Informatie- en communicatietechnologie (ICT) in het onderwijs; Verslag algemeen overleg op 8 april 1998 over de voortgangsrapportage ICT in het onderwijs (25733)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25733, nr. 16

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

09-06-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25733 nr. 16

25-05-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25733Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 733Informatie- en communicatietechnologie (ICT) in het onderwijsnr. 16VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 25 mei 1998De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen1 heeft op 8 april 1998 overleg gevoerd met minister Ritzen van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen over de voortgangsrapportage ICT in het onderwijs (25 733).Hierbij kunnen worden betrokken de brieven van de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen:– d.d. 14 november 1997 inzake nascholing ICT (25 733, nr.
6); – d.d. 18 november 1997 inzake de regeling ICT voor de sector BVE
(25 733, nr. 9);– d.d. 24 november 1997 inzake de beantwoording van de vragen betreffende
de voortgang van het PROMITT-actieprogramma voor de integratie van ICT in
de lerarenopleidingen in het HBO (25 733, nr. 7);– d.d. 13 en 26 november en 16 december 1997 inzake de subsidieregeling
ICT in het PO en VO (25 733, nrs. 5, 8 en 10);– d.d. 17 februari 1998 ter aanbieding van de voortgangsrapportage
groot project ICT in het onderwijs (25 733, nr. 11);– d.d. 13 maart 1998 inzake de basisrapportage groot project ICT
in het onderwijs (25 733, nr. 12).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Als voorzitter van de werkgroep ICT in het onderwijs, memoreerde de heer Van Gelder dat de werkgroep is ingesteld uit zorgen over de aanpak van
het grote project en uit het besef onvoldoende inzicht te hebben in de vraag
of er al dan niet voldoende financiën beschikbaar zijn dan wel worden
gesteld en in de implementatie. Het lijdt geen twijfel dat zowel Kamer, commissie
en werkgroep als de minister beseffen dat ICT van essentieel belang is voor
de toekomst van het onderwijs, maar het is dan wel noodzakelijk om ICT goed
in te bedden, opdat het onderwijs er alle vruchten van kan plukken.De Kamer maakt zich zorgen omdat het allereerst het grootste automatiseringsproject
van de overheid tot nu toe is en omdat het bovendien in zeer korte tijd moet
worden gerealiseerd, terwijl de rapportages van zowel de SER als de Onderwijsraad
aangeven dat onvoldoende lering lijkt te zijn getrokken uit de tot nu toe
opgedane ervaringen met dergelijke projecten. Er wordt gehamerd op het belang
om niet de techniek centraal te stellen, maar de schoolorganisatie
en om te bezien hoe die moet worden veranderd om zoveel mogelijk gebruik van
die techniek te kunnen maken.Om te kunnen beoordelen wat de vorige trajecten tot nu toe hebben opgeleverd,
is inzicht noodzakelijk in de startsituatie, niet alleen in het basisonderwijs.
Namens de werkgroep verzocht de heer Van Gelder de minister dan ook om die
startsituatie in zowel het basisonderwijs en voortgezet onderwijs als in andere
vormen van direct betrokken onderwijs te schetsen, opdat het ook de Kamer
duidelijk wordt waar en welke scholen in de voorhoede zitten en waar en welke
scholen achterblijven, want sommige basisscholen hebben nog een verhouding
van 1 computer op 100 leerlingen, terwijl toch al veel eerder is afgesproken
dat 1 op 60 de minimumstandaard zou zijn! In dat verband vroeg de heer Van
Gelder ook wat meer inzicht in de ontwikkelingen in het buitenland, vooral
in de Scandinavische landen.De Kamer had ook graag wat meer inzicht in de gestelde doelen die uiteraard
primair gericht zijn op het leren over en werken met ICT, maar over het algemeen
zijn dat meer kwalitatieve omschrijvingen die geconcretiseerd zouden moeten
worden in leerdoelen en eindtermen. Op basis daarvan kan over enkele jaren
worden beoordeeld of de doelstellingen zijn gehaald. Het is immers niet voldoende
om alleen het aantal computers uit te breiden, maar er moet mee kunnen worden
gewerkt.Aan een automatiseringsproject gaat normaal gesproken aan uitwerking een
voorstudie vooraf, maar pas nu schrijft de minister dat wordt begonnen met
het in kaart brengen van de nulsituatie, terwijl er ook al een keuze is gemaakt
voor EduNet en voor een aanpak via voorhoedescholen. Velen vragen zich af,
of het wel zo verstandig is om te beginnen met een landelijk dekkend netwerk
en of het niet beter zou zijn om low key, zoals met pilots, te beginnen. Wat
is de daarachter liggende strategie van de minister? Welk doel wil hij met
deze strategische aanpak bereiken? De keuze is eenmaal gemaakt en dat maakt
de doorwerking van de voorhoedescholen naar de andere scholen des te belangrijker.
Op welk moment wordt met andere woorden van de diepte naar de breedte overgeschakeld?
Voorkomen moet worden dat er een scheiding blijft tussen de voorhoedescholen
en de andere scholen. Dat is temeer van belang nu de staatssecretaris tot
een nieuwe aanpak van scholenplannen is gekomen met een «ranking»,
waardoor de indruk wordt gewekt dat het voor ouders het belangrijkste is als
het verschil in kwaliteit van scholen tot uitdrukking wordt gebracht. Op zich
is dat een interessante aanpak, maar als die te centraal wordt gesteld, wordt
het risico groot dat voorhoedescholen minder geneigd zijn om hun ervaringen
over te brengen naar andere scholen. Naar de mening van de heer Van Gelder
had de Kamer met name daarom behoefte aan een moment van bezinning, een moment
waarop concreet kan worden gesproken over de ervaringen die met voorhoedescholen
zijn opgedaan en hoe zij hun kennis overdragen op andere scholen. Daarvoor
leek haar een meer integrale aanpak wenselijk en vandaar het verzoek aan de
minister om over enkele maanden de strategie – de keuze van EduNet enerzijds
en voorhoedescholen anderzijds – meer uitgewerkt aan de Kamer voor te
leggen. Daarbij zou moeten worden aangegeven wie straks verantwoordelijk kan
worden gehouden voor de noodzakelijke kennisdiffusie en het bijtrekken van
achterstandsscholen. Als dat per regio wordt georganiseerd, wie is dan de
trekker en hoe en door wie kan die worden aangesproken?In dat regionale verband kunnen de PABO's een heel belangrijke rol spelen
en het leek de Kamer daarom van belang om het proces in de PABO's zo snel
mogelijk op de rails te zetten. Het is niet voldoende om nu slechts twee PABO's
met een experimentele lerarenopleiding uit te rusten, want zo raken de andere
PABO's op achterstand.Men moet zich realiseren dat er de laatste tijd heel veel op de scholen
is afgekomen. Op sommige terreinen ligt er een directe relatie met ICT, waarbij
kan worden gedacht aan het studiehuis en de discussie over de klassengrootte,
maar lukt het om daar een vruchtbaar gebruik van te maken?De voorhoedestrategie mag er voorts niet toe leiden dat andere scholen
achterblijven door een gebrek aan financiële middelen. De minister heeft
onlangs wat meer inzicht geboden, maar het is nog niet zeker of de benodigde
financiën er ook zullen komen. Scholen die aan de gang gaan, moeten weten
dat zij een beroep kunnen doen op middelen, maar belangrijker is dat scholen
die straks moeten volgen ook financieel in de gelegenheid worden gesteld om
dat te doen. Voor de toekomst zal er duidelijkheid moeten komen over de middelen
voor de incidentele en structurele aanpak. Wellicht kan in de incidentele
sfeer een koppeling worden gelegd met de klassengrootte, want gelden die daarvoor
beschikbaar zijn, zijn niet direct allemaal nodig.De minister was de heer Van Gelder erkentelijk voor zijn inbreng
namens de werkgroep en de Kamer voor de manier waarop zij dit grote project
aanpakt, begeleidt en toetst. Hij herhaalde dat er aan dit soort grote projecten
risico's zijn verbonden, maar dat het onderhavige project enorme potenties
heeft. Een verstandig gebruik van ICT kan de kwaliteit van het onderwijs aanzienlijk
verhogen en meer naarmate de ontwikkelingen in de techniek voortschrijden.
Optimale resultaten kunnen alleen worden behaald als de aandacht niet te sterk
wordt gericht op de computer alleen, maar meer op de combinatie van de drie
factoren hardware, software en scholing. Als die factoren niet nauw aan elkaar
zijn gekoppeld, bestaat het risico dat de aanzienlijke investeringen niet
dat rendement opleveren dat aanvankelijk werd beoogd. De Scandinavische landen
zijn al veel verder op dit punt en uit de daar opgedane ervaringen kan en
moet lering worden getrokken, want uit interne reflectie is daar toch wel
naar voren gekomen dat als een dergelijk project nog eens zou moeten worden
aangepakt, het in ieder geval anders zou worden aangepakt. Mede die ervaringen
hebben geleid tot de keuze van de aanpak in Nederland, een combinatie van
bottom-up en top-down. Dat laatste is nodig om voor een onderlinge afstemming
te zorgen van o.a. software, hardware en bijscholing. Uit de in de Scandinavische
landen opgedane ervaring is gebleken dat te weinig gebruik is gemaakt van
de bottom-upbenadering. Scholen moeten zich verantwoordelijk voelen en dus
ook zelf hun ideeën over andere manieren van leren leren, daarbij gebruik
makend van de computer, op papier zetten. In het kader van de OESO zijn enkele
informele ministeriële conferenties gehouden en de bewindsman zegde toe
zo omstreeks juni de ervaringen die andere landen hebben opgedaan op schrift
aan de Kamer voor te leggen. Daaruit zal duidelijk worden dat de in Nederland
gekozen benadering volstrekt afwijkt van die welke in enkele andere landen
is gekozen, met name door een hoge mate van concentratie. Scholen moeten zelf
inschrijven met een combinatie van bijscholing, software en hardware en zich
als het ware garant stellen voor een omschakeling van het leerproces. Voor
elke sector geldt bovendien een andere benadering. In dit project is heel
sterk gefocust op de lerarenopleidingen – dit in afwijking van de Scandinavische
landen – en wordt begonnen met enkele experimentele opleidingen die
dan wel een duidelijke verbinding zullen leggen met andere opleidingen in
de regio.De bewindsman was het er van harte mee eens dat voorkomen moet worden
dat door het ontstaan van de voorhoedescholen direct achterstandsscholen ontstaan,
maar een voorhoedepositie is wel noodzakelijk om verwatering te voorkomen
waardoor het proces helemaal niet tot stand zal kunnen komen. Ook dit hebben
de Scandinavische ervaringen geleerd.Al eerder had hij toegezegd de startsituatie nauwkeurig in kaart te brengen,
hetgeen aan het OCTO is gevraagd. Naar verwachting zal het daarmee eind deze
maand begin volgende maand komen. Hij kon zich voorstellen dat
het resultaat nog tot vervolgvragen zal leiden, omdat het toch een kwestie
van zoeken is op grond waarvan die startsituatie kan worden vastgesteld, niet
alleen in termen van input maar ook in termen van bereidheid tot verandering
in het leerproces. In het recent naar de Kamer gezonden stuk «de doelstelling
geoperationaliseerd» staat een lijst met concrete output- en inputdoelstellingen.
Idealiter zou op basis van beide de startsituatie moeten kunnen worden gedefinieerd.De Kamer is recent ook een brief gestuurd waarin de te bereiken doelen
zijn geschetst. Inderdaad wordt daarin vaak gerefereerd aan de rapportages
van de SER en de Onderwijsraad, ook al om aan te geven dat daar dezelfde vragen
naar voren zijn gekomen als in de Kamer en daarin had de bewindsman in ieder
geval een poging gedaan om de operationalisering van de doelen in beeld te
brengen. In «investeren in voorsprong» en het implementatieplan
is de nieuwe school al in hoofdlijnen geschetst. De nieuwe leraar moet daarvan
worden afgeleid. In de nieuwe lerarenopleidingen zal de leraar in eerste instantie
met ICT moeten leren omgaan hetgeen zal leiden tot een nieuw curriculum. Daarnaast
is natuurlijk nascholing van groot belang. Daarvoor is een tweetal deskundigen
gevraagd om met behulp van anderen het nascholingsaanbod tot stand te brengen.
Allereerst gaat het om het behalen van het zogenaamde digitale rijbewijs dat
al internationaal, met name in Finland, is gedefinieerd. Daarnaast is er nascholing
nodig op het niveau van het gebruik kunnen maken van ICT-aspecten in het onderwijsproces,
het kunnen begeleiden van leraren en systeembeheer. Nascholing op al deze
vier niveaus is thans in ontwikkeling, maar jammer genoeg gaat dat niet zo
snel.De bewindsman ging vervolgens in op de vragen van de heer Van Gelder over
de voorstudie en de keuze voor EduNet en voorhoedescholen. Het is geenszins
een definitieve keuze en ook hier gaat het om een pilot. De keuze is ingegeven
vanwege de lage en voorspelbare kosten, dus niet afhankelijk van de teller
van de PTT, en de breedband, dus videokwaliteit. De keuze van de bewindsman
zal nog door het kabinet moeten worden bekrachtigd, zelfs voor de pilot. Voor
de voorhoedescholen is nadrukkelijk gekozen vanwege de geconcentreerde aanpak.
Voor het basisonderwijs is gekozen voor lezen en taal, voor het voortgezet
onderwijs en voor het volwassenen- en beroepsonderwijs voor moderne vreemde
talen en Nederlands. In ieder geval een groot deel van de desbetreffende leraren
wordt bijgeschoold. De diffusie waarover de heer Van Gelder sprak vond ook
de bewindsman vanzelfsprekend, al waren de ideeën daarover nog niet volledig
uitgekristalliseerd. Bij het basisonderwijs kunnen de lerarenopleidingen daarbij
net als de schoolbegeleidingsdiensten een grote rol spelen. Er is nu een procesmanagement
op nationaal niveau, daaronder in feite niets, weer daaronder de 6000 à
7000 basisscholen of locaties daarvan. Het zou wellicht verstandig zijn om
daartussen nog een of meer niveaus aan te brengen, maar dat moet nog nader
worden bezien en uiteraard ook worden beargumenteerd. Het niveau van de gemeenten
kan heel aantrekkelijk zijn ook al vanwege de bereidheid die veel gemeenten
hebben getoond om hieraan iets te doen. Daarbij zouden de inmiddels door de
Kamer geaccordeerde PABO-samenwerkingsverbanden kunnen worden benut, ook als
«ophangpunt» voor het procesmanagement voor het primair onderwijs.
Desgevraagd verklaarde de bewindsman dat hij de Kamer over enige tijd een
schets voor zal leggen over de manier waarop die diffusie tot stand kan komen,
hoe de relatie tussen de bottom-up en de top-down, maar dan meer op het niveau
van de regio gestalte krijgt en wie daarvoor aanspreekbaar is.De eerste stap wordt geëvalueerd en zal uiteraard een grote rol spelen
bij de besluitvorming over volgende stappen, net als bij de besluitvorming
in het kabinet over de incidentele en structurele middelen voor de komende
jaren. Voor de vervolgstappen is de samenhang met het studiehuis voor vrijwel
90% gerealiseerd in de plannen die door de scholen zijn ingediend. De samenhang
met de klassengrootte vergt, zoals de bewindsman al eerder had
laten weten, nog enige verdere doordenking. De ontwikkeling van de klassengrootte
op zich moet niet in de wielen worden gereden door de indruk te wekken alsof
ICT daarvoor een substituut zou zijn; het is meer een kwestie van complementariteit
die overigens wel zal moeten worden geoperationaliseerd, hetgeen de komende
tijd nog zal moeten gebeuren.In het kader van de ICES-discussie heeft o.a. het CPB nagegaan wat de
kracht zou kunnen zijn van de verschillende voorstellen, zoals dat van de
tweede Maasvlakte, uitbreiding van Schiphol, enkele autosnelwegen, Vinex-verbindingen,
enz. Iedere keer opnieuw komt ICT daarbij sterk naar voren, hetgeen ertoe
heeft geleid dat in de voordracht aan het volgende kabinet een belangrijke
plaats wordt gereserveerd voor ICT. Vervolgens zijn in de aan de scholen toegezonden
circulaires verplichtingen opgenomen op basis waarvan andere scholen eveneens
aanspraak kunnen maken op aanvullende middelen voor ICT. Hierdoor heeft het
kabinet het mogelijk gemaakt dat de andere scholen de voorhoedescholen kunnen
volgen, in elk geval financieel.Investeren in voorsprong is met alle betrokken partijen uitvoerig besproken
en uitgemeten. Op basis daarvan is een bedrag van 800 mln. geraamd, maar inmiddels
heeft de openbare aanbesteding plaatsgevonden van de computers en de LAN's
en is gebleken dat de verwachtingen die op dat punt in Investeren in voorsprong
zijn opgenomen niet zijn gerealiseerd. In tegenstelling tot de algemene indruk
dat computers steeds goedkoper worden, blijkt in de praktijk dat die prijsdaling
die er in feite wel is, wordt gecompenseerd door de kwaliteitsstijging die
wordt gewenst gelet op de technologische ontwikkeling. De computers zijn dus
iets duurder geworden, maar bevatten wel meer, hebben meer mogelijkheden en/of
zijn van een hogere kwaliteit. Dat heeft geleid tot een herberekening die
wederom met alle betrokken partijen en externe adviseurs is doorgerekend.
De bewindsman kon niet de garantie geven dat het bij die laatste berekening
blijft, maar die heeft in ieder geval geleid tot de additionele 450 mln. voor
de impuls. Daarnaast zijn er in de structurele middelen, zoals de Kamer ook
was beloofd, 96 mln. beschikbaar gesteld voor de tranche 1997/1998. De voor
de jaren daarna benodigde structurele middelen waren tot voor zijn laatste
brief nog niet in kaart gebracht.Bij de stukken die de Kamer de afgelopen dagen hebben bereikt, hadden
ook brieven moeten zitten die aan de scholen zouden worden verstuurd, maar
dat is niet gelukt omdat die nog enkele aanpassingen behoefden. In die brieven
staat aangegeven wat scholen concreet kunnen doen. De onzekerheid die er op
dat punt nog bestond had onder andere te maken met de openbare aanbesteding
voor de computers. In eerste instantie leek het er immers op dat de computers
gekocht zouden moeten worden bij een beperkt aantal leveranciers. Aangezien
geen enkele tender voldeed aan de gestelde eisen, kunnen scholen nu in alle
vrijheid hun eigen leverancier bepalen, zij het dat er natuurlijk wel enkele
voorwaarden aan de apparatuur worden gesteld en er ook een modelcontract als
dringende adviezen aan de scholen aan is toegevoegd. Aan structurele middelen
voor voorhoedescholen voor systeembeheer, telefoonkosten, exploitatie, enz.
is 96 mln. beschikbaar gesteld, 46 mln. uit eerdere vergoedingen en in 1999
nog 50 mln. additioneel. Daarna komt natuurlijk nog de langere termijn en
dus de volgende tranches plus een nabetaling over de huidige tranche omdat
uit de geactualiseerde inzichten immers is gebleken dat de kosten van de computers
hoger zijn uitgevallen. Voor die volgende tranches is in totaal 450 mln. extra
nodig voor incidentele kosten, computers, netwerken, LAN's en bijscholing.
Daarnaast komen er nog de structurele kosten op langere termijn die in de
laatste brief ook zijn aangegeven. Nu vrijwel alle cijfers zijn berekend en
herberekend wilde de bewindsman nog eens een externe audit laten
plaatsvinden waarna de eigen accountantsdienst zo omstreeks half mei met het
eigen rapport komt.De heer Van Gelder constateerde dat de minister een uitgebreide
notitie heeft toegezegd over de tweede stap op basis van ervaringen die met
de eerste stap zijn opgedaan. Voorts heeft de minister een concreter inzicht
toegezegd over de zogenaamde nulsituatie, maar nog niet over de te bereiken
doelen. Onderwijs op maat is op zich heel mooi, maar is geen operationeel
doel. Door het onderscheid «met behulp van ICT» en «door
middel van ICT» wordt het operationeel gemaakt en dat is noodzakelijk
om het effect van het beleid in ieder geval op de korte termijn te kunnen
beoordelen.Mevrouw Van der Hoeven (CDA) had na de goede inbreng van de
heer Van Gelder namens de breed samengestelde werkgroep nog slechts enkele
aanvullende opmerkingen en vragen.De CDA-fractie was allereerst de mening toegedaan dat tussen het procesmanagement
ICT en het procesmanagement lerarenopleiding zoveel dwarsverbanden liggen
dat ze niet naast elkaar mogen opereren.De Onderwijsraad en de SER hebben zich op sommige punten nogal kritisch
uitgelaten. Mevrouw Van der Hoeven was het met beide eens dat het leren over
en met behulp van ICT centraal moet staan en niet onderwijs door middel van
ICT. Het eerste betekent al een heel andere visie van de leraar van de eenentwintigste
eeuw, het tweede zou de indruk kunnen wekken dat de leraar door ICT zou kunnen
worden vervangen. Dat nu zal zeker niet het geval zijn, wel zal de leraar
bij een goed gebruik van ICT een andere rol krijgen.Het inzetten van ICT voor een efficiënte bedrijfsvoering van scholen
klinkt wel heel mooi, maar net als bij de lerarenopleiding gaat ook hier de
kost voor de baat uit. De CDA-fractie wilde niets horen over mogelijke inverdieneffecten,
want er is sowieso veel geld nodig voor het doel op zich en dat is voor haar
zeker geen inverdieneffect. De uitgaven zijn nodig om de kwaliteit van het
onderwijs te verbeteren.De minister gaat uit van uitgaven maar volgens mevrouw Van der Hoeven
bestaat er een verschil tussen uitgaven en kosten. Als zij nu al constateert
dat de uitgavenreeksen ver achterblijven bij de prognose van de kosten, vreest
zij op dat punt de nodige problemen. Waar scholen in geïnteresseerd zijn
is natuurlijk niet het macrobudget, maar wat een en ander betekent voor de
eigen school. Is de minister bereid om in de al toegezegde nadere notitie
ook in te gaan op de consequenties op instellingsniveau.Er is veel belangstelling voor de techniek, maar nascholing en vernieuwing
lerarenopleiding blijven wat onderbelicht en mevrouw Van der Hoeven vreesde
dat dit de zwakke schakel wordt. Omdat het zo van belang is dat dit project
slaagt, moet worden geleerd van projecten als Comenius, Presto, e.d. en kan
er geen sprake zijn van een terugtredende overheid. De belangrijke ketting
van het ICT voor het onderwijs moet vooral worden bezien op zwakke schakels.
Wat dit betreft herhaalde zij het verzoek om een risicoanalyse die ook zeker
niet eenmalig mag zijn.Het lijkt erop dat de minister in zijn reactie op de stukken van de SER
en de Onderwijsraad alle daarin geschetste problemen onderkent en van een
oplossing voorziet. De minister zegt wel veel moois toe, maar maakt het niet
concreet. Daarom sloot mevrouw Van der Hoeven zich aan bij het verzoek van
de heer Van Gelder om de doelstellingen meer te operationaliseren, ook om
duidelijk te maken op welke punten straks kan worden getoetst.De fractie van de heer Cherribi (VVD) stond nog steeds achter
de doelstelling van het ICT-project, hoewel ook haar kritiek was gebleven. Zowel de SER als de Onderwijsraad hebben vrijwel dezelfde kritiek en
het is jammer dat daarop nog steeds geen afdoende antwoord is gegeven. Er
is nog steeds geen goede onderbouwing van de financieringsbehoefte. De voortgangsrapportage
gaat zeer summier op enkele financiële aspecten in, maar zoals gezegd,
lang niet voldoende.Gelet op de controlemogelijkheden van de Kamer verzocht de heer Cherribi
de minister om meer helderheid over de selectie van doelstellingen, de planning,
de begroting en de momenten van go, no go. Hij had nog steeds de indruk dat de zogenaamde procesbenadering parten
speelt en hij herhaalde daarom zijn pleidooi voor een projectbenadering en
eigenlijk ook een soort productbenadering.Hij was het eens met de heer Van Gelder en mevrouw Van der Hoeven dat
een goed gebruik van ICT een cultuuromslag vergt in het onderwijs zelf, de
lerarenopleiding en de nascholing. Ook leek het hem van belang dat er een
goede samenwerking totstandkomt tussen het bedrijfsleven, scholen en intermediaire
organisaties, zoals de HCC, de grootste computerclub in Nederland en België.
Er zou een goede start kunnen worden gemaakt met een beurs in Utrecht of Amsterdam
om scholen te laten zien wat er met welke computers kan. Hoe groot is op dit
moment het draagvlak bij schoolleidingen, leraren en leerlingen voor ICT in
het onderwijs? Kunnen leraren en ouders geen fiscaal steuntje in de rug krijgen
als ze een eigen computer voor school aanschaffen? Kan de minister voorts
toelichten op welke wijze ICT-aspecten verplicht worden gesteld via de eindtermen?Hoe is de tenderprocedure gelopen? Werd daarbij voldoende rekening gehouden
met het competitie-element? Hoe staat het voorts met EduNet en het concurrentieaspect
daarbij?De magie van het begrip «voorhoedeschool» was al enigszins
verbleekt door het ontstaan van achterhoedescholen. Ook de Onderwijsraad is
bezorgd over het mogelijk ontstaan van een grote kloof tussen beide soorten
scholen. Wanneer zal volgens de minister het moment zijn aangebroken waarop
alle achtjarigen een gelijke start kunnen maken? Wat vindt hij van de suggesties
van de Onderwijsraad voor een goede verdeling en spreiding van ICT-kennis-en-macht
op alle scholen? Uiteraard moet worden gestreefd naar een goede infrastructuur,
ook op ICT-gebied, maar dan wel voor alle scholen!Ook de heer Cherribi wilde zo snel mogelijk duidelijkheid over de financiële
consequenties. Kan de bewindsman daarbij aangeven welke lijst van financiële
wensen hij achterlaat voor het nieuwe kabinet?Vooralsnog bleef de VVD-fractie project «Investeren in voorsprong»
ondersteunen, maar zij verbond daaraan wel enkele voorwaarden:– minder procesmist en een projectbenadering;– concretisering van de doelstellingen;– deugdelijke financiële onderbouwing en heldere verslaglegging;– meer aandacht voor het verwerven van draagvlak en cultuuromslag
in de klas;– scheefgroei tussen scholen de kop indrukken;– duidelijkheid over de financiële implicaties van het megaproject
voor het volgende kabinet;– voldoende aandacht voor het aspect van concurrentie bij tenderprocedures;– partnerschap tussen bedrijfsleven, intermediaire organisaties
en scholen.Mevrouw Van Vliet (D66) had na alle discussies en stukken nog
steeds de indruk dat het proces stuurloos en onoverzichtelijk is. In zijn
reactie op de inbreng van de heer Van Gelder namens de werkgroep heeft de
minister wel een aantal punten verduidelijkt en toegezegd dat voor alle schoolsoorten
de uitgangssituatie op papier zal worden gezet, maar het proces dat tot het
uiteindelijk doel moet leiden, blijft nog steeds onoverzichtelijk. De SER
en de Onderwijsraad hebben die vier functies aangedragen en de minister
zegt daarvan in zijn reactie dat die functies ten dienste staan aan het bereiken
van de einddoelstellingen, zoals leren over ICT, met behulp van ICT en door
middel van ICT en alles wat daarachter staat, maar dat zijn toch ook doelstellingen?
Daarom zag mevrouw Van Vliet graag naast alle stappen die al in het implementatieplan
zijn opgenomen nog enkele tussenstappen waarop kan worden getoetst of in ieder
geval die vier genoemde functies zijn bereikt. Zo nodig kan dan nog worden
bijgestuurd in de richting van dat grote einddoel waarvan Kamer noch onderwijsveld
zich op dit moment al iets kunnen voorstellen omdat het onderwijs er nu nog
heel anders uitziet.Die tussenstappen maken het ook mogelijk om de financiën daarop af
te stemmen. Iets als het EduNet moet er zonder meer komen, maar moet dat wel
als eerste gerealiseerd worden? Waarom worden de daarvoor benodigde middelen
niet eerder geïnvesteerd in computers? Dan kan op zo'n tussenstap worden
bezien of het tijd wordt om alle netwerken aan elkaar te verbinden. Alles
lijkt op dit moment tegelijk te gebeuren – vandaar ook die onoverzichtelijkheid –
terwijl als het proces in stappen wordt uitgesplitst het wellicht niet alleen
financieel haalbaarder wordt, maar in ieder geval duidelijker wordt waar naar
toe wordt gewerkt.Hoe staat het met de afspraken over de ontwikkeling van educatieve software?
Is al enigszins te zeggen hoe de uitgeverijen daarmee omgaan? De minister schrijft in een van de stukken dat per 1 januari 1998 alle
docenten van de voorhoedescholen in het nascholingstraject gaan. Is dat ook
gebeurd? Het idee van de voorhoedescholen vond mevrouw Van Vliet op zich goed
als het er maar niet toe leidt dat die scholen de opgedane kennis voor zichzelf
houden uit concurrentieoverwegingen.Het is een goede zaak dat scholen computers krijgen, maar dat alleen is
natuurlijk niet voldoende, want te zijner tijd zullen ze ook moeten worden
vervangen. Dat klemt temeer nu de ontwikkelingen zo snel gaan. De minister
heeft daarvoor enkele opties, afschrijven of in een keer vervangen, maar welke
keuze maakt hijzelf en welke rol speelt de overheid daarbij? Wat kunnen scholen
verwachten als over enige tijd nieuwe computers nodig zijn? Ook daarover zou
nu duidelijkheid moeten worden verschaft.De eerste voortgangsrapportage verschafte op sommige punten wel wat meer
duidelijkheid, maar aan het hele verhaal miste mevrouw Van Vliet nog steeds
een kop, een midden en een staart. Het is een doorlopend project en op de
door haar gesuggereerde tussenstappen zou dan tevens een degelijke rapportage
moeten komen op basis waarvan het succes kan worden gemeten.De heer Van Gelder (PvdA) betreurde het dat de voortgangsrapportage
niet om de drie maanden komt, zoals met de minister was afgesproken.Uit de thans voorliggende rapportage en de verslaglegging van het procesmanagement
blijkt zeer veel aandacht te bestaan voor de techniek, terwijl op het voor
de Kamer zo belangrijke punt, nl. hoe het in en rondom de scholen verloopt,
wordt volstaan met een tweetal pagina's. Hopelijk zijn er op dat punt nu wel
goede afspraken met de minister gemaakt.Voor de bottom-upbenadering wordt veelal verwezen naar de onderwijswerkgroep
bestaande uit docenten die al een hele tijd geleden is begonnen. Heeft de
minister ook contacten met die werkgroep? Uit alle rapportages blijkt dat
de bestaande structuren niet zo goed in staat zijn om elkaar in de regio te
helpen. Vaak organiseren docenten zelf groepen waarin zij kennis vergaren
en met elkaar uitwisselen en het zou een goede zaak zijn als de minister gebruik
maakt van hun ervaringen.Op zich kon de heer Van Gelder wel begrijpen dat de keuze van de computerleveranciers
wordt vrijgelaten, maar waar kunnen de scholen op terugvallen als zij daarmee
problemen ondervinden?Hij onderschreef de stelling van de Onderwijsraad dat er een sociaal,
een economisch en een didactisch motief is. Het is hoe dan ook noodzakelijk om in ICT voor het onderwijs te investeren, want de samenleving verandert
en jongeren moeten kennis kunnen nemen van ICT, ook om een betere positie
op de arbeidsmarkt te kunnen verwerven. Voor onderwijs zelf is natuurlijk
het didactische motief het interessantst. Het is daarom van belang om vanuit
die optiek te kijken hoe het onderwijs op zich kan worden verbeterd.Wat de positie van de PABO's betreft, vond hij het van het grootste belang
dat de overgang van de diepte- naar de breedtestrategie ertoe leidt dat bijscholing
van docenten uit die achterstandsscholen wordt aangepakt en dat de PABO's
daarin een steun in de rug krijgen om zich zo snel te vernieuwen dat zij in
de regio een trekkende rol kunnen spelen.Hoe verloopt het nu met de lokale netwerken in de scholen?De Onderwijsraad wees op de rol die dit proces kan spelen bij het postinitieel
onderwijs, het bijscholen van werknemers in de samenleving. In hoeverre wordt
in het kader van leren leren een concrete relatie gelegd met meer vernieuwende
mogelijkheden voor die om-, her- en bijscholing?De minister herhaalde dat hij met een overzicht komt van de
nulsituatie en dat na de eerste stap zal worden bezien hoe die verlopen is.
De opmerking van de heer Van Gelder over de tussenrapportages deelde hij niet,
want de laatste was die van februari dus kan de volgende in mei worden verwacht
en dan is eigenlijk ook al vrij dicht het moment genaderd waarop die eerste
evaluatie zal moeten plaatsvinden. Procesvariabelen in de zin van na te gaan
in hoeverre het onderwijsproces is veranderd onder invloed van ICT zitten
er inderdaad nog niet zoveel in en de bewindsman zegde toe de operationele
doelen op dat punt te zullen verhelderen. In de laatste brieven is in de samenvatting
al duidelijk aangegeven waarop hij beoordeeld wenst te worden waarin de vier
door de SER naar voren gebrachte functies in ieder geval ten dele ook zijn
opgenomen en op enkele punten zelfs nog nader gespecificeerd. In de vervolgrapportage
zal aandacht worden besteed aan de voortgang van het «met behulp van»
naar het «door middel van» en worden aangegeven hoe de voorhoedescholen
daarmee aan de slag zijn gegaan.Over het meer samengaan van de twee procesmanagements zijn de gesprekken
al begonnen. De ontwikkeling van het nieuwe curriculum loopt in ieder geval
boven verwachting goed.Dat de leraar van de toekomst een andere rol krijgt te vervullen staat
met zoveel woorden ook in «Verder met vitaal leraarschap».Voor een discussie over inverdieneffecten hoeft geen vrees te bestaan,
want tot op heden had de bewindsman daar nog geen enkele aanzet toe bespeurd.
Het gaat en zal blijven gaan om kwaliteitsverbetering.Hij gaf toe dat er behoorlijk wat op de scholen af komt, maar in dit geval
willen alle scholen heel graag meedoen. Het is uiteraard de bedoeling dat
zij dan wel de vergoedingen krijgen die zij daarvoor nodig hebben en wat nodig
is, is een kwestie van onderhandelen. Overigens zal het bij het onderwijs
altijd gaan om uitgaven, want het valt niet aan te geven dat het kosten zijn
in de zin van bedrijfseconomisch gezien de laagste uitgaven.Of scholen dit alles wel bij kunnen houden, is ook een kwestie van de
drempel overstappen naar een andere benadering. Vooral voor veel oudere docenten
zal dat een probleem kunnen zijn.Voorts erkende hij dat de zwakste schakel inderdaad de leraar is, maar
vandaar ook die bottom-upbenadering. De plannen zijn als het ware collectief
door leraren ondertekend, want zij zullen het toch moeten dragen. Die benadering
wil zeker niet zeggen dat de overheid moet terugtreden; zij moet op dit punt
een nadrukkelijke rol blijven spelen. Risicoanalyses zullen voortdurend moeten worden gemaakt en worden getoetst
aan concrete beoordelingsfactoren.Fiscale steun voor leraren bij de aanschaf van computers is er wel, maar
dan wel in een bepaalde vorm. In het voortgezet onderwijs is algemeen bekend hoe van die faciliteit gebruik kan worden gemaakt. Desgevraagd
zegde de bewindsman toe de commissie deze faciliteit nog eens voor te leggen.De tenderprocedures zijn volgens de daarvoor geldende criteria verlopen
en ook dit verloop zal de bewindsman op papier aan de commissie schetsen.
Uit de tender voor de PC's hoefden geen conclusies te worden verbonden omdat
geen van de aanbiedingen voldeed aan de vereiste specificaties. De tender
in het kader van EduNet is vrijwel afgerond. Het gaat bij de pilot voor EduNet
om relatief weinig geld. Het leek de bewindsman belangrijk om snel te bezien
of toch niet helemaal op EduNet moet worden overgestapt. Op het eerste gezicht
lijken de PTT-tikken wel grote voordelen te hebben, maar uiteindelijk blijken
ze toch nadelig te zijn, want al heel snel wordt het heel duur! Er is wel
meer concurrentie op die markt gekomen, maar het blijft erg duur en bovendien
is men erg afhankelijk van ook de prijsstelling van anderen. Daarenboven komt
dat men daarbij gebonden is aan smalband, zij het dat ISDN-lijnen iets breedbandiger
zijn. Het mogelijke gebruik van de kabel wordt bij alle studies betrokken,
waarbij ook de nodige aandacht is besteed aan het competitie- dan wel concurrentie-element.
Het kabinet probeert nu tot een conclusie te komen. Bij de pilot wordt het
gebruik van EduNet uiteraard nog beperkt tot de voorhoedescholen.De door de heer Cherribi bepleite proces- dan wel productbenadering sluit
volgens de bewindsman goed aan bij de operationalisering van de concrete doelen
op schoolniveau. Ook hij vond de naamgeving niet zo belangrijk, want uiteindelijk
gaat het toch om het product, maar de processen en het goede verloop ervan
mogen niet uit het oog worden verloren.Er zijn scholen waar kinderen wel kennis nemen van ICT, bijvoorbeeld thuis,
maar andere kinderen kunnen dat niet. De eerste lijn is om ervoor te zorgen
dat elk kind op school met ICT kennis kan maken. Aanvankelijk zullen er op
dat punt nog wel aanzienlijke verschillen tussen scholen kunnen bestaan, maar
geleidelijk aan zullen die minder worden. Als de in «Investeren in voorsprong»
genoemde vierjarige cyclus is doorlopen, kan met een grote mate van zekerheid
worden gesteld dat de grote verschillen in ICT-vaardigheid van achtjarigen
wel is verdwenen, al zullen sommige kinderen door hun thuissituatie altijd
wel een voorsprong behouden. Uit de ervaringen in de Scandinavische landen
blijkt dat vier jaar wat aan de korte kant is om te verzekeren dat alle achtjarigen
een gelijke startpositie hebben waar het gaat om het gebruik van ICT, maar
mogelijk is het wel als er maar voldoende financiële middelen worden
bij gelegd. Als het gaat om het leren met behulp van de computer en het leren
door middel van de computer vond de bewindsman het verschil dat de SER en
de Onderwijsraad daarin maakten wel wat al te gemakkelijk. Hij vond dat verschil
niet zo scherp, eerder relatief, maar hoe dan ook, op dat punt kunnen in ieder
geval heel zichtbare resultaten worden bereikt.De bewindsman onderschreef de door de heer Cherribi genoemde voorwaarden,
maar wel met de aantekening dat de lijn van voorhoedescholen moet worden vastgehouden
opdat er sprake kan zijn van verankering. Een van zijn zorgen is dat de breedtestrategie
in het basisonderwijs ertoe leidt dat er een computer meer komt die dan eigenlijk
alleen maar gebruikt wordt door de kinderen die toch al weten hoe zij ermee
moeten omgaan. Dus zeker bij het basisonderwijs zal er een dieptestrategie
nodig zijn.Een aparte groep houdt zich in dit omvangrijke project bezig met educatieve
software onder leiding van de heer Etty. De achtergrond is het zo snel mogelijk
gaan steunen op marktwerking. Scholen moeten software kunnen kopen, maar die
moet er dan wel zijn. Vrijwel nergens ter wereld is die echter aanwezig. In
de VS is zo'n 2,5% van de feitelijke softwaremarkt van in totaal 10 mld. dollar
al echt benut. Er bestaat een grote aarzeling bij de uitgevers voor educatieve
software, want hun boekenmarkt doet het nu nog prima. Voor die
stap in het duister zijn zij dan ook nog wel zeer beducht. Hen zal daarom
duidelijk moeten worden gemaakt dat scholen structureel geld beschikbaar krijgen
voor die educatieve software. Als dat besef is doorgedrongen, is die software
er natuurlijk nog niet. Er bestaat weliswaar veel ICT-software, maar dat is
onderwijskundig gezien lang nog niet allemaal zo goed. Er is ook al vrij veel
materiaal van onderwijskundigen, maar dat is softwarematig allemaal nog niet
zo goed. Ook dat zal dus gecombineerd moeten worden en in de ontwikkeling
daarvan kunnen leraren een belangrijke rol spelen. Er wordt nu gedacht aan
een kredietregeling zoals de Kredo-regeling; krediet van de overheid dat moet
worden terugbetaald als een project slaagt. Slaagt het niet, dan is het rekening
overheid. Voorts wordt er gestreefd naar meer transparantie, met name in het
kader van de OESO, in de beoordeling van het al bestaande softwaremateriaal.
Vervolgens wordt gedacht aan een kleine opstartsubsidie voor scholen, leraren
die in samenwerking met softwarebedrijven educatieve software gaan ontwikkelen.
In totaal is daarvoor zo'n 1,5 mln. beschikbaar gesteld. Ten slotte is er
aansluiting bij het incubatorinitiatief van de minister van EZ waar nieuwe
softwarebedrijven tot stand kunnen worden gebracht of zich kunnen richten
op onderwijssoftware. Desgevraagd verklaarde de bewindsman zich bereid met
zijn collega van EZ contact op te nemen om te bezien hoe die regionale spreiding
is gewaarborgd en dat meenemen in een volgende voortgangsrapportage.De bewindsman memoreerde dat het hier in wezen gaat om de reguliere basisscholen,
want het speciaal onderwijs bekleedt op dit punt eigenlijk al een voorhoedepositie.
Tot omstreeks 1990 bestonden er nogal wat twijfels over ICT of eigenlijk alles
wat met automatisering te maken had, maar beduidend minder bij het speciaal
onderwijs. De ICT-uitgaven in het speciaal onderwijs liggen dan ook aanzienlijk
hoger dan in andere vormen van onderwijs, want daar speelde de drill and practice
een grote rol en dat was vrij eenvoudig met de computer. Softwarespecialisten
die er zijn, hebben zich daarom ook met name gericht op het speciaal onderwijs.De keuze voor de financiering van de vervanging van de computers liet
de bewindsman graag over aan zijn collega van Financiën, want het is
in feite een kasprobleem of een kasritme. Hij had geen voorkeur, maar was
wel van mening dat in ieder geval de garantie moet worden gegeven dat de middelen
er wel zijn op het moment dat ze nodig zijn.De suggestie van de heer Van Gelder voor een soort helpdesk voor de aanschaf
van computers is in feite al gerealiseerd.De bewindsman was het er voorts van harte mee eens dat bestaande organisaties
maximaal moeten worden benut voor die diffusiefunctie.De lokale netwerken zijn nog in een tenderprocedure die eind deze maand
zal kunnen worden afgerond.Ten slotte ging hij in op de wenselijke verbinding tussen leren leren
en employability. In het nationaal actieprogramma een leven lang leren was
veel geld gereserveerd voor de employability van leraren omdat daar nog echt
sprake was van een nachterstandssituatie. Als die extra ruimte beschikbaar
komt, zal zij ook benut moeten worden voor de vernieuwing in het onderwijs,
waaronder ICT. De voorzitter van de commissie,M. M. H. KampDe griffier van de commissie,Mattijssen XNoot1Samenstelling: Leden: Beinema (CDA), Van der Vlies (SGP), Van Nieuwenhoven
(PvdA), M.M.H. Kamp (VVD), voorzitter, De Cloe (PvdA), Janmaat (CD), Van Gelder
(PvdA), ondervoorzitter, Van de Camp (CDA), Mulder-van Dam (CDA), Hendriks,
Rabbae (GroenLinks), Jorritsma-van Oosten (D66), De Koning (D66), Koekkoek
(CDA), J.M. de Vries (VVD), Liemburg (PvdA), Stellingwerf (RPF), Lambrechts
(D66), Rijpstra (VVD), Cornielje (VVD), Cherribi (VVD), Dijksma (PvdA), Sterk
(PvdA), Van Vliet (D66) en Bremmer (CDA).Plv. leden: Reitsma (CDA), Schutte (GPV), Lilipaly (PvdA), Klein Molekamp
(VVD), Valk (PvdA), Poppe (SP), Duivesteijn (PvdA), Ten Hoopen (CDA), Van
der Hoeven (CDA), Verkerk, Oedayraj Singh Varma (GroenLinks), Bakker (D66),
Van 't Riet (D66), De Haan (CDA), Van Heemskerck Pillis-Duvekot (VVD), Rehwinkel
(PvdA), Leerkes (Unie 55+), Versnel-Schmitz (D66), Essers (VVD), Korthals
(VVD), Passtoors (VVD), Huys (PvdA), Van Zuijlen (PvdA), Verhagen (CDA) en
Lansink (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25733-16.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl