Maatschappelijke Opvang; Brief staatssecretaris over het nieuwe verdeelmodel dat Cebeon heeft opgesteld voor de maatschappelijke opvang, Oggz en verslavingsbeleid
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST134965
 2009-2010
 
 29 325
 Maatschappelijke Opvang
 
 
 
 
 Nr. 
 43
 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 18 september 2009
 Inleiding
 Tijdens het Algemeen Overleg op 10 juni 2009 (Kamerstuk 29 325,
nr. 42) heeft de Kamer uitvoerig gesproken over het nieuwe verdeelmodel
dat Cebeon heeft opgesteld voor de maatschappelijke opvang, Oggz en verslavingsbeleid.
Uit dit overleg heb ik geconcludeerd dat de Kamer instemt met invoering van
het voorgestelde model omdat er, in tegenstelling tot eerdere voorstellen,
sprake is van een (maatschappelijk) draagvlak voor het model. De Kamer heeft
aangegeven dat het voorgestelde model het beste model tot nu toe is, maar
ook de wens uitgesproken dat dat oordeel door de Raad van de financiële
verhoudingen (Rfv) bevestigd wordt. In reactie daarop heb ik toegezegd aan
de Raad advies te vragen.
 Op 18 augustus 2009 heeft de Raad mij geadviseerd om het model in
te voeren. Het advies heb ik bijgevoegd. Gegeven
dit positieve advies ga ik ervan uit dat hiermee voldaan is aan de wens van
de Kamer en dat het model per 1 januari 2010 ingevoerd kan worden. Via
de septembercirculaire zijn de gemeenten geïnformeerd over de hoogte
van de uitkering in 2010.
 Hieronder ga ik nader in op het advies van de Raad. Bovendien ga ik in
op de situatie van de regio’s waar de herverdeling van de middelen voor
maatschappelijke opvang, Oggz en verslavingsbeleid tot de grootste neerwaartse
mutaties leidt. Daarbij betrek ik ook de moties die tijdens het Voortgezet
Algemeen Overleg (VAO) op 1 juli 2009 (Handelingen der Kamer II, vergaderjaar
2008–2009, nr. 102, blz. 8133–8137) over de nieuwe verdeelsleutel
zijn ingediend. Ten slotte treft u hierbij informatie aan over de quick scan
over Midden- en Oost-Europeanen in de maatschappelijke opvang en het vervolgonderzoek
over dakloze gezinnen.
 § 1. Verdeelsleutel maatschappelijke opvang,
Oggz en verslavingsbeleid
 Raad voor de financiële verhoudingen adviseert het
model in te voeren
 De Rfv heeft een afgewogen advies over de voorgestelde verdeelsleutel
uitgebracht. De conclusie van de Raad is dat het model de toets der kritiek
kan doorstaan. Er zijn enige kanttekeningen bij het model te plaatsen, maar
de Raad acht de winstpunten zo groot dat het aanbeveelt het model nu in te
voeren. Want het voorgestelde model doet veel beter recht aan de verschillen
in objectieve kosten dan de huidige verdeling. Positief is de Rfv over de
heldere afbakening van voorzieningen die in aanmerking komen voor bekostiging
uit andere wettelijke financieringsbronnen. Ook waardeert de Raad het onderscheid
in model in, zoals de Rfv het noemt, kostendrijvers voor preventie/nazorg
en de feitelijke opvang. De Rfv constateert dat de herverdeeleffecten van
het model in belangrijke mate aansluiten bij de huidige verschillen in eigen
bijdragen. Het model komt daarmee in voldoende mate tegemoet aan de huidige
knelpunten.
 Het advies van de Raad om de ontwikkeling van de kosten de komende vier
jaar goed te blijven volgen neem ik over. Of die ontwikkeling gevolgen heeft
voor de verdeling zal worden bezien bij de herijking van het model in 2013.
Daarbij betrek ik dan ook de kanttekeningen die de Raad plaatst bij het model.
In het bijzonder betreft dat de verhouding tussen centrumgemeenten en regiogemeenten.
 Het advies van de Raad om nog voor de inwerkingtreding van het model de
verzorgingsgebieden van de centrumgemeenten te toetsen op consistentie neem
ik niet over. Zoals de Raad zelf al schrijft, hebben in de afgelopen jaren
al wijzigingen plaatsgevonden als centrumgemeente en regiogemeente mij daarom
verzochten. Ik heb nu geen signalen dat er op dit punt thans sprake is van
knelpunten.
 Nadere informatie nadeelgemeenten in Friesland, Gelderland
en Zeeland
 Tijdens het VAO op 1 juli 2009 heb ik naar aanleiding van de motie-Joldersma
over de gevolgen van de verdeelsleutel voor de regio’s Friesland, Gelderland
en Zeeland toegezegd de Kamer uit te leggen waarom
het model leidt tot deze gevolgen. Alvorens op de specifieke situatie van
deze regio’s in te gaan, wil ik benadrukken dat het doel van de herverdeling
is om te komen tot een eerlijker verdeling van het bestaande budget van de
specifieke uitkering. Want er zijn nu grote verschillen in de mate waarin
centrumgemeenten de kosten voor maatschappelijke opvang, OGGz en verslavingsbeleid
dekken met eigen middelen naast de specifieke uitkering.
 Gemiddeld financieren de 43 centrumgemeenten uit eigen gemeentelijke middelen
38% van de totale kosten voor maatschappelijke opvang, Oggz en verslavingsbeleid.
Een onvermijdelijk gevolg van een herverdeling is dat er gemeenten zijn die,
als het model wordt ingevoerd, een lagere uitkering zullen krijgen. Dat valt
in dit geval te rechtvaardigen als hierdoor vooral gemeenten, die de afgelopen
jaren bovengemiddeld eigen middelen ingezet hebben, een hogere uitkering gaan
krijgen. En omgekeerd, dat het te verdedigen valt dat gemeenten die naar verhouding
minder bijdroegen een lagere uitkering gaan krijgen. Dat laatste is van toepassing
op alle centrumgemeenten uit de regio’s Friesland, Gelderland en Zeeland,
zo blijkt uit onderstaande tabel waarin is opgenomen in welke mate de uitgaven
gedekt worden door eigen gemeentelijke bijdragen en door de bijdrage uit de
specifieke uitkering. Een aantal van deze centrumgemeenten zit beduidend onder
het gemiddelde van 38%.
 Tabel 1. Huidige «verhouding gemeentelijke bijdrage
en specifieke uitkering»
 
 
 
 
 
 
 
 
 Regio
 centrumgemeente
 % gemeente
 % spec.
uitkering 
 
 
 
 
 Landelijk
 
 38
 62
 
 
 Friesland
 Leeuwarden
 15
 85
 
 
 Gelderland
 Ede
 04
 96 
 
 
 
 Apeldoorn
 10
 90
 
 
 
 Arnhem
 28
 72 
 
 
 
 Nijmegen
 28
 72
 
 
 
 Doetinchem
 28
 72
 
 
 Zeeland
 Vlissingen
 11
 89
 
 
 
 
 
 Daarbij komt dat – met uitzondering van Arnhem – voor deze
gemeenten het verdeelmodel aansluit op hun uitgavenniveau. Dat wil zeggen
dat als het beschikbare budget gelijk was aan de totale uitgaven (€ 458 mln.),
deze gemeenten het bedrag zouden krijgen dat hun totale kosten dekt. Echter,
omdat het beschikbare budget € 280 mln. is, wordt 60%
gedekt. Bij Arnhem is echter sprake van een dekking van 50%. Dat valt
te verklaren uit het feit dat in Arnhem de kosten van voorzieningen in vergelijking
met andere gemeenten hoog zijn.
 De toepassing van het model op het beschikbare budget leidt bij Leeuwarden
tot een forse daling van de specifieke uitkering. Dat is vooral het gevolg
van de herverdeling van de compensatiemiddelen die de centrumgemeenten hebben
gekregen voor het schrappen van de grondslag psychosociaal in de AWBZ. Instellingen
voor maatschappelijke opvang in Leeuwarden begeleiden op basis van deze grondslag
naar verhouding veel meer cliënten dan elders. Omdat in 2009 deze middelen
in afwachting van de nieuwe verdeelsleutel «historisch» verdeeld
zijn, kreeg Leeuwarden € 4 mln. van de beschikbare € 36 mln.
als compensatie. Gegeven de grote gevolgen voor Leeuwarden heb ik in overleg
met de VNG besloten de gewenningsperiode voor Leeuwarden met twee jaar te
verlengen.
 
 Bovenstaande analyse van de effecten van de herverdeling geeft geen aanleiding
om het verdelingsmodel aan te passen. Hoewel de Raad oog heeft voor de gevolgen
voor een aantal gemeenten, beoordeelt de Rfv de richting van de herverdeeleffecten
als juist. Een verdere optimalisatie van de herverdeeleffecten acht de Raad
niet wenselijk.
 Volledigheidshalve wijs ik er nog op dat u over de gevolgen van het verdeelmodel
voor deze regio’s ook brieven heeft ontvangen van Leeuwarden, Ede, provincie
Gelderland en IrisZorg (de belangrijkste aanbieder voor maatschappelijke opvang
in de Gelderse centrumgemeenten). Deze brieven bevatten geen fundamentele
kritiek op het model. Ook noemen de afzenders geen omissies in het model.
 
 De bovengenoemde motie-Joldersma is aangehouden. Deze motie verzoekt de regering een nadere analyse te maken van de
situatie van de zwaarst getroffen regio’s, te weten de centrumgemeenten
in Friesland, Gelderland en Zeeland. Hierboven heb ik een uitleg gegeven van
de uitkomsten van het model voor deze centrumgemeenten. Het feit dat deze
gemeenten de komende jaren met een lagere uitkering worden geconfronteerd,
is niet het gevolg van een omissie in het model. Ik zie daarom geen ratio
om de uitkomsten voor deze gemeenten aan te passen. Want dat zou ten koste
gaan van de uitkomsten van andere gemeenten die juist omdat het doel is te
komen tot een eerlijker verdeling, in aanmerking komen voor een hogere uitkering.
Daarom heb ik in het VAO ook de (aangehouden) motie-Sap en De Roos-Consemulder
ontraden. Dat laat onverlet dat ik de ontwikkelingen
in de gemeenten die geconfronteerd worden met een lagere uitkering zeer goed
zal blijven volgen. De aanbeveling van de Rfv om de kostenontwikkeling
scherp te blijven volgen, neem ik dan ook over.
 
 De motie-Joldersma, waarin de regering verzocht
is om centrumgemeenten op korte termijn helderheid te verstrekken over de
vraag of en in hoeverre er nog mogelijkheden zijn om de oorspronkelijke doelstelling
en ambities in de stedelijke kompassen te realiseren, heb ik uitgevoerd. Ik
heb alle centrumgemeenten hierover een brief gestuurd met het verzoek mij
voor 1 september 2009 te laten weten of de ambities van het Stedelijk
Kompas aangepast gaan c.q. moeten worden a.g.v. de nieuwe verdeelsleutel.
Op basis van de binnengekomen reacties stel ik vast dat het merendeel van
de gemeenten vast wil houden aan de doelstellingen en ambities van hun Stedelijk
Kompas.
 Taskforce grensstrook
 In de brief over de invoering van de nieuwe verdeelsleutel heb ik aangegeven
dat in de eerste vier jaar voorzieningen, waarvan Cebeon veronderstelt dat
de financiering daarvan (op onderdelen) mogelijk thuishoort in een andere
wettelijk kader, buiten de verdeelsleutel blijven.
Indien sprake is van financiering uit een ander wettelijk kader, kunnen de
dan vrijgevallen middelen bijdragen aan een verdere zachte landing van het
verdeelmodel. Tot die tijd staan deze voorzieningen op de zogeheten«grensstrook».
 Ik heb voor de begeleiding hiervan een Taskforce ingesteld om ervoor te
zorgen dat deze overheveling op basis van de bestaande regelgeving zo spoedig
mogelijk kan plaatsvinden. Van deze Taskforce zullen in ieder geval naast
VWS deel uit maken de VNG, de Federatie Opvang, het CIZ, ZN en een vertegenwoordiging
van de cliëntenorganisaties. Binnenkort komt de Taskforce bijeen om spelregels
voor de grensstrook vast te stellen. Dat gebeurt op basis van de informatie
over de stand van zaken die ik de centrumgemeenten gevraagd heb mij voor 1 september
2009 te verstrekken.
 Hiermee heb ik de motie-Wolbert uitgevoerd,
met dienverstande dat ik, zoals de motie vraagt, maximale druk op alle betrokkenen
blijf uitoefenen om hun bijdrage aan dit proces te leveren. De Rfv spreekt
in dit verband van een primaire verantwoordelijkheid van het Rijk om ervoor
te zorgen dat voorzieningen die in aanmerking komen voor bekostiging uit een
andere financieringsbron. Om misverstanden te voorkomen wijs ik er op dat
de eerste verantwoordelijkheid om uit het juiste wettelijke kader gefinancierd
te worden bij de instelling ligt. Mijn verantwoordelijkheid is ervoor te zorgen
dat de voorwaarden aanwezig zijn om dit proces mogelijk te maken. Ik deel
met de Rfv het belang daarvan.
 
 Tot de spelregels die de Taskforce moet afspreken behoort ook het regelen
van de situatie waarin het niet lukt voorzieningen op de grensstrook via een
ander wettelijk kader te financieren. Wanneer er sprake is van een situatie
waarin onverhoopt, dat wil zeggen niet verwijtbaar aan betrokken gemeente,
een voorziening in de grensstrook niet via een ander wettelijk kader gefinancierd
kan worden, zal die gemeente daar geen nadeel van ondervinden. De motie-Joldersma, die vraagt om deze overhoopte situatie te regelen, heb
ik hiermee uitgevoerd.
 § 2. Midden- en Oost-Europeanen in de maatschappelijke
opvang
 Naar aanleiding van terugkerende signalen over het gebruik van opvangvoorzieningen
door mensen uit Midden- en Oost-Europa heb ik daarnaar een quick scan laten
uitvoeren in de 43 centrumgemeenten. De belangrijkste conclusies van deze
quick scan zijn:
 (1) In vier gemeenten maken enkele tientallen Midden- en Oost-Europeanen gebruik van de maatschappelijke opvang. Verder is in een aantal
andere gemeenten sprake van incidentele opvang van Midden- en Oost-Europeanen.
 (2) De Midden- en Oost-Europeanen die opgevangen worden, maken meestal
slechts kortdurend gebruik van de maatschappelijke opvang – en meer
van de laagdrempelige dagopvang dan van de nachtopvang. In enkele gemeenten
is (even) een grotere instroom zichtbaar, maar deze neemt af als strenger
aan de deur wordt geselecteerd op criteria die bepalen of iemand tot de doelgroep
van de maatschappelijke opvang behoort. In de meeste gemeenten was in 2008
geen toename ten opzichte van 2007 waarneembaar.
 (3) De Midden- en Oost-Europeanen die worden toegelaten tot de maatschappelijke
opvang kunnen voor het overgrote deel tot de doelgroep van de maatschappelijke
opvang gerekend worden.
 (4) Dat het probleem van de Midden- en Oost-Europeanen in de maatschappelijke
opvang in kwantitatief opzicht niet zo groot is als sommige krantenberichten
melden, betekent niet dat er helemaal geen probleem is. Bij het bieden van
opvang en zorg lopen hulpverleners en veldwerkers tegen een reeks van knelpunten
aan, uiteenlopend van lastige en luidruchtige individuen, tot drempels bij
repatriëring en het ontbreken van financiering voor passende zorg.
 (5) Deze quick scan toont aan dat een deel van de Midden- en Oost-Europeanen
die zich melden bij de maatschappelijke opvang, niet worden toegelaten. Deze
verblijven vervolgens elders.
 
 Gegeven het aantal Midden- en Oost-Europeanen dat inmiddels in Nederland
woont èn het feit dat de economische crisis voor deze groep sneller
kan leiden tot sociaal verval, zal ik met gemeenten de ontwikkelingen goed
in de gaten houden. Van belang is dat gemeenten door een stringent toelatingsbeleid
het gebruik beperken tot die mensen uit Midden- en Oost-Europa voor wie tijdelijke
opvang bedoeld is en een ieder verantwoordelijkheid neemt op zijn of haar
terrein.
 § 3. Dakloze gezinnen
 Naar aanleiding van berichtgeving in juni 2008 over dakloze gezinnen voor
wie steeds vaker geen plaats zou zijn in opvanginstellingen, heb ik de Federatie
Opvang verzocht dit uit te zoeken. In december 2008 heb ik van de Federatie
een tussenrapportage ontvangen. De uitkomsten van de tussenrapportage gaven
het kabinet nu geen aanleiding tot specifiek beleid, anders dan al gedaan
wordt om huisuitzetting te voorkomen. Daarover heb ik verslag gedaan in de
Voortgangsrapportage maatschappelijke opvang. Maar
gegeven de voorzichtigheid waarmee de uitkomsten van de tussenrapportage bezien
moeten worden, heb ik de Federatie Opvang in staat gesteld een verdiepend
vervolg te geven aan dit onderzoek. Het doel daarvan was om op lokaal niveau
in vier centrumgemeenten inzicht te verschaffen in het beleid, de registratie
en de uitvoeringspraktijk van preventie en aanpak van dakloosheid van gezinnen.
Inmiddels heeft de Federatie mij hierover gerapporteerd. De belangrijkste
uitkomsten daarvan zijn dat in de vier centrumgemeenten weliswaar sprake is
van dakloosheid bij gezinnen, maar dat de veronderstelling dat dit het gevolg
is van huisuitzetting door woningcorporaties niet kan worden bevestigd. De
redenen dat gezinnen zich aanmelden voor opvang liggen in hoofdzaak bij andere
oorzaken zoals huiselijk geweld en thuisloosheid bij tienermoeders. In alle
centrumgemeenten trachten ketenpartners via preventieve maatregelen het aantal
huisuitzettingen te minimaliseren. Ik zie derhalve geen aanleiding voor maatregelen
in aanvulling op het bestaande (lokale) beleid om huisuitzetting te voorkomen.
Bovendien is het beleid voor de aanpak van huiselijk geweld en voor tienermoeders
er ook op gericht dat er sprake is van adequate opvang zodat dakloosheid
voorkomen wordt.
 
 Ik vertrouw erop u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben.
 
 De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
 M. Bussemaker
 
 
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Kamerstukken II, 29 325, nr. 39.
 
 
 Handelingen 2008–2009, nr. 102, pag. 8136.
 
 
 Kamerstukken II, 29 325, nr. 41.
 
 
 Kamerstukken II, 29 325, nr. 37.
 
 
 Kamerstukken II, 29 325, nr. 34.
 
 
 Kamerstukken II, 29 325, nr. 40.
 
 
 Kamerstukken II, 29 325, nr. 38.
 
 
 Kamerstukken II, 29 325, nr. 33.