapparaat, om het verschijnsel daadwerkelijk terug te dringen.
Als wij er in deze discussie in slagen om wat dat betreft nog een aantal stapjes
verder te komen, zou mij dat zeer lief zijn.De heerSchutte(GPV)Voorzitter! Het is goed dat we vandaag eens in algemene zin kunnen spreken
over gedogen. De nota van de regering geeft een goed beeld van de grote verscheidenheid
aan situaties die onder de noemer van gedogen worden gebracht. Dat is de waarde
maar tegelijk ook de zwakte van de nota.Als de regering met de nota heeft willen aantonen dat wettelijke voorschriften
lang niet altijd zonder meer worden gehandhaafd en dat dit vaak onvermijdelijk
en soms zelfs goed is, is zij daarin geslaagd. Maar als zij vervolgens al
deze situaties wil vangen onder het begrip "gedogen", ontstaan problemen.
Het maakt bijvoorbeeld nogal verschil of een overheidsinstantie er uitdrukkelijk
voor kiest de naleving van bepaalde voorschriften niet te controleren en/of
te sanctioneren of dat zij zich er in concrete situaties bij neerlegt dat
naleving van een voorschrift niet kan worden afgedwongen. Als je beide situaties
onder dezelfde noemer brengt, wordt de discussie moeilijk.Iets daarvan proefde ik al tijdens de begrotingsbehandeling van 1996.
Kort daarvoor had de minister tijdens een symposium over het Nederlandse gedoogbeleid
de historische wortels van dat beleid aan de orde gesteld. Zij legde toen
een verband met de strijd van de Nederlandse protestanten in de 17de eeuw
voor geloofsvrijheid. De gewetensvrijheid, waarvoor de protestanten hadden
gestreden, wilden zij andere godsdiensten niet onthouden. Deze godsdienstige
tolerantie zou volgens de opvatting van de minister toen mede ten grondslag
liggen aan het ontstaan van het Nederlandse gedoogbeleid.Ik heb toen bij die redenering al grote vraagtekens geplaatst, omdat het
wel een forse stap is van gewetensvrijheid naar het gedogen van wetsovertreding.
Inmiddels weten we uit de studie van Huisman hierover iets meer. Hij noemt
het verklaren van de huidige tolerantie uit de vroegere tolerantie het vergelijken
van appels met peren. In de tijd van de Republiek ging het om het dulden van
andere geloofsopvattingen, tegenwoordig gaat het eerder om een breed scala
van gedragingen.We moeten de discussie over het huidige gedoogbeleid dan ook maar niet
vermengen en belasten met een overigens zeer zinnige discussie over gewetensvrijheid
en tolerantie. De keuze van de nota om de zaak te benaderen vanuit de gedachte
en de regels van de rechtsstaat, is een betere. Dan blijven we nog stuiten
op dilemma's, waar niet altijd eenvoudige oplossingen voor zijn, maar dan
zoeken we die oplossingen in het geheel van de regels van de rechtsstaat.Het vraagstuk van het gedogen is een aspect van de handhaving van rechtsregels.
Een eventueel gedoogbeleid kan daar nooit los van worden gezien. Daarbij stuiten
we op de belangrijke vraag naar het verschil tussen gedogen in het strafrecht
en in het bestuursrecht.Het is zeker waar dat tussen strafrechtelijke en bestuursrechtelijke handhaving
geen waterdichte schotten staan. Het is ook vaak een afweging welke sancties
effectiever zijn. Soms ziet het OM af van strafvervolging als de weg naar
bestuurlijke sancties openstaat, een andere keer worden beide instrumenten
ingezet. In het laatste geval is onderlinge afstemming uiteraard van belang.
Maar daarmee is nog niet gezegd dat de vragen rond gedogen in beide situaties
dezelfde zijn.Ik wijs op enkele mijns inziens relevante verschillen, verband houdend
met de aard van de normen en met de instanties die met de handhaving zijn
belast. In het strafrecht gaat het veelal om normen, die door de wetgever
inhoudelijk van zodanige waarde geacht worden, dat naleving door ieder van
publieke betekenis wordt gevonden. Daarmee is nog niet gezegd dat elke overtreding
ook vervolgd moet worden. Het opportuniteitsbeginsel is voluit van kracht
en prioriteiten zullen onvermijdelijk kunnen zijn. Maar als de uitvoerende
instanties in dit verband gaan spreken over gedogen, relativeert dat onvermijdelijk
de waarde van de wettelijke norm. Ik voel dan ook wel voor het standpunt van
de heer Zeyl tijdens het rondetafelgesprek, dat het woord "gedogen" in het
strafrecht eigenlijk ongepast is. Het begrip past niet bij de aard van de
normen en evenmin in de verhouding tussen wetgever en wetshandhaver.In het bestuursrecht gaat het vaak vooral om ordeningsrecht. Dit recht
ontleent zijn waarde niet zozeer aan de materiële betekenis ervan, maar
vooral aan het ordenend effect. De bouw van een fabriek kan zeer welkom zijn,
mits dit gebeurt met inachtneming van de voorschriften die aan een vergunning
verbonden zijn. Maatwerk is daarbij nodig.De heerDe Graaf(D66)Ik heb de heer Zeyl dat onderscheid ook horen maken. Voor
een deel van het bestuursrecht begrijp ik heel goed wat collega Schutte zegt.
Maar wat te denken van het milieurecht? Daarbij gaat het toch niet alleen
over procedurele ordeningsvragen, maar ook over buitengewoon grote belangen
voor de samenleving als geheel? Zou de heer Schutte dat daadwerkelijk willen
scharen onder het wat eenvoudiger en minder normatieve ordeningsrecht?De heerSchutte(GPV)Er zijn veel gevallen waarin beide elementen aanwezig zijn. Het milieurecht
kan daarvan een goed voorbeeld zijn. Daaraan kunnen inderdaad inhoudelijke
normen ten grondslag liggen, waarvan de wetgever inderdaad vindt dat die om
inhoudelijke redenen gehandhaafd moeten worden. Dat geldt niet voor het hele
bestuursrecht. In die zin is er een wat glijdende schaal. De heer Zeyl trekt
wel een duidelijke grens. Als het louter om het strafrecht gaat, moet je niet
over gedogen spreken. Als het om inhoudelijke normen gaat, geldt dat in zekere
zin ook voor die delen van het ordeningsrecht waarin belangrijke normerende
elementen zitten.De heerDe Graaf(D66)Ik vraag dat met zoveel nadruk omdat er nogal wat normen zijn –
ook in het milieurecht – die zowel bestuursrechtelijk als strafrechtelijk
kunnen worden gehandhaafd. Er wordt nog steeds een keuze gemaakt, ook door
het OM: wat doet het bestuur, wat doen wij? Een en dezelfde norm is als het
ware op twee verschillende manieren te handhaven. U zegt nu, mijnheer Schutte,
dat bij strafrechtelijke handhaving van dezelfde norm niet mag worden gedoogd
en bij bestuursrechtelijke handhaving wel, terwijl het om dezelfde norm gaat.De heerSchutte(GPV)Ik ben begonnen met te stellen dat de afweging tussen de instrumenten
van handhaving in de praktijk plaatsvindt. Men kijkt ook naar elkaar. Ik ben
het echter met u eens dat, zeker als het gaat om inhoudelijke normen, het
geen vrije afweging is. Altijd geldt dat het OM zich niet gebonden acht aan
de beslissing die het bestuur neemt. Het is in de praktijk echter wel gangbaar
dat men bijvoorbeeld in het driehoeksoverleg probeert tot een zekere afstemming
in handhavingsinstrumenten te komen. Dat lijkt mij een goede zaak.Voorzitter! Hierbij speelt wel een ander punt. De vergunningverlenende
en de toezichthoudende instantie zijn in het bestuursrecht vaak dezelfde.
Dat houdt het risico in van belangenverstrengeling en andere vormen van niet
integer overheidshandelen. Daarom en ter bescherming van de belangen van derden
is in geval van gedogen maximale openheid en schriftelijke vastlegging essentieel.De nota stelt eveneens de eis van een schriftelijk en gemotiveerd gedoogbesluit.
Maar hoe wil de regering bereiken dat hieraan in de praktijk de hand wordt
gehouden? Zal veel gedogen in de praktijk niet stilzwijgend of misschien zelfs
onbewust plaatsvinden, door gebrek aan controle of door te wachten op betere
tijden? Wil de regering bereiken dat in al die uiteenlopende situaties een
gedoogbesluit totstandkomt, of wil zij dit probleem oplossen door deze situaties
geheel of gedeeltelijk buiten de definitie van gedogen te houden?Het punt waar ik de meeste moeite mee heb is het gedogen volgens tevoren
afgesproken regels. Tijdens het rondetafelgesprek hebben vooral Van Buuren
en Zeyl op de onmogelijkheid hiervan gewezen. Je kunt niet tegelijk door de
bevoegde wetgever regels laten uitvaardigen en door een uitvoeringsinstantie
laten bepalen dat die regels in algemeen geformuleerde gevallen niet zullen
worden toegepast. Dat schept verwarring, vermengt bevoegdheden en tast de
geloofwaardigheid van de overheid aan. Immers, voor de burger is de overheid
één. Zij kan niet tegelijk dezelfde praktijk afwijzen en goedkeuren.Zeyl heeft erop gewezen dat dit alleen kan ingeval van overmacht en van
capaciteitsgebrek. Zo'n situatie van overmacht kun je overigens niet bij voorbaat
regelen, zoals mijns inziens ten onrechte is gebeurd in de meldingsregeling
euthanasie. En als capaciteitsgebrek structureel wordt, zal óf de capaciteit
moeten worden vergroot óf de regelgeving beter handhaafbaar moeten
worden.De regeringsnota is op dit punt niet consistent. In paragraaf 8.2 wordt
het dilemma goed geschetst. Gewezen wordt op het gevaar dat de wettelijke
normen hun normerende werking verliezen en dat schaduwnormen de plaats gaan
innemen van de wettelijke normen. Maar vervolgens wordt als criterium genoemd,
dat het achterliggende belang evident beter is gediend met gedogen. Voorzover
dat om concrete situaties gaat die niet vooraf waren te overzien, is dat een
goed criterium. Maar met de heer Korthals en anderen vind ik dat de regering
in de fout gaat als zij vervolgens het gedoogbeleid inzake softdrugs ten tonele
voert. Ook als wij ervan uitgaan dat in dit geval het belang van de volksgezondheid
beter wordt gediend met gedogen dan met handhaving van het verbod, blijft
gelden dat de richtlijnen voor het vervolgingsbeleid in feite schaduwnormen
zijn geworden welke de plaats van de wettelijke normen voor de kleinschalige
handel in softdrugs zijn gaan innemen. Die schaduwnormen behoren dan een plaats
in de wet te krijgen. Dan zou de overheid met één mond en geloofwaardig
spreken. Nu spreekt zij met twee monden tegelijk. De achtergrond hiervan is
duidelijk. De regering kan en wil de wettelijke norm niet wijzigen vanwege
verdragsrechtelijke verplichtingen en de goede naam in het buitenland. Maar
dan moet dit beleid niet als een goed voorbeeld van gedogen worden genoemd.
Juist zo'n voorbeeld maakt het Nederlandse gedoogbeleid verdacht.Tot slot maak ik nog enkele korte opmerkingen. Een evenwichtige handhaving
noopt tot een zekere prioriteitenstelling. Deze moet volgens de regering worden
onderscheiden van het gedogen. Dat is juist. Maar als prioriteitenstelling
ertoe leidt dat bepaalde overtredingen in het geheel niet meer gehandhaafd
worden, leidt dat tot eenzelfde uitholling van normen als het geval is bij
het gedogen vooraf. Regels die niet gehandhaafd worden, hebben hooguit nog
symboolwaarde. In zulke symbolen moet de overheid niet te vaak haar kracht
zoeken. Overigens is het begrip "evenwichtige handhaving" wel voor discussie
vatbaar. Het gaat hierbij niet alleen om een goede spreiding van de inzet
van handhavingsmiddelen maar ook om de handhavingscapaciteit die wij daarvoor
in het totaal beschikbaar willen stellen.Ten slotte nog iets over het gedoogbesluit. Zo'n besluit zal nooit de
plaats kunnen en mogen innemen van een wettelijke beschikking.
Het gaat om een geformaliseerd noodverband. Maar zo'n noodverband moet in
de praktijk wel werken. Er zullen voorwaarden in het besluit worden vermeld.
Die moeten dan ook wel worden nagekomen en de nakoming moet worden gecontroleerd
en zo nodig afgedwongen. Maar kan dit laatste ook? En zal het in de praktijk
gebeuren? Zal de overheid dan niet voor dezelfde moeilijke afweging komen
te staan als bij het nemen van het gedoogbesluit, namelijk of een sanctie
wel evenredig is aan bijvoorbeeld de economische gevolgen? Gedogen kan soms
de enige oplossing zijn. Maar het gedogen van de niet-naleving van een gedoogbesluit
is te veel van het kwade.Eerste termijn van de zijde van de regeringMinisterSorgdragerVoorzitter! Ik kan in mijn beantwoording niet op elke vraag en opmerking
ingaan. Als iemand zich echt tekortgedaan voelt, hoor ik dat wel in tweede
termijn.In de eerste plaats moet ik zeggen dat ik heel blij ben met deze discussie.
Als iemand dit een academische discussie noemt, vind ik dat niet erg. Ik vind
namelijk dat in deze Kamer ook wel een keer een academische discussie mag
worden gevoerd.Het gaat natuurlijk om een globale nota die algemeen van strekking is.
Dat is de bedoeling: het gaat om de grote lijnen. Afgezien van een aantal
kritische kanttekeningen, meen ik toch te mogen constateren dat vrijwel iedereen
het met die grote lijnen eens is. Het blijkt dat het überhaupt al moeilijk
is om zo'n grote lijn te expliciteren. Iedereen zou eigenlijk wel wat meer
willen. Maar zodra je meer gaat doen, opent dat meer voorbeelden waarin het
niet klopt, etc. In die zin kan ik mij goed voorstellen dat de Kamer naar
een uitwerking vraagt, ook met het oog op de praktijk. Dat moet dan wel een
uitwerking zijn per beleidsveld waarvoor iedere minister dan weer zelf verantwoordelijk
is. Wij horen nog wel hoe wij dat dan moeten doen.Wij hebben ervoor gekozen eerst in kaart te brengen waar het in feite
over gaat, wat de situatie is en wat de situatie is die wij zouden wensen.
Er is gezegd dat de nota niets nieuws brengt, maar ik meen dat dit in zekere
zin wel het geval is. Het is voor het eerst dat een inventarisatie is gemaakt
van wat plaatsvindt en dat een aantal grenzen wordt aangegeven. De grenzen
die in de nota worden gesteld, zijn wel eens een keer ergens opgeschreven
maar nooit in een algemene visie op gedogen duidelijk neergezet.Een aantal sprekers zei dat het aantal gedoogsituaties in Nederland zo
langzamerhand wel wijdverbreid is, te wijdverbreid. Dat vindt de regering
ook. Daarom zijn grenzen gesteld met als doel om gedoogsituaties terug te
dringen en gedoogsituaties uitzonderlijke situaties te laten zijn. Verder
is er gevraagd of het iets typisch Nederlands is. Ik heb dat inderdaad wel
eens gezegd, maar het staat niet in de nota. Wij hebben namelijk ontdekt dat
het ook in Duitsland voorkomt en dat het niet eens alleen maar Nederlands
is om daar zo openlijk over te praten en het ook te juridiseren. Ook Duitsland
heeft dat gedaan. Wij weten natuurlijk wel dat gedogen overal voorkomt, maar
wij zijn niet de enigen die dat op deze manier behandelen.De heerRouvoet(RPF)Ik denk dat u hier later nog wel op terugkomt, maar ik heb hier een vraag
over gesteld. U hebt in de nota gezegd dat het geen typisch Nederlands verschijnsel
is, omdat wij in Duitsland de "gehördliche Duldung" en in Engeland de
"forbearance" zien. Ik heb een vraag gesteld over uw uitspraak tijdens dat
congres, namelijk dat gedoogbeleid, dus het structureel gedogen, wel een typisch
Nederlands verschijnsel is. Het gaat mij erom dat dit niet in de nota staat.
Dit is immers iets anders dan "forbearance" of "gehördliche Duldung".MinisterSorgdragerDat klopt. Met gedoogbeleid moeten wij nog een beetje oppassen, omdat
ik vind dat gedogen in feite beperkt moet blijven tot individuele situaties.
Ik kom hier echter nog over te spreken in verband met dat moeilijke punt van
het drugsbeleid. Dat is eigenlijk het enige punt waarop in het algemeen strafrechtelijk
gedoogd wordt. Wat dat betreft, klopt het dus ook niet helemaal met de rest
van de nota. Het drugsbeleid is ook niet echt een mooi voorbeeld. Ik zal dit
dadelijk nog wat verder uitwerken.In verband met de praktische uitwerking van de nota kom ik op de brief
van VROM en Verkeer en Waterstaat. Die brief was er weliswaar eerder, maar
is in feite een praktische uitwerking van de grote lijn, zoals die in de nota
wordt genoemd. In die zin is er voor één beleidsveld al een
uitwerking gegeven. Die brief blijft dus van kracht.De heerVan Heemst(PvdA)Ik heb de nota zo opgevat dat zij sturend is voor datgene wat er per sector
wordt uitgewerkt. Als dat inderdaad de bedoeling is, zal de sectorale uitwerking
dus altijd moeten passen binnen het kader dat wij nu bespreken en waarover
kennelijk heel breed overeenstemming bestaat.MinisterSorgdragerDat klopt. Als er echter een uitwerking is geweest op een bepaald beleidsveld
en wij kunnen constateren dat die uitwerking in het algemene kader van de
nota past, dan vind ik het niet erg om die te beschouwen als een uitwerking
van de nota.De heerVan Heemst(PvdA)In mijn bijdrage heb ik gereageerd op een zin op bladzijde 12 van de nota
waar wij vandaag over spreken. Die zin luidt: "Voorzover bij die uitwerking –
dat is dus de uitwerking van VROM en Verkeer en Waterstaat – van de
onderhavige algemene nota is afgeweken, gaat dat gemeenschappelijk beleidskader
van VROM en V en W vóór." Daar viel mijn oog op. Volgens mij
wordt daardoor de wereld op z'n kop gezet. De onderhavige nota zou het sturende
stuk moeten zijn. Als VROM en V en W iets hebben uitgewerkt wat op onderdelen
haaks staat op deze algemene benadering, dan moeten VROM en V en W de klos
zijn en niet dit stuk van Justitie.MinisterSorgdragerOké! Ik zeg er nog even bij dat het een stuk van de regering is,
ook al staat alleen mijn handtekening eronder. U kunt zich voorstellen dat
Verkeer en Waterstaat en VROM hebben gezegd dat de uitwerking die zij eraan
gegeven hebben, hun uitwerking van het stuk is en dat dit dus ook hun verdere
beleid is. Als de Kamer meent dat dit op bepaalde punten buiten de kaders
van de nota gaat, dan zou zij de brief van VROM en Verkeer en Waterstaat weer aan de orde moeten stellen om te bekijken of die zo aangepast
kan worden dat hij toch binnen de kaders van de nota valt. Zo moet u dat zien.
VROM en Verkeer en Waterstaat hebben qua uitwerking evenwel gekozen voor de
manier die in hun brief is vastgesteld.De heerVan Heemst(PvdA)Wij zitten een beetje te zoeken naar een antwoord op de vraag of de nota
vertaald kan worden in een soort tweede fase waarbij per sector goed wordt
doorgelicht hoe het zit met het gedogen en of dit beperkt of teruggedrongen
kan worden op basis van deze nota. Het zou nogal merkwaardig zijn als wij
over enige tijd – het zal wel even duren, want het is geen gemakkelijk
karwei – zouden zeggen dat de sectorale uitwerkingen in die zin van
de nota mogen afwijken dat zij voorgaan boven het in deze nota over het gedogen
gestelde.MinisterSorgdragerDat hangt ervan af. Als de Kamer op een bepaald ogenblik zegt dat voor
dit beleidsveld afgeweken moet worden van de grote lijn van de nota, is dat
een expliciet besluit van de Kamer. Dat kan. Als u vindt dat de brief van
Verkeer en Waterstaat buiten de grenzen van deze nota valt, kan ik mij voorstellen
dat de Kamer die brief nog eens apart aan de orde stelt en vraagt of dit nog
wel datgene is wat haar bij het terugdringen van het gedogen voor ogen staat.De heerRabbae(GroenLinks)Het is toch mogelijk dat bij de nadere uitwerking van deze nota –
als de minister de wensen van de Kamer overneemt – de brief van beide
ministeries daarin wordt opgenomen en dat daarop getoetst wordt?MinisterSorgdragerWanneer de Kamer de regering zou vragen – ik voorvoel wel dat de
Kamer de regering dat gaat vragen – om dat per beleidsveld te gaan uitwerken
en als de Kamer daarbij zegt dat ook zij de brief van VROM en Verkeer en Waterstaat
als een uitwerking ziet, dan kunt u dat als een eerste proeve van uitwerking
beschouwen.De heerRabbae(GroenLinks)En wij moeten pas daarna daar een oordeel over vellen. Moet ik het zo
zien?MinisterSorgdragerAls u er verder niet over praat, nemen wij aan dat de Kamer ermee akkoord
is dat dit de uitwerking is. Als de Kamer de brief nog eens expliciet aan
de orde stelt, zal de discussie over dat beleidsveld plaatsvinden.De heerDe Graaf(D66)Ik heb de brief er niet op nagelezen, maar als ik die brief in mijn gedachten
breng, dan ging die over een beleidskader omtrent de grenzen van gedogen voor
die sectoren. Daar stond volgens mij niet in wat de wetgever bijvoorbeeld
gaat doen om de mogelijkheid van gedogen op die terreinen terug te dringen.
Niettemin zou het goed zijn om de brief van VROM en Verkeer en Waterstaat
te toetsen op de voornemens die het kabinet in algemene zin heeft. In zoverre
kan het leiden tot een aanvulling.MinisterSorgdragerDat klopt, maar het ging eerst om de vraag of die brief buiten de kaders
trad. Nu komt de vraag of die wel volledig is. Dat is een andere vraag. Ik
kan mij voorstellen dat die brief wordt aangevuld, want er wordt wel gesproken
over het terugdringen van gedogen, maar meer als beleid en er wordt niet gesproken
over bepaalde instrumenten die daarvoor gehanteerd kunnen worden.De heerVan de Camp(CDA)Ik heb die brief wel even ter hand genomen. Tot mijn niet geringe verbazing
heb ik geconstateerd dat de brief uiteenvalt in twee fasen, de overgangsfase
van 1991 tot 1994 en een fase vanaf 1995. Het zou misschien goed zijn als
wij van de minister zouden vernemen wat er van die fasen terecht is gekomen.MinisterSorgdragerDan bent u aan het verkeerde adres. Daar zult u de ministers van VROM
en Verkeer en Waterstaat naar moeten vragen. Ik wil mij niet onttrekken aan
bepaalde zaken, maar ik heb deze globale nota opgesteld, deze hoofdlijn, en
daar ben ik verantwoordelijk voor en voor hetgeen Justitie doet, maar bij
de uitwerking heeft iedere minister zijn eigen verantwoordelijkheid. Ik wil
hieraan wel toevoegen dat Justitie wel, zoals vaker als het gaat om wetgeving
en wetgevingskwaliteit, een stimulator is en degene is die de andere departementen
de spiegel voorhoudt. Veel verder dan dat kan ik echter helaas niet gaan.
Dat is wel eens onbevredigend, want je wilt wel eens iemand aanspreken op
wetgevingskwaliteiten, maar je zult dat moeten verdelen over ieder departement
afzonderlijk.De heren Van de Camp en Van Heemst hebben gesproken over het rechtsgevoel
van de burger en de maatschappelijke kanten van dit probleem. De heer Van
Heemst heeft heel duidelijk gezegd dat de burger in feite geen onderscheid
maakt tussen gedogen en een handhavingstekort. Men vindt dat allemaal ongeveer
hetzelfde. Dat het ook vaak hetzelfde is, illustreert het betoog van de heer
Van de Camp. Hij trekt niet een scherpe grens tussen gedogen en handhavingstekort.
Ik wil dat echter juist wel doen, want dat is de enige manier om expliciet
te zijn en te zeggen dat wij iets gedogen en dat is dan een bewuste beslissing,
terwijl een handhavingstekort iets anders is.De heerVan Heemst(PvdA)Voorzitter! Los van een handhavingstekort heb je ook nog te maken met
prioriteitenstelling. Dat zit weer heel dicht bij gedogen.MinisterSorgdragerDaar kom ik zo op.Voorzitter! Het uitgangspunt is dat wetten moeten worden gehandhaafd.
Daar zijn we het allemaal over eens. Maar hier moet vervolgens aan toegevoegd
worden: op een evenwichtige manier. Dat laatste maakt dat je op bepaalde punten
iets anders moet doen dan alleen handhaven. Het onderscheid tussen "gedogen"
en "handhavingtekort" moet er in de eerste plaats zijn voor onszelf. Wij moeten
zelf expliciteren wat we willen. Willen we in een bepaald geval "gedogen"?
Zo ja, dan is dat een bewuste beslissing.Een handhavingstekort is in feite meer een praktisch probleem. Je kunt
niet alles handhaven. Wij willen dat ook niet. Een van de sprekers zei reeds
dat 100% handhaving absurd is. Het is een onrealistische doelstelling die
je niet moet nastreven. De capaciteit is beperkt. Je moet dus prioriteiten
stellen. Dat je prioriteiten stelt, betekent niet dat je gedoogt, maar dat
je meer handhavingscapaciteit op het ene item zet dan op het andere. Bij dat
"andere item" waar je minder handhavingscapaciteit op zet, kun je dan
echter nog niet spreken van "gedogen", want er wordt wel degelijk gehandhaafd.Er is dus per definitie altijd een handhavingstekort, tenzij je daar normen
voor gaat stellen. Wanneer dit handhavingstekort werkelijk zodanig als een
tekort wordt ervaren dat het rechtsgevoel van de burger erdoor wordt aangetast,
dan zul je moeten praten over de manier waarop je dat tekort gaat opheffen.
Dat zal dus zijn door een andere norm te stellen, door er meer handhavingscapaciteit
op te zetten of door een andere prioriteitenstelling te hanteren. Het gaat
hierbij naar mijn idee soms om dezelfde middelen als die je gebruikt om het
gedogen terug te dringen. Maar met deze middelen moet je specifiek het handhavingstekort
te lijf gaan.De heerSchutte(GPV)Voorzitter! Dit is een heel moeilijk punt. Het onderscheid is formeel
heel goed te maken. Maar een handhavingstekort kan onder omstandigheden ook
rechtsgevolgen hebben, zij het andere dan bij het gedogen. Dat blijkt ook
uit de nota. De vraag is dan hoe je op een gegeven moment een handhavingstekort
constateert, opdat je die rechtsgevolgen kunt voorkomen. Ga je daarin toch
een zekere structuur aanbrengen? Wordt het overgangsgebied tussen handhavingstekort
en gedogen dan niet erg schimmig?MinisterSorgdragerDat wil ik juist voorkomen door gedogen expliciet te omschrijven. Alles
wat niet onder het begrip "gedogen" valt, valt dus in beginsel onder het begrip
"handhavingstekort". We hebben hierbij overigens niet getracht een zeer sluitende
definitie te vinden, omdat dat ook weer allerlei discussie oplevert. We hebben
getracht grenzen, criteria aan te geven. Dat handhavingstekort wordt soms
als een tekort, een gebrek gevoeld, maar soms ook niet. Dat hangt van de maatschappelijke
situatie, van de grootte van het tekort af. Als het handhavingstekort echt
een probleem wordt, dan moet je je beleid erop richten hoe je dat tekort gaat
wegwerken.De heerSchutte(GPV)Misschien mag ik een voorbeeld noemen. Ik denk aan een bedrijf dat in
een sector werkzaam is die erg in beweging is. Men is dagelijks bezig aan
vernieuwingen in de inrichting van het bedrijf. Volgens de wet kan dit betekenen
dat je elk halfjaar een wijziging van de hinderwetvergunning of milieuvergunning
nodig hebt. In de praktijk zal dit vaak niet gebeuren. Er zullen allerlei
afwegingen plaatsvinden, expliciet of impliciet. Ben je dan op zo'n moment
bezig met "gedogen"? Of ben je puur pragmatisch bezig, wanneer je besluit
om eens in de zoveel tijd opnieuw te bekijken of de vergunningen aangevuld
moeten worden? Zo'n grensgeval is niet theoretisch, maar zal in de praktijk
heel vaak voorkomen. Los je dit op met een formulering van "gedogen" zoals
u nu hanteert?MinisterSorgdragerVoorzitter! In het geval dat de heer Schutte noemt, moet je zeggen: we
controleren het bedrijf. Gezien de aard van het bedrijf kan men niet continu
aan vergunningsvoorwaarden voldoen. Dan zul je óf de vergunningsvoorwaarden
iets ruimer moeten stellen, óf je zult voor de komende jaren een bepaalde
situatie moeten gedogen onder bepaalde voorwaarden, die dan ruimer gesteld
kunnen zijn dan de vergunningsvoorwaarden. Je doet dan toch iets expliciets.
Als je het gewoon op zijn beloop laat, dan ben je als overheid ongeloofwaardig,
hoe gerechtvaardigd het ook kan zijn dat het bedrijf niet geheel conform de
vergunningsvoorwaarden handelt.De heerRabbae(GroenLinks)Voorzitter! Een ander voorbeeld. Een politieagent in Amsterdam steekt
over bij rood licht. Is dat handhavingstekort – ik denk dat het geen
gedoogbeleid is – of moeten wij dan werken aan normwijziging?MinisterSorgdragerDat is een slecht voorbeeld van de politie.De heerVan Heemst(PvdA)Tenzij hij achter boeven aan zit.MinisterSorgdragerJa, maar dan heeft hij een rechtvaardigingsgrond.De heerVan Heemst(PvdA)In Amsterdam is dat meestal het geval.De heerRabbae(GroenLinks)Nee, dit was niet het geval.MinisterSorgdragerIk haak even in op de discussie die onder anderen door de heren De Graaf
en Schutte werd gevoerd tijdens een interruptiedebatje. Die discussie ging
over de discretionaire bevoegdheid. Ik denk dat wij dat wel overeind moeten
houden. Bestuursrechtelijk heeft men de bevoegdheid om bestuursdwang toe te
passen. De heer Schutte zegt dat het afzien van bestuursdwang hetzelfde is
als gedogen, maar ik denk dat dit niet helemaal juist is. Je kunt ook een
goed gesprek aangaan met de overtreder. Dat heeft vaak nog meer gevolg dan
allerlei vreselijke maatregelen. Dan gedoog je dus niet, maar je probeert
zo snel mogelijk iemand op het rechte spoor te krijgen.Ik haak ook nog even in op hetgeen de heer Van den Berg heeft gezegd:
het feit dat je de bevoegdheid hebt en niet zozeer een verplichting, zou allerlei
sluizen openzetten. Ik verwijs even naar pagina 13 van de nota. In de laatste
alinea staat: "Dat er sprake is van een bevoegdheid in plaats van een plicht
tot handhaving betekent echter niet dat dat met handhaving belaste orgaan
de vrijheid heeft naar eigen inzicht te beslissen al dan niet te handhaven.
De aanwezigheid van een bevoegdheid schept immers ook een plicht, de plicht
om zorgvuldig en verantwoord gebruik te maken van die bevoegdheid." Zo'n bestuursorgaan
heeft in beginsel dus de plicht tot handhaving, maar de bevoegdheid om daarvan
af te wijken. Of dat nou een bevoegdheid is tot gedogen, vind ik een academische
discussie in de negatieve zin van het woord. Als wij het hebben over discretionaire
bevoegdheid en het strafrecht, dan is daar dus dat opportuniteitsbeginsel.
Dat is toch iets anders dan de bevoegdheid van het bestuur, hoewel het soms
op hetzelfde terecht kan komen.De heerSchutte(GPV)Ik wil even terugkomen op het punt van bevoegdheid of verplichting. In
het voorbeeld dat u noemt, wordt bestuursdwang niet toegepast – het
is een bevoegdheid – omdat een goed gesprek onder omstandigheden beter
kan zijn, waardoor het geen gedogen wordt. Maar kom je dan niet juist in de
sfeer van een vorm van gedogen terecht? Op pagina 37 van de nota staat ook
iets over de afspraken die dan tot stand kunnen komen en die een onderdeel
vormen van de voorwaarden van zo'n gedoogbeschikking. Met andere woorden,
stel dat welbewust besloten wordt om geen bestuursdwang toe te passen en daarover
worden afspraken gemaakt met degene die in overtreding is. Moeten die afspraken
dan niet neerslaan in de voorwaarden in een gedoogbeschikking?MinisterSorgdragerDat vind ik niet, want het bestuur gaat er op dat moment van uit dat er
niet gedoogd wordt, doch dat het bedrijf of wie dan ook zich aan de wet moet
houden. Als dat niet het geval is, wordt een gesprek gevoerd en dan wordt
gezegd dat men zich aan de wet dient te houden. Als je dan helemaal doorredeneert
en je zegt dat het volgende maand in orde moet zijn, dan heb je een dus een
maand lang een gedoogsituatie. In die zin hebt u gelijk, maar dat valt niet
onder het begrip "gedogen" zoals wij het in de nota hebben gedefinieerd, expliciet
met een beschikking. Wat in zo'n geval wel wordt gedaan, maar dan heb ik het
over de praktijk, is dat in een brief wordt bevestigd dat een bedrijf een
waarschuwing heeft gekregen, opdat de rechter later bij de toepassing van
bestuursdwang kan zien dat het proportioneel is om die bestuursgang toe te
passen omdat die waarschuwing al eerder heeft plaatsgehad.De heerSchutte(GPV)Dan bent u bezig met een procedure, gaande naar bestuursdwang.MinisterSorgdragerDat klopt. Dat is ook vaak de waarde van zo'n waarschuwing. Die heeft
daarenboven ook waarde voor de strafrechtelijke procedure, dat zal duidelijk
zijn.De heer Rabbae wijst erop – en hij heeft daar wel gelijk in –
dat het feit dat er een discretionaire bevoegdheid is, een probleem kan zijn
voor de integriteit van bestuur. Die problemen kunnen er zijn. Wij hebben
niet zo gek veel problemen op dat gebied geconstateerd, maar dat wil niet
zeggen dat zij er niet zijn. Het gaat om iets waar je je steeds van bewust
moet zijn. De heer Schutte sprak in dit verband over een vermenging van het
verlenen van een vergunning en het toezicht. Dan doet zich een lastige situatie
voor. Wij hebben eerder gesproken over het scheiden van het afgeven van vergunningen
en het houden van toezicht op de naleving. Er zijn nogal wat problemen op
het gebied van de bestuurlijke handhaving die ook een rol zullen spelen in
het advies van de commissie-Michiels die specifiek met het oog op die bestuurlijke
handhaving is ingesteld.Het feit dat openheid betracht moet worden – dat is essentieel,
denk ik – kan een hulp zijn om de integriteit te verbeteren. Als er
stilzwijgend wordt gedoogd, wordt dit niet geaccepteerd volgens deze nota.De heerVan de Camp(CDA)Zal in de visie van de minister iedere gedoogsituatie gepaard gaan met
een gedoogbeschikking?MinisterSorgdragerGedogen volgens de definitie en de criteria van deze nota, is alleen gedogen
als het expliciet gebeurt. Dit betekent dat het op schrift staat. In de zin
van de Algemene wet bestuursrecht is dat een beschikking.De heerVan de Camp(CDA)Ik neem aan dat coffeeshops zich alleen hebben te houden aan de richtlijn
en geen beschikking krijgen.MinisterSorgdragerGemeenten zijn bezig met mogelijkheden om coffeeshops een vergunning te
verlenen, niet om drugs te verkopen maar om een horecagelegenheid te zijn
die aan bepaalde voorwaarden moet voldoen.De heerVan de Camp(CDA)Ik sluit aan bij uw eigen definitie. Op bladzijde 16 staat: de eerste
vorm is dat de met de handhaving belaste overheidsinstantie terzake van een
eenmaal geconstateerde overtreding niet handhavend optreedt. Ik neem aan dat
dit niet met beschikkingen gepaard gaat.MinisterSorgdragerAls het gaat om gedogen, moet u de definitie blijven hanteren.De heerVan de Camp(CDA)Dit uw eigen definitie.MinisterSorgdragerDie definitie moet aangevuld worden met de criteria voor gedogen. Dan
is het helemaal compleet. Ik heb al gezegd dat die definitie niet sluitend
is en dat wij er ook niet naar hebben gestreefd om die sluitend te krijgen,
omdat anders weer allerlei discussies ontstaan. Men moet deze definitie gebruiken
plus de criteria voor het gedogen.De heerSchutte(GPV)Als er sprake is van een situatie die voldoet aan de criteria, en geen
gedoogbeschikking wordt afgegeven, is de handhavende instantie, zeg maar de
gemeente, dan fout? Het kan betekenen dat een bedrijf dat denkt gedoogd te
zullen worden door de gemeente en ten onrechte van het idee uitgaat dat er
sprake is van een gedoogsituatie, voluit strafbaar is. Als een direct belang
aanwezig is bij degene die in overtreding is, kan hij als ik het goed begrijp
zeggen: ik wil een gedoogbeschikking hebben, opdat duidelijkheid ontstaat.MinisterSorgdragerDat is juist. Dat is ook het rechtsgevolg van deze nota is. Als er een
beschikking is, heeft men iets in handen. Als men geen beschikking heeft,
kan men er geen beroep op doen. Wanneer je vindt dat je gedoogd moet worden,
kun je om een beschikking vragen. Als je die niet krijgt, is er sprake van
een fictieve weigering en kun je volgens de Algemene wet bestuursrecht daartegen
in beroep gaan. Zo is het systeem sluitend.De heerSchutte(GPV)Kan dat niet betekenen dat situaties ontstaan waarin de rechter zegt:
alle omstandigheden in aanmerking nemende, erkennende dat er geen beschikking
is maar dat de situatie overigens voldoet aan alle criteria, beschouw ik dit
toch als een vorm van gedogen die de betrokkene niet aangerekend kan worden,
want de gemeente had een beschikking moeten afgeven?MinisterSorgdragerTheoretisch zou dit kunnen. Als deze nota als uitgangspunt wordt gehanteerd
en gemeenten zeggen dat zij conform deze nota beleid zullen voeren, zal de
rechter niet zo gauw geneigd zijn om, als er niks op schrift is en er ook
geen sprake is van een fictieve weigering, aan te nemen dat er een gedoogsituatie
is. En wanneer doet een rechter dat? Als er sprake is van een strafrechtelijke
vervolging, want anders kom je ook niet bij de rechter terecht.De heerDe Graaf(D66)Tenzij derde belanghebbenden zich bij de bestuursrechter melden; in zo'n
geval kan er ook nog sprake zijn van bestuursrechtelijke toetsing. Maar los
 daarvan, in het rondetafelgesprek dat wij met een aantal deskundigen
hebben gevoerd, heeft prof. Michiels voorbeelden genoemd waarbij het de vraag
is of ze onder deze nota vallen. Ik noem een sanctiebesluit waarbij een heel
lange tijd wordt gegeven voordat er werkelijk tot sanctionering wordt overgegaan.
Je kunt ook denken aan handhavingsbesluiten die niet worden geëffectueerd
of aan verbeurde dwangsommen die niet worden ingevorderd. Daar zit natuurlijk
ook het element in dat men wil afwachten wat er gebeurt. Vindt u dat dat dan
eigenlijk ook niet meer zou kunnen, dat dat expliciet zou moeten worden afgewezen?MinisterSorgdragerHet gaat om verschillende gevallen. Als een dwangsom wordt opgelegd, maar
niet verbeurd, dan blijft het bestuur gewoon in gebreke. Dat is helder. Als
er een veel te lange sanctietermijn wordt vastgesteld, blijft het bestuur
in een andere zin in gebreke; formeel niet, maar materieel natuurlijk wel.
Ik denk dat er in zulke gevallen ook een taak is voor het openbaar ministerie,
want dat moet de handhaving telkens in combinatie met andere gevallen brengen.
Als het bestuur een gedoogbeschikking afgeeft, is het de bedoeling dat het
OM daar kennis van neemt, opdat het er eventueel bezwaar tegen kan maken.
En als het openbaar ministerie vindt dat de termijn veel te lang is, kan het
schriftelijk laten weten dat men in ieder geval met die gedoogbeschikking
niet akkoord kan gaan. Het kan het ook aan het betrokken bedrijf laten weten,
zodat dan strafrechtelijke vervolging mogelijk is.De heerDe Graaf(D66)Maar dan ga je ervan uit dat het circuit gesloten is, dat alles keurig
aansluit op wat er in de nota staat. Maar het besluit om een dwangsom op te
leggen of een besluit om bestuursdwang toe te passen kan natuurlijk wel degelijk
neerkomen op bijna illegaal gedogen, als zo'n besluit lange tijd niet geëffectueerd
wordt.MinisterSorgdragerDat is zo, maar je kunt in een nota als deze natuurlijk niet alle gevallen
regelen waarin het bestuur in gebreke blijft. Het is soms moeilijk om een
dwangsom op te leggen, maar als het er uiteindelijk toch van komt en zo'n
maatregel wordt dan niet geëffectueerd, dan sta je uiteindelijk met lege
handen en moet je het bestuur toch niet helemaal behoorlijk optreden verwijten.
Ik geloof alleen niet dat dit onder het begrip gedogen zou moeten vallen;
het heeft ook niets met die definitie te maken.De heerDe Graaf(D66)Maar het is ook geen handhaven, dus wat is het dan wel?MinisterSorgdragerEen poging tot handhaven!De heerDe Graaf(D66)Het is capaciteitstekort, onwil of bewust beleid.De heerVan Heemst(PvdA)En voor een aantal van die voorbeelden geldt natuurlijk dat het gewoon
ophoudt als de overheid er met de pet naar gooit. Je kunt steeds weer nieuwe
casussen opvoeren, maar als er een zooitje van gemaakt wordt, helpt er geen
regel, nota of voorschrift aan. Dan is alleen wel de vraag interessant of
de lokale of de provinciale volksvertegenwoordiging in staat en bereid is
om daar consequenties uit te trekken en de bestuurder die de zaak op z'n beloop
laat, op zijn verantwoordelijkheid aan te spreken. Dat is volgens mij het
laatste woord in al die kwesties.De heerDe Graaf(D66)Daar heeft u natuurlijk gelijk in, maar ik ben er bang voor dat wij het
"witte" gedogen zo keurig zouden regelen, dat een aantal besturen er ook wel
raad mee weet, namelijk door niets te doen, wat wij allemaal verwerpelijk
vinden, of door dit soort trucs uit te halen. En omdat prof. Michiels dit
soort zaken aanhaalt, krijg ik de indruk dat ze in de praktijk niet helemaal
onbekend zijn.De heerVan Heemst(PvdA)Een prutserige bestuurder zal, als hij op de ene fout betrapt wordt, altijd
z'n toevlucht nemen tot een volgende fout. Dan moet die bestuurder dus vervangen
worden, want dat is een man of vrouw die niet deugt voor zijn of haar functie.
Dat moet door de gemeenteraad geregeld worden, door provinciale staten of
door de Tweede Kamer, als het om een rijksbestuurder gaat.De heerDe Graaf(D66)Ik vrees met u dat een gemiddelde gemeenteraad niet alle gedoogbesluiten
uit het hoofd kent.De heerVan Heemst(PvdA)Wij hebben de interessante vraag opgeworpen wat vanuit het Rijk moet worden
ondernomen om wat wij hier aangeven zo goed mogelijk in te bedden in de politieke
en bestuurlijke praktijk van de medeoverheden. Zo heet dit, mijnheer Korthals.
U dacht dat het lagere overheden heet.MinisterSorgdragerHet zou te gek voor woorden zijn als je regels moet maken voor besturen
die in gebreke zijn bij het uitvoeren van de eigen regels. Waar ben je dan
mee bezig? Dan doet de kwestie van de democratische controle zich voor, waarbij
het debat over het Pikmeer-arrest vers in mijn geheugen ligt. In de Wet milieubeheer
staat de verplichting om een verslag te maken van de handhaving. Dat moet
aan de gemeenteraad worden aangeboden waarna het vervolgens moet worden opgestuurd
naar de milieu-inspectie. In die zin wordt geprobeerd zicht te krijgen op
de handhavingsactiviteiten van gemeentebestuur en gedeputeerde staten. Dit
geldt ook voor de Wet verontreiniging oppervlaktewateren. Het is een goed
instrument om controle uit te oefenen omdat je de noodzakelijke informatie
krijgt.De heerDe Graaf(D66)De discussie is bedoeld om duidelijk te maken dat de voorbeelden die ik
noemde, ook in uw opinie niet vallen onder het begrip gedogen. Uit de specifieke
definities op bladzijde 16 werd dit niet duidelijk, maar in dit debat wel.De heerVan de Camp(CDA)Naarmate de definitie van het begrip gedogen – en ik praat nu over
de bestuurskolom – verder wordt gepreciseerd en de rest gevat wordt
onder een handhavingstekort, vraag ik me af in hoeverre we het gevaar lopen
dat het bestuur zegt: ik gedoog niet, maar ik heb een handhavingstekort. Waar
blijft dan de grondgedachte van de minister om het gedogen te beperken? Straks
wordt een nieuwe naam gebruikt voor hetzelfde fenomeen.MinisterSorgdragerGedogen is met opzet zo gedefinieerd en omschreven in criteria om het
zo beperkt en hanteerbaar mogelijk te houden. De rest valt daar
niet onder. Als een gemeente een handhavingstekort heeft, is dat niet uit
de lucht komen vallen. Men heeft dat zelf veroorzaakt en men moet dit zelf
oplossen.Ik heb opgemerkt dat het stilzwijgend gedogen volgens de nota niet valt
onder het gedogen. Stilzwijgend gedogen heeft niets positiefs. Het tast alleen
maar de geloofwaardigheid van de overheid aan. Als je in bepaalde gevallen
goed expliciteert, kan gedogen iets positiefs hebben. Het is niet alleen een
negatief verschijnsel dat verdwijnen moet. Het hangt samen met het stellen
van een aantal normen. Wanneer te veel gedoogd wordt, zal gediscussieerd moeten
worden over de norm.De heerKorthals(VVD)Over de omvang van het gedogen bestaan geen cijfers. Wanneer we stilzwijgend
gedogen niet meer gedogen noemen, krijgen we een groot probleem. Er zullen
gedoogbeschikkingen moeten komen voor alle gevallen waarin het stilzwijgend
gedogen verdwijnt. Dat geeft een enorme bureaucratische rompslomp.MinisterSorgdragerDat denk ik niet. Bij een beslissing over het afgeven van een gedoogbeschikking
zal onmiddellijk een discussie ontstaan. Men zal zich afvragen waarom het
bestuur niet wil handhaven. Tevens zal gediscussieerd worden over de norm
die kennelijk niet handhaafbaar is. Dat is goed. We moeten af van het idee
rondom het stilzwijgend gedogen. Voorts dient men zich af te vragen in hoeverre
gehandhaafd wordt. Nogmaals: 100% handhaven doen we gewoon niet.De heerDe Graaf(D66)Aan het adres van collega Korthals merk ik het volgende op. Indien we
menen dat stilzwijgend niet optreden verwerpelijk is en we willen het gedogen
beperken en aan scherpe regels onderwerpen, moeten we beginnen met te zeggen:
stilzwijgend gedogen is niet het gedogen waar we verder nog over praten. Dit
mag gewoon niet gebeuren. En wat er wel mag gebeuren, moet in ieder geval
expliciet controleerbaar, openbaar en onder meer door de rechter te toetsen
zijn.De heerKorthals(VVD)Ik denk dat dit heel mooi is en als uitgangspunt zeer nastrevenswaardig,
maar in de praktijk zal het tot ongelooflijke problemen leiden. Dat hangt
ook weer van de voorbeelden af. Als je als overheid weet dat iets binnen een
week opgelost kan zijn, kun je wel zeggen: dit gaan wij niet stilzwijgend
gedogen, maar wij gaan er een beschikking over geven, wij gaan de partijen
horen en weet ik wat al niet meer. Dat is wel de consequentie. Formeel ben
ik het dus wel met u eens, maar je moet als bestuur ook wel een beetje praktisch
zijn.MinisterSorgdragerNatuurlijk, maar dan wijs ik weer op het voorbeeld dat ik zojuist heb
gegeven. Er is op een gegeven ogenblik een overtreding geconstateerd en er
wordt gezegd: dit bedrijf kan zich heel wel aan de regels houden en ervoor
zorgen dat dit volgende week of volgende maand in orde is. Dat is op zich
positief. Dat is ook handhaven, hoewel er dan misschien tijdelijk een situatie
is die niet helemaal conform de wet is. Stilzwijgend gedogen is de andere
kant uitkijken en dat willen wij niet.Voorzitter! Dan is de vraag of dit al dan niet in de wet wordt geregeld.
Eerlijk gezegd voel ik daar niet voor. Er is wel veel voor te zeggen, maar
er is meer tegen te zeggen. Als je dit namelijk in het algemeen in de wet
gaat regelen, ben ik bang dat je weer aangeeft wat er mag als je de wet niet
kunt handhaven en dat je daarmee een breed kader schept waaraan men rechtsgevolgen
gaat ontlenen. Het lijkt mij dus niet zo'n goed idee, ook al niet omdat het
bestuurlijk gedogen in het kader van de Algemene wet bestuursrecht mijns inziens
een individuele beschikking moet blijven. Wanneer je daarvan een algemene
regel creëert, geef je iedereen de mogelijkheid om daartegen in beroep
te gaan. Vervolgens is er weer de vraag die elke bestuursrecht moet afwegen,
of het redelijk is dat het bedrijf, de persoon, geen gedoogbeschikking krijgt.
Ik wil dat dan ook liever omkeren.De heerDe Graaf(D66)Ik begrijp de redenering van de minister en ik vind dat ook geen uitgemaakte
zaak, maar toch moet deze discussie gevoerd worden. Ik maak een vergelijking
met de beginselen van behoorlijk bestuur die ruim vijftien jaar een bestaan
hebben geleid in de jurisprudentie. Pas veel later hebben wij die in de AWB
gecodificeerd. De rechtspraak ontwikkelde toen een zeer fijnmazig systeem
van gedragsregels die niet in de wet stonden, maar waar het bestuur zich aan
moest houden. Wij hebben als wetgever op een gegeven moment gezegd: het is
toch te grijs dat wij dit aan de jurisprudentie overlaten; als die regels
zo algemeen zijn dat de rechter ze telkenmale hanteert en het bestuur zich
ernaar gaat gedragen, moet je ze ook in de wet zetten. Er lijkt nu van hetzelfde
sprake te zijn bij de gedoogjurisprudentie. Dat wordt nog een beetje belegd
met richtlijnen van het kabinet; sommige van de ministers van Verkeer en Waterstaat
en VROM voor een specifieke sector. Dan kom je langzamerhand bij de vraag:
waarom moet de rechter die normen eigenlijk opleggen en waarom doet de wetgever
dat niet?MinisterSorgdragerIk begrijp dit wel, maar de beginselen van behoorlijk bestuur zijn heel
algemeen. Die kunnen gecodificeerd worden. Maar juist het gedogen willen wij
niet veralgemeniseren, want dan is het geen gedogen meer, maar wetgeving.
Naar aanleiding van die wetgeving ontstaan er weer bepaalde situaties en daar
voel ik niet voor.Deze nota brengt naar mijn idee toch wel iets nieuws, omdat het gedogen
aan heel scherpe criteria en grenzen wordt onderworpen. Op die manier krijgt
de rechter niet meer de uitnodiging om het gedogen heel algemeen te formuleren.
Met deze notitie geef je de rechter in wezen ook een handvat.De heerDe Graaf(D66)Met alle respect voor uw redenering, maar hiermee wordt het toch een beetje
omgedraaid? In wezen zegt u nu: wij doen niet aan wetgeving, maar aan pseudo-wetgeving;
wij leggen in een nota vast, maar niet in de wet; de rechter heeft er wel
wat aan, maar het is geen wet. Dat begrijp ik echt niet.MinisterSorgdragerWij praten nog steeds over uitzonderingen van individuele gevallen en
individuele beschikkingen. Als je dat in de wet gaat regelen, betreft dat
iets algemeens. Dat verschil wil ik maken.De heerRouvoet(RPF)Dit is best een belangrijk punt, maar ik wil collega De Graaf nog een
vraag stellen.De voorzitter:U mag de vraag nog stellen, maar ik wijs erop dat er nog een beperkte
tweede termijn komt. Bovendien moet de minister haar verhaal wel kunnen vervolgen.De heerRouvoet(RPF)Ik zal het heel kort houden. De vergelijking met de algemene beginselen
van behoorlijk bestuur is op zichzelf wel interessant, maar ik vraag mij af
of het verschil er vaak niet in gelegen is dat het bij de beginselen van behoorlijk
bestuur gaat om een nadere normering en handhaving van het overheidshandelen,
terwijl het bij gedoogcriteria gaat om het tegendeel, zou ik bijna zeggen,
of om disnormering. Dan wordt er vaak aangegeven wanneer wij iets niet doen.
Dat wordt dus vastgelegd. Die parallel vind ik discutabel.De heerVan de Camp(CDA)Daar sluit ik mij bij aan.De heerDe Graaf(D66)Als je het in een wettelijke regeling vastlegt, praat je over gedragsregels
voor de overheid, die onder een paar zeer strikte omstandigheden, bijvoorbeeld
in de nota verwoord, kan afzien van volledige handhaving. Die omstandigheden
kunnen zijn: tijdelijk, uitzonderingssituatie, een schriftelijk besluit en
dergelijke. Dat is volgens mij wel degelijk vergelijkbaar met bijvoorbeeld
het feit dat besluiten moeten worden gemotiveerd volgens de algemene beginselen
van behoorlijk bestuur. Er kunnen best nadelen zijn omdat je misschien net
te veel oproept, maar ik vind het te makkelijk om te zeggen dat wij het via
de jurisprudentie doen en dat het kabinet, met instemming van het parlement,
een aantal richtlijnen geeft. Dan hebben wij feitelijk normstelling gedaan,
maar dan zit het niet in de wet, wordt er dan gezegd. Rechtsstatelijk heb
ik daar een beetje bezwaar tegen.MinisterSorgdragerHet blijft dus een interessante discussie. Ik sluit dit af met de opmerking
dat ik vind dat je niet bij een algemene wettelijke regel de wet buiten werking
moet stellen. Dat doe je dan immers in feite.De heerDe Graaf(D66)Dat is absoluut niet zo. Als je aangeeft dat er een bevoegdheid is tot
handhaving en als wordt aangegeven aan welke voorwaarden een overheidsorgaan
moet voldoen om te besluiten om niet te handhaven, is er niet sprake van dat
bij wet wordt geregeld dat de wet mag worden ontdoken.MinisterSorgdragerNou, het hangt ervan af hoe algemeen je het regelt.Ik kom tot de voorwaarden voor gedogen, in aanvulling op de definitie
die onder anderen door de heer Van de Camp is geciteerd. Voorwaarden zijn:
uitzonderingsgevallen, beperkt in omvang en/of tijd, expliciet en na zorgvuldig
kenbare belangenafweging, aan controle onderworpen. De zorgvuldig kenbare
belangenafweging is heel belangrijk. Het citaat van de officier van justitie
De Lange, waarmee de heer Van de Camp zijn betoog begon, namelijk dat economische
motieven soms de hoofdzaak zijn en niet leiden tot handhaving, is inderdaad
een zeer discutabele belangenafweging. Daar ben ik het wel mee eens. Soms
kan het echter best goed zijn dat economische motieven uiteindelijk de doorslag
geven om een gedoogbeschikking af te geven. Ik neem aan dat de commissieleden
zich daar wel een voorbeeld bij kunnen voorstellen.De heerVan de Camp(CDA)Helaas wel.MinisterSorgdragerHet is niet helaas. Als op een gegeven moment een norm in de wet verandert
en als een bedrijf zich daaraan moet aanpassen, materialen moet aanschaffen
etc., terwijl er uitzicht op is dat het bedrijf kan voldoen aan de wet, doch
er even tijd voor nodig heeft, dan is het onzinnig om dat bedrijf te beletten
te gaan produceren. Het heeft immers bijvoorbeeld maar twee maanden nodig
om aan de wet te voldoen. Het betekent dan wel dat de wet niet deugt, omdat
er geen overgangsbepaling in zit. Maar dat is een ander probleem.Voorzitter! Ik zal ronduit erkennen dat de zaak van de coffeeshops een
probleem is. Daar zijn wij het allemaal over eens. Het is ook hypocriet, met
die hele achterdeur, zoals wij bij het drugsbeleid hebben gehad. En toch willen
de regering en de meerderheid van de Kamer het zo. Een klein deel van de Kamer
zegt: wij moeten maar gewoon legaliseren. Een iets groter deel zegt: hou op
met dit beleid, gewoon handhaven, niks coffeeshops. Daartussen zitten de meerderheid
van de Kamer en de regering, die zegt dat het toch maar zo moet.De heerRabbae(GroenLinks)De minister geeft hierbij dus toe dat de regering en het grootste deel
van de Kamer in dit verband minder zuiver in de leer zijn.MinisterSorgdragerDat klopt. Dat hebben wij echter altijd gezegd. Daar moeten wij niet omheen
draaien. Het is zo en het blijft voorlopig ook nog zo.Ik maak eerst een algemene opmerking. Strafrechtelijk gedogen is in feite
een heel uitzonderlijke situatie. Het komt niet zo vaak voor. Wat dat betreft
ben ik het wel eens met datgene wat de heer Zeyl heeft gezegd tijdens de hoorzitting.
Het bestaat eigenlijk niet, want in het strafrecht wordt nooit gezegd: wij
treden in het geheel niet op. Er wordt altijd onderzocht wat er aan de hand
is. Als het gaat over de richtlijn voor de coffeeshops, is dat niet een richtlijn
waarin staat dat er niet vervolgd wordt. Nee, er staat: onder bepaalde omstandigheden
zullen wij een lage prioriteit hanteren. "Niet worden vervolgd" kun je niet
zeggen, want dan ben je echt in strijd met de wet. Dat is de gekunsteldheid
ervan. Maar goed, dat is nu eenmaal zo. De voorbeelden van euthanasie passen
hier eigenlijk helemaal niet in, omdat die gevallen gewoon individueel worden
getoetst. Er is geen richtlijn maar een meldingsprocedure, op grond waarvan
getoetst wordt. Wij zullen daar ook nog wel eens over komen te spreken.De coffeeshops kunnen er met enige goede wil onder gebracht worden. Ik
zeg met opzet dat een van de voorwaarden is dat het beperkt in omvang en/of
tijd is. Dat is niet voor niets, want met het begrip "omvang" wordt niet het
hele artikel van de Opiumwet buiten werking gesteld. In bepaalde omstandigheden
en onder bepaalde voorwaarden wordt een kleine handel in softdrugs getolereerd.
Dat is dus een klein deeltje van de wetsbepaling, die onder bepaalde voorwaarden
tot een lagere handhavingsprioriteit leidt. Dat is een richtlijn en een richtlijn
is recht in de zin van artikel 99 RO, die op dezelfde wijze
wordt gehanteerd als een wettelijke bepaling.Voorzitter! Ik hoop dat er inderdaad een beperking in de tijd kan zijn.De heerDe Graaf(D66)Maar niet in deze kabinetsperiode!MinisterSorgdragerInderdaad, maar er gloort hoop!De heerVan de Camp(CDA)Waar gloort die hoop?MinisterSorgdragerIk hoop dat de discussie leidt tot bewustwording bijvoorbeeld in Europees
verband. We hebben de wisseling in de regering in Frankrijk, waar Jospin inderdaad
heeft gezegd dat de optie van legalisering van softdrugs bestudering verdient.
Dat is toch al een stuk verder dan de heer Chirac ooit heeft gezegd. Dat betekent
dus dat er over te praten is en daar gaat het mij in eerste instantie om.Voorzitter! Het feit dat wij proberen de coffeeshops te gedogen –
we proberen dat toch in te perken en te verminderen – is geen bestuurlijke
lafheid, zoals misschien werd gesuggereerd, maar eerder bestuurlijke moed
en de keuze om toch binnen de grenzen van wat internationaal mogelijk is een
eigen beleid te houden.De heerSchutte(GPV)Ik wil in dat verband toch nog een vraag stellen, omdat de minister het
in de nota duidelijk als een voorbeeld noemt van het goed hanteren van het
criterium, dat het achterliggende belang evident beter is gediend met gedogen.
Zij heeft zelf al gezegd dat het een heel specifieke situatie is. Is het vanuit
dat oogpunt bezien misschien niet wat ongelukkig om dit voorbeeld te geven
van het op zichzelf wel relevante maar moeilijke criterium? Moet dit niet
echt worden gezien als een zaak sui generis? Moeten we dit niet even vergeten
als het gaat om dit belangrijke criterium? Het gevaar bestaat namelijk dat
bijvoorbeeld ook andere handhavers op gemeentelijk en provinciaal niveau het
op dezelfde manier gaan doen op een aantal andere beleidsterreinen.MinisterSorgdragerMaar het kabinet en de Kamer hebben in discussies heel duidelijk die belangen
afgewogen. In deze Kamer is heel duidelijk uitgesproken dat het volksgezondheidsbelang
het best is gediend met het huidige coffeeshopbeleid. Het is inderdaad een
situatie sui generis, maar als deze problematiek niet in deze nota was genoemd,
zou het ook wat ongeloofwaardig zijn.De heerSchutte(GPV)Sui generis noemen!MinisterSorgdragerJa!De heerSchutte(GPV)Maar niet als voorbeeld!MinisterSorgdragerIk houd wel staande dat het een voorbeeld is van een situatie waarin het
achterliggende belang het best gediend is.De heerSchutte(GPV)Maar welke rechtsgrond hebt u dan om bij andere instanties te zeggen dat
zo'n afweging niet kan worden gemaakt, als zij zich beroepen op het feit dat
wij hier in meerderheid die afweging bij dit criterium wél hebben gemaakt?MinisterSorgdragerDe rechtsgrond is een uitspraak van de Tweede Kamer!De heerSchutte(GPV)En in andere gevallen een uitspraak van de gemeenteraad!MinisterSorgdragerDaar ben ik het niet mee eens. Een gemeenteraad mag er niet al te gemakkelijk
in zijn. Bovendien zal de rechter er uiteindelijk ook nog eens een oordeel
over vellen.De heerRouvoet(RPF)Het gebeurt niet alleen op het niveau van de gemeenteraad. We hebben zojuist
gezegd dat uitvoering op allerlei deelterreinen onder de verantwoordelijkheid
van andere departementen hieraan kunnen worden getoetst. Daar kan natuurlijk
hetzelfde probleem zoals de heer Schutte schetste, naar voren komen. Als dit
drugsbeleid een voorbeeld kan zijn van het beter dienen van het achterliggende
doel, kunnen zij ook nog wel een paar voorbeelden noemen. De minister maakt
het zichzelf onnodig moeilijk door het als voorbeeld van deze hoofdregel te
handhaven. De parallel met drugs is gauw getrokken.MinisterSorgdragerAls de Tweede Kamer dat inderdaad ook aanvaardt, is het toch een beleid
dat door Kamer en regering wordt gedragen. Ik vraag mij af of men in andere
gevallen ook zo ver wil gaan. Het een keuze die gemaakt wordt. Dit geval is
wel heel specifiek, omdat wij hierbij vastzitten aan internationale normen.
Laten wij eens kijken naar het bordeelverbod. Bij het bordeelverbod is geen
sprake van een internationale norm die dat verbiedt. Vandaar dat het kabinet
over enkele weken een voorstel zal indienen voor de opheffing van het bordeelverbod.
De expliciete situatie met de softdrugs is juist vanwege de internationale
context. Ik kan niet zo gauw een andere verzinnen.De heerVan Heemst(PvdA)In welke situatie zouden gemeenteraden of provincies een soort strafrechtelijk
gedogen kunnen vastleggen, mijnheer Schutte? U vroeg immers aan de minister
wat, als je landelijk zo'n regeling mag treffen, de rechtvaardigingsgrond
richting medeoverheden is om hen als het ware ervan te weerhouden iets vergelijkbaars
te doen? Dan hebben wij het toch over provinciale verordeningen of algemene
politieverordeningen?De heerSchutte(GPV)Deze nota wordt in de toekomst een belangrijk handvat voor alle uitvoerende
instanties, met name ook op het niveau van provincies en gemeenten. Er worden
criteria geformuleerd. Wij constateren nu zelf dat bij één van
de toepassingen op landelijk niveau minstens vraagtekens gezet kunnen worden
bij het voldoen aan die criteria, bijvoorbeeld de tijdelijkheid. Als wij dat
zo laten staan en de gemeenten dat hier gefiatteerde Kamerstuk krijgen inclusief
dat voorbeeld, kunnen zij, vindingrijk als zij soms zijn in moeilijke situaties,
een redenering opbouwen die wij hier niet kunnen overzien. Wij legitimeren
een wijze van omgaan met de criteria. Vandaar mijn suggestie om dat verhaal
even apart te houden. Dat valt immers eigenlijk niet onder de criteria. Wij
hebben er hier over gediscussieerd. Het zij zo, maar laten wij het in ieder
geval hierin niet onderbrengen, want dan krijgen wij dit soort effecten.MinisterSorgdragerIk houd nog steeds staande dat het achterliggend belang
hoger is dan het handhaven van de wet en wij kunnen dat niet anders vanwege
de internationale context. In die zin is het een probleem sui generis en in
die zin moet het geen voorbeeld zijn voor de wijze waarop andere overheden
hiermee omgaan. Daarmee ben ik het eens.Voorzitter! De heer Van de Camp noemt negen mogelijkheden voor terugdringing,
waarvan er acht als zodanig in de nota worden genoemd. In zoverre neem ik
aan dat de heer Van de Camp hetgeen in de nota staat, onderschrijft.Het strafrecht staat inderdaad in de nota en wel om te illustreren dat
de rechtvaardigingsgronden in het strafrecht daar zijn geschreven omdat het
in een concreet geval wel eens onredelijk kan zijn dat strafrecht onverkort
toe te passen, dan wel om straf op te leggen. Dat wil niet zeggen dat het
strafrecht een van de mogelijkheden is om het gedogen terug te dringen en
dan vervolgens strafuitsluitingsgronden te gaan creëren. Die combinatie
zie ik helemaal niet zitten. Dat strafrecht staat ook niet op de pagina's
42 en 43 maar een stuk eerder in de nota om te illustreren dat het ook in
alle andere vormen van recht zo is, dat er situaties kunnen zijn waarbij iemand
toch strafbaar is maar uiteindelijk geen straf krijgt opgelegd dan wel uiteindelijk
geen schuld krijgt.De regelgeving en de normstelling zijn de eerste twee punten waarvan men
kan zeggen dat het mogelijkheden zijn om de gedoogbeschikkingen terug te dringen.
Allereerst gaat het natuurlijk om kwaliteit van wetgeving. Wetgeving die moeilijk
handhaafbaar is vanwege de manier waarop die is geformuleerd, is een groot
probleem. Daarmee zitten wij voortdurend. Het is niet de eerste keer dat wij
daarover spreken en het zal ook zeker niet de laatste keer zijn. Ik heb u
al eens eerder gezegd dat de handhaafbaarheidstoets niet voor niets door Justitie
wordt gedaan, maar, nogmaals, niet meer is dan een spiegel die andere departementen
wordt voorgehouden – en onszelf overigens ook – als het gaat over
het maken van goede wetgeving. Toch leiden de politieke opvattingen soms ertoe
dat er wetgeving gemaakt wordt die zo gecompliceerd wordt, dat handhaving
gewoon moeilijk is. Daaraan is zowel de regering als de Kamer schuldig, maar
ook dat hebben wij al eens eerder geconstateerd.De heerRabbae(GroenLinks)In dit verband heb ik gevraagd naar de 5 gram.MinisterSorgdragerDaar wilde ik net iets over zeggen.De heerVan de Camp(CDA)Ik heb nog een vraag over die spiegel, want is dat nu wel zo?MinisterSorgdragerJa, dat is zo.De heerVan de Camp(CDA)Maar u bent medeondertekenaar van iedere wet.MinisterSorgdragerDat heeft de heer Hillen ook al gezegd in het Securiteldebat, maar dit
is een misverstand. De handtekening van Justitie is er alleen voor plaatsing
in het Staatsblad en nergens anders voor.De heerVan de Camp(CDA)En dat is een puur mechanische handeling?MinisterSorgdragerYes sir!De heerVan de Camp(CDA)Dus de kwaliteit van de wet wordt door u niet gecheckt.MinisterSorgdragerElke wet gaat, voordat zij naar de ministerraad gaat, langs het ministerie
van Justitie, althans als het goed is. Sommige departementen vergeten dat
wel eens, maar dit is wel de bedoeling.De heerRabbae(GroenLinks)Dat wordt gedoogd.MinisterSorgdragerHet is geen wettelijke regeling. Maar in elk geval zegt Justitie wat er
eventueel mankeert aan de wetgevingskwaliteit. De handhavingsproblemen worden
ook naar voren gebracht. Soms wordt daarnaar geluisterd, soms niet. En daarmee
houdt de taak van de minister van Justitie, helaas misschien, op. Denk niet
dat Justitie verantwoordelijk is voor de wetgevingskwaliteit van andere departementen.
Ik zou het op prijs stellen als het CDA intern orde op zaken stelt. Het is
namelijk wel vervelend dat nu twee vertegenwoordigers van de CDA-fractie dit
zeggen.De heerVan Heemst(PvdA)En niet de minsten.De heerVan de Camp(CDA)Maar dit is dan een ernstig misverstand bij het CDA.MinisterSorgdragerDat klopt.De heerVan de Camp(CDA)Als dat zo is, moet dat inderdaad gecorrigeerd worden.MinisterSorgdragerAls u het nu even op zich neemt om dat te corrigeren.De heerVan de Camp(CDA)Ik ga nu aan mijn eigen staatsrechtdocenten twijfelen. Maar goed, u bent
absoluut deskundig op dit terrein. Ik pieker er niet over om daaraan te twijfelen,
maar ik ben wel zo eigenwijs om het even te checken.De heerDe Graaf(D66)Even Tilburg bellen, zou ik zeggen.De heerVan de Camp(CDA)Ik zal het zeker aan Koekkoek voorleggen.De heerDe Graaf(D66)En anders Hirsch Ballin wel.MinisterSorgdragerIk zou het aan Hirsch Ballin vragen, want die is én staatsrechthoogleraar
geweest én minister van Justitie. Hij heeft niet alle wetten medeondertekend.De heerVan Heemst(PvdA)Als Koekkoek je verkeerd heeft voorgelicht, moet hij van de lijst af.De heerVan de Camp(CDA)Dat gebeurt al.De heerDe Graaf(D66)Leidt de heer Van de Camp uit het feit dat de minister van Justitie verantwoordelijk
is voor de plaatsing van wetten in het Staatsblad, een soort politieke verantwoordelijkheid
voor de kwaliteit van de wetgeving af?De heerVan de Camp(CDA)Ik ging er inderdaad van uit dat er een zekere materiële toetsing
plaatsvond door het departement van Justitie. Ik meen dat altijd zo te hebben
geleerd.MinisterSorgdragerEr vindt een toetsing plaats, maar dat is niet meer dan het departement
dat de wetgeving indient, er eventueel op te wijzen dat het
hier en daar niet deugt. Verder gaat het niet.De voorzitter:Voor de goede orde wil ik een algemene bepaling stellen. Het is nu kwart
voor vijf. Dit algemeen overleg zou tot half zes plaatsvinden. De minister
heeft ongetwijfeld nog veel andere dingen die deze week moeten worden gedaan.
Ik wil wel proberen om de vergadering tot half zes te beperken.De heerDe Graaf(D66)Mag ik een voorstel van orde doen? Als wij afspreken dat wij de tweede
termijn alleen voor het indienen van moties gebruiken, dan kunnen wij nog
naar hartelust interrumperen en kan de minister toch haar verhaal afmaken.De voorzitter:Als dat lukt, dan wil ik dat wel onderstrepen. Maar half zes is half zes.De heerKorthals(VVD)Voorzitter! De enige die hiervan de dupe is, ben ik.De heerDe Graaf(D66)Daarom doen wij het ook.MinisterSorgdragerVoorzitter! De handhaafbaarheid heeft te maken met de normstelling. De
heer Rabbae sprak over de 5 gram in de richtlijn. Een aantal korpsbeheerders
heeft gezegd dat die norm moeilijk handhaafbaar is. Een ander aantal heeft
gezegd: dat is best te handhaven en wij gaan dat ook doen. Het openbaar ministerie
heeft ook gezegd: wij gaan dat handhaven, want wij zien daarvoor mogelijkheden.
Wat dat betreft, is het geen norm die per definitie niet handhaafbaar is.
Wij hebben echter ook gezegd dat wij de norm zullen evalueren. Als blijkt
dat het feit dat het van 30 gram naar 5 gram is gegaan, een handhavingsprobleem
oproept, dan zullen wij kijken wat wij daarmee moeten doen.Een ander probleem is de handhaafbaarheid van de normstelling. Aan de
ene kant zien wij de wens om de norm aan te passen aan de praktijk. Die wens
wordt hier geuit en komt bijvoorbeeld ook in de MDW-operatie naar voren. Ik
wil hier trouwens nog wel even kwijt dat ik het jammer vind dat als de Kamer
praat over het MDW-project, daar zo weinig mensen van de vaste commissie voor
Justitie bij zijn. Het gaat daarbij ook om de kwaliteit van wetgeving, maar
er zitten alleen maar mensen van de vaste commissie voor Economische Zaken
bij.De heerKorthals(VVD)Maar zelfs bij het rapport-Cohen heeft het ministerie van Economische
Zaken het voortouw, terwijl ik juist had gehoopt dat het ministerie van Justitie
daar het voortouw zou hebben.MinisterSorgdragerHet maakt mij niet zoveel uit wie het voortouw heeft. Het is een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van Justitie en van Economische Zaken. U mag de minister
van Justitie er ook op aanspreken als er niet genoeg elementen van wetgevingskwaliteit
in zitten.De heerKorthals(VVD)Dan mag ik de minister erop wijzen hoe het hier in de Kamer werkt. Als
het voortouw bij het ministerie van Economische Zaken ligt, dan gaat een stuk
primair de vaste commissie voor Economische Zaken in. En die is happig genoeg
om hier vervolgens de woordvoerder Economische Zaken op te zetten. De justitiemensen
hebben dan het nakijken, tenzij zij hen er met geweld van gaan afhouden. Misschien
is het voor het vervolg dus een idee dat u de eerste handtekening zet.MinisterSorgdragerAls het inderdaad zo is, dan zal ik erop letten dat het ministerie van
Justitie als eerste de handtekening zet, wanneer het om de wetgevingskwaliteit
gaat. Ik vind het echter wel heel erg formeel dat de Kamer alleen maar woordvoerders
van Economische Zaken laat komen, als de eerste handtekening van Economische
Zaken is. Het is een coproductie. Of Economische Zaken of Justitie nu als
eerste tekent, wij zijn beide verantwoordelijk voor de hele operatie. Ik merk
dit echter terzijde op, want zo belangrijk is het niet.Zoals ik al zei, is er aan de ene kant de behoefte om de norm meer aan
te passen aan de praktijk. Op sommige punten wordt er ook meer gedereguleerd.
Aan de andere kant zie je echter in de Kamer, maar ook in andere delen van
de samenleving en soms zelfs in de regering, de behoefte om de normen juist
hoger te stellen. Op het gebied van het milieu bijvoorbeeld worden er dikwijls
normen gesteld waarvan wij ons afvragen of zij wel handhaafbaar zijn. Het
terugbrengen van de maximumsnelheid van 120 km/uur naar 100 km/uur kan misschien
wel heel nuttig zijn, maar van mij zult u steeds horen dat dit heel moeilijk
handhaafbaar is. Je ziet steeds dit soort spanningen. De wenselijkheid en
de haalbaarheid lopen namelijk wel eens uiteen. De vraag is waar je dan voor
kiest.De heerRabbae(GroenLinks)Als u hiermee op GroenLinks doelt, wil ik zeggen dat mijn fractie wel
consistent is. Het gaat namelijk zowel bij de drugs als bij het milieu om
de volksgezondheid.MinisterSorgdragerDat is ook zo. Het gaat er ook niet om dat mensen niet consistent zijn.
Als je evenwel ziet dat burgers zich massaal niet conform de norm gedragen,
dan is het de vraag of je handhaving van die norm moet afdwingen met een heleboel
capaciteit en inzet dan wel dat je moet kiezen voor verandering van de norm.
En daar hebben wij het hier over. Wij hebben het weliswaar niet zozeer over
het gedogen, maar over het handhavingstekort; uiteindelijk gaat het om het
opheffen van dat tekort.De heer Korthals haalde een toezegging aan naar aanleiding van een rapport
van de Nationale ombudsman over een VROM-zaak. Het ging hierbij om een klacht
inzake de Eemsmond. Volgens de heer Korthals is de algemene toezegging gedaan
dat de regering zorgvuldig zou doornemen wat nu de norm zou moeten zijn. Dit
is mij echter niet bekend. Ik weet alleen dat de brief van VROM en Verkeer
en Waterstaat daar het gevolg van is. Op dat terrein is de zaak dus wel doorgenomen.
Ik zal nagaan of er een algemene toezegging is gedaan en zal de Kamer hier
nader over berichten. Dat bericht zal dan waarschijnlijk zijn dat die norm
niet is doorgenomen, maar ik moet eerst nog even kijken wat die toezegging
is geweest.Er is ook gevraagd naar het gevolg in de praktijk van de beleidsbrief
van VROM en Verkeer en Waterstaat. Het bericht is dan, ook al is het niet
met allerlei cijfers onderbouwd, dat er meer inzicht is gekomen in wat er
plaatsvindt op het gebied van gedogen en dat er minder stilzwijgend wordt
gedoogd. Er wordt nog wel te veel stilzwijgend gedoogd, maar het gebeurt toch
minder. Verder wordt er bericht dat er sprake is van een betere
beheersing, dat het explicieter is dan het was, dat er strengere voorwaarden
zijn en dat er ook wetsaanpassingen zijn gekomen. Ik heb al gezegd dat de
algemene regels meer zijn geworden dan alleen een vergunningenplicht. Ik noem
de Wet verontreiniging oppervlaktewateren, de glastuinbouw en het afvalwater.
Men heeft de norm dus aangepast.Verder is het heel belangrijk dat de beleidsbrief een instrument vormt
in het handhavingsoverleg van het openbaar ministerie met de andere handhavingsorganisaties.
Het openbaar ministerie kijkt kritisch mee naar datgene wat de handhavingsorganisaties
met die beleidsbrief doen. De richtlijn die door de heer Ficq is genoemd in
de hoorzitting, slaat op het feit dat het OM richtlijnen aan het maken is
over de omgang met het bestuur als het gaat om gedoogsituaties. Het betreft
dus niet zozeer richtlijnen die zijn gericht op burger of bedrijf, maar richtlijnen
voor het OM zelf voor de omgang met het bestuur dat gedoogt. Zoals in het
jaarverslag van het OM staat, laat gedogen strafrechtelijk optreden onverlet.
Dat geldt echter niet in alle gevallen. Dat geldt wel, als wij deze nota als
uitgangspunt nemen, voor het stilzwijgend gedogen, maar als een bedrijf beschikt
over een schriftelijke gedoogbeschikking, zal een strafrechtelijke vervolging
weinig kans maken als het OM niets heeft laten horen naar aanleiding van die
beschikking. In die zin is het dus belangrijk dat het OM een heel nauw overleg
met het bestuur handhaaft en afspreekt wie wanneer wat doet. Dat was ook de
functie van die beleidsbrief van VROM.Er is gevraagd of er een inzicht is in de omvang van gedoogsituaties.
Die is er niet, maar wij kunnen wel een inzicht krijgen als gedoogsituaties
op schrift staan, want dan moet dat kenbaar zijn, zeker als je steeds meer
wettelijke bepalingen krijgt, waarin staat dat er verslag moet worden gedaan
van handhaving. Bij stilzwijgend gedogen is er bijna per definitie geen inzicht
in de omvang.De heerRouvoet(RPF)Kan de minister het wat algemener aangeven? Kun je wat betreft het gedogen
op een terrein van het recht, of dat nu bestuursrecht is of strafrecht, in
algemene zin zeggen dat dat in beginsel geen gevolgen heeft voor andere rechtsgebieden?
Er is gezegd dat bestuurlijk gedogen de mogelijkheid van civielrechtelijke
onrechtmatigheid onverlet laat. Kun je in algemene zin zeggen dat gedogen
alleen effect heeft op het rechtsgebied waar daartoe wordt besloten, of is
dat te algemeen? Ik denk dat het te algemeen is, maar het is een heel lastig
terrein.MinisterSorgdragerVoor strafrechtszaken heeft het natuurlijk gevolgen. Als je een expliciete
gedoogbeschikking hebt en het openbaar ministerie heeft daar niet op gereageerd,
zul je als je strafrechtelijk gaat vervolgen, uiteindelijk het onderspit delven.
Wanneer er een gedoogbeschikking is afgegeven in het bestuursrecht zelf, kan
iemand daar natuurlijk bezwaar tegen maken. Die gevolgen zijn er wel. Civielrechtelijk
gezien kan ik dat niet in eerste instantie overzien, maar ik kan mij voorstellen
dat een particulier die schade ondervindt van het feit dat het bestuur een
gedoogbeschikking heeft afgegeven, daar civielrechtelijk tegen op kan komen.
Dat lijkt mij logisch. Dat zou namelijk als een onrechtmatige overheidsdaad
gekwalificeerd kunnen worden.De heerVan Heemst(PvdA)De minister zegt dat als er een expliciete gedoogbeschikking is gegeven
door het bestuur en als het OM niet heeft gereageerd, een strafzaak die het
OM zou willen beginnen, kansloos is. Maar als het OM wel heeft gereageerd?
Dat kan materieel door te proberen het bestuur ervan te overtuigen dat zo'n
gedoogbeschikking een onverstandig besluit is. Formeel kunnen ze de gedoogbeschikking
aanvechten, maar dat is heel ongebruikelijk. Is het loutere feit dat je materieel
bezwaar maakt en niet in die bezwaren tegemoet wordt gekomen, voldoende om
in een strafzaak wel beslissend en kansrijk te zijn?MinisterSorgdragerHet openbaar ministerie kan geen bezwaar maken tegen een gedoogbeschikking.
Dat is heel ongebruikelijk. Wanneer het OM echter niet alleen het bestuur,
maar ook de verdachte laat weten dat men bezwaar heeft tegen die beschikking
en dat aan die beschikking strafrechtelijk gezien geen consequenties worden
verbonden, betekent dat dat de verdachte – daar gaat het uiteindelijk
om – niet in redelijkheid ervan uit kon gaan dat hij gevrijwaard zou
zijn van een strafrechtelijke vervolging. Als het OM dat niet aan een verdachte
laat weten en de verdachte heeft zo'n beschikking, dan kan die verdachte er
redelijkerwijs van uitgaan dat er niets gebeurt op strafrechtelijk gebied.De heerVan Heemst(PvdA)Is het dan niet wijzer om te zeggen dat een college van B en W of een
college van GS in de bestuurlijke gedoogbeslissing altijd al bij voorbaat
zou moeten aangeven dat het geen consequenties heeft voor een eventueel strafrechtelijk
optreden? Is het verder niet veel beter – of is dat heel ongebruikelijk? –
om te zeggen dat als het OM echt ziet dat het de verkeerde kant opgaat met
zo'n gedoogbeschikking van het bestuur, het daar juridisch tegen in het geweer
komt?MinisterSorgdragerWat de eerste opmerking betreft, wordt er tussen bestuur en OM besproken
of het goed zou zijn dat er in de beschikking inderdaad een dergelijke zinsnede
wordt opgenomen. Dit gebeurt ook wel eens. Verder is het niet gebruikelijk
dat het OM als belanghebbende – want dat moet je in de sfeer van het
bestuursrecht zijn – opkomt tegen een beslissing van het bestuur. We
hebben dat nog niet eerder meegemaakt.De heerVan Heemst(PvdA)Wat verzet zich daartegen? Ik ben niet zo'n expert op dit gebied, maar
het lijkt zo voor de hand te liggen. Je wilt jouw strafrechtelijke positie
veiligstellen. Wat is er dan tegen de mogelijkheid om juridisch bezwaar te
maken tegen een bestuursbeslissing van een gemeente of provincie, wanneer
deze vanuit strafrechtelijk oogpunt gezien verkeerd is? Ik zie niet een, twee,
drie wat zich daartegen zou verzetten.De heerVan de Camp(CDA)Ik neem aan dat we praten over de fase van de conceptbeschikking.De heerKorthals(VVD)Voorzitter! Een gedoogbeschikking wordt afgegeven onder voorbehoud dat
het OM nog de vrijheid heeft om daartegen op te treden. We gaan daar nu krachtens
deze nota van af. Je komt dan voor de vraag te staan op welk moment de officier
van justitie nog geacht wordt om dat te hebben geweigerd. Is
dat dan twee maanden? Verder zal het OM altijd zeggen dat men het heel druk
heeft, omdat er zeer ingewikkelde beslissingen genomen moeten worden. Formeel
zal het OM altijd een briefje schrijven dat men het er niet mee eens is. Het
OM kan dan achteraf altijd nog zien of het er gebruik van maakt.MinisterSorgdragerDat zijn veronderstellingen. Stel dat er een goed samenspel is tussen
bestuur en OM. Ik ga daarvan uit, omdat dit steeds meer op gang komt en werkt.
Het bestuur zal dan natuurlijk aan het OM melden dat het van plan is om een
dergelijke beschikking af te geven. Het bestuur is dan ook gehouden om in
die beschikking aan een bedrijf te zetten: ...dit laat onverlet de mogelijkheid
van een strafrechtelijke vervolging. Dat is de bedoeling. De vraag is of dit
in de praktijk altijd gebeurt. Laten we echter uitgaan van de bedoeling en
kijken of we dat in de praktijk kunnen realiseren. We kunnen ons dan vervolgens
buigen over de vraag: en als het niet gebeurt, wat dan? Het OM kan dan dus
op een gegeven moment, als men ontdekt dat er een beslissing is afgegeven
zonder dat het OM erin gekend is, bezwaar maken. Dat kan natuurlijk niet te
lang duren, maar ik weet ook niet precies hoe lang. Dat zal de rechter uiteindelijk
moeten uitmaken.Wat betreft de vraag of het OM dan bij de bestuursrechter in het geweer
kan komen, lijkt het mij dat er dan twee rechtssystemen door elkaar gaan lopen.
Dat is niet de bedoeling.De heerKorthals(VVD)De bedoeling is dat u zekerheid creëert door te zeggen dat de officier
van justitie, als hij niet binnen een bepaalde periode actie onderneemt, zijn
recht verspeeld heeft. Hij kan dan geen strafzaak meer aanhangig maken. De
minister moet dan aangeven binnen welke periode dit moet gebeuren. Anders
houd je een mate van onzekerheid.MinisterSorgdragerDat is zo. Hoe langer het duurt, hoe minder het OM iets te melden heeft
op dat gebied. Hoe lang dat precies is, kunnen wij wel gaan vaststellen, maar
dat zou de rechter ook gaan vaststellen. Het is niet handig van het OM, als
er eenmaal een echte gedoogbeschikking is gegeven, nog eens te gaan reageren.De heerKorthals(VVD)Ik denk dat het daarom standaardpraktijk gaat worden voor het OM, zich
het recht voor te behouden om alsnog een strafzaak aanhangig te maken.MinisterSorgdragerDat kan dan in de gedoogbeschikking worden opgenomen of er kan tegelijkertijd
met de gedoogbeschikking een dergelijke brief van het OM uitgaan.De heerVan de Camp(CDA)Voorzitter! "Waar zijn wij nou helemaal mee bezig?". Je krijgt als bedrijf
op basis van de Wet verontreiniging oppervlaktewateren een beschikking. Vervolgens
zegt de officier van justitie: "Daar trek ik me niets van aan." Wat is dan
de rechtszekerheid voor de burger of het bedrijf?MinisterSorgdragerDat kan voorkomen. Wanneer een bestuur een beschikking afgeeft met een
ontzettend lange termijn van sanctie, dan kan het OM vinden dat dit strafrechtelijk
niet door de beugel kan. Het moet dan op een gegeven moment mogelijk zijn
om strafrechtelijk te vervolgen. De rechtszekerheid voor de burger is erin
gelegen dat het OM laat weten dat de beschikking strafrechtelijke vervolging
onverlet laat.De heerDe Graaf(D66)Dat is een uitzondering op de hoofdregel die ook in de leidraad milieu
van het OM staat. Burgers weten best dat in beginsel het bestuur vooropstaat
in de handhaving en dat het OM zich daarnaar zal voegen als er goed overleg
is geweest. Ik kan me voorstellen dat het OM daar alleen in uitzonderingsgevallen
van afwijkt. Ik dacht overigens, mijnheer Van de Camp, dat uw fractie dat
ook ondersteunt, omdat wij willen proberen het strafrecht niet voor alles
te gebruiken en daarom zoveel mogelijk bestuurlijke handhaving te introduceren
en uit te breiden.De heerVan de Camp(CDA)Ik heb vanochtend beweerd dat het beter is om het gedogen te vermijden
dan te beperken. Voortdurend speelt mij nu het beeld door het hoofd van de
veertien rechtsfamilies die wij in Nederland hebben. Ik ben ontzettend bang
dat de burger er dadelijk echt helemaal niets meer van begrijpt, omdat de
ene wet wel van toepassing is, de andere gedoogd wordt en een derde niet van
toepassing is.MinisterSorgdragerU creëert nu een situatie waar ik echt bezwaar tegen heb. Wij zijn
nu bezig om een aantal heldere lijnen uit te zetten. Wij zijn in het milieurecht
bijvoorbeeld bezig om de handhaving zo te structureren dat het een gezamenlijke
handhaving wordt van bestuur en openbaar ministerie, zodat er beschikkingen
komen waaruit blijkt wat er bedoeld wordt en wat de rechten van het OM zijn.
Vervolgens discussiëren wij over de uitzonderingssituatie dat er iets
misgaat en dat wordt tot regel verheven om te laten zien dat het een puinhoop
is. Dat is geen zinnige manier om over deze materie te discussiëren.De heerVan de Camp(CDA)Het is uw goed recht om dat te vinden, maar de vraag is of het de duidelijkheid
voor het bedrijf, respectievelijk de burger bevordert. Ik mag er toch van
uitgaan dat een dergelijk bestuur die gedoogbeschikking niet afgeeft als het
OM gaat vervolgen.MinisterSorgdragerAls het goed is, is het met elkaar in evenwicht. Ik ga er ook van uit
dat wij een situatie krijgen die goed is, namelijk dat OM en bestuur gezamenlijk
bekijken wat er met een overtreder moet gebeuren. Vervolgens heeft natuurlijk
elke handhavingsinstantie een eigen verantwoordelijkheid. Die verantwoordelijkheden
moeten natuurlijk niet langs elkaar en tegen elkaar worden gebruikt, maar
liefst naast elkaar en in elkaars verlengde en wij zijn nu bezig om dat te
creëren.De heerRabbae(GroenLinks)Is het niet verdienstelijk dat zo'n bepaling opgenomen wordt in de beschikking,
omdat de beschikking eventuele strafrechtelijke stappen onverlet laat?MinisterSorgdragerDat zei ik net al, het is natuurlijk het mooist als dat er meteen in staat.
Het kan ook gebeuren dat een bedrijf op een gegeven moment twee brieven krijgt
van twee handhavingsinstanties met een eigen verantwoordelijkheid, waarbij
het bestuur zegt: "Dit is de gedoogbeschikking.", en waarbij het OM, verwijzend
naar de gedoog beschikking, zegt: "Wij behouden ons de rechten
voor." Dat kan allebei, als voor het bedrijf maar duidelijk is wat de bedoeling
is.Dan ga ik nog in op een paar korte vragen. Ik begin met de vraag van de
heer Rabbae over het belastingrecht. Als de belastingwetgeving in het algemeen
afwijkt van de wet, dan krijg je een gedoogsituatie, een uitzonderingssituatie
of een experimenteersituatie en dat zal natuurlijk openbaar gemaakt moeten
worden. In individuele gevallen is het anders. Dan is het geen gedogen, maar
toepassing van de hardheidsclausule uit de Algemene wet rijksbelastingen.
Dat moet niet gepubliceerd worden. Dat heeft ook met privacy te maken. Ik
denk dat dit een ander punt is. Het heeft naar mijn idee niets met gedogen
te maken.De heerRabbae(GroenLinks)Stel dat normale koffie tot een bepaald bedrag fiscaal aftrekbaar is en
een belastingplichtige zegt dat hij cafeïnevrije koffie drinkt –
die is duurder dan normale koffie – en dat wil aftrekken van de belasting.
Als de belastinginspecteur zegt dat het mag, is dat in afwijking van de normale
regel. Dat wordt dan geanonimiseerd gepubliceerd, zodat de andere mensen in
de belastingwereld weten dat er kan worden afgeweken. Zo'n geval van gedogen
zou de transparantie van het beleid ook ten goede komen.MinisterSorgdragerDat heeft niets met gedogen te maken. Dat is een afwijking van de lijn
die op een gegeven moment ook algemene gevolgen kan hebben. Die moet je dan
geanonimiseerd publiceren. Ik vind niet dat je het hoeft te publiceren als
het in een individueel geval gaat over toepassing van de hardheidsclausule.
Dat heeft op zichzelf niets met gedogen te maken. Dat moeten wij er ook niet
onder willen laten vallen, want dan krijg je een vermenging van het begrip
gedogen.De kwestie Securitel kan ik niet met het gedoogprobleem verenigen. Zij
heeft een aparte dynamiek, zoals wij gemerkt hebben. De heer Rabbae zegt:
er ontstaat een overgangsprobleem. Dit geldt voor de regelingen die volgens
de richtlijn genotificeerd hadden moeten worden en waaraan een direct rechtsgevolg
verbonden wordt. Op een gegeven moment ontstond de situatie waarin in korte
tijd bepaalde voorschriften niet toepasbaar waren. Dat is wat anders dan gedogen.
Het gaat erom dat over een afgelopen periode bepaalde maatregelen niet uitgevoerd
kunnen worden. Het gaat niet om een overtreding van de wet, maar het gaat
erom dat de wet niet geldt. Dat moeten wij hierop niet betrekken.Dat was het, voorzitter.De heerDe Graaf(D66)Ik heb vrijwillig afgezien van een tweede termijn, voorzitter, maar enkele
vragen zijn niet beantwoord. Ik wil er nog kort aan refereren. Ik heb gevraagd
hoe concreet er voorstellen liggen tot wijziging van de wetgeving op het gebied
van VROM en Verkeer en Waterstaat ten aanzien van de mogelijkheden om het
gedogen terug te brengen. Ik denk aan tijdelijke vergunningen, vrijstellingsbepalingen
en hardheidsclausules.MinisterSorgdragerWat er op het ogenblik ligt, weet ik niet. Ik weet wel wat er gebeurd
is. Ik denk aan de verslaglegging enz. Bovendien wordt in een aantal wetten
niet de vergunningenplicht geïntroduceerd maar de algemene regel, zodat
er minder sprake is van bureaucratie en mogelijkheden om vergunningen af te
geven waaraan men zich vervolgens niet houdt.De heerDe Graaf(D66)Deelt u de opvatting uit het proefschrift van Jurgens, dat er veel meer
mogelijk zou zijn op het gebied van dit soort instrumenten in de wetgeving,
zodat het bestuur niet meer naar het gedooginstrument hoeft te grijpen, maar
de wet kan toepassen? Betekent dit ook dat het kabinet in die zin actie onderneemt
dat de wetgeving erop wordt nagevlooid, met name in de sfeer van ruimtelijk
recht en milieurecht?MinisterSorgdragerDat wordt gedaan. Bijvoorbeeld in het MDW-project wordt het inrichtingen-
en vergunningenbesluit milieu doorgenomen op dat soort aspecten. Op dit moment
geldt dat nog niet voor andere wetgeving, maar ik ben het ermee eens dat de
wetgeving doorgenomen moet worden op dit soort aspecten, zeker toekomstige
wetgeving.De heerDe Graaf(D66)Komt er een geplande actie in die zin dat de wetgeving in het kader van
een soort programma daarop wordt getoetst?MinisterSorgdragerDat zult u aan iedere minister afzonderlijk of aan de regering als geheel
moeten vragen. Ik kan dit niet voor iedereen toezeggen.De heerDe Graaf(D66)Dat zullen wij dan misschien bij motie moeten vragen.Ik heb ook gevraagd om wat de inspectie rechtshandhaving betreft een soort
monitorsysteem, met name ten aanzien van de lagere overheden, in combinatie
met andere departementen op te zetten om een kwantitatief overzicht te krijgen
van de manier waarop provincies, gemeenten en eventueel waterschappen omgaan
met gedogen.MinisterSorgdragerDat moet u preciseren. Een kwantitatief overzicht van beschikkingen die
zijn afgegeven, is natuurlijk te krijgen, maar aan het opstellen van een kwantitatief
overzicht van de gevallen waarin stilzwijgend wordt gedoogd, moeten wij denk
ik niet beginnen.De heerDe Graaf(D66)Dat ben ik met u eens. Het gaat om expliciete vormen van gedogen. Bovendien
is het over een aantal jaren handig te weten of gemeenten en provincies zich
wat gelegen laten liggen aan de criteria zoals in deze nota omschreven.MinisterSorgdragerIk denk dat ik dat over enige tijd wel kan geven. Of het door de inspectie
rechtshandhaving moet gebeuren, wil ik even in het midden laten, want het
kan ook via de VNG en het IPO. Wij hebben juist over deze nota een heel intensief
contact met deze organisaties. De wegen waarlangs wil ik dus nog even bekijken.Tweede termijn van de zijde van de commissieDe voorzitter:Op grond van de zo-even op voorstel van de Kamer gemaakte afspraak zal
de tweede termijn alleen gebruikt kunnen worden voor het indienen van moties.De heerVan de Camp(CDA)Voorzitter! Alles wat ik nu zal zeggen, is een toelichting
op de moties die ik zal indienen.Ik dank de minister voor haar antwoorden, maar ik weet eigenlijk niet
of ik wel zo blij moet zijn met wat er vandaag allemaal gebeurd is. De minister
erkent dat handhaving van de normen – lees: de wetten – het uitgangspunt
is en dat het beperken van het gedogen in de Nederlandse samenleving en in
het Nederlandse rechtsstelsel ook een uitgangspunt dient te zijn. Maar daarna
volgde een nadere precisering van het begrip "gedogen" en ik heb begrepen
dat de term "gedoogbeschikking" een meer algemene strekking gaat krijgen voor
situaties waarin wij gedogen. Ik weet dan ook niet precies meer of een gedeelte
van wat wij nu nog gedogen noemen, zal verdwijnen in het handhavingstekort,
of het bij het OM terecht zal komen en dan onder het opportuniteitsbeginsel
zal vallen, of – nog erger – dat het zal vallen onder het ook
al even door de heer De Graaf genoemde "stilzwijgend gedogen". Wij hebben
geen tijd meer om er verder over te praten, maar wat dit betreft is de zaak
niet duidelijker geworden, temeer daar het eerste grote corpus op het gebied
van het gedogen, namelijk het beleid inzake softdrugs en coffeeshops, niet
past bij de criteria in de nota. Er wordt zelfs voorgesteld om er een sui-generispositie
aan te geven.De voorzitter:U komt nu tot de toelichting op uw motie?De heerVan de Camp(CDA)Vandaar, voorzitter, dat ik twee moties zou willen indienen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat gedogen de rechtszekerheid en de rechtsgelijkheid ondermijnt;overwegende, dat de aanleiding tot gedogen kan worden weggenomen door
regelgeving beter op de praktijk toe te snijden;verzoekt de regering nieuw in te voeren wetgeving zo op te stellen dat
de noodzaak van gedogen niet meer bestaat,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Van de Camp. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 4 (25085).De heerVan de Camp(CDA)Voorzitter! Deze motie is bedoeld om bij nieuwe wetgeving het gedogen
te vermijden.De heerDe Graaf(D66)Vraagt u in deze motie nu eigenlijk niet of het altijd mooi weer mag blijven?
Laten wij eerlijk zijn, als u vraagt om wetgeving die gedogen overbodig maakt,
dan moet dat wetgeving zijn die zo gedetailleerd is, wetgeving waarin alle
praktijkgevallen zo goed worden omschreven, dan vraagt u het onmogelijke van
de wetgever en van onze fantasie, zo vrees ik.De heerVan de Camp(CDA)U hebt zelf bij interruptie voorgesteld om indachtig de algemene beginselen
van behoorlijk bestuur aan te geven, wanneer er van de wet zou kunnen worden
afgeweken en wanneer er gedoogd zou kunnen worden. Ik ben het met onze collega
Rouvoet eens dat dit een dermate verkeerde invalshoek voor wetgeving is, dat
ik zeg dat deze motie misschien niet altijd mooi weer zal opleveren, maar
dat ik er wel de intentie mee heb in de nota de zon meer te laten schijnen.De heerVan Heemst(PvdA)Tot zover Peter Timofeeff!De heerVan de Camp(CDA)Voorzitter! De analyses van de heer Van Heemst worden nu zo scherp, dat
het tijd wordt dit overleg te staken. Ik zal alleen nog een tweede motie indienen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat de oorzaak van veel gedoogbeleid is gelegen in de kwaliteit
van bestaande wetgeving;overwegende, dat door verbetering van deze wetgeving de aanleiding tot
veel gedoogbeleid kan worden weggenomen;verzoekt de regering te toetsen in hoeverre bestaande wetgeving leidt
tot gedogen en de desbetreffende wetgeving zodanig aan te passen dat gedogen
wordt voorkomen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Van de Camp. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 5 (25085).De heerVan de Camp(CDA)Ik heb inmiddels van de minister begrepen dat een discussie mogelijk is
over de vraag wie dat moet doen. Ik heb er geen bezwaar tegen als de motie
zo wordt uitgelegd dat het per departement gebeurt, maar ik wil nu niet in
deze discussie treden.De heerVan Heemst(PvdA)Voorzitter! In eerste termijn gaf ik al aan dat wij hechten aan een vertaling
van de criteria die staan in de nota Grenzen aan gedogen naar de specifiekere
onderwerpen op beleidsterreinen. Ik wil hiertoe samen met de collega's Korthals
en De Graaf de volgende motie indienen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat het verschijnsel "gedogen" zoveel mogelijk moet worden
teruggedrongen, omdat het de geloofwaardigheid van de overheid aantast;overwegende, dat de nota Grenzen aan gedogen in algemene zin bruikbare
criteria bevat om gedogen aan banden te leggen;verzoekt de regering binnen zes maanden aan te geven voor welke specifieke
onderwerpen of beleidsterreinen met een nadere uitwerking zal worden gekomen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Van Heemst, Korthals en De Graaf.
Naar mij blijkt, wordt zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 6 (25085).De heerVan Heemst(PvdA)Ik wil graag dat de minister van Justitie verantwoordelijk is voor de
selectie van onderwerpen of beleidsterreinen waarop de vertaling van de nota
Grenzen aan gedogen zich primair richt. Ik deel haar opvatting dat het uiteindelijk
de verantwoordelijkheid is van de vakdepartementen om een vertaling te geven.
De motie vraagt een selectie te maken van de onderwerpen die daarvoor het
eerst in aanmerking komen, maar ik vind dat zij dit nog even moet trekken.
Misschien begrijpt ze dit ook na de reactie van de heer Korthals op haar hartenkreet
over marktwerking, deregulering en wetgeving.De heerSchutte(GPV)Begrijp ik uit de overweging van de motie, dat de ondertekenaars menen
dat gedogen altijd de geloofwaardigheid van de overheid aantast, ook als het
gedogen het resultaat is van een afweging van andere rechtsbeginselen?De heerVan Heemst(PvdA)Wat mij betreft niet, maar u hebt gelijk. Ik zal de eerste overweging
aanpassen.De heerDe Graaf(D66)Ik sluit mij aan bij de woorden van de heer Van Heemst. Het gaat mij er
vooral om dat de minister wordt verzocht om binnen zes maanden een overzicht
te geven van de onderwerpen die worden behandeld. Tot de heer Schutte zeg
ik dat gedogen niet altijd de geloofwaardigheid van de overheid aantast, maar
te veel en te breed kan wel degelijk het gezag van de overheid aantasten.De heerVan de Camp(CDA)Ik constateer dat "binnen zes maanden" een termijn betekent voor 1 februari
1998. In hoeverre gaan we een nieuwe inventarisatiefase in? Ik ben er beducht
voor dat we straks veertien boekjes hebben van veertien departementen en dat
aan het terugdringen van het gedogen – iets waarover we het allen eens
zijn – de komende zes maanden weinig gebeurt.De heerVan Heemst(PvdA)Voor dat laatste ben ik niet beducht, omdat wij erbij zijn als de wetgeving
hier behandeld en vastgesteld wordt. Bij concrete voorstellen kunnen wij dus
zelf proberen om de zaken uit de nota Grenzen aan gedogen in concrete wetgeving
te vertalen. Dit is op zich een bezwaar tegen een van de moties die u hebt
voorgesteld. Ik herhaal: wij zitten er zelf bij. Als wij Kamerbreed aangeven
dat de nota bruikbaar is, kunnen wij dus ook, vooruitlopend op nieuwe wetgeving,
kwaliteitseisen van deze nota Kamerbreed proberen te vertalen in de wetgeving.Het lijkt mij vervolgens handig en verstandig dat de minister van Justitie
naar aanleiding van deze nota een inventarisatie aan de Kamer presenteert,
inclusief eventueel een oordeel over de prioriteitenstelling en de verdere
invulling en afwikkeling. Anders verdwijnt het weer naar alle vakministers.
Ik probeer ook te zoeken naar een goed proces voor de terechte opmerking van
de minister zelf, dat het uiteindelijk de verantwoordelijkheid van de vakministers
is. Toch moet het proces zo gestuurd worden dat de minister van Justitie er
nog een keer nader overleg met de Kamer over kan hebben. Dat lijkt mij zeer
bevorderlijk voor het succes van die operatie. Anders praten de EZ-mensen
met de minister van EZ over die vertaling en de landbouwmensen met de minister
van Landbouw. Dat moet volgens mij nog even wat meer worden aangeschroefd
en van de zijde van Justitie op scherp gesteld, wil het succesvol in de daaropvolgende
fase kunnen worden uitgewerkt. Daar ben ik echt van overtuigd.De heerKorthals(VVD)Voorzitter! Wat ik als mede-indiener van de motie heb te zeggen, duurt
langer dan de twee minuten spreektijd die ik ter beschikking heb, dus ik laat
het erbij.Inderdaad is het de bedoeling, zoals de heer Van de Camp zegt, om het
gedogen in uitzonderlijke situaties terug te dringen. Ik ben het toch ook
een beetje met de heer De Graaf eens als hij zegt dat wij ervan uitgaan dat
de rechter zich aan de criteria houdt en dat er daarom best wat voor is te
zeggen om die criteria in de wet vast te leggen. Immers, bij de algemene bepaling
spreekt de rechter krachtens de wet.Ik vind dit overigens het algemeen kader en alle departementen zullen
zich eraan moeten houden.De heerSchutte(GPV)Voorzitter! De behandeling heeft mij op het idee gebracht om toch nog
een uitspraak aan de Kamer voor te leggen over de vraag in hoeverre het gedoogbeleid
inzake softdrugs op enigerlei wijze model kan staan. Het is duidelijk dat
de onderhavige nota een belangrijke rol moet spelen voor alle instanties op
alle niveaus die bij de handhaving betrokken zijn en bij beslissingen over
gedogen. Bij dit laatste wordt automatisch gedacht dat het gaat over softdrugs;
die associatie wordt heel gemakkelijk gemaakt, ook in de nota. Het lijkt mij
dus goed om bij het aanvaarden van de lijn van de nota duidelijk uit te spreken
dat dit model, wat je er ook van mag vinden, geen voorbeeld kan zijn voor
uitvoeringsinstanties. Vandaar de volgende motie.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat de nota Gedogen in Nederland een belangrijk handvat biedt
voor het beslissen over gedogen van niet-naleving van wettelijke normen;overwegende, dat een stringente hantering door alle met het toezicht op
de naleving belaste instanties van de in de nota voorkomende criteria van
groot belang is;overwegende, dat de besluitvorming over het gedoogbeleid inzake softdrugs
van een eigen karakter is geweest;spreekt uit dat het gedoogbeleid inzake softdrugs niet kan dienen als
voorbeeld van hantering van de criteria voor het gedogen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Schutte. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 7 (25085).De heerRouvoet(RPF)Ik begrijp dat deze motie heel snel tot stand is gekomen. Ik zou in ieder
geval de nota van de titel adequaat citeren. De titel is niet "Gedogen in
Nederland", maar "Grenzen aan gedogen".De heerSchutte(GPV)Dat had ik ook gedacht. Op het omslag staat "Grenzen aan gedogen", maar
de nota zelf heet "Gedogen in Nederland"!Tweede termijn van de zijde van de regeringMinisterSorgdragerVoorzitter! Ik zal een korte reactie geven in tweede termijn.Ik vind het jammer dat de heer Van de Camp zo bluntly zegt dat hij helemaal
niet blij is met datgene wat er vandaag allemaal gebeurd is. Ik ben dat namelijk
wél. Ik vind het een goede discussie en ik vind dat er helderheid geschapen
is.De heerVan de Camp(CDA)Ik heb gezegd dat ik onzeker was over hetgeen er vandaag gebeurd is en
dat ik niet weet – om met de woorden van de heer De Graaf te spreken –
of ik blij moet zijn. Ik heb niet bluntly – dat woord mogen wij overigens
niet gebruiken van de heer Van Middelkoop – gezegd dat ik niet blij
ben.MinisterSorgdragerIk ben in elk geval wél blij en ik vind het jammer dat de heer
Van de Camp er onzeker over is. Het is een goed debat op basis van een goede
nota, die een discussie oplevert waar wij in grote lijnen mee verder kunnen
werken.De heer Van de Camp trok een aantal conclusies, waarbij hij zei dat voor
hem de helderheid niet groter is geworden. Met alle respect voor de heer Van
de Camp, maar ik heb een beetje de indruk dat de helderheid bij hem in het
begin ook niet zo groot was. Hij haalde namelijk een aantal dingen door elkaar
die in de nota juist goed worden gescheiden. In het vervolg van het debat
was er bij de Kamer naar mijn idee wel duidelijkheid over datgene wat wél
de bedoeling was bij het gedogen.De heer Van de Camp zegt in de eerste motie dat nieuw in te voeren wetgeving
zo moet zijn dat de behoefte aan gedogen niet meer bestaat. Ik zeg het even
in mijn eigen woorden, want ik heb de tekst van de motie nog niet voor mij
liggen. Zijn verzoek lijkt mij onuitvoerbaar. Wij kunnen dat zo niet stellen,
want op grond van wetgeving zal er altijd wel ergens een mogelijkheid of noodzaak
zijn om te gedogen. Ik moet aanvaarding van de motie dan ook zeer sterk ontraden.
Als wij de heer Van de Camp volgen, krijgen wij de situatie dat wij gaan gedogen
en dat de motie in bepaalde gevallen niet kan worden gehandhaafd. Dat lijkt
mij geen goede zaak.De tweede motie vraagt om het toetsen van bestaande wetgeving op gedogen
en om wijzigingen daarin aan te brengen om gedogen te voorkomen. Het is een
heel onrealistische doelstelling om alle wetgeving te toetsen en zodanig te
wijzigen dat gedogen wordt voorkomen. Ik ontraad ook aanvaarding van deze
motie. De motie is veel te strikt geformuleerd. De Kamer heeft het gedogen
in bepaalde gevallen gewild. De heer Van de Camp moet eens met collega's uit
andere commissies gaan praten over normstelling en dergelijke, want hij kan
dit in deze commissie niet zomaar stellen. Ik weet zeker dat er op het gebied
van verkeer of milieu steeds behoefte is aan het stellen van normen, ook in
de wetgeving die er al is en die juist voor gedoogsituaties aanleiding kan
zijn. Ik vind dus dat wij de motie niet moeten volgen. Bovendien wordt in
de motie de term "gedogen" weer verkeerd gebruikt in relatie tot het handhavingstekort.Dan is er de motie van de heren Van Heemst, Korthals en De Graaf. Er wordt
gevraagd binnen zes maanden aan te geven voor welke specifieke beleidsterreinen
ik met uitwerking zal komen. Ik zie de motie zodanig – anders heb ik
er wat moeite mee – dat zij aan de regering is gericht. De regering
kan de motie best binnen zes maanden uitvoeren. Vraagt men echter aan de minister
van Justitie om er verantwoordelijkheid voor te dragen, dan zeg ik dat ik
wel het doorgeefluik wil zijn. Ik wil het coördineren. Aan mij moet evenwel
niet gevraagd worden een selectie van beleidsterreinen te maken. Dat kan gewoonweg
niet. Ieder departement zal dat voor zich moeten doen. Het zal uiteindelijk
een regeringsstuk moeten zijn, dat wat mij betreft wordt ondertekend door
de minister van Justitie als coördinator.De heerRabbae(GroenLinks)Alle moties zijn gericht aan de regering.MinisterSorgdragerJawel, maar er werd specifiek gezegd dat ik de discussie met de Kamer
moet voeren over de selectie van de onderwerpen. Dat vind ik erg moeilijk.
Ik kan niet met de Kamer discussiëren over het feit dat het ministerie
van Verkeer en Waterstaat heeft gekozen voor A, B en C en niet voor D, E en
F. Men moet dat bespreken met de minister van Verkeer en Waterstaat.De heerDe Graaf(D66)Als derde ondertekenaar zeg ik dat u de toelichting van de heer Van Heemst
zo kunt verstaan, dat aan u wordt gevraagd om een zekere coördinatie
te voeren en dat u over die coördinatie te zijner tijd nog komt te praten
met de Kamer. Als u het zo verstaat, kunnen wij het wel eens zijn.MinisterSorgdragerDat is akkoord. Ik zal ervoor zorgen dat ik het doorgeefluik ben en ik
haak een nietje in datgene wat de departementen aanleveren.De heer Korthals is van mening dat er iets voor te zeggen is om criteria
in de wet op te nemen. Dat vind ik ook, maar vooralsnog is er mijns inziens
meer reden om het niet te doen. Het zijn echter "open" situaties en ik wil
daar in de toekomst best nog eens over praten om te bezien of er reden is
om het wel te doen.Voorzitter! Ik heb de tekst ook niet bij de hand, maar in het dictum van
zijn motie zegt de heer Schutte dat het gedoogbeleid ten aanzien van softdrugs
niet als voorbeeld mag worden gebruikt voor andere overheden. Dat hangt een
beetje van de implicatie van het woord is. Als dat betekent dat het een voorbeeld
is dat navolging verdient, ben ik het met hem eens. Dat het echter wordt gebruikt
ter illustratie van hoe het ook ingevuld kan worden, moet mijns inziens mogelijk
zijn. De strekking van de motie is echter dat niet de situatie mag ontstaan
dat anderen daar de mogelijkheid aan ontlenen om net als bij de softdrugs
op andere beleidsterreinen eenzelfde soort gedrag te vertonen. Daar heb ik
geen bezwaar tegen.De voorzitter:Het lijkt mij zinvol als nog deze week over de moties wordt gestemd. De
griffier zal proberen de voorzitter ervan te overtuigen dat zij aan de stemmingslijst
moeten worden toegevoegd.Ik dank de minister en haar ambtelijke staf voor hun aanwezigheid en voor
hun uitgebreide inbreng.Sluiting 17.30 uur.XNoot1 Samenstelling: Leden: V.A.M. van der Burg (CDA), voorzitter, Schutte (GPV), Korthals
(VVD), Janmaat (CD), Soutendijk-van Appeldoorn (CDA), Van de Camp (CDA), Swildens-Rozendaal
(PvdA), ondervoorzitter, M.M. van der Burg (PvdA), Scheltema-de Nie (D66),
Kalsbeek-Jasperse (PvdA), Zijlstra (PvdA), Aiking-van Wageningen (groep-Nijpels),
Rabbae (GroenLinks), Koekkoek (CDA), J.M. de Vries (VVD), Van Oven (PvdA),
Van der Stoel (VVD), Dittrich (D66), Verhagen (CDA), Dijksman (PvdA), De Graaf
(D66), Rouvoet (RPF), B.M. de Vries (VVD), O.P.G. Vos (VVD), Van Vliet (D66). Plv. leden: Smits (CDA), Van den Berg (SGP), Van Blerck-Woerdman (VVD),
Marijnissen (SP), Bremmer (CDA), Doelman-Pel (CDA), Van Traa (PvdA), Van Heemst
(PvdA), Bijleveld-Schouten (CDA), Rehwinkel (PvdA), Noorman-den Uyl (PvdA),
R.A. Meijer (groep-Nijpels), Sipkes (GroenLinks), Biesheuvel (CDA), Rijpstra
(VVD), Middel (PvdA), Passtoors (VVD), Van Boxtel (D66), Van der Heijden (CDA),
Apostolou (PvdA), Roethof (D66), Leerkes (Unie 55+), Van den Doel (VVD), Weisglas
(VVD), De Koning (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25085-9.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl