Regels met betrekking tot versnelde ontwikkeling en verwezenlijking van ruimtelijke en infrastructurele projecten (Crisis- en herstelwet); Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk Nota n.a.v. het (nader, tweede nader, enz.) verslag
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136343
 2009-2010
 
 32 127
 Regels met betrekking tot versnelde ontwikkeling en verwezenlijking
van ruimtelijke en infrastructurele projecten (Crisis- en herstelwet)
 
 
 
 
 Nr. 
 7
 NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
 Ontvangen 28 oktober 2009
 Met belangstelling heeft de regering kennis genomen van het verslag van
de vaste commissie voor Verkeer en Waterstaat. In het navolgende ga ik, mede
namens de minister van Justitie, de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer en de minister van Verkeer en Waterstaat, na de inleiding
specifiek in op de vragen en opmerkingen, waartoe het wetsvoorstel de leden
van deze commissie aanleiding heeft gegeven.
 INLEIDING
 Vrijwel alle fracties hebben met belangstelling kennis genomen van het
wetsvoorstel en hierover vragen gesteld en opmerkingen gemaakt. De CDA-fractie
meent dat sprake is van een wetsontwerp dat veelomvattend is en soms principieel
van aard is. De leden van de CU-fractie tonen zich onder de indruk van de
snelheid waarmee het wetsvoorstel is voorbereid. De regering meent dat de
economische crisis deze snelheid vereist en heeft daarom in het Aanvullend
Beleidsakkoord voor het ruimtelijk domein extra middelen gereserveerd bovenop
bestaande budgetten en wetgeving aangekondigd bovenop reeds lopende wetgevingstrajecten.
De Crisis- en herstelwet die hiervan het resultaat is, is met inachtneming
van de vereiste zorgvuldigheid inderdaad in een hoog tempo tot stand gebracht.
De regering is de Kamer in het verlengde hiervan erkentelijk voor de voortvarende
behandeling na de indiening van het wetsvoorstel op Prinsjesdag.
 
 De leden van de PvdA-fractie onderschrijven de urgentie van versnelling
van projecten, met name duurzame projecten, en beoordelen het voorstel ten
aanzien van onderdelen op een schaal die loopt van verheuging tot grote bezorgdheid.
De regering neemt met genoegen kennis van de gezamenlijke analyse van de urgentie
van het voorstel en zal zich door de beargumenteerde beantwoording in deze
nota inzetten voor het wegnemen van de bezorgdheid, die bij deze leden leeft.
Met instemming las de regering dat de leden van de SGP-fractie de doelstellingen
van het wetsvoorstel waarderen alsmede de hiermee verbonden uitstraling van
daadkracht. De regering zal zich ervoor inzetten de doelstellingen te realiseren
door middel van voortvarende uitvoering van het wetsvoorstel. 
 
 Verder onderschrijven de leden van de D66-fractie de noodzaak van een
aantal versnellingen maar menen zij dat het wetsvoorstel onvoldoende bijdraagt
aan bestrijding van de economische crisis. In deze nota zal de regering hierop
nader ingaan. De leden van de SP-fractie ondersteunen de doelstelling om stroperigheid
aan te pakken maar betwijfelen of dit wetsvoorstel hiertoe de juiste weg is.
Zij hebben hun verbazing geuit over de bundeling van verschillende maatregelen
in het wetsvoorstel en zouden liever zien dat de regering afzonderlijke wetsvoorstellen
indient. De regering zal in deze nota beargumenteren waarom zij in het licht
van de crisis een breed, veelomvattend wetsvoorstel prefereert boven een serie
afzonderlijke wetsvoorstellen in de hoop hiermee de verbazing van deze leden
weg te nemen.
 
 De leden van de fracties van GL en de PvdD gaven tot slot blijk van respectievelijk
grote zorgen en grote teleurstelling en vroegen aandacht voor de relatie met
de ecologische crisis. De regering zal op de bezwaren en vragen van deze fracties
ingaan.
 
 Alvorens in te gaan op de door de verschillende fracties gestelde vragen,
hecht de regering eraan enkele woorden te wijden aan de context, de doelstellingen
en de opzet van de Crisis- en herstelwet (hierna ook wel Chw).
 
 De economische crisis noopte de regering tot een gerichte en snelle aanpak
om de negatieve effecten van de crisis op de werkgelegenheid en economische
ontwikkeling te bestrijden in 2010 en volgende jaren. Deze aanpak is vastgelegd
in het Aanvullend Beleidsakkoord, waarin op een breed terrein stimuleringsmaatregelen
voor zowel de korte als de lange termijn zijn opgenomen. De regering heeft
gekozen voor extra impulsen gericht op de concurrentiekracht, het innovatief
vermogen, de energietransitie en de duurzame ontwikkeling. In het ruimtelijk
domein is bovenop bestaande budgetten 2,3 mrd euro extra uitgetrokken voor
het treffen van maatregelen.
 
 Naast de beschikbaarheid van voldoende financiële middelen is een
tweede component van de crisisaanpak in het ruimtelijk domein de wetgeving.
Stroperigheid en traagheid van besluitvorming vinden mede hun oorzaak in de
complexiteit van het omgevingsrecht, terwijl de economische crisis juist de
snelle voortgang van projecten extra gewenst maakt. Zoals de leden van sommige
fracties opmerken is er in de afgelopen jaren al veel gebeurd op het terrein
van wetgeving, waarbij zij verwijzen naar onder meer de Wabo, de herziening
van de Wro, de modernisering MER, de adviezen van de commissie Elverding en
de daaruit voortvloeiende herziening van de Tracéwet, alsmede de trajecten
die reeds waren ingezet om de natuurwetgeving en het bestuursprocesrecht te
herzien. Die leden koppelen daaraan de vraag of nu niet een pas op de plaats
zou moeten worden gemaakt. De regering meent van niet en ziet juist in de
economische crisis aanleiding om in aanvulling op reeds lopende trajecten
er een schep bovenop te doen met een pakket maatregelen gericht op de bestrijding
van de gevolgen van de economische crisis op korte en langere termijn. Het
is natuurlijk wel zaak om te voorkomen, dat de Crisis- en herstelwet in de
wielen rijdt van genoemde, reeds lopende trajecten en leidt tot verdere complicatie
van besluitvormingsprocessen in plaats van tot vereenvoudiging. Bij het opstellen
van de Crisis- en herstelwet is hier expliciet op gelet. Waar complicaties
dreigden is afgezien van opname van een maatregel in de Crisis- en herstelwet.
 
 De maatregelen, die zijn opgenomen in de Crisis- en herstelwet, vloeien
voort uit een inventarisatie van belemmeringen, die in de praktijk worden
ervaren. Daarbij is zowel gekeken naar de verschillende rechtsgebieden, die aan de orde zijn bij ruimtelijke en infrastructurele projecten
als naar het totale pakket onderhanden projecten bij het rijk. Op het wegnemen
van deze belemmeringen richt de Crisis- en herstelwet zich primair. De wet
is hierdoor een breed en veelzijdig pakket van algemene en bijzondere maatregelen
van conjuncturele en structurele aard met zowel tijdelijke als structurele
regelingen op het gebied van het bestuurs(proces)recht, ruimtelijke ordening,
milieu, innovatie, energie, natuur en transport. Omdat de wet veel verschillende
wetswijzigingen bevat die van toepassing zijn op veel verschillende (categorieën)
projecten vragen sommige leden zich af of het niet beter ware afzonderlijke
wetsvoorstellen in te dienen. Omdat hiermee meer tijd gemoeid is dan met het
thans in één keer voorliggende wetgevingspakket zou dat betekenen
dat de effecten van de wet, in casu de versnelling van projecten, later tot
stand komen. Snelheid van handelen is voor de regering doorslaggevend geweest
voor de gekozen aanpak.
 
 De wet is voorwaardenscheppend in die zin dat het op maat instrumentarium
biedt om sneller tot besluitvorming te komen over projecten in het ruimtelijk
domein. De wet vervangt niet, zoals sommige leden wel vrezen, het besluit
over een project. Over elk project wordt ten minste één zelfstandig
besluit genomen, waarbij inspraak en beroep mogelijk zijn. Het wetsvoorstel
neemt de Europese regelgeving in acht en versnelt en vereenvoudigt besluitvorming
binnen deze grenzen. Met het oog op de vooralsnog onzekere gevolgen van de
crisis voor de werkgelegenheid en groei, is gekozen voor de expiratiedatum
van 1 januari 2014.
 
 De Crisis- en herstelwet heeft een breed en gedifferentieerd toepassingsbereik,
waardoor veel projecten van de verschillende maatregelen uit de wet kunnen
profiteren. Dit is het best te illustreren aan de hand van de opbouw van de
wet:
 Bijzondere bepalingen voor projecten (hoofdstuk 1): de daarin opgenomen
bestuursprocesrechtelijke maatregelen zijn van toepassing op een breed scala
aan projecten, zoals beschreven in bijlage I en II, terwijl de maatregelen
met betrekking tot de MER van toepassing zijn op een beperkt aantal in bijlage
II met name genoemde projecten.
 Bijzondere voorzieningen (hoofdstuk 2): Hierbij gaat het om versnelde
procedures en het in bijzondere gevallen tijdelijk buiten toepassing verklaren
van regels voor nog nader aan te wijzen ontwikkelingsgebieden en innovatieprojecten.
Ook bevat dit hoofdstuk bijzondere procedures voor bouwprojecten en lokale
projecten van nationale betekenis. Deze gebieden en projecten worden op korte
termijn in een amvb aangewezen.
 De (structurele) wijziging van diverse wetten, zoals onder meer de onteigeneningswet,
de Elektriciteitswet en de Natuurbeschermingswet 1998, zijn generiek van aard
en dus niet beperkt tot de projecten uit de bijlagen van deze wet.
 
 Op deze specifieke onderdelen van de wet zal in het vervolg van deze nota
worden ingegaan aan de hand van de concrete vragen en opmerkingen, die de
leden van diverse fracties hebben. Op een aantal punten heeft de regering
aanleiding gezien in het verslag om het wetsvoorstel te wijzigen:
 Naar aanleiding van de opmerkingen van diverse fracties over de beperking
van de mogelijkheid van het indienen van pro forma beroepen lijkt het de regering
bij nader inzien wenselijk om te bepalen dat in beroepsprocedures, waarop
de Crisis- en herstelwet van toepassing is na afloop van de beroepstermijn
geen nieuwe beroepsgronden meer kunnen worden aangevoerd.
 De regering volgt het voorstel van de ChristenUnie en de SGP om het relativiteitsvereiste
enigszins af te zwakken om zo de kans te verkleinen dat de rechter met enige
regelmaat genoodzaakt is tot het stellen van prejudiciële vragen. 
 Conform de suggestie van diverse fracties wordt de positie van de provincie
versterkt bij de aanpak van de stikstofdepositie.
 De beroepstermijn van bouwprojecten wordt verlengd van vier tot zes maanden.
Aanvankelijk gold voor deze projecten een afwijkende beroepstermijn ten opzichte
van alle andere in de Crisis- en herstelwet opgenomen beroepstermijnen. De
regering acht een uniforme termijn van zes maanden wenselijk en redelijk.
 Op voorstel van diverse fracties wordt nu voorgeschreven dat het ontwikkelingsplan
deel uitmaakt van het bestemmingsplan om zo het aantal besluitvormingsprocedures
terug te dringen.
 Deze punten zijn verwerkt in een tweede nota van wijziging die tegelijkertijd
met deze nota aan de Kamer wordt verzonden.
 
 In de wet zijn zowel maatregelen opgenomen, die rechtstreeks versnelling
betekenen (onder meer onteigening, beslistermijnen rechter, verkorte procedures)
als maatregelen die zijn gericht op vereenvoudiging van de besluitvorming,
die met name ook de risico’s voor een project verminderen. Hoewel afzonderlijke
maatregelen vaak beperkte tijdwinst opleveren, leidt het geheel van maatregelen
dat op een specifiek project van toepassing is, tot substantiële tijdwinst
en een verminderd risico op vertraging. De effecten van deze versnelling in
termen van werkgelegenheid, duurzaamheid en versterking van de economische
structuur van deze wet zijn niet zo exact te bepalen als men misschien zou
willen, maar ze zijn in elk geval wel substantieel. Als het bijvoorbeeld gaat
om werkgelegenheid, staan bijvoorbeeld in de bouw 50 000 banen op het
spel. Alleen al bij de Nota Ruimte-projecten, die zijn opgenomen in de wet,
gaat het om het versnellen van de bouw van ca. 48 500 woningen. Dit correspondeert
met 77 600 mensjaren. Elke maand versnelling – en de tijdwinst
kan oplopen tot een half à anderhalf jaar – voorkomt voor duizenden
mensen dat ze werkloos worden.
 
 Een derde component van de versnelling en vereenvoudiging van besluitvorming
is de organisatorische en procesmatige kant van besluitvorming. Minstens zo
belangrijk als de beschikbaarheid van middelen en adequate wet- en regelgeving
zijn de organisatie, cultuur en werkwijze bij de voorbereiding, aanpak en
totstandkoming van projecten. De leden van veel fracties wijzen erop dat juist
dit punt veel aandacht moet krijgen. De regering is het zeer met deze leden
eens en wijst op de initiatieven die de regering, overigens grotendeels reeds
voor aanvang van de crisis, heeft genomen in het kader van onder meer de uitvoering
van de kabinetsreactie op de adviezen van de commissie Elverding, het programma
Randstad Urgent en het MIRT. Het voert in dit bestek te ver om al deze initiatieven
uitvoerig toe te lichten, maar voor de projecten die vallen onder de Crisis-
en herstelwet zal eveneens zoveel mogelijk worden gewerkt volgens de principes
van de MIRT en/of Randstad Urgent aanpak. Zo voegt de regering ook de lessen
die geleerd zijn uit deze eerdere aanpakken in bij projecten van de Crisis-
en herstelwet. De Deltaplanachtige benadering voor de bouwprojecten die in
de Chw is opgenomen gaat eveneens uit van bestuurlijke vernieuwing. De Crisis-
en herstelwet bevat zodoende naast juridische voorstellen veel elementen die
juist aangrijpen bij en voortbouwen op bestuurlijke vernieuwingen. Bij de
uitvoering van de Crisis- en herstelwet zal de regering scherp toezien op
de samenhang tussen de getroffen wettelijke maatregelen en organisatie, cultuur
en werkwijze, waarbij ook de suggesties die de leden van diverse fracties
hebben gedaan zullen worden betrokken. In elk geval zal adequate voorlichting
gegeven worden aan degenen die van de mogelijkheden tot versnelling gebruik
willen maken.
 
 Een laatste element dat de leden van veel fracties bezig houdt is het
na vaststelling van de wet toevoegen c.q. aanwijzen van projecten, die onder de werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet gaan vallen. De regering
kiest er voor de overzichtelijkheid voor om begin 2010 één amvb
te maken, die onder meer de toevoeging van (categorieën) projecten aan
de bijlagen regelt alsmede de aanwijzing van ontwikkelingsgebieden, innovatieprojecten,
lokale projecten van nationale betekenis en bouwprojecten. Daarna is er rond
de zomer van 2010, 2011, 2012 en mogelijk 2013 nog een moment, dat met name
bedoeld is om eventueel projecten toe te voegen/aan te wijzen. Bij de (voor)selectie
van mogelijke projecten spelen IPO en VNG een belangrijke rol. Via een jaarlijks
te verschijnen voortgangsrapportage, die ook ingaat op projecten/gebieden,
die onder de werking van de Crisis- en herstelwet worden gebracht, wordt ook
het parlement betrokken.
 
 Hierna wordt ingegaan op de specifieke vragen opmerkingen van de leden.
 1.1 Algemeen
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen wanneer de Natuurwet, het
wetsvoorstel voortvloeiend uit het actieprogramma»Sneller en Beter»
ter uitvoering van het advies van de commissie Elverding (29 385, nr 
18) en het aangekondigde wetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht bij de
Kamer worden ingediend. Ook andere leden vroegen afzonderlijk naar de planning
van deze wetten. Zoals eerder gemeld aan de Kamer is de indiening van de Natuurwet
bij de Tweede Kamer voorzien in maart 2011. De wijziging van de Tracéwet
ter uitvoering van het kabinetsstandpunt over de commissie Elverding wordt
naar verwachting begin volgend jaar ingediend. Het wetsvoorstel aanpassing
bestuursprocesrecht zal naar verwachting rond de jaarwisseling aan de Tweede
Kamer kunnen worden aangeboden. Dat is iets later dan eerder aangekondigd,
omdat de regering ervoor heeft gekozen een deel van de daarvoor beschikbare
wetgevingscapaciteit in te zetten voor andere wetsvoorstellen en met name
voor deze Crisis- en herstelwet.
 
 De leden van de VVD-fractie vroegen hoe de Kamer bij de implementatie
en uitvoering van de Crisis- en herstelwet betrokken zal zijn.
 De regering is zich bewust van het feit dat de Crisis- en herstelwet een
omvangrijke en onorthodoxe wet is met deels een experimenteel karakter. Dat
maakt het voor de hand liggend om de vinger aan de pols te houden hoe de wet
in de praktijk uitpakt. Indien nodig kan dan worden bijgestuurd als dingen
niet goed gaan of kunnen dingen die juist wel goed gaan structureel worden
gemaakt. Daarom stelt de regering voor om de invoering van de Crisis- en herstelwet
te monitoren en de Kamer door middel van een jaarlijkse voortgangsrapportage
op de hoogte te houden van de voortgang.
 
 De leden van de SP-fractie menen dat het sterker zou het zijn als de regering
eerst in kaart zou brengen waar de vertragingen door veroorzaakt worden om
vervolgens elke onnodige vertraging afzonderlijk aan te pakken en vroegen
waarom de regering dat niet doet.
 Gelet op het bijzondere karakter van de economische crisis meent de regering
dat een onorthodoxe aanpak gerechtvaardigd is om besluitvorming te versnellen
en te vereenvoudigen. Dat past in de nadruk die de regering vanaf het aantreden
heeft gelegd op de noodzaak om doorbraken te bereiken in de stroperigheid
en de traagheid van besluitvorming in het ruimtelijk domein. Daarbij gaat
het zowel om ambtelijke en bestuurlijke processen, als om de inrichting van
het besluitvormingsproces alsook om wet- en regelgeving. Ook zijn er de laatste
tijd veel rapporten verschenen (bijvoorbeeld Dynamiek in gebiedsgericht milieubeleid
van de VROM-raad en het rapport Doorbreek de impasse) die helder omschrijven
welke belemmeringen er zijn. De Crisis- en herstelwet is hoofdzakelijk
gericht op wet- en regelgeving. Bij de start heeft de regering geïnventariseerd
welke knelpunten worden ervaren in de wet- en regelgeving bij de besluitvorming
over en uitvoering van projecten. Daar is een pakket maatregelen en de projecten
uit voortgevloeid, die nu deel uitmaken van de Crisis- en herstelwet. De regering
is er geen voorstander van om elke maatregel afzonderlijk wettelijk te regelen.
Dit zou veel trager gaan, terwijl het de regering juist te doen is om snelheid
van handelen.
 
 De leden van de fracties van de SP en D66 vroegen wat de effecten van
het wetsvoorstel zijn op de werkgelegenheid en de economische groei.
 De brede opzet van het wetsvoorstel brengt met zich mee dat niet zoals
gevraagd op alle onderdelen exact kan worden beschreven welke voorstellen
zicht richten op welk economisch effect op welke termijn. Als het gaat om
werkgelegenheid, waar deze leden specifiek naar vragen, is het duidelijk dat
er op het moment heel wat banen op het spel staan. Door de recessie staan
in de bouw naar schatting 50 000 banen op de tocht, ofwel 10%
van de banen in de bouwnijverheid. Met name 2010 dreigt een somber jaar te
worden als we niets doen. Harde klappen zullen vallen bij veel kleine zelfstandigen.
Afhankelijk van het type project en de fase waarin het project verkeert, kan
de Crisis- en herstelwet projecten met een half tot anderhalf jaar versnellen.
Dat komt onder meer door het verminderen van het aantal vergunningen, het
versnellen van de onteigeningen en het sneller uitspraak doen door de bestuursrechter.
Ook bij de projecten in hoofdstuk 2 – de ontwikkelingsgebieden,
bouwprojecten en lokale projecten met nationale betekenis – wordt door
stroomlijning van procedures en het tijdelijk buiten werking stellen van regels
forse tijdwinst geboekt.
 
 Omdat door het gedifferentieerde karakter van de wet niet op voorhand
een totaaloverzicht is te geven van de projecten en de maatregelen uit de
Crisis- en herstelwet die op deze projecten van toepassing zijn, zijn de exacte
werkgelegenheidseffecten niet te becijferen, maar wel kan worden beredeneerd
dat deze effecten fors zijn. Dit is te illustreren aan de hand van de Nota
Ruimte-projecten, die zijn opgenomen in bijlage II van de Crisis- en herstelwet.
Het gaat dan om het versnellen van de bouw van ca. 48 500 woningen. Dat
correspondeert grofweg met 77 600 mensjaren. Als het lukt, zoals de bedoeling
is, om deze projecten met een half tot anderhalf jaar te versnellen, gaat
het om duizenden arbeidsplaatsen die eerder vervuld kunnen worden. Werknemers
in met name de bouwnijverheid die anders werkloos thuis hadden gezeten kunnen
hierdoor aan het werk blijven. Recent onderzoek van het Economisch Instituut
voor de Bouwnijverheid bevestigt dit beeld.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie kregen de indruk dat het wetsvoorstel
veel meer te bieden heeft voor «grijze» dan voor «groene»
projecten. De verzwakking van de bescherming van de natuur en de positie van
natuur- en milieuorganisaties is volgens deze leden een veeg teken.
 Ten aanzien van wat deze leden de ecologische crisis noemen, voert de
regering eigenstandig beleid gericht op verbetering van het milieu en terugdringing
van de mondiale en nationale CO2-uitstoot. De Crisis- en herstelwet
is gericht op werkgelegenheid, duurzaamheid en versterking van de economische
structuur. Hoewel de wet niet exclusief gericht is op verbetering van het
milieu draagt deze aan de aanpak hiervan wel bij, onder meer door versnelling
en vereenvoudiging van procedures voor windmolenparken, tal van Nota Ruimte-projecten,
warmte-koudeopslag, spoorprojecten en energiebesparing in woningen. Bij windmolens
op land gaat het bijvoorbeeld om tientallen projecten, gezamenlijk goed voor
het opwekken van een respectabel aantal Megawatt duurzame energie. 
 
 Het is dus zeker niet zo, dat de Crisis- en herstelwet alleen iets te
bieden heeft voor wegprojecten, zoals de leden van deze fractie suggereren.
Voor zover infrastructurele maatregelen versneld worden als gevolg van de
Crisis- en herstelwet dragen deze bij aan werkgelegenheid en versterking van
de economische structuur.
 
 Enkele fracties stelden algemene vragen over de constatering van de Raad
van State op het punt van mogelijk strijd met hoger recht of algemene beginselen
van behoorlijk bestuur. De leden van de SGP-fractie vroegen, of wij van oordeel
zijn dat een optimaal resultaat van het wetsvoorstel ten koste mag gaan van
de verenigbaarheid van het voorstel met hoger recht.
 De regering acht het wetsvoorstel verenigbaar met hoger recht. Anders
zou het wetsvoorstel niet zijn ingediend. Naar aanleiding van het advies van
de Raad van State zijn onderdelen van het wetsvoorstel serieus heroverwogen
en waar nodig aangepast. In sommige gevallen meent de regering echter goede
argumenten te hebben om met de Raad van State van mening te verschillen. In
het vervolg van deze nota zal dit bij specifieke vragen nader worden gemotiveerd.
 
 De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen een reactie
van de regering op hun vraag waar we in willen investeren, waar de regelgeving
versoepeld mag worden omdat het rechtstreeks ten goede komt aan het klimaat
en de ecologie en waar die regelgeving gehandhaafd of liever nog, strenger
moet worden.
 In eerdere nota’s en beleidsstukken, zoals het Coalitieakkoord en
het Beleidsprogramma, de opeenvolgende begrotingen, de Nota Ruimte en de Nota
Mobiliteit, heeft de regering beargumenteerd welke beleidskeuzes zij maakt
en welke projecten in het ruimtelijk domein zij voornemens is om te gaan realiseren.
De regering heeft geconstateerd dat het verwezenlijken van die projecten te
traag gaat en wil binnen de grenzen van hoger recht datgene doen wat nodig
is om deze projecten te vereenvoudigen en te versnellen. Dit draagt bij aan
werkgelegenheid, duurzaamheid en versterking van de economische structuur.
Afwegingen zoals genoemd door de leden van de fractie van de Partij voor de
Dieren zijn gemaakt in de onderliggende stukken en zijn niet aan de orde geweest
bij het ontwerpen van de Crisisen herstelwet. Wel is zeer bewust een grote
groep duurzame energieprojecten opgenomen in de Crisis- en herstelwet.
 
 Naar aanleiding van het advies van de Raad van State, de meerderheid van
de deelnemers aan het rondetafelgesprek en talloze juristen meenden de leden
van de fractie van de Partij voor de Dieren dat de wet zal niet tot economisch
herstel zal leiden, laat staan tot ecologisch herstel. De leden van de fractie
van de Partij voor de Dieren vernamen graag een reactie van de regering op
de verschillende punten van kritiek op dit wetsvoorstel en vroegen de regering
met spoed een nieuw plan te presenteren dat zorgt voor herstel van de economie
zonder de ecologie verder te beschadigen.
 Naar de mening van de regering gaven de rondetafelgesprekken en de berichtgeving
in de pers een genuanceerd beeld van zowel voor- als tegenstanders van de
Crisis- en herstelwet in algemene zin en op onderdelen. De Crisis- en herstelwet
draagt naar de stellige overtuiging van de regering binnen de grenzen van
het Europees recht bij aan de doelstellingen van de wet. Op specifieke punten
gaat de regering op basis van de door uw Kamer gestelde vragen in deze nota
uitgebreid in.
 1.2 Versnelling besluitvorming
 De leden van de fractie van het CDA vroegen of de regering de opvatting
van de SER deelt dat de Crisis- en herstelwet is gericht op de versnelling
van infrastructurele projecten, andere grote bouwprojecten en projecten op het gebied van duurzaamheid, energie en innovatie en dat dit van
belang is vanuit een oogpunt van versterking van de ruimtelijk-economische
structuur. Dat een goed vestigingsklimaat voor burgers en bedrijven voorts
het centrale uitgangspunt dient te zijn, hetwelk naast een economische, ook
een sociale en een ecologische component bevat. Voorts vroegen deze leden
of de regering hun opvatting deelt dat deze voorgenomen wetswijzigingen als
antwoord op de uitdagingen waarvoor de economische crisis Nederland stelt,
in samenhang moeten worden gezien met het financiële crisispakket dat
de regering bij voorjaarsnota 2009 (31 070, nr. 24) en bij de begroting
2010 aan de beide Kamers der Staten-Generaal heeft gepresenteerd.
 De regering deelt de genoemde opvattingen van de SER en van deze leden.
Zoals ook geschetst in de memorie van toelichting zijn de extra middelen uit
het Aanvullend Beleidsakkoord, lopende wetgevingstrajecten in het ruimtelijk
domein, de Crisis- en herstelwet, alsmede de inspanningen van de regering
gericht op verbetering van ambtelijke en bestuurlijke processen complementair.
Projecten uit de Chw zullen ook zoveel mogelijk voorbereid en uitgevoerd worden
volgens de bestuurlijke lessen geleerd uit het Programma Randstad Urgent en
het MIRT. Deze sporen versterken elkaar en zijn er in samenhang op gericht
om Nederland uit de crisis te helpen en bij te dragen aan duurzaamheid en
versterking van de economische structuur op middellange termijn.
 
 De leden van de fractie van het CDA vroegen of het wetsvoorstel niet juist
tot vertraging zal leiden, doordat het allerlei nieuwe en complexe juridische
vragen oproept. In het bijzonder vrezen zij dat het wetsvoorstel de rechter
zal nopen tot het stellen van prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie
van de Europese Gemeenschappen, met alle vertraging van dien. De leden van
de ChristenUnie en de PvdA stelden vergelijkbare vragen. Daarnaast vroegen
de leden van de GroenLinks-fractie of alle voorstellen wel «Europa-proof»
zijn en welke garanties de regering heeft dat haar voorstellen geen van allen
strijdig zijn met Europese regels. De leden van fractie van de Partij voor
de Dieren vroegen de regering het wetsvoorstel zo te wijzigen dat de juridische
onzekerheid en de overtredingen van het Europese recht worden weggenomen.
 De regering meent dat het tot op zekere hoogte onvermijdelijk is dat nieuwe
wetgeving nieuwe vragen oproept die in een rechtsstaat soms door de rechter
zullen moeten worden beantwoord. Dit mag evenwel voor de wetgever geen argument
zijn om handelen achterwege te laten en passief toe te zien hoe de crisis
zich voltrekt. Juist een crisis is een moment om radicale ingrepen niet te
schuwen. Ook het risico dat de onafhankelijke rechter zich genoodzaakt voelt
om prejudiciële vragen te stellen, kan in onze gelaagde rechtsorde principieel
niet geheel worden uitgesloten. Bij het maken van de Crisis- en herstelwet
is de Europese regelgeving als uitgangspunt gehanteerd. Van «overtredingen
van het Europese recht«, waarvan de leden van de fractie van de Partij
voor de Dieren spreken, is naar ons oordeel dan ook absoluut geen sprake.
Garanties dat de rechter nooit tot een ander oordeel zal komen, zoals de leden
van de fractie van GroenLinks vragen, zijn natuurlijk nooit te geven. Evenmin
kunnen alle juridische onzekerheden worden weggenomen, zoals de leden van
de Partij voor de Dieren vragen. Een wet die geen enkele vraag oproept, bestaat
niet. Tegelijkertijd moet vertraging ten gevolge van het stellen van prejudiciële
vragen zo veel mogelijk worden voorkomen.
 
 Specifieke voorstellen waar critici strijdigheid met het Europees recht
vrezen betreffen de natuurbeschermingswet en het relativiteitsvereiste. Onder
4.3 (Natura 2000) wordt uitgebreid toegelicht waarom de maatregelen die worden
voorgesteld in de Natuurbeschermingswet 1998 niet in strijd zijn met de Habitatrichtlijn.
Ook het relativiteitsvereiste acht de regering verenigbaar met
het Europese recht. Hoewel er critici zijn van dit standpunt staat de regering
hier niet alleen in. Er zijn diverse gezaghebbende auteurs die stellen dat
het Europese recht zich op zichzelf niet tegen het relativiteitsvereiste verzet
(Widdershoven en Dingemanse, Schueler, Verheij).
 
 Wel volgt de regering na ampele overweging de suggestie, zoals gedaan
door de leden van de ChristenUnie en de SGP, om de formulering in de wet iets
af te zwakken teneinde het risico op prejudiciële vragen te verminderen.
 In hoofdstuk 2 van deze nota wordt hier nader op ingegaan.
 
 De leden van de CDA-fractie vroegen of de regering het vanuit het oogpunt
van rechtszekerheid mogelijk en gewenst acht om in de memorie van toelichting
meer duidelijkheid dan thans te verschaffen over de aard van het project en
de locatie. En of dit ook kan gelden voor het werken met categorieën
waarop de Crisis- en herstelwet van toepassing is (Bijlage I), zoals categorie
2.1 en categorie 3.1 van Bijlage I. Voorts vroegen deze leden op basis van
welke criteria deze projecten door de selectie zijn gekomen.
 In het licht van deze opmerkingen van de leden van deze fractie is het
goed om de achtergrond van de bijlagen I en II toe te lichten. In bijlage
I zijn categorieën ruimtelijke en infrastructurele projecten benoemd.
Als een project bepaalde juridische kenmerken heeft, zoals in deze bijlage
beschreven, valt het onder bijlage I. Materieel betekent dit dat tot en met
1 januari 2014 de bestuursprocesrechtelijke maatregelen uit afdeling 2
van het wetsvoorstel van toepassing zijn. De regering heeft deze bijlage zo
vormgegeven vanuit het streven om deze maatregelen gedurende de looptijd van
de wet zo breed mogelijk van toepassing te laten zijn op ruimtelijke en infrastructurele
projecten. Het maken van een lijst van projecten, die onder bijlage I vallen,
is per definitie een momentopname. Deze lijst zou aan verandering onderhevig
zijn vanwege het feit dat met enige regelmaat de juridische kenmerken van
projecten zullen veranderen, waardoor ze op de lijst komen of van de lijst
afvallen. Hoewel een limitatieve lijst met met name genoemde projecten niet
mogelijk is, is op elk moment glashelder of een project met bepaalde kenmerken
wel of niet onder bijlage I valt. In die zin kan er geen verwarring bestaan.
In bijlage II is wel gekozen om projecten expliciet te benoemen. Voor die
projecten geldt aanvullend op de bestuursprocesrechtelijke maatregelen het
bepaalde in afdeling 3 over het milieu-effectrapport. Omdat dit een tamelijk
verstrekkende bepaling is, heeft de regering gemeend selectief te moeten zijn
in het opnemen van projecten in deze bijlage.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of het mogelijk is om de geldigheid
van onderzoeken voor bestemmingsplannen te fixeren gelijk de Spoedwet wegverbreding
en Wet luchtvaart.
 In de Wet luchtvaart wordt in navolging van de Spoedwet wegverbreding
en de Tracéwet vastgelegd dat bij de vaststelling van een luchthavenverkeersbesluit –
of indelingsbesluit gebruik wordt gemaakt van reeds vastgestelde gegevens
over verkeer, milieu en flora en fauna en de daarop gebaseerde onderzoeken,
die ten grondslag hebben gelegen aan het ontwerp-luchthavenbesluit. Als tussen
de vaststelling van het ontwerp-luchthavenbesluit en het besluit zelf meer
dan twee jaar ligt, moet dat besluit een motivering van de actualiteit van
die rapporten bevatten. De tijd die ligt tussen het ter inzage leggen van
een ontwerp bestemmingsplan en de vaststelling daarvan bedraagt een periode
van maximaal 24 weken, indien de wettelijke termijnen in acht worden genomen.
Deze periode is natuurlijk niet altijd haalbaar, maar het komt uiterst zelden
voor dat de procedure langer duurt dan twee jaar. De actualiteit van deze
onderzoeken is daarom geen aanwijsbaar knelpunt, zodat een voorziening als door deze leden wordt gesuggereerd, naar de mening van de regering
niet nodig is.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen voorts of een aanpassing van afdeling 6.4
Wet ruimtelijke ordening (Grondexploitatiewet) kan bijdragen aan een versnelling
van de procedures.
 De nieuwe Wet ruimtelijke ordening, inclusief afdeling 6.4 over de
grondexploitatie, is op 1 juli 2008 in werking getreden. Met deze afdeling
kan blijkens een ex ante evaluatie de gemeente eindelijk het kostenverhaal
bij grondexploitatie goed regelen. De regering
heeft tot nu toe geen signalen gekregen dat de toepassing van deze afdeling
leidt tot een vertraging van projecten. Indien de procedures voor ruimtelijke
ontwikkeling opnieuw bezien worden, zal uiteraard de afdeling grondexploitatie
daarin mede betrokken worden.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of overwogen is de zeehavennorm met
betrekking tot geluidhinder breder van toepassing te maken zodat op meer locaties
nieuwe woningbouw nabij havens mogelijk wordt gemaakt.
 In het kader van het wetsontwerp SWUNG I, dat naar verwachting in november
aan de Tweede Kamer zal worden aangeboden, is met alle betrokken partijen
gesproken over een verregaande herziening van het normstelsel van de Wet geluidhinder.
Bij deze gesprekken gaat het zowel om vereenvoudiging van regelgeving als
om behoud van milieukwaliteit. Een deel van de genoemde herziening is neergelegd
in het wetsontwerp SWUNG I, met name het deel dat betrekking heeft op rijkswegen
en hoofdspoorwegen. Voor de geluidnormstelling rond industrieterreinen, waar
de zeehavennorm onderdeel van is, vindt de besluitvorming plaats bij de voorbereiding
van het wetsontwerp SWUNG II. In de begeleidende brief bij het wetsvoorstel
SWUNG I zal hier nader op worden ingegaan. Vanwege de grote samenhang in het
normenstelsel heeft de regering het niet wenselijk geacht om in het kader
van de Crisis- en herstelwet de reikwijdte van de zeehavennorm te verruimen
en mogelijk kort daarna meer fundamentele wijzigingen door te voeren.
 
 De leden van de Pvda-fractie vroegen of het mogelijk is om versneld in
te zetten op het toekennen van de R1-status aan Nederlandse Energie-uit-afval
projecten.
 De Minister van VROM heeft tijdens het Algemeen Overleg Afval en verpakkingen
op 8 oktober 2009 toegezegd, dat zij een wijzigingsprocedure van het
Landelijk afvalbeheerplan (LAP) gaat starten. Doel daarvan is om (een deel
van de) Nederlandse afvalverbrandingsinstallaties, vooruitlopend op de implementatie
van de nieuwe Europese Kaderrichtlijn afvalstoffen, eerder dan eind 2010 de
status van installatie voor nuttige toepassing (R1-status) te geven. De wijzigingsprocedure
van het LAP voorziet onder meer in een inspraakprocedure en notificatie aan
de Europese Commissie. Op basis daarvan zal de minister besluiten of zij de
wijziging van het LAP zal doorzetten. In januari of februari 2010 zal zij
de Kamer daarover informeren.
 
 Omdat de belangrijkste conclusie van Elverding was dat niet zozeer juridische
procedures infrastructurele projecten vertraagden, maar vooral langdurige
besluitvormingsprocedures, waarbij vele partijen betrokken zijn, stelden de
leden van de fractie van de Partij van de Arbeid een crisis- en herstel-aanpak
voor, die in navolging van de aanbevelingen van de commissie Elverding, vooral
inzet op versnelling van besluitvorming en die elementen in zich heeft die
aangrijpen op alle fasen in de totstandkoming van een project, niet slechts
op de beroepsfase aan het eind.
 De commissie Elverding richtte zich in haar advies zowel op verbeteringen
in bestuurscultuur en voorbereiding (hoofdstuk 4), als op verbetering van
het besluitvormingsproces (hoofdstuk 5) als ook op verbeteringen in de wetgeving (hoofdstuk 6). Dit vanuit de notie, dat juist de samenhang
tussen de aanpak van deze drie aspecten zorgt voor doorbraken, die bijdragen
aan de kabinetsambitie om de besluitvormingstijd te halveren. Er is dus geen
sprake van een keuze tussen ofwel de aanpak van ambtelijke voorbereiding ofwel
wet- en regelgeving, maar het isén-én-én. De uitvoering
van de adviezen van de commissie Elverding krijgt voor infrastructurele projecten
onder meer vorm binnen het programma Sneller en Beter. In de Chw zijn buiten
het terrein van infrastructuur duidelijk lessen getrokken uit het advies.
Zo heeft de regering in het kader van deze wet het voorstel overgenomen tot
afschaffing van het beroepsrecht van decentrale overheden en heeft het gedachtegoed
van Elverding uitdrukkelijk ten grondslag gelegen aan hoofdstuk 2, afdeling 7
(lokale projecten van nationale betekenis).
 De opdracht voor het programma Sneller en beter is om de kabinetsambitie
te verwezenlijken om de gemiddelde doorlooptijd van infrastructurele projecten
te halveren door betere besluitvorming, betere samenwerking, betere wetgeving
en betere budgettering. In het voor de zomer aan u aangeboden Actieplan zijn
de lijnen uitgezet, waarlangs binnen Sneller en Beter aan deze ambitie wordt
gewerkt:
 Vereenvoudiging van de onderzoekslast;
 Niet meer en diepgaander onderzoeken dan nodig;
 Publieksparticipatie: Betere en eerdere betrokkenheid van belanghebbenden;
 Programma-aanpak voor de aspecten lucht, natuur en geluid;
 Verbetering van het procesontwerp van projecten. Hierbij moet onder meer
gedacht worden aan het combineren planontwikkeling en realisatie, het eerder
betrekken van marktpartijen en het aanscherpen van termijnen;
 Opleveringstoets ter afronding van het project;
 Cultuurverandering binnen de ambtelijke organisatie.
 Ook het programma Randstad Urgent is bijvoorbeeld een spoor dat leidt
tot verbetering van bestuurlijke processen. Belangrijke elementen in de aanpak
van Randstad Urgent zijn:
 Doortastende besluitvorming onder leiding van een programmaminister. Daarnaast
bestuurlijke duo’s per project;
 Werken aan een andere bestuurscultuur: o.a. nauwe samenwerking tussen
departementen en tussen overheidlagen;
 Samenhangende besluitvorming over ruimtelijke projecten in een regio;
 Proactieve advisering: dreigende problemen vroeg signaleren en de verantwoordelijke
bestuurders hierop direct aanspreken. De Randstadgezant vervult een rol in
het signaleren van dergelijke problemen.
 Kortom, er gebeurt veel om bestuurlijke en ambtelijke processen en de
inrichting van besluitvorming te verbeteren. Daarnaast is wet- en regelgeving
een derde pijler, die in ogenschouw moet worden genomen. In het ruimtelijk
domein zijn recentelijk al veel wijzigingen doorgevoerd, zoals de Wabo, herziening
Wro, modernisering Mer, de Wet versnelling besluitvorming wegen, de voorziene
wijziging van de Tracéwet et cetera. Al deze wetswijzigingen richten
zich op versnelling en vereenvoudiging van besluitvorming. Met de Crisis-
en herstelwet wordt hieraan in het licht van de crisis op basis van waargenomen
belemmeringen bij projecten/rechtsgebieden een aantal wijzigingen toegevoegd,
die een extra zetje in de goede richting geven en waarin al duidelijk elementen
uit het advies van de Commissie Elverding zijn te onderscheiden.
 
 Concluderend is de regering het dan ook met de leden van de PvdA eens
dat er op veel meer terreinen dan wetgeving iets moet gebeuren en dat meer
gebruik moet worden gemaakt van bestaand instrumentarium. In andere trajecten
zet de regering hier ook sterk op in. Dat laat echter onverlet dat op het
specifieke gebied van wetgeving de Crisis- en herstelwet naar de mening van
de regering een belangrijke bijdrage levert aan versnelling en vereenvoudiging
van besluitvorming. Bovendien zijn hierbij onderdelen van het
advies van de Commissie Elverding vertaald naar projecten buiten de sfeer
van de infrastructuur.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen voorts aandacht voor voldoende capaciteit
bij de rechtspraak en de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak. Deze leden
waarschuwden ervoor dat hoewel met de Crisis- en herstelwet enerzijds procedures
worden versneld, dit anderzijds ten koste zal gaan van de capaciteit van de
rechtspraak elders.
 De maatregelen voorgesteld in de artikelen 1.6 tot en met 1.8 beogen inderdaad
een snelle behandeling van beroepen bij de rechters en – indien onderzoek
nodig is – bij de StAB. Hiervoor worden geen extra middelen beschikbaar
gesteld. De rechterlijke colleges en de StAB zullen de onder de voorgestelde
Crisis- en herstelwet vallende projecten zo nodig met voorrang moeten behandelen.
Dit betekent inderdaad dat dit ten koste zal kunnen gaan van de snelheid waarmee
andere zaken worden behandeld. Wij achten dit echter gerechtvaardigd vanwege
de maatschappelijke urgentie van de onder de voorgestelde Crisis- en herstelwet
vallende projecten.
 
 De leden van de PvdA-fractie alsmede de leden van de fractie van GroenLinks
vroegen om een nadere toelichting naar aanleiding van het advies van de Raad
van State met betrekking tot het overnemen van een aanpak zoals die werd gevolgd
in de Deltawet grote rivieren en koppelden daaraan enkele vervolgvragen over
de succesfactoren van de Deltawet grote rivieren in relatie tot het terzake
voorgestelde in de Crisis- en herstelwet. Ook vroegen zij naar de toepasbaarheid
van deze aanpak voor bijvoorbeeld het realiseren van windmolenpark(en) van
6000 MW in zee en de integrale verbetering van de Afsluitdijk.
 
 Naar aanleiding van de vragen van de genoemde leden hecht de regering
eraan de gemaakte keuzes op dit punt nader toe te lichten.
 
 De Raad van State heeft geadviseerd conform de systematiek van de Deltawet
grote rivieren een beperkt aantal grote projecten te benoemen en daarvoor
een versnelde procedure te ontwerpen. Ook tijdens de rondetafelgesprekken
in de Tweede Kamer is die suggestie gedaan. Los van de omstandigheid dat de
realisatie van grote ruimtelijke projecten zich minder eenvoudig in één
simpele procedure laten vangen, heeft de regering er nadrukkelijk voor gekozen
om met de Crisis- en herstelwet niet uitsluitend de aandacht te richten op
grote projecten. In contacten met vertegenwoordigers uit de bouwwereld is
van die zijde juist uitdrukkelijk verzocht om een benadering waarbij ook kleinschalige
bouwprojecten voordeel zouden kunnen hebben van de beoogde procedures. Een
klein (woning)bouwproject, waar ook in Nederland, kan immers voor de plaatselijke
economie van groot belang zijn. Recente berekeningen laten zien dat een woning
al gauw 1,5 tot 2 arbeidsplaatsen oplevert. Vele kleinere bouwprojecten vormen
tezamen een werkgelegenheidsimpuls van grote maatschappelijke betekenis.
 
 De regering heeft de waardevolle verwijzing van de Raad van State naar
de Deltawet grote rivieren aldus vertaald naar de huidige situatie: een slagvaardige,
efficiënte procedure voor kleine en middelgrote bouwprojecten. Met deze
procedure kan via één besluit van één bestuursorgaan
de bouw van maximaal 1500–2000 woningen worden gerealiseerd. De procedure
is extra eenvoudig omdat met in achtneming van de betreffende Europese richtlijnen
de m.e.r.-plicht niet geldt en ook geen luchtonderzoek hoeft te worden uitgevoerd.
In de eerste nota van wijziging is het mogelijke toepassingsbereik uitgebreid
tot andere bij algemene maatregel van bestuur aan te wijzen projecten van
maatschappelijk betekenis. 
 Voor (woning)bouwprojecten was een benadering op de leest van de Deltawet
grote rivieren goed mogelijk, omdat het een relatief homogene groep projecten
betreft. De vernieuwing van de Afsluitdijk is een afzonderlijk project onder
verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, die
daarvoor reeds beschikt over een adequaat instrumentarium. Besluitvorming
over de Afsluitdijk valt onder bijlage I van het wetsvoorstel en kan zodoende
al profiteren van de tijdelijke voorzieningen voor bestuursprocesrecht, alsmede
van de structurele wetgeving, die is opgenomen in hoofdstuk 3 van het
wetsvoorstel. De regering heeft het voornemen om in 2010 een voorkeursbeslissing
voor de Afsluitdijk te nemen. Op dat moment zal inzicht bestaan in welke besluiten
nodig zullen zijn voor de realisatie. Voor windenergie op zee is de belangrijkste
overweging geweest, dat de besluitvorming over het vergunnen van de korte
termijn doelstelling van 950 MW (dus inclusief de verhoging van het aanvullend
beleidsakkoord), naar verwachting vóór inwerkingtreding van
de Crisis- en herstelwet zal plaatsvinden, zodat van opname in het wetsvoorstel
geen versnelling valt te verwachten.
 
 Volgens de leden van de PvdA-fractie lenen ook een basisnet voor elektrische
auto’s en een aantal urgente spoorprojecten die met vele procedures
zijn omgeven, zoals de Delftse spoortunnel, zich voor een aanpak als die van
de Deltawet. Deze leden vroegen of de regering hun mening deelt.
 In het plan van aanpak elektrisch rijden dat op 3 juli 2009 aan de
Tweede Kamer is gezonden is aangegeven dat het Rijk als een van de maatregelen
de aanleg van de noodzakelijke (laad- en energie)infrastructuur, inclusief
de benodigde aanpassing van de bestaande elektriciteitsinfrastructuur zal
stimuleren. De vraag of dit moet leiden tot een basisnet voor elektrische
auto’s en of een aanpak als die bij de Deltawet grote rivieren in dit
verband voordelen biedt, kan op dit moment niet worden beantwoord. Daarvoor
is ook ervaring nodig met de experimenten die in het kader van de Proeftuinenregeling
Hybride en Elektrisch Rijden van start gaan.
 Over spoorprojecten moet worden opgemerkt dat het gaat om een gedifferentieerde
groep projecten, die reeds valt onder bijlage I van de Chw. Voor de Delftse
spoortunnel is een gemeentelijk bestemmingsplan aan de orde, geen tracébesluit,
en biedt de Wro mogelijkheden tot coördinatie van uitvoeringsbesluiten.
Dat project is inmiddels reeds in uitvoering genomen.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een reactie op de stelling
van professor Meurs dat voorgestelde wijzigingen ook negatieve effecten kunnen
hebben op de totstandkoming van de door commissie Elverding beoogde verbeteringen
door de grotere druk op de procedures (onder andere kortere termijnen) en
het risico dat met de voorgestelde wijzigingen de druk van de ketel verdwijnt
voor de noodzakelijke veranderingen in de werkprocessen.
 
 De commissie Elverding richtte zich zowel op verbeteringen in bestuurscultuur
en voorbereiding (hoofdstuk 4), als op verbetering van de inrichting van het
besluitvormingsproces (hoofdstuk 5) alsook op verbeteringen in de wetgeving
(hoofdstuk 6). Het is daarbij, zeker nu met de economische crisis, geen kwestie
van het een of het ander, maar van drie sporen die alledrie voortvarend moeten
worden aangepakt, zoals nu in de praktijk gebeurt. De regering is het niet
eens met de stelling van professor Meurs. Meer aandacht voor maatregelen in
de sfeer van wet- en regelgeving en met name het bestuursprocesrecht, leidt
naar haar oordeel niet tot minder aandacht voor bijvoorbeeld veranderingen
in de werkprocessen of de kwaliteit van de besluitvorming in de voorfase. 
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de regering ook de conclusie
trekt dat het raadzaam is om in het vervolg sneller te besluiten tot het starten
van een MIRT-verkenning.
 Die conclusie trekt de regering niet omdat het aantal projecten dat gereed
komt niet wordt beperkt doordat er te weinig projecten in studie zijn genomen
of van de tekentafel komen. Het probleem is veeleer dat de besluitvorming
stagneert of traag verloopt door de complexiteit van wet- en regelgeving of
door stroperige bestuurlijke en ambtelijke processen. Het besluit komt dus
maar niet tot stand. Het is vanaf haar aantreden een prioriteit van de regering
om hier doorbraken in te bereiken. Andere beperkende factoren zijn de beschikbare
middelen en het feit dat in sommige sectoren van de bouw de beschikbare capaciteit
bijna volledig wordt benut. Meer projecten in studie nemen betekent meer werk
voor ambtenaren en ingenieursbureaus, maar aangenomen mag worden dat het aantal
gerealiseerde projecten hierdoor niet significant toeneemt.
 
 De leden van de VVD-fractie vroegen zich af welk effect de invoering van
de Crisis- en herstelwet zal hebben op de nog te verwachten wetswijzigingen
en andere projecten in het kader van het advies van de commissie Elverding.
 Ten aanzien van de relatie tussen de Crisis- en herstelwet en de wijziging
van de Tracéwet naar aanleiding van het advies van de commissie Elverding
kan gezegd worden dat deze complementair zijn. Met de Crisis- en herstelwet
worden ervaren belemmeringen in een breed spectrum aan wet- en regelgeving
voor de snelle realisatie van ruimtelijke en infrastructurele projecten weggenomen,
terwijl met de wijziging van de Tracéwet beoogd wordt voor infrastructurele
projecten het gedachtegoed van de commissie Elverding over de inrichting van
besluitvormingsprocessen te verankeren in deze wet.
 
 De leden van de VVD-fractie vroegen de regering te reageren op de kritiek
dat de Crisis- en herstelwet zal leiden tot een beperkte stijging van de werkgelegenheid
in de Grond-, Weg- en Waterbouwsector. Voorts vroegen zij de regering daarbij
ook aan te geven of de betrokken departementen voldoende capaciteit hebben
om al deze projecten vóór de expiratiedatum van deze wet uit
te voeren.
 De Crisis- en herstelwet is gericht op vereenvoudiging en bekorting van
de procedures en geeft daardoor soms juist een verlichting van de werkzaamheden.
De genoemde wegenprojecten hebben een ambitieuze planning en spelen voor het
merendeel net na de piek van de Spoedaanpak. De crisis- en herstelwet maakt
de realisatie van projecten enigszins sneller, maar vooral robuuster en daarmee
wordt de feitelijke realisatietijd versneld. .Hierdoor wordt het werkpakket
stabieler en kan de markt daar beter op anticiperen. Het zal mogelijk een
piek aan werkzaamheden opleveren. Deels is dat naar verwachting op te vangen
door gecombineerde aanbesteding en interne herprioritering. Deels zal de tijdelijke
piek met gerichte inhuur worden opgevangen.
 
 De leden van de fracties van CDA, SP, VVD, GroenLinks en de Partij voor
de Dieren vroegen in verschillende bewoordingen een reactie op de stelling
dat de voorgenomen maatregelen op bestuursprocesrechtelijk terrein voornamelijk
zien op versnelling van procedures bij de rechter, terwijl uit veel onderzoek
blijkt dat de grootste «bottleneck» niet bij de rechter ligt maar
bij het bestuur in de voorbereiding van de besluiten, waarbij het vaak ontbreekt
aan voldoende expertise of capaciteit om complexe besluitvorming voortvarend
af te ronden.
 De regering onderkent dat de Crisis- en herstelwet niet de oplossing is
voor alle problemen en deelt de analyse van de commissie Elverding dat er
parallel gewerkt moet worden aan zowel de verbetering van ambtelijke en bestuurlijke
processen, als de inrichting van het besluitvormingsproces als
ook de wet- en regelgeving. Het is naar de stellige overtuiging van de regering
niet het een of het ander, maar alles tegelijk. Op het gebied van wetgeving
doet de regering al veel, zoals de modernisering MER, de herziening WRO, de
Wabo en de wijziging van de Tracéwet. De Crisis- en herstelwet is een
aanvulling hierop, bedoeld om een extra impuls te geven op terreinen, waar
nog versnelling of vereenvoudiging te behalen valt. Naast wetgeving is de
regering ook actief op het terrein van ambtelijke en bestuurlijke processen.
Bij ambtelijke voorbereiding gaat het om aspecten als personeelsbeleid, kwaliteitszorg,
vereenvoudiging van werkwijze en cultuurverandering, waarvoor veel in gang
gezet is in de afgelopen jaren, onder meer in het kader van het Actieprogramma
Sneller en Beter. Voor bestuurlijke processen gaat het bijvoorbeeld om het
programma Randstad Urgent, waarbij concreet gewerkt wordt aan effectievere
vormen van besturen. Kortom, de regering erkent dat dit wetsvoorstel onderdeel
uitmaakt van een groter geheel en afzonderlijk niet alle problemen die bestaan
oplost, maar meent dat de wet wel een substantiële en belangrijke bijdrage
levert aan de versnelling en vereenvoudiging van besluitvorming.
 
 De leden van de PvdA-fractie constateerden dat van de mogelijkheden die
reeds bestaan om projecten gestructureerd en snel te behandelen amper gebruik
wordt gemaakt in de praktijk.
 Daarnaast is er sprake van een gebrek aan expertise bij sommige gemeenten.
Gebiedsregisseurs of teams van deskundigen kunnen (kleine) gemeenten helpen
met de toepassing van bestaande mogelijkheden in de wetgeving om projecten
gestructureerd en snel te behandelen. Aanvullend vroegen de leden van de fracties
van het CDA en de ChristenUnie een reactie op de suggestie, gedaan tijdens
de ronde tafelgesprekken van de Kamer, om bij de beoogde projecten te voorzien
in kwalitatieve en kwantitatieve versterking van de overheden die de besluitvorming
voorbereiden, bijvoorbeeld met «crisiswetondersteuningsteams»?
 De regering merkt op dat de verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat
bestuurders en hun ambtelijke ondersteuning goed op de hoogte zijn van de
wettelijke mogelijkheden, primair bij de diverse bestuursorganen zelf ligt.
Dat neemt niet weg dat de regering zich verantwoordelijk voelt voor een deugdelijke
voorlichting en kennisverspreiding ten aanzien van nieuwe wetgeving. Bij het
voorliggende wetsvoorstel is het belang daarvan nog groter. Bij veel decentrale
projecten zal immers de vraag rijzen wat de Crisis- en herstelwet voor dat
project kan betekenen. Het kan zijn dat het volgen van de afdeling voor de
versnelde uitvoering van bouwprojecten (hoofdstuk 2, afdeling 6) voor
een concreet project het meest in de rede ligt, maar het kan ook zijn dat
het project het meest gebaat is bij de experimentele gebiedsaanwijzing (hoofdstuk
2, afdeling 1) of bij het volgen van de procedure voor lokale projecten
met nationale betekenis (hoofdstuk 2, afdeling 7). In de laatste twee
gevallen moet zo’n gebied of project bij algemene maatregel van bestuur
worden aangewezen. Het ministerie van VROM voert overleg met de VNG en het
IPO over de wijze waarop de selectie en vervolgens de begeleiding van deze
gebieden en projecten het beste vorm kan krijgen. De instelling van teams
van deskundigen die specifiek hierop gericht zijn, dan wel bredere «crisiswetondersteuningsteams»
zal nadrukkelijk als mogelijkheid worden meegenomen bij de invoering van de
wet.
 
 Volgens de leden van de SP-fractie zou een herziening van het grondbeleid
en een stevige aanpak van grondspeculatie onderdeel moeten zijn van dit wetsvoorstel.
 Grondbeleid is een complexe materie, waarvan het effect op de bouwproductie
niet altijd eenduidig is. Een eventuele herziening van het grondbeleid wordt
meegenomen in de Heroverwegingen, die de regering recent in gang heeft gezet.
De leden van de fractie van de SP veronderstellen dat grondposities
van projectontwikkelaars en beleggers menigmaal leiden tot vertraging. Daar
kan tegenover worden gesteld dat juist die partijen gericht zijn op de snelle
ontwikkeling van de nieuwe bestemming. Over de mogelijkheid dat grondspeculatie
leidt tot opdrijving van grondprijzen en daarmee tot stagnatie, kan worden
opgemerkt dat dit in de praktijk van de gebiedsontwikkeling momenteel niet
als een belangrijk probleem wordt gezien.
 
 De leden van fracties van de SP, GroenLinks en de Partij voor de Dieren
vroegen de regering hoeveel tijdwinst er per wetswijziging te verwachten is.
 In het Nader Rapport is onder C4 per wetswijziging ingegaan op de opmerkingen
van de Raad van State over de te verwachten versnelling en vereenvoudiging
als gevolg van de Crisis- en herstelwet. Er zijn maatregelen in de Crisis-
en herstelwet die een vooral rechtstreekse versnelling betekenen, zoals onder
meer:
 het achterwege laten van alternatievenonderzoek of advies van de commissie
MER;
 de voorstellen op het gebied van onteigening;
 het verkorten van de beslistermijn voor de rechter; en
 de diverse voorzieningen uit hoofdstuk 2, waarbij de procedures gestroomlijnd
zijn en regels buiten toepassing kunnen worden verklaard.
 Aan de andere kant zijn er ook maatregelen, die vooral zijn gericht op
vereenvoudiging. Deze maatregelen leiden niet direct tot versnelling, maar
verminderen de risico’s voor een project en voorkomen daarmee stagnatie
van projecten. Voorbeelden zijn:
 het passeren van kleine gebreken; en
 de natuurtoets/passende beoordeling, die onderdeel gaat uitmaken van het
Tracébesluit, zodat er een in plaats van twee besluiten worden genomen.
 Hoewel afzonderlijke maatregelen vaak beperkte tijdwinst opleveren, leidt
de som der delen, ofwel het geheel van maatregelen dat op een specifiek project
van toepassing is, tot substantiële tijdwinst en een verminderd risico
op vertraging. Volgens de sector bouw gaan projecten in de praktijk als gevolg
van deze Crisis- en herstelwet ten minste een half jaar tot 1,5 jaar sneller
verlopen.
 
 De leden van de SP-fractie vrezen dat door de Crisis- en herstelwet dermate
veel spelregels veranderen dat dit tot vertraging zou kunnen leiden. Daarom
zouden de SP-leden graag willen zien dat de regering alleen die wetswijzigingen
in gang zet die substantieel versnelling opleveren zonder dat de zorgvuldigheid
van de besluitvorming daaronder lijdt.
 De regering deelt de vrees voor vertraging als gevolg van de gekozen aanpak
niet. De maatregelen en projecten zoals opgenomen in de Crisis- en herstelwet
komen voort uit een analyse van de verschillende rechtsgebieden, die aan de
orde zijn bij ruimtelijke en infrastructurele projecten en van het totale
pakket onderhanden projecten bij het rijk. Daarbij is gezocht naar in de praktijk
ervaren belemmeringen voor de voortgang van projecten. Op het wegnemen van
deze belemmeringen is de Crisis- en herstelwet gericht. De regering heeft
per maatregel afgewogen of de positieve effecten opwegen tegen negatieve effecten
van maatregelen, die er altijd kunnen zijn en is van mening dat dit bij de
maatregelen in de Crisis- en herstelwet het geval is. Het is wel van belang –
en dat komt tegemoet aan de vrees van de leden van de SP – om de invoering
van de wet zorgvuldig te begeleiden. De regering zal hiervoor zorgdragen.
 
 De leden van de fracties van SP en D66 vroegen de regering uiteen te zetten
hoe de beoogde versnellingsmaatregelen zich verhouden tot bestaande wetten
en wetsvoorstellen, waarbij de leden van de SP opterenvoor de
beperking tot het ten uitvoer leggen van bestaande wetswijzigingen.
 De regering heeft er in het licht van de economische crisis voor gekozen
om een schep bovenop de reeds in werking gestelde wetswijzigingen te doen.
De regering ziet de Crisis- en herstelwet dus als een aanvulling op de lopende
trajecten en heeft er zorgvuldig op toegezien dat in de Crisis- en herstelwet
geen maatregelen zijn opgenomen, die interfereren met lopende trajecten. Ten
aanzien van de Spoedwet wegverbreding en de wijziging van de Tracéwet,
gericht op inrichting van de besluitvorming conform het advies van de commissie
Elverding, is er bijvoorbeeld bewust voor gekozen dat er voor Spoedwetprojecten
en Tracéwetprojecten niet veel verandert in de procedure. De enige
substantiële verandering voor deze projecten is dat de natuurtoets of
de passende beoordeling in het kader van de Natuurbeschermingswet deel gaat
uitmaken van het Tracébesluit, zodat er een besluit in plaats van twee
besluiten worden genomen.
 
 De leden van D66 vroegen voorts of de regering bereid is te onderzoeken
of versnelling van de 58 projecten in de wet geen vertraging oplevert voor
projecten die buiten het toepassingsbereik van het wetsvoorstel vallen.
 Opname van projecten in de bijlagen bij de Crisis- en herstelwet heeft
geen repercussies voor de besluitvorming over andere projecten. Besluitvorming
over projecten gaat door de Crisis- en herstelwet sneller en eenvoudiger.
Andere projecten hoeven hier niet onder te lijden.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen hoe groot het risico is dat als gevolg
van de tijdelijke Crisis- en herstelwet regelgeving en procedures door elkaar
heen gaan lopen en dusdanige onzekerheid creëert dat daadkrachtige besluitvorming
juist moeilijker wordt.
 De regering acht dit risico niet groot. In de eerste plaats is er voorzien
in helder overgangsrecht. Er zijn voorzieningen opgenomen voor besluiten die
reeds genomen zijn voor de inwerkingtreding van de voorgenomen Crisisen herstelwet.
Daarnaast is in artikel 5.10 geregeld wat rechtens is na 31 december
2013, voor projecten die op die datum al zijn gestart, maar nog niet zijn
afgerond.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen een antwoord op de vraag wat de toegevoegde
waarde en de noodzaak van het voorliggende wetsvoorstel is in relatie tot
de reeds bestaande mogelijkheden in de wetgeving voor coördinatie en
integratie van besluitvorming.
 De Crisis- en herstelwet is gebaseerd op een analyse van belemmeringen
waar in de praktijk binnen rechtsgebieden en bij concrete projecten tegenaan
wordt gelopen. Dat heeft geleid tot een veelheid van maatregelen, gericht
op het bieden van specifieke oplossingen voor allerlei verschillende belemmeringen.
Oplossingen waarbij het gaat om (aanvullende mogelijkheden van) coördinatie
en integratie betreffen met name de bijzondere voorzieningen in hoofdstuk 2.
 Als het bijvoorbeeld gaat om ontwikkelingsgebieden zijn dat gebieden,
waar veel ruimtelijke ontwikkelingen samenkomen, waardoor belangenconflicten
ontstaan die leiden tot stagnatie. De aanwijzing van ontwikkelingsgebieden
is een experiment, waarbij een NSL-achtige aanpak wordt opgezet en het bevoegd
gezag een actieve rol en meer manoeuvreerruimte krijgt om gewenste ruimtelijke
ontwikkelingen mogelijk te maken.
 Hoofdstuk 2 bevat in de afdelingen 6 en 7 twee besluitvormingsprocedures
die elk hun eigen meerwaarde ten opzichte van bestaande regelgeving kennen.
Zo bevat afdeling 6 een procedure met één bevoegd gezag, één
besluit, één moment van rechtsbescherming en één
rechterlijke instantie. afdeling 7 bevat vervolgens een procedure die
weliswaar grotendeels bestaat uit bestaande wettelijke elementen – de
structuurvisie en de coördinatieregeling uit de Wet ruimtelijke ordening –
maar de meerwaarde van die afdeling is dat de aangewezen projecten
verplicht de procedure volgen. Van vrijblijvendheid is derhalve geen sprake
meer.
 Deze drie afdelingen wijken ieder voor zich af van het bestaande instrumentarium
en hebben daarmee een duidelijke meerwaarde ten opzichte van het bestaande
instrumentarium.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of alle voorstellen ook daadwerkelijk
een versnelling en/of vereenvoudiging betekenen. Er ontstaan immers naast
de reeds bestaande regelingen allerlei afwijkingen, die deels ook tijdelijk
gelden. Deze leden vroegen voorts of het risico niet groot is dat sommige
voorstellen juist leiden tot extra juridische procedures en nieuwe jurisprudentie.
 Wij menen dat de voorstellen zullen leiden tot versnelling. Wel zal de
mate van versnelling mede afhankelijk zijn van het type project. Wij verwachten
niet dat voorstellen zullen leiden tot extra procedures omdat besluitvorming
zoveel mogelijk wordt geconcentreerd bij een bestuursorgaan.
 
 De leden van de SP-fractie vroegen waarom de regering nu pas echt in beweging
komt om iets te doen aan de bestuurlijke stroperigheid en waarom – pas
na een vol crisisjaar – deze voorstellen komen. Tevens vroegen deze
leden waarom niet tussentijds, sectoraal, al een afzonderlijk voorstel gedaan
werd, zodat Nederland nu al een eind op de goede weg zou zitten.
 Snellere besluitvorming is inderdaad van groot belang. Niet alleen voor
het aanpakken van de crisis, maar ook in algemene zin om de grote vraagstukken
op het gebied van economie en duurzaamheid adequaat te kunnen aanpakken. Vanaf
haar aantreden heeft de regering hier werk van gemaakt en prioriteit gegeven
aan het doorbreken van de stroperigheid van besluitvormingsprocessen. Het
programma Randstad Urgent, de commissie Elverding en het daaruit voortvloeiende
actieprogramma Sneller en beter, de Wet versnelling besluitvorming wegprojecten,
de wijziging van de Tracéwet, de herziening van de WRO, de modernisering
MER en de Wabo met de daaruit voortvloeiende omgevingsvergunning zijn voorbeelden
die aantonen dat niet kan worden gezegd dat de regering niets deed voordat
de economische crisis begon. Wel heeft de economische crisis aanleiding gegeven
om er een schep bovenop te doen. De in het Aanvullend Beleidsakkoord beschreven
crisisaanpak van de regering behelst in het ruimtelijk domein 2,3 mrd extra
investeringen bovenop de bestaande budgetten alsmede de aankondiging van de
Crisis- en herstelwet. Binnen een bestek van vijf maanden is deze wet aanhangig
gemaakt bij het parlement. Voor een wet van de omvang van de Crisis- en herstelwet
meent de regering dat dit eerder als snel dan als traag te bestempelen valt.
De regering is er geen voorstander om elke maatregel afzonderlijk wettelijk
te regelen. Dit zou veel trager gaan terwijl het de regering juist te doen
is om snelheid van handelen.
 
 De leden van de SGP-fractie wezen erop dat de voorstellen voor versnelling
van rechterlijke procedures allerlei complexe juridische vragen kunnen oproepen
en aanleiding kunnen geven voor belanghebbenden en overheden die in beroep
willen gaan om omwegen te bewandelen, dat dit juist meer tijd zou kunnen kosten
dan de voorgestelde versnelling oplevert en vroegen hoe groot de regering
dit risico acht.
 Wij delen niet de opvatting van de SGP-fractie dat de genoemde maatregelen
voor belanghebbenden aanleiding geven om omwegen te bewandelen. De rechtsgang
die openstaat voor belanghebbenden verandert niet door de voorgestelde maatregelen.
Belanghebbenden procederen bij dezelfde rechter. De rechter heeft zes maanden
om tot een uitspraak te komen. Verder moeten de voorgestelde maatregelen ertoe
leiden dat de kern van het geschil direct duidelijk is, bijvoorbeeld doordat
er geen pro-formaberoep mag worden ingediend en doordat de rechter niet hoeft in te gaan op beroepsgronden die zijn gebaseerd op rechtsregels die
niet strekken tot bescherming van de belangen van degene die zich beroept
op schending van een dergelijke rechtsregel. Het voorstel tot tijdelijk afschaffen
van het beroep van decentrale overheden zou er wel toe kunnen leiden dat decentrale
overheden hun heil zoeken bij de burgerlijke rechter. Wij achten die kans
echter niet groot, zoals verderop in deze nota naar aanleiding van het verslag
nader wordt toegelicht.
 
 De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen hoe de regering
de onzekerheid over de reikwijdte van de wet zal wegnemen, mede in het licht
van het feit dat ook de bevoegdheid wordt gecreëerd om de projectenlijst
bij algemene maatregel van bestuur aan te vullen.
 In de inleiding van deze nota is de opbouw van de wet geschetst. Naar
de mening van de regering volgt hieruit duidelijk welke projecten onder de
Crisis- en herstelwet zullen vallen.
 Op de mogelijkheid om door middel van een amvb het aantal projecten onder
de werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet uit te breiden wordt elders
in deze nota uitgebreid ingegaan.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welke beoordelingscriteria
de regering bij het onderscheid tussen de geldigheidsduur van de verschillende
wijzigingen heeft gebruikt.
 De leden van de fracties van de ChristenUnie-fractie en de Partij voor
de Dieren stelden vergelijkbare vragen.
 De tijdelijke voorzieningen in de hoofdstukken 1 en 2 hebben deels een
experimenteel karakter (met name hoofdstuk 2) of lopen vooruit op in
voorbereiding zijnde wetgeving (bijvoorbeeld het relativiteitsvereiste). Voorts
is in een enkel geval – denk aan de bepaling over de m.e.r. –
sprake van een afwijking waarvan de reikwijdte naar het oordeel van de regering
in tijd en toepassingsbereik beperkt dient te blijven. Bij de structurele
wijzingen is dit niet het geval. Bovendien zijn veel van die wijzigingen ook
moeilijk splitsbaar in een bestaande en een tijdelijke wet.
 
 De leden van de SP-fractie vrezen dat er een aantal projecten waar nu
breed maatschappelijk verzet tegen bestaat opgedrongen wordt, waarbij niet
duidelijk is in hoeverre alle genoemde projecten de komende twee jaar in gang
gezet kunnen worden. En tot slot vinden deze leden het schrappen van bureaucratie
terecht, maar snappen zij niet waarom dit dan slechts via tijdelijke wetten
gebeurt.
 Wat de regering betreft is er geen aanleiding voor de vrees van deze leden
dat met de Crisis- en herstelwet projecten worden opgedrongen, al was het
maar omdat de Crisis- en herstelwet niet in de plaats komt van besluiten over
projecten. Over elk project wordt ten minste één zelfstandig
besluit genomen, waartegen inspraak en beroep mogelijk is. De Crisis- en herstelwet
zorgt slechts voor versnelling en vereenvoudiging van de procedure. Van de
projecten, die met name worden genoemd in bijlage II, kan de uitvoering beginnen
voor 2014. Dat is één van de criteria voor deze projecten. Ten
aanzien van het tijdelijke karakter van de wet kan worden gezegd dat een deel
van de Crisis- en herstelwet (hoofdstuk 3) wel degelijk structureel is.
Voor de tijdelijke maatregelen geldt dat er een moment kan komen tegen het
einde van de looptijd van de wet, dat kan worden vastgesteld of er maatregelen
zijn die zich lenen voor structurele inzet.
 
 Voor de leden van de SP-fractie is niet helder waarom al deze wetswijzigingen
bij elkaar in één wet staan. Zijn deze ondeelbaar, of is het
mogelijk om deze ook los van elkaar te bezien? De SP denkt dat dit laatste
meer voor de hand zou liggen.
 De wetswijzigingen staan in één wet, omdat de regering van
oordeel is dat het bijzondere karakter van de economische crisis het rechtvaardigt
om snel te handelen. Het is ontegenzeglijk sneller om een omvangrijk wetgevingspakket in één keer in te dienen en te behandelen
dan om een serie afzonderlijke wetsvoorstellen in te dienen en te behandelen.
 
 De leden van de D66-fractie stelden dat er een reële kans bestaat
dat de wet voor een deel procyclisch zal werken en op lange termijn negatieve
effecten zal hebben en vroegen een reactie van de regering.
 Inderdaad weet de regering evenmin als de leden van de fractie van D66
hoe de economische crisis zich zal ontwikkelen de komende jaren, maar het
is zeker een zaak van de lange adem. De regering is van oordeel dat het in
alle gevallen goed is om een inspanning te doen om bestaande belemmeringen
weg te nemen om projecten te realiseren, die op korte termijn werkgelegenheid
op leveren en op de middellange termijn bijdragen aan duurzaamheid en versterking
van de economische structuur. De regering kan niet inzien wat op de lange
termijn negatieve effecten van deze wet zouden kunnen zijn, die de leden van
deze fractie vrezen.
 
 De leden van de fracties van de SP en de SGP vroegen op basis van welke
overwegingen voor de expiratiedatum is gekozen.
 De datum van 1 januari 2014 is gebaseerd op een afweging die de regering
heeft gemaakt. De economische crisis is nu en de effecten werken nog enkele
jaren sterk door. Daarom moet het gaan om projecten die de komende jaren bijdragen
aan werkgelegenheid, duurzaamheid en versterking van de economische structuur.
Daarbij moest de looptijd niet te kort zijn, zodat er voldoende tijd is om
substantiële effecten te bereiken, maar ook niet te lang, zodat er geen
sprake is van tijdelijke wijzigingen, die voor het gevoel semi-permanent zijn.
 1.4 Rechtsbescherming
 De leden van de PvdA-fractie vroegen naar de rechtvaardiging van de beperking
van de rechtsbescherming krachtens de Algemene wet bestuursrecht. Voorts vroegen
deze leden of belanghebbenden na 1 januari 2014 de gelegenheid krijgen
om vergoeding te eisen voor schade die zij door besluiten, die krachtens de
tijdelijke bepalingen van de Crisis- en herstelwet zijn genomen, hebben geleden
en hoe dit vorm wordt gegeven.
 Dat de rechtsbescherming op grond van de Awb wordt beperkt door de Crisisen
herstelwet berust op een misverstand. De Crisis- en herstelwet verandert niets
aan de rechtsbescherming voor belanghebbende burgers, bedrijven en maatschappelijke
organisaties. De regel dat beroep kan worden ingesteld door belanghebbenden
bij een besluit geldt dus onverkort. Wel is het zo dat de behandeling bij
de rechter vervolgens versneld plaatsvindt. Belanghebbenden weten hierdoor
eerder waar ze aan toe zijn. Het is dus niet nodig om een schadevergoedingsregeling
voor belanghebbenden in het leven te roepen. Voor een categorie belanghebbenden
verandert er wel iets aan de rechtsbescherming. Bestuursorganen en publiekrechtelijke
rechtspersonen kunnen niet meer opkomen tegen besluiten van andere bestuursorganen.
Wij menen dat bestuursgeschillen intern, dat wil zeggen binnen het openbaar
bestuur, moeten worden opgelost.
 
 De leden van de D66-fractie menen dat de constateringen in de memorie
van toelichting en studies dat veel belemmeringen gerelateerd zijn aan bestuurlijke
processen en ambtelijke voorbereiding op gespannen voet staan met de ingrijpende
juridische hervormingen die neergelegd worden in de Crisis- en herstelwet,
met name het relativiteitsvereiste.
 Het is ons niet duidelijk waarom het relativiteitsvereiste op gespannen
voet zou staan met de – ook door ons onderschreven – wenselijkheid
om voor ingrijpende besluiten zo mogelijk een breed maatschappelijk draagvlak te vinden, onder meer door participatie van betrokkenen. Dit
draagvlak moet ontstaan in de fase van voorbereiding van een besluit. Aan
de mogelijkheden tot inspraak in die fase van de besluitvorming doet dit wetsvoorstel
niets af. In die fase geldt ook geen relativiteitsvereiste, want dit heeft
uitsluitend betrekking op de fase van het beroep bij de rechter. In die fase
is het creëren van draagvlak door participatie niet meer aan de orde.
 2.1 Reikwijdte bijzondere bepalingen
 Artikel 1.2 Toevoegen projecten
 De leden van de CDA-fractie vroegen waaruit de bijdrage van aan de bijlagen
bij de wet toe te voegen projecten aan de doelstellingen van de wet zou moeten
bestaan en of het uitsluitend gaat om nieuwe projecten of ook om bestaande
projecten waarvan de voortgang door de kredietcrisis wordt bedreigd of mogelijk
bedreigd wordt tijdens de geldingsduur van de wet. Ook de leden van de fracties
van de VVD, ChristenUnie, D66 en de Partij voor de Dieren vroegen welke criteria
er gelden voor het besluit om een project al dan niet toe te voegen aan deze
bijlagen en of deze criteria niet in de wet zouden moeten staan.
 Voor het eventueel toevoegen van projecten gelden in elk geval de volgende
criteria, zoals deze ook staan genoemd in de memorie van toelichting bij de
wet:
 Het moet gaan om urgente ruimtelijke projecten;
 De projecten moeten bijdragen aan werkgelegenheid, duurzaamheid en/of
versterking van de economische structuur, zodat ze bijdragen aan de aanpak
van de economische crisis;
 De uitvoering moet voor 2014 kunnen starten;
 De financiering mag geen probleem vormen;
 Het moet om een duidelijk en vastomlijnd project gaan;
 Er moeten juridische belemmeringen spelen, waarvoor de Crisis- en herstelwet
een oplossing biedt.
 In beginsel kan het gaan om nieuwe en bestaande projecten, die aan bovenstaande
criteria voldoen. Het toevoegen van projecten zal worden vastgelegd in een
amvb. Op deze amvb wordt verderop in deze nota ingegaan.
 
 De leden van de fractie van de PvdA-fractie vroegen op welk moment en
op welke wijze wordt getoetst of projecten die binnen de brede categorieën
uit bijlage I vallen wel of niet in aanmerking komen voor toepassing van de
Crisis- en herstelwet. Voorts vroegen deze leden in hoeverre dispuut hierover
kan leiden tot extra procedures.
 Bijlage I van de wet bepaalt op welke projecten de bestuursprocesrechtelijke
maatregelen van afdeling 2 van hoofdstuk 1 van toepassing zijn.
Dit leidt niet tot extra procedures.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom de wet bijvoorbeeld niet ook
van toepassing is op projecten als de N18 en de N35. Deze leden zouden ook
een voorziening willen treffen om maatschappelijk vastgoed, waar dit voldoet
aan de voorwaarde van groot maatschappelijk belang, werkgelegenheid, klimaatbestendigheid
en duurzaamheid, zoals ziekenhuizen, via een besluit tot de lijst toe te laten.
Daarnaast vroegen deze leden of de maatschappelijke kosten-batenanalyses (hierna
MKBA genoemd) van alle 58 projecten positief waren.
 
 Tracéwetplichtige projecten, en daarmee dus ook de N18 en de N35,
vallen onder bijlage I van de Chw en profiteren dus al van het bijzondere
bestuurs- en procesrecht. De vraag heeft dus betrekking op bijlage II. Opname
in bijlage II betekent dat de maatregelen op het gebied van de MER
van toepassing zijn. In deze bijlage van de wet zijn de N18 en de N35 niet
opgenomen. Opname in deze bijlage is immers met name zinvol als de milieueffectrapportage
nog moet plaatsvinden. Bij de N18 is de Standpuntbepaling in het kader van
de Tracéwetprocedure achter de rug en dus ook het onderzoek naar alternatieven
en de advisering door de Commissie voor de m.e.r.. De opname van de N18 in
bijlage II draagt bij aan de reducering van het risicoprofiel, maar bij de
bijlage II is gekozen voor wegprojecten van nationale betekenis. Voor wat
betreft de N35 moet onderscheid worden gemaakt naar de deeltrajecten binnen
deze weg. Voor het deel Zwolle – Wijthmen moet de planprocedure (en
dus ook de milieueffectrapportage) nog starten. Opname voor dit deel in de
projectenlijst kan dus tijdswinst opleveren. Voor wat betreft het deel Nijverdal –
Wierden is de financiering nog niet rond. Daarom is opname in de lijst voor
dit deel prematuur. Overigens geldt ook hier bij AmvB tot 1 januari 2014
de bijlage kan worden uitgebreid
 
 Voor maatschappelijk vastgoed is juist wel een voorziening in de wet opgenomen.
De Deltawetbenadering van hoofdstuk 2, afdeling 6 (bouwprojecten)
is ook van toepassing op bij algemene maatregel van bestuur aangewezen projecten
van maatschappelijke betekenis. Op die manier kunnen deze projecten profiteren
van deze belangrijke versnellingsmogelijkheid.
 
 Voor wat betreft de vraag naar de Maatschappelijke Kosten-Batenanalyses
(MKBA) het volgende. De totstandkoming van de projectenlijst is gebaseerd
op een politiek-bestuurlijke afweging waarbij het de inschatting van de regering
is dat deze projecten een bijdrage leveren aan het tegen gaan van de crisis.
Een eventuele MKBA ondersteunt deze afweging. Alle MKBA’s van de Nota
Ruimte budget projecten zijn beoordeeld door de planbureaus (behalve de Vervangers
van de «Hoeksche Waard»). Op de aspecten legitimiteit en effectiviteit
wordt voor nagenoeg alle MKBA’s gunstig geoordeeld. Op het aspect efficiency
wordt voor het merendeel van de MKBA’s gunstig of gemengd geoordeeld.
Van de 31 projecten die onder de verantwoordelijkheid van de minister van
Verkeer en Waterstaat vallen, is voor 13 projecten een MKBA uitgevoerd. Bij
12 projecten viel de MKBA positief uit, bij 1 project, OV-SAAL, niet geheel
positief. Er zijn achttien projecten waar geen MKBA voor is uitgevoerd. Voor
drie wegenprojecten en een havenproject heeft de beslissing al voor 2005 plaatsgevonden,
en daarmee vóór het moment waarop het uitgangspunt van een MKBA
voor reguliere MI(R)T-verkenningen in de OEI-leidraad werd opgenomen. Bij
de renovatie van 14 bruggen wordt ook geen MKBA uitgevoerd nu de investeringen
in deze bruggen enkel zijn gericht op renovatie en daarmee op het in standhouden
van de huidige functionaliteit.
 
 De leden van de fractie van de PvdA meenden dat onduidelijk is welk project
al dan niet onder het toepassingsbereik van de Crisis- en herstelwet valt.
Deze leden pleitten daarom voor een eenmalig, eventueel tweemalig, vast te
stellen lijst met concrete projecten en achtten een rol van de beide Kamers
der Staten-Generaal bij het vaststellen van die lijst wenselijk. De leden
van de ChristenUnie vroegen zich af of in de bijlagen de projecten voldoende
nauwkeurig zijn omschreven en willen meer in algemene zin weten hoe bijlage
I en II totstandgekomen zijn.
 In het licht van deze opmerkingen van de leden van deze fracties is het
goed om de achtergrond van de bijlagen I en II toe te lichten. In bijlage
I zijn categorieën ruimtelijke en infrastructurele projecten benoemd.
Als een project bepaalde juridische kenmerken heeft, zoals in deze bijlage
beschreven, valt het onder bijlage I. Materieel betekent dit dat tot en met
1 januari 2014 de bestuursprocesrechtelijke maatregelen uit afdeling
2 van het wetsvoorstel van toepassing zijn. Vanuit het streven om deze maatregelen
gedurende de looptijd van de wet zo breed mogelijk van toepassing te
laten zijn op ruimtelijke en infrastructurele projecten, heeft de regering
bijlage I op deze wijze vormgegeven. Het maken van een lijst van projecten,
die onder bijlage I vallen, is per definitie een momentopname. Deze lijst
zou aan verandering onderhevig zijn vanwege het feit dat met enige regelmaat
de juridische kenmerken van projecten zullen veranderen, waardoor ze op de
lijst komen of van de lijst afvallen. Hoewel een limitatieve lijst met met
name genoemde projecten niet mogelijk is, is op elk moment glashelder of een
project met bepaalde kenmerken wel of niet onder bijlage I valt. In die zin
kan er geen onduidelijkheid bestaan.
 In bijlage II is wel gekozen om projecten expliciet te benoemen. Voor
die projecten geldt aanvullend op de bestuursprocesrechtelijke maatregelen
het bepaalde in afdeling 3 over het milieueffectrapport. Omdat dit een
tamelijk verstrekkende bepaling is, heeft de regering gemeend selectief te
moeten zijn met het opnemen van projecten in deze bijlage. De overige hoofdstukken
van de wet zien op tijdelijke bijzondere voorzieningen, zoals voor ontwikkelingsgebieden,
en op structurele wijziging van diverse wetten. Uiteraard kan de regering
zich wel vinden in een rol van de Kamer bij eventuele wijzigingen in de (categorieën)
projecten die onder de werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet worden gebracht.
Elders in deze nota doet de regering hiervoor een voorstel.
 
 De leden van de PvdA-fractie zouden als voorwaarde tot toelating van projecten
willen stellen: het genereren van werkgelegenheid, klimaatbestendigheid, duurzaamheid
en groot maatschappelijk belang. Dit om te voorkomen dat met toelating van
vele, kleine projecten de capaciteit bij de rechtelijke macht niet onevenredig
op de proef wordt gesteld.
 Bij de selectie van projecten heeft de regering gekeken, zoals beschreven
in de Memorie van Toelichting, naar werkgelegenheid, duurzaamheid en/of versterking
van de economische structuur. Dat komt redelijk overeen met de criteria die
de leden van deze fractie noemen. De argumentatie dat voorkomen moet worden
dat door toelating van kleine projecten de capaciteit van de rechterlijke
macht onevenredig op de proef wordt gesteld volgt de regering niet. De omvang
van projecten is niet bepalend voor nut en noodzaak en het maatschappelijk
effect van projecten. Veel kleine projecten kunnen immers gezamenlijk een
groot effect sorteren. Bovendien meent de regering dat de capaciteit van de
rechterlijke macht, hoewel natuurlijk van belang, niet het leidend beginsel
kan zijn voor de keuze van projecten.
 
 De leden van de PvdA-fractie wensen ook natuurprojecten te versnellen
en vroegen of het mogelijk is ook projecten als realisatie Bentwoud, ontpoldering
Hedwigepolder en de afronding van de aankopen van diverse natuurgebieden (in
het bijzonder Dwingelerveld, Springendal, Friesch-Drentse Wold, Park Lingezegen,
De Peel, Plan Tureluur, Polder Stein (Zuid-Holland) te versnellen door toepassing
van de Crisis- en herstelwet.
 Voor zover genoemde projecten moeten worden gerealiseerd via een provinciaal
of rijksinpassingsplan (bijlage I, cat. 2) of voor zover voor die projecten
een vergunning op grond van artikel 19d van de Natuurbeschermingswet 1998
is vereist (bijlage I, cat. 7.4), zijn de voorgestelde voorzieningen ter versnelling
van de besluitvorming in hoofdstuk 1, afdeling 2, van dit wetsvoorstel
van toepassing. Datzelfde geldt voor zover het gaat om projecten die plaatsvinden
ter uitvoering van de Nadere uitwerking rivierengebied (NURG; bijlage 1,
cat. 7.1).
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of deze wet ook soelaas biedt voor
complexe projecten als het Utrecht Centrum-project waarvoor immers de mer-fase
al lang is afgerond.
 In algemene zin kan worden gezegd dat indien de mer-fase van een project
is afgerond het project in beginsel geen baat meer heeft bij demaatregelen
op het gebied van de mer, die zijn opgenomen in de Crisis- en herstelwet.
Er zijn echter in de Crisis- en herstelwet tal van andere maatregelen opgenomen,
die bijdragen aan versnelling en vereenvoudiging van besluitvorming, zoals
de maatregelen op het gebied van bestuursprocesrecht, onteigening, natuurbescherming,
de experimentele gebiedsaanwijzing of de procedure voor lokale projecten met
nationale betekenis.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen waarom niet gekozen is voor
een wet met een meer gesloten karakter en een beperkt aantal projecten en
hoe het open karakter zich verhoudt tot de tijdelijkheid en de vergaande reikwijdte
van de Crisis- en herstelwet.
 De vraag die de regering zich bij aanvang in het licht van de economische
crisis heeft gesteld is welke belemmeringen in de praktijk worden ervaren
bij het toepassen van het omgevingsrecht en bij de besluitvorming over concrete
projecten. Dat heeft geleid tot het voorliggende pakket van maatregelen, waarmee
besluitvorming over projecten sneller en/of eenvoudiger – dus ook met
minder risico op vertraging – kan plaatsvinden. De regering heeft dus
geredeneerd vanuit de vraag welke maatregelen soelaas bieden voor bepaalde
projecten en tegelijkertijd redelijk zijn en heeft niet zozeer gestreefd naar
een gesloten karakter van de wet. Wel is de regering met deze leden eens dat
duidelijk moet zijn wanneer welke bepalingen uit de wet van toepassing zijn.
Eerder in dit verslag is daartoe de opzet van de wet en de achtergrond van
de bijlage I en II toegelicht.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen om een nadere onderbouwing
van de effecten van de geselecteerde projecten en categorieën projecten
op de werkgelegenheid voor de korte termijn en op structuurversterking voor
de lange termijn. Deze leden vroegen of de regering bereid is een quickscan
te laten doen naar de welvaarts- en werkgelegenheidseffecten door het Centraal
Planbureau.
 Talloze analyses en studies hebben aangetoond dat besluitvorming over
ruimtelijke projecten in Nederland nodeloos traag verloopt. Aan de aanpak
hiervan levert de Crisis- en herstelwet een bijdrage. Op de effecten van het
wetsvoorstel is nader ingegaan in hoofdstuk 1 van deze nota. Daarbij
is onderbouwd dat de economische effecten van de versnelling van de besluitvorming
waar deze wet toe leidt niet zo gedetailleerd in beeld kunnen worden gebracht
als sommige fracties wel zouden wensen, maar dat vaststaat dat de effecten
van versnelling substantieel zullen zijn. In dat licht acht de regering een
quickscan door het CPB niet zinvol, nog daargelaten of de vereiste methodiek
hiervoor aanwezig is.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een reactie van de regering
op de mening van professor Meurs, zoals geuit tijdens het rondetafelgesprek
dat de vaste commissie voor Verkeer en Waterstaat op 6 en 7 oktober 2009
in de Kamer heeft georganiseerd, dat arbeidsmarktbeleid en scholing van grotere
invloed zijn op de versterking van de economische structuur dan infrastructuur
en ruimtelijke projecten en dat investeringen in infrastructuur nauwelijks
tot aantrekken van internationale bedrijvigheid leidt, maar vooral tot verschuivingen
van de bedrijvigheid op lokale en regionale schaal.
 Naar de mening van de regering is de stelling van de heer Meurs te algemeen
en te absoluut. Voor de economische structuur is een breed palet aan factoren
van belang. Daarbij gaat het onder meer om arbeidsmarktbeleid, fiscaal beleid,
onderwijs, infrastructuur, telecommunicatievoorzieningen, internationale verbindingen,
woningaanbod en ruimtelijke kwaliteit. In algemene zin infrastructuur tegenover
arbeidsmarktbeleid stellen en daar kwalificaties aan verbinden acht de regering
weinig zinvol. 
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of bij verdere versnelling
niet juist het risico bestaat van toenemende kosten van projecten in de grond-,
weg-, en waterbouwsector. Deze leden vroegen gezien de beschikbare capaciteit
in de spoorsector voorts of niet is overwogen meer spoorprojecten toe te voegen
aan dit wetsvoorstel, bijvoorbeeld de projecten uit de huidige planstudies.
 De in het wetsvoorstel genoemde wegenprojecten hebben een ambitieuze planning
en spelen voor het merendeel net na de piek van de Spoedaanpak. De Crisis-
en herstelwet maakt de realisatie van projecten robuuster en daarmee wordt
de feitelijke realisatietijd versneld. Hierdoor wordt het werkpakket stabieler
en kan de markt daar beter op anticiperen. Spooraanlegprojecten vallen als
tracéwetplichtig al onder de bepalingen van het bestuursprocesrecht
van de Chw. Voor wat betreft opname in bijlage II (vereenvoudiging MER) bleken
niet meer spoorprojecten beschikbaar, die met behulp van specifieke onderdelen
van de Chw versneld kunnen worden binnen de werkingsduur van deze wet. Mochten
in de periode tot 2014 zich alsnog spoorprojecten aandienen, bijvoorbeeld
in het kader van het programma hoogfrequent spoor, dan kunnen deze alsnog
bij algemene maatregel van bestuur aan bijlage II worden toegevoegd.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen nader te onderbouwen waarom
de bijlagen I, II en III bij algemene maatregel van bestuur kunnen worden
aangevuld. Zij gaven aan dat ook voor de projecten die nu in de bijlagen staan
geldt dat ze al enige tijd lopen en dat ze toch nog te versnellen zijn via
de Crisis- en herstelwet, dus via een wettelijk traject. Ook vroegen zij waarom
een wijziging van bijlage III over het toepassingsbereik van de lex silencio
positivo niet via een wettelijke regeling in plaats van een algemene maatregel
van bestuur zou kunnen worden gerealiseerd.
 Onder normale omstandigheden zouden regering en parlement, indien uitbreiding
van deze bijlagen wenselijk is, een wet in formele zin tot stand brengen.
De totstandkoming van een wet in formele zin kost in het algemeen evenwel
de nodige tijd. Gelet op de ernst van deze economische crisis en het doel
van dit wetsvoorstel vindt de regering het van belang dat maatregelen die
de economie op korte termijn een impuls kunnen geven en op termijn ook de
economische structuur versterken, zo snel mogelijk kunnen worden genomen.
Een algemene maatregel van bestuur kan sneller in werking treden. Dat de projecten
die nu in de bijlage staan versneld bleken te kunnen worden ondanks dat er
een wettelijk traject moest worden doorlopen is op zichzelf juist. Daar dient
aan te worden toegevoegd dat dit wettelijk traject noodzakelijk was om te
komen tot versnelling bij de in de bijlagen genoemde projecten en dat als
de mogelijkheid die artikel 1.2 biedt reeds zou hebben bestaan, de versnelling
bij alle 58 projecten nog groter zou zijn geweest. Wij achten deze keuze voor
toevoeging van projecten bij algemene maatregel van bestuur in dit geval niet
onverantwoord. De mogelijkheid die artikel 1.2 biedt tot aanvulling van de
bijlagen bij algemene maatregel van bestuur leidt niet tot wijziging van enige
formeel wettelijke bepaling. Het gevolg van het toevoegen van een project
of categorie projecten aan bijlage I en II is slechts dat het bepaalde in
de Crisis- en herstelwet van toepassing wordt op dat project of die categorie
van projecten. In de memorie van toelichting is er met klem op gewezen dat
artikel 1.2 niet beoogt het mogelijk te maken dat bepalingen van de Crisisen
herstelwet bij lagere regelgeving kunnen worden gewijzigd.
 
 De leden van de SP-fractie vrezen dat de Crisis- en herstelwet gebruikt
wordt om besluitvorming over controversiële projecten, zoals de A4 Delft-Schiedam
en de Luchthaven Twente, te forceren. De leden van de fractie van GroenLinks
stelden een vergelijkbare vraag. Voor alle genoemde projecten
in de wet is het de leden van de SP-fractie niet duidelijk is in hoeverre
deze daadwerkelijk de komende twee jaar in gang gezet kunnen worden. Er is
wat de regering betreft geen aanleiding voor de vrees van deze leden, al was
het maar omdat de Crisis- en herstelwet niet in de plaats komt van besluiten
over projecten. Over elk project wordt ten minste één zelfstandig
besluit genomen, waartegen inspraak en beroep mogelijk is. De Crisis- en herstelwet
zorgt slechts voor versnelling en vereenvoudiging van de procedure. Het besluit
zelf komt naar de mening van de regering nog steeds op een zorgvuldige manier
tot stand. Van de projecten, die onder de werking van de Crisis- en herstelwet
worden gebracht is zeker gesteld dat de uitvoering kan beginnen voor 2014.
Dat is één van de criteria voor deze projecten. Waar, zoals
bij de luchthaven Twente, nog politieke besluitvorming plaats zal vinden,
zorgt de Chw er voor dat na zo’n besluit de uitvoering voortvarend kan
plaatsvinden.
 
 Voor de leden van de SP-fractie is het onduidelijk waarom juist deze 58
projecten geselecteerd zijn en wat de relatie tussen deze projecten is. Ook
vrezen deze leden dat juist een veelheid aan bouwprojecten tegelijk wederom
tot prijsopdrijving zal leiden.
 De Crisis- en herstelwet heeft een breder toepassingsbereik dan 58 projecten,
die genoemd staan in bijlage II. Dit is te illustreren aan de opbouw van de
wet:
 Bijzondere bepalingen voor projecten (hoofdstuk 1): de daarin opgenomen
bestuursprocesrechtelijke maatregelen zijn gedurende de looptijd van de wet
van toepassing op een breed scala van categorieën projecten, terwijl
de maatregelen met betrekking tot de MER van toepassing zijn op de in bijlage
II met name genoemde 58 projecten.
 Bijzondere voorzieningen (hoofdstuk 2): Hierbij gaat het om (versnelde)
procedures voor nog nader aan te wijzen ontwikkelingsgebieden, innovatieprojecten,
bouwprojecten en lokale projecten van nationale betekenis. Het aantal projecten
dat hieronder gaat vallen is nog niet bekend, maar in potentie kan dit om
een substantieel aantal projecten gaan.
 De (structurele) wijziging van diverse wetten, zoals de onteigeneningswet
en de Natuurbeschermingswet 1998, is van toepassing op alle projecten, die
met deze wetgeving te maken hebben.
 Gezien de algemene economische vooruitzichten en de huidige situatie in
de bouwnijverheid voorziet de regering geen prijsopdrijvende effecten. Op
specifieke vragen over de GWW-sector is eerder in deze nota reeds ingegaan.
De vraag over de selectiecriteria wordt meegenomen in het hiernavolgende antwoord.
 
 Omdat criteria waarop de projecten in het wetsvoorstel beoordeeld zijn
voor de leden van de GroenLinks-fractie onduidelijk zijn vroegen deze leden
hoe de regering heeft beoordeeld of deze projecten een bijdrage leveren aan
het bereiken van de doelen van het wetsvoorstel. Voorts vroegen deze leden
te reageren op de kritiek van de Raad van State dat de voorgestelde maatregelen,
die gericht zijn op de bevordering van infrastructurele werken en andere grote
bouwwerken, te laat komen om een bijdrage te leveren aan de bestrijding van
de economische crisis op korte termijn.
 Het startpunt voor de regering was niet het benoemen van criteria voor
projecten, maar was om te bezien tegen welke belemmeringen bij ruimtelijke
en infrastructurele projecten in de praktijk wordt aangelopen. Daarbij is
gekeken naar de verschillende rechtsgebieden, die aan de orde zijn bij deze
projecten en naar het totale pakket onderhanden projecten bij het rijk. Op
het wegnemen van deze belemmeringen, die zorgen voor stagnatie in de besluitvorming,
richt de Crisis- en herstelwet zich. Wanneer dit wordt vertaald in criteria
voor het soort projecten dat onder de Crisis- en herstelwet valt, gaat het
om de volgende aspecten: 
 Het moet gaan om urgente ruimtelijke vraagstukken.
 Het project moet bijdragen aan werkgelegenheid, duurzaamheid en/of versterking
van de economische structuur.
 De uitvoering moet voor 2014 kunnen starten.
 De financiering mag geen probleem zijn.
 Het moet om een duidelijk en vastomlijnd project gaan.
 Er moeten juridische belemmeringen spelen, waarvoor de Crisis- en herstelwet
een oplossing biedt.
 De regering is het niet eens met de stelling dat de wet te laat komt voor
bestrijding van de crisis op korte termijn. Na de invoering van de wet per
1 januari 2010 zal de uitvoering snel van start gaan en profiteren projecten
vanaf 2010 van de diverse maatregelen. Dat betekent dat projecten sneller
in uitvoering komen, wat voor de korte termijn bijdraagt aan werkgelegenheid.
 
 In verschillende bewoordingen vroegen de leden van de fracties van de
PvdA, VVD, GroenLinks en de SGP hoe het toevoegen van (categorieën) projecten
onder de werkingssfeer van de Crisis- en herstelwet in zijn werk gaat en hadden
specifieke vragen over de betrokkenheid van decentrale overheden bij de selectie
van projecten, de rol van de minister-president bij het toevoegen van projecten,
de betrokkenheid van de Kamer en over de opvatting van de regering over de
omvang van het aantal toe te voegen projecten.
 In reactie op de vraag van deze leden kan het volgende worden gezegd.
In de Crisis- en herstelwet is de wettelijke basis geschapen voor de volgende
amvb’s:
 
 Toevoeging aan bijlage I, II en III: een amvb
om (categorieën van) ruimtelijke en infrastructurele projecten toe te
voegen aan de bijlagen I en II en wettelijke voorschriften toe te voegen aan
bijlage III bij de wet (artikel 1.2);
 
 Ontwikkelingsgebieden: een amvb om ontwikkelingsgebieden
aan te wijzen (artikel 2.2) alsmede een amvb waarin wettelijke bepalingen
zijn aangewezen waarvan mag worden afgeweken bij de gebiedsontwikkelingsplannen
(artikel 2.3, derde lid);
 
 Innovatieprojecten: een amvb om innovatieve
ontwikkelingen aan te wijzen waar bij wijze van experiment kan worden afgeweken
van wettelijke bepalingen (artikel 2.4);
 een amvb voor het uitbreiden van het toepassingsbereik van hoofdstuk 2,
afdeling 6 (versnelde uitvoering van bouwprojecten) op andere projecten
van maatschappelijke betekenis (artikel 2.9, eerste lid);
 een amvb voor de aanwijzing van lokale projecten met
nationale betekenis als bedoeld in hoofdstuk 2, afdeling 7
(artikel 2.18)
 een amvb houdende regels gericht op versnelling en op een goede uitvoering
van de wet (artikel 5.1, tweede lid).
 De regering kiest er voor de overzichtelijkheid voor om genoemde zes punten
tegelijkertijd te regelen in een amvb. Dit is mede van belang, omdat er dan
een eenduidige procedure kan gelden voor alle soorten projecten (bijlage I
en II, ontwikkelingsgebieden, innovatieprojecten, lokale projecten van nationale
betekenis, bouwprojecten), waarbij aan de voorkant nog een afweging kan plaatsvinden,
waar het project thuishoort. De regering zal gelet op de gewenste snelheid
deze amvb zo snel mogelijk, naar verwachting begin 2010, vaststellen. Daarmee
wordt een aantal gebieden en/of projecten in de zin van de tijdelijke bijzondere
voorzieningen, zoals beschreven in hoofdstuk 2 van de wet, onder de werkingssfeer
van de Crisis- en herstelwet gebracht.
 
 Ook daarna staan de ontwikkelingen niet stil. Met name kan tijdens de
looptijd van de wet de wens ontstaan om nieuwe projecten onder de werkingssfeer
van de Crisis- en herstelwet te brengen. Omdat het chaotisch wordt als op
elk moment nieuwe projecten kunnen worden toegevoegd, is de regering voornemens
hiervoor enkele vaste momenten tekiezen. Het eerste moment is
begin 2010 als de regering de amvb vaststelt, waarmee een eerste tranche projecten/gebieden
wordt aangewezen, zodat met name met de tijdelijke voorzieningen in hoofdstuk 2
van de wet in de praktijk aan de slag kan worden gegaan. Dit zijn projecten/gebieden,
die nu reeds scherp in beeld zijn. De VNG en de IPO, die een belangrijke rol
hebben bij het selectieproces, hebben vervolgens de tijd om te om te komen
tot een dekkend beeld van kansrijke projecten. Met het oog daarop acht de
regering een tweede moment rond de zomer van 2010 wenselijk, waarop het mogelijk
is projecten toe te voegen. Daarna is er jaarlijks nog een moment in de jaren
2011, 2012 en 2013, waarbij gezien de looptijd van de wet in later jaren de
kans dat nog projecten worden toegevoegd sterk afneemt.
 
 Voor het toevoegen van projecten is de vakminister, in de meeste gevallen
de minister van VROM, coördinerend. Die stelt vast of er op zijn terrein
projecten zijn die zich lenen voor opname in een amvb. IPO en VNG spelen een
belangrijke rol in de voorselectie van mogelijke projecten. Toe te voegen
projecten worden gebundeld door de vakministers, waarna in overeenstemming
met de minister-president een amvb wordt opgesteld.
 
 Een punt waar diverse leden terecht naar vragen is de betrokkenheid van
de Kamer bij de toe te voegen en/of aan te wijzen projecten. De regering stelt
daarbij een werkwijze voor analoog aan het programma Randstad Urgent, waarbij
de Kamer jaarlijks over de voortgang van invoering en de effecten van de Crisis-
en herstelwet rapporteert en daarbij ook ingaat op de projecten/gebieden,
die onder de werking van de Crisis- en herstelwet wordt gebracht, hetzij door
mutaties in de bijlagen, hetzij door aanwijzing als ontwikkelingsgebied, innovatieproject,
bouwproject dan wel lokaal project met nationale betekenis. Mocht de Kamer
hiertoe aanleiding zien, dan kan zij op dit punt met de regering in debat
treden.
 
 De regering heeft op voorhand geen opvattingen over hoe lang de lijst
mag zijn van (categorieën) projecten, waarop delen van de Crisis- en
herstelwet van toepassing zijn.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vinden het ongepast om maatregelen
ten bate van de regionale luchthavens Twente, Lelystad en Eindhoven op te
nemen in dit wetsvoorstel, vooruitlopend op de behandeling van de Luchtvaartnota,
een politiek besluit over de toekomst van vliegveld Twente en de uitkomsten
van overleggen met bewoners onder leiding van de heer Alders.
 De Crisis- en herstelwet doorkruist noch vervangt het proces in Twente
of de overleggen aan de overlegtafels in Eindhoven en Lelystad onder leiding
van de heer Alders. De wet biedt slechts de mogelijkheid om de uitkomsten
van deze zorgvuldig vormgegeven regionale processen in Twente, Eindhoven en
Lelystad voortvarend vast te leggen in formele besluiten. De Crisis- en herstelwet
biedt het kader om na zorgvuldige voorbereiding formele besluitvorming voortvarend
en robuust te kunnen laten plaatsvinden onder andere door het opnemen van
bepalingen die de juridische houdbaarheid van onderzoeksresultaten over langere
termijn borgen.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welke versnelling de regering
verwacht door de A4 Midden Delfland op te nemen in de projectenlijst.
 In het project A4 Delft-Schiedam wordt maximaal ingezet op een snelle
besluitvorming. De Chw maakt dit mogelijk door een reductie van het risicoprofiel.
Versnellingsmogelijkheden liggen met name in de generieke maatregelen en de
maatregelen van bestuursprocesrechtelijke aard.
 De maatregelen die specifiek voor de Bijlage II-projecten gelden brengen
naar verwachting geen rechtstreekse versnelling met zich mee voor dit project, omdat de activiteiten waarvoor versnelling mogelijk wordt
gemaakt al achter de rug zijn. Het project A4 Delft-Schiedam is opgenomen
op de lijst om het gewenste, en reeds ingezette tempo, in de besluitvorming
mogelijk te maken.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vinden dit wetsvoorstel geen geschikt
kader voor wegaanleg of wegverbreding omdat er onduidelijke wetgeving ontstaat
doordat allerlei wetgevingstrajecten door elkaar gaan lopen, waardoor overheden
en burgers het spoor bijster raken wat kan leiden tot fouten in de besluitvorming,
wat weer tot vertraging leidt.
 Van onduidelijke of door elkaar lopende wetgeving voor wegen is geen sprake.
Voor wegen blijven de Tracéwet en de Spoedwet wegverbreding de primaire
wettelijke kaders voor besluitvorming. Daarnaast zijn er verschillende andere
wetten die van toepassing kunnen zijn op wegenprojecten, zoals de onteigeningswet,
de Wet milieubeheer of de Natuurbeschermingswet 1998. Dat is op zichzelf niets
nieuws, evenals het feit dat aanpassing van wetgeving nodig of wenselijk kan
zijn. Het onderhavige wetsvoorstel brengt daarin dan ook geen verandering.
Het vereenvoudigt de Tracéwet en de Spoedwet wegverbreding, zoals elders
in deze nota nader toegelicht, op enkele punten, voornamelijk voortvloeiend
uit de wijzigingen die worden voorgesteld voor de Natuurbeschermingswet 1998
en de onteigeningswet.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie verbazen zich over het opnemen van
het project IJsseldelta bij Kampen in de projectenlijst in verband met hun
bedenkingen bij de aantasting van de kwaliteit van het landschap en de consequenties
voor de waterveiligheid als gevolg van dit project. Deze leden vroegen of
het klopt dat de aanleg van de vaargeul zelf niet voor 2020 verwacht wordt
en welk verband de regering dan legt met de werkgelegenheid.
 Tot 2015 wordt de gebiedsontwikkeling van dit gebied uitgevoerd. De aanleg
van de hoogwatergeul, waarvan de start is voorzien in 2013, maakt hier deel
van uit. Dit genereert op korte termijn extra werkgelegenheid. Om de hoogwatergeul
veilig te kunnen benutten voor de piekafvoer is de aanleg van een sluis, een
stormvloedkering en een inlaat voor de hoogwatergeul nodig. De start van de
aanleg van deze drie kunstwerken is voorzien vanaf 2020 en zal naar verwachting
in 2023 gereed zijn. De aanleg van de hoogwatergeul profiteert aldus van de
maatregelen uit de Crisis- en herstelwet. Voor de voor de ingebruikneming
benodigde besluiten geldt dat niet.
 
 De leden van de D66-fractie vroegen waarom de Ecologische Hoofdstructuur
niet aan de lijst met projecten is toegevoegd.
 De regering wijst erop dat er als zodanig geen project «ecologische
hoofdstructuur» bestaat. Bij de realisering van de ecologische hoofdstructuur
gaat het om diverse projecten, waarbij door provincies verschillende instrumenten
worden ingezet. Ruim de helft van de nieuwe EHS-natuur wordt gerealiseerd
via agrarisch of particulier natuurbeheer. Het overige deel wordt gerealiseerd
via verwerving van gronden. Naast (vrijwillige) aankoop ter plaatse is het
bieden van uitruilmogelijkheden met gronden buiten de begrenzing een belangrijk
hulpmiddel om de gronden binnen de begrenzing te verwerven.
 Ten aanzien van concrete projecten die plaatsvinden in het kader van de
realisering van de EHS, geldt dat , voorzover daarvoor een provinciaal of
rijksinpassingsplan is vereist (bijlage I, cat. 2) of voor zover voor die
projecten een vergunning op grond van artikel 19d van de Natuurbeschermingswet
1998 is vereist (bijlage I, cat. 7.4), de voorgestelde voorzieningen ter versnelling
van de besluitvorming in hoofdstuk 1, afdeling 2, van dit wetsvoorstel
van toepassing zijn. 
 
 De leden van de D66-fractie verzochten de regering voor ieder project
een kosten-batenanalyse te maken en te kijken naar projecten die met aan zekerheid
grenzende waarschijnlijkheid een nieuwe impuls aan de economie kunnen geven
of duurzaamheid kunnen versterken.
 De regering is hiertoe niet bereid. De Crisis- en herstelwet treedt niet
in de plaats van besluiten over projecten. Over elk project wordt ten minste één
zelfstandig besluit genomen, waartegen inspraak en beroep mogelijk is. De
Crisis- en herstelwet zorgt slechts voor versnelling en vereenvoudiging van
de procedure. Een eventuele kosten-batenanalyse is specifieke beslisinformatie
voor het nemen van een besluit over een project en moet dus niet voorliggen
bij de Crisis- en herstelwet, maar bij het nemen van een projectbesluit.
 
 De leden van de D66-fractie vroegen een reactie op hun analyse dat in
de analyses van de nieuwe infrastructuurprojecten rekening moet worden gehouden
met meerdere scenario’s, waaronder een scenario waarin sprake is van
kilometerheffing omdat het zonder deze component denkbaar is dat de investeringen
in de infrastructuur niet in de pas lopen met de daadwerkelijke situatie op
de weg na de implementatie van Anders Betalen voor Mobiliteit. De regering
zal de Tweede Kamer binnenkort informeren over de manier waarop bij weginfrastructuurprojecten
en de bijbehorende kosten-batenanalyses omgegaan zal worden met de voorgenomen
invoering van de kilometerprijs.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen of de in het Hoogwaterbeschermingsprogramma
genoemde waterkeringen die niet voldoen aan de gestelde normen op basis van
de voorgestelde Crisis- en herstelwet niet snel kunnen worden aangepakt en
waarom deze niet-betwiste projecten niet integraal ondergebracht worden in
dit wetsvoorstel. Voorts vroegen deze leden of hetzelfde ook niet geldt voor
een aantal beleidsvoornemens zoals geformuleerd in het advies van de Deltacommissie
en de kabinetsreactie daarop (31 710, nr. 1).
 De bepalingen van hoofdstuk 2, afdeling 2 van deze wet zijn
ook van toepassing op de aanleg of wijziging van waterstaatswerken in de zin
van de Wet op de waterkering en de Waterwet. Hiermee profiteert ook deze categorie
projecten, inclusief bijbehorende projecten ten behoeve van landschappelijke
inpassing, natuurontwikkeling en recreatie, van de aanpassingen van het bestuursprocesrecht
in dit wetsvoorstel. Ook kan worden geprofiteerd van enkele van de structurele
aanpassingen van hoofdstuk 3. Voor het overige vindt de uitvoering van
het Hoogwaterbeschermingsprogramma plaats onder het wettelijke regime van
de Wet op de waterkering (en binnenkort van de Waterwet). In 2005 zijn in
deze wet naar aanleiding van de evaluatie van de Wet op de waterkering en
de met de Deltawet grote rivieren opgedane ervaringen, structurele voorzieningen
opgenomen die tot doel hebben om voldoende spoed te kunnen betrachten bij
de aanleg, versterking of verlegging van primaire waterkeringen. Ten aanzien
van de aanbevelingen van de Deltacommissie geldt dat voor de uitvoering daarvan
de op korte termijn benodigde werkzaamheden te kenschetsen zijn als beleidsvoorbereiding.
Onderbrengen in de Crisis- en herstelwet is niet nodig voor de voortgang daarvan.
In het Nationaal Waterplan zijn de beleidsvoornemens opgenomen. De voor de
beleidsvoornemens benodigde regelgeving is verwerkt in het wetsvoorstel Deltawet,
dat een aanpassing van de Waterwet omvat. De uitwerking in concrete plannen
vindt plaats in het Deltaprogramma. De plannen worden per deelprogramma uitgewerkt,
o.a. gebaseerd op de regionale omstandigheden. Wel wordt nadrukkelijk bezien
hoe de aanbevelingen van de commissie Elverding, zoals uitgewerkt in het actieprogramma
Sneller en Beter, ook van toepassing kunnen zijn op waterprojecten. 
 
 De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen waarom niet
sterk is ingezet op duurzame energie en aanleg en inrichting van nieuwe natuur
alsmede op extensivering, regionalisering en verduurzaming van de landbouw.
Voorts vroegen deze leden waarom er tijdens de voedsel-, biodiversiteits-
en klimaatcrisis gekozen is voor maatregelen die de bio-industrie alle ruimte
bieden ten koste van milieu en natuur en waarom er in de Crisis- en herstelwet
zo eenzijdig ingezet op nieuwe bouwprojecten In de memorie van toelichting
bij de wet is de regering ingegaan op de motivatie voor de wetgeving en de
doelen die met deze wet worden gediend, te weten werkgelegenheid, duurzaamheid
en versterking van de economische structuur. Specifiek op het gebied van duurzaamheid
zijn wel degelijk projecten opgenomen in de Crisis- en herstelwet, zoals windmolens
op land, warmte-koudeopslag, openbaar vervoer en energiebesparing. Bij windmolens
op land gaat het bijvoorbeeld om tientallen projecten, gezamenlijk goed voor
het opwekken van een respectabel aantal Megawatt duurzame energie. Voorts
ziet de regering niet in hoe de in de Chw vervatte maatregelen de bioindustrie «alle
ruimte» zouden bieden. Noch in bijlage I, noch in bijlage II is voor
die stelling enigerlei aanknopingspunt te vinden.
 
 De leden van de fractie van de partij voor de Dieren menen dat artikel
1.2 in feite een «blanco cheque» is, en dat dit op gespannen voet
staat met het legaliteitsbeginsel en vroegen of de regering bereid is ten
aanzien van de in dat artikel genoemde algemene maatregel van bestuur een
voorhangprocedure in het leven te roepen of om dit artikel te wijzigen, zodat
het tijdelijke karakter van deze Crisis- en herstelwet gehandhaafd blijft.
 Uitbreiding van het toepassingsbereik van de wet is naar de overtuiging
van de regering niet in strijd met het legaliteitsbeginsel. Er is ook geen
sprake van een blanco cheque. Immers, de regering kiest voor eventuele toevoeging/uitbreiding
van projecten een zorgvuldige procedure, zoals eerder in deze nota in antwoord
op vragen van diverse leden is beschreven.
 2.2 Introduceren en versnellen van wijzigingen in
het bestuursprocesrecht
 De leden van de CDA-fractie vroegen of de regering hun opvatting deelt
dat veel bepalingen die van toepassing zijn op de (categorieën van) projecten
in bijlage I en II in belangrijke mate procedureel van aard zijn, zoals het
verkorten van termijnen waarbinnen de rechter uitspraak moet doen en de invoering
van de bestuurlijke lus en hoe de regering aankijkt tegen de mogelijkheid
om deze aanpassingen niet te laten expireren op 1 januari 2014. Voorts
vroegen deze leden wanneer het wetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht,
dat al eerder door de regering is aangekondigd, aan de Kamer wordt aangeboden.
De leden van de SGP-fractie vroegen in hoeverre de wijzigingen van het bestuursprocesrecht
ook in de praktijk een verbetering en versnelling zullen betekenen. De leden
van de fractie van de Partij voor de Dieren zijn van mening dat een crisis
niet de juiste tijd is om het huidige bestuursprocesrecht structureel te herzien
en vroegen de mening van de regering.
 Het wetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht zal, als gezegd, naar
verwachting rond de jaarwisseling aan de Tweede Kamer kunnen worden aangeboden.
Dat is iets later dan eerder aangekondigd. Dat komt, doordat de regering ervoor
heeft gekozen een deel van de daarvoor beschikbare wetgevingscapaciteit in
te zetten voor andere wetsvoorstellen en met name voor deze Crisis- en herstelwet.
Aldus heeft de regering bij de modernisering van het bestuursprocesrecht gekozen
voor een tweesporenbeleid. De Wet aanpassing bestuursprocesrecht is het kader
voor het beleid op de middellange termijn. Het betreft een omvangrijk, complex en ingrijpend wetsvoorstel, waarvan de parlementaire behandeling
reeds daarom de nodige tijd zal vergen. In dat kader kan de structurele herziening
van het bestuursprocesrecht plaatsvinden met de rust waar de leden van de
Partij voor de Dieren om vragen.
 
 Tegelijk vraagt de crisis om ingrepen op korte termijn. Die bittere noodzaak
biedt, zo heeft de regering zich gerealiseerd, tegelijk een uitgelezen kans.
De Crisis- en herstelwet biedt de mogelijkheid op korte termijn op een beperkt
terrein in de praktijk ervaring op te doen met enkele voorgenomen of in overweging
zijnde aanpassingen van het bestuursprocesrecht. Dit geldt bijvoorbeeld voor
het relativiteitsvereiste. De regering was en blijft voornemens om dit vereiste
op te nemen in het wetsvoorstel aanpassing bestuursprocesrecht, en wel voor
de volle breedte van het bestuursrecht. Door daarop vooruitlopend het relativiteitsvereiste
voor een beperkt terrein alvast op te nemen in de Crisis- en herstelwet, kan
daar alvast enige praktijkervaring mee worden opgedaan. Dat kan de toekomstige
invoering op een breder terrein alleen maar ten goede komen. Aldus fungeert
de Chw als «proeftuin» voor de meer structurele hervorming van
het bestuursprocesrecht. De regering sluit dus zeker niet uit dat sommige
maatregelen die in dit wetsvoorstel vooralsnog een tijdelijk karakter hebben,
na 2014 wegens gebleken succes zullen worden geprolongeerd.
 
 Daarmee is impliciet ook een antwoord gegeven op de vraag van de SGP-fractie.
Of de voorgestelde maatregelen daadwerkelijk tot versnelling zullen leiden,
kan pas achteraf worden vastgesteld. Maar de regering acht het aannemelijk
dat dit zo zal blijken te zijn. Het duidelijkst is dat bij de maatregelen
waarbij de termijn voor het geven van een (tussen)uitspraak op zes maanden
is gesteld. Bij andere maatregelen, zoals het relativiteitsvereiste, is de
te bereiken versnelling sterk afhankelijk van het type zaak en de in beroep
aangevoerde gronden en zal de tijdwinst dus per zaak verschillen.
 Artikel 1.3 Vergewisplicht
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of de verplichting om bij de voorbereiding
van een besluit de nodige kennis omtrent de relevante feiten en omstandigheden
te vergaren, bestuursorganen veel tijd en moeite kost en of met de introductie
van de vergewisplicht daadwerkelijk een lichtere toets voor bestuursorganen
wordt bereikt.
 Naar de mening van de regering draagt het van toepassing verklaren van
artikel 3:9 Awb bij aan vereenvoudiging en daarmee versnelling van de besluitvorming
omdat zo duidelijker is dan thans wat er van het bestuursorgaan wordt verwacht
als het onderzoek laat doen ten behoeve van de besluitvorming. Ook voor de
bestuursrechter is dit dan duidelijker.
 Artikel 1.4 Beperking beroepsrecht andere overheden
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of de stelling «dat overheden
hun geschillen in goed bestuurlijk overleg behoren op te lossen en niet in
de rechtszaal» niet alleen voor de in het onderhavige wetsvoorstel voorgestelde
concrete projecten geldt, maar ook in zijn algemeenheid en waarom, indien
dit het geval is, de voorgestelde inperking van het beroepsrecht voor decentrale
overheden dan niet structureel wordt vastgelegd. Voorts vroegen deze leden
in hoeverre dit in lijn zou zijn met de voorstellen van de commissie Elverding.
 Op zichzelf meent de regering dat er, principieel gezien, argumenten zijn
om het beroepsrecht van decentrale overheden structureel en over de volle
breedte van het bestuursrecht te beperken. Ook hier hebben is echter gekozen
voor een twee-sporen-aanpak: op korte termijn kunnen wijop het
door de Chw bestreken terrein ervaring opdoen met de gevolgen van de beperking
van het beroepsrecht, waarna op basis van die ervaring kan worden besloten
of de beperking structureel en op een breder terrein moet worden ingevoerd.
Dat is in lijn met de voorstellen van de commissie Elverding, want die heeft
zich eveneens uitgesproken over het beroepsrecht van overheden bij bijvoorbeeld
besluiten rond de aanleg van infrastructuur. Dat is in de praktijk overigens
ook vaak het terrein waarop het verschijnsel van de appellerende overheden
zich voordoet.
 
 Artikel 1.4 uit de Crisis- en herstelwet laat onverlet dat bestuursorganen
de bestuursrechter kunnen inschakelen bij het beslechten van een geschil.
Daarbij is de voorwaarde dat het eisende bestuursorgaan de geadresseerde is
van het gewraakte besluit. De leden van de fractie van de PvdA vragen zich
af waarom deze beperking van de rechtsbescherming van belanghebbenden nodig
is. Wat verzet zich ertegen om een bestuursorgaan als belanghebbende de mogelijkheid
van beroep te laten houden, ongeacht of dit bestuursorgaan de geadresseerde
is?
 De regering meent allereerst dat overheden hun onderlinge geschillen in
alle gevallen zoveel mogelijk buiten de rechtszaal moeten zien op te lossen.
Er is echter wel een verschil tussen de gevallen waarin de overheid zelf de
geadresseerde van een besluit is – bijvoorbeeld de provincie waaraan
de bouwvergunning voor het nieuwe provinciehuis wordt geweigerd – en
de gevallen waarin de overheid slechts derde-belanghebbende is, bijvoorbeeld
omdat de gemeente toevallig de eigenaar is van een nabij het bouwplan gelegen
stuk grond. In het eerste geval zijn doorgaans wezenlijker belangen in het
geding dan in het tweede. Men bedenke daarbij ook dat het bij een overheid
als derde-belanghebbende nooit kan gaan om belangen als woongenot of privacy,
die voor omwonenden vaak wel een belangrijke reden zijn om in beroep te gaan.
 
 De leden van de fractie van de PvdA wijzen op uitspraken van diverse deskundigen,
zoals gedaan in het eerdergenoemde rondetafelgesprek, die wezen op de mogelijkheid
van andere overheden in beroep te gaan bij de civiele rechter, dan wel andere
partijen uit hun gemeente te steunen in hun beroep bij de bestuursrechter.
Hoe beoordeelt de regering die mogelijkheden?
 Voor publiekrechtelijke rechtspersonen bestaat altijd de mogelijkheid
zich tot de burgerlijke rechter te wenden, voor bestuursorganen als zodanig
niet. Deze mogelijkheid kan niet worden uitgesloten, omdat zij volgens de
vaste jurisprudentie van de Hoge Raad rechtstreeks uit artikel 112, eerste
lid, van de Grondwet volgt. De ervaring in het verleden bijvoorbeeld bij besluiten
over Schiphol leert echter dat minder snel naar de civiele rechter wordt gegaan
dan naar de bestuursrechter. Dat een gemeente een andere belanghebbende steunt
in diens beroep bij de bestuursrechter valt evenmin uit te sluiten, maar de
regering heeft niet de indruk dat dit vaak voorkomt.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom ervoor gekozen is de beperking
van het beroepsrecht alleen van toepassing te laten zijn op de in de bijlagen
genoemde projecten en waarom deze bepaling niet is opgenomen in hoofdstuk 3.
Eén van de argumenten om het beroepsrecht van andere overheden overeind
te houden, is volgens deze leden dat zonder dit recht andere overheden geen
positie hebben in de onderhandelingen voorafgaand aan besluitvorming over
bijvoorbeeld grote infrastructurele projecten die hen raken.
 De eerste vraag van deze leden is hiervoor reeds beantwoord. De regering
bestrijdt voorts, dat decentrale overheden zonder beroepsrecht «geen
positie» zouden hebben bij onderhandelingen over infrastructuur. In
de Nederlandse bestuurlijke verhoudingen mag worden verwacht dat de ene overheid
door andere overheden naar voren gebrachte belangen zorgvuldig
meeweegt in de besluitvorming, ook zonder de dreiging van een rechtszaak.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie onderschrijven dat in de onderlinge
verhoudingen tussen overheden zoveel als mogelijk het accent moet liggen op
bestuurlijke overeenstemming vooraf. Genoemde leden wezen er in dit kader
op dat er in het omgevingsrecht procedures zijn gekomen waarbij de hogere
overheid in de plaats kan treden van de lagere overheid, bijvoorbeeld door
het inpassingsplan. De leden van de fractie van de ChristenUnie verzochten
de regering het verwachte versnellend effect nader te kwantificeren en nader
in te gaan op de vraag in hoeverre het al dan niet beperkte versnellend effect
de keuze rechtvaardigt voor het beperken van het fundamentele recht van overheden
om in rechte voor hun legitieme belangen op te komen. Daarbij verzochten deze
leden de regering tevens in te gaan op de vraag in hoeverre deze voorgenomen
beperking van nut is, nu bij het blokkeren van de beroepsmogelijkheid voor
de decentrale overheid nog altijd de gang naar de civiele rechter open staat
indien er burgerlijke rechten geschonden worden en niet is voorzien in een
met voldoende waarborgen omklede rechtsgang. Deze leden vroegen wat dit kan
betekenen voor de lengte van procedures en wat het risico is op tegenstrijdige
uitspraken tussen de civiele en de bestuursrechtelijke kolom. De leden van
de fractie van de ChristenUnie vroegen voorts in hoeverre het voorstel tot
beperking van het beroepsrecht van andere overheden daadwerkelijk leidt tot
tijdswinst aangezien het vrijwel niet voorkomt dat alleen decentrale overheden
beroep instellen en/of gronden aanvoeren die ook niet reeds door andere partijen
zijn aangevoerd.
 De regering beschikt niet over de benodigde gegevens om het versnellend
effect van het beperken van het beroepsrecht van decentrale overheden te kwantificeren.
Zij heeft echter niet het beeld dat het «vrijwel niet» voorkomt
dat een overheid in beroep gaat op gronden die niet ook door anderen zijn
aangevoerd. Wel erkent zij dat het niet om grote aantallen procedures gaat,
zodat de tijdwinst inderdaad beperkt zal zijn. Zoals in de memorie van toelichting
aangegeven, heeft de beperking van het beroepsrecht voor ons echter ook een
principiële kant: overheden behoren elkaar niet in de rechtszaal te bestrijden,
maar in goed bestuurlijk overleg oplossingen te zoeken.
 
 Op de mogelijkheid voor overheden om zich tot de burgerlijke rechter te
wenden is hiervoor reeds ingegaan naar aanleiding van een vraag van de leden
van de PvdA-fractie. Het risico van tegenstrijdige uitspraken acht de regering
niet groot, in de eerste plaats omdat het als gezegd niet zo vaak voorkomt
dat overheden zich tot de burgerlijke rechter wenden en in de tweede plaats
omdat de burgerlijke rechter en de bestuursrechter zich zo nodig plegen te
oriënteren op elkaars jurisprudentie.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden dat voor de
realisatie van grote infrastructurele werken ook besluiten van lagere overheden
benodigd kunnen zijn. Zij vroegen of in deze gevallen volgens het wetsvoorstel
tegen deze besluiten niet kan worden opgekomen door andere decentrale overheden?
Ook vroegen deze leden wat er gebeurt in het geval de eigendomsrechten van
gemeente A in het geding zijn bij een besluit gericht aan buurgemeente B?
De toelichting stelt dat de gemeente dan wel in beroep kan, maar de tekst
van de wet lijkt die mogelijkheid niet te bieden. Ook vroegen deze leden waarom
gemeenten in geval er sprake is van een eigendomspositie niet net als andere
belanghebbenden in een zelfde positie in beroep zouden mogen gaan.
 Het is inderdaad zo dat volgens artikel 1.4 een decentrale overheid ook
niet in beroep kan komen tegen een besluit van een andere decentrale overheid.
In het geval de eigendomsrechten van een gemeente in het geding
zijn bij een besluit van een andere gemeente, kan eerstgenoemde gemeente slechts
in beroep bij de bestuursrechter als zij de geadresseerde van het besluit
is. In andere gevallen kan zij zich slechts tot de burgerlijke rechter wenden.
De reden voor deze keuze zijn in de memorie van toelichting uiteengezet.
 
 De regering stelt voor het beroepsrecht van decentrale overheden te beperken
en hun het recht te ontzeggen een regeringsbesluit aan te vechten, bijvoorbeeld
bij een Tracébesluit. Juist omdat dit naar het oordeel van de leden
van de fractie van GroenLinks niet vaak voorkomt (in de periode tussen 1989
en 1999 één keer of vijf per jaar), vinden zij dit veel te ver
gaan. De Raad van State wijst erop, dat Nederland wel een hiërarchie
van wetten kent, maar niet van bestuursorganen. Daar vloeit volgens de leden
van de fractie van GroenLinks uit voort, dat gemeenten hun legitieme belangen
zo nodig altijd bij de rechter moeten kunnen bepleiten. Wat is de reactie
van de regering?
 De regering ziet niet hoe uit het feit dat Nederland geen strikte hiërarchie
van bestuursorganen kent zou voortvloeien dat bestuursorganen elkaar bij de
bestuursrechter moeten kunnen bestrijden. De opvatting van deze leden dat «gemeenten
hun legitieme belangen altijd bij de rechter moeten kunnen bepleiten»
wordt dan ook uitdrukkelijk niet gedeeld. Het principiële «recht
op een rechter» geldt voor burgers, niet voor overheden. Overheden zijn
er niet om hun eigen belangen te behartigen, maar om het algemeen belang te
dienen. In dit verband zij erop gewezen dat nog niet zo heel lang geleden
tal van geschillen tussen overheden niet door de rechter, maar door de Kroon
werden beslecht. Verder staat een decentrale overheid altijd nog de weg open
naar de civiele rechter. Omdat bij dergelijke hoog opgelopen geschillen er
in de meeste gevallen ook altijd wel burgers zullen zijn die naar de bestuursrechter
gaan, ontstaan er in de praktijk dus twee rechtsgangen. De complexiteit neemt
zo enorm toe.
 
 De leden van de fractie van GroenLinks vroegen hoe de regering deze gevolgen
heeft meegewogen en welke tijdswinst de regering hiermee beoogt te halen?
 Op deze vraag is hiervoor reeds ingegaan naar aanleiding van vergelijkbare
vragen van de leden van de fracties van de PvdA en de ChristenUnie.
 
 De leden van de fractie van GroenLinks verwachten niet dat de maatregel
een versnellend effect heeft, omdat de gang naar de rechter voor betrokken
particulieren op basis van het Europese Handvest voor de Rechten van de Mens
altijd mogelijk zal blijven. Het is niet erg waarschijnlijk, dat in situaties
waarbij een gemeente een gang naar de rechter zou willen maken, er geen enkele
burger op hetzelfde idee zal zijn gekomen. Deze leden haalden daarbij het
voorbeeld van de A4 Delft-Schiedam aan. Deze leden wilden hier graag een reactie
op. De regering bestrijdt ten stelligste dat het beperken van het recht om
in beroep te gaan gemeenten «monddood» maakt. In beroep gaan is
niet de enige en voor gemeenten ook niet de meest voor de hand liggende manier
om belangen naar voren te brengen. Of de voorgestelde maatregel versnellend
werkt als er wel andere belanghebbenden in beroep gaan, hangt af van de aangevoerde
beroepsgronden. Hierop is reeds ingegaan naar aanleiding van de vragen van
de leden van de ChristenUnie.
 
 De leden van de fractie van de SGP delen de opvatting van de regering
dat voorkomen moet worden dat overheden elkaar in de eerste plaats bij de
rechter ontmoeten en niet in bestuurlijk overleg. Het uitsluiten van beroepsrecht
voor medeoverheden zou ook gekoppeld kunnen worden aan de verplichting om
eerst in bestuurlijk overleg eruit te komen. De leden van de SGP-fractie vroegen
of de regering dit ook heeft overwogen en zo ja, waarom er dan toch niet voor
is gekozen. 
 Het is de regering niet geheel duidelijk waarop deze leden hier doelen.
Voor zover zij zouden willen voorstellen om het al dan niet bestaan van een
beroepsrecht afhankelijk te maken van het antwoord om de vraag of de betrokken
overheden zich voldoende hebben ingespannen om er in bestuurlijk overleg uit
te komen, merken wij op dat die variant ons weinig aantrekkelijk voorkomt.
Dan zouden er in de rechtszaal behalve geschillen over de inhoud ook nog geschillen
kunnen komen over de vraag of er voldoende overleg is gevoerd. De regering
veronderstelt wel dat overheden eerst zorgvuldig in overleg tot overeenstemming
zijn gekomen over bepaalde projecten. De leden van de fractie van de SGP vroegen
of dit voorstel ook betekent dat – ondanks een eigendomsrecht van een
gemeente of provincie – de rijksoverheid na enig overleg een bepaald
project kan doorzetten, ook al stemt de gemeente of provincie niet in.
 
 Deze vragen worden nog versterkt door de mogelijkheid die het wetsvoorstel
biedt om projecten aan de bijlagen toe te voegen. Is de consequentie van dit
wetsvoorstel dat er projecten aan de bijlagen toegevoegd kunnen worden, zonder
dat de medeoverheden daarmee instemmen? Kan op deze manier voorkomen worden
dat medeoverheden gaan procederen, omdat het project intussen toegevoegd is
aan de lijst? Vindt de regering een dergelijke verhouding verantwoord?
 Of de rijksoverheid een project kan doorzetten ondanks een eigendomsrecht
van een gemeente of provincie hangt af van de bevoegdheden die de betrokken
bijzondere wet aan de rijksoverheid geeft. De Chw op zichzelf doet aan dat
eigendomrecht natuurlijk niets af. Het is juist dat voor de toevoeging van
projecten aan de bijlagen niet de instemming van medeoverheden vereist is.
Wel wordt bij het toevoegen van projecten nauw samengewerkt met het IPO en
de VNG. Maar het toevoegen van een project met het uitsluitende doel om te
voorkomen dat een decentrale overheid kan procederen, zou détournement
de pouvoir opleveren en derhalve onrechtmatig zijn.
 
 Indien gekozen wordt voor een verbod op procederen door medeoverheden,
zou het dan niet voor de hand liggen om deze eis wederkerig te laten gelden,
zo vroegen de leden van de fractie van de SGP. Is de door de regering genoemde «gelijkwaardigheid
van verschillende overheden» dan niet van toepassing?
 Het komt voor zover de regering weet niet of nauwelijks voor dat bestuursorganen
van de centrale overheid procederen tegen besluiten van decentrale overheden.
 
 De leden van de fractie van de SGP merken op dat de inperking van het
beroepsrecht voor decentrale overheden lijkt te veronderstellen dat er geen
andere bezwaarmakers zijn. Zijn er juist bij de grote projecten waar dit wetsvoorstel
voor is bedoeld niet juist altijd burgers en andere belanghebbenden, die ook
bezwaar willen maken? Welk praktisch effect heeft de inperking van het beroepsrecht
voor decentrale overheden in dat geval?
 Op deze vraag is hiervoor reeds ingegaan naar aanleiding van vergelijkbare
vragen van de leden van de fracties van de PvdA en de ChristenUnie.
 
 Artikel 1.4 beperkt het beroepsrecht van decentrale overheden bij de bestuursrechter.
De leden van de fractie van D66 stellen dat decentrale overheden nog altijd
een civiele procedure kunnen starten. Kan de regering aangeven welke risico’s
een dergelijke situatie behelst, specifiek ten aanzien van tegenstrijdige
uitspraken tussen de civiele en bestuursrechtelijke kolom? De leden van de
fractie van D66 achten het onwenselijk dat overheden tegen elkaar procederen
en projecten vertragen, maar het beperken van het beroepsrecht brengt precedentloze
juridische complexiteit met zich mee. Hoe zal deze mogelijke situatie bestreden
worden? 
 Het is de regering niet duidelijk op welke «precedentloze juridische
complexiteit» deze leden hier doelen. Voor het overige is hiervoor reeds
ingegaan naar aanleiding van vergelijkbare vragen van de leden van de fracties
van de PvdA en de ChristenUnie.
 Artikel 1.5 Passeren gebreken
 De leden van fracties van PvdA vroegen hoe duidelijk wordt dat derden
niet worden benadeeld door een klein gebrek in een besluit?
 Het artikel bepaalt dat aannemelijk moet zijn dat belanghebbenden, onder
wie derhalve derden, niet worden benadeeld door het passeren van een klein
gebrek. Dit betekent dat niet onomstotelijk hoeft vast te staan dat er geen
derden worden benadeeld. Zoals ook in het nader rapport is aangegeven is de
regering met de Raad van State van mening dat volledige zekerheid slechts
zelden kan worden gegeven. Het artikel kan worden toegepast als het aannemelijk
is dat ook indien het kleine gebrek niet aan het bestreden besluit zou kleven,
hetzelfde besluit zou zijn genomen. Was zonder het gebrek een andere uitkomst
van de besluitvorming mogelijk geweest, dan zal het gebrek wel tot vernietiging
cq. heroverweging moeten leiden. Of sprake is van benadeling van een belanghebbende
blijkt in beginsel tijdens de behandeling van het bezwaar door het bestuursorgaan
of het beroep bij de bestuursrechter. Dit gebeurt hetzij doordat belanghebbenden
zelf stellen benadeeld te worden, hetzij doordat het bestuursorgaan of de
rechter oordeelt dat er door het gebrek mogelijk belanghebbenden zijn benadeeld.
Dit laatste kan zich bijvoorbeeld voordoen bij gebreken in de kennisgeving
van aanvragen en ontwerpbesluiten. Dergelijke gebreken zullen niet snel met
toepassing van artikel 1.5 worden gepasseerd (zie bijv. ABRvS 13 februari
2001, JB 2001, 73, m.nt. PvB).
 
 Voorts vroegen deze leden naar de bijdrage van deze maatregel aan het
sneller afronden van grote infrastructurele projecten.
 Als het artikel kan worden toegepast, hoeft het besteden besluit niet
te worden vernietigd. Het gevolg hiervan is dat er geen nieuw besluit hoeft
te worden genomen, waardoor de uitvoering van het project waarop het besluit
betrekking heeft eerder ter hand kan worden genomen.
 
 Ook vroegen de leden van de PvdA-fractie waarom artikel 1.5 geen deel
uitmaakt van hoofdstuk 3 en of het probleem niet ook wordt opgelost in
het voorstel van de leden Vermeij, Koopmans en Neppérus tot aanvulling
van de Algemene wet bestuursrecht met een regeling voor herstel van gebreken
in een besluit hangende beroep bij de bestuursrechter (Wet bestuurlijke lus
Awb) (31 352)?
 De wijziging als bedoeld in artikel 1.5 maakt ook deel uit van het in
voorbereiding zijnde – maar nog niet ingediende – voorstel van
wet houdende wijziging van de Algemene wet bestuursrecht en aanverwante wetten
met het oog op enige verbeteringen en vereenvoudigingen van het bestuursprocesrecht
(Wet aanpassing bestuursprocesrecht). De regering meent dat het opnemen van
de bepaling in de Crisis- en herstelwet gezien de maatschappelijke urgentie
van versnelling en vereenvoudiging van procedures gerechtvaardigd is, maar
acht het niet opportuun om het voorstel op dit moment al voor alle bestuursrechtelijke
besluiten te laten gelden. Terzijde zij opgemerkt dat het uiteenplaatsen van
de verschillende bepalingen op het gebied van het bestuursprocesrecht de overzichtelijkheid
van deze maatregelen niet ten goede zou komen. De Wet bestuurlijke lus lost
het probleem niet op, maar geeft een voorziening voor het geval de rechter
het bestreden besluit in de huidige situatie zou moeten vernietigen. Het bestuursorgaan
moet vervolgens dus een nieuw besluit nemen. Bij het onderhavige artikel komt
het zo ver niet. Als de rechter oordeelt dat een klein gebrek
passeerbaar is, dan hoeft hij het bestreden besluit niet te vernietigen.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden terecht dat
het passeren van gebreken door de rechter, indien aannemelijk is dat belanghebbenden
daardoor niet zijn benadeeld, kan bijdragen aan de versnelling van procedures
en dat dit voorstel ook conform het advies van de commissie Elverding is.
Zij vroegen of met belanghebbenden alleen belanghebbenden worden bedoeld die
bestuursrechtelijke rechtsmiddelen hebben aangewend?
 Dit is niet het geval. Met belanghebbenden worden ook anderen dan degenen
die zijn opgekomen tegen een besluit bedoeld.
 
 Voorts vroegen de leden van deze fractie of het artikel niet te veel op
gespannen voet staat met duurzaamheid en of de ruimte die het artikel biedt
er wel is bij regels van Europeesrechtelijke origine.
 Het passeren van een klein gebrek in een besluit, waardoor niemand wordt
benadeeld, kan tot gevolg hebben dat een besluit in stand blijft dat minder
bijdraagt aan een duurzame samenleving dan wanneer het besluit was vernietigd
en er een nieuw besluit zou zijn genomen. Aangezien artikel 1.5 ook van toepassing
is op besluiten die duurzaamheid bevorderen is het omgekeerde ook mogelijk.
Een besluit dat duurzaamheid bevordert maar dat een klein gebrek vertoont
kan in dat geval in stand blijven als de rechter het gebrek mag passeren.
Bij regels van Europeesrechtelijke origine zal het afhangen van de ruimte
die de specifieke bepaling laat. Zo nodig moet de bestuursrechter het nationale
recht zoveel mogelijk uitleggen in het licht van het gemeenschapsrecht. De
regering verwacht geen problemen. Indien een regel van Europees recht geen
ruimte laat voor afwijking daarvan, is van een klein passeerbaar gebrek geen
sprake, als wordt geconstateerd dat in strijd met die regel is gehandeld.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen of met de mogelijkheid om een klein
materieel gebrek te herstellen niet wordt bereikt dat er mogelijk sneller
een besluit genomen wordt, maar dat in de praktijk vaker een beroep op de
rechter nodig zal zijn, omdat er toch bepaalde relevante gebreken in een besluit
geconstateerd worden.
 De regering verwacht dat bestuursorganen zorgvuldigheid blijven betrachten
bij het voorbereiden en nemen van besluiten, omdat de rechter niet verplicht
is tot het passeren van gebreken. Een negatieve ontwikkeling kan naar haar
mening dan ook te allen tijde worden omgebogen.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen waarom ook de bezwaarfase in artikel
1.5 is opgenomen, omdat gebreken in een dergelijke fase toch altijd kunnen
worden hersteld en waarom die fase hier wel is opgenomen, terwijl dat in artikel
1.9 niet is gebeurd.Verder vroegen deze leden of het niet voor de hand zou
liggen om tevens in de wettekst de voorwaarde op te nemen dat hetzelfde besluit
toch tot stand zou zijn gekomen, ook al zou er geen sprake zijn geweest van
het gebrek.
 Artikel 1.5 geldt voor alle bestuurlijke voorprocedures. Om eventuele
onduidelijkheden zo veel mogelijk te voorkomen sluit het zoveel mogelijk aan
bij artikel 6:22 van de Algemene wet bestuursrecht. Artikel 1.9 is een geheel
nieuwe bepaling waarbij derhalve geen behoefte bestaat aan afstemming op een
bestaande bepaling.
 
 Ten slotte vroegen deze leden of het niet voor de hand zou liggen om tevens
in de wettekst de voorwaarde op te nemen dat hetzelfde besluit toch tot stand
zou zijn gekomen ook al zou er geen sprake zijn geweest van het gebrek. 
 De regering meent dat het niet nodig is om dit in de wettekst te bepalen
omdat het logisch voortvloeit uit het vereiste dat aannemelijk is dat belanghebbenden
niet worden benadeeld door het passeren van het gebrek.
 Artikel 1.6 Beroep en hoger beroep
 De leden van de fractie van de PvdA, de ChristenUnie, GroenLinks, de SGP
en de PvdD vroegen of de termijn waarbinnen de bestuursrechter uitspraak moet
doen haalbaar is en of er sancties staan op het niet halen van de termijn.
 De fracties van de ChristenUnie en de PvdD vroegen in aansluiting hierop
of de regering bereid is de termijnen te verruimen.
 De maatregelen voorgesteld in de artikelen 1.6 tot en met 1.8 beogen een
snelle behandeling van beroepen bij de rechtbank en – indien onderzoek
nodig is – bij de StAB. Voor deze maatregelen is geen extra geld beschikbaar.
De rechtbanken en de StAB zullen de onder de voorgestelde Crisis- en herstelwet
vallende projecten zo nodig met voorrang moeten behandelen. Dit betekent dat
dit ten koste zal kunnen gaan van de snelheid waarmee andere zaken worden
behandeld. De regering acht dit gerechtvaardigd vanwege de maatschappelijke
urgentie van de onder de voorgestelde Crisisen herstelwet vallende projecten.
Er staan geen sancties op het niet halen van de termijnen. Zij is van mening
dat de termijn van zes maanden haalbaar is. In de regeling over de versnelde
uitvoering van bouwprojecten was in het wetsvoorstel een termijn van vier
maanden opgenomen. Bij nader inzien is de regering van mening dat deze termijn
te kort is. Zij heeft besloten dat de termijn waarbinnen uitspraak moet worden
gedaan bij dit type zaken hetzelfde moet zijn als de termijn die in de voorgestelde
wet voor alle andere «Chw-projecten» geldt, te weten zes maanden.
Bij nota van wijziging wordt dit aangepast.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of de regering heeft gedacht aan
uitbreiding van capaciteit bij de StAB en de rechtspraak in verband met de
in de bijlagen bij de Crisis- en herstelwet opgenomen projecten en hoeveel
extra capaciteit het zou vergen indien voor alle projecten zou worden bepaald
dat de rechter uitspraak moet doen binnen zes maanden.
 Voorts vroegen deze leden hoe van de StAB kan worden afgedwongen dat zij
binnen twee maanden met een advies komt en wat de gevolgen zijn indien een
advies niet binnen twee maanden wordt gegeven. In verband hiermee vroegen
de leden van de fractie van de ChristenUnie of is onderzocht of door het geven
van voorrang aan projecten de beoogde versnelling kan worden bereikt en of
een termijn van twee maanden in zijn algemeenheid voor alle type projecten
haalbaar is.
 Zoals hierboven is aangegeven is de regering van mening dat de termijnen
kunnen worden gehaald door voorrang te geven aan onder de Crisis- en herstelwet
vallende projecten. Zij heeft daarom geen reden gezien om de capaciteit bij
de StAB en de rechtbanken uit te breiden. Dit heeft naar alle waarschijnlijkheid
wel consequenties voor andere zaken. Zij acht dit onder de huidige omstandigheden
gerechtvaardigd. Er is geen sanctie indien de StAB de termijn voor onderzoek
niet haalt. De regering meent dat de termijn met een goede organisatie en
prioritering haalbaar is. Indien de StAB de termijn niet haalt, kan dit tot
gevolg hebben dat de rechter de termijn ook niet haalt zodat de uitspraak
niet binnen zes maanden kan worden gedaan. Omdat de maatregel uitsluitend
voor zaken die onder de crisis- en herstelwet vallen is bedoeld, is niet onderzocht
hoeveel extra capaciteit het zou vergen als de maatregel van toepassing zou
zijn op alle besluiten over projecten in het ruimtelijk domein. 
 
 De leden van de fractie van de PvdA vroegen of bij de versnelde behandeling
artikel 8:52, tweede lid, onder c en artikel 8:53 Awb van toepassing blijven
en wat de gevolgen van toepassing van deze artikelen zijn.
 Op grond van artikel 1.6, eerste lid, van de voorgestelde Crisis- en herstelwet
behandelt de rechter het beroep met toepassing van afdeling 8.2.3 van
de Algemene wet bestuursrecht. Het gevolg hiervan is dat de rechter de omvang
van het vooronderzoek kan beperken en de procedurele termijnen kan verkorten.
Omdat de beperking van de omvang van het vooronderzoek sowieso grotendeels
ter vrije beslissing van de rechter staat, ligt het accent op de bekorting
van de procedurele termijnen. De artikelen 8:52, tweede lid, onder c en 8:53
Awb zijn derhalve van toepassing. In artikel 8:52, tweede lid, onder c is
bepaald dat de rechter artikel 8:43, tweede lid, geheel of gedeeltelijk buiten
toepassing kan laten. Indien naast de eiser en de verweerder nog andere belanghebbenden
aan het geding deelnemen, krijgen deze op grond van artikel 8:43, tweede lid,
Awb eenmaal de gelegenheid schriftelijk hun visie op de zaak te geven. In
spoedgevallen kan de rechter deze bepaling buiten toepassing laten. Voorts
kan de rechter bepalen dat de zaak een gewone behandeling vordert (art. 8:53
Awb). Uit de parlementaire geschiedenis van de Awb blijkt dat dit bijvoorbeeld
het geval is wanneer belangen van andere partijen onevenredig blijken te worden
geschaad door de versnelde behandeling (Kamerstukken II, 1991/92, 22 495,
nr. 3, p. 134). Het wordt derhalve aan de rechter overgelaten welk
belang in een zaak het zwaarste weegt.
 
 De leden van de ChristenUniefractie merkten op dat in veel andere Europese
landen is gekozen voor speciale rechtsmiddelen met betrekking tot overschrijding
van de redelijke termijn door de rechter. Ook wezen zij op jurisprudentie
van de Centrale Raad van Beroep over rechterlijke traagheid. Onder vermelding
dat termijnoverschrijding vooral voorkomen dient te worden, bijvoorbeeld door
het treffen van organisatorische verbeteringen, vroegen zij wanneer de Kamer
de door de Minister van Justitie aangekondigde regeling over rechterlijke
termijnoverschrijding kan verwachten.
 Met de voorbereiding van deze regeling is gestart. De regering verwacht
dat het wetsvoorstel rond de jaarwisseling in consultatie kan worden gegeven.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen of het haalbaar is
dat met een termijn van zes maanden wordt voldaan aan de eisen die op grond
van Europees recht worden gesteld aan de zorgvuldigheid van de rechtspraak
en deskundigenadvisering.
 Ja, dit is haalbaar. Dat aan nationale en Europeesrechtelijke eisen moet
worden voldaan hoeft er niet aan in de weg te staan dat onder omstandigheden
als de huidige economische crisis een aantal zaken sneller wordt behandeld.
 
 De leden van fractie van de ChristenUnie gaven aan dat verschillende rechtbanken
experimenteren met het houden van een regiezitting waarbij vroegtijdig de
beroepsprocedure met partijen wordt gesproken over de wijze waarop de behandeling
van de zaak het best gestalte kan krijgen. Zij vroegen hoeveel tijdswinst
met dit soort maatregelen kan worden bereikt en hoe deze winst zich verhoudt
met de tijdwinst die wordt beoogd met de voorstellen in de Crisis- en herstelwet.
 Het houden van regiezittingen draagt naar de mening van de regering bij
aan een snelle behandeling van zaken door de bestuursrechter. Het is afhankelijk
van de omstandigheden (het soort zaak, het aantal partijen, etc.) hoeveel
tijdswinst in een concreet geval kan worden geboekt. De regering gaat ervan
uit dat rechters het nodige zullen doen om de termijn van zes
maanden te halen en dat het houden van regiezittingen daar onderdeel van uit
kan maken.
 
 De leden van de VVD-fractie vroegen de regering te reageren op de kritiek
die stelt dat beroeps- en bezwaarprocedures op grond van de bepalingen uit
de Crisis- en herstelwet meer tijd in beslag kunnen nemen omdat in die gevallen
de gehele wet door het Europese Hof van Justitie getoetst moet worden.
 De regering begrijpt de kritiek zo dat ervoor werd gewaarschuwd dat de
bestuursrechter zich genoodzaakt zou kunnen zien om in een voorkomend geval
over een bepaalde maatregel prejudiciële vragen te stellen aan het Hof
van Justitie EG. Een procedure bij het Hof van Justitie kost de nodige tijd
waardoor het specifieke project waarop de prejudiciële vragen betrekking
hebben vertraging oploopt. De regering realiseert zich dat de rechter zich
in een concreet geval genoodzaakt zal kunnen voelen om prejudiciële vragen
te stellen. Dit is niet specifiek een risico voor de toepassing van een artikel
uit de Crisis- en herstelwet, maar geldt in wezen voor elke wettelijke bepaling.
Bij de voorbereiding is zoveel mogelijk getracht hier rekening mee te houden,
maar indien Europees recht in geding is valt nooit geheel uit te sluiten dat
er soms prejudiciële vragen worden gesteld.
 
 De leden van de SP-fractie stelden dat de beroepsmogelijkheden door dit
wetsvoorstel worden beperkt, dat onduidelijk is welke winst op grond van het
wetsvoorstel te verwachten is en in hoeverre de kwaliteit van de besluit vorming
hieronder zal lijden. Daarbij doelden zij ook op de beperking van het beroepsrecht
voor medeoverheden. Voorts leek het deze leden zinloos om termijnen in de
wet op te nemen als niet ook wordt voorzien in sancties indien de termijnen
niet worden gehaald.
 De stelling van de SP-fractie dat alle beroepsmogelijkheden door dit wetsvoorstel
worden beperkt berust op een misverstand. De voorgestelde wet verandert niets
aan de rechtsbescherming voor belanghebbende burgers, bedrijven en organisaties.
De regel dat beroep kan worden ingesteld door belanghebbenden bij een besluit
geldt onverkort. Wel bevat het wetsvoorstel een aantal maatregelen die gericht
zijn op een spoedige behandeling bij de rechtbank, zodat belanghebbenden eerder
weten waar ze aan toe zijn. Voor decentrale overheden verandert er wel iets
aan de beroepsmogelijkheden. Zij kunnen niet meer opkomen tegen besluiten
van andere bestuursorganen. De regering meent dat bestuursgeschillen intern,
dat wil zeggen binnen het openbaar bestuur, moeten worden opgelost. Zij deelt
niet de opvatting dat het niet zinvol is om termijnen in een wet op te nemen
als er geen sancties staan op termijnoverschrijding. Er zijn meer wetten waarin
geen sanctie is opgenomen voor termijnoverschrijding door de rechter. Voorbeelden
zijn de Tracéwet en de Vreemdelingenwet. De ervaring leert dat rechterlijke
instanties zich inspannen om de termijn te halen, indien er een termijn voor
de uitspraak in de wet wordt opgenomen. De regering gaat ervan uit dat dat
onder deze wet niet anders zal zijn.
 
 De fractie van GroenLinks vroeg of er afstemming met de rechterlijke macht
heeft plaatsgevonden over het voorstel dat de bestuursrechter binnen zes maanden
uitspraak doet en of inzichtelijk is ten koste van welke procedures die voorstel
eventueel gaat. Ook de leden van de SGP-fractie vroegen naar een uitvoerbaarheidstoets
in dit kader. Daarnaast vroegen deze leden hoeveel zaken die langer dan zes
maanden duurden bij de Raad van State vergelijkbare zaken betroffen als die
in dit wetsvoorstel worden behandeld.
 Zoals ook in de memorie van toelichting is aangegeven, is bij de voorbereiding
van dit wetsvoorstel overleg gevoerd met de Raad voor de rechtspraak. In zijn
algemeenheid kan worden gezegd dat dit voorstel tot gevolg heeft dat «Chw-zaken»
met voorrang in behandeling worden genomen door de bestuursrechter.
Als een zaak die onder de Crisis- en herstelwet valt voorrang krijgt, zou
een zaak die niet onder deze wet valt, wat langer kunnen blijven liggen, maar
dat is mede afhankelijk van de organisatie van de rechterlijke colleges. Het
is niet mogelijk in te gaan op de vraag hoeveel zaken bij de Raad van State
meer dan zes maanden in behandeling waren die vergelijkbaar zijn met zaken
die uit de Crisis- en herstelwet zullen gaan voortvloeien. Dat zal afhangen
van de concrete omstandigheden die nu nog niet bekend zijn.
 
 Tot slot vroegen de leden van de SGP-fractie of de regering kan toelichten
volgens welk tijdpad de procedure kan verlopen, indien het ook noodzakelijk
is om (ruimtelijk) advies te vragen en of er niet vaak al enige tijd overheen
gaat omdat belanghebbenden een termijn vragen waarbinnen zij hun nog niet
volledige beroepsgronden kunnen aanvullen. Meer in het bijzonder vroegen deze
leden welke termijn normaal gesproken geldt voor het betalen van griffierecht,
zonder dat al inhoudelijk wordt begonnen met de behandeling van een bepaalde
zaak.
 Naar aanleiding van de rondetafelbesprekingen in uw Kamer heeft de regering
besloten om bij nota van wijziging te bepalen dat beroepsgronden binnen de
beroepstermijn moeten worden ingediend. Dit betekent dat belanghebbenden direct
moeten aangeven waar het hun om gaat en dat zij de gronden van het beroep
niet na afloop van de beroepstermijn nog kunnen aanvullen. Artikel 8:41 bepaalt
dat griffierechten binnen vier weken moeten worden betaald. Op beroepen over
zaken die onder de Crisis- en herstelwet vallen is afdeling 8.2.3 Awb
van toepassing, zodat de rechter een kortere termijn voor het betalen van
griffierechten kan bepalen. Een termijn van zeven werkdagen is blijkens Afdelingsjurisprudentie
in ieder geval niet onredelijk. Na de betaling van de griffierechten zal zo
spoedig mogelijk moeten worden besloten of een (ruimtelijk) advies noodzakelijk
is. Hoe een en ander het best kan worden georganiseerd is aan de gerechten.
Hieraan moet worden toegevoegd dat op dit moment een deel van de tijd die
gemoeid is met een procedure bestaat uit wachttijd. Daar valt naar de mening
van de regering winst te behalen zonder dat dit ten koste gaat van de zorgvuldigheid.
 
 De leden van de fractie van het CDA gaven aan het een interessant idee
te vinden om de mogelijkheid van het indienen van pro forma beroepschriften
te beperken. Zij vroegen of het mogelijk is dit voor het gehele omgevingsrecht
te doen gelden en hoe de beroepstermijn in dit voorstel zich verhoudt tot
de beroepstermijn in de vigerende Wet ruimtelijke ordening.
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of in plaats van of in aanvulling
op het afschaffen van het pro forma beroep, is overwogen de eis te stellen
dat binnen zes weken alle beroepsgronden aangeleverd moeten zijn. De leden
van de ChristenUnie vroegen of artikel 1.6 alleen geldt voor beroep of ook
voor administratief beroep. Voorts vroegen zij of uit het voorstel inderdaad
volgt dat indien er tijdig een beroepschrift is ingediend dat enige beroepsgrond
bevat, het beroep ontvankelijk is en dat de beroepsgronden na het verstrijken
van de beroepstermijn nog kunnen worden aangevuld, mits de goede procesorde
zich daar niet tegen verzet.
 Zoals is aangegeven in de memorie van toelichting, komt het op grote schaal
voor dat er kort voor het einde van de beroepstermijn een ongemotiveerd beroepschrift
wordt ingediend. De indiener moet in dat geval een termijn worden gegund om
het beroepschrift alsnog te motiveren. In de praktijk is daarmee al gauw een
week of vier gemoeid. Zolang het beroepschrift niet is gemotiveerd, kan de
rechter niet aan de inhoudelijke behandeling van het beroep beginnen. De regering
is van mening dat deze praktijk moet worden tegengegaan. Daarom is bepaald
dat beroepschriften die worden ingediend tegen besluiten die betrekking hebben
op «Chw-zaken» direct de gronden van het beroep moeten bevatten.
Uit het artikel volgde dat als een beroep ontvankelijk is, er
ook na afloop de beroepstermijn nog aanvullende gronden kunnen worden aangevoerd.
Bij nader inzien, mede door hetgeen tijdens de ronde tafelgesprekken in uw
Kamer naar voren kwam, is de regering van mening dat het na afloop van de
beroepstermijn niet meer mogelijk moet zijn om nog nieuwe beroepsgronden aan
te voeren. Bij nota van wijziging wordt een voorstel tot aanpassing van het
artikel in die zin gedaan. Het is mogelijk om voor het gehele omgevingsrecht
te bepalen dat na afloop van de beroepstermijn geen nieuwe beroepsgronden
mogen worden aangevoerd. In de Chw is geen voorstel terzake opgenomen, omdat
dit verder gaat dan de projecten en categorieën van projecten die onder
deze wet vallen. Eventueel zou op een later moment overwogen kunnen worden
een dergelijke voorziening voor het gehele omgevingsrecht te treffen. In het
bestuursprocesrecht geldt in beginsel een uniforme beroepstermijn van zes
weken. Deze termijn geldt ook voor zaken op grond van de Chw en zaken op grond
van de Wet ruimtelijke ordening.
 Artikel 1.8 Prejuduciële vragen
 De leden van de SGP-fractie vroegen of wel altijd een duidelijk onderscheid
te maken is tussen de onderdelen van een zaak waarvoor prejudicieel vragen
gesteld moeten worden en andere onderdelen.
 In de praktijk levert dit geen problemen op voor de rechter die zich genoopt
ziet prejudiciële vragen te stellen.
 Artikel 1.9 Relativiteitsvereiste
 Vrijwel alle fracties hebben vragen gesteld over het relativiteitsvereiste.
 Het verheugt de regering dat de leden van de CDA-fractie de invoering
van dit vereiste steunen. Evenzeer verheugt het de regering, dat de grondgedachte
achter dit vereiste inmiddels ook de steun geniet van enkele gezaghebbende
stemmen in de rechtsgeleerde literatuur, al realiseert zij zich dat deze steun
niet unaniem is en dat er ook overtuigde tegenstanders zijn. Naar het oordeel
van de regering gaat het hier om een principiële keuze. Het gaat over
de functie van de bestuursrechtspraak. Is de bestuursrechter er om ieder foutje
van het bestuur af te straffen of is hij er om wezenlijke belangen van burgers
te beschermen? De regering kiest eenduidig voor het laatste. Daarbij past
niet dat burgers zich kunnen beroepen op voorschriften, die niet hun belang
beogen te beschermen. Dat dit thans wel kan, geeft burgers soms te veel kans
om hun particuliere belang boven het algemene belang te stellen.
 
 De leden van de CDA-fractie stelden vervolgens enige vragen die niet zozeer
het relativiteitsvereiste betreffen, maar het beroepsrecht van algemeen-belang-organisaties
zoals milieugroepen.
 Dit zijn twee te onderscheiden vraagstukken. Het beroepsrecht van belangenorganisaties
wordt door het onderhavige wetsvoorstel niet geraakt. Dit is ook niet de plaats
om daarover een principiële discussie te voeren. Hier kan worden volstaan
met erop te wijzen dat het Verdrag van Aarhus zich in ieder geval verzet tegen
het geheel afschaffen van het beroepsrecht van milieuorganisaties. In hoeverre
het mogelijk is aan deze organisaties eisen van representativiteit te stellen
is niet helemaal zeker, maar uit een zeer recente uitspraak van het Hof van
Justitie blijkt, dat dergelijke eisen in ieder geval niet tot gevolg mogen
hebben dat kleinere of plaatselijke milieuorganisaties de facto van hun beroepsrecht
worden beroofd. In die zaak acht het Hof de door een Zweedse wet gestelde
eis, dat de organisatie ten minste 2000 leden moest hebben, niet toelaatbaar
(HvJEG 15 oktober 2009, zaak C-263/08, Djurgården). Daarmee is
ook een vraag van de leden van de fracties van GroenLinks en van de ChristenUnie
beantwoord: natuurorganisaties kunnen zich blijven beroepen op normen die het belang van de natuur beogen te beschermen. Daartoe is echter,
zo beantwoordt de regering een vraag van de leden van de fractie van de SGP,
niet voldoende dat de organisatie de behartiging van dit belang als doelstelling
in haar statuten heeft opgenomen. Daarnaast moet de organisatie ook aannemelijk
kunnen maken dat zij daadwerkelijk feitelijke werkzaamheden ter behartiging
van dit belang verricht. Deze werkzaamheden mogen niet uitsluitend bestaan
uit het voeren van juridische procedures. Het relativiteitsvereiste geldt
ook voor beroepen van deze organisaties. Dit betekent dus, dat een organisatie
die zich de behartiging van de belangen van natuur en milieu ten doel stelt,
zich niet kan beroepen op normen die bijvoorbeeld slechts beogen het belang
van bouwveiligheid te behartigen.
 
 De leden van de CDA-fractie stelden voorts enkele vragen over het Duitse
recht.
 Zoals bij brief van 29 oktober 2008 is aangegeven vindt er momenteel
onder leiding van de Minister van Justitie onderzoek plaats naar meer fundamentele
wijzigingen in het bestuursprocesrecht gericht op versnelling van procedures
(Kamerstukken II 2008/09, 31 731, nr. 3, p. 4/5). In het kader
van dit onderzoek wordt door de Universiteit Maastricht ook rechtsvergelijkend
onderzoek gedaan. Uit dat onderzoek, dat binnenkort wordt afgerond en aan
uw Kamer wordt aangeboden, halen wij de volgende informatie over het Duitse
systeem. In Duitsland moet de indiener van het beroep bij afwijzing van zijn
beroepschrift zijn proceskosten, de proceskosten van de verweerder en van
eventuele bijgevoegde partijen dragen, inclusief de kosten van hun juridische
vertegenwoordiging (§ 154 Verwaltungsgerichtsordnung). Dit betekent
dat administratieve procedures in Duitsland aanzienlijke kostenrisico’s
met zich brengen, in het bijzonder wanneer het beroep meer rechterlijke instanties
passeert. Voor de proces- en advocaatkosten gelden vaste tarieven. Volgens
een ruwe schatting kunnen voor een appellant de kosten bij een procedure voor
de hoogste Duitse bestuursrechter, het Bundesverwaltungsgericht, tussen de
vijf- en tienduizend euro belopen. Het voordeel van zo’n systeem is
dat het een prikkel oplevert voor potentiële appellanten om hun kansen
in de procedure goed af te wegen tegen de mogelijke risico’s alvorens
bezwaar te maken en/of beroep in te stellen. Het nadeel is dat het voor sommige
personen een drempel op kan werpen om op zich legitieme bezwaren in rechte
aan te voeren. Daar komt bij dat, indien het zou gaan om zulke hoge bedragen
als in Duitsland, de mogelijkheid zou moeten worden ingebouwd om aan «on-
en minvermogenden» een tegemoetkoming in de proceskosten te verstrekken.
Dit compliceert de regeling en brengt forse uitvoeringslasten met zich mee.
Daarom zouden wij thans een dergelijke regeling niet willen voorstellen. De
Minister van Justitie beraadt zich wel op een minder vergaande vorm van verhoging
van het proceskostenrisico van derden, die meer aansluit bij het in het Nederlandse
bestuursrecht geldende systeem van forfaitaire proceskostenvergoedingen.
 
 In antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie zijn de regering
van het gerechtshof in Münster (naar zij aanneemt wordt gedoeld op het
Oberverwaltungsgericht für das Land Nordrhein-Westfalen) geen prejudiciële
vragen over het bedoelde Duitse systeem bekend. Er zijn door dit gerecht op
5 maart jl. wel vragen ingediend (zaak C-115/09), maar die gaan over
het in Duitsland geldende relativiteitsvereiste. De gemiddelde doorlooptijd
van zaken bij het Hof van Justitie van de EG bedraagt thans ruim 18 maanden.
 
 De leden van de CDA-fractie vroegen voorts of het mogelijk zou zijn het
relativiteitsvereiste in het hele omgevingsrecht in te voeren. 
 Op zichzelf zou dit mogelijk zijn, maar de regering geeft er de voorkeur
aan eerst ervaring op te doen op het beperktere terrein van de Crisis- en
herstelwet.
 
 De regering kan op hoofdlijnen instemmen de motivering voor en uitleg
van het relativiteitsvereiste die prof. mr. B.J. van Ettekoven in de door
de leden van de CDA-fractie aangehaalde passage geeft. Wel is verduidelijking
nodig van haar visie op de taak van de rechter bij de toepassing van dit vereiste.
De rechter mag in het systeem van ons bestuursprocesrecht in beginsel slechts
een oordeel geven over de aangevoerde beroepsgronden. Indien hij echter naar
aanleiding van een beroepsgrond tot het oordeel komt dat een voorschrift is
geschonden, moet hij ambtshalve beoordelen of die schending ook tot vernietiging
kan leiden. In voorkomende gevallen moet hij dan ook het relativiteitsvereiste
toepassen, ook als geen der partijen zich daar op heeft beroepen. Dat is,
zo antwoordt de regering de leden van de fractie van de ChristenUnie, inderdaad
een verschil met het privaatrecht, dat voortvloeit uit het stelsel van ons
bestuursprocesrecht. De recht heeft tot slot de mogelijkheid om kwesties in
het midden te laten als zij niet van belang zijn voor de uitkomst van de zaak.
Een overweging in de trant van «of dit voorschrift de belangen van appellant
beschermt kan in het midden blijven, aangezien dit voorschrift, anders dan
appellant stelt, niet is geschonden» blijft dus mogelijk.
 
 Vele fracties stelden de vraag of het mogelijk zou zijn van de toepassing
van het relativiteitsvereiste een bevoegdheid in plaats van een verplichting
te maken, teneinde te voorkomen dat over het beschermingsbereik van ingeroepen
normen veelvuldig prejudiciële vragen moeten worden gesteld, waardoor
de invoering van het vereiste eerder vertragend dan versnellend zou werken.
 De regering erkent dat dit een risico is en heeft daarom het voorstel
nog eens kritisch tegen het licht gehouden. Een zuivere «kan»-bepaling
lijkt haar niet verdedigbaar, omdat de rechter wel een inhoudelijk criterium
moet hebben: hij kan niet het vereiste bij de ene appellant wel toepassen
en bij de andere niet op de enkele grond dat bijvoorbeeld het in het ene geval
meer werk is dan in het andere. De regering is wel gecharmeerd van de suggestie
van de leden van de fracties van de ChristenUnie en de SGP, die zij in de
bij deze nota gevoegde nota van wijziging dan ook heeft overgenomen. Deze
oplossing houdt in, dat de rechter van vernietiging moet afzien indien de
geschonden norm kennelijk niet strekt tot bescherming van de belangen van
degene die hem inroept. Anders gezegd: bij twijfel krijgt de appellant het
voordeel van de twijfel. Dit vermindert het nuttig effect van de invoering
van het relativiteitsvereiste wel enigszins, maar heeft het voordeel dat het
risico dat over het beschermingsbereik van normen prejudiciële vragen
moeten worden gesteld vrijwel nul wordt, terwijl de extra werklast voor de
rechter beduidend minder wordt. Daardoor wordt ook het risico van vertraging
klein. Bij nader inzien meent de regering dat dit laatste in het kader van
deze Crisis- en herstelwet zwaarder moet wegen. De discussie of dit kennelijkheidsvereiste
ook bij de structurele invoering van het relativiteitsvereiste voor het gehele
bestuursrecht moet worden opgenomen, kan bij de behandeling van het wetsvoorstel
aanpassing bestuursprocesrecht worden gevoerd.
 
 Het spreekt voor de regering vanzelf, zo antwoorden zij nog op een vraag
van de CDA-fractie, dat zij de toepassing van het relativiteitsvereiste in
het kader van de Chw nauwlettend zal volgen, zodat zij daarmee haar voordeel
kan doen bij een eventuele invoering in de Algemene wet bestuursrecht.
 
 De regering is hiervoor reeds ingegaan op de vraag van de leden van de
fractie van de PvdA waarom zij dit vereiste vooruitlopend op de meerstructurele
herziening van het bestuursprocesrecht wil invoeren. Als aangegeven, ziet
zij de Chw juist als een kans om nuttige praktijkervaring op te doen.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of het relativiteitsvereiste betekent
dat sommige schendingen van wetsartikelen en rechtsbeginselen niet meer naar
voren kunnen worden gebracht.
 Dat is te algemeen gesteld. Het relativiteitsbeginsel betekent dat deze
schendingen niet meer naar voren kunnen worden gebracht door mensen die daardoor
niet worden benadeeld. Villabewoners kunnen zich niet langer verzetten tegen
een woonwagenkamp met de grond dat de woonwagenbewoners teveel geluidhinder
zullen ondervinden van een nabijgelegen spoorlijn. Zij kunnen zich net als
nu wel verzetten op de grond, dat het kamp geluidhinder voor hun eigen woningen
veroorzaakt.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie stelden dat de regering heeft
gekozen voor een formulering waarbij de bestuursrechter zelf moet beoordelen
of er sprake is van strijd met Europees recht.
 De regering zou dat geen keuze willen noemen, want een formulering waarbij
de rechter dat niet moet beoordelen is niet denkbaar. Deze leden vragen voorts
naar de gevolgen voor de werkdruk voor de Afdeling bestuursrechtspraak van
de Raad van State. Zeker in de nu voorgestelde variant waarbij slechts behoeft
te worden vastgesteld of een bepaalde norm een bepaald belang «kennelijk»
niet beschermt, zijn die gevolgen zeer beperkt. Het is een relatief eenvoudige
toets. Voorts wekken deze leden, alsmede de leden van de fractie van de Partij
voor de Dieren, de indruk, dat die toets in iedere zaak opnieuw moet worden
verricht. Dat is niet juist, want veel bestuursrechtelijke zaken gaan over
dezelfde voorschriften. Indien eenmaal vaste jurisprudentie is gevormd over
welke belangen een voorschrift wel en niet beschermt, is de toepassing van
het relativiteitsvereiste in volgende zaken over dat voorschrift een routinekwestie.
 
 Deze leden haalden voorts deskundigen aan, die stellen dat een relativiteitsvereiste
in strijd is met het Verdrag van Aarhus. Ook de fracties van het CDA, GroenLinks
en de Partij voor de Dieren stelden daarover vragen. Tegenover de aangehaalde
deskundigen staan echter even deskundige schrijvers, die het tegendeel beweren.
Zo komt prof. mr. B.J. Schueler in zijn onlangs verschenen preadvies voor
de Vereniging voor Bouwrecht na een uitvoerige analyse tot de conclusie dat
een relativiteitsvereiste niet in strijd met het Verdrag is (B.J. Schueler,
Tussen teveel en te weinig. Subjectivering en finaliteit in de bestuursrechtspraak,
preadvies Vereniging voor Bouwrecht 2009, blz. 25 en 30; zie ook N. Verheij,
Uit zuinigheid naar relativiteit, in: A.W. Heringa e.a. (red.), Het bestuursrecht
beschermd, Den Haag: Sdu 2006, blz. 109).
 
 Deze leden vroegen voorts waarom niet het antwoord van het Hof van Justitie
op de prejudiciële vragen van het Oberverwaltungsgericht te Münster
zijn zaak C-115/09 is afgewacht. Dit antwoord kan nog geruime tijd op zich
laten wachten terwijl voorts allerminst zeker is dat dit antwoord wel de gewenste
duidelijkheid zal scheppen: de Duitse context is beduidend anders dan de Nederlandse.
Dit betekent dat er inderdaad een zeker risico is dat de Nederlandse rechter
prejudiciële vragen gaat stellen over de toelaatbaarheid van het Nederlandse
relativiteitsvereiste, met als gevolg dat mogelijk in een bepaald project
anderhalf jaar vertraging optreedt. Dit is echter niet te voorkomen.
 
 Deze leden vroegen verder of het relativiteitsvereiste ook zou kunnen
worden toegepast op de norm van een goede ruimtelijke ordening. De regering
meent van wel. Kortheidshalve zij verwezen naar het in het verslag
opgenomen citaat van prof. Van Ettekoven en het daarin onder 3 genoemde voorbeeld.
 
 Ten slotte vroegen deze leden naar de relatie tussen het relativiteitsvereiste
en de discussie over het belanghebbendenbegrip. Zoals de regering in antwoord
op een vraag van de CDA-fractie al aangaf, zijn dat twee te onderscheiden
kwesties. De vraag of iemand belanghebbende is betreft de ontvankelijkheid
van het beroep, dat wil zeggen de vraag of iemand überhaupt aan de procedure
mag meedoen. Daarvoor is een feitelijk belang – een potentieel nadeel
dat rechtstreeks uit het besluit voortvloeit en de benadeelde onderscheidt
van anderen – in beginsel voldoende. Het relativiteitsvereiste zoals
de regering het heeft vormgeven, betreft de inhoudelijke vraag of het beroep
al dan niet gegrond is. Het is dus, anders dan de leden van de SGP-fractie
veronderstellen, niet een ontvankelijkheidskwestie.
 
 De leden van de SP lezen terecht in artikel 1.9 dat alleen belanghebbenden
in beroep kunnen gaan. Anders dan deze leden veronderstellen is dat niet iets
nieuws. Dat is al sinds 1994 het criterium dat de Awb hanteert (art. 8:1 jo.
1:2) en was daarvoor al sinds 1976 het criterium van de Wet Arob, de voorloper
van de Awb.
 Artikel 1.10 Onderzoeksgegevens
 De leden van de fractie van het CDA vroegen of het volgens de regering
nuttig zou zijn om de geldigheid van onderzoeksgegevens in de tijd te begrenzen
zoals gesuggereerd door prof. mr. Nijmeijer tijdens het rondetafelgesprek
over de Crisis- en herstelwet. Hiermee verband houdt de vraag van de PvdA-fractie
wat zich ertegen verzet om onderzoeksgegevens in het algemeen een langere
geldigheidsduur te geven. De leden van de SGP-fractie vroegen of het te overwegen
zou zijn om een flexibele houdbaarheidstermijn op te nemen, waarbij het afhankelijk
zou worden gesteld van het soort gegevens of de gegevens uit een eerdere fase
nog gebruikt mogen worden.
 Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel heeft de regering overwogen
om een «houdbaarheidstermijn» voor gegevens op te nemen. Hiermee
zou worden aangesloten bij het advies van de commissie Elverding om een houdbaarheidstermijn
van twee jaren te introduceren voor onderzoeken over verkeer en milieu die
in de planuitwerkingsfase zijn verricht. De Wet versnelling besluitvorming
wegprojecten, tot stand gekomen naar aanleiding van dit advies, heeft de Tracéwet
en de Spoedwet wegverbreding gewijzigd en de houdbaarheid van onderzoeksgegevens
wettelijk verankerd. Een vergelijkbare regeling wordt thans voorgesteld voor
luchtvaartbesluiten. Deze wijziging houdt in dat de onderzoeksgegevens op
basis waarvan een projectbesluit wordt genomen, bij de vaststelling van het
ontwerp-besluit niet ouder dan twee jaar mogen zijn (Kamerstukken II 2008/09,
31 721, nr. 3, p. 4). Anders dan bij de Wet versnelling besluitvorming
wegprojecten kon bij deze wet een algemene houdbaarheidstermijn niet worden
opgenomen, omdat het onmogelijk is gebleken een uniforme termijn te vinden
die acceptabel is voor alle onderzoeken die kunnen worden verricht in het
kader van onder de Crisis- en herstelwet vallende projecten. Het werken met
flexibele «houdbaarheidstermijnen» is niet mogelijk. Daarvoor
zouden alle onderzoeken die in het kader van onder de Crisis- en herstelwet
vallende projecten kunnen voorkomen in beeld moeten zijn. Vervolgens zou in
elke regeling op basis waarvan een bepaald onderzoek noodzakelijk is een specifieke
termijn moeten worden opgenomen. Dit vergt een omvangrijke wetgevingsoperatie
die in dit korte bestek niet haalbaar is. Tot slot kan nog worden opgemerkt
dat een houdbaarheidstermijn zoals door Nijmeijer voorgesteld, onder bepaalde
omstandigheden een averechts effect kan hebben. Om deze reden
is bij de Wet versnelling besluitvorming wegprojecten en de Wet luchtvaart
expliciet gekozen voor een «ten minste houdbaar tot»-termijn.
 
 De leden van de fractie van de PvdA vroegen hoe met gegevens moet worden
omgegaan als er bijvoorbeeld wijzigingen zijn opgetreden in de projecten naar
aanleiding van uitspraken van de rechter, of een bestuurlijke lus?
 Deze bepaling geeft een bestuursorgaan de bevoegdheid om na de vernietiging
van een besluit door de bestuursrechter het nieuwe besluit te baseren op feiten
waarop het vernietigde besluit berustte. Dit betekent dat het onderzoeken
die het heeft laten doen bij de voorbereiding van het inmiddels vernietigde
besluit opnieuw mag gebruiken bij het voorbereiden van het nieuwe besluit.
Het betreft een bevoegdheid, dus geen verplichting. Als het bestuursorgaan
meent dat het wenselijk is om bepaalde feiten opnieuw te laten onderzoeken,
dan staat dat haar vrij. Er kunnen verschillende redenen zijn om opnieuw onderzoek
te laten verrichten, bijvoorbeeld als de resultaten van aanvullend onderzoek
dat is verricht om gevolg te geven aan de uitspraak van de rechter op hun
beurt gevolgen hebben voor bepaalde aspecten van andere onderzoeken die niet
werden geraakt door de rechterlijke uitspraak. Of het nodig of wenselijk is
om nader onderzoek te doen hangt dus af van de omstandigheden. Wijzigingen
in projecten naar aanleiding van een rechterlijke uitspraak kunnen daar aanleiding
toe geven. Wanneer de bestuurlijke lus wordt toegepast, geldt ook de regel
dat bij het herstellen van het besluit mag worden uitgegaan van de feiten,
zoals die waren bij het nemen van het bestreden besluit.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de bestuursrechter het
gebrek van evident verouderde gegevens kan passeren als het onderzoek zijn
oorsprong vindt in Europees recht.
 Het antwoord op deze vraag hangt af van de toepasselijke Europese regelgeving
en van de eisen die aan het onderzoek werden gesteld. Als uit de toepasselijke
(Europese) regelgeving zou voortvloeien dat een onderzoek niet ouder mag zijn
dan een bepaalde termijn, kan de rechter hier onmogelijk aan voorbij gaan.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen wat de regering in het nader rapport
bedoelde met de zin dat sommige gegevens veel minder snel verouderen dan andere.
 Bepaalde onderzoeksgegevens kunnen wel oud zijn, maar niet meer verouderen.
Als het bijvoorbeeld nodig was om te onderzoeken hoeveel dieren van een bepaalde
soort op een bepaalde peildatum in een bepaald gebied voorkomen, dan verouderen
deze gegevens niet, ook al is het lang geleden dat het onderzoek is gedaan.
Ook is denkbaar dat bepaalde onderzoeksgegevens lang bruikbaar zijn omdat
het onderzoeksobject niet snel verandert.
 Artikel 1.11 Milieueffectrapport
 De leden van de fracties van de PvdA, de ChristenUnie, de SP, GroenLinks
en de Partij voor de Dieren hebben vragen gesteld en hun zorgen geuit over
het alternatievenonderzoek in het kader van de milieueffectrapportage en de
advisering door de commissie m.e.r. De zorgen concentreerden zich op de vraag
of het niet meer verplicht stellen van het alternatievenonderzoek wel spoort
met de bevindingen van de commissie Elverding, met de zorgvuldigheid die bij
besluitvorming vereist is en met de EU-richtlijn voor milieueffectrapportage.
In vrijwel alle bijdragen kwam de zorg naar voren dat het niet laten verrichten
van onderzoek naar alternatieven en het niet laten adviseren door de commissie
m.e.r. vooral bij complexe projecten contraproductief zou zijn,
het draagvlak niet ten goede zou komen en tot meer beroepsprocedures zou leiden.
 In reactie op deze vragen merkt de regering het volgende op. Het is van
belang een onderscheid te maken tussen de milieueffectrapportage op planniveau –
de plan-m.e.r. – enerzijds en de milieueffectrapportage op projectniveau –
de project-m.e.r. – anderzijds. Het wetsvoorstel heeft op het punt van
de milieueffectrapportage (m.e.r.) uitsluitend betrekking op de project-m.e.r.
Dat betekent dat het alternatievenonderzoek op planniveau verplicht blijft,
hetgeen in overeenstemming is met de Europeesrechtelijke verplichting ter
zake. Bij de totstandkoming van het wetsvoorstel is dit onderscheid van meet
af aan leidend geweest en het in het wetsvoorstel opgenomen artikel beoogt
dan ook uitsluitend betrekking te hebben op de project-m.e.r. In de memorie
van toelichting is een en ander duidelijk naar voren gebracht. Het in het
wetsvoorstel opgenomen artikel 1.11 is echter in zijn huidige bewoordingen
voor meer uitleg vatbaar. Om deze reden is bij nota van wijziging een aantal
woorden aan de bepaling toegevoegd teneinde buiten twijfel te stellen dat
het schrappen van de verplichting om alternatievenonderzoek te verrichten
alsmede om advies te vragen aan de commissie-m.e.r., uitsluitend betrekking
heeft op de project-m.e.r en dus niet op de plan-m.e.r. In dit verband zij
ook verwezen naar het wetsvoorstel 31 755 over de modernisering van de
m.e.r.-regelgeving dat momenteel bij de Eerste Kamer aanhangig is. Indien
dat wetsvoorstel wordt aanvaard en in werking treedt, zal de commissie-m.e.r.
over alle relevante plannen om advies worden gevraagd. Tot die tijd geldt
verplichte advisering door de commissie-m.e.r. slechts voor plannen die betrekking
hebben op projecten die mogelijkerwijs negatieve effecten kunnen hebben op
een natuurgebied (waarvoor een passende beoordeling nodig is). Tegen de achtergrond
van het geschetste onderscheid tussen plan-m.e.r. en project-m.e.r. is de
regering van mening dat de besluitvorming rond complexe projecten zorgvuldig
kan verlopen en dat er geen sprake van is dat het wetsvoorstel op gespannen
voet staat met de ook door de regering onderschreven bevindingen van de commissie
Elverding.
 
 Of de bepalingen inzake de MER van toepassing zijn hangt af van de vraag
over welk project het gaat en in welke fase van besluitvorming het project
zich bevindt. Daarbij gaat het enerzijds om de in bijlage II opgenomen 58
projecten en anderzijds om de lokale projecten met nationale betekenis die
op grond van afdeling 7 bij algemene maatregel van bestuur worden aangewezen.
Ter toelichting moge het volgende dienen. De 58 projecten van bijlage II bevinden
zich in diverse stadia van besluitvorming. Een deel ervan verkeert in de laatste
fase van besluitvorming, waarbij de m.e.r.-procedure reeds achter de rug is.
Het grootste deel van de projecten is minder ver in de besluitvorming, maar
vertoont een zeer verschillend beeld. Zo zijn er projecten waarbij de milieugevolgen
beperkt zijn of gericht op één aspect, maar er zijn ook projecten
met integrale gebiedsontwikkeling, waarbij alternatieven in het geding zijn.
Bij die laatste projecten is dan de vraag van belang in welke fase van besluitvorming
het project zich bevindt. Aangezien de plan-m.e.r.-plicht pas enkele jaren
bestaat, is het aannemelijk dat er projecten zijn waarvoor op planniveau geen
milieueffectrapport behoefde te worden gemaakt.
 
 Voor de projecten van bijlage II schrapt artikel 1.11 van het wetsvoorstel
voor de project-m.e.r. de verplichting om alternatieven te onderzoeken en
om de commissie-m.e.r. om advies te vragen. Deze beide elementen zijn voor
de project-m.e.r. geen Europese verplichting en vormen dus een nationale kop.
De precieze werking van het artikel verschilt per geval, afhankelijk van de
fase van besluitvorming en de aard van het project. Indien de initiatiefnemer
van oordeel zou zijn dat het project een zodanig bijzonder geval is dat één
of beide koppen een significante meerwaarde heeft, kan daar alsnog
voor worden gekozen. Er is dus sprake van een«nee, tenzij»constructie
en niet langer van een automatisme om bij een project-m.e.r. de commissie-m.e.r.
in te schakelen of om alternatieven te onderzoeken.
 De lokale projecten met nationale betekenis die op grond van afdeling
7 van hoofdstuk 2 bij algemene maatregel van bestuur kunnen worden aangewezen,
vormen voor de m.e.r.-vraag een eenduidiger categorie. Bij nota van wijziging
is artikel 1.11 van toepassing verklaard op deze projecten. Een van de kernpunten
voor deze projecten is de verplichting om voor het aangewezen project een
structuurvisie als bedoeld in de Wet ruimtelijke ordening op te stellen. Voor
een dergelijke structuurvisie is een plan-m.e.r. verplicht. Zoals hiervoor
al is betoogd vindt in dat kader een alternatievenonderzoek plaats. Na de
inwerkingtreding van het genoemde wetsvoorstel 31 755 zal de commissie-m.e.r.
om advies worden gevraagd.
 
 Rest de vraag hoe artikel 1.11 van het voorliggend wetsvoorstel zich verhoudt
tot de aanbevelingen van de commissie Elverding. Opgemerkt wordt dat de commissie
Elverding in haar advies, dat primair betrekking had op infrastructurele projecten,
geen specifieke aanbevelingen heeft gedaan voor de m.e.r. Wel maakte de commissie
onderscheid tussen een uitgebreide verkenning waarin ook een m.e.r. aan de
orde is en een voorfase waarin dat niet het geval is. De implementatie van
dat advies in de Tracéwet, is in voorbereiding. Voor de 58 projecten
van bijlage II hangt de vraag naar de verhouding met het rapport van de commissie
Elverding logischerwijze sterk af van de fase waarin een project zich bevindt
en van de aard van het project. Veel projecten zijn bijvoorbeeld de initiatieffase,
waar de commissie Elverding belangrijke aanbevelingen voor heeft gedaan, al
gepasseerd. Afhankelijk van de aard van het project is daarbij soms wel, soms
geen structuurvisie opgesteld. Een beperkt deel van de projecten zal nog op
planniveau, bijvoorbeeld in de vorm van een structuurvisie, een start kunnen
maken. Dit laatste geldt zeker voor de op grond van afdeling 7 van hoofdstuk 2
aan te wijzen projecten. Voor de projecten die op planniveau nog tot besluitvorming
komen, kan het bevoegd gezag tegemoet komen aan de aanbevelingen van de commissie
Elverding. Indien het een structuurvisie betreft of een plan waarvoor een
m.e.r.-procedure dient te worden gevolgd, zullen in dat kader alternatieven
worden beschreven en tegen elkaar afgewogen. Het is aan het bevoegd gezag
om daarbij alle betrokken partijen zo goed mogelijk te betrekken. Op die manier
kan het bevoegd gezag invulling geven aan de brede initiatieffase zoals bedoeld
door de commissie Elverding. Na een zorgvuldige afweging van alle belangen
kan het bevoegd gezag vervolgens een voorkeursalternatief vaststellen, dat
nader wordt uitgewerkt. In de visie van de commissie Elverding moet die nadere
uitwerking van het voorkeursalternatief niet belast worden met een herhaling
van zetten uit de initiatieffase. Het in de uitwerkingsfase opnieuw over alternatieven
gaan praten is in de visie van de commissie Elverding niet aan de orde. Dat
het voorliggend wetsvoorstel het alternatievenonderzoek op projectniveau niet
meer verplicht stelt, is in die situatie dan ook in lijn met de commissie
Elverding.
 Artikel 1.12 Lex silencio positivo
 De leden van de fractie van het CDA en de ChristenUnie vroegen of het
juist is dat de invoering van de lex silencio positivo verplicht is op grond
van artikel 13, vierde lid, van de Dienstenrichtlijn.
 Artikel 13, vierde lid, van de Dienstenrichtlijn bepaalt kort gezegd dat
een vergunning wordt geacht te zijn verleend indien een antwoord binnen de
beslistermijn uitblijft. Op grond hiervan moeten lidstaten ervoor zorgdragen
dat in hun rechtsstelsel wordt voorzien in lex silencio positivo. Uit de Dienstenrichtlijn
vloeit evenwel niet voort dat de lex silencio positivo op iedere
vergunning in een lidstaat van toepassing zou moeten zijn. De Dienstenrichtlijn
heeft immers een beperkt bereik. Deze richtlijn is uitsluitend van toepassing
op vergunningstelsels die een procedure inhouden die voor een verrichter of
een afnemer van een dienst de verplichting inhoudt bij een bevoegde instantie
stappen te ondernemen ter verkrijging van een formele of stilzwijgende beslissing
over de toegang tot of de uitoefening van een dienstenactiviteit (artikel
4, sub 6, Dienstenrichtlijn). Bij vergunningstelsels die buiten de Dienstenrichtlijn
vallen geldt artikel 13, vierde lid, van de Dienstenrichtlijn derhalve niet.
Het aanlegvergunningstelsel dat in de Crisis- en herstelwet onder de werking
van de lex silencio positivo wordt gebracht is een voorbeeld van een vergunningstelsel
dat buiten de Dienstenrichtlijn valt. Er was dus geen sprake van een Europeesrechtelijke
verplichting tot van toepassingverklaring van de lex silencio positivo op
deze vergunning.
 
 De leden van de fractie van de PvdA lezen dat de lex silencio positivo
van toepassing wordt verklaard op wettelijke voorschriften die in bijlage
III van onderhavig wetsvoorstel zijn opgenomen. Deze leden wilden weten welke
versnelling van procedures en realisering van projecten wordt verwacht door
toepassing van de lex silencio positivo in dit geval? Ook vroegen zij of door
het niet binnen de wettelijke beslistermijn verlenen van een aanlegvergunning
bijvoorbeeld het risico bestaat dat bodembewerkingen op terreinen met archeologische
waarde worden toegestaan indien na verloop van de wettelijke beslistermijn
de vergunning van rechtswege wordt verleend? Gaat de toepassing van de lex
silencio positivo dan niet voorbij aan de bescherming van dit belang en mogelijk
andere belangen en wordt hiermee voorbij gegaan aan de verplichtingen die
voortvloeien uit het Verdrag van Valletta, zo wilden deze leden weten, als
ook hoe de lex silencio positivo zich verhoudt tot het voorzorgsbeginsel en
het zorgvuldig beoordelen van effecten met name op natuur en het voorkomen
van aantasting daarvan? Hoe en wanneer wordt bij een aanlegvergunning beoordeeld
of ook een vergunning op grond van de Natuurbeschermingswet 1998 noodzakelijk
is? Bestaat het risico dat op enig moment de verplichting ontstaat om een
eenmaal aangelegd object alsnog te verwijderen? De lex silencio positivo is
nu nog alleen van toepassing op aanlegvergunningen, maar zou kunnen worden
uitgebreid. Indien dit wordt overwogen zijn de leden van de fractie van de
PvdA van mening dat hierin een rol voor de Staten-Generaal is weggelegd. Kan
de regering aangeven op welke andere vergunningen de lex silencio positivo
mogelijk ook wordt toegepast? Op welke termijn wordt bijlage III aangevuld?
 Het van toepassing zijn van de lex silencio positivo leidt er niet toe
dat er binnen de gestelde beslistermijn sneller wordt beslist, maar wel dat
na afloop van de beslistermijn direct sprake is van een beslissing. Dit is
een duidelijk verschil met vergunningen waarop de lex silencio positivo niet
van toepassing is. Als bij aanvragen voor die vergunningen de beslistermijn
niet wordt gehaald, is onduidelijk op welke termijn er wel een beslissing
wordt genomen. Deze onduidelijkheid kan lang voortduren. Zoals eerder aangegeven
zal begin 2010 een amvb worden opgesteld. Daarbij zullen de vragen over een
eventuele uitbreiding van bijlage III aan de orde kunnen komen. Thans heeft
de regering nog niet het voornemen deze bijlage uit te breiden. Als gevolg
van het Verdrag van Valletta is in artikel 38a van de Monumentenwet 1988,
dat in onderhavig wetsvoorstel materieel gezien van toepassing blijft, bepaald
dat de gemeenteraad bij de vaststelling van een bestemmingsplan rekening houdt
met de in de grond aanwezige dan wel te verwachten monumenten. Op grond van
artikel 39 van de Monumentenwet 1988 is het mogelijk om in dat verband bij
bestemmingsplan specifiek in het belang van de archeologische monumentenzorg
een aanlegvergunningenstelsel in het leven te roepen. Artikel 3.3, onder a,
van de Wet ruimtelijke ordening biedt een algemene basis voor een aanlegvergunningenstelsel
ter bescherming van bijvoorbeeld groen dan wel de openbare ruimte
in een (beschermd) stadsof dorpsgezicht. Het betreft een optionele bepaling
waarin een bevoegdheid van de gemeenteraad wordt geregeld en geen verplichting
zulks te doen. Dit neemt niet weg dat als gemeenten ter bescherming van een
algemeen belang (archeologisch of anderszins) met zo’n stelsel werken
en er van rechtswege toestemming wordt verleend voor het uitvoeren van een
werk of werkzaamheid waarbij de bodem zal worden verstoord, dit schadelijk
kan zijn voor de desbetreffende (archeologische) waarden. Er mag echter op
worden vertrouwd dat een gemeente die een dergelijk aanlegvergunningenstelsel
hanteert ook zorg draagt voor een zorgvuldige uitvoering daarvan.
 De regering wijst erop dat artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn,
voorziet in een verplichte toets vooraf door het bevoegd gezag op basis van
het voorzorgbeginsel, ingeval er sprake is van een project met mogelijk significante
effecten. De lex silencio positivo kan derhalve niet van toepassing zijn op
de vergunningplicht van artikel 19d, in samenhang met artikel 19f en verder,
van de Natuurbeschermingswet 1998.
 Doorgaans zal een initiatiefnemer eerst informeel contact hebben met het
bevoegd gezag om te bezien of een handeling waarop de aanlegvergunning betrekking
heeft, in een concreet geval is aan te merken als een project met mogelijk
significante effecten, waarvoor een Nb-wet-vergunningplicht geldt.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden terecht dat
de lex silencio positivo overheden stimuleert om binnen de gestelde beslistermijn
een beslissing te nemen. De opvatting dat de lex silencio positivo op zichzelf
niet tot versnelling leidt, deelt de regering niet. Zoals hiervoor in antwoord
op de vraag van de PvdA-fractie onder meer is aangegeven, leidt de lex silencio
positivo er inderdaad niet toe dat er binnen de gestelde beslistermijn sneller
wordt beslist. Wel is na afloop van de beslistermijn direct sprake van een
beslissing.
 
 Met de leden van de fractie van de ChristenUnie is de regering van mening
dat bij het van toepassing verklaren van de lex silencio positivo zorgvuldig
moet worden afgewogen of andere belangen niet onnodig kunnen worden geschaad.
De regering is van mening dat dit bij het van toepassing verklaren van de
lex silencio positivo op de aanlegvergunning het geval is geweest. Deze leden
constateerden terecht dat bij nota van wijziging een extra procedurele waarborg
is opgenomen. Deze waarborg houdt in dat een vergunning van rechtswege niet
eerder in werking treedt dan zeven weken na het moment van bekendmaking. Hier
kan nog aan worden toegevoegd dat de Awb op korte termijn wordt uitgebreid
met een paragraaf over de lex silencio positivo. De Dienstenrichtlijn verplichtte
ertoe om de lex silencio positivo van toepassing te verklaren op vergunningstelsels
die een procedure inhouden die voor een verrichter of een afnemer van een
dienst de verplichting inhoudt bij een bevoegde instantie stappen te ondernemen
ter verkrijging van een formele of stilzwijgende beslissing over de toegang
tot of de uitoefening van een dienstenactiviteit. Bij de implementatie van
deze richtlijn is een aantal voorzieningen getroffen om tegemoet te komen
aan de genoemde bezwaren. Zodra de wet waarin de Dienstenrichtlijn wordt geïmplementeerd
(de Dienstenwet), in werking is getreden wordt de Algemene wet bestuursrecht
uitgebreid met een paragraaf over lex silencio positivo. De bepalingen van
deze paragraaf zijn van toepassing op dienstenvergunningen, maar kunnen ook
van toepassing worden verklaard op andere besluiten. Deze paragraaf neemt
een aantal belangrijke nadelen van de lex silencio positivo weg. Zo wordt
een van rechtswege ontstane beslissing aangemerkt als een beschikking. Een
dergelijke beschikking dient te worden bekendgemaakt. Dit volgt uit de artikelen
4:20b en 4:20c van de Algemene wet bestuursrecht. Op een vergunning van rechtswege zijn de normale regels over bekendmaking en bezwaar en beroep van
toepassing. Na de bekendmaking gaat de bezwaartermijn lopen en hebben belanghebbenden
de mogelijkheid om bezwaar te maken. Daarop volgt een beslissing op bezwaar,
net zoals bij een schriftelijk besluit. Daarnaast biedt artikel 4:20f van
de Algemene wet bestuursrecht het bestuursorgaan zelfstandig de mogelijkheid
om alsnog voorschriften aan de vergunning van rechtswege te verbinden of het
besluit in te trekken voor zover dat nodig is om ernstige gevolgen voor het
algemeen belang te voorkomen. De regeling van de lex silencio positivo is
dus met diverse waarborgen omkleed. De toepassing van de lex silencio positivo
op aanlegvergunningen acht de regering dan ook verantwoord.
 
 Voorts vroegen deze leden of er andere mogelijkheden zijn om te bewerkstelligen
dat overheden binnen de gestelde termijn antwoorden. De recent in werking
getreden Wet dwangsom en beroep bij niet tijdig beslissen voorziet erin dat
bestuursorganen die niet tijdig beslissen, na daartoe te zijn aangemaand,
een dwangsom verbeuren per dag dat de beslissing daarna nog uitblijft. Ook
kan de belanghebbende in beroep gaan tegen het niet tijdig nemen van het besluit.
 
 De leden van de fractie van GroenLinks wezen op de bezwaren van de Raad
van State tegen de lex silencio positivo, inhoudende dat een besluit niet
zorgvuldig is voorbereid, niet op schrift is gesteld en dus ook niet bekend
is gemaakt zodat onduidelijk blijft wanneer de termijn voor bezwaar en beroep
begint. Zij vroegen hoe de regering deze problemen denkt op te lossen.
 De bezwaren die de Raad van State noemt zijn onderkend. Zeer binnenkort
wordt de Algemene wet bestuursrecht uitgebreid met een regeling over de lex
silencio positivo die een aantal belangrijke bezwaren tegen deze figuur wegneemt.
Voor een uitgebreidere toelichting hierover zij verwezen naar hetgeen wij
hiervoor in antwoord op een vergelijkbare vraag van de ChristenUnie hebben
geschreven. In deze paragraaf is onder meer bepaald dat een van rechtswege
ontstane beschikking bekend moet worden gemaakt. Omdat de aanvang van de beroepstermijn
in de Awb is gekoppeld aan de bekendmaking van de beschikking bestaat er geen
onduidelijkheid over de aanvang van de beroepstermijn. Ook betekent een vergunning
van rechtswege niet automatisch dat er voor het uitvoeren van de betrokken
werken of werkzaamheden geen voorschriften gelden.
 
 Wanneer de leden van de SGP-fractie het advies van de Raad van State goed
lezen, is juist de mogelijkheid dat op grond van artikel 1.2 tal van projecten
toegevoegd kunnen worden aan de bijlagen van deze wet, het belangrijkste bezwaar.
De redenering is dan dat een project eerst kan worden toegevoegd en dat er
vervolgens ook nog wordt besloten om de lex silencio positivo van toepassing
te verklaren. In feite ligt het wettelijke systeem hierdoor helemaal open,
zonder dat de Staten-Generaal of medeoverheden hier nog zeggenschap over hebben.
Deze leden vroegen hierop een reactie van de regering.
 De lex silencio positivo is alleen van toepassing op de vergunningen,
bedoeld in bijlage III van het wetsvoorstel, en de vergunningen die bij algemene
maatregel van bestuur worden aangewezen. De toevoeging van projecten op grond
van artikel 1.2 van het wetsvoorstel leidt er niet automatisch toe dat de
lex silencio positivo ook op andere vergunningen van toepassing wordt. Indien
dat wenselijk wordt geacht, zal dat expliciet bij wet of algemene maatregel
van bestuur moeten worden geregeld. De toepassing van de lex silencio positivo
is bovendien in artikel 1.12 van het wetsvoorstel begrensd. Door verwijzing
naar paragraaf 4.1.3.3 van de Algemene wet bestuursrecht is verzekerd
dat de daarin opgenomen waarborgen van toepassing zijn. Verder is bepaald
dat het niet kan gaan om vergunningen die worden voorbereid met afdeling 3.4
van de Algemene wet bestuursrecht. Van deze wettelijke begrenzingen
kan bij algemene maatregel van bestuur niet worden afgeweken. Van een automatisme
om bij nieuwe projecten ook andere vergunningen onder de lex silencio positivo
te brengen is dan ook geen sprake. Daarvoor zal de regering binnen de door
de wetgever gestelde kaders per geval een zorgvuldige afweging moeten maken
die in regelgeving wordt neergelegd.
 3.1 Ontwikkelingsgebieden
 De leden van de CDA-fractie waarderen het dat het advies van de VROM-raad «Dynamiek
in gebiedsgericht milieubeleid» al zo snel na publicatie tot wetgeving
leidt. Zij vroegen hierbij wel helder aan te geven welke verschillen er bestaan
tussen het advies van de VROM-raad en het voorstel voor ontwikkelingsgebieden
en zouden graag een toelichting zien op de keuze om de ontwikkelingsgebieden
door de regering te laten aanwijzen, in plaats van door lokale of regionale
overheden, wat meer voor de hand ligt gezien de decentrale systematiek van
de ruimtelijke ordening.
 Het VROM-raad-advies schetst de EG-kaders waarmee rekening dient te worden
gehouden bij het opstellen van wetgeving. Dit is in het wetsvoorstel aangegeven
in artikel 2.3, derde lid. Ook in het wetsvoorstel is de gemeente het «centrale
bevoegd gezag». Voor gevallen waarin bij het uitvoeren van werken de
medewerking van derden aangewezen is, is in het wetsvoorstel in aanvulling
op het VROM-raad-advies het regime van de Belemmeringenwet privaatrecht van
toepassing verklaard. Het VROM-raad-advies gaat ervan uit dat uiteindelijk
wordt voldaan aan de geldende milieukwaliteitseisen. In het wetsvoorstel is
deze periode nader bepaald op tien jaar, met een eventuele uitloop naar vijftien
jaar. Het advies gaat uit van aanwijzing door de minister. Dit biedt veel
flexibiliteit in die zin dat de lijst met gebieden bijvoorbeeld snel kan worden
aangepast. Gelet echter op de vergaande bevoegdheden die een aanwijzing als
ontwikkelingsgebied met zich mee kan brengen (tijdelijk afwijken van bepaalde
wetten) en op het experimentele karakter van de regeling, is gekozen voor
de aanwijzing van gebieden bij algemene maatregel van bestuur.
 
 Daarnaast vroegen deze leden een reactie van de regering op de zienswijze
van professor mr. N.S.J. Koeman op het voorstel voor ontwikkelingsgebieden
en hoe reageert zij op de hierin gedane voorstellen. Ook vroegen deze leden
een reactie van de regering op de zienswijze van professor mr. A.G.A. Nijmeijer.
 In antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie om een reactie
op de zienswijze van professor mr. N.S.J. Koeman op het voorstel
voor ontwikkelingsgebieden wordt het volgende opgemerkt. De belangrijkste
reden om de regeling met betrekking tot ontwikkelingsgebieden nu niet op te
nemen in de Wet ruimtelijke ordening, is gelegen in het experimentele karakter
van het voorstel. Het is van belang om allereerst in een ruim aantal gebieden
praktische ervaring op te doen met de werking van het instrument in de praktijk,
alvorens te beslissen over de opzet van een definitieve voorziening in de
VROM-wetgeving. Dit zou kunnen als onderdeel van de Wet ruimtelijke ordening,
maar ook in een eventuele nieuwe Wet gebiedsontwikkeling.
 
 Gelet ook op de inbreng van de leden van andere fracties, naast die van
het CDA ook die van de PvdA, de ChristenUnie, GroenLinks en de SGP, is de
opportuniteit van het bestaan van een zelfstandig ontwikkelingsplan naast
het bestemmingsplan nader overwogen. De aangevoerde argumenten zijn voldoende
overtuigend. Bij nota van wijziging is het wetsvoorstel dan ook aangepast
in die zin dat het gebiedsontwikkelingsplan deel zal gaan uitmaken van het
bestemmingsplan. Dit betekent dat het gebiedsontwikkelingsplan afzonderlijk
van het bestemmingsplan kan worden vastgesteld, maar dat het
met de vaststelling onlosmakelijk deel gaat uitmaken van dat bestemmingsplan.
Beroep tegen een gebiedsontwikkelingsplan heeft dan ook geen betrekking op
ongewijzigde delen van het bestemmingsplan.
 
 De aan het woord zijnde leden vroegen eveneens om een reactie op de zienswijze
van professor mr. A.G.A. Nijmeijer waar hij het heeft over de ontwikkelingsgebieden.
In aanvulling op de eerdere reactie op de zienswijze van Koeman, kan het volgende
worden gezegd. Wat de naar het oordeel van Nijmeijer onwenselijke beschrijving
op hoofdlijnen betreft (artikel 2.3, tweede lid, onderdeel e) wijst de regering
erop dat het niet om een beschrijving op hoofdlijnen gaat, maar om een beschrijving
op een behoorlijk detailniveau. Het ontwikkelingsplan is immers een op uitvoering
gericht plan. Wat betreft de vermeende onduidelijke reikwijdte is er bewust
voor gekozen de begrenzing niet te strikt te laten zijn. Het gaat erom het
decentraal bevoegd gezag een instrument aan te reiken waarmee het zijn afwegingen
kan maken en zo maatwerk te faciliteren.
 
 De regering is blij met de waardering van de leden van de fractie van
de PvdA over de koppeling van verslechtering enerzijds aan verbetering anderzijds
in de vorm van een gebiedsontwikkelingsplan en merkt aanvullend het volgende
op. De genoemde verslechtering mag niet als een vanzelfsprekendheid worden
aanvaard. Het gaat erom als bevoegd gezag te komen met één samenhangend
beeld met intenties, waarbij het bevoegd gezag manoeuvreerruimte krijgt om
actief te sturen, zonder afhankelijk te hoeven zijn van bijvoorbeeld een specifieke
vergunningaanvraag. Op deze wijze kunnen milieuverbeteringen tot stand worden
gebracht, bijvoorbeeld door het stellen van verdergaande milieu-eisen aan
bedrijven, het ingrijpen in bestaande vergunningen en het opleggen van extra
maatregelen.
 
 Zoals de leden van de fractie van de PvdA aangeven is het bij nota van
wijziging mogelijk gemaakt de termijn waarbinnen na vaststelling van het plan
alsnog wordt voldaan aan de bij of krachtens de wet gestelde milieukwaliteitsnormen,
te verlengen van tien naar vijftien jaar. Graag onderschrijft de regering
hun oordeel dat hierbij wel geldt dat de ambitie realistisch in tien jaar
gehaald moet kunnen worden en dat uitstel met vijf jaar alleen bij uitzondering
wordt toegestaan. Ook uit de toelichting op de nota van wijziging kan blijken
dat een verlenging van vijf jaar, waartoe overigens een besluit van de Minister
van VROM nodig is, meer uitzondering dan regel is. De specifieke omstandigheden
spelen hierbij een belangrijke rol. De situatie kan zich bijvoorbeeld voordoen
dat de dynamiek en de ontwikkeling van het gebied van dien aard zijn, dat
een afsluiting van de planperiode nog niet aan de orde is.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen ook of overwogen is om conform het
voorstel van de commissie Elverding ten aanzien van de oplevertoets reserveringen
op te nemen voor extra mitigerende maatregelen, voor het geval bij oplevering
zou blijken dat de normen niet gehaald blijken te worden. Het is in eerste
instantie aan het bevoegd gezag om hiermee aan de slag te gaan en eventueel
te besluiten tot het nemen van extra mitigerende maatregelen. De Crisis- en
herstelwet staat hiervoor niet in de weg. Waar het om gaat, is dat in een
gebied dat bestreken wordt door een gebiedsontwikkelingsplan na tien jaar
de situatie weer «onder volledige controle» moet zijn.
 
 De vraag van de leden van de fractie van de PvdA naar de meerwaarde van
de ontwikkelingsgebieden ten opzichte van wat reeds mogelijk is op grond van
de Interimwet stad-en-milieubenadering laat zich als volgt beantwoorden. De
Interimwet stad-en-milieubenadering maakt het mogelijk om bij
wijze van «uitlaatklep» en onder specifieke voorwaarden structureel
af te kunnen wijken van bepaalde milieunormen. De gebiedsontwikkelingsplannen
hebben een andere invalshoek. Doel is het lokale bestuur meer wettelijke mogelijkheden
te geven om op een proactieve en creatieve manier milieuruimte vrij te maken.
Op die manier kan het bevoegd gezag actief gewenste ontwikkelingen in het
gebied mogelijk maken. Gedacht kan worden aan verdergaande milieu-eisen aan
bedrijven, op lokale schaal milieubelasting verhandelbaar maken, ingrijpen
in bestaande vergunningen en het opleggen van maatregelen, zoals het bouwen
en gedogen van een geluidsscherm. Het advies van de VROM-raad geeft in dit
verband interessante voorbeelden. In de memorie van toelichting (paragraaf 3.3)
is overigens al aangegeven dat in principe de Interimwet ook kan worden toegepast
in gebieden die worden aangewezen om te experimenteren met een gebiedsontwikkelingsplan.
Wel dienen dan vanzelfsprekend de procedurele stappen uit de Interimwet te
worden doorlopen.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen de regering een voorziening te treffen
voor het betrekken van de beide Kamers der Staten-Generaal bij het vaststellen
van de algemene maatregel van bestuur waarmee een gebied wordt aangewezen
als ontwikkelingsgebied.
 De aanwijzing van ontwikkelingsgebieden maakt deel uit van de amvb, die
de regering begin 2010 vaststelt. Daarna is er jaarlijks rond de zomer de
mogelijkheid om ontwikkelingsgebieden aan te wijzen in een amvb. Voor de betrokkenheid
van het parlement stelt de regering een werkwijze voor analoog aan het programma
Randstad Urgent, waarbij de Kamer jaarlijks over de voortgang van invoering
en de effecten van de Crisis- en herstelwet rapporteert en daarbij ook ingaat
op projecten/gebieden, die onder de werking van de Crisis- en herstelwet wordt
gebracht, onder meer door aanwijzing als ontwikkelingsgebied. Mocht de Kamer
hiertoe aanleiding zien, dan kan zij op dit punt met de regering in debat
treden.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe gehandeld wordt, indien met een
in het gebiedsontwikkelingsplan opgenomen maatregel, waarvoor de rijksoverheid
verantwoordelijk is, bijvoorbeeld Anders Betalen voor Mobiliteit, niet de
in het plan opgenomen doelen worden bereikt.
 Voorop gesteld moet worden dat met de gebiedsontwikkelingsplannen niet
de bevoegdheid wordt gegeven om wetgeving zoals de in te voeren Wet kilometerprijs
te doorkruisen. Bovendien geldt voor «Anders Betalen voor Mobiliteit»
dat dit betrekking heeft op zogenoemde mobiele bronnen. De regeling van gebiedsontwikkeling
ziet vooral op vaste bronnen die bijvoorbeeld goed kunnen worden aangestuurd
via het instrument vergunningverlening. Voor mobiele bronnen is het lastig
om afspraken te maken via de band van het bestemmingsplan.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of het zinvol zou zijn in artikel
2.3 een verband te leggen met het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit.
 Inhoudelijk is er een overeenkomst tussen de ontwikkelingsplannen en het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit in die zin dat het om een
zelfde soort van aanpak gaat, waarbij het NSL specifiek gericht is op het
tijdig voldoen aan de luchtkwaliteitsnormen en het ontwikkelingsplan een bredere
scope kan hebben. Overigens wordt in artikel 2.3, derde lid bepaald dat met
een gebiedsontwikkelingsplan niet van het NSL kan worden afgeweken.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie maken een vergelijking tussen
het aanwijzen van ontwikkelingsgebieden en de aanpak in het kader van het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. Genoemde leden constateren
echter dat het bij het NSL draait om het verbeteren van de luchtkwaliteit
door generieke en plaatsspecifieke maatregelen terwijl de maatregelen binnen
ontwikkelingsgebieden meer gericht lijken te zijn op saldering en opvullen
daarvan.
 Naar het oordeel van de regering wordt het ontwikkelingsplan hiermee onvoldoende
recht gedaan. Door het ontwikkelingsplan kan het bevoegd gezag in het gebied
gewenste ontwikkelingen mogelijk maken en krijgt zij het instrumentarium daarvoor
aangereikt. Dat instrumentarium kan inhouden dat gebruiksruimte anders wordt
verdeeld. Als daarmee de gewenste ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt én
direct of op enige termijn aan de milieueisen wordt voldaan, is daar geen
bezwaar tegen. In de praktijk zal het juist leiden tot meer inspanningen om
de milieudoelen te realiseren, doordat er extra maatregelen aan bijvoorbeeld
bedrijven kunnen worden opgelegd om aan milieueisen te voldoen.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen welke waarborgen het voorgestelde
experiment biedt op een snelle verbetering van de milieukwaliteit in de aan
te wijzen ontwikkelingsgebieden en of het milieuprobleem hiermee niet te veel
naar de toekomst wordt verplaatst.
 Het voorstel is primair gericht op het optimaliseren van milieugebruiksruimte
met het oog op het versterken van een duurzame ruimtelijke en economische
ontwikkeling van het ontwikkelingsgebied. Uitgangspunt hierbij is dat de nieuwe
ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt met de in wetgeving vastgelegde milieukwaliteit.
Tijdens de transitieperiode kan op een bij algemene maatregel van bestuur
aangewezen milieufacet tijdelijk worden afgeweken. Deze periode is aan een
maximum van tien jaar gebonden. Indien onverhoopt voor dat milieufacet aan
het eind van de toegestane periode niet wordt voldaan aan de wettelijke milieukwaliteitseisen
dan geeft het bevoegd gezag aan op welke wijze alsnog aan de norm wordt voldaan.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen voorts of de extra maatregelen
voor bedrijven echt afdwingbaar zijn en of de voorgestelde regels voldoende
rechtszekerheid bieden voor bedrijven.
 De maatregelen zullen worden vastgesteld in het gebiedsontwikkelingsplan,
via de procedure van afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht. Vervolgens
heeft het bevoegd gezag de instrumenten om de besluitvorming af te kunnen
stemmen op die maatregelen. Concreet betreft het hier artikel 2.3, derde lid,
(«indien voor de uitvoering van maatregelen enig besluit is vereist,
_ kunnen burgemeester en wethouders _ dat besluit nemen, voor zover nodig
in afwijking van _ bepalingen bij of krachtens» een aantal specifiek
genoemde wetten). Als het aankomt op de feitelijke uitvoering, dan zal het
bevoegd gezag die, indien noodzakelijk, kunnen doorzetten via het opleggen
van een gedoogplicht. De vraag of de voorgestelde regels voldoende rechtszekerheid
bieden voor bedrijven in een ontwikkelingsgebied kan positief worden beantwoord.
In het kader van de inspraak zal een bedrijf gewoon zijn zegje kunnen blijven
doen als het gaat om het opstellen van een gebiedsontwikkelingsplan. Ook blijven
de mogelijkheden van bezwaar en beroep gewoon bestaan.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de afwijkingsruimte gezien
de Europese milieuregels niet zeer beperkt is.
 Met de leden van de fractie van de ChristenUnie is de regering van mening
dat de afwijkingsruimte gezien de Europese milieuregels in zekere zin beperkt
is. Daarom is voor «lucht» en «water» geen ruimte
voor afwijking van de bestaande normen gecreëerd. Anders ligt dit echter
voor de componenten externe veiligheid, bodem en geluid, waar de nationale
ruimte groter is. De winst van het wetsvoorstel is echter niet minder gelegen
in de hoeveelheid ruimte die er al dan niet is, als wel in de actieve rol
die het bevoegd gezag in het ontwikkelingsgebied op zich kan nemen, zoals
hiervoor al is uiteengezet. 
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen hoe moet worden omgegaan
met compensatie die buiten het plangebied van het ontwikkelingsplan is gelegen.
 Problemen met compensatie buiten het plangebied van het ontwikkelingsplan
worden niet voorzien, zeker niet als er sprake is van hetzelfde bevoegd gezag.
Als er wel sprake van zou zijn, zou deze compensatie niet meetellen in de
zogenoemde saldering.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een nadere motivering van
de reikwijdte van lid zes van dit artikel 2.3.
 Gevraagd om een nadere motivering zij toegegeven dat deze ruim is, maar
dat dit, gelet op het karakter van het wetsvoorstel om stimulansen te geven
in een moeilijke economische situatie, in zekere zin onontkoombaar is. Met
het experiment wordt beoogd lokaal maatwerk voor ruimtelijke ontwikkelingen
mogelijk te maken en niet op voorhand te beperken. Bovendien bestaat er zoveel
vertrouwen in de lokale democratie dat een gepast gebruik naar de overtuiging
van de regering verzekerd is. Aan de andere kant is er ook sprake van een
duidelijke nationale inkadering, naast die van de Europese regels. Voor een
aangewezen gebied geldt namelijk dat afwijken van een formeelwettelijke bepaling
van de in de onderdelen a tot en met i genoemde wetten enkel aan de orde kan
zijn indien dat als zodanig bij algemene maatregel van bestuur is aangegeven.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of regels aangaande
de rapportage van de voortgang aan de gemeenteraad en aan de minister van
VROM van toegevoegde waarde zouden kunnen zijn.
 Vooralsnog geeft de regering er de voorkeur aan eerst in de praktijk ervaring
op te doen en later te bezien of verdergaande formeel-wettelijke bepalingen
aangewezen zijn.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of tijdelijke normoverschrijding
al toegestaan is als de aanpak c.q. het openbreken van bestaande vergunningen
nog niet onherroepelijk is geworden.
 Van eventuele normoverschrijding kan pas sprake zijn als het ontwikkelingsplan
de procedure heeft doorlopen en is vastgesteld. Pas op dat moment kan bijvoorbeeld
een bestaande vergunning worden opengebroken.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie trokken ten aanzien van het omgaan
met milieugebruiksruimte een parallel met de gekozen aanpak voor de lange
termijn op Schiphol waarbij een 50–50 verdeling is gehanteerd voor het
gebruik van de te behalen milieuwinst. Zij geven in overweging om een dergelijke
aanpak ook toe te passen in ontwikkelingsgebieden zodat er een win-win situatie
ontstaat voor zowel de beoogde ruimtelijke- en economische ontwikkelingen
en het milieu.
 Zoals aangekondigd in de Luchtvaartnota is het de bedoeling vanaf 2020
voor Schiphol een 50–50-beginsel in te voeren, waarbij de milieuwinst
periodiek in gelijke mate wordt verdeeld over de omgeving en de luchtvaartsector.
Voor de omgeving gaat het dan om aanscherping van de milieunormen, met name
voor geluid. Voor de luchtvaartsector gaat het om groeiruimte binnen de normen.
Het is een interessante gedachte om deze werkwijze, die prikkelt tot verbetering
van milieuprestaties, breder te gebruiken in het kader van het ontwikkelingsplan.
Het initiatief hiervoor ligt in eerste instantie bij het bevoegd gezag.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie gaven in overweging om ontwikkelingsgebieden
alleen mogelijk te maken binnen bestaand stedelijk gebied en voor bestaande
bedrijventerreinen en dus niet voor nieuwe ontwikkelingen in het buitengebied.
De leden van GroenLinks hadden een vergelijkbare vraag. 
 Naar aanleiding van deze suggestie van de leden van de fractie van de
ChristenUnie merkt de regering op dat het juist in de komende experimenteerperiode
passend is ieder mogelijk experiment op zijn eigen merites te beoordelen en
niet op voorhand de reikwijdte van het wetsvoorstel in te perken. Een mogelijkheid
zou bijvoorbeeld zijn om in een buitengebied één bedrijf te
laten groeien «ten koste» van een bedrijf dat dicht bij een natuurgebied
is gelegen.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie en vran GroenLinks gaven in overweging
om de aanwijzing van een ontwikkelingsgebied wel vatbaar te maken voor beroep.
 Deze regering is hier geen voorstander van. De voorgestelde aanwijzing
bij algemene maatregel van bestuur doet immers recht aan het bestuurlijk karakter
van de keuze, terwijl de totstandkomingsprocedure met onder meer advisering
door de Raad van State met de nodige waarborgen is omkleed. De regering wil
voorkomen dat een eventueel beroep tegen een aanwijzing en een later beroep
tegen het ontwikkelingsplan vervolgens gaan leiden tot een wirwar van juridische
procedures. Hierdoor kan het realiseren van het gebiedsontwikkelingsplan buiten
beeld raken in een periode waarin juist snelheid geboden is.
 Het is bovendien de vraag wat het belang is om tegen een aanwijzing beroep
in te stellen. Het gaat om niet meer dan een aanwijzing met het uitsluitend
criterium «met het oog op het versterken van de duurzame ruimtelijke
en economische ontwikkeling» van dat gebied. Ten tijde van de aanwijzing
is er nog geen gebiedsontwikkelingsplan. De «echte» belangen,
bijvoorbeeld van een potentieel benadeelde, komen pas in beeld als het op
specifieke uitvoering gerichte gebiedsontwikkelingsplan wordt vastgesteld.
 
 De vraag van de leden van de fractie van de ChristenUnie naar de precieze
reikwijdte van het gebiedsontwikkelingsplan laat zich uit de aard van het
onderhavige wetsvoorstel niet zo precies beantwoorden. Het gaat immers om
een in de tijd beperkt experiment voor een eveneens beperkt aantal gebieden.
In eerste instantie komt het erop aan in de praktijk ervaring op te doen.
In het kader van de verplichte evaluatie kan vervolgens worden bepaald of
er behoefte is om met de specifieke regeling door te gaan en om in dat geval
de reikwijdte van het plan specifieker te begrenzen. Hetzelfde geldt min of
meer voor de milieukwaliteitseisen die daarbij worden betrokken. Hierbij geldt
overigens wel het voorschrift van artikel 2.3, derde lid, dat bij algemene
maatregel van bestuur zal worden bepaald van welke formeel-wettelijke bepalingen
mag worden afgeweken. Nu het ontwikkelingsplan onderdeel gaat uitmaken van
het bestemmingsplan, hetgeen naar aanleiding van de inbrengen van diverse
fracties is geregeld bij nota van wijziging, is ook de vraag van de leden
van de fractie van de ChristenUnie naar de relatie met het exploitatieplan
van artikel 6.12 van de Wet ruimtelijke ordening beantwoord.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat bij afwijking
op grond van de Interimwet Stad en Milieu ministeriële toestemming nodig
is met marginale toetsing. Zij vragen waarom hiervoor niet gekozen is bij
tijdelijke normoverschrijding in een ontwikkelingsgebied.
 Bij de leden van de fractie van de ChristenUnie lijkt er sprake te zijn
van een misverstand als zij constateren dat bij afwijking op grond van de
Interimwet stad-en-milieubenadering ministeriële toestemming nodig is.
Dit is in tegenstelling tot de voorloper – de Experimentenwet Stad en
Milieu – bij de Interimwet Stad en Milieu niet het geval. De Interimwet
kent wel het vereiste van goedkeuring door gedeputeerde staten. Vooruitlopend
op de wetswijzigingen die voortvloeien uit het kabinetsstandpunt over interbestuurlijk
toezicht, vervalt ingevolge het onderhavige wetsvoorstel ook
deze goedkeuring door gedeputeerde staten (artikel 3.4, onderdeel D).
 
 Bij nota van wijziging zijn de tijdelijke verruimingen en afwijkingen
van het bestuursprocesrecht (afdeling 2 hoofdstuk 1) ook van toepassing
verklaard op gebiedsontwikkelingsplannen/ontwikkelingsgebieden uit hoofdstuk 2.
De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen wat dit betekent voor het relativiteitsbeginsel
uit artikel 1.9 voor ontwikkelingsgebieden. Meer in het bijzonder vroegen
zij of hun mening wordt gedeeld dat een belanghebbende bij een project in
een ontwikkelingsgebied gezien de beoogde saldering ook voldoet aan het criterium
van artikel 1.9 voor andere plannen en projecten in het ontwikkelingsgebied.
 De wijzigingen van het bestuursprocesrecht zijn inderdaad van toepassing
op besluiten over ontwikkelingsgebieden. Belanghebbenden bij dergelijke besluiten
kunnen hiertegen desgewenst opkomen. Wie tot de kring van belanghebbenden
wordt gerekend volgt uit artikel 1:2 Awb. Dit artikel wordt niet gewijzigd
door de Chw. Als iemand belanghebbend is bij een besluit geldt ingevolge het
bepaalde in artikel 1.9 het relativiteitsvereiste. Dit houdt in dat de rechter
bij het beoordelen van de beroepsgronden moet bezien of de regel waarop een
beroep is gedaan wel strekt tot bescherming van de belangen van degene die
zich erop beroept. Bij de beantwoording van die vraag speelt de samenhang
van het in geding zijnde besluit met andere appellabele besluiten geen rol.
Voor de duidelijkheid kan nog worden opgemerkt dat artikel 1.9 geen rol speelt
bij de voorbereiding van een gebiedsontwikkelingsplan. Bij de voorbereiding
van een dergelijk plan kan eenieder zienswijzen indienen.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen om een nadere onderbouwing
ten aanzien van de vraag waarom nu al verwacht wordt dat een verlenging van
de looptijd van de ontwikkelingsgebieden nodig zal zijn en welke situaties
zich hiervoor kwalificeren.
 Ook vroegen deze leden hoe de verlenging van de looptijd zich verhoudt
met de beperkte ruimte binnen Europese milieuregels en welke waarborgen er
worden gesteld dat deze verlenging alleen wordt gebruikt als dat noodzakelijk
is en dat voorkomen wordt dat al op deze verlenging wordt geanticipeerd.
 Het besluit tot eventuele verlenging van de termijn wordt voorbehouden
aan de Minister van VROM. Juist omdat het gaat om situaties die nu niet goed
zijn te voorzien is het niet goed mogelijk op dit punt een nadere onderbouwing
te geven. Duidelijk is natuurlijk wel dat ook bij een eventuele verlenging
van de looptijd het kader van de Europeesrechtelijke milieuregels geldt.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen hoe er met ontwikkelingsgebieden
wordt omgegaan als een ontwikkelingsgebied meerdere gemeenten omvat. Zij vragen
hoe de besluitvorming wordt afgestemd tussen de betrokken gemeenteraden en
colleges.
 Gelet op het experimentele karakter van het gebiedsontwikkelingsplan is
er vanaf gezien om ten aanzien van een «intergemeentelijk gebiedsontwikkelingsplan»,
als bedoeld door de leden van de fractie van de ChristenUnie, nu al te komen
met uitgewerkte voorschriften. Het ligt voor de hand dat de betrokken gemeenten
een intergemeentelijk plan opstellen. Formeel kan iedere gemeente een dergelijk
plan enkel vaststellen voor zover dat betrekking heeft op het eigen grondgebied
van de gemeente. Vaststelling van de verschillende plannen dient zoveel mogelijk
gelijktijdig te geschieden.
 
 De leden van de VVD-fractie vroegen hoe de regering het begrip «goed
uitgevoerde saldering» definieert en in hoeverre deze wijziging conform
de Europese regels is. Ook vroegen deze leden of de regering in de toekomst,
bij de uitvoering van de opgenomen projecten, geen problemen op het gebied
van milieuregelgeving voorziet.
 Het genoemde begrip «goed uitgevoerde saldering» kan alleen
in een concrete situatie goed vorm krijgen. Het betekent in elk geval dat
een bepaalde toename van de milieubelasting op de ene plaats elders zal dienen
te worden gecompenseerd door een afname veroorzaakt door een andere activiteit.
Als het gaat om salderen in het kader van activiteiten die verband houden
met een gebiedsontwikkelingsplan, moet het saldo aan het eind van de planperiode
nul zijn. Dat bepaalt ook tijdens de looptijd van het plan mede de bandbreedte.
Aan het eind van de looptijd gelden namelijk onverkort de reguliere milieukwaliteitsnormen.
Saldering zal uiteraard enkel kunnen plaatsvinden binnen de grenzen van Europese
regels. Vooralsnog worden geen problemen op het gebied van de milieuregelgeving
voorzien bij de uitvoering van de opgenomen projecten.
 
 De leden van de fractie van de SP begrepen niet waarom het tijdelijk mogelijk
wordt om af te wijken van milieunormen. Het accepteren van extra geluidruimte
voor perioden tot wel tien jaar vonden deze leden niet acceptabel.
 Bij de ontwikkelingsplannen gaat het de regering om het vrijmaken van
milieuruimte. Het is daarbij van belang het langere-termijn-perspectief van
duurzame ontwikkeling voor ogen te houden. Zo zijn door technologische vooruitgang
en scherpere milieunormen – die laatste kan het bevoegd gezag ook stellen –
nieuwe inrichtingen vaak minder belastend voor de leefomgeving dan bestaande.
Daarnaast geldt in de huidige situatie dat inpassing van nieuwe activiteiten
binnen de bestaande gebruiksruimte wordt overgelaten aan de aanvrager. Die
verantwoordelijkheid wordt in het kader van het gebiedsontwikkelingsplan in
handen gelegd van het lokaal bestuur dat zijn verantwoordelijkheid dus ook
echt waar kan maken. Ten aanzien van het overschrijden van milieunormen kan
het in een individueel geval inderdaad zo zijn dat er sprake is van tijdelijk
en plaatselijk meer geluid, maar daar staat altijd minder geluid elders tegenover.
In transitiesituaties kan niet altijd precies tegelijkertijd ruimte worden
gecreëerd en nieuwe ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt. Er zit dan
tijdsverschil tussen het behalen van milieuwinst en het realiseren van nieuwe
ontwikkelingen. Om die tijd te overbruggen kan het nodig zijn tijdelijk afwijkingen
toe te staan. De regering is ervan overtuigd dat het totaalbeeld positief
zal zijn.
 
 De leden van de fractie van GroenLinks vroegen of het echt de bedoeling
is dat een project in principe, gerekend vanaf 2014 tot maximaal 2027
vrijgesteld kan worden van het halen van milieunormen. Deze leden vroegen
voorts of de gebiedsontwikkelingsplannen worden verankerd in bestemmingsplannen,
voor tijdelijke normoverschrijdingen ministeriële toestemming nodig is,
extra door bedrijven te nemen maatregelen afdwingbaar zijn en de normoverschrijdingen
maximaal vijf jaar duren.
 Wat betreft de mogelijkheid van het afwijken van normen zij opgemerkt
dat deze beperkt is in die zin, dat de wet al limitatief bepaalt waarvan kan
worden afgeweken en dat bij algemene maatregel van bestuur (artikel 2.3, derde
lid, van het wetsvoorstel zoals ingediend) de kaders nauwkeurig worden aangegeven.
Afzonderlijke ministeriële besluitvorming is dan in feite niet meer nodig.
In de tweede nota van wijziging is vastgelegd dat gebiedsontwikkelingsplannen
deel uitmaken van bestemmingsplannen. Extra door bedrijven te nemen maatregelen
zijn afdwingbaar. Dit kan bijvoorbeeld doordat ze als voorschrift aan de vergunning
kunnen worden verbonden. Gelet op het langlopend karakter van vergunningen
en maatregelen beoordeelt de regering een maximering van eventuele normoverschrijdingen
tot vijf jaar als te kort. 
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen wat de regering vindt van het voorstel
om het gebiedsontwikkelingsplan deel uit te laten maken van het bestemmingsplan
en de Wet ruimtelijke ordening dienovereenkomstig aan te passen.
 Hierin is, zoals eerder in deze nota gemeld, met de tweede nota van wijziging
op het wetsvoorstel voorzien. Het aanpassen van de Wet op de ruimtelijke ordening
acht de regering op dit moment te vroeg. De gebiedsontwikkelingsplannen vormen
een experiment, waarmee de komende jaren wordt geexperimenteerd. Als ervaring
is opgedaan is het moment aangebroken om te besluiten of en zo ja hoe de ontwikkelingsplannen
verankerd worden in de Wet op de ruimtelijke ordening.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen voorts welke tijdswinst nog geboekt
kan worden met de voorgestelde bijzondere voorzieningen voor versnelde uitvoering
van bouwprojecten.
 Hoofdstuk 2, afdeling 6, van de Crisis- en herstelwet ziet toe relatief
eenvoudige projecten, zeker in vergelijking met de soms complexe ruimtelijke
ontwikkelingen in ontwikkelingsgebieden. De tijdwinst zit hem in het feit
dat één bestuursorgaan één projectbesluit kan
nemen voor de bouw van maximaal 1500 tot 2000 woningen of andere bij algemene
maatregel van bestuur aangewezen projecten van maatschappelijke betekenis.
In paragraaf 3.4 van deze nota wordt nader op deze projecten ingegaan.
 3.2 Innovatie
 De leden van de PvdA-fractie vroegen de regering om de effecten van innovatieve
projecten zichtbaar te maken en stelden voor een monitoringverplichting op
te nemen.
 Daarnaast vroegen deze leden de regering om de algemene maatregel van
bestuur waarmee de experimenten worden benoemd, bij de beide Kamers der Staten-Generaal
voor te hangen.
 Het opnemen van een specifieke monitoringverplichting wordt niet noodzakelijk
geacht. In het vierde lid van het voorgestelde artikel 2.4 wordt voorzien
in een evaluatie binnen maximaal drie maanden na beëindiging van het
experiment. De evaluatie moet zowel aan de doeltreffendheid als aan de effecten
van het experiment aandacht besteden. Een dergelijke evaluatie binnen de genoemde
korte termijn maakt het onvermijdelijk om het experiment gedurende de looptijd
te monitoren. De verplichting tot regeling van elk experiment bij een algemene
maatregel van bestuur draagt bij aan de zorgvuldigheid van de afweging van
de beoogde effecten van een project en de mate waarin het project daaraan
bijdraagt. Voor wat betreft de voorgestelde betrokkenheid van de Kamer zij
verwezen naar hetgeen in hoofdstuk 1 van deze nota is opgemerkt..
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen hoe en door wie wordt getoetst
of de ontwikkelingen die mogelijk worden gemaakt daadwerkelijk innovatief
zijn en daadwerkelijk voldoen aan milieukwaliteitsnormen en geen schadelijke
milieugevolgen hebben conform lid 2.
 De regering gaat hierbij niet over één nacht ijs. De verplichting
tot regeling van elk experiment bij een algemene maatregel van bestuur draagt
bij aan de zorgvuldigheid van de afweging van de beoogde effecten van een
project en de mate waarin het project daaraan bijdraagt. Afhankelijk van het
onderwerp van het mogelijke experiment kan bij de voorbereiding van die algemene
maatregel van bestuur blijken dat bepaalde expertise van buiten de overheid
nodig is. In zulke gevallen zal (onafhankelijk) advies uitkomst bieden. Die
advisering houdt een toetsing van het experiment in, voordat het tot uitvoering
komt. 
 
 De leden van de D66-fractie zijn van mening dat de uiteenzetting in de
Memorie van Toelichting over innovatie erg kort en algemeen is en vroegen
op welke innoverende praktijken de regering doelt wanneer zij refereert aan
tijdelijke experimenten waarbij innovatie, crisisbestrijding en bevordering
van duurzaamheid hand in hand gaan.
 Naar de mening van de regering is niet op voorhand te zeggen is waar de
regeling betrekking op kan hebben. Alle projecten die aan de criteria voldoen
kunnen voor een experiment in aanmerking komen. De regering spreekt bewust
op voorhand geen voorkeur uit. Wel kan de regering ter verduidelijking voor
deze leden twee willekeurige voorbeelden van zeer uiteenlopende, mogelijke
projecten noemen. Zo is recent sprake geweest van het testen van een nieuwe
milieuvriendelijke brandstof voor vliegtuigen. Voor die testen is het nodig
dat motoren van een vliegtuig langdurig in een proefopstelling draaien. Een
milieuvergunning kan hieraan nu in de weg staan. Een experiment zou hier uitkomst
kunnen bieden. Op het gebied van waterbesparing is veel te winnen met het
verminderen van de hoeveelheid drinkwater die gebruikt wordt voor het doorspoelen
van toiletten. Innovatieve ideeën op dit punt stuiten op eisen die in
het Bouwbesluit 2003 zijn vervat. Dat besluit is op de Woningwet gebaseerd,
zodat op voet van het voorgestelde eerste lid, onderdeel h, ook op dat gebied
aan een experiment zou kunnen worden gedacht.
 3.4 Beperking belemmeringen radarzonering voor windturbines
 De leden van de PvdA-fractie vroegen in hoeverre het probleem met radarverstoring
niet al is opgelost door middel van het Besluit algemene regels ruimtelijke
ordening (Kamerstukken II 2008/09, 31 500, nr. 15).
 De vastlegging van het belang van de bescherming van militaire radarinstallaties
tegen verstoring door hoge bouwwerken, zoals hoogbouw en windturbines, heeft
inderdaad plaatsgevonden in de ontwerp-Amvb Ruimte. De invulling van dit belang
met de toetsingsgebieden en de beoordelingsmethode vindt volgens de ontwerp-Amvb
Ruimte plaats in twee ministeriële regelingen van de minister van Defensie.
Thans geldt het beleid, zoals neergelegd in de brief van de staatssecretaris
van Defensie van 27 oktober 2006 aan alle relevante gemeenten. Dit beleid
wordt gezien als een knelpunt bij de realisering van het kabinetsdoel voor
windenergie op land. De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer heeft uw Kamer in haar brief van 26 januari 2009 meegedeeld
dat onder leiding van de Stuurgroep Nationale Veiligheid een project wordt
uitgevoerd, waarin technische mogelijkheden worden uitgewerkt ter vermindering
van de radarverstoring. Dit project wordt afgesloten met de bekendmaking en
inwerkingtreding van een nieuwe norm en toetsingsmethode voor radarverstoring
uiterlijk medio 2010. Dit geschiedt in het kader van de Amvb Ruimte. Gelet
op het grote belang bij het snel kunnen invoeren van een nieuwe manier van
het beoordelen van radarverstoring is in de Chw bij wijze van vangnet een
aan de Amvb Ruimte identieke regeling opgenomen over het belang van de bescherming
van militaire radars voor het geval deze amvb onverhoopt met vertraging in
werking treedt.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen in hoeverre de huidige eisen
van het Besluit indieningsvereisten aansluiten bij de huidige bouwpraktijk
en op welke gevolgen wordt gedoeld dat marges niet voor elk type bouwwerk
afzonderlijk zijn te regelen.
 De eisen in de bouwtechnische regelgeving worden regelmatig aangepast
om ze te laten aansluiten bij de bouwpraktijk. Zo worden nieuwe normen van
het Nederlands Normalisatie Instituut zo nodig in de regelgeving ingepast.
Bij een aanvraag voor een bouwvergunning behoeven alleen die gegevens te worden
aangeleverd die relevant zijn voor het betreffende bouwplan en waarover het
bevoegde gezag nog niet beschikt. In veel gevallen is de hoeveelheid
te leveren informatie wat betreft de bouwtechnische toetsing beperkt. Vanuit
het oogpunt van ruimtelijke ordening zullen vaak wel meer gegevens moeten
worden aangeleverd. Als er een bouwvergunning is verleend, zal in principe
moeten worden gebouwd volgens die vergunning. In veel gevallen, bijvoorbeeld
als de wens ontstaat om hoger te bouwen en het bestemmingsplan dat toestaat,
is de aanpassing van de bouwvergunning niet meer dan een administratieve handeling.
De wijziging moet worden aangeleverd aan de gemeente, wat veelal ook achteraf
kan worden gedaan in de vorm van revisietekeningen. Om de kans op knelpunten
verder te verminderen kan een aanvrager er voor kiezen om een zogenoemde erkende
kwaliteitsverklaring te laten ontwikkelen, waardoor het proces verder wordt
vereenvoudigd. Deze mogelijkheid bestaat nu enkele jaren en wordt veelvuldig
toegepast bij specifieke materialen en bijvoorbeeld woonwagens. Ook bij windturbines
zijn deze verklaringen denkbaar. Bij een aanvraag op basis van een erkende
kwaliteitsverklaring kan de bouwtechnische toets geheel achterwege blijven.
Het stelsel van erkende kwaliteitsverklaringen levert de waarborg voor het
voldoen aan de bouwtechnische regelgeving, waardoor een bouwtechnische toets
door de gemeente niet meer aan de orde is. Bij strijdigheid van de bouwaanvraag
met het bestemmingsplan moet de procedure voor een eventuele ontheffing wel
opnieuw worden doorlopen.
 
 Vooraf bepaalde marges, bedoeld om het aanvragers gemakkelijker te maken
hun aanvraag in te dienen, kunnen in voorkomende gevallen geen oplossing bieden.
 Dergelijke marges zullen steeds moeten blijven binnen wat als «ondergeschikte
wijziging van de aanvraag» wordt beschouwd. Bij ieder bouwwerk en bij
verschillende afmetingen van bouwwerken kunnen verschillende marges al als
ondergeschikt worden gezien, zodat het vanwege de diversiteit van bouwwerken
ondoenlijk is deze specifiek per bouwwerk(type) vast te leggen. Bij een minder
verfijnde regeling van marges wordt het risico te groot dat marges worden
vastgesteld die uitgaan boven het vereiste van een ondergeschikte afwijking,
waardoor bijvoorbeeld het belang van omwonenden in het geding kan komen. Daar
komt bij dat zo’n stelsel van marges anders zou uitwerken naarmate het
bestemmingsplan ter plaatse anders luidt. Wat in het ene geval vanuit het
perspectief van het bestemmingsplan nog als ondergeschikt kan worden gezien,
hoeft dat in het andere geval niet te zijn, en omgekeerd. Ook uit dat oogpunt
is het ondoenlijk om in objectieve termen marges vast te stellen die zowel
het de aanvrager gemakkelijker maken als steeds voldoen aan het vereiste van «een
ondergeschikte afwijking». Het hierboven aangehaalde risico bestaat
ook hier.
 De toelaatbaarheid van een afwijking van een bouwvergunning kan dus het
beste per geval worden beoordeeld waarbij alle omstandigheden kunnen worden
meegewogen en het ondergeschiktheidscriterium als leidraad dient.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen waarom de regering bij haar
wetsvoorstel geen gebruik heeft gemaakt van de gelegenheid om de goede elementen
uit het succesvolle Duitse systeem voor stimulering van duurzame energie over
te nemen en groene stroom te subsidiëren uit een heffing op grijze stroom.
 In het Aanvullend Beleidsakkoord is reeds besloten tot een andere financieringsbron
voor de regeling stimulering duurzame energie (SDE). De SDE-uitgaven zullen
gefinancierd worden via een opslag op het elektriciteitstarief in plaats van
via de algemene middelen.
 In de brief aan de Tweede Kamer van 17 april jl. (Kamerstukken II
2008/2009 31 239, nr. 53) is aangegeven dat de minister van Economische
Zaken voor het einde van 2009 de Kamer zal informeren over de vormgeving
van de nieuwe financieringswijze voor de SDE-regeling. Voor deze kabinetsperiode
zijn er al middelen gereserveerd op de EZ-begroting om SDE-uitgaven te financieren.
 3.5 Energiebesparingsinvesteringen
 De leden van de CDA-fractie vroegen een reactie op de kritiek van de Woonbond
op artikel 2.7 van dit wetsvoorstel in relatie tot het convenant Energiebesparing
corporatiesector.
 De leden van de PvdA-fractie gaven de regering in overweging dit onderdeel
te laten vervallen.
 
 De Woonbond stelt dat de afspraken en uitgangspunten van het genoemde
convenant met voeten worden getreden door het mitigeren van de 70%
eis, aangezien overweging drie van het convenant luidt: «Het is voor
een succesvolle energiebesparing in de corporatiesector nodig om zowel bij
de huurders als bij de woningcorporaties daarvoor een groot draagvlak te hebben».
De regering is van mening dat de voorgestelde regeling niet noodzakelijkerwijs
ten koste gaat van het draagvlak en evenmin leidt tot averechtse effecten
in de vorm van meer frictie met de huurders. Het vermoeden van redelijkheid
ontstaat volgens dit wetsvoorstel pas nadat aan een aantal strikte voorwaarden
is voldaan. De verwachting dat er geen frictie met de huurders ontstaat is
gerechtvaardigd, omdat hen niet om instemming met het voorstel tot renovatie
wordt gevraagd. De voorwaarden zijn immers zodanig van aard dat, indien hieraan
is voldaan, terecht kan worden gesproken van een redelijk voorstel. Naar verwachting
zullen de huurders dit ook zo ervaren.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de regering het voorstel
van de Woonbond en Aedes om een interventieteam in te schakelen als tijdens
het proces dreigt dat de 70% instemming niet gehaald wordt als een
reëel alternatief ziet. Deze leden hadden voorts de volgende vragen over
de uitwerking van het voorgestelde artikel:
 Wordt gelet op het feit dat de huurder acht weken de tijd heeft na ontvangst
van het voorstel om bezwaar te maken en dat op dat moment het oordeel over
de redelijkheid (goedkeuring EIA, mate van overlast, lagere woonlasten, draagvlakmeting)
nog gevormd moet worden de juridische positie van huurders niet te veel geschaad?.
 Hoe hangt het voorstel samen met de bestaande procedures in het geval
er naast energiebesparing ook sprake is van gewone renovatiewerkzaamheden?
Genoemde leden vermoeden dat – met twee verschillende procedures waarvoor
een termijn van acht weken geldt – dit erg verwarrend kan zijn voor
de huurders.
 Hoe moet de verhuurder aantonen dat de woonlasten werkelijk dalen? Hoe
kan de huurder beoordelen of de voorgestelde huurverhoging lager is dan de
gemiddelde geraamde besparing op de energielasten? Wie maakt deze raming?
Deelt de regering de mening dat met de regels die de huurcommissie moet hanteren
een huurverhoging mogelijk is die hoger is dan energiebesparing? Genoemde
leden vragen hoe de huurcommissie een voorstel tot toetsing van de huurverhoging
na een renovatie ex artikel 2.7 moet toetsen. Zij vragen ook hoe dit moet
in geval van een gecombineerde renovatie als hierboven omschreven. Deze leden
vragen of de regering bereid is nadere voorwaarden ter zaken objectiviteit
en professionaliteit aan deze raming te stellen.
 Welke garantie heeft de huurder dat de werkzaamheden niet langer dan drie
weken zullen duren? Genoemde leden constateren dat renovatiewerkzaamheden
meestal langer duren dan verwacht. Zij vragen wat de gevolgen zijn voor de
verhuurder en huurder als de werkzaamheden veel langer duren dan drie weken.
Zij vragen waarom geen boeteclausule als voorwaarde is opgenomen. 
 Is de verhuurder verplicht om in het schriftelijke voorstel de mogelijkheid
van toetsing binnen acht weken op te nemen?
 Ten slotte vragen de leden van de ChristenUnie-fractie om een vergelijking
met de procedures die gelden voor appartementscomplexen met één
of meerdere verenigingen van eigenaren. In hoeverre is daar sprake van meer
of minder soepelere procedures dan de huidige en voorgestelde situatie van
complexen met huurwoningen?
 
 De regering ziet het voorstel van de Woonbond en Aedes vooral als een
aanvulling op hetgeen met dit wetsvoorstel wordt voorgesteld. In dit verband
is relevant dat de Woonbond op grond van het convenant Energiebesparing corporatiesector
subsidie ontvangt voor activiteiten in de periode 2009 – 2012 om het
draagvlak onder huurders te vergroten. Dit wetsvoorstel beoogt dan ook zeker
niet om af te zien van draagvlakvergroting zoals overeengekomen met dit convenant.
Met de voorgestelde bezwaartermijn van acht weken wordt de positie van de
huurders niet geschaad. Deze bezwaartermijn is dezelfde als wanneer aan de
huurder wordt meegedeeld dat 70% van de huurders met een voorstel heeft
ingestemd. Wanneer een huurder zich binnen die termijn tot de rechter wendt,
zal deze alsdan het voorstel op redelijkheid beoordelen. Wanneer er naast
energiebesparende maatregelen ook sprake is van gewone renovatiemaatregelen,
dan geldt voor die laatste maatregelen wel het instemmingspercentage van 70%
om het vermoeden van redelijkheid te doen ontstaan. De verhuurder kan er voor
kiezen om twee gescheiden voorstellen tot renovatie te doen, bijvoorbeeld
als hij ook bereid is alleen de energiebesparende maatregelen aan te brengen.
Hij kan er echter ook voor kiezen om een en ander in één voorstel
te vervatten. Indien hij voor dit laatste kiest, dan geldt dat pas bij een
instemmingspercentage van 70% van de huurders een vermoeden van redelijkheid
van het voorstel ontstaat. De verhuurder moet in zijn voorstel aangeven dat
de woonlasten per saldo dalen en dat de werkzaamheden ten hoogste drie weken
duren. Hij moet dit ook met reële ramingen onderbouwen. Het is dus aan
de verhuurder om aan te tonen dat aan de voorwaarden van het artikel is voldaan.
De regering vindt het niet nodig voorwaarden te stellen aan deze ramingen.
Het is aan de verhuurder om hier op een professionele wijze mee om te gaan.
Wanneer uit het voorstel onvoldoende blijkt dat aan de in het artikel genoemde
voorwaarden is voldaan, dan geldt niet het vermoeden van redelijkheid van
het voorstel.
 
 De huurcommissie kan achteraf de huurverhoging als gevolg van renovatie
toetsen, wanneer er vooraf nog geen overeenstemming over de voorgestelde huurverhoging
is. Nu de huurverhoging na woningverbetering in dit geval onderdeel uitmaakt
van het voorstel tot renovatie is er geen reden meer voor het achteraf toetsen
van de redelijkheid van die huurverhoging. Dit geldt ook wanneer er sprake
is van een gecombineerde renovatie.
 De huurcommissie hanteert voor het bepalen van de huurverhoging na woningverbetering
altijd de regels van art. 7:255 BW. Het staat de verhuurder vrij om een lagere
huurverhoging voor te stellen dan die de huurcommissie op grond van 7:255
BW kan toestaan. Hierdoor kan een verhuurder een renovatie voorstellen, waarbij
de huurverhoging lager is dan de gemiddelde geraamde besparing op de energielasten,
ook als artikel 7:255 BW een hogere huurverhoging zou toestaan.
 
 De regering gaat er van uit dat de verhuurder met een reële raming
van de duur van de werkzaamheden komt. Als achteraf blijkt dat de werkzaamheden
langer hebben geduurd dan drie weken, dan komt het vermoeden van redelijkheid
van het voorstel niet te vervallen. Dit zou overigens geen betekenis hebben
omdat de werkzaamheden dan inmiddels al zijn afgerond. 
 
 Een wettelijke boeteclausule heeft geen zin gezien de vele feiten en omstandigheden
die een rol zouden kunnen spelen. Zo is niet alleen te denken aan de duur
van de overschrijding, maar ook aan de mate van overlast die een dergelijke
overschrijding met zich meebrengt. De huurder kan wel een schadevergoeding
vragen als de uitvoering van de werkzaamheden langer duurt dan gepland.
 
 De verhuurder is nu niet verplicht om in het schriftelijke voorstel tot
renovatie de mogelijkheid van toetsing binnen acht weken op te nemen. Dat
verandert door het wetsvoorstel niet. Om latere problemen met de uitvoering
te voorkomen, zou het wel voor de hand liggen dat hij de huurders op hun bezwaarmogelijkheden
wijst.
 
 In appartementencomplexen tot slot bepaalt de vereniging van eigenaren
zelf of men wel of niet tot renovatie van het complex wil overgaan op basis
van hetgeen in de splitsingsakte is opgenomen. Er is dus geen sprake van een
voorstel tot renovatie van één partij aan een andere partij,
zoals in de situatie van complexen met huurwoningen.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen waarom de regering heeft afgezien
van de mogelijkheid een bindende energienorm voor bestaande en nieuwe woningen
in het wetsvoorstel op te nemen.
 Voor nieuw te bouwen woningen is een verplichte energieprestatiecoëfficiënt
opgenomen in tabel 5.11 bij artikel 5.12 van het Bouwbesluit 2003. Opneming
daarvan in dit wetsvoorstel zou daaraan niets toevoegen. Voor bestaande woningen
worden nu energieprestatiecoëfficiënten ontwikkeld, maar die kunnen
alleen op basis van vrijwilligheid worden geïntroduceerd. Dit is in lijn
met artikel 4 van de Woningwet dat bepaalt dat de nieuwbouwvoorschriften uit
het Bouwbesluit 2003 slechts betrekking kunnen hebben op de verbouw van onder
meer een woning, dus niet op een reeds bestaand deel daarvan. De energieprestatiecoëfficiënt
kan niet worden berekend zonder daarbij de gehele woning te betrekken, dus
ook reeds bestaande delen. In lijn met artikel 4 van de Woningwet is in artikel
5.14, tweede lid, van het Bouwbesluit 2003 bepaald dat bij verbouw geen eisen
aan de energieprestatiecoëfficiënt worden gesteld.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen of de regering niet bang is
dat de situatie juist onduidelijker en complexer wordt als een simpele en
redelijke norm wordt afgeschaft, waarmee elke huurder die zich zou willen
verzetten tegen een wooncomplexverbetering, zich daar individueel tegen gaat
verzetten.
 Het is van belang dat energiebesparende maatregelen waarvoor een energieinvesteringsaftrek
is toegekend snel kunnen worden uitgevoerd. Hoewel de 70%-regeling
in de meeste gevallen geen belemmering vormt voor het realiseren van dergelijke
maatregelen, wil de regering er met dit wetsvoorstel voor zorgdragen dat,
mits aan enkele belangrijke voorwaarden is voldaan, deze maatregelen in alle
gevallen snel kunnen worden uitgevoerd. Het wetsvoorstel dient voor die gevallen
waarin het vergaren van instemming van de huurders veel tijd zou kosten of
met veel moeite gepaard zou gaan.
 3.7 Versnelde uitvoering bouwprojecten
 De leden van de PvdA-fractie willen de toepassing van afdeling 6 van hoofdstuk 2
van het wetsvoorstel beperken tot projecten binnen de bebouwde contour, zoals
opgenomen in de Nota Ruimte.
 Naar de mening van de regering zou een dusdanige afbakening van het toepassingsbereik
van afdeling 6 de reikwijdte van die afdeling, bezien vanuit het doel van
dit wetsvoorstel, te zeer beperken. Wel geldt bij het nemen van een projectuitvoeringsbesluit
de verplichting om bestaande wettelijke kaders, waaronder de
nu nog in voorbereiding zijnde Amvb Ruimte, in acht te nemen (zie artikel
2.10, vijfde lid van het wetsvoorstel). Deze ontwerp-amvb bevat de verplichting
voor de provincie om eens in de vier jaar het bestaand bebouwd gebied in kaart
te brengen. Ook moet bij het nemen van planologische besluiten die ontwikkelingen
buiten dat gebied mogelijk maken uitdrukkelijk worden gemotiveerd waarom deze
ontwikkeling niet binnen dat gebied gerealiseerd kan worden. Deze motiveringsplicht
zal in voorkomende gevallen ook gelden indien de gemeenteraad met toepassing
van afdeling 6 van hoofdstuk 2 van dit wetsvoorstel een projectuitvoeringsbesluit
neemt.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe een gemeente moet omgaan met
een niet voorziene extra activiteit, bijvoorbeeld extra grondverzet, als de
noodzaak daartoe zich tijdens het project openbaart.
 De leden van de PvdA-fractie merken terecht op dat er vanuit wordt gegaan
dat van tevoren alle te verlenen «vergunningen» te overzien zijn
en dat de gemeenteraad een volledig beeld heeft van de voor de uitvoering
van het project relevante vergunningen en andere toestemmingen inclusief bijvoorbeeld
een eventuele (aanleg)vergunning in verband met grondverzet. In verband hiermee
doet de gemeenteraad er verstandig aan de reikwijdte van het projectuitvoeringsbesluit
voldoende ruim te houden, zodat met diverse eventualiteiten rekening wordt
gehouden. Dit is mede van belang, opdat bij de belangenafweging rekening kan
worden gehouden met alle betrokken belangen, zoals voorgeschreven door het
voorgestelde artikel 2.10, vierde lid. Mocht niettemin in een concreet geval
sprake zijn van een niet in het projectuitvoeringsbesluit voorziene extra
activiteit, dan zal naar bevind van zaken moeten worden gehandeld. Dit kan
betekenen dat die activiteit later, nadat het projectuitvoeringsbesluit is
genomen, alsnog apart moet worden vergund.
 
 Met het projectuitvoeringsbesluit wordt de besluitvorming rond woningbouwprojecten
in één hand gelegd waarbij bestaande wetten en regels buiten
werking worden gesteld. De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen hoe de
gemeente dit allemaal kan overzien en beoordelen vanuit de specifieke kaders
van de betreffende vergunningstelsels en hoe de regering het voor zich ziet
dat kennis- en coördinatieproblemen voorkomen worden zodat daardoor juridisch
kwetsbare besluiten worden voorkomen.
 In tegenstelling tot het beeld dat deze leden hebben worden er geen materiële
wettelijke bepalingen buiten werking gesteld. Voorts is het de verantwoordelijkheid
van de betrokken gemeente is om voldoende kennis en deskundigheid in huis
te hebben om op verantwoorde wijze toepassing te kunnen geven aan de voorgestelde
regeling. Dat neemt niet weg dat de regering zich verantwoordelijk voelt voor
een deugdelijke voorlichting en kennisverspreiding ten aanzien van nieuwe
wetgeving. Bij het voorliggende wetsvoorstel is het belang daarvan des te
groter, omdat bij veel projecten van decentrale overheden de vraag zal rijzen
wat de Crisis- en herstelwet voor dat project kan betekenen. In overleg met
onder andere VNG en IPO wordt bezien hoe van rijkszijde aan deze vraag tegemoet
gekomen kan worden.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen waarom er geen gebruik wordt
gemaakt van de reeds bestaande coördinatieregeling uit de Wet ruimtelijke
ordening. Ook bij de leden van de fractie van GroenLinks leefde deze vraag.
 Dit punt is overwogen bij het opstellen van het wetsvoorstel. Daarbij
is gebleken dat een op de Deltawet grote rivieren gebaseerde aanpak bezien
vanuit het doel van dit wetsvoorstel een duidelijke meerwaarde kan hebben
boven gebruikmaking van de bestaande gemeentelijke coördinatieregeling
in de Wro. Nadat de Raad van State hierop heeft gewezen in zijn
advies, heeft de regering dit overgenomen. Bij de regeling voor versnelde
uitvoering van bouwprojecten in dit wetsvoorstel is sprake van één
bevoegd gezag (de gemeenteraad) enéén besluit (het projectuitvoeringsbesluit,
dat strekt ter vervanging van de besluiten die anders nodig zouden zijn geweest).
De gemeentelijke coördinatieregeling van de Wro is minder verstrekkend.
Deze laat de vergunningstelsels in stand en zorgt ervoor dat de verschillende
besluiten in procedureel opzicht samenhangend tot stand komen. Verder blijft
bij coördinatie in beginsel elk van de betrokken bestuursorganen bevoegd
tot het nemen van de afzonderlijke besluiten. Het voorgaande laat onverlet
dat het gemeenten vrijstaat in voorkomende gevallen in plaats van de regeling
voor versnelde uitvoering van bouwprojecten gebruik te maken van de gemeentelijke
coördinatieregeling uit de Wro.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen waarom er niet is gekozen
voor een beperking van het toepassingsbereik van de regeling voor woningbouwprojecten
gerelateerd aan de doelstellingen van dit wetsvoorstel. Zij vragen in dit
kader welke eisen aan de motiveringsplicht zijn verbonden.
 De regeling voor de versnelde uitvoering van bouwprojecten kan worden
ingezet voor alle (woning)bouwprojecten van de in artikel 2.9, eerste lid,
onderdeel a, van het wetsvoorstel aangegeven omvang. Voor dit toepassingsbereik
is gekozen omdat, zoals in paragraaf 3.7 van de memorie van toelichting
is aangegeven, dergelijke projecten een significant effect hebben op de werkgelegenheid.
De doelstelling van het wetsvoorstel is dus verdisconteerd in de keuze voor
een ruime werkingssfeer. Aan de motiveringsplicht worden geen nadere eisen
gesteld. Het staat de gemeenteraad vrij om met toepassing van artikel 2.10,
eerste lid, van het wetsvoorstel afdeling 6 van hoofdstuk 2 van het wetsvoorstel
van toepassing te verklaren op ieder woningbouwproject van de in het wetsvoorstel
aangegeven omvang.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen of de termijn van
vier maanden waarbinnen de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
moet beslissen bij besluiten over de uitvoering van bouwprojecten wel voldoende
is voor een zorgvuldige uitspraak.
 Bij nader inzien acht de regering deze termijn te kort. In de tweede nota
van wijziging is op besluiten over de versnelde uitvoering van bouwprojecten
de standaardtermijn van zes maanden van de Crisis- en herstelwet van toepassing
verklaard.
 
 Bij algemene maatregel van bestuur kan deze afdeling ook van toepassing
worden verklaard op categorieën projecten met een maatschappelijke betekenis.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateerden dat een definitie van maatschappelijke
betekenis hierbij ontbreekt en vroegen waarom niet gekozen is voor een meer
exacte afbakening van deze categorieën in de wet. Voorts gaven deze leden
in overweging om hier een voorhangprocedure toe te passen.
 Er is bewust gekozen voor een ruime reikwijdte. Tegelijkertijd geeft het
begrip «maatschappelijke betekenis» aan dat het niet mag gaan
om projecten waarbij uitsluitend particuliere belangen in het geding zijn.
Vandaar dat in de toelichting bij de nota van wijziging enkele voorbeelden
zijn gegeven van maatschappelijk vastgoed zoals scholen en zorginstellingen.
Een verdere beperking van de categorieën projecten die in aanmerking
komen voor aanwijzing, is gelegen in het feit dat het moet gaan om bouwprojecten.
Dit volgt uit het opschrift van afdeling 6. Bij algemene maatregel van bestuur
zullen dan ook alleen (categorieën) bouwprojecten worden aangewezen.
De regering ziet geen aanleiding om deze algemene maatregel van bestuur te
onderwerpen aan een voorhangprocedure. Voor een nadere onderbouwing
van dit standpunt wordt verwezen naar paragraaf 2.1 van deze nota.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen zich af in hoeverre op categorieniveau
kan worden bepaald of de toepasselijke drempels inzake luchtkwaliteit niet
worden overschreden. Deze leden vroegen voorts in hoeverre het buiten toepassing
verklaren van de verplichte advisering door de Commissie voor de milieueffectrapportage
en het verplichte alternatievenonderzoek voor de categorieën andere projecten
van maatschappelijke betekenis in overeenstemming is met Europese mer-wetgeving.
In het verlengde hiervan vroegen deze leden ook voor de in de toelichting
genoemde voorbeelden (zorginstellingen, ziekenhuizen en dergelijke) aan te
geven of hier sprake is of kan zijn van een plicht tot opstellen van alternatieven
voor de MER.
 In reactie op deze vragen wordt opgemerkt dat deze vaststelling op categorieniveau
kan plaatsvinden. Onder alle omstandigheden zullen bij de aanwijzing de toepasselijke
Europese regels inzake luchtkwaliteit en de m.e.r.-plicht in acht worden genomen.
Bij de voorbeelden die in de toelichting bij de nota van wijziging zijn genoemd
(zorginstellingen, ziekenhuizen en dergelijke) kan onder omstandigheden sprake
zijn van een mer-beoordelingsplicht.
 
 In artikel 2.9 lid 3 uit de nota van wijziging wordt de afdeling buiten
toepassing verklaard binnen bepaalde zones langs infrastructuur, gezien de
nog tot stand te komen afspraken over de basisnetten. De leden van de ChristenUnie-fractie
vroegen waarom bij wegen een zone van 100 meter wordt aangehouden, gemeten
vanuit de as van de weg, en bij spoor 30 meter wordt gemeten vanuit het hart
van het buitenste spoor en, omdat bij drukke verkeersknooppunten met parallelstructuren
het meten vanuit de as van de weg ongewenste effecten zouden kunnen hebben,
waarom bij wegen niet ook vanaf de buitenste rijbaan wordt gemeten.
 Het verschil vloeit voort uit het feit dat vrachtwagens zich vrij over
de verschillende rijbanen van wegen kunnen bewegen, terwijl bij spoor –
het gaat meestal om tweesporige trajecten – in principe het buitenste
spoor wordt aangehouden. Voor de zones geldt in beide gevallen dat ervan uit
kan worden gegaan dat de risicocontour nergens deze afstanden zal overschrijden.
Daarom zijn deze afstanden generiek in de wet opgenomen. Bij de vastlegging
van het Basisnet Weg krachtens de Wet Vervoer Gevaarlijke Stoffen zullen de
afstanden per weg- en baanvak afzonderlijk worden vastgelegd. Verder zullen
bij drukke verkeersknooppunten de afstanden bij de bogen afzonderlijk worden
bepaald.
 
 Bij nota van wijziging zijn enkele aanscherpingen toegevoegd voor projectuitvoeringsbesluiten
die betrekking hebben op archeologische monumenten en beschermde stads- en
dorpsgezichten. De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen hoe deze extra
bevoegdheden zich verhouden tot de bevoegdheden van de Minister van OCW die
gelden in de huidige wetgeving en of hun conclusie klopt dat die minister
dus niet een projectuitvoeringsbesluit op deze gebieden kan blokkeren.
 De Minister van OCW kan inderdaad geen projectuitvoeringsbesluit blokkeren
als dit betrekking heeft op een beschermd rijksmonument of een stads- of dorpsgezicht.
 Wat betreft beschermde rijksmonumenten, met uitzondering van beschermde
archeologische monumenten, beschikt de Minister van OCW in de reguliere procedure
van wijziging van een beschermd monument ook slechts over een adviserende
rol. Op grond van artikel 12 en 14 van de Monumentenwet 1988 beslissen burgemeester
en wethouders over een aanvraag voor een monumentenvergunning. In de gevallen
op grond van artikel 16 Monumentenwet 1988 vragen burgemeester en wethouders
de Minister van OCW om advies over de aanvraag voor monumentenvergunning.
Deze adviesplicht is overgenomen in het onderhavige wetsvoorstel. Het enige
dat hier wijzigt is dat de adviestermijn in het kader van dit wetsvoorstel
is verkort van twee maanden naar vier weken.
 Voor beschermde archeologische monumenten ligt de situatie een slag anders.
Over een aanvraag tot wijziging van beschermde archeologische monumenten beslist
de Minister van OCW in de reguliere procedure (artikel 14, eerste lid, onder
a, Monumentenwet 1988). In het onderhavig wetsvoorstel is ervoor gekozen om
naast het projectuitvoeringsbesluit niet de afzonderlijke procedure van een
monumentenvergunning voor een archeologisch monument te handhaven, maar deze
in het projectuitvoeringsbesluit te integreren. In het kader van dit wetsvoorstel
beslist dus de gemeenteraad over wijziging van een beschermd archeologisch
monument, maar adviseert de Minister van OCW altijd op grond van het voorgestelde
artikel 2.10, zevende lid, onder a. Omdat de Minister van OCW bij uitstek
over de kennis beschikt om een verantwoord oordeel te geven over de wijziging
van een archeologisch monument zal de gemeenteraad in de regel diens advies
volgen.
 
 In geval een projectuitvoeringsbesluit een beschermd dorps- of stadsgezicht
wijzigt, ontvangt de Minister van OCW slechts een afschrift van het vastgestelde
besluit. Hij heeft hier dus geen taak. Deze situatie geldt ook buiten onderhavig
wetsvoorstel in de Monumentenwet 1988. Bescherming van beschermde dorps- en
stadsgezichten is geregeld via een beschermend bestemmingsplan vastgesteld
door de gemeenteraad (artikel 36 Monumentenwet 1988). De vergunningverlening
ligt hiermee geheel op lokaal niveau en in die zin wijkt onderhavig wetsvoorstel
niet af van de Monumentenwet 1988. Wel is het mogelijk voor de gemeenteraad
een projectuitvoeringsbesluit vast te stellen in afwijking van een bestemmingsplan.
Om die reden ontvangt de Minister van OCW een afschrift van het vastgestelde
projectuitvoeringsbesluit. Doordat hij kennis kan nemen van het besluit wordt
hij in staat gesteld om bezwaar aan te tekenen tegen het besluit indien het
nationaal cultuurhistorisch belang dit vergt. Dit geldt uiteraard ook voor
een besluit tot wijziging van beschermde (archeologische) rijksmonumenten.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welk probleem de regering beoogt
op te lossen met het vergemakkelijken van de ontwikkeling van nieuwe woningbouwlocaties.
 Op korte termijn dreigen als gevolg van de economische crisis belangrijke
projecten op het gebied van uitbreidingsnieuwbouw en herstructurering stil
te vallen, zowel door een afnemende vraag van woonconsumenten als door een
terughoudende opstelling van financiers en vermogensverstrekkers. Het EIB
heeft de verwachting uitgesproken dat de totale woningproductie in 2010 en
2011 inderdaad afneemt en uitkomt op ca. 67 000 respectievelijk 65 000
woningen. De afnemende vraag zal waarschijnlijk tijdelijk van aard zijn. De
nationale huishoudensprognose (CBS 2009) laat over de wat langere termijn
een groei zien. In de periode van 1 januari 2010 tot 1 januari 2020
zal het aantal huishoudens in Nederland groeien met ruim 500 000. Daarnaast
ligt er de opgave om te zorgen voor vernieuwing van de bestaande woningvoorraad.
Met name in 2010 en 2011 komt de noodzakelijke uitbreiding van de woningvoorraad
in de knel. De doorstroming binnen en naar de koopsector vermindert en de
druk op de huurmarkt wordt steeds groter. De regering heeft een aantal belangrijke
maatregelen genomen om deze spiraal te kunnen doorbreken. Naast de Tijdelijke
stimuleringsregeling woningbouwprojecten en het tijdelijk ophogen van de WSW
borgingsgrens naar € 350 000 levert ook de Crisis- en herstelwet
een bijdrage. Daarbij komt dat het vergemakkelijken van locatieontwikkeling
van groot belang is voor de uitvoerbaarheid van de verstedelijkingsambities
van rijk en regio’s op de wat langere termijn. Deze ambities worden
met de verstedelijkingsafspraken over de periode 2010–2020
in de Bestuurlijke Overleggen MIRT expliciet gemaakt. Voorlopig is er mede
als gevolg van de crisis geen extra rijksbudget ter stimulering van de woningproductie
beschikbaar, terwijl met name de aanpak van de binnenstedelijke opgave wenselijk,
maar complex en duur is. Hierbij gaat het om projecten van transformatie,
verdichting of herstructurering, waarbij veel partijen betrokken zijn, veel
beperkingen gelden vanuit het bestaand gebruik en regelgeving en waarmee hoge
kosten gemoeid zijn (denk bijvoorbeeld aan verwerving). Door procedures te
vereenvoudigen en te versnellen zal de uitvoerbaarheid en de financierbaarheid
van plannen verbeteren, bijvoorbeeld omdat plan- en rentekosten afnemen. Naar
dit aspect kijkt ook de stuurgroep Onorthodoxe maatregelen verstedelijking
(rijk-Randstadregio’s) nader onderzocht.
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welke initiatieven de regering
nog onderneemt op het vlak van de voortgang van de verstedelijkingsopgave.
 Zoals het er nu naar uit ziet zal met nagenoeg alle stedelijke regio’s
tijdens het Bestuurlijk Overleg MIRT in november 2009 overeenstemming worden
bereikt over de visie op de ruimtelijke ontwikkeling, over de kwantitatieve
en kwalitatieve woningbouwopgaven 2010–2020 en over de daarvoor belangrijkste
gebiedsontwikkelingen per regio. Zo worden de gezamenlijke ambities en uitgangspunten
van rijk en regio voor de verstedelijkingsopgave vastgelegd. Omdat vooralsnog
rijksbudget ontbreekt voor de uitvoering van de woningbouwopgave in de periode
2010–2020 gaat het om intentieafspraken. Op dit moment kijkt de stuurgroep
Onorthodoxe maatregelen verstedelijking, die door de randstadregio’s
en het rijk is ingesteld, naar de mogelijkheden om de ontwikkeling van woningbouwlocaties
zonder rijksgeld mogelijk te maken. De eerste uitkomsten komen later dit jaar
beschikbaar. Op basis van de eerste bevindingen wordt bezien welke, op gebieden
toegesneden, maatregelen zinvol zijn om nader te concretiseren richting toepassing.
Daarover wordt in het bestuurlijk overleg van het MIRT in het voorjaar 2010
gerapporteerd. Bij de huidige brede inventarisatie wordt naar alle beïnvloedbare
aspecten gekeken die effect kunnen hebben op de exploitatie bij een (binnenstedelijke)
gebiedsontwikkeling. Dan gaat het om kostenreducties en opbrengstverhogingen
die bijvoorbeeld samenhangen met wet- en regelgeving op allerlei terreinen
en andere rijksmiddelen, zoals rijksgrond en rijksvastgoed. Ook de Crisis-
en herstelwet draagt bij aan het vergemakkelijken en versnellen van procedures
en daarmee aan kostenreductie. Daarnaast wordt de ruimtelijke investeringsagenda
van de regering vervat in het MIRT. De ruimtelijke investeringsopgaven voor
de korte, middellange en lange termijn worden verder in kaart gebracht ten
behoeve van de heroverwegingen. In het voorjaar 2010 bezien de bewindspersonen
die verantwoordelijk zijn voor het ruimtelijk domein op welke wijze publicatie
van deze lange termijn ruimtelijke investeringsagenda geëigend is.
 3.8 Versnelde uitvoering lokale projecten met nationale
betekenis
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen op welke termijn de regering
de lokale projecten met nationale betekenis zal selecteren en of het zo is
dat er gezien het experimentele karakter eenmalig een selectie zal plaatsvinden.
 De aanwijzing van lokale projecten met nationale betekenis maakt onderdeel
uit van de algemene maatregel van bestuur die de regering begin 2010 vaststelt.
De gang van zaken rond deze amvb is toegelicht in paragraaf 2.1 van deze
nota.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie missen een brede afweging van alternatieven
wat kan bijdragen aan het draagvlak voor het voorkeursbesluit
en vroegen waarom dit aspect van de aanpak, zoals de commissie Elverding die
voorstelt, niet is meegenomen.
 Dit berust naar de mening van de regering op een misverstand. Voorzover
het MER-plichtige projecten betreft garandeert de verplichting om een structuurvisie
vast te stellen tot een plan-mer, waarbinnen een afweging tussen alternatieven
plaatsvindt. Daarnaast stimuleert ook de betrokkenheid van decentrale overheden
om een brede alternatievenafweging te maken.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of het mogelijk is de bepalingen,
die buiten toepassing kunnen worden verklaard, nader te specificeren. Voorts
vroegen deze leden om concrete voorbeelden van bepalingen waarop dit betrekking
zou kunnen hebben en om een nadere uitwerking van wat dringende redenen kunnen
zijn voor het toepassen van dit artikel.
 Deze leden vroegen of deze regeling niet oproept tot discussie over de
dringendheid en daarmee tot extra beroepsprocedures en hoe deze ruime regeling
zich verhoudt tot Europese (milieu) regelgeving.
 Artikel 2.22 van de Crisis- en herstelwet biedt de mogelijkheid om bepalingen
die, al dan niet krachtens de wet, bij of krachtens een gemeentelijke verordening
zijn gesteld, om dringende reden buiten toepassing te verklaren, indien deze
bij het nemen en uitvoeren van besluiten voor deze projecten onevenredig belemmerend
werken. In antwoord op deze vragen wordt opgemerkt dat het voorgestelde artikel
2.22 in ander verband reeds elders in onze wetgeving voorkomt. Het gaat hierbij
om de artikelen 3.33, achtste lid, en 3.35, achtste lid, van de Wet ruimtelijke
ordening (Wro), waarin respectievelijk de provinciale en de rijkscoördinatieregeling
zijn opgenomen. Qua formulering is in het wetsvoorstel bij die bepalingen
aangesloten. Het is niet goed doenlijk om de bepalingen van gemeentelijke
verordeningen die met toepassing van artikel 2.22 buiten toepassing kunnen
worden verklaard, op wetsniveau nader te specificeren. Bovendien zou nadere
aanduiding van de (typen) bepalingen kunnen leiden tot een onbedoelde inperking
van de reikwijdte van die bepaling. Artikel 2.22 zou bijvoorbeeld kunnen worden
toegepast als na het vaststellen van een structuurvisie als bedoeld in artikel
2.19, eerste lid, van het wetsvoorstel, een gemeentelijke verordening wordt
vastgesteld met een bepaling die het uitvoeren van uitvoeringsbesluiten als
bedoeld in artikel 2.21 van het wetsvoorstel onevenredig zou belemmeren. Het
ligt niet voor de hand dat deze situatie zich vaak zal voordoen. Of iets een
dringende reden vormt, moet per geval worden vastgesteld. Hierover kunnen
in algemene zin geen uitspraken worden gedaan. De aanwezigheid van dringende
redenen zal goed moeten worden gemotiveerd. Uiteindelijk kan de toepassing
van artikel 2.22 ter toetsing aan de rechter worden voorgelegd. De regering
verwacht niet dat artikel 2.22 extra beroepsprocedures uitlokt, mede gezien
het feit dat deze bepaling is bedoeld voor bijzondere gevallen. Het spreekt
vanzelf dat bij de toepassing van artikel 2.22 de grenzen van de Europese
regelgeving in acht worden genomen.
 4.1 Provinciale coördinatie voor windenergie
 De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom de toepassing van de Rijksprojectenprocedure
beperkt wordt tot hoogspanningsnetten van 220/500 kV en hoger en hogedruknetten
van 40 bar en hoger, waarom de Rijksprojectenprocedure niet van toepassing
is op de (ruimtelijke inpassing van) alle activiteiten van TenneT en Gasunie
Transport en of het juist is dat de regering al langer had beoogd de bepalingen
uit de voorgestelde artikelen 3.2 en 3.3 in te voeren.
 De toepassing van de rijksprojectenprocedure op energie-infrastructuurprojecten
is geregeld in de wet van 25 september 2008 tot wijziging van de Elektriciteitswet
1998, de Mijnbouwwet en de Gaswet in verband met de toepassing
van de rijkscoördinatieregeling op energie-infrastructuurprojecten (Stb.
416). In de memorie van toelichting bij dat wetsvoorstel is reeds aangegeven
waarom deze ondergrens is gesteld (zie Kamerstukken II 2007/2008 31326,
nr. 3). Het landelijk hoogspanningsnet vanaf 220 kV kan gezien worden
als de snelweg voor elektriciteit. Dit net is noodzakelijk om de continuïteit
van de elektriciteitsvoorziening te garanderen. Door de liberalisering van
de elektriciteitsmarkt kunnen afnemers bepalen bij welke producent zij hun
elektriciteit halen. Dat maakt transporten minder voorspelbaar en deze zullen
ook over langere afstanden plaatsvinden. Dit betekent dat de vraag naar elektriciteit
en transport de komende jaren waarschijnlijk zal groeien. Hierdoor wordt het
noodzakelijk het landelijk hoogspanningsnet op bepaalde punten uit te breiden,
opdat de leveringszekerheid gegarandeerd blijft. De beperking tot de netten
met een capaciteit van ten minste 220kV houdt verband met het feit dat dit
hoofdtransportnetten zijn, terwijl de netten met een capaciteit van 110 kV
en 150 kV over het algemeen een regionale functie vervullen. Dit sluit ook
aan bij het Derde Structuurschema Elektriciteitsvoorziening waarin alleen
de netten met een capaciteit van ten minste 220 kV zijn opgenomen.
 
 In de hiervoor genoemde memorie van toelichting is ook aangegeven dat
door een functie als gasrotonde Nederland veel gas kan aantrekken en daardoor
de aanvoer zal diversifiëren. Een spreiding van de aanvoer is goed voor
de betrouwbaarheid van levering. Dit betekent ook dat in de toekomst mogelijk
grote gastransportleidingen moeten worden aangelegd. De rijkscoördinatieregeling
is daarom in de genoemde wet van toepassing verklaard op de van het landelijk
gastransportnet deel uitmakende leidingen met een druk van ten minste 40 bar
en een diameter van 45,7 centimeter (18 inches). Dit betreft de hoofdtransportleidingen
(het HTL-net) met een lengte van ongeveer 6000 kilometer. De overige leidingen
van GTS hebben – analoog aan het hiervoor vermelde ten aanzien van de
elektriciteitsnetten met een capaciteit van 110 of 150 MW – een
regionale functie (het RTL-net) en worden daarom niet onder de rijkscoördinatieregeling
gebracht. De lengte van deze leidingen bedraagt nog eens circa 6000 kilometer.
 
 De wens om parallelschakeling standaard op deze projecten van toepassing
te verklaren, zoals voorgesteld in de artikelen 3.2 en 3.3 van de Crisis-
en herstelwet vloeit voort uit de ervaring die wordt opgedaan in de praktijk
met de coördinatieregeling en is niet iets wat al lange tijd wordt beoogd.
Ten tijde van de voorbereiding van het wetsvoorstel met betrekking tot de
van toepassingverklaring van de rijkscoördinatieregeling op energie-infrastructuurprojecten
is ervoor gekozen om aan te sluiten bij de serieschakeling zoals deze bestond
in de oude Wet op de ruimtelijke ordening. In de praktijk blijkt dat nog meer
versnelling bij projecten kan worden bereikt door deze parallelschakeling.
Artikel 3.35 van de huidige Wet ruimtelijke ordening gaat ook uit van deze
parallelschakeling. Een en ander wordt door de in de artikelen 3.2 en 3.3
van dit wetsvoorstel gedane voorstellen dus weer gelijk getrokken.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een nadere onderbouwing van
de keuze om de provinciale coördinatieregeling van toepassing te laten
zijn op windenergieprojecten tussen 10 MW en 100 MW en informeerden waarom
de regering het van belang acht de rijkscoördinatieregeling van toepassing
te doen zijn op windenergieprojecten vanaf 100 MW.
 In de genoemde wet van 25 september 2008 tot wijziging van de Elektriciteitswet
1998, de Mijnbouwwet en de Gaswet in verband met de toepassing van de rijkscoördinatieregeling
op energie-infrastructuurprojecten is bepaald dat de rijkscoördinatieregeling
van toepassing is op productie-installaties voor opwekking van duurzame elektriciteit
met behulp van windenergie met een capaciteit van ten minste
100 MW. Bij het bepalen van deze ondergrens voor toepassing van de rijkscoördinatieregeling
is uitgegaan van de bijdrage die de installaties leveren aan het bereiken
van de nationale doelstellingen voor duurzame energie. Hierbij is de grens
bepaald op 100 MW. Het gaat dan om parken met een aanzienlijk vermogen die
een grote bijdrage kunnen leveren aan de nationale doelstellingen. Met de
huidige windmolens met een vermogen van 3 MW zijn er 34 windmolens nodig om
de grens van 100 MW te overschrijden, terwijl als in de toekomst windmolens
met een vermogen van 5 MW op de markt komen, 20 windmolens reeds voldoende
zijn. Plannen voor grotere windmolenparken vanaf 100 MW komen steeds
vaker voor. Dit soort parken heeft een groot ruimtebeslag. Een afweging op
nationaal niveau lijkt daarom logisch. Drie concrete voorbeelden zijn het
in aanbouw zijnde windmolenpark in Eemshaven (264 MW), de in procedure zijnde
projecten windmolenpark Zuidlob (108 MW) en het windmolenpark in de Noordoostpolder
(ngeveer 400 MW). De ondergrens bij de provinciale coördinatieregeling
is nu zo gesteld dat gemeenten zelf kunnen besluiten over windparken kleiner
dan 10 MW. Met de huidige windmolens met een vermogen van 3 MW zijn er meer
dan drie windmolens nodig om de grens van 10 MW te overschrijden.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen voorts hoe de serieschakeling
van procedures vorm krijgt.
 Bij serieschakeling worden de uitvoeringsbesluiten gecoördineerd
nadat het inpassingsplan is vastgesteld. Dit betekent dat er twee momenten
van inspraak ontstaan, een ten tijde van ontwerp-inpassingsplan en een ten
tijde van alle ontwerp-besluiten. Ook ontstaan er twee verschillende momenten
van beroep. Bij parallelschakeling worden de ontwerp-uitvoeringsbesluiten
tegelijkertijd met het ontwerp-inpassingsplan ter inzage gelegd en is sprake
van nog maar een beroepsmoment.
 4.2 Interimwet stad-en-milieubenadering
 Diverse leden vroegen of de Interimwet stad-en-milieubenadering wel goed
gebruikt wordt, omdat de indruk bestaat dat de toepassing van de bepalingen
uit deze wet minimaal is.
 De vraag of de Interimwet stad-en-milieubenadering wel goed gebruikt wordt
kan positief worden beantwoord. Wel is het zo dat er relatief weinig zogenaamde
stap 3-besluiten zijn. De praktijk wijst namelijk uit dat veel problemen al
zijn opgelost in de daaraan voorafgaande fasen. De regering ziet dan ook geen
aanleiding om de gemeenten op dit punt extra begeleiding te bieden bij de
uitvoering.
 4.3 Natura 2000
 4.3.1 Algemeen
 De leden van de CDA-fractie vroegen of de voorgestelde wijzigingen van
de Natuurbeschermingswet 1998 (hierna: Nb-wet) door de regering worden gezien
als een vertaling van de brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
van 29 juni 2009.
 Het antwoord van de regering is voluit bevestigend. De in de genoemde
brief aangekondigde vijf wettelijke rek- en ruimtemaatregelen (Kamerstukken
II 2008/09, 31 700 XIV, nr. 160, blz. 6–9) zijn opgenomen
in artikel 3.8 van het wetsvoorstel. Het gaat om de volgende maatregelen:
De continuering van het regime voor bestaand gebruik voor gebruik dat niet
wordt opgenomen in een beheerplan (voorgestelde wijziging van de artikelen
19c en 19d, derde lid, van de Nb-wet).
 Een separaat regime voor de beoordeling van de gevolgen voor de stikstofdepositie,
in gevallen waarin een activiteit nergens bijdraagt aan een toename
van depositie (voorgestelde nieuwe artikelen 19kd en 19ke, in oorspronkelijke
versie artikel 19ia, van de Nb-wet).
 Een lichter regime voor de bescherming van nationale instandhoudingsdoelen
van Natura 2000-gebieden ten opzichte van de instandhoudingsdoelen ter uitvoering
van de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn (voorgesteld nieuw artikel 19ia,
in oorspronkelijke versie 19ib, van de Nb-wet, en voorgestelde wijziging van
artikel 16 van de Nb-wet); Een wettelijke kapstok om uitvoeringsregels over
rekenmodellen en meetmethoden vast te stellen (voorgesteld artikel 19kb van
de Nb-wet).
 Een verduidelijking van de beroepsmogelijkheid tegen beheerplannen (voorgestelde
wijziging van artikel 39 van de Nb-wet).
 
 De leden van de CDA-fractie vroegen of het juist is dat het opschuiven
van de voorgestelde wijzigingen van de Nb-wet naar de aangekondigde integrale
herziening van de natuurwet, zoals door sommige maatschappelijke partijen
wordt voorgesteld, tot een jarenlange vertraging kan leiden, waarop veehouders
dan zouden moeten wachten. Zij willen verder weten om hoeveel veehouders het
dan zou gaan. De leden van de PvdA-fractie stellen dat, wanneer er in het
wetsvoorstel geen wettelijke regeling wordt opgenomen over de programmatische
aanpak, de rek- en ruimtemaatregelen uit dit wetsvoorstel moeten worden gehaald
en in het kader van de integratie van de natuurwetgeving moeten worden meegenomen.
De leden van de CU-fractie onderschrijven de noodzaak dat er snel een oplossing
voor de problemen met vergunningverlening moet komen maar vragen of dit wetsvoorstel
hiervoor de geëigende weg is, verwijzend naar onder meer de aangekondigde
integratie van de natuurwetgeving. Zij vragen wanneer dat wetsvoorstel zal
worden ingediend.
 De leden van de VVD-fractie vragen waarom niet is gekozen voor een structurele
aanpassing en herziening van de Nb-wet. Ook de leden van de GroenLinks-fractie
wijzen op de aangekondigde integrale natuurwet.
 Naar het oordeel van de regering wijzen de leden van de CDA-fractie er
terecht op dat de keuze voor wettelijke regeling van de rek- en ruimtemaatregelen
in het kader van het aangekondigde voorstel tot integratie van de natuurwetgeving,
in plaats van in het voorliggende wetsvoorstel, tot vertraging zou leiden.
Indiening van dat wetsvoorstel bij de Tweede Kamer is voorzien in maart 2011,
zoals gemeld in het plan van aanpak voor de integratie van de natuurwetgeving
(Kamerstukken 2008/09, 31 536, nr. 10, bijlage 6). Inwerkingtreding
van dat wetsvoorstel is dan op zijn vroegst in 2012 aan de orde.
 Gelet op de noodzaak om de impasse te doorbreken die is ontstaan na de
uitspraken van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State van 1 april
2009 (nrs. 20 080 7857/1 en 20 080 2600/1) heeft
de regering de voorstellen voor wijziging van de Nb-wet ter uitvoering van
de bij brief van 30 juni 2009 aangekondigde rek- en ruimtemaatregelen,
zo snel mogelijk in procedure gebracht en er dus niet voor gekozen om te wachten
op het voorstel voor de integratie van de natuurwetgeving. Ook de Tweede Kamer
heeft bij het algemeen overleg van 1 juli 2009 over de rek- en ruimtemaatregelen
erop aangedrongen dat de vaart erin zou worden gehouden en dat in het najaar
van 2009 een wetsvoorstel terzake zou worden ingediend (Kamerstukken II 2008/09,
31 700 XIV, nr. 189). De impasse heeft vooral betrekking op 4 500
bedrijven, hoofdzakelijk varkens- en kippenhouderijen, en een deel van de
5 000 bedrijven waar zowel dieren worden gehouden als gewassen worden
geteeld (CBS 2008).
 
 De leden van de CDA-fractie stelden dat de Nb-wet wellicht wat complexer
wordt, maar dat deze voor burgers en ondernemers een stuk gemakkelijker wordt,
omdat bij bestaand gebruik of gebruik dat strijdig zou kunnen zijn met de
Habitatrichtlijn de bewijslast bij de overheid komt te liggen en niet meer
bij ondernemers zoals in de huidige situatie het geval is. 
 De leden van de CU-fractie vragen of besluiten uiteindelijk wel sneller
genomen kunnen worden, gelet op de toenemende mate van complexiteit, en of
de bevoegde gezagen in staat zijn hiermee om te gaan.
 De regering merkt op dat het wetsvoorstel voorziet in een aantal extra
bepalingen waarin de hoofdregels worden aangevuld. Deze zijn nodig met het
oog op het bereiken van rek en ruimte binnen de kaders van de Habitatrichtlijn.
Zoals de leden van de CDA-fractie naar het oordeel van de regering terecht
opmerken, brengen deze voorgestelde extra bepalingen met zich dat de toepassing
van de wet in de praktijk wordt verbeterd. De maatregelen zijn bovendien mede
op instigatie van diverse betrokken provincies – veelal het bevoegd
gezag – opgesteld naar aanleiding van de impasse die is ontstaan door
de aangehaalde uitspraken van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad
van State van 1 april 2009.
 
 De leden van de PvdA-fractie achten het wenselijk de voorgestelde wijzigingen
uit dit wetsvoorstel te halen wanneer de volgens de Raad van State aanwezige
strijdigheden met de Habitatrichtlijn niet zijn gerepareerd. De leden van
de fractie van GroenLinks vroegen naar de reactie van de regering op het oordeel
van de Raad van State dat de voorgestelde wijzigingen in strijd zijn met de
Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn.
 De regering wijst erop dat zij inhet nader rapport uitgebreid is ingegaan
op de kritiek van de Raad van State (Kamerstukken II 2009/10, 32 127,
nr. 4, blz. 17 e.v.). In dat rapport heeft de regering aangegeven
waarom er geen sprake is van strijdigheid met de Habitatrichtlijn. De opmerkingen
van de Raad met betrekking tot de Habitatrichtlijn, en de reactie van de regering
daarop daarop, zijn samengevat de volgende: Naar aanleiding van het advies
van de Raad heeft de regering in het wetsvoorstel een bepaling opgenomen (voorgesteld
artikel 19a, tiende lid, van de Nb-wet) die zal waarborgen dat er overeenkomstig
artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn een passende beoordeling plaatsvindt,
indien projecten met mogelijk significante effecten in het beheerplan worden
opgenomen.
 Verder heeft de regering gewezen op de mogelijkheden die de Nb-wet biedt
om ten aanzien van in het beheerplan opgenomen activiteiten passende maatregelen
te treffen, zoals tussentijdse wijzigingen van het beheerplan, en maatregelen
als bedoeld in de artikelen 20 en 21, vierde lid, van de Nb-wet. Daarom is
er naar het oordeel van de regering geen sprake van strijdigheid met artikel
6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn.
 Tot slot is de voorgestelde stikstofvoorziening naar het oordeel van de
regering in overeenstemming met artikel 6, tweede en derde lid, van de Habitatrichtlijn.
Dit vanwege de dalende lijn van stikstofdepositie en het geheel aan brongerichte,
gebiedsgerichte en effectgerichte maatregelen dat daar verder aan bijdraagt,
in combinatie met de voorwaarde voor toepassing van de voorgestelde voorziening
dat er nergens sprake mag zijn van een toename van stikstofdepositie op voor
stikstofgevoelige habitats, en de voorgestelde bevoegdheid om passende maatregelen
te nemen. Met laatstgenoemde bevoegdheid kan uitvoering worden gegeven aan
artikel 6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen naar de relatie tussen de economische
crisis en de voorgestelde aanpassing van de Nb-wet. De leden van de D66-fractie
vinden dat de voorgestelde aanpassingen niet passen binnen het doel van dit
wetsvoorstel.
 De regering merkt op dat de in dit wetsvoorstel opgenomen rek- en ruimtemaatregelen
tot doel hebben de toepassing van de regels ter bescherming van de Natura
2000-gebieden in de praktijk werkbaarder te maken, zonder daarbij de doelstellingen
overboord te zetten. Zij verwacht dat deze maatregelen een bijdrage kunnen
leveren aan de versnelling van de uitvoering van projecten en andere activiteiten
die nodig voor de bestrijding van de economische crisis en het herstel van
een duurzame en innovatieve economie. Omdat veel van deze projecten in de
nabijheid van een Natura 2000-gebied liggen, vallen ze potentieel
binnen de reikwijdte van de Nb-wet en hebben ze baat bij maatregelen die de
Nb-wet in de praktijk meer werkbaar kunnen maken. Daarom zijn deze voorgestelde
wijzigingen opgenomen in het wetsvoorstel, dat overigens anders dan de leden
van de D66-fractie stellen, via een normale procedure aan het parlement wordt
voorgelegd.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen de regering of het juist is dat er
veel winst valt te behalen met een versterkte inzet op de onderbouwing van
de vergunningverlening, en hoe daar door de regering op wordt ingezet.
 De regering is het eens met de leden van de CU-fractie dat een goede ecologische
onderbouwing van een vergunningaanvraag door de initiatiefnemer van belang
is. Het Regiebureau Natura 2000 kan daarbij ondersteuning bieden.
 
 De leden van de D66-fractie en de SGP-fractie vroegen of en zo ja op welke
wijze er contact is geweest met de Europese Commissie over de Vogel- en Habitatrichtlijn,
en wat de uitkomsten hiervan zijn. De leden van de SGP-fractie vragen naar
het bezoek van de Europese Commissie aan De Peel.
 De regering kan melden dat over het wetsvoorstel op ambtelijk niveau contact
is geweest met diensten van de Europese Commissie. Van die kant is aangegeven
dat op voorhand geen bezwaren zijn gerezen tegen de voorgestelde wijzigingen
van de Nb-wet . Overigens merkt de regering daarbij op dat de Commissie in
dit stadium van het wetgevingsproces geen formeel oordeel geeft over de verenigbaarheid
van wetsvoorstellen met het EU-recht. Het bezoek van de Europese Commissie
aan De Peel heeft nog niet plaatsgevonden.
 4.3.2 Voorgestelde stikstofvoorziening
 De leden van de CDA-fractie vroegen hoe de referentiedatum van 7 december
2004 zich verhoudt tot het gegeven dat ook nadien nog aan tal van bedrijven
milieu- en bouwvergunningen zijn verleend zonder beoordeling in het kader
van de Nb-wet. Deze leden vragen zich af of deze projecten, zoals uitbreidingen
van veehouderijbedrijven, alsnog voor «legalisatie» in aanmerking
kunnen komen. De leden van de PvdA-fractie vragen zich ook af waarom de datum
7 december 2004 gekozen is als referentiedatum in de voorgestelde stikstofvoorziening.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe deze referentiedatum zich verhoudt
tot de kritische depositiewaarde en de instandhoudingsdoelen. De leden van
de SGP-fractie begrijpen de keuze voor 7 december, maar vrezen verwarring
bij bevoegde gezagen en bedrijven omdat voor bestaand gebruik 1 oktober
2005 als peildatum geldt. Zij vragen in hoeverre er Europeesrechtelijke bezwaren
bestaan tegen de keuze voor 1 oktober 2005 als referentiedatum.
 De regering wijst erop dat essentieel voor de voorgestelde stikstofvoorziening
(voorgesteld artikel 19kd van de Nb-wet; oorspronkelijk 19ia) is dat zij er
niet toe leidt dat de stikstofdepositie ergens toeneemt op voor stikstof gevoelige
habitats in een Natura 2000-gebied. Voor bestaande activiteiten heeft de regering
deze eis in het wetsvoorstel gekoppeld aan de situatie op 7 december
2004. Op die datum werden de Nederlandse Natura 2000-gebieden door de Europese
Commissie geplaatst op de lijst van gebieden van communautair belang, bedoeld
in artikel 4, tweede lid, van de Habitatrichtlijn. Op grond van artikel 4,
vijfde lid, van de Habitatrichtlijn geldt vanaf dat moment de plicht om ervoor
zorg dragen dat de kwaliteit van habitats van soorten niet verslechtert (artikel
6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn). Daarom koppelt de regering het voorgestelde
regime voor bestaande activiteiten aan het moment waarop dit regime van kracht
werd, en dus niet aan 1 oktober 2005. Voor bedrijven die na 7 december
2004 zijn aangevangen of zijn uitgebreid, heeft de regering in het wetsvoorstel
de eis gesteld dat de stikstofvoorziening alleen van toepassing is op het
bedrijf, dan wel de uitbreiding, als er op geen enkele voor stikstof gevoelige
habitat sprake is van een toename van depositie. In andere gevallen zal de
toelaatbaarheid van deze activiteit moeten worden beoordeeld in het kader
van de vergunningverlening op grond van artikel 19d en verder van de Nb-wet.
Dan zal worden getoetst of zeker is gesteld dat de activiteit geen gevaar
vormt voor de realisering van de instandhoudingsdoelstelling van het gebied,
zoals uitgewerkt in het beheerplan en eventueel ook in een programma voor
de aanpak van de stikstofreductie.
 
 Terecht wezen de leden van de CDA-fractie er naar het oordeel van de regering
op dat agrarische bedrijven die niet bijdragen aan een verdere verhoging,
of die zelfs bijdragen aan een verlaging daarvan, via intern of extern salderen,
voor de stikstofbeoordeling geen Nb-wet-vergunning nodig hebben, en dat bedrijven
die wat verder van de Natura 2000-gebieden af liggen en bedrijven die de mogelijkheid
hebben om techniek toe te passen daarmee vooruit kunnen. Dat zal in het algemeen
kunnen bijdragen aan lastenverlichting en duidelijkheid.
 
 De leden van de fractie van de Partij van de Arbeid stelden dat alle projecten
die een vergunning in het kader van de Nb-wet nodig hebben, worden uitgezonderd
van deze vergunningplicht. Dit zou betekenen dat ook uitbreiding van veehouderijen
in kwetsbare gebieden vrij gelaten zou worden.
 Deze stelling berust vermoedelijk op een misverstand. De vergunningplicht
wordt niet ten algemene afgeschaft en uitbreiding van veehouderijen in kwetsbare
gebieden wordt niet vrijgelaten als gevolg van de voorgestelde maatregelen.
De regering stelt voor om in specifieke gevallen, wanneer een activiteit nergens
een toename van stikstofdepositie op voor stikstofgevoelige habitats in Natura
2000-gebieden veroorzaakt, de beoordeling van de stikstofaspecten te laten
plaatsvinden in het kader van de toepassing van de zogenoemde aanschrijvingsbevoegdheid,
in plaats van bij de vergunningverlening. Het initiatief en de bewijslast
liggen daardoor bij het bevoegd gezag in plaats van bij de initiatiefnemer.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe de omkering van de bewijslast
zich verhoudt tot de plicht van de initiatiefnemer om door een passende beoordeling
aan te tonen dat er geen significante effecten optreden.
 De regering merkt op dat een passende beoordeling dient plaats te vinden
ingeval er sprake is van een project met mogelijk significante effecten (artikel
6, derde lid, van de Habitatrichtlijn). In de situaties waarin de voorgestelde
stikstofvoorziening van toepassing is, is geen sprake van een mogelijk significant
effect. Als dat wel het geval zou zijn, blijft de vergunningplicht onverkort
van toepassing. Zij benadrukt dat het uitgangspunt is en blijft dat wanneer
een activiteit wel mogelijk significante gevolgen heeft, een passende beoordeling
van de desbetreffende gevolgen dient plaats te vinden, voorafgaand aan de
vergunningverlening. Naar het oordeel van de regering is de voorgestelde aanschrijvingsbevoegdheid
(voorgesteld artikel 19ke van de Nb-wet), en daarmee de omkering van de bewijslast,
nodig vanwege de complexe problematiek rond de te hoge stikstofdepositie.
Via generiek bronbeleid en gebiedsgericht beleid wordt de dalende lijn van
stikstofdepositie verwezenlijkt. De regering wil de instandhoudingsdoelstellingen
voor de Natura 2000-gebieden ten aanzien van stikstofdepositie primair realiseren
via deze maatregelen en een samenhangende planmatige aanpak in het kader van
het beheerplan. In het beheerplan kan per gebied worden bezien welke aanpak
nodig is, en welk instrument daarvoor het beste kan worden ingezet. De bij
de voorgestelde voorziening horende aanschrijvingsbevoegdheid
voorziet daarbij in een extra instrument om voorschriften en beperkingen aan
stikstofdepositieveroorzakende activiteiten te stellen wanneer dat nodig is
om de instandhoudingsdoelstelling, zoals uitgewerkt in het beheerplan, te
realiseren, en om uitvoering te geven aan de afspraken die bijvoorbeeld nu
in de provincies Noord-Brabant en Limburg zijn gemaakt om de stikstofdepositie
te verminderen. Het voorbeeld van Noord-Brabant en Limburg is aansprekend
en verdient navolging in de rest van Nederland. De regering wil in dit verband
benadrukken dat bij tweede nota van wijziging is voorzien in een versterking
van dit instrument, doordat provincies bij provinciale verordening generieke
passende maatregelen kunnen treffen ter reductie van de stikstofdepositie.
 
 De leden van de fracties van PvdA, CU en de Partij voor de Dieren stelden
dat in het voorstel alle emissie die in 2004 bestond wordt toegestaan, ook
emissie van bedrijven die nadien zijn gestopt, wat een toename zou betekenen
van de huidige emissie, als die ruimte weer wordt opgevuld.
 De regering merkt op dat de voorgestelde stikstofvoorziening alleen van
toepassing is op nieuwe activiteiten en op uitbreidingen van activiteiten
als zij nergens leiden tot een toename van depositie van stikstof op voor
stikstofgevoelige habitats (voorgesteld artikel 19kd, oorspronkelijk 19ia,
eerste lid, onderdeel b, van de Nb-wet). Voor bestaande activiteiten geldt
als voorwaarde dat ze plaatsvonden op 7 december 2004, en nadien niet
hebben geleid tot een toename van stikstofdepositie. Het voorstel leidt er
naar het oordeel van de regering daarom niet toe dat er ten opzichte van 2004
een toename van stikstofdepositie zal plaatsvinden.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of de stikstofuitstoot in 2004 in
en rond de voor ammoniak gevoelige gebieden in 2004 niet hoger was dan in
2009.
 De regering merkt op dat de landelijk gemiddelde totale stikstofdepositie
in 2004 2110 mol per hectare bedroeg en in 2007 2190 mol per hectare.
Dat is dus in dezelfde orde van grootte. Over 2008 en 2009 zijn de gegevens
nog niet bekend.
 
 De leden van de fracties van PvdA en GroenLinks vragen of de aanschrijvingsbevoegdheid
in het voorgestelde artikel 19ke van de Nb-wet niet verplichtend zou moeten
zijn in plaats van facultatief.
 Terecht wijzen de leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie hier
naar het oordeel van de regering op. Bij tweede nota van wijziging is daarom
geregeld dat de aanschrijvingsbevoegdheid met betrekking tot stikstofdepositieveroorzakende
activiteiten dient te worden toegepast wanneer dat nodig is om verslechteringen
te voorkomen, of om de resultaten in het beheerplan, te verwezenlijken (voorgesteld
artikel 19ke, eerste lid, van de Nb-wet). Provincies kunnen op grond van deze
aanschrijvingsbevoegdheid onder meer beperkingen opleggen aan activiteiten,
om daarmee de stiksofdepositie te verminderen in de betreffende Natura 2000
gebieden. Dergelijke maatregelen zullen onderdeel gaan uitmaken van het geheel
aan landelijke, regionale en andere maatregelen ter vermindering van de stikstofdepositie
in het kader van de programmatische aanpak.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen welke projecten, anders dan de uitbreiding
of aanpassing van veebedrijven, nu stil liggen door problemen met het verkrijgen
van een Nb-wet-vergunning.
 De regering merkt op dat de impasse rond de vergunningverlening in principe
gevolgen kan hebben voor alle projecten die leiden tot een toename van stikstofdepositie,
zoals in de industriesector en verkeersprojecten.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen in te gaan op de duidelijkheid en rechtszekerheid
van het voorstel voor een stikstofregime voor betrokkenondernemers.
Zij vroegen of het voor betrokkenen voldoende mogelijk is om duidelijkheid
te krijgen over het effect van een voorgenomen handeling op de stikstofdepositie
en de ruimte die er is om te salderen. Zij vroegen ook of er, ondanks de voorgestelde
voorziening, toch een grondig onderzoek nodig zal zijn, en wat het voordeel
van het voorgestelde regime is ten opzichte van vergunningverlening. De leden
van de D66-fractie vroegen bij wie de bewijslast ligt dat een voorgenomen
handeling niet tot gevolg heeft dat deze per saldo leidt tot een toename van
de depositie, en dat er voor hem geen vergunningplicht geldt.
 De regering wijst erop dat het wetsvoorstel voorziet in de mogelijkheid
om voor het berekenen van de gevolgen voor de stikstofdepositie van een activiteit,
en van de getroffen maatregelen die ruimte creëren, rekenregels vast
te stellen (voorgesteld artikelen 19kb en 19kd, tweede lid, van de Nb-wet).
Verder wijst zij erop dat een ondernemer doorgaans met het bevoegd gezag overleg
zal hebben over de vraag of de voorgestelde stikstofvoorziening in zijn geval
van toepassing is, en dat hij zonodig onderzoek laten uitvoeren om de feiten
te kennen, of dat nu in het kader van een vergunningverlening gebeurt of niet.
De regering benadrukt dat het uiteindelijk aan het bevoegd gezag is om initiatief
te nemen om passende maatregelen te treffen, en de onderbouwing daarvoor te
leveren.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen voor wiens rekening de gevolgen zijn
als naderhand beperkingen aan een activiteit worden opgelegd ter reductie
van de stikstofdepositie.
 De regering merkt op dat de maatregelen ter reductie van de stikstofdepositie,
zoals in de aanpak in de provincies Noord-Brabant en Limburg, zijn gericht
op het bestaande investeringsritme, dus op nieuwbouw en andere vernieuwingen
aan het bedrijf. Voor bestaande bedrijven geldt een redelijke overgangstermijn.
Tegen die achtergrond zal er naar het oordeel van de regering niet snel sprake
zijn van onevenredig nadeel dat niet tot het normale bedrijfsrisico hoort,
en niet voor rekening van de ondernemer hoort te blijven. Doorgaans zijn de
gevolgen dus voor rekening van de ondernemer.
 
 De leden van de D66-fractie vroegen of in het voorgestelde artikel 19kd
van de Nb-wet (oorspronkelijk artikel 19ia) onder het begrip «handeling»
ook «projecten» worden verstaan.
 Het begrip «handelingen» omvat inderdaad ook «projecten».
De regering wijst op artikel 19d, eerste lid, van de Nb-wet, dat spreekt van «projecten
en andere handelingen».
 
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen welke mogelijkheden belanghebbenden
hebben wanneer het bevoegd gezag het treffen van maatregelen, zoals geformuleerd
in het voorgestelde artikel 19ke (oorspronkelijk artikel 19ia, derde lid)
teneinde verslechtering van kwaliteit van stikstofgevoelige habitats te voorkomen,
achterwege laat.
 De regering merkt op dat belanghebbenden aan het bevoegd gezag kunnen
verzoeken tot toepassing van de aanschrijvingsbevoegdheid. Het bevoegd gezag
zal ten aanzien van dat verzoek een besluit nemen, dat vervolgens voor bezwaar
en beroep vatbaar is.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen of de Raad van State in zijn advies
in bijlage 1, paragraaf 4, e.2., met betrekking tot de voorgestelde stikstofvoorziening,
doelt op gebruik waarvoor ten onrechte geen habitattoets is verricht.
 Naar het oordeel van de regering heeft de situatie die de Raad schetst
te maken met de Natura 2000-gebieden waarvoor al vóór de referentiedatum
(7 december 2004) een beschermingsregime van toepassing was op grond
van de Vogelrichtlijn. Gebruik dat al plaatsvond op het referentiemoment –
7 december 2004 – geldt in de systematiek van de Nb-wet als bestaand
gebruik. Voor dit gebruik geldt als hoofdregel – kort gezegd–
dat geen vergunning is vereist. Een uitzondering daarop is als het gebruik
een project met mogelijke significante effecten is (artikel 19d, derde lid,
van de Nb-wet). De regering wijst erop dat het uitgangspunt van de voorgestelde
stikstofvoorziening is dat ten aanzien van activiteiten waarop zij van toepassing
is, wordt verondersteld dat er geen mogelijk significant effect aanwezig is.
Daarom is de habitattoets niet verplicht en kan dus naar het oordeel van de
regering niet worden gesteld dat er ten onrechte geen habitattoets heeft plaatsgevonden.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen of zij op grond van het voorgestelde
artikel 19kd (oorspronkelijk: 19ia), eerste lid, onderdeel a, mogen concluderen
dat de bestaande ammoniakemissie op de referentiedatum op grond van de milieuvergunning
wordt vastgelegd als bestaand recht en de ammoniakemissie op de referentiedatum
daarom niet meer meegerekend mag worden bij eventuele beoordelingen in het
kader van vergunningverlening of beheerplannen.
 Het antwoord op deze vraag is ontkennend. De voorgestelde stikstofvoorziening
leidt er alleen toe dat het stikstofaspect niet bij de vergunningverlening
hoeft te worden betrokken als de activiteit nergens leidt tot een toename
van depositie op voor stikstofgevoelige habitats. Dit laat onverlet dat de
instandhoudingsdoelstellingen voor de Natura 2000-gebieden ten aanzien van
stikstofdepositie dienen te worden gerealiseerd. Dat geschiedt primair via
deze generieke brongerichte maatregelen en gebiedsgerichte maatregelen, en
via een samenhangende planmatige aanpak in het kader van het beheerplan. Via
de toepassing van de voorgestelde aanschrijvingsbevoegdheid (voorgesteld artikel
19ke) worden aan activiteiten waarop de voorgestelde stikstofvoorziening van
toepassing is, alsnog beperkingen opgelegd wanneer dat nodig is om verslechteringen
te voorkomen of de afspraken in het beheerplan te realiseren. De regering
is dus van mening dat er geen sprake is van het vastleggen van een «bestaand
recht».
 4.3.3 Saldering
 De leden van de CDA-fractie gaven aan ingenomen te zijn met het principe
van saldering en vragen of de volgende zienswijze correct is: «De voorziening om activiteiten die niet leiden tot een toename van
stikstofemissie buiten de beoordeling van een vergunningaanvraag te laten
doorbreekt de huidige impasse in ontwikkeling. Bedrijfsontwikkeling wordt
weer mogelijk. Dat is dringend noodzakelijk niet alleen voor versterking van
de structuur van het bedrijf maar ook om te kunnen voldoen aan welzijn en
milieueisen. Ontwikkeling zorgt dan voor minder stikstofemissies. Uitbreiding
van de veehouderij is hierbij niet aan de orde door het stelstel van quota,
dierrechten en de mestregelgeving. Uitbreidende veehouderijbedrijven benutten
quota en dierrechten van stoppende bedrijven door dieren te houden in moderne
stallen met lagere emissies per dier. Een voorbeeld is de toepassing van emissiebeperkende
luchtwassers.» Verder vroegen de leden van de CDA-fractie zich
af wanneer er sprake is van een goed uitgevoerde saldering en of de marges
waarbinnen saldering mag plaatsvinden in dit voorstel ten volle worden benut.
De leden van de CU-fractie en de VVD-fractie vroegen eveneens naar de randvoorwaarden
met betrekking tot saldering. De leden van de SGP-fractie vroegen naar de
effectiviteit van saldering als gevolg van deze randvoorwaarden. Laatstgenoemde
leden erkennen dat met de voorgestelde wijziging een wettelijke basis wordt
gelegd voor saldering, maar betwijfelen of het in de praktijk daadwerkelijk
oplossing biedt. Volgens deze leden is er meer nodig.
 De regering volgt de door de leden van de CDA-fractie opgebrachte zienswijze,
waarbij moet worden bedacht dat het van de concrete omstandigheden
afhangt of saldering binnen randvoorwaarden van de Habitatrichtlijn mogelijk
en effectief is. De regering wijst er voorts op, mede in reactie op hetgeen
de leden van de SGP-fractie naar voren brengen, dat ook wanneer de voorgestelde
stikstofvoorziening niet van toepassing is, bijvoorbeeld omdat er sprake is
of kan zijn van een toename van depositie, saldering kan worden toegepast.
Dat gebeurt dan in het kader van de vergunningverlening, waarbij saldering
als mitigerende voorwaarde geldt. Van belang is naar het oordeel van de regering,
zoals ook in de notitie «Juridische aspecten invulling stikstofparagraaf
Natura 2000 in relatie tot beheerplan De Peel» (Kamerstukken II 2008/09,
31 700 XIV, nr. 142, bijlage 3, blz. 43) is aangegeven,
dat het aan het bevoegd gezag is om in een concreet geval te beoordelen of
saldering mogelijk is. Die beoordeling is een kwestie van maatwerk. De uitkomst
van die toets hangt onder meer af van de locaties van de voor stikstofdepositie
gevoelige habitattypen en soorten in de desbetreffende Natura 2000-gebieden,
de locatie en omvang van de activiteit die wordt beëindigd en de locatie
en omvang van de bestaande of voorgenomen activiteit die wordt beoordeeld.
De regering benadrukt dat voor de toepassing van de voorgestelde stikstofvoorziening
de voorwaarde geldt dat nergens de stikstofdepositie toeneemt op voor stikstofgevoelige
habitats in Natura 2000-gebieden. Alleen onder die omstandigheid is op voorhand
duidelijk dat is voldaan aan de randvoorwaarden die in het kader van de beoordeling
van Nb-wet-vergunningen aan saldering worden gesteld.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen welk deel van de gesignaleerde knelpunten
naar schatting opgelost kunnen worden door saldering, en in welke mate zij
een oplossing biedt voor bijvoorbeeld de huidige problematiek rond de uitbreiding
van veehouderijbedrijven in en nabij de Natura 2000-gebieden Mariapeel en
Deurnsche peel en De grote peel, daar deze gebieden dicht bij elkaar liggen
en een overlappende externe werking hebben. Zij vroegen of het recent gesloten
bestuursakkoord «Stikstof en Natura 2000» in Noord-Brabant/Limburg
voldoet.
 De regering merkt op dat saldering één van de maatregelen
is uit de provinciale aanpak ter vermindering van stikstofdepositie in Noord-Brabant
en Limburg, zoals neergelegd in het bestuursakkoord. Andere maatregelen zijn
bijvoorbeeld de sanering van piekbelastingen en extra technische eisen aan
inrichtingen. Het hele pakket aan maatregelen zal naar het oordeel van de
regering voldoende waarborg moeten geven om de instandhoudingsdoelstellingen
voor de Natura 2000-gebieden in de Peelvenen te realiseren. Verder kan de
regering melden dat ongeveer 90% van de bedrijven, waaraan als gevolg
van de overbelasting aan stikstofdepositie zonder mitigerende maatregelen
geen vergunning kan worden verleend, door toepassing van saldering als mitigerende
maatregel alsnog in aanmerking komt voor een vergunning.
 4.3.4 Vermindering stikstofdepositie: programmatische
aanpak en kritische depositiewaarde
 De leden van de CDA-fractie vroegen hoe is verzekerd dat de stikstofdepositie
in Natura 2000-gebieden zal afnemen. Zij wijzen daarbij op de zogenoemde programmatische
aanpak, zoals door de adviesgroep Huys aanbevolen, en de afspraken die in
de provincies Noord/Brabant en Limburg zijn gemaakt over de aanpak van de
reductie van stikstofdepositie. De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie
vroegen waarom nu niet is gekozen voor een wettelijke regeling van de programmatische
aanpak. Ook de leden van de CU-fractie vroegen hoe wordt voorzien in een dalende
lijn van stikstofdepositie.
 De regering wijst erop dat voor de verwezenlijking van de gemaakte afspraken
over de reductie van de stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden diverse
instrumenten voorhanden zijn. Dit is uiteengezet in paragraaf 2
van de notitie «Beheerplan: juridische status, doorwerking en houdbaarheid»
(Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV, nr. 142, bijlage 2,
blz. 1–4). De Nb-wet voorziet in specifieke gebiedsgerichte instrumenten,
zoals het beheerplan en de vergunningplicht. Genoemd kunnen in dit verband
ook worden de instrumenten van generieke milieuwetten, zoals de Wet milieubeheer,
de Wet ammoniak en veehouderij, en de Wet bodembescherming. Het onderhavige
wetsvoorstel voorziet naar het oordeel van de regering in een verdere versterking
van het instrumentarium van de Nb-wet door de introductie van de aanschrijvingsbevoegdheid
ten aanzien van handelingen die stikstofdepositie veroorzaken (voorgesteld
artikel 19ke van de Nb-wet). Provincies kunnen deze op grond van deze bevoegdheid
onder meer beperkingen opleggen aan activiteiten, om daarmee de stikstofdepositie
te verminderen in de betreffende Natura 2000-gebieden. Deze beperkingen kunnen
door de provincies ten aanzien van inrichtingen ook als algemeen voorschrift
bij provinciale verordening worden voorgeschreven. Dit is bij tweede nota
van wijziging geregeld. De regering is van mening dat de provincies Noord-Brabant
en Limburg daarmee over een instrument beschikken om het met betrokken partijen
gesloten akkoord over stikstofreductie daadwerkelijk te realiseren.
 
 Ten aanzien van de programmatische aanpak merkt de regering op dat het
op dit moment bezig is met de ontwikkeling van een voorstel voor de programmatische
aanpak stikstof, in nauwe samenwerking met de provincies en maatschappelijke
organisaties. Het streven is erop gericht om in november 2009 in het bestuurlijk
overleg met de gezamenlijke bevoegde gezagen tot een akkoord te komen over
de aanpak, het tijdpad en de uitvoeringsorganisatie. Daarbij zal de regering
duidelijk de samenhang betrekken tussen de voorgestelde stikstofvoorziening,
de provinciale beleidskaders en de beheerplannen. Tegen die achtergrond ligt
het thans niet in de rede om, zoals de leden van de CDA-fractie hebben voorgesteld,
de leden van de adviesgroep Huys opnieuw te consulteren. Een wettelijke regeling
van de programmatische aanpak acht de regering eerst goed mogelijk als duidelijk
is geworden wat de inhoud en structuur van een dergelijk programma zal zijn.
 
 De leden van de CDA-fractie wezen erop dat er sterke overeenkomsten bestaan
met de uiteindelijke oplossing van de juridische problematiek met luchtkwaliteitsnormen,
en vragen of een aanpak vergelijkbaar met het Nationaal Samenwerkingsprogramma
Luchtkwaliteit (NSL) een aantrekkelijk perspectief biedt.
 Met de leden van de CDA-fractie ziet de regering dat de stikstofproblematiek
bepaalde overeenkomsten heeft met de problematiek van de luchtkwaliteitsnormen.
In het NSL worden alle gebiedsgerichte programma’s en alle rijksmaatregelen
om de luchtkwaliteit te verbeteren gebundeld in gebieden waar de luchtkwaliteitsnormen
niet worden gehaald. Het NSL is een soort balans. De positieve effecten van
maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren moeten de negatieve effecten
van ruimtelijke projecten op de luchtkwaliteit overtreffen om tijdig aan de
grenswaarden voor luchtkwaliteit te kunnen voldoen. In de systematiek van
het NSL mogen bouwprojecten in een gebied, waarvoor het NSL geldt, doorgaan
zolang daar maar voldoende maatregelen tegenover staan die leiden tot het
tijdig halen van de grenswaarden.
 De regering ziet zeker perspectief in de benadering van het NSL. Goedbeschouwd
heeft het beheerplan, dat voor Natura 2000-gebieden het centrale kader vormt
waarin maatregelen worden opgenomen en waarin wordt ingegaan op het bereiken
van de instandhoudingsdoelen, overeenkomsten met de gebiedsgerichte aanpak
van het NSL. In de beheerplannen worden de effecten van het gebiedsgericht
beleid beschreven. De maatregelen in het generieke spoor worden voorzover
mogelijk op hun effecten op gebiedsniveau beoordeeld. Dan gaat
het om bedrijfsgerichte maatregelen zoals de effecten van de staleisen van
het Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij en om maatregelen in het
veevoerspoor van de melkrundveehouderij. Bij het opstellen van een programma
is verder van belang dat nauwkeurig moet worden onderzocht welke effecten
de stikstofdepositie heeft op de instandhoudingsdoelstellingen van de aanwezige
habitattypen en soorten in het gebied voor zover deze gevoelig zijn voor stikstofdepositie.
De deposities op de natuurwaarden kunnen immers lokaal sterk verschillen,
zodat niet kan worden uitgegaan van een gemiddeld depositieniveau op het totale
natuurgebied. Anders dan bij Natura 2000 ligt aan het NSL een derogatie van
de normen van de Europese richtlijn inzake luchtkwaliteit ten grondslag. De
Habitatrichtlijn kent een dergelijke mogelijkheid tot afwijking van normen
niet.
 
 De leden van de PvdA-fractie twijfelen over welk gebiedsniveau het ideale
zou zijn om een programmatische aanpak voor te maken: het gebied, dus aansluitend
bij het beheerplan, de provincie, of een verzameling van gebieden. Zou, zo
vroegen zij, in dit laatste geval niet één beheerplan kunnen
worden gemaakt voor bijvoorbeeld heel Noord-Limburg en Brabant, waarin dan
tegelijkertijd de mitigerende maatregelen worden opgenomen die ontwikkelingen
weer ruimte geven.
 De regering merkt op dat de Nb-wet uitgaat van een beheerplan per Natura
2000-gebied, maar dat die wet zich er niet tegen verzet wanneer beheerplannen
voor twee of meer gebieden worden gekoppeld. Wel wijst de regering erop dat
saldering als mitigerende maatregel evenwel gekoppeld moet zijn aan hetzelfde
Natura 2000-gebied, zoals volgt uit vaste jurisprudentie van de Afdeling Bestuursrechtspraak
van de Raad van State.
 
 De leden van de CDA-fractie en de SGP-fractie betoogden dat de kritische
depositiewaarde moet worden gerelativeerd, omdat de Habitatrichtlijn vereist
dat een samenstel van maatregelen wordt genomen ter instandhouding van de
te beschermen habitats.
 De leden van de CDA-fractie stelden verder dat het realiseren van de instandhoudingdoelen
niet hetzelfde is als het realiseren van de kritische depositiewaarde. Verder
stelden zij dat de richtlijn vraagt om maatregelen in de breedte, dus zowel
ten aanzien van luchtkwaliteit als water, en dat het niet alleen gaat het
om stikstofemissies, maar ook om andere tot verzuring leidende emissies, waaronder
veroorzaakt door autoverkeer en industrie. Deze leden betoogden voorts dat
de agrarische sector in de afgelopen jaren veel heeft bijgedragen aan vermindering
van de stikstofemissies door grote investeringen in onder meer emissiearme
uitrijdmethoden en stalsystemen, waardoor de stikstofemissie in de afgelopen
20 jaar meer dan gehalveerd is. In de komende jaren zal een verdere reductie
plaatsvinden. Dit zal resulteren in een aanscherping van onder meer de normstelling
in het Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij. Daarmee kan op landelijk
niveau invulling worden gegeven aan de noodzakelijke juridische borging. Op
gebiedsniveau zullen aanvullende afspraken in de beheerplannen worden vastgelegd.
De leden van de CDA-fractie vroegen of de regering hun zienswijzen deelt.
 De regering kan het betoog van de leden van de CDA-fractie volgen. In
de brief van 30 juni 2009 (Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV,
nr. 160, blz. 3) heeft de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
gemeld de kritische depositiewaarde te zien als richtinggevend voor de lange
termijn, maar niet noodzakelijkerwijs als een realistisch streven voor de
korte termijn. Dat geldt zeker in gebieden waar de feitelijke depositie vele
malen hoger is dan de kritische depositiewaarde. Daarom worden zogenaamde
tussendoelen gedefinieerd, die als richtwaarde kunnen worden gebruikt. Ze
schetsen een realistisch perspectief voor enerzijds de zekerstelling van verbetering
van de natuuromstandigheden en anderzijds het houden van mogelijkheden
voor economische ontwikkeling, binnen meerdere beheerplanperioden. De tussendoelen
worden wetenschappelijk onderbouwd en vormen de basis voor afspraken die per
gebied worden gemaakt. De inzet is daarmee gericht op de gewenste balans tussen
people, planet en profit, waarbij evident is dat de «planet-doelen»
per beheerplanperiode verbeteren tot een gunstige staat van instandhouding
is bereikt.
 4.3.5 Bestaand gebruik
 De leden van de PvdA-fractie constateerden dat bestaand gebruik dat niet
wordt opgenomen in het beheerplan, vrijgesteld blijft van de vergunningplicht,
tenzij er sprake is van een project met mogelijk significante effecten. Deze
leden drongen aan op zekerheid over de vraag wanneer bestaand gebruik wel
of geen project met mogelijk significante effecten is.
 De regering wijst erop dat de beoordeling of er sprake is van een project
met mogelijke significante effecten afhankelijk is van de aard van het project,
de natuurlijke omstandigheden in een gebied, van eventuele mitigatie van effecten
door specifieke maatregelen die al in het gebied worden getroffen en –
omgekeerd – van eventuele cumulatie met effecten van andere projecten
en plannen. Die beoordeling vereist maatwerk per unieke situatie.
 Binnen de kaders van de Europese richtlijnen, de nationale wetgeving en
de jurisprudentie zal de inhoud en reikwijdte van het begrip «significantie»
waar mogelijk voor de praktijk worden verhelderd. Voorlichting en het opstellen
van handreikingen kunnen daarvoor geschikte instrumenten zijn. Er is een aantal
handreikingen door de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit vastgesteld.
Zo is er een «Algemene Handreiking Natuurbeschermingswet 1998»,
en de Leidraad bepaling significantie, die door de regiegroep voor de bevoegde
gezagen in het voorjaar van 2009 is vastgesteld. Voorts is de nodige informatie
te vinden via internet: www.minlnv.nl/natuurwetgeving. Waar nodig zal de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit bestaande handreikingen actualiseren
of nieuwe doen opstellen en ervoor zorg dragen dat in de handreikingen en
op de website de nodige aandacht wordt gegeven aan de uitleg en toepassing
van wettelijke begrippen, waarbij de laatste stand van de jurisprudentie wordt
betrokken. Voor de nationale jurisprudentie biedt www.rechtspraak.nl en www.raadvanstate.nl
een goede toegang. Duidelijkheid en rechtszekerheid voor doelgroepen worden
ook bevorderd door een consistente wetstoepassing door de verschillende bevoegde
gezagen. Het Steunpunt Natura 2000 heeft hierin een belangrijke functie.
 
 De leden van de PvdA-fractie vreesden dat het aantrekkelijk lijkt voor
bedrijven om nu buiten het beheerplan te blijven. Zo ontstaat er minder zicht
op cumulatie en zijn die bedrijven straks nog steeds onderhevig aan een individuele
toetsing als zij bijvoorbeeld willen uitbreiden, waarbij wel rekening moet
worden gehouden met cumulatie. De leden van de fractie van de Partij van de
Arbeid achten dit onwenselijk en vragen de regering dit probleem te ondervangen.
De leden van de CU-fractie vragen of de vrijstelling voor bestaand gebruik
buiten het beheerplan als effect kan hebben dat maatregelen onvoldoende zijn
toegesneden op het feitelijke gebruik in en rondom het Natura 2000-gebied.
De leden van D66-fractie vragen eveneens aandacht voor de mogelijke gevolgen
voor het zicht op cumulatieve effecten, maar dan in het licht van het voorgestelde
stikstofregime.
 Volgens de regering zal het bevoegd gezag zich bij de totstandkoming van
het beheerplan een integraal beeld vormen van de stand van zaken van het Natura
2000-gebied, en van activiteiten die in en nabij het gebied plaatsvinden en
die van invloed zijn op het behalen van de instandhoudingsdoelstelling, alsmede
van de effecten van die activiteiten. Dat is nodig met het oog op de invulling
van de instandhoudingsdoelstellingen in het beheerplan en de
te treffen instandhoudingsmaatregelen. Ook activiteiten met mogelijk negatieve
effecten op natuurwaarden die uiteindelijk niet zullen worden opgenomen in
een beheerplan, of als gevolg van de een vrijstelling buiten de vergunningplicht
vallen, moeten hierbij naar het oordeel van de regering worden betrokken.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe verzekerd is dat de minister
ook daadwerkelijk van haar bevoegdheden gebruik zal maken om een aanwijzing
te geven indien bestaand gebruik, dat geen vergunning meer behoeft, toch significante
effecten blijkt te hebben.
 De regering merkt op dat het huidige artikel 19c, eerste lid, van de Nb-wet
de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit ertoe verplicht om zorg
te dragen dat passende maatregelen worden genomen om te voorkomen dat bestaand
gebruik tot verslechteringen of significante verstoringen leidt. Het wetsvoorstel
brengt geen verandering met zich mee ten aanzien van die verplichting.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen of er signalen zijn dat het onmogelijk
zou zijn dat bepaald bestaand gebruik niet in beheerplannen zal worden opgenomen,
en om wat voor vormen het zou gaan. Is het, zo vroegen deze leden, niet beter
om de voorgestelde continuering van het regime voor bestaand gebruik dat niet
in het beheerplan wordt opgenomen, te beperken tot gebruik dat abusievelijk
niet in het beheerplan is opgenomen.
 Naar het oordeel van de regering is het voorstel om het regime voor bestaand
gebruik dat niet in het beheerplan wordt opgenomen te continueren ingegeven
door het feit dat geen garantie bestaat dat bestaand gebruik ook daadwerkelijk
in het beheerplan wordt opgenomen. Wanneer dat niet gebeurt – of dat
nu abusievelijk is of niet – wordt degene die bestaand gebruik uitoefent
met mogelijk verslechterende effecten geconfronteerd met een vergunningplicht,
zodra het beheerplan is vastgesteld. Dan zal hij zijn activiteit moeten staken,
totdat alsnog aan hem een vergunning is verleend op grond van artikel 19d,
eerste lid, van de Nb-wet. Dat acht de regering een niet wenselijk gevolg,
ook uit een oogpunt van bewijslastverdeling tussen degene die bestaand gebruik
uitoefent en het bevoegd gezag. Daarom stelt de regering voor om voor die
gevallen het regime voor bestaand gebruik van toepassing te laten blijven.
Dat betekent dat in voorkomend geval passende maatregelen moeten worden getroffen
door toepassing van de aanschrijvingsbevoegdheid en dat het gebruik is vrijgesteld
van de vergunningplicht. De regering heeft geen signalen ontvangen van concrete
gevallen van bestaand gebruik die buiten het beheerplan zullen blijven. Daarbij
moet worden bedacht dat het hier alleen gaat om bestaand gebruik dat een mogelijk
negatieve invloed heeft op de natuurwaarden. Het is immers niet mogelijk en
niet zinvol om ook vormen van gebruik die evident geen negatieve invloed hebben
op te nemen in het beheerplan.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen hoe wordt verzekerd dat bestaand gebruik
zoveel mogelijk wordt opgenomen in het beheerplan.
 De regering merkt op dat de totstandkoming van een beheerplan een zorgvuldig
proces is, waarbij alle gebruikers in en nabij het gebied worden betrokken.
Een dergelijk proces leidt er in de ogen van de regering toe dat bestaand
gebruik zo veel mogelijk wordt opgenomen in het beheerplan.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen of kan worden aangeven in hoeverre
de voorgestelde permanente vrijstelling voor bestaand gebruik dat niet wordt
opgenomen in het beheerplan, bijdraagt aan de juridische zekerheid voor ondernemers.
Daarbij merkten deze leden op dat ten aanzien van gebruik dat niet in het
beheerplan is opgenomen kan worden gevraagd of er significante
effecten zijn, terwijl bestaand gebruik in een beheerplan daarvan gevrijwaard
is.
 De leden van de D66-fractie vroegen hoe het bevoegd gezag kan optreden
als sprake is van een zodanige verslechtering of verstoring ten gevolge van
in het beheerplan opgenomen bestaand gebruik dat het terstond opleggen van
aanvullende verplichtingen noodzakelijk is.
 De regering is van mening dat de vrijstelling van de vergunningplicht
deze ondernemers zekerheid biedt. Uit het oogpunt van rechtszekerheid kunnen
beoefenaars van bestaand gebruik met het bevoegd gezag contact opnemen wanneer
het voor hen onduidelijk is of de voorziening voor bestaand gebruik op hun
geval al dan niet van toepassing is. Mocht blijken dat er sprake is van een
mogelijke verslechtering of een significant verstorend effect, dan treft het
bevoegd gezag passende maatregelen ter uitvoering van artikel 6, tweede lid,
van de Habitatrichtlijn. De regering benadrukt dat de bewijslast in dergelijke
gevallen bij het bevoegd gezag ligt en dus niet bij de ondernemer. Dat zal,
anders dan de leden van de CU-fractie lijken te veronderstellen, ook gelden
voor activiteiten die wel in het beheerplan zijn opgenomen. Via een tussentijdse
wijziging van het beheerplan kunnen passende maatregelen worden getroffen
door het bevoegd gezag. Voorts kunnen onder toepassing van de artikelen 20
en 21, vierde lid, van de Nb-wet de nodige maatregelen worden getroffen voor
de bescherming van de natuurwaarden van een Natura 2000-gebied. Daarbij gaat
het om toegangsverboden en om het treffen van maatregelen door het bevoegd
gezag die door de eigenaar en de gebruiker moeten worden gedoogd.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen waarom wordt voorgesteld om de aanschrijvingsbevoegdheid
niet langer voor bestaand gebruik te laten gelden (artikel 19c, zesde lid,
van de Nb-wet).
 De regering merkt op dat het voorgestelde zesde lid van artikel 19c van
de Nb-wet niets verandert ten opzichte de huidige regel. De aanschrijvingsbevoegdheid
van artikel 19c van de Nb-wet geldt immers nu alleen zolang het eerste beheerplan
nog niet onherroepelijk is vastgesteld (zie aanhef artikel 19c, eerste en
tweede lid, van de Nb-wet). Wanneer het beheerplan is vastgesteld geldt voor
bestaand gebruik volgens huidig recht de aanschrijvingsbevoegdheid niet langer
(artikel 19d, derde lid, van de Nb-wet). Het nieuw voorgestelde zesde lid
van artikel 19c van de Nb-wet is naar het oordeel van de regering nodig vanwege
het voorstel om de vrijstelling van de vergunningplicht en de aanschrijvingsbevoegdheid
van toepassing te laten blijven, nadat het beheerplan is vastgesteld, voor
bestaand gebruik dat niet wordt opgenomen in een beheerplan. Verduidelijkt
wordt dat voor bestaand gebruik dat wél in het beheerplan is opgenomen
de aanschrijvingsbevoegdheid niet langer geldt.
 4.3.6 Beheerplan
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of de regering het met hen eens is
dat voor een beheerplan dat activiteiten in zich heeft met mogelijk significante
effecten een passende beoordeling moet worden gemaakt. Ook de leden van de
fractie van de Partij voor de Dieren wezen hierop.
 De regering onderschrijft deze stelling. Artikel 6, derde lid, van de
Habitatrichtlijn vereist in dat geval een passende beoordeling, zoals ook
door de Raad van State in zijn advies is benadrukt. Het wetsvoorstel voorziet
in een bepaling die expliciteert dat projecten met mogelijk significante effecten
alleen in een beheerplan kunnen worden opgenomen indien er eerst een passende
beoordeling heeft plaatsgevonden (voorgesteld artikel 19a, tiende lid, van
de Nb-wet).
 
 De leden van de CU-fractie vroegen om nader in te gaan op de achterliggende
redenen voor en gewenste effect van de verplichting tot opname van
plannen en handelingen van nationaal belang in de beheerplannen. Deze leden
wilden bovendien weten of deze verplichting al dan niet tot tijdsverlies zal
leiden, wat de effecten hiervan zijn voor andere handelingen en projecten
in het gebied, en of het gevolg hiervan kan zijn dat beheerplannen tussentijds
moeten worden gewijzigd, en zo ja, hoe de lokale belangen daarbij zullen worden
betrokken.
 De regering wil met het voorstel voor een verplichte opname in het beheerplan
van projecten en andere handelingen van nationaal belang bewerkstelligen dat
kan worden gegarandeerd dat deze projecten en handelingen in de integrale
gebiedsgerichte afweging bij de totstandkoming van het beheerplan worden meegenomen.
Dat is naar het oordeel van de regering van belang omdat het veelal grote
of complexe projecten en handelingen zal betreffen. De regering vindt het
niet efficiënt om voor die projecten met het oog op de instandhoudingsdoelen
in het kader van de vergunningverlening specifieke maatregelen te treffen,
als opname van een project in het beheerplan veel goedkoper en effectiever
kan zijn. Via de opname van de projecten van nationaal belang in het beheerplan
dragen deze projecten naar het oordeel van de regering direct bij aan een
gebiedsgerichte aanpak die gericht is op het bereiken van de instandhoudingsdoelstelling
voor het Natura 2000-gebied. Een verplichte opname van aangewezen projecten
van nationaal belang in het beheerplan zal naar verwachting niet leiden tot
vertraging. Tijdig zal bekend zijn welke projecten opgenomen dienen te worden,
zodat daar rekening mee kan worden gehouden. Veelal betreft het projecten
waarvoor de initiatiefnemer de minister van Verkeer en Waterstaat is, die
snel de benodigde gegevens kan aanleveren. De ambitie van de regering is en
blijft om zo veel mogelijk toekomstige projecten die gevolgen hebben voor
het Natura 2000-gebied in de beheerplannen op te nemen. In dat kader zijn
er geen effecten te verwachten van het feit dat er na inwerkingtreding van
dit wetsvoorstel projecten verplicht worden opgenomen in een beheerplan. In
de uitvoeringsregelgeving waarin projecten van nationaal belang zullen worden
aangewezen zal aandacht zijn voor de mogelijkheid dat een opname van een bepaald
project mogelijk leidt tot een tussentijdse wijziging van het beheerplan.
Daarbij wordt uiteraard acht geslagen op belangen van anderen. In dat verband
wijst de regering erop dat een beheerplan pas wordt vastgesteld of gewijzigd
als er overleg is geweest met de eigenaars, gebruikers en andere belanghebbenden.
Hun belangen zullen worden meegewogen bij de vaststelling of wijziging van
het beheerplan. Bovendien kunnen op grond van artikel 19a, zesde lid, van
de Nb-wet de beheerplannen niet worden vastgesteld zonder voorafgaand overleg
met de betreffende gemeentebesturen en waterschappen. Indien het beheerplan
wordt vastgesteld door onder andere de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
wordt ook overleg gevoerd met de provincie.
 4.3.7 Overig
 De leden van de CDA-fractie vroegen of is overwogen om de regels over
de wijze waarop wordt vastgesteld of projecten een significant effect kunnen
hebben (voorgesteld artikel 19kb van de Nb-wet) vast te leggen in het wetsvoorstel
zelf. Zij vroegen bovendien of de Kamer een concept van de ministeriële
regeling, genoemd in het voorgestelde artikel 19kb van de Nb-wet, tegemoet
kan zien. De leden van de SGP-fractie vroegen of dit voorgestelde artikel
uitkomst biedt om de kritische depositiewaarde te relativeren, waarbij het
voorgestelde artikel een imperatief, in plaats van een facultatief, karakter
zou moeten hebben.
 De regering heeft er in het wetsvoorstel voor gekozen deze regels op ministerieel
niveau vast te stellen, omdat de betreffende regels gedetailleerd en technisch
van aard zullen zijn. Zoals uit het tweede lid van het voorgestelde artikel
19kb van de Nb-wet volgt, moet hierbij worden gedacht aan rekenmodellen,
onderzoeksmethoden en meetmethoden. Deze modellen en methoden zullen na vaststelling
blijvend worden gemonitord en zullen wanneer daar aanleiding voor is, telkens
op korte termijn moeten worden aangepast. In dat licht is een regeling op
ministerieel niveau in plaats van bij wet de aangewezen weg. De regering acht
betrokkenheid van de Tweede Kamer bij de totstandkoming van de regeling tegen
die achtergrond niet voor de handliggend. Verder merkt de regering op dat,
zoals de leden van de SGP-fractie terecht stellen, de vastgestelde modellen
en methode meer houvast zullen geven bij het bepalen van de vraag of er al
dan niet sprake is van een significant effect vanwege de effecten op de stikstofdepositie.
Deze regels kunnen niet alleen betrekking hebben op stikstofaspecten, maar
ook op andere factoren die verslechterend of verstorend kunnen werken. Zou
het voorgestelde artikel 19kb van de Nb-wet een verplichtend karakter krijgen,
dan zou de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voor alle mogelijke
factoren op voorhand regels moeten stellen. De regering acht dat praktisch
niet uitvoerbaar.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen naar de reden voor het voorstel voor
een ander regime voor beschermde natuurmonumenten ten opzichte van Natura
2000-gebieden. Zij vroegen de regering in te gaan om de mogelijke toename
van complexiteit bij de vergunningverlening.
 De regering merkt op dat het huidige artikel 16, derde lid, van de Nb-wet
voor activiteiten met mogelijk significante effecten voor beschermde natuurmonumenten
voorziet in een toets aan het voorzorgbeginsel. De hoofdregel is dat alleen
wanneer op voorhand met zekerheid vaststaat dat de activiteit de natuurlijke
kenmerken van het natuurmonument niet zal aantasten een vergunning mag worden
verleend. Daarbij moet worden getoetst aan de natuurwetenschappelijke betekenis
van het monument en het natuurschoon, wat neerkomt op een toetsing van waarden
als «weidsheid» en «stilte». In de praktijk is gebleken
dat de aard van de toetsing aan het voorzorgbeginsel zich niet goed verhoudt
met dergelijk typen doelstellingen. Aangezien aan het regime voor beschermde
natuurmonumenten geen Europese verplichting ten grondslag ligt, heeft de regering
ervoor gekozen om in dit wetsvoorstel deze «nationale kop» af
te schaffen. Door dit voorstel wordt aangesloten bij het oude nationale regime
dat gold op grond van artikel 12 van de Natuurbeschermingswet. Dit regime
voorziet in een vergunningplicht waarbij het bevoegd gezag te allen tijde
de ruimte heeft om bij vergunningverlening niet alleen rekening te houden
met de bescherming van de natuurwaarden van het natuurmonument, maar ook met
economische, sociale en culturele belangen. De regering is van mening dat
dit niet zal leiden tot complexiteit bij vergunningverlening voor beschermde
natuurmonumenten.
 Verder merkt de regering op dat de voorgestelde wijziging van het regime
voor beschermde natuurmonumenten ook gevolgen kan hebben voor vergunningen
met betrekking tot Natura 2000-gebieden. Dat is het geval wanneer voor Natura
2000-gebieden niet alleen instandhoudingsdoelen ter uitvoering van de Habitatrichtlijn
gelden, maar ook aanvullende doelen met betrekking tot natuurschoon of de
natuurwetenschappelijke betekenis. Op grond van dit wetsvoorstel komen voor
beide soorten doelstellingen twee regimes te gelden (voorgesteld artikel 19ia
van de Nb-wet; in de oorspronkelijke versie artikel 19ib). Voor Natura 2000-doelen
geldt het regime van artikel 19d en verder van de Nb-wet, terwijl voor de
aanvullende doelen het regime van artikel 16 van de Nb-wet zal gelden op grond
van dit wetsvoorstel. De regering is zich bewust van de gevolgen die dit voorstel
kan hebben voor de uitvoering. Er mag geen complexiteit ontstaan als gevolg
van dit voorstel. Juist daarom zal het lichtere regime voor de aanvullende
doelen worden ingepast in het bestaande regime voor de Natura 2000-doelen
zodat geen lasten ontstaan door de ontkoppeling. Wanneer voor een activiteit
op grond van beide regimes een vergunning is vereist, zal maar één
vergunningaanvraag hoeven plaats te vinden bij hetzelfde bevoegd gezag (voorgesteld
artikel 19ia (oorspronkelijk 19ib), tweede lid, van de Nb-wet).
 4.4 Onteigening
 Alvorens op de gestelde vragen in te gaan, wordt over de herziening van
het onteigeningsrecht het volgende in algemene zin opgemerkt. De huidige onteigeningswet
dateert uit 1851 en kent een zeer rijke geschiedenis, waarin de wet vele malen
is gewijzigd en is uitgebreid met nieuwe onteigeningsprocedures en nieuwe
onteigeningstitels. De huidige lappendeken van verschillende titels en procedures
en de bestaande koppelingen met planologische procedures leidt tot onnodige
vertragingen in het geval gedwongen grondverwerving aan de orde is. Deze omstandigheden
hebben er enige jaren geleden toe geleid dat de toenmalige regering een integrale
herziening van de onteigeningswetgeving aankondigde. Integrale herziening
zou moeten leiden tot versnelling, uniformering en stroomlijning. In de brief
van de Minister van Justitie van 29 november 2001 (Kamerstukken II 2001/02,
24 036, nr. 239) is een voorstel voor een nieuwe onteigeningsprocedure
op hoofdlijnen beschreven. Dit voorstel is vervolgens op ambtelijk niveau
nader uitgewerkt, waarbij verschillende varianten voor deze nieuwe procedure
zijn onderzocht. Bij het onderzoek naar de verwachte effecten van de nieuwe
procedure is gebleken dat bij uitwerking conform het kabinetsstandpunt de
duur van decentrale onteigeningen op grond van Titel IV niet of nauwelijks
zou verkorten. Centrale onteigeningen op grond van de Titels II tot en met
IIc zouden met de nieuwe procedure een aanzienlijke vertraging oplopen. Andere
onderzochte varianten leverden vergelijkbare bezwaren op en boden binnen de
in het kabinetsstandpunt geschetste kaders onvoldoende mogelijkheden om de
beoogde doelstellingen van de herziening van het onteigeningsrecht over de
gehele linie te realiseren. De werkzaamheden aan een integrale herziening
van het onteigeningsrecht zijn daarom gedeprioriteerd.
 
 Met name als gevolg van de huidige economische crisis wordt de wens om
te komen tot snellere, meer geüniformeerde en gestroomlijnde procedures
meer dan ooit gevoeld. De huidige systematiek van de onteigeningswet wordt
als steeds knellender ervaren. Snelle realisatie van werken en projecten levert
een belangrijke bijdrage aan de stimulering van de economie. Snelle grondverwerving
speelt daarbij een cruciale rol. De urgentie om daarvoor tot oplossingen te
komen is sterk toegenomen. Daarom is bij de Crisis- en herstelwet verder gekeken
dan alleen de onteigeningsprocedure. Er is gezocht naar andere, mogelijk verdergaande
stappen om te komen tot een substantiële versnelling, zo nodig buiten
de in het kabinetsstandpunt van 2001 geschetste kaders. Dit heeft geleid tot
het voorliggende pakket aan maatregelen. Met de nu voorliggende wijzigingen
wordt naar het oordeel van de regering gekomen tot een substantiële versnelling
waar de onteigeningspraktijk daadwerkelijk baat bij heeft, en die voldoet
aan de eisen van zorgvuldige besluitvorming en voldoende mate van rechtsbescherming
van onteigenden. De wijzigingen sluiten dan ook geheel aan bij de door de
leden van de CDA-fractie beschreven visie op de onteigening: een zorgvuldige
procedure, waarmee nodeloze vertraging wordt voorkomen.
 
 De leden van de CDA-fractie vroegen in te gaan op de reactie van de Vereniging
voor Onteigeningsadvocaten (VOA). In het onderstaande worden de specifieke
vragen beantwoord die door de verschillende fracties zijn gesteld over de
herziening van de onteigeningswet. Daarmee worden tevens de hoofdlijnen en
belangrijkste punten van genoemde reactie geadresseerd, met name waar het
de door de fractie van het CDA bedoelde onderwerpen betreft. 
 
 Ten aanzien van de huidige toepassing van artikel 3.4 Wro door gemeenten
wordt het volgende opgemerkt. De VOA wijst erop dat gemeenten op dit moment
met toepassing van artikel 3.4 Wro al kunnen kiezen voor een versnelde onteigeningsprocedure.
Daarbij kan de procedure van afdeling 3.4 Awb worden overgeslagen. Het feit
dat van deze mogelijkheid in de praktijk weinig gebruik wordt gemaakt, hangt
volgens de VOA samen met twee aspecten tegen de achtergrond waarvan zij het
wetsvoorstel beoordeelt. Ten eerste zouden gemeenten willen vermijden dat
de Kroon als eerste wordt geconfronteerd met bedenkingen waarop gemeenten
niet bedacht zijn. Ten tweede hechten gemeenten aan een zorgvuldige besluitvorming.
Daaruit maakt de VOA op dat het gemeentelijk voortraject van de reguliere
onteigeningsprocedure (derhalve inclusief toepassing van afdeling 3.4 Awb
op gemeentelijk niveau) een duidelijke functie heeft in het licht van zorgvuldige
besluitvorming en rechtsbescherming. Daarom geeft het schrappen van de uniforme
voorbereidingsprocedure op gemeentelijk niveau volgens de VOA te denken. In
reactie hierop zij erop gewezen dat de procedure van artikel 3.4 Wro, voor
zover deze ertoe strekt om een versnelde onteigening mogelijk te maken, ter
bescherming van de rechtspositie van de onteigende met extra waarborgen is
omkleed. Op grond van artikel 3.8, eerste lid, onderdeel c, Wro moet de persoonlijke
kennisgeving van de terinzagelegging van het ontwerpbestemmingsplan bijvoorbeeld
ook geschieden aan de eigenaren van en beperkt gerechtigden op de aangewezen
gronden die in de toekomst voor verwezenlijking (en dus onteigening) in aanmerking
komen. Voor zover van de mogelijkheden van artikel 3.4 Wro in de praktijk
gebruik wordt gemaakt, passen de gemeenten bij onteigening meestal toch de
normale onteigeningsprocedure toe. Naar het oordeel van de regering heeft
dit eerder te maken met gewijzigde omstandigheden bij de (fasering van de)
uitvoering van het bestemmingsplan, dan met de uitdrukkelijke wens om de gebruikelijke
onteigeningsprocedure te doorlopen. Het door de VOA gelegde verband tussen
de geringe toepassing van artikel 3.4 Wro en de wens van gemeenten om de reguliere
onteigeningsprocedure te doorlopen, is dan ook niet aan te tonen. De VOA doet
voorts de suggestie om de werkingssfeer van artikel 3.4 Wro, dat ziet op de
uitvoering van een bestemmingsplan, uit te breiden tot projectbesluiten en
gecoördineerde besluiten. Deze suggestie kan worden betrokken bij een
latere herziening van de onteigeningswetgeving, waarbij terzake een integrale
en zorgvuldige afweging kan worden gemaakt.
 
 De leden van de CDA-fractie en de CU-fractie vroegen of verkorting van
de termijn voor de Kroon voor het nemen van het koninklijk besluit tot onteigening,
met behoud van de huidige procedure, een even grote of zelfs grotere versnelling
zou kunnen opleveren.
 Met het eenvoudigweg terugbrengen van de huidige termijn van negen maanden,
bedoeld in het huidige artikel 86, eerste lid, tot zes maanden wordt niet
dezelfde tijdwinst geboekt als met de nieuwe procedure. Dit komt doordat de
nieuwe Titel IV niet alleen voorziet in een herziening van beslistermijnen,
maar ook een vereenvoudiging van de procedure met zich meebrengt. Kenmerkend
verschil tussen de huidige Titel IV-procedure en de nieuwe procedure is dat
gemeenten nu nog een raadsbesluit tot onteigening nemen dat goedkeuring door
de Kroon behoeft en dat in de nieuwe situatie de Kroon direct een onteigeningsbesluit
neemt op verzoek van de betrokken gemeente. In de huidige procedure moeten
gemeenten bij de voorbereiding van het onteigeningsbesluit toepassing geven
aan de uniforme openbare voorbereidingsprocedure van afdeling 3.4 Awb, waarbij
zienswijzen kunnen worden ingediend (huidig artikel 80). Die zienswijzen moeten
vervolgens worden verwerkt in het uiteindelijke raadsbesluit tot onteigening.
In de daarop volgende goedkeuringsprocedure ligt het definitieve raadsbesluit
ter inzage, waarop weer bedenkingen kunnen worden ingediend bij de Kroon (huidig
artikel 84). Deze bedenkingen dienen te worden verwerkt binnen
negen maanden na de termijn van terinzageligging van het ontwerp-raadsbesluit
tot onteigening. Met de nieuwe procedure loopt dit alles eenvoudiger en sneller
doordat de Kroon een raadsbesluit ontvangt waarin wordt verzocht om onteigening
bij koninklijk besluit (nieuw artikel 78, eerste lid). Op de voorbereiding
van het koninklijk besluit (en niet op de voorbereiding van het raadsbesluit)
is afdeling 3.4 Awb van toepassing (nieuw artikel 78, tweede lid). De behandeling
van zienswijzen en het verwerken daarvan vindt plaats door de Kroon, waarna
het besluit aan de Raad van State wordt gezonden. Het koninklijk besluit moet
worden genomen binnen zes maanden na de termijn van terinzageligging. Met
de nieuwe procedure hoeven derhalve minder stappen te worden gezet en kunnen
kortere stappen worden gezet. De winst die daarmee in totaal kan worden geboekt
beloopt meer dan te behalen is met slechts het verkorten van de beslistermijn.
 
 De leden van de PvdA-fractie vroegen hoe de voorgestelde wijziging zich
verhoudt tot het amendement van het lid Van Heugten c.s. bij de Wet tot wijziging
van diverse wetten op de beleidsterreinen van het Ministerie van VROM (Kamerstukken
II 2008/09, 31 750, nr. 11).
 Met het amendement werd voorzien in een verruiming van de mogelijkheden
voor een versnelde dagvaarding voor de civielrechtelijke fase van de onteigeningsprocedure
bij onteigeningen die verband houden met de Wro. Voorts werd een al bestaande
koppeling tussen de planologische procedure en de onteigeningsprocedure gewijzigd.
Deze werd op een iets eerder moment gelegd, namelijk bij het uitspreken van
het vonnis in plaats van bij de inschrijving ervan. In artikel 3.36b Wro bleven
derhalve, ook na de inwerkingtreding van de wet waarop het voornoemde amendement
zag, koppelingen bestaan tussen de procedures. Met de nu voorliggende wijziging
van artikel 3.36b Wro wordt, indachtig de wens om te komen tot versnelling,
elke koppeling geschrapt.
 
 De leden van de CU-fractie merkten terecht op dat wordt voorgesteld dat
voor onteigeningen op grond van Titel IV in het vervolg de Kroon het onteigeningsbesluit
neemt. Op dit punt zij ook verwezen naar de hierboven beschreven verschillen
tussen de huidige en de nieuwe procedure. De huidige termijn van negen maanden
in artikel 86, eerste lid, ziet op de termijn waarbinnen het koninklijk besluit
moet worden bekend gemaakt. De nieuwe termijn van zes maanden in het voorgestelde
artikel 78, zesde lid, ziet op de termijn waarbinnen het koninklijk besluit
moet worden genomen.
 
 De leden van de fracties van de CU en SGP vroegen hoe het voorstel zich
verhoudt tot het uitgangspunt «decentraal wat kan, centraal wat moet».
De leden van de fractie van GL vroegen hoe de bevoegdheid van gemeenten tot
het nemen van onteigeningsbesluiten los kan worden gezien van de bevoegdheid
tot besluitvorming over bestemmingsplannen.
 Het uitgangspunt waarnaar de leden van de CU-fractie en SGP-fractie verwijzen
is in algemene zin neergelegd in de Code interbestuurlijke verhoudingen. Deze
visie berust op de gedachte dat de bestuurlijke ordening in dienst moet staan
van het vervullen van maatschappelijke verhoudingen. Eén van de vraagstukken
waarvoor dit kabinet staat is de versnelling, stroomlijning en uniformering
van onteigeningsprocedures, met name, maar zeker niet alleen, in het licht
van de zich nu voordoende economische crisis. De huidige onteigeningswetgeving
levert op dit moment in de praktijk belemmeringen op bij de snelle realisatie
van werken en projecten. Daarom is doorgezocht naar andere oplossingen. Die
oplossingen zijn gevonden in het nu voorliggende pakket aan maatregelen. Deze
maatregelen brengen mee dat de rol van gemeenten bij onteigeningen verandert.
De keuze voor het nemen van onteigeningsbesluiten op centraal niveau staat
ten dienste aan de sterke wens om te komen tot versnelling, uniformering
en stroomlijning van procedures. Benadrukt zij dat met de nieuwe regeling
de rol van gemeenten bij onteigeningen weliswaar verandert, maar dat zij nog
steeds een bepalende rol vervullen. Zij behouden het bestaande instrumentarium
om tot grondverwerving te komen en het prerogatief bij de keuze of het middel
van onteigening dat wordt ingezet. Omdat gemeenten in de nieuwe situatie de
Kroon moeten verzoeken om een koninklijk besluit tot onteigening te nemen,
blijven zij de enige initiatiefnemer bij het inzetten van het instrument.
Kiezen zij niet voor de inzet daarvan, dan wordt er ook niet onteigend. Gemeenten
kunnen daarmee als«bestemmingsplanwetgever» blijven bepalen of
onteigening het beste past bij de uitvoering van hun planologische besluitvorming.
De relatie met het bestemmingsplan blijft dus gewaarborgd. Ook op andere wijze
blijven gemeenten in het vervolg van de procedure nauw betrokken bij de totstandkoming
van het onteigeningsbesluit. De Kroon zal waarschijnlijk de op grond van het
voorgestelde artikel 78, tweede lid, voorgeschreven uniforme openbare voorbereidingsprocedure
toepassen in nauwe samenwerking met gemeenten. Gemeenten moeten immers de
voor de onteigening noodzakelijke informatie aanleveren (zie de voorgestelde
artikelen 78, tweede lid, en 79). De kennisgeving van de terinzageligging
van het ontwerp onteigeningsbesluit wordt gedaan door de burgemeester van
de betrokken gemeente (artikel 78, tweede lid). En tot slot blijft op gemeenten
de taak rusten om – ook gedurende de onteigeningsprocedure – het
minnelijk overleg met de grondeigenaren te voeren. Op deze manier vindt binnen
de nieuwe systematiek zoveel mogelijk plaats op decentraal niveau. Ten overvloede
zij opgemerkt dat in de huidige systematiek van een volledig autonome bevoegdheid
voor gemeenten met betrekking tot de inzet van het onteigeningsinstrumentarium
ook geen sprake is, aangezien het raadsbesluit tot onteigening goedkeuring
behoeft van de Kroon.
 
 De leden van de CU-fractie en de SGP-fractie vroegen of de regering de
mening deelt dat veel gemeenten in de praktijk, bij de voorbereiding van een
besluit tot het verzoeken om onteigening, de procedure van afdeling 3.4 Awb
zullen toepassen, waarmee de tijdwinst vrijwel zal zijn verdwenen.
 Het ligt niet in de lijn der verwachting dat in de praktijk veel gemeenten
zullen kiezen voor het inzetten van de uniforme voorbereidingsprocedure. De
nieuwe regeling schrijft allereerst niet voor dat gemeenten hiervan gebruik
dienen te maken. Het ligt veeleer in de rede dat, zoals hierboven al is opgemerkt,
de Kroon bij de voorbereiding van het koninklijk besluit tot onteigening in
nauwe samenwerking met gemeenten toepassing geeft aan afdeling 3.4 Awb. Gemeenten
zullen in de praktijk niet of nauwelijks behoefte voelen aan het zelf ook
nog toepassen van deze afdeling, aangezien de voorbereiding door de Kroon
al voldoende waarborgen biedt voor de zorgvuldige totstandkoming van het onteigeningsbesluit,
waarbij alle betrokken belangen in kaart worden gebracht en worden gewogen.
De Kroon heeft op dit punt ruim voldoende ervaring opgedaan bij de huidige
praktijk van de artikel 87-onteigeningen onder Titel IV en de onteigeningen
op grond van de Titels II tot en met IIc. Deze verwachting wordt gesteund
door de praktijkervaring in gevallen waarin gemeenten (op grond van de Titels
IIa en artikel 87) de Kroon nu al verzoeken tot het nemen van een onteigeningsbesluit.
Zij zijn in dat geval evenmin verplicht om toepassing te geven aan afdeling
3.4 Awb. Er zijn geen indicaties dat gemeenten nu of in het verleden in deze
gevallen voorafgaand aan hun verzoek afdeling 3.4 Awb hebben toegepast. Bij
deze onteigeningen heeft tot nu toe vrijwel altijd alleen de Kroon de uniforme
openbare voorbereidingsprocedure toegepast.
 
 De leden van de fracties van de CU en de SGP vroegen wat het voorstel
betekent voor de werklast van de Kroon, op wie een beslistermijn van zes maanden rust vanaf de afloop van de termijn van terinzageligging.
Zij vroegen voorts of de regering de mening deelt dat het aanzienlijk meer
werk zou kosten dan de verwachte tijdwinst, wanneer de beslistermijn wordt
overschreden en de procedure opnieuw moet worden doorlopen. Ook wilden zij
weten hoe reëel het risico is dat de Kroon de beslistermijn overschrijdt.
 Ten aanzien van de verwachte gevolgen voor de werklast van de Kroon wordt
het volgende opgemerkt. Er komen met de nieuwe systematiek op zichzelf niet
meer koninklijke besluiten met betrekking tot onteigening bij. Op grond van
het huidige artikel 79, eerste lid, behoeft het raadsbesluit tot onteigening
op dit moment goedkeuring van de Kroon. Om die reden neemt de Kroon nu ook
al kennis van alle dossiers die uiteindelijk tot een onteigening leiden. Met
de nieuwe regeling verandert niet zozeer de inhoud van het werk van de Kroon,
als wel de formele vorm van het werk. In plaats van dat aan de Kroon een raadsbesluit
tot onteigening ter goedkeuring bij koninklijk besluit wordt voorgelegd, wordt
een raadsbesluit met een verzoek tot het voorbereiden van een koninklijk besluit
voorgelegd. De gemeente blijft verantwoordelijk voor het verzamelen en aanleveren
van de voor de onteigening benodigde documenten en andere informatie (vergelijk
het huidige artikel 80, tweede en derde lid, en het nieuwe artikel 79). Zowel
op grond van de huidige regeling als op grond van de nieuwe regeling kunnen
bij de Kroon zienswijzen worden ingediend en moet de Kroon belanghebbenden
in de gelegenheid stellen te worden gehoord (vergelijk het huidige artikel
85, eerste lid, en het nieuwe artikel 78, derde en vierde lid). Ook op dit
punt is dus in principe geen sprake van een toename van de werklast van de
Kroon. De verwachting is dat de Kroon in de praktijk in staat zal zijn om
onteigeningen af te ronden binnen de nieuwe termijn van artikel 78, zesde
lid. De benodigde ambtelijke capaciteit bij de Kroon wordt met name bepaald
door het aantal onteigeningsdossiers en de complexiteit daarvan. Ten aanzien
van onteigeningen op het terrein van VROM heeft het aantal dossiers zich enkele
jaren geleden gestabiliseerd op gemiddeld 60 per jaar. De personele capaciteit
is daarop ook toegesneden. Wel is over de jaren een toename te zien in de
complexiteit van de onteigeningsdossiers. Met de huidige personele capaciteit
kan worden voldaan aan de huidige termijn van negen maanden. Termijnoverschrijdingen
bij Titel IV-onteigeningen komen in de praktijk hoogst zelden voor. De verkorting
van de termijn tot de voorgestelde zes maanden zal van invloed zijn op de
in te zetten capaciteit. Dit kan worden opgelost door een flexibele personele
inzet op het vlak van onteigeningen. De nieuw voorgestelde termijn is gelijk
aan de termijn als bedoeld in artikel 64a, eerste lid, welke geldt voor onteigeningen
op grond van de Titels II tot en met IIc. Voor die onteigeningen wordt de
voorgeschreven termijn in de praktijk altijd gehaald. Termijnoverschrijdingen
komen niet voor. Er is geen aanleiding om te veronderstellen dat dit anders
zal zijn voor onteigeningen op grond van de nieuwe Titel IV, mede gelet op
het feit dat de nieuwe procedure van Titel IV grotendeels is ontleend aan
de procedure van de Titels II tot en met IIc.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen in het kader van de loskoppeling van
procedures of het niet zo zal zijn dat doorgaans rond het moment van het koninklijk
besluit ook de afronding van de planologische besluitvorming aanstaande zal
zijn. Zij zien als risico dat het planologisch besluit niet ongeschonden de
eindstreep haalt. Zij vragen welke werkzaamheden in de tussentijd kunnen gebeuren
en of het denkbaar is dat hiermee schade wordt veroorzaakt die niet is terug
te draaien. Ook de leden van de VVD-fractie vroegen of het zeker is dat onteigenden
geen aanvullende negatieve effecten zullen ondervinden indien een voorgenomen
project uiteindelijk geen doorgang kan vinden. De leden van de SP-fractie
vroegen wat er gebeurt indien het planologisch besluit uiteindelijk niet tot stand komt en welke tijdwinst er met het voorstel te behalen valt.
De leden van de SGP-fractie maakten vergelijkbare opmerkingen hierover.
 Het voordeel van de ontkoppeling van procedures is dat in de praktijk
de afronding van de onteigeningsprocedure niet meer hoeft te wachten op de
afronding van de planologische procedure. Er bestaat daardoor geen premie
meer op het frustreren van de voortgang van het planologische spoor. Gelet
op de mogelijkheden die vaak bestaan om in het planologische spoor vertragingen
te veroorzaken hoeft het in de praktijk zeker niet zo te zijn dat, ook zonder
ontkoppeling, de beide procedures ongeveer gelijktijdig worden afgerond. Zo
die indruk mocht zijn ontstaan bij ervaringen met de huidige onteigeningspraktijk,
dan zal dit grotendeels het gevolg zijn van het bestaan van de huidige koppelingen.
Tijdwinst wordt geboekt doordat bepaalde voorbereidende handelingen al kunnen
worden verricht, zolang deze niet strijdig zijn met het op dat moment nog
geldende bestemmingsplan. Werkzaamheden waaraan in dat verband kan worden
gedacht zijn het voorbelasten van gronden bij de aanleg van wegen. In dat
geval wordt zand gestort op plaatsen waar de weg moet worden aangelegd, zodat
de bodem alvast kan inklinken alvorens de aanleg van de weg plaatsvindt. Andere
voorbeelden zijn het afgraven van gronden en het storten van zand op plaatsen
waar woningbouw en bouw van bedrijventerreinen moet plaatsvinden, het inrichten
van bouwterreinen, het verleggen van kabels en leidingen, het verrichten van
diverse metingen, etc. Met dergelijke voorbereidende werkzaamheden kan in
bepaalde gevallen tot enkele maanden tijdwinst worden geboekt. Met de ontkoppeling
is niet langer de mogelijkheid uitgesloten om in gevallen waarin dat aan de
orde kan zijn, al te dagvaarden ten tijde van het ter inzage leggen van het
ontwerp van het planologisch of projectbesluit (bijvoorbeeld in gevallen waarin
het overduidelijk is om welke gronden het zal gaan), of dat gronden kunnen
worden onteigend nadat een projectbesluit is genomen, maar voordat het onherroepelijk
is. Deze laatste mogelijkheid strookt ook met de nu al in de praktijk voorkomende
situatie waarin, op reeds eerder verworven gronden, met de uitvoering van
een projectbesluit wordt gestart voordat deze onherroepelijk is. Het klopt
dat met de ontkoppeling het risico bestaat dat het planologisch spoor uiteindelijk
niet de eindstreep haalt als gevolg waarvan de onteigening – achteraf
gezien – ten onrechte heeft plaatsgevonden. Bedacht moet worden dat
met de mogelijkheid tot ontkoppeling uitsluitend een extra faciliteit wordt
geboden aan de onteigenaar, om in gevallen waarin het algemeen belang daarmee
is gediend, sneller tot een onteigening te kunnen komen. Het is zeker niet
de verwachting dat van deze mogelijkheid in het vervolg op grote schaal gebruik
zal worden gemaakt. Planologische besluiten houden bovendien in de praktijk
doorgaans in rechte stand. De kans dat in de praktijk een onteigening achteraf
gezien onterecht heeft plaatsgevonden, wordt dan ook zeer gering geacht.
 
 Onteigeningen hebben in de praktijk doorgaans betrekking op landbouwgronden.
Gelet op de aard van de gronden waarop de onteigening ziet en gezien het type
werkzaamheden dat kan worden uitgevoerd in afwachting van afronding van het
planologisch spoor, is de kans niet groot dat in de praktijk schade wordt
veroorzaakt die niet meer is terug te draaien. Indien de onteigende zijn gronden
met toepassing van artikel 61 van de onteigeningswet weer in eigendom opeist
(de ervaring met het huidige artikel 61 leert dat dit zelden voorkomt), zal
een en ander doorgaans nog wel in de oorspronkelijke staat te herstellen zijn.
Wanneer een voorgenomen project uiteindelijk geen doorgang vindt, heeft dat
geen aanvullende negatieve effecten voor de onteigende. Het vanuit zijn oogpunt
meest negatieve effect van het voorgenomen project heeft zich al voorgedaan,
namelijk het verlies van de eigendom van de grond. 
 
 Wanneer het project uiteindelijk geen doorgang vindt, maar de onteigening
al is afgerond, dan heeft dat niet direct gevolgen voor de eigendomsverhoudingen.
De onteigende kan aanspraak maken op teruglevering van gronden (de teruglevering
moet hem zelfs worden aangeboden door de onteigenaar), maar hij hoeft hiervan
geen gebruik te maken. Maakt hij gebruik van die mogelijkheid, dan is hij
gehouden om de ontvangen schadeloosstelling terug te geven in evenredigheid
tot de waarde van de terugontvangen gronden. Hij kan echter ook genoegen nemen
met de schadeloosstelling die hij al heeft ontvangen en de eigendomsverhoudingen
ongewijzigd laten.
 
 De leden van de CU-fractie constateerden dat een cassatieberoep in onteigeningszaken
gemiddeld een jaar duurt. Zij vermoeden dat bij onteigeningen waarin de planologische
procedure nog niet is afgerond de kans groot is dat de onteigende beroep in
cassatie tegen het onteigeningsvonnis zal instellen. Zij vragen in dat verband
of is nagegaan wat de mogelijke extra belasting hiervan is voor de Hoge Raad.
Ook de leden van de SGP-fractie stelden hierover vragen.
 Het klopt dat tegen het onteigeningsvonnis van de rechtbank beroep in
cassatie openstaat. De kans dat de voorliggende wijziging leidt tot een zwaardere
belasting van de Hoge Raad is speculatief. De ervaringen in de huidige onteigeningspraktijk
leren dat van de mogelijkheid tot cassatie in de praktijk slechts zeer beperkt
gebruik wordt gemaakt en dat cassatie slechts incidenteel effect heeft. Cassatieberoep
wordt jaarlijks in ongeveer vijftien gevallen ingesteld, ten aanzien van onteigeningen
op het terrein van VROM en VenW gezamenlijk. Het instellen van beroep in cassatie
heeft voor de onteigende in de praktijk weinig effect en is vaak kansloos,
zeker waar het gaat om de houdbaarheid van de onteigeningstitel. Als er al
cassatie wordt ingesteld, dan ziet dit doorgaans op de hoogte van de schadeloosstelling
en zelden op de onteigeningstitel, zodat dit niet tot verdere vertraging van
de procedure leidt. Uit jurisprudentie volgt dat de onteigende de rechter
kan verzoeken om de onteigeningstitel te toetsen. De rechter zal in dat geval
slechts een marginale toets uitvoeren. Van een redelijk handelend cassatieadvocaat
mag worden verwacht dat hij cliënten zal afhouden van onnodige procedures,
uitsluitend om vertragingen in het onteigeningsspoor te bereiken. Het mogelijk
inzetten van het middel van cassatie alleen om de daadwerkelijke onteigening
te vertragen, zal naar verwachting dan ook beperkt blijven tot maximaal enkele
gevallen op jaarbasis.
 
 De leden van de CU-fractie en diverse andere fracties vroegen naar de
stand van zaken met betrekking tot de integrale herziening van het onteigeningsrecht.
 In dit verband zij verwezen naar hetgeen daarover eerder in deze nota
al is opgemerkt. De werkzaamheden aan de Crisis- en herstelwet hebben prioriteit
boven het werk aan een nieuwe Onteigeningswet, mede gelet op de winst die
de wet oplevert voor de onteigeningspraktijk. Op de langere termijn kan het
onderzoek naar een meer ingrijpende herziening van de onteigeningswetgeving
zijn vervolg krijgen. Het ligt voor de hand om daarbij de ervaringen met de
herziene onteigeningsprocedures, zoals deze nu voorliggen, te betrekken.
 
 De leden van de CU-fractie vroegen om een vergelijking van de lengte van
de huidige onteigeningsprocedures in relatie tot de normale civielrechtelijke
en bestuursrechtelijke procedures. Zij hebben de indruk dat vertragingen in
de procedure ook kunnen worden bestreden door het sneller toepassen van bestaande
instrumenten, het wegwerken van werkachterstanden en het sanctioneren van
wettelijke termijnen.
 Het vergelijken van de bestuursrechtelijke fase en de civielrechtelijke
fase van de onteigeningsprocedure met andere bestuursrechtelijke en civielrechtelijke procedures is weinig zinvol. Dit komt allereerst omdat
moeilijk te zeggen valt met welke andere procedures een redelijke vergelijking
mogelijk is. Er zijn immers zeer veel verschillende soorten bestuursrechtelijke
en civielrechtelijke procedures, zowel binnen als buiten het ruimtelijk ordeningsrecht,
die elk hun eigen specifieke elementen en eigen merites kennen. Die hebben
vervolgens weer invloed op de duur van de verschillende procedures. Voor de
onteigeningsprocedure geldt daarbij bovendien dat zij historisch is gegroeid
en als bijzonder kenmerk heeft dat zij zowel een administratieve als een civielrechtelijke
fase kent, die deels gelijktijdig lopen. Mede door die onderlinge verbanden,
die ontbreken bij andere procedures, biedt het weinig meerwaarde om de duur
van de onteigeningsprocedure te vergelijken met de duur van andere procedures.
Het ligt veeleer voor de hand om de duur van de huidige en de nieuwe onteigeningsprocedures
met elkaar te vergelijken. In de memorie van toelichting is daarover al het
een en ander opgenomen. Het klopt dat de snelheid waarmee grondverwerving
kan plaatsvinden mede afhankelijk is van het moment waarop bepaalde instrumenten
(waaronder de onteigening) worden ingezet, en van de werkdruk van medewerkers
die zich bij de diverse instanties bezighouden met onteigeningen. De onteigeningsprocedure
is wat dat betreft niet uniek. Ook bij andere bestuursrechtelijke en civielrechtelijke
procedures wordt de looptijd ervan mede bepaald door de beschikbare personele
capaciteit. Bij de berekening in de memorie van toelichting van de duur van
de huidige en nieuwe onteigeningsprocedure is daarom waar mogelijk uitgegaan
van de wettelijke termijnen, zo nodig aangevuld met ervaringscijfers. Ten
aanzien van het sanctioneren van wettelijke termijnen wordt verwezen naar
hetgeen daarover hiervoor al is opgemerkt.
 
 De leden van de GL-fractie gaven aan dat zij geen voorstander zijn van
de ontkoppeling van de planologische procedure en de onteigeningsprocedure.
Zij verwijzen naar de opmerking van de Raad van State dat het terug aanbieden
van gronden niet toereikend is om de rechtszekerheid te waarborgen en vragen
naar een reactie hierop.
 Met de wijziging van artikel 61 wordt voorzien in een verplichting van
de onteigenaar om de onteigende gronden terug te leveren aan de onteigende,
indien het planologisch besluit uiteindelijk niet tot stand komt. Het klopt
dat met die wijziging op zichzelf de rechtszekerheid van de onteigende gedurende
de onteigening niet wordt versterkt. Zij heeft immers pas effect op het moment
dat de onteigeningsprocedure al is afgerond en kan alleen nog leiden tot teruglevering
van de eigendom. Wel vormt zij een versterking van de positie van de onteigende
zodra duidelijk is dat het planologisch besluit niet tot stand komt: de onteigenaar
moet expliciet het aanbod doen tot teruglevering. Daarmee vormt deze nieuwe
bepaling voor de onteigenaar wel een omstandigheid om te betrekken bij de
afweging of hij gebruik wil maken van de mogelijkheid tot ontkoppeling. De
opvatting dat de rechtszekerheid van de onteigende onvoldoende is gewaarborgd
wordt niet gedeeld. Gedurende de onteigeningsprocedure behoudt de onteigende
voldoende mogelijkheden om een ontwerpbesluit in rechte te doen toetsen. Wanneer
de eigendom al is overgegaan terwijl de planologische procedure niet is afgerond,
blijft het voor de onteigende als belanghebbende mogelijk om in die procedure
zijn zienswijzen en bedenkingen van planologische aard in te brengen. Er bestaan
voor hem dus ook in de nieuwe situatie voldoende mogelijkheden om voor zijn
rechtspositie op te komen.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen de voorgestelde wijzigingen van de
onteigeningswet uit de Crisis- en herstelwet te halen. Zij vroegen voorts
welke andere maatschappelijke opgaven zijn gediend met de nieuwe procedure
voor Titel IV-onteigeningen. Ook willen zij weten welke rol de realisatie
van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) speelt. 
 Anders dan de aan het woord zijnde leden is de regering van mening dat
het zeer wenselijk is om met de Crisis- en herstelwet de voorliggende wijzigingen
in het onteigeningsrecht door te voeren. De behoefte aan een substantiële
versnelling van procedures wordt al langere tijd gevoeld. Met de huidige economische
crisis is die wens opnieuw – en sterker – op de voorgrond gekomen.
Versnelling biedt de mogelijkheid om te komen tot snellere realisatie van
plannen en werken waarmee de werkgelegenheid en de economische ontwikkeling
in het algemeen zijn gediend. Het biedt ook andere voordelen: het sneller
beschikbaar komen van nieuwe woonruimten en andere voorzieningen, zoals verbeterde
gebiedsontsluitingen en meer spoorwegen. Ook de ontwikkeling van natuurgebieden,
al dan niet in het kader van de EHS, kan gediend zijn met de snellere verwerving
van gronden.
 
 De nu voorliggende wijziging biedt niet alleen mogelijkheden tot versnelling,
het leidt ook tot meer eenduidige en eenvormige procedures, stroomlijning
en minder verschillende soorten procedures. Dit gebeurt door de nieuwe Titel
IV-procedure zoveel mogelijk op dezelfde manier te laten verlopen als de huidige
procedure op grond van de Titels II tot en met IIc. De huidige lappendeken
aan onteigeningsprocedures leidt ertoe dat bestuursorganen op dit moment bij
de grondverwerving een keuze moeten maken tussen de verschillende titels en
daarmee samenhangende procedures, afhankelijk van het type project of werk.
Soms moeten zij daardoor werken opsplitsen en deels via de ene procedure en
deels via de andere laten verlopen. Het gevolg daarvan is dat onderling afwijkende
procedurestappen gezet moeten worden waardoor tempoverschillen optreden, terwijl
uiteindelijk de realisatie van één en hetzelfde werk wordt beoogd.
Als verschillende bestuurslagen betrokken zijn bij het project, kan bovendien
de vraag opkomen wie de meest gerede partij is om de onteigeningsprocedure
te entameren. Met name in het licht van de economische crisis leidt deze situatie
tot de wens om snel tot oplossingen te komen. Maar zij speelt ook los daarvan.
Uiteindelijk is de onteigeningspraktijk over de gehele linie gebaat bij meer
eenduidigheid, vereenvoudiging, stroomlijning en duidelijkheid.
 
 De leden van de SGP-fractie wezen op later tot stand gekomen projectwetgeving,
waarin een expliciete koppeling is opgenomen tussen de planologische procedure
en de onteigeningsprocedure. Zij vragen waarom de rechtsbescherming van grondeigenaren
nu van minder belang wordt geacht dan bij de totstandkoming van deze projectwetgeving.
Voorts vroegen zij om een nadere toelichting op de opmerking in het nader
rapport dat de ontkoppeling wenselijk kan zijn in situaties waarin met de
uitvoering van een project grote spoed is geboden.
 Het klopt dat in bepaalde projectwetgeving op dit moment een koppeling
is opgenomen tussen de planologische procedure en de onteigeningsprocedure.
Hoewel daartoe op dat moment op zichzelf gelegenheid bestond, heeft de wetgever
destijds bij de invoering van die regelingen geen aanleiding gezien om dergelijke
verplichte koppelingen aan te brengen in onteigeningen op grond van de Titels
II tot en met IIc. Met de projectwetgeving heeft de wetgever dus geen afbreuk
willen doen aan bestaande mogelijkheden tot ontkoppeling. De genoemde projectwetgeving
richt zich niet specifiek op het aspect van grondverwerving, maar heeft tot
doel om een algehele snelle procedure tot stand te brengen voor de realisatie
van bepaalde plannen en projecten. De invoering van de projectwetgeving had
met name tot doel een versnelling te bereiken ten opzichte van de praktijk
van onteigeningen op het terrein van VROM. Voor onteigeningen op het terrein
van infrastructuur betekenden deze wijzigingen echter feitelijk een vertraging
ten opzichte van de «reguliere» Titel IIa-procedure. Voortschrijdend
inzicht in en praktijkervaringen met de uitvoering van projectwetgeving in
relatie tot ervaringen met andersoortige onteigeningen op grond
van de Titels II tot en met IIc leren dat met ontkoppeling van procedures
bij de realisatie van werken op grond van de Tracéwet, de Spoedwet
wegverbreding, etc. geprofiteerd kan worden van versnelling. Om die te kunnen
boeken, worden de in de projectwetgeving nu nog bestaande koppelingen alsnog
geschrapt. Op de aspecten van de rechtsbescherming van onteigeningen in geval
van de mogelijkheid tot ontkoppeling gebruik wordt gemaakt, is hierboven al
ingegaan.
 
 De mogelijkheid tot ontkoppeling van procedures kan met name voordelen
bieden voor de uitvoering van projecten waarmee grote spoed is geboden. Daarbij
valt te denken aan de snelle aanleg van ontsluitingen in gevallen waar bestaande
toegangswegen van gemeenten onvoldoende capaciteit hebben om het verkeersaanbod
te verwerken, de snelle aanleg van snelwegen en spoorwegen om structurele
files op te lossen op trajecten waar met name de transportvoorziening gebaat
is met een vlotte doorgang en projecten ter bescherming tegen hoog water,
zoals dijkversterking en ruimte voor de rivier. Het klopt dat de noodzaak
tot spoedige wegverbreding van een ander chapiter is dan de noodzaak tot het
opheffen van levensbedreigende situaties. Voor directe noodsituaties kent
het onteigeningsrecht dan ook bijzondere procedures, die in bepaalde gevallen
directe inbezitneming mogelijk maken (vergelijk onder meer Titel III van de
onteigeningswet). Het betreft daarbij uitzonderlijk snelle procedures, die
buiten het bestek van de voorliggende wijziging vallen. De Crisis- en herstelwet
heeft geen betrekking op deze noodprocedures.
 
 De leden van de SGP-fractie vroegen voorts of met de voorliggende wetswijziging
niet impliciet een verruiming van de mogelijkheden om het onteigeningsinstrument
wordt voorgestaan.
 Het hoofddoel van de voorliggende maatregelen is op zichzelf niet een
verruiming van de mogelijkheden tot het inzetten van het onteigeningsinstrumentarium.
Wel wordt de reikwijdte van bepaalde onteigeningstitels verruimd, doch dit
zal eerder effect hebben voor de vraag op welke titel onteigeningen worden
gebaseerd (Titel IIa of Titel IV) dan voor het aantal onteigeningen. Het is
met de voorliggende wijziging dan ook niet de verwachting dat er in de praktijk
meer onteigeningen zullen komen; wel snellere onteigeningen. Een positief
effect van de uitbreiding van de reikwijdte van de Titels II en IIa is dat
de eigenaren en andere rechthebbenden slechts met één onteigeningsprocedure
worden geconfronteerd. In het voorgaande is daarop al ingegaan. Overigens
betekent de voorliggende wetswijziging allerminst een vrijbrief voor overheden
om het onteigeningsinstrument in te zetten. De toetsingscriteria van de Kroon
(nut, noodzaak en urgentie) blijven onverminderd van kracht. De Kroon onderzoekt
aan de hand van deze criteria of tot een onteigening kan worden gekomen.
 
 Tot slot stelden de leden van de SGP-fractie enkele vragen over de plannen
met betrekking tot de integrale herziening van de onteigeningswet. Op de route
die de regering daarbij voor ogen heeft, is hierboven op verschillende plaatsen
al ingegaan. De aan het woord zijnde leden menen dat met de verwijzing in
de memorie van toelichting naar de brief van de Minister van Justitie van
29 november 2001 een onjuiste weergave van zaken wordt gegeven.
 Dit standpunt wordt niet gedeeld. De verwijzing naar de brief vond plaats
in het kader van het in breder historisch perspectief plaatsen van ontwikkelingen
rond het onteigeningsrecht, en het feit dat al langere tijd de behoefte wordt
gevoeld aan een substantiële versnelling. In de voornoemde brief wordt
aan die behoefte ook uitdrukking gegeven. Nergens in de toelichting wordt
gesuggereerd dat met de nu voorliggende wijziging uitvoering wordt gegeven
aan de procedure zoals deze werd voorgesteld in de brief uit 2001. Zoals de
leden van de SGP-fractie terecht aangeven, wijkt de in deze
brief besproken procedure af van de nu voorliggende wijzigingen. Op de achtergronden
daarvan is hierboven al ingegaan, in het kader van de algemene opmerkingen
over de herziening van het onteigeningsrecht. Daarin is aangegeven dat uit
nader onderzoek is gebleken dat de in 2001 voorgestelde procedure –
of varianten daarop – onvoldoende soelaas bieden voor de problemen die
in de praktijk worden ervaren bij de onteigeningsprocedure. Om deze reden
is gezocht naar andere maatregelen. Om de gewenste verbeteringen te kunnen
bereiken, is het noodzakelijk gebleken om de in 2001 geformuleerde uitgangspunten
te verlaten.
 Artikel 3.10 Wijziging van de Spoedwet wegverbreding
 De leden van de PvdA-fractie vroegen of de met het amendement Cramer/Roefs
(Kamerstukken II 2008/09, 31 721, nr. 21) beperkte toepassing van
de spoedwet wegverbreding tot 30 met name genoemde projecten nu wordt losgelaten.
 Het amendement Cramer/Roefs beperkte de werkingssfeer van de van de Wet
milieubeheer afwijkende m.e.r.-regelgeving tot 12 met name genoemde tracé/m.e.r.plichtige
projecten, opgenomen in een bijlage bij de Tracéwet (het betrof een
wijziging van de Tracéwet als gevolg van de Wet versnelling besluitvorming
wegprojecten). Het amendement had geen betrekking op de Spoedwet wegverbreding.
In het voorstel van de Crisis- en herstelwet wordt bepaald dat voor de tracéwetprojecten,
genoemd in bijlage II bij de Crisis-en herstelwet, artikel 1.11 van toepassing
is, dat bepaalt dat geen alternatieven onderzocht worden en geen advies van
de Commissie voor de m.e.r. nodig is. Ten aanzien van het vervallen van de
eis van het niet vragen van het advies van de Commissie, is er ten opzichte
van het amendement sprake van een uitbreiding van tracéwetprojecten,
waarvoor die eis niet geldt. De voorgestelde wijzigingen voor de Spoedwet
wegverbreding in artikel 3.10 van het wetsvoorstel, hebben geen betrekking
op de milieueffectrapportage. De voorgestelde wijzigingen in dit artikel vloeien
voornamelijk voort uit de wijzigingen die elders in dit wetsvoorstel worden
voorgesteld voor de Natuurbeschermingswet 1998. 
 4.5 Gemeentelijke deelname in aanleg glasvezelnetten
 De leden van de fractie van de PvdA vroegen op welke manier het nieuwe
artikel 5.14 de totstandkoming van openbare elektronische communicatienetwerken
bevordert. Zij merkten voorts op dat eventuele bevoordeling van overheidsbedrijven
al wordt tegengegaan door de Wet markt en overheid en vroegen of de regering
de mening deelt dat deze wet juist belemmeringen zou moeten wegnemen, in plaats
van opwerpen.
 De regering is van oordeel dat in de huidige economische situatie de mogelijkheden
voor overheden om op een verantwoorde wijze bij te dragen aan economische
groei niet meer moeten worden beperkt dan strikt nodig is. Zoals ook in de
memorie van toelichting is aangegeven is één van die mogelijkheden
de bevordering van de aanleg van breedbandnetten. Juist omdat het hierbij
vooral gaat om lokale netwerken kunnen gemeenten een belangrijke stimulerende
rol spelen. In de memorie van toelichting is het Amsterdamse glasvezelnet
in dit verband genoemd. Een dergelijk initiatief zou door de beperkingen uit
artikel 5.14, niet meer mogelijk zijn. Immers, afgezien van de (beperkte)
uitzonderingen, laat het huidige artikel 5.14 niet toe dat gemeenten enig
belang of zeggenschap hebben in ondernemingen die openbare elektronisch communicatienetwerken
of openbare elektronische communicatiediensten aanbieden. Ook niet als gemeenten
onder marktconforme condities zouden willen participeren en er geen gevaar
is voor concurrentievervalsing. 
 
 Wat bevoordeling van overheidsbedrijven betreft, doelden de leden van
de PvdA-fractie kennelijk op het derde lid van het voorgestelde artikel 5.14
van de Telecommunicatiewet. Dit lid verbiedt bevoordeling van ondernemingen
die openbare elektronische communicatienetwerken aanbieden waarin de gemeente
direct of indirect bij betrokken is, bij de uitvoering van de gemeentelijke
coördinatietaak (artikel 5.4, tweede lid). Allereerst kan worden opgemerkt
dat niet valt in te zien hoe deze verbodsbepaling een belemmering zou kunnen
zijn voor gemeenten om – marktconform – te participeren in breedbandprojecten.
De strekking ervan is immers dat een gemeente de coördinatietaak onpartijdig, «zonder
aanzien des persoons» moet uitvoeren. Dit volgt ook al uit de algemene
beginselen van behoorlijk bestuur. Niettemin oordeelde een meerderheid van
de Tweede Kamer bij de behandeling van het wetsvoorstel waarbij artikel 5.14
is ingevoegd (Kamerstukken II 2005/06, 29 834), dat een extra waarborg
wenselijk was op dit punt. Deze waarborg is als «bevoordelings»verbod
opgenomen in het huidige zevende lid van artikel 5.14. Juist omdat de Tweede
Kamer dit verbod wenselijk achtte, is het materieel gehandhaafd in het derde
lid van het voorgestelde artikel 5.14.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of door het schrappen van
het verbod voor gemeenten om op marktconforme condities deel te nemen in de
aanleg van netwerken niet een verkeerde indruk zou kunnen worden gewekt en
of gemeenten niet voor vervelende verrassingen kunnen komen te staan, als
de Europese Commissie bezwaren zou blijken te hebben tegen de gemeentelijke
participatie.
 Het verbod waar de leden van de fractie van de ChristenUnie op doelden
is betrekkelijk nieuw. Dat verbod (artikel 5.14 van de Telecommunicatiewet)
is op 1 februari 2007 in werking getreden. Voor die tijd waren er voor
gemeenten geen beperkingen in de Telecommunicatiewet opgenomen. Voor gemeenten
golden dus geen andere regels dan voor andere overheden golden, namelijk de
Europese staatssteunregels. De nu voorgestelde wijziging herstelt dus de situatie
die tot 2007 ook voor gemeenten gebruikelijk was. Van belang is dat bij marktconforme
participatie geen sprake is van staatssteun. De Europese staatssteunregels
vormen dan ook geen beletsel. Daarentegen kan participatie onder niet-marktconforme
voorwaarden wel staatssteun zijn in de zin van het EG-verdrag. In beginsel
is het aan de gemeenten (of andere overheden) om te bepalen of participatie
wel of niet marktconform is of met andere woorden, of er al dan niet sprake
is van staatssteun. Als men zekerheid wil hebben of er sprake is van staatssteun
of niet zal het dossier ter beoordeling moeten worden voorgelegd aan de Europese
Commissie. Omdat in veel gevallen financiële bijdragen van gemeenten
(of andere overheden) elementen kunnen bevatten die als staatssteun zouden
kunnen worden aangemerkt, is het verstandig het stappenplan te volgen dat
Europa decentraal heeft ontwikkeld. Europa decentraal is opgericht door de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, het Interprovinciaal Overleg, de Unie
van Waterschappen en het Rijk als kenniscentrum voor Europees recht en beleid
voor decentrale overheden. Dit stappenplan en ook de overige informatie over
staatssteun die Europa decentraal geeft, kunnen vervelende verrassingen achteraf
voorkomen.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of een gemeente verplicht
is het door haar aangelegde net te verkopen op het moment dat een commerciële
partij besluit alsnog een eigen concurrerend net aan te leggen.
 Als er sprake is van marktconforme participatie van een gemeente, en als
daar geen verandering in komt wanneer een concurrerend net wordt aangelegd,
is er geen sprake van staatssteun. Een gemeente hoeft dan de participatie
ook niet te beëindigen. Als er wel sprake is van (toegestane) staatssteun,
zal in het algemeen de steun aan de Europese Commissie moeten
worden gemeld en moet de Europese Commissie toestemming verlenen. Het hangt
af van de voorwaarden die de Europese Commissie aan de toestemming heeft verbonden
in hoeverre de steun in de tijd beperkt is en onder welke omstandigheden een
gemeente de participatie moet verkleinen of beëindigen.
 4.8 Burgerluchthaven Twente en wijziging van de Wet
luchtvaart
 De leden van de PvdA-fractie vroegen waarom een luchthavenbesluit ten
aanzien van de luchthaven Twente niet wordt vastgesteld bij algemene maatregel
van bestuur, maar bij ministerieel besluit. Deze leden vroegen waarom wordt
voor deze specifieke luchthaven een uitzondering gemaakt, en niet voor de
andere (nationale) luchthavens en of dit of het voorgestelde artikel 8a.50a
gevolgen heeft voor de rechtsbescherming.
 De luchthaven Twente heeft momenteel in juridische zin de status van militaire
luchthaven. Deze status verandert op het moment dat het eerste luchthavenbesluit
voor Twente wordt vastgesteld. Dit besluit kan pas worden genomen als de besluitvorming
in de regio over de toekomst van de luchthaven is afgerond en er zich een
exploitant voor de luchthaven heeft gemeld. Teneinde op dat moment de gebruiksmogelijkheden
van een burgerluchthaven Twente zo spoedig mogelijk in juridisch opzicht geregeld
te hebben is er voor gekozen om voor specifiek deze luchthaven het luchthavenbesluit
bij ministeriële regeling en niet bij algemene maatregel van bestuur
vast te stellen. Op die manier wordt een tijdwinst van ca. 5 maanden gerealiseerd.
De gebruiksmogelijkheden van de andere nationale luchthavens zijn op dit moment
vastgelegd in de voor deze luchthavens geldende aanwijzingsbesluiten op grond
van de Luchtvaartwet. Deze besluiten worden na inwerkingtreding van de wet
Regelgeving burgerluchthavens en militaire luchthavens (Stb. 2008, 561) (RBML)
eerst – gelet op artikel X van de wet RBML – één
op één omgezet in een ministeriële regeling (het zogenaamde
omzettingsbesluit) zodat het nieuwe stelsel van RBML daarop van toepassing
kan worden. Nadien worden (uiterlijk 1 november 2014) voor deze luchthavens
bij AMvB luchthavenbesluiten vastgesteld. De juridische grondslag voor de
exploitatie van deze luchthavens is dus momenteel reeds afdoende geregeld.
Het eveneens voor deze luchthavens vaststellen van het luchthavenbesluit bij
ministeriële regeling is wellicht uit oogpunt van versnelling van besluitvorming
wenselijk maar uit oogpunt van een juridische grondslag voor de exploitatie
niet noodzakelijk. Voor de rechtsbescherming maakt het – als gevolg
van de aanpassing van artikel 12.1 Wet luchtvaart (Chw, artikel 3.19, onderdeel
G) – geen verschil of het luchthavenbesluit voor Twente bij amvb of
bij ministeriële regeling wordt vastgesteld. In beide gevallen is rechtstreeks
beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State mogelijk.
Voor bij amvb vastgestelde luchthavenbesluiten voor de andere luchthavens
van nationale betekenis is ook rechtstreeks beroep bij de Raad van State mogelijk.
 Indien er aanleiding bestaat om vooruitlopend op een luchthavenbesluit
voor de burgerluchthaven Twente de exploitatie ervan mogelijk te maken door
tijdelijk een ontheffing af te geven van de verplichting om een luchthavenbesluit
te hebben, is – gelet op artikel 8a.50a, tweede lid, tegen deze ontheffing
ook rechtstreeks beroep bij de Raad van State mogelijk. Normaliter dienen
bezwaarmakers eerst in beroep te gaan bij de bestuursrechter waarna nog hoger
beroep mogelijk is bij de Raad van State. Teneinde de besluitvorming over
de ontheffing te versnellen en in lijn met de besluitvorming voor luchthavenbesluiten
is gekozen voor een rechtstreeks beroep bij de Raad van State.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie constateerden dat voor luchthavenbesluiten
de houdbaarheid van onderzoeksgegevens wordt bevroren. Indien gegevens ouder
dan twee jaar zijn, kan worden gemotiveerd dat deze gegevens
toch voldoende actueel zijn. Deze leden vroegen welke eisen er worden gesteld
ten aanzien van deze motivering en of deze motivering kan leiden tot extra
discussie en beroepsprocedures.
 Indien onderzoeksgegevens ouder dan twee jaar nog steeds kunnen dienen
ter onderbouwing van een luchthavenbesluit dan zal moeten worden gemotiveerd
waarom dit het geval is. Dat kan bijvoorbeeld omdat er geen nieuwe gegevens
of herberekeningen aan de orde zijn die aanleiding geven tot een aanpassing
van de onderbouwing of afweging van het genomen besluit. Deze motivering kan
getoetst worden door de bestuursrechter.
 
 De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden eveneens dat
wordt voorgesteld het luchthavenbesluit voor de luchthaven Twente niet bij
algemene maatregel van bestuur vast te stellen maar bij besluit van de minister
van Verkeer en Waterstaat. Deze leden vroegen in hoeverre de tijdwinst die
hiermee kan worden geboekt (vijf maanden) nodig is, gezien de in artikel 8a.50a
voorgestelde bevoegdheid tot het geven van een tijdelijke vrijstelling en
of er daarom een dringende reden is om niet te kiezen voor de procedure tot
het slaan van een algemene maatregel van bestuur waarbij ook de Raad van State
ter advisering wordt betrokken.
 Om de kans op een succesvolle aanbesteding van de luchthaven en in relatie
daarmee een succesvolle gebiedsontwikkeling (woningbouw, bedrijvigheid en
natuurontwikkeling) te vergroten wordt er naar gestreefd om de «aanloopperiode»
naar een luchthavenbesluit voor een toekomstige exploitant zo kort mogelijk
te houden. Vanuit dit perspectief wordt voorgesteld om het luchthavenbesluit
voor de luchthaven Twente bij besluit vast te stellen door de minister van
Verkeer en Waterstaat in overeenstemming met de minister van VROM. Van de
mogelijkheid van een ontheffing van de verplichting om een luchthavenbesluit
te hebben zal uitsluitend in bijzondere omstandigheden gebruikt gemaakt gaan
worden. Dergelijke omstandigheden kunnen zich voordoen indien het besluit
niet kan worden afgerond voor de start van de eerste winter- of zomerdienstregeling
op de luchthaven. Een tijdelijke ontheffing biedt dan de mogelijkheid om de
exploitatie van de luchthaven toch mogelijk te maken. Een ontheffing heeft
echter als nadeel dat er op dat moment geen ruimtelijke beperkingengebieden
in de omgeving van de luchthaven gelden. Het streven blijft er daarom op gericht
om het gebruik van burgerluchthaven Twente zo snel mogelijk in een luchthavenbesluit
vast te leggen inclusief de daarbij horende ruimtelijke beperkingengebieden.
Een vermindering van de voorbereidingstijd van het luchthavenbesluit met ca
5 maanden kan ertoe leiden dat geen ontheffing dient te worden afgegeven.
 Artikel 3.20: Wijziging van de Wet Regelgeving burgerluchthavens
en militaire luchthavens
 De leden van de PvdA-fractie vroegen over de voorgestelde wijziging van
de Wet Regelgeving burgerluchthavens en militaire luchthavens (RBML):
 waarom tot nu toe, bij de vaststelling van het aanwijzingsbesluit (op
basis van de Luchtvaartwet) of luchthavenbesluit (op basis van de Wet RBML),
of een wijziging daarvan, geen gebruik gemaakt werd van:
 de gegevens met betrekking tot het verkeer over wegen en daarop gebaseerde
onderzoeken,
 de krachtens artikel 5.20, eerste lid, van de Wet milieubeheer (luchtkwaliteit)
bekendgemaakte gegevens en daarop gebaseerde onderzoeken, en
 de inventarisatie van en de gevolgen voor de aanwezige flora en fauna
en daarop gebaseerde onderzoeken.
 welke eisen worden gesteld aan de actualisatie van gegevens ouder dan
twee jaar. 
 
 Bij het vaststellen of wijzigen van aanwijzingsbesluiten op grond van
het bepaalde bij of krachtens de luchtvaartwetten is tot op heden –
waar nodig – wel gebruikt gemaakt van de genoemde onderzoeken. Dergelijke
onderzoeken zullen ook na inwerkingtreding van de wet RBML waar nodig gebruikt
worden als onderbouwing van de vast te stellen luchthavenbesluiten of wijzigingen
daarvan. De aanvulling van de desbetreffende artikelen in de Wet luchtvaart
(artikel 3.19 Chw) en het overgangsrecht in de wet RBML (artikel 3.20 Chw)
maakt het evenwel mogelijk dat de houdbaarheid van deze onderzoeksgegevens
gedurende een periode van twee jaar wordt «bevroren». Op die manier
wordt de stabiliteit van de informatie waarop besluiten zijn gebaseerd versterkt.
 Welke eisen gesteld worden aan de actualisatie van gegevens ouder dan
twee jaar is op voorhand niet concreet aan te geven. Dat zal afhangen van
de vraag of door nieuwe gegevens en herberekeningen de gegevens dermate zijn
achterhaald dat ze niet meer ten grondslag kunnen liggen aan het te nemen
besluit. In die situatie zullen de onderzoeksgegevens moeten worden geactualiseerd
aan de hand van nieuwe gegevens of herberekeningen. Indien de oorspronkelijke
gegevens niet zijn verouderd zal in het desbetreffende besluit worden gemotiveerd
waarom deze gegevens na twee jaar nog steeds ten grondslag aan het besluit
kunnen liggen.
 Artikel 4.1 Wijziging van lagere regelgeving
 De leden van de SGP-fractie wezen erop dat het opnemen van (wijzigingen
van) lagere regelgeving niet de normale gang van zaken is en vroegen of dit
voorstel geen ongewenst precedent schept.
 De regering deelt de opvatting van de SGP-fractie dat het opnemen van
(wijzigingen van) lagere regelgeving niet de normale gang van zaken is. Tegen
de geschetste achtergrond van deze wet acht de regering het zeer wel verdedigbaar
om de twee ondergeschikte, wijzigingen van algemene maatregelen van bestuur
nu mee te nemen. Voor precedentwerking hoeft dan ook niet te worden gevreesd.
 Artikel 5.1 Regels voor verdere versnelling
 De leden van de fractie van de ChristenUnie constateerden dat in artikel
5.1 de mogelijkheid wordt geboden om bij algemene maatregel van bestuur nadere
regels te stellen, gericht op de versnelling van de ontwikkeling en verwezenlijking
van ruimtelijke en infrastructurele projecten uit bijlage I en II. In de Memorie
van Toelichting wordt een aantal regeldomeinen genoemd waarop dit van toepassing
zou kunnen zijn. Genoemde leden vragen om voorbeelden van waar aan wordt gedacht.
Genoemde leden missen een clausulering van de zeer ruime bevoegdheden die
dit artikel biedt. De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen om
voorbeelden met betrekking tot artikel 5.1 van het wetsvoorstel.
 Zoals ook in de memorie van toelichting is geschreven, denkt de regering
met name aan het Bouwbesluit 2003 en het Activiteitenbesluit. Daarin kunnen
bepalingen staan die voor de snelle uitvoering van de projecten en categorieën
van projecten van de bijlagen I en II een belemmering vormen. De inhoud van
de amvb zal mede afhankelijk zijn van de behoeften uit de praktijk zoals die
onder meer kunnen blijken uit de signalen van IPO en VNG bij de voorbereiding
van de amvb onder deze wet.
 Bijlage I
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen een onderbouwing van de selectie
van categorieën uit bijlage I in het licht van de doelstellingen van
deze wet. 
 In bijlage I zijn categorieën ruimtelijke en infrastructurele projecten
benoemd. Als een project bepaalde juridische kenmerken heeft, zoals in deze
bijlage beschreven, valt het onder bijlage I. Materieel betekent dit dat tot
en met 1 januari 2014 de bestuursprocesrechtelijke maatregelen uit afdeling
2 van het wetsvoorstel van toepassing zijn. De regering heeft deze bijlage
zo vormgegeven vanuit het streven om deze maatregelen gedurende de looptijd
van de wet zo breed mogelijk van toepassing te laten zijn op ruimtelijke en
infrastructurele projecten. Ruimtelijke en infrastructurele projecten dragen
bijna per definitie bij aan de doelstellingen van de wet. Met het oog op de
economische crisis wordt in deze afdeling versnelling en vereenvoudiging (=minder
juridische risico’s) bewerkstelligd die ten goede komt aan voortvarende
realisatie van deze projecten.
 Bijlage II
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen voor alle projecten in bijlage
II wat de status is van de besluitvorming, welke beoogde versnelling kan worden
bereikt en in hoeverre de financiering rond is.
 De projecten in bijlage II zijn erop geselecteerd dat de financiering
in principe rond is en zijn zodanig ver in de voorbereiding dat de uitvoering
kan starten voor 2014. Over de te bereiken versnelling is hiervoor in deze
nota reeds ingegaan.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen om een nadere onderbouwing
van de versnelling die dit wetsvoorstel voor het project OV-SAAL mogelijk
maakt.
 De latere indienststelling van het project OV SAAL is voornamelijk het
gevolg van een langere bouwtijd van een aantal grootschalige uitbreidingen
van de infrastructuur op de Zuidtak in Amsterdam. De reden is dat deze uitbreidingen
in een stedelijke omgeving en in een complexe situatie (tussen de rijbanen
van de A10 in) gerealiseerd moeten worden. Daarentegen ligt de voorbereiding
en planvorming van het project OV SAAL voor de Zuidtak op schema. De regering
heeft in maart 2008 een besluit genomen over de uit te voeren maatregelen,
het ontwerp-tracébesluit is op 11 september 2009 gepubliceerd,
het tracébesluit is voorzien in het eerste kwartaal van 2010 en de
eerste werkzaamheden (zoals grondaankopen, grondwerk, verleggen van kabels
en leidingen en sloop van een aantal opstallen) starten in de tweede helft
van 2010. Om deze planning te realiseren is al het mogelijke gedaan en zal
in het vervolgproces ook al het mogelijke gedaan moeten worden. De planning
is krap. Er zijn meerdere kritieke paden. Het versoepelen van wetgeving zal
op zichzelf niet tot snellere realisatie leiden, maar kan wel de risico’s
op overschrijding van die planning verminderen. Er is nu een planningsbuffer
van een jaar om die risico’s op te vangen. Die zou door de Crisis- en
herstelwet kunnen worden gehalveerd. De winst is daarmee in te schatten op
een half jaar.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen of de regering de mening
van de gemeente Schiedam deelt, dat de voorkeursvariant voor de A4 Midden-Delfland
waarvoor nu gekozen is, sterk afwijkt van de eisen van de bestuurlijke afspraken
die zijn gemaakt in het kader van het IODS over het stedelijke gebied, bijvoorbeeld
als het gaat om het doorlopen van de landtunnel in Schiedam tot het Kethelplein.
Voorts vroegen deze leden of het in het licht van het IODS-convenant en de
benodigde zorgvuldigheid in dit dossier, niet voor de hand ligt dat deze gemeente
in verweer mag komen tegen de gekozen voorkeursvariant en of het klopt dat
het volgen van de procedure niet tot vertraging hoeft te leiden.
 Bij brief van 3 september 2009 (met kenmerk VenW/DGMO-2009/8367)
is de Tweede Kamer door de ministers van Verkeer en Waterstaat en Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, geïnformeerd over het vastgestelde
standpunt voor het project A4 Delft-Schiedam. In dit standpunt is de tunnelmond
bij de oostelijke rijban met maximaal 330 meter verschoven op een totale tunnellengte
van 2 kilometer. Dit stanpunt kan rekenen op draagvlak bij een meerderheid
van de IODS-partijen. De aanpassing van de tunnelmond was nodig om te kunnen
voldoen aan de veiligheidseisen die in het kader van de inmiddels in werking
getreden wet aanvullende regels veiligheid wegtunnenls aan deze aansluitjng
worden gesteld. Het kunnen voldoen aan wettelijke voorschirften is een randvoorwaarde
in het convenant. De in dit wetsvoorstel voorgestelde beperking van het beroepsrecht
voor decentrale overheden staat een zorgvuldige besluitvorming binnen het
project A4 Delft-Schiedam niet in de weg. In de voorbereiding om te komen
tot het standpunt is intensief afgestemd met alle IODS-partijen, waaronder
Schiedam. De regering ziet in het verloop van dit project dan ook geen aanleiding
af te zien van de met dit wetsvoorstel voorgestelde bestuursprocesrechtelijke
regels omtrent het beroepsrecht van decentrale overheden. Overigens mag duidelijk
zijn dat zeker een project als de A4 Delft-Schiedam onderdeel uit dient te
maken van de Chw. Dit project staat symbool voor een trage besluitvorming.Over
de verhouding van die regels tot eventuele tijdwinst kan worden verwezen naar
hetgeen hiervoor, bij artikel 1.4 is opgemerkt naar aanleiding van vragen
van de leden van de PvdA-fractie en leden van de ChristenUnie-fractie.
 
 De leden van de ChristenUnie-fractie vroegen welke versnelling mogelijk
is met het project Almere Weerwaterzone en of dit project wel voldoet aan
de criteria van bijlage II van de Crisis- en herstelwet.
 In paragraaf 2.3 van deze nota is uiteengezet dat de bepaling in
het voorliggend wetsvoorstel over milieueffectrapportage uitsluitend betrekking
heeft op de project-m.e.r. Tevens is daarbij aangegeven dat vooral in situaties
dat er op planniveau nog een m.e.r.-procedure gevolgd wordt alternatievenonderzoek
zal plaatsvinden en dat na inwerkingtreding van het wetsvoorstel 31 755,
dat thans bij de Eerste Kamer aanhangig is, de Commissie-m.e.r. over een dergelijk
plan zal adviseren. Na de besluitvorming over het voorkeursalternatief kan
dit alternatief worden uitgewerkt. In die uitwerkingsfase is door de opname
in bijlage II van het genoemde project versnelling mogelijk. Bij de project-m.e.r.
zijn het alternatievenonderzoek en de advisering door de commissie-m.e.r.
op grond van dit wetsvoorstel niet verplicht.
 Bijlage III
 De leden van de CDA-fractie vroegen waarom bijlage III thans alleen beperkt
is tot art. 3.16 Wet ruimtelijke ordening.
 Op het moment dat de Wabo in werking treedt, wordt het aantal gevallen
uitgebreid waarin de lex silencio positivo van toepassing is. Die uitbreiding
hangt samen met het feit dat er vanaf dat moment voor de betrokken toestemmingen
een uniforme procedure geldt. Dat is op basis van de bestaande regelgeving
nog niet het geval. Zo geldt voor binnenplanse ontheffingen een bijzondere
zienswijzenprocedure. Voor het verlenen van een ontheffing voor de zogenoemde
kruimelgevallen is op grond van de Wro de uniforme uitgebreide voorbereidingsprocedure
van de Awb van toepassing. In artikel 1.12, tweede lid, van het wetsvoorstel
is bepaald dat in die gevallen de lex silencio positivo niet van toepassing
is.
 Nota van wijziging
 De leden van de CDA-fractie vroegen de reactie van de regering op de volgende
observatie en mening?
 
 «De huidige Wet ruimtelijke ordening geeft gemeenten
de mogelijkheid om ten behoeve van bouwprojecten die niet passen binnen het
vigerende bestemmingsplan, een projectbesluit te nemen (art.
3.10 e.v. Wet ruimtelijke ordening). Dit projectbesluit moet namelijk binnen
een jaar worden gevolgd door een bestemmingsplan (art. 3.13 Wet ruimtelijke
ordening). Daarnaast moet een bestemmingsplan eenmaal per tien jaar worden
geactualiseerd (art. 3.1 lid 2) of moet een verlengingsbesluit worden genomen
(art. 3.1, lid 3 Wro). Het niet nakomen van een van deze verplichtingen heeft
als sanctie dat gemeenten geen leges meer kunnen invorderen voor het betreffende
project (art. 3.1, lid 4 respectievelijk art. 3.13, lid 4). In de praktijk
heeft de strakke koppeling in de tijd tussen projectbesluit en bestemmingsplan
en de aan overschrijding verbonden sanctie geleid tot grote terughoudendheid
bij gemeenten om het projectbesluit te gebruiken. Veel gemeenten gebruiken
het projectbesluit helemaal niet. Voor een snelle besluitvorming bij veel
bouwprojecten is dat jammer, omdat het projectbesluit en de verlening van
bouwvergunning wel kunnen worden geïntegreerd, maar het verlenen van
bouwvergunning en het vaststellen van een bestemmingsplan niet. Bovendien
worden gemeenten die het projectbesluit wel gebruiken opgezadeld met dubbel
werk.»
 Deze leden vroegen voorts welke meerwaarde afdeling 6 van hoofdstuk 2
van het wetsvoorstel nog heeft nu omgevingsvergunning en bestemmingsplan na
invoering van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht worden ontkoppeld.
Deze vraag is actueel voor de periode nadat zowel de Crisis- en herstelwet,
als de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht is ingevoerd. Deze leden vroegen
of artikel 2.10, de leden 2 en 5, iets anders of efficiënter is dan wat
er bij een omgevingsvergunning gebeurt.
 Op basis van signalen uit de praktijk kan het beeld bevestigd worden dat
gemeenten slechts terughoudend gebruik maken van de projectbesluitbevoegdheid.
Bevestigd kan ook worden dat de oorzaak hiervan is gelegen in de in artikel
3.13 van de Wro opgenomen randvoorwaarden die aan het gebruik van de bevoegdheid
worden gesteld. Met het schrappen van deze randvoorwaarden in de nota van
wijziging wordt beoogd dat het projectbesluit – met de inwerkingtreding
van de Wabo als omgevingsvergunning – alsnog een adequaat instrument
wordt voor projectplanologie.
 
 Over de meerwaarde van afdeling 6 van hoofdstuk 2 van het wetsvoorstel
kan het volgende worden opgemerkt. De hoofdgedachte achter beide regelingen
is dezelfde. Niettemin zijn er wel bepaalde verschillen. Zo vervangt het projectuitvoeringsbesluit
uit afdeling 6 alle toestemmingen die voor de ontwikkeling en verwezenlijking
van het project vereist zouden zijn geweest krachtens de wettelijke voorschriften
die op grond van het voorgestelde artikel 2.10, tweede lid, van het wetsvoorstel
niet van toepassing zijn (zie artikel 2.10, derde lid, van het wetsvoorstel).
Daarmee is afdeling 6 breder dan de Wabo. De Wabo zorgt voor samenvoeging
van circa 25 (belangrijke) toestemmingen op het gebied van ruimte, bouwen,
milieu, natuur en monumenten die nodig zijn voor het realiseren van plaatsgebonden
activiteiten die van invloed zijn op de fysieke leefomgeving, waaronder het
bouwen.
 Daarnaast bevat afdeling 6 van hoofdstuk 2 van het wetsvoorstel voor
de fase van de rechtsbescherming enkele extra voorzieningen ten opzichte van
de reguliere rechtsbeschermingssystematiek die ook bij de Wabo als uitgangspunt
is genomen. Voorbeelden van deze extra voorzieningen zijn beroep in één
instantie en een korte beslistermijn voor de rechter. Omgekeerd is het zo
dat de Wabo meerwaarde heeft voor besluitvorming over projecten die buiten
het toepassingsbereik van afdeling 6 van hoofdstuk 2 van dit wetsvoorstel
vallen. 
 
 De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen of de regering
bereid is opnieuw advies van de Raad van State te vragen over dit wetsvoorstel
inclusief de nota van wijziging.
 De regering acht de wijzigingen die in de nota van wijziging zijn voorgesteld
niet zodanig ingrijpend dat deze voor advies aan de Raad van State moet worden
voorgelegd.
 Leegstand kantoren
 De leden van de GroenLinks-fractie vroegen de reactie van de regering
op de suggestie in het wetsvoorstel ook een wijziging van de Gemeentewet en
de Wet Waardering Onroerende Zaken op te nemen, die het mogelijk maakt het
gebruikersdeel Onroerend Zaak Belasting bij eigenaren van leegstaande panden
te kunnen heffen.
 In het debat dat onlangs met de Tweede Kamer is gevoerd over het initiatief-wetsvoorstel «Kraken
en leegstand» heeft de minister voor Wonen Wijken en Integratie aangegeven
nog voor het einde van dit jaar te zullen terugkomen op de Onroerende Zaak
Belasting, en ook te willen kijken naar de vernieuwde regeling die inmiddels
in België in werking is getreden, als vervanging van de daar eerder ingevoerde –
maar inmiddels weer ingetrokken- leegstandsheffing.
 Evaluatie van de Crisis- en herstelwet
 De leden van de PvdA-fractie vroegen welke termijn de regering voor ogen
heeft voor de evaluatie van de voorgestelde Crisis- en herstelwet.
 De regering meent met de leden van deze fractie dat het goed is om de
vinger aan de pols te houden om te bezien hoe maatregelen uit de Crisis- en
herstelwet in de praktijk uitpakken. Het is goed mogelijk dat tussentijdse
bijsturing gewenst is bij ongewenste effecten of dat succesvolle tijdelijke
maatregelen in aanmerking komen voor verbreding of structurele inwerkingtreding.
In dat licht meent de regering dat evaluatie na vier jaar te laat is. Als
alternatief voor het voorstel van de leden van deze fractie stelt de regering
voor de invoering van de Crisis- en herstelwet goed te monitoren en jaarlijks
de Kamer over de voortgang te informeren. Indien daar aanleiding toe is kan
het gesprek hierover tussen regering en Uw Kamer gevoerd worden.
 
 De leden van de VVD-fractie vroegen wanneer er verantwoording zal worden
afgelegd over deze wet en hoe de effecten gemeten zullen worden.
 De regering is zich bewust van het feit dat de voorgestelde Crisis- en
herstelwet een omvangrijke wet is met deels een experimenteel karakter. Zij
meent dat een onorthodoxe aanpak nodig is in de tijden van economische crisis,
die we nu meemaken. Dat vergt wel dat de vinger aan de pols moet worden gehouden
hoe de wet in de praktijk uitpakt. Indien nodig kan dan worden bijgestuurd
als dingen niet goed gaan of kunnen dingen die juist wel goed gaan structureel
worden gemaakt. Daarom stelt de regering voor om de invoering van de Crisis-
en herstelwet te monitoren en de Kamer door middel van een jaarlijkse voortgangsrapportage
op de hoogte te houden van de voortgang.
 
 De minister president,
 minister van Algemene Zaken,
 J. P. Balkenende 
 
 
 
 
 R.P.B.A. Dingemans, R.J.G.M. Widdershoven, De Schutznormleer
in communautair perspectief: het Duitse debat, NTB 2005/10, p. 327; B.J. Schueler,
Tussen teveel en te weinig. Subjectivering en finaliteit in de bestuursrechtspraak,
preadvies Vereniging voor Bouwrecht 2009, p. 35; zie ook N. Verheij,
Uit zuinigheid naar relativiteit, in: A.W. Heringa e.a. (red.), Het bestuursrecht
beschermd, Den Haag: Sdu 2006, p. 109.
 
 
 Royal Haskoning, Metrum, Radboud Universiteit Nijmegen, voorbeeldprojecten
gebruik grondbeleidsinstrumentarium, 2008, aangeboden aan de Tweede Kamer
bij Kamerstukken II 2008/09, 27 581, nr. 36 (zesde voortgangsbrief
grondbeleid).