Nationaal Antennebeleid; Nota over het Nationaal Antennebeleid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27561, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

21-12-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27561 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam0. VOORWOORDOndertekeningLichaam1. ICT-ONTWIKKELING EN ICT-BELEID IN NEDERLAND1.1. ICT-panorama NederlandFiguur 1: toename van het aantal GSM-aansluitingen in
Nederland, 1991 t/m 2000 1.2. Het ICT-beleid2. DRAADLOZE NETWERKEN EN ANTENNES2.1. Typen draadloze netwerkenNetwerken voor mobiele communicatieOmroepnetwerkenOverige netwerken2.2. Antennebehoefte in de komende vijf jaar2.3. Knelpunten bij het plaatsen van antennes2.4. Conclusies3. HET NATIONAAL ANTENNEBELEID3.1. Doelstelling en uitgangspunten 3.2. Verantwoordelijkheden en belangen van de betrokken
partijen3.2.1. Burgers en bedrijven3.2.2. RijksoverheidMinisterie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM)Ministerie van Verkeer en Waterstaat (V&W)Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW)Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK)Ministerie van Economische Zaken3.2.3. Mede-overheden3.2.4. Netwerk-operators3.3. SamenwerkingsmodelFiguur 3: samenwerkingsmodel voor het Nationaal Antennebeleid A: relaties tussen de rijksoverheid en de mede-overhedenB: relaties tussen de rijksoverheid en de operatorsC: relaties tussen de mede-overheden en de operators3.4. Beleidsthema's4. WET- EN REGELGEVING4.1. Bouwregelgeving, ruimtelijke ordening en milieuVergunningenVrijstellingen4.2. Gezondheidsaspecten en blootstellingslimietenAdvies GezondheidsraadWetenschappelijk onderzoekOndersteuning van de mede-overheden bij de handhaving4.3. Antennes ten behoeve van omroepzendersZonering4.4. Harmonisering Europese wet- en regelgeving4.5. Beleid op de korte termijn5. RUIMTELIJK BESLAG5.1. Site sharing, de concentratie van zendinstallaties
door het delen van antenne-opstelpuntenHet bevorderen van site sharingGedeeld gebruik van opstelpunten van en door de rijksoverheid
zelf.5.2. Vinden van geschikte nieuwe opstelpuntenPlaatsing antennes op rijksobjecten6. COMMUNICATIE EN VOORLICHTING6.1. Informeren partijen en stimuleren communicatieInformatievoorzieningStimuleren en faciliteren van de onderlinge communicatie6.2. Het verstrekken van informatie aan het publiekVoorlichtingBerichtgeving in de media7. HET ANTENNEBELEID IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEFAntennebehoefte en antenneproblematiekGezondheidsaspectenRuimtelijke ordening en site sharingRelevantie voor het Nationaal Antennebeleid8. PROGRAMMA VOOR SAMENWERKING9. UITVOERINGSMAATREGELEN9.1. Nationaal Antennebureau9.2. Nationaal Antenneregister10. FINANCIËLE CONSEQUENTIES10.1. Benodigde middelen10.2. FinancieringBIJLAGE 1 LIJST VAN AFKORTINGEN
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27561Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 132 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 561Nationaal Antennebeleidnr. 2NOTAINHOUDSOPGAVEblz.   0.VOORWOORD2   1.ICT-ONTWIKKELING EN ICT-BELEID IN NEDERLAND31.1.ICT-panorama Nederland3 1.2. Het ICT-beleid4    2.DRAADLOZE NETWERKEN EN ANTENNES52.1. Typen draadloze netwerken5 2.2.Antennebehoefte in de komende
vijf jaar6 2.3.Knelpunten bij het plaatsen van
antennes8 2.4.Conclusies10    3.HET NATIONAAL ANTENNEBELEID103.1. Doelstelling en uitgangspunten10 3.2. Verantwoordelijkheden en belangen
van de betrokken partijen11 3.3. Samenwerkingsmodel143.4. Beleidsthema's17    4.WET- EN REGELGEVING184.1. Bouwregelgeving, ruimtelijke
ordening en milieu18 4.2. Blootstellingslimieten204.3. Antennes ten behoeve van omroepzenders23 4.4.Harmonisering Europese wet- en
regelgeving24 4.5.Beleid op de korte termijn24         5.RUIMTELIJK BESLAG255.1.Site-sharing, de concentratie
van zendinstallaties door het delen van antenne-opstelpunten25 5.2. Vinden van geschikte nieuwe opstelpunten27    6.COMMUNICATIE EN VOORLICHTING276.1. Informeren partijen en stimuleren
communicatie28 6.2. Het verstrekken van informatie
aan het publiek29    7.HET ANTENNEBELEID IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF30   8.PROGRAMMA VOOR SAMENWERKING31   9.UITVOERINGSMAATREGELEN339.1. Nationaal Antennebureau33 9.2. Nationaal Antenneregister34   10.FINANCIËLE CONSEQUENTIES3510.1.Benodigde middelen35 10.2. Financiering35   BIJLAGE 1. LIJST VAN AFKORTINGEN36    BIJLAGE 2. GEDRAGSLIJN ANTENNES
OP RIJKSOBJECTEN1    BIJLAGE 3. MANAGEMENTSAMENVATTING
VAN DIVERSE ONDERZOEKSRAPPORTEN1    BIJLAGE 4. VERSLAG ANTENNEPLATFORM1 10. VOORWOORDDe helft van de Nederlanders belt inmiddels mobiel. Dat worden er nog
meer. En in de toekomst gaan mensen zelfs mobiel internetsurfen. Het aantal
antennes in Nederland neemt daardoor explosief toe.Ik sta achter de groei van infrastructuur en diensten, want de digitale
delta betekent kansen voor bedrijven en burger. Aan de andere kant wil ik
horizonvervuiling door antennes voorkomen.Een vooruitziende ondernemer heeft jaren geleden een oplossing bedacht:
alle antennes moeten als boom worden gecamoufleerd. Een creatief idee, dat
echter kostbaar is, en zeker niet altijd uitvoerbaar.In het nationale antennebeleid wordt een andere suggestie aan de hand
gedaan: het concentreren van antennes. Het rijk heeft inmiddels een interdepartementale
gedragslijn opgesteld met de voorwaarden waaronder het rijk gebouwen, kunstwerken
en objecten als antenne-opstelpunt beschikbaar stelt. Dat moet voorkomen dat
er een woud van antennes ontstaat.In deze nota staat hoe de schaarse hoeveelheid opstelplaatsen op een eerlijke
manier kan worden verdeeld. Maar ook andere vragen uit de maatschappij worden
beantwoord. U vindt er bijvoorbeeld hoe het zit met de gezondheidsrisico's
van de antennes.Dit document is het resultaat van veel onderzoek. Bovendien is er is veel
overleg gevoerd met bestuurders, instituten, belangengroepen en belbedrijven.
In samenwerking met al deze partijen wil ik een eerste klas betaalbare, toegankelijke
en betrouwbare communicatie-infrastructuur opbouwen. Zodat Nederland zijn
internationale toppositie in de ICT-sector kan vasthouden.De Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat,J. M. de Vries 1. ICT-ONTWIKKELING EN ICT-BELEID IN NEDERLAND1.1. ICT-panorama NederlandInformatie- en Communicatie Technologie (ICT) in al haar toepassingen
is een fenomeen dat inmiddels brede ingang heeft gevonden in onze maatschappij.
ICT heeft een allesdoordringend karakter en is een draaggolf voor grote veranderingen
in de manier waarop we leven en werken. Mobiele communicatie neemt daarbinnen
een steeds prominentere plaats in. Draadloze toegang is een sterke marktkracht
die invloed zal hebben op alle gebieden van communicatie, van draadloze netwerken
tot draadloze Internet-toegang, integratie van vast en mobiel etc. Langs draadloze
weg zullen apparaten in huis en auto worden verbonden met het wereldwijde
netwerk. Er is bovendien sprake van een ontwikkeling van locatiegebonden communicatie
naar persoonsgebonden communicatie. Een dergelijk trend is al zichtbaar, zo
is het straatbeeld de afgelopen jaren enorm veranderd. De rust wordt op de
meest onverwachte plaatsen verstoord door mobiele telefoons. Ook wordt er
al flink «gesmst» en hier en daar «gewapt». Op korte
termijn zullen nog veel meer innovatieve diensten worden ontwikkeld en gelanceerd.Onderstaande cijfers illustreren deze ontwikkelingen:– het gebruik van Internet in ons land is stormachtig gegroeid naar
3,2 miljoen gebruikers in 1999;– het gebruik van telefonie en Internet tezamen in de periode 1998
tot en met 2002 vertoont naar verwachting meer dan een verdrievoudiging van
het volume: van 49 miljard belminuten in 1998 naar 169 miljard belminuten
in 2002;– de gemiddelde tijdsbesteding per persoon in Nederland aan telefonie
en Internet zal in 2002 ongeveer 29 minuten per dag zijn, ten opzichte van
8,5 minuut in 1998;– het gebruik van mobiele telefonie ten opzichte van vaste telefonie
zal naar verwachting in 2002 meer dan 50% bedragen.Figuur 1: toename van het aantal GSM-aansluitingen in
Nederland, 1991 t/m 2000 Samen met enkele andere landen in Europa (in het bijzonder in Scandinavië)
heeft Nederland internationaal een vooraanstaande positie op het gebied van
mobiele communicatie. Wij kennen een sterke groei van Internet, een hoge acceptatiegraad
voor mobiele telefonie en leveren bovendien een vooraanstaande bijdrage aan
nieuwe ontwikkelingen, zoals Bluetooth1 en UMTS2. Nederlandse spelers hebben in hoge mate bijgedragen
aan de standaardisatie op deze terreinen.1.2. Het ICT-beleidDe stormachtige groei in het gebruik van ICT en mobiele telefonie in het
bijzonder, toont aan dat dit een ontwikkeling is die in een brede maatschappelijke
behoefte voorziet. Burgers en bedrijven hechten groot belang aan een ruime
beschikbaarheid en goede toegankelijkheid van deze voorzieningen. Tegelijkertijd
leven er ook zorgen over de maatschappelijke veranderingen waarmee de nieuwe
technologie gepaard gaat en het tempo waarin deze plaatsvinden. De wenselijkheid
van een «24-uurseconomie» waarin een ieder continu bereikbaar
moet zijn, is bijvoorbeeld een prominent aandachtspunt, maar ook andere consequenties
verdienen een zorgvuldige afweging. Op het terrein van de mobiele telefonie
geldt dat bijvoorbeeld voor de grote aantallen zendinstallaties die nodig
zijn voor het inrichten van de gewenste draadloze netwerken.De Nederlandse overheid zet zich sinds het begin van de jaren '90 in voor
het totstandkomen van beleid dat is toegesneden op een maatschappelijk verantwoorde
ontwikkeling van de «ICT-maatschappij». In 1994 werd het «Actieplan
Elektronische Snelwegen» vastgesteld. In juni 1999 is het actieplan
in een breder kader geplaatst, sterk uitgebreid en geactualiseerd, in de vorm
van de kabinetsnota «De digitale delta». De verdienste van «De
digitale delta» is, dat het daarin geformuleerde beleid samenhang aanbrengt
tussen alle betrokken beleidsterreinen. De nota biedt een overkoepelend programma,
bestaande uit vijf «pijlers», dat alle aspecten van de ICT-ontwikkelingen
omvat. De beleidspijlers zijn nadrukkelijk niet afgebakend conform de bestaande
beleidsterreinen van bepaalde ministeries, maar zijn zuiver thematisch van
aard. Voor de verwezenlijking van alle pijlers van het beleid zijn dan ook
steeds verschillende ministeries gezamenlijk verantwoordelijk, waarbij het
ministerie van Economische Zaken het ICT-beleid als geheel coördineert.
Andere departementen coördineren onderdelen van het totale beleid. Zo
is Verkeer en Waterstaat verantwoordelijk voor het beleid met betrekking tot
het aanleggen van nieuwe telecommunicatie-infrastructuren.Kernpunt van «De digitale delta» is, dat het benutten van
de nieuwe mogelijkheden van de ICT essentieel is voor onze welvaart en ons
welzijn. Met de nieuwe mogelijkheden die de ICT biedt, kan de marktsector
haar concurrentiekracht versterken, kan de overheid haar dienstverlening aan
burgers en bedrijven verbeteren en staan de burger nieuwe middelen ter beschikking
voor communicatie en informatievergaring. Dit alles binnen heldere randvoorwaarden,
zoals een goede bescherming van de persoonlijke levenssfeer.Een van de pijlers onder het ICT-beleid is de (tele)communicatie-infrastructuur,
die immers de basis vormt voor alle informatieverkeer. De ambitie van het
kabinet op dit punt is, dat Nederland een eersteklas, betaalbare, toegankelijke
en betrouwbare communicatie-infrastructuur heeft en houdt. Doordat de vraag
naar capaciteit sterk toeneemt, onder meer door de explosieve groei van het
mobiele verkeer, is – naast de zorgvuldigheid ten aanzien van planologische
aspecten en gezondheidsaspecten – het tempo waarin de infrastructuur
kan worden uitgebreid daarbij een continu aandachtspunt.Het kabinetsbeleid met betrekking tot de telecommunicatie-infrastructuren
is vastgelegd in de kabinetsnota «Netwerken in de delta» van april
2000. In deze nota is onder meer vastgelegd dat op korte termijn (in 2000
en 2001) vergunningen verleend zullen worden voor het exploiteren van frequenties
ten behoeve van nieuwe draadloze technologieën. Ook is vastgelegd dat
voor het plaatsen van antenne-installaties ten behoeve van de benodigde draadloze
netwerken een nader conditionerend en faciliterend kabinetsbeleid zal worden
uitgewerkt. Dat beleid, het Nationaal Antennebeleid, is neergelegd in de navolgende
hoofdstukken van deze nota.Het Nationaal Antennebeleid richt zich primair op de volgende doelgroepen:– de burgers, die enerzijds gebruik willen maken van de nieuwe mogelijkheden
van draadloze communicatie maar anderzijds de zekerheid moeten hebben dat
hun gezondheid, leefmilieu en veiligheid daarmee niet in het geding komen;– de mede-overheden (gemeenten en provincies), die de primaire zorg
dragen voor het beschermen van de gezondheid, het leefmilieu en de veiligheid
van de burgers op hun grondgebied;– de exploitanten van antennes voor draadloze netwerken (de «operators»),
die op een zorgvuldige manier aan de wensen van hun netwerkgebruikers moeten
voldoen, zodat de gezondheid, het leefmilieu en de veiligheid op geen enkele
wijze in gevaar kunnen komen.2. DRAADLOZE NETWERKEN EN ANTENNES2.1. Typen draadloze netwerkenDraadloze netwerken vormen in toenemende mate een onmisbaar onderdeel
van de telecommunicatie-infrastructuur. Kenmerkend voor een draadloos netwerk
is, dat het is opgebouwd uit zend-/ontvangstinstallaties met de bijbehorende
antennes. Er bestaan veel verschillende typen draadloze netwerken. Naar gelang
de functie en de toegepaste technologie (bijvoorbeeld digitale mobiele telefonie
of analoge radio-omroep) zijn er voor een netwerk meer of minder antenne-installaties
nodig en verschillen de technische specificaties daarvan, zoals de hoogte
en het zendvermogen. Antennes zijn een conditio sine qua non voor het gebruiken van radiofrequenties
en het realiseren van draadloze netwerken.Voor het infrastructuurbeleid zijn de navolgende typen netwerken relevant1.Netwerken voor mobiele communicatiea. Digitale mobiele telefonie. Momenteel zijn
er vijf netwerken voor digitale mobiele telefonie operationeel, gebaseerd
op de standaarden GSM-900 en DCS-1800 (tezamen veelal als «GSM»
aangeduid). De antennes worden laag tot middelhoog opgesteld (van 10 tot ca.
30 meter) en hebben een gering zendvermogen van minder dan 100 Watt tot ca.
250 Watt. Ten behoeve van deze netwerken zijn reeds ca. 8000 antennes geplaatst.b. Digitale mobiele communicatie. De mogelijkheden
van GSM-900 en DCS-1800 zullen binnenkort sterk worden uitgebreid door de
komst van de nieuwe standaard UMTS. Deze standaard maakt communicatiesnelheden mogelijk, vergelijkbaar met de snelheid van het vaste net.
Daardoor wordt bijvoorbeeld mobiel Internet een serieuze toepassing. De benodigde
frequenties zijn medio 2000 uitgegeven. De antennes worden laag tot middelhoog
opgesteld en zenden voor het merendeel met een zeer gering vermogen van minder
dan 100 Watt.c. Digitale mobiele communicatie voor besloten gebruikersgroepen. Voor speciale toepassingen ten behoeve van besloten gebruikersgroepen
bestaat de TETRA-standaard. De antennes worden middelhoog opgesteld (tot ca.
50 meter) en hebben een laag vermogen. Op basis van deze standaard wordt waarschijnlijk
het overheidsnetwerk C2000 gerealiseerd, bedoeld voor exclusief gebruik door
de hulpdiensten politie, brandweer en ambulance. Op korte termijn zal ook
frequentieruimte voor een commercieel TETRA-netwerk worden uitgegeven.Omroepnetwerkena. Analoge AM-omroep. Ten behoeve van radio-uitzendingen
zijn sinds jaar en dag enige tientallen middengolfzenders en kortegolfzenders
(voor Radio Nederland Wereldomroep) in gebruik. De antennes zijn hoog (van
ca. 50 – 100 meter) en zenden veelal uit met een hoog vermogen, tot
150 kWatt.b. Analoge FM-omroep. Voor uitzendingen van
radio en televisie zijn enkele tientallen FM-zenders in gebruik. De antennes
zijn hoog (van ca. 50 – 150 meter) en zenden uit met een hoog vermogen,
tot 100 kWatt.c. Digitale radio en televisie. Binnenkort
zullen radio- en televisie-uitzendingen (aangeduid als respectievelijk TDAB
en DVBT) ook digitaal plaatsvinden. De frequenties daarvoor worden in 2001
uitgegeven. Digitale omroepnetwerken bieden diverse voordelen ten opzichte
van analoge omroepnetwerken. De kwaliteit van de uitzendingen is hoger, terwijl
er tegelijkertijd aanzienlijk meer kanalen binnen de beschikbare frequentiebanden
gebruikt kunnen worden. De antennes voor digitale omroepnetwerken zijn hoog
(tot ca. 150 meter), maar zenden uit met een vrij laag vermogen, tot maximaal
10 kWatt.Overige netwerkena. Wireless Local Loop (WLL). Binnenkort wordt
het mogelijk de aansluiting van abonnees op het vaste telefonienetwerk (dus
de draad tussen de abonnee en de eindcentrale van het netwerk) te vervangen
door een draadloze verbinding. Deze technologie staat bekend als WLL. De benodigde
frequenties worden op korte termijn uitgegeven. Antennes voor WLL zijn laag
tot middelhoog en zenden uit met een laag tot zeer laag vermogen, vergelijkbaar
met de antennes voor mobiele telefonie.b. Diverse toepassingen. Tenslotte bestaan
er nog enkele draadloze netwerken in de categorie «diversen»,
zoals ten behoeve van de luchtverkeersleiding. Het gaat hier om besloten netwerken
met een relatief gering aantal gebruikers. Vanwege de geringe omvang en de
beperkte mate waarin deze netwerken aan wijzigingen onderhevig zijn, zijn
ze voor het infrastructuurbeleid nauwelijks relevant.2.2. Antennebehoefte in de komende vijf jaarTeneinde zicht te krijgen op de aantallen antennes die in de toekomst
nog geplaatst zullen moeten worden ten behoeve van alle genoemde typen netwerken,
is een inventariserend onderzoek uitgevoerd met een planningshorizon van vijf
jaar. Behalve in de behoefte aan antennes geeft het onderzoek
ook inzicht in de behoefte aan antenne-opstelpunten. Dat is namelijk niet
hetzelfde. Soms is het mogelijk verscheidene antennes op één
opstelpunt te plaatsen, ook als die antennes eigendom zijn van verschillende
partijen. Dit medegebruik van opstelpunten wordt«site sharing»
genoemd en is een middel om het ruimtebeslag van antennes binnen de perken
te houden.Onderstaand volgt een samenvatting van de onderzoeksresultaten. Daarbij
is onderscheid gemaakt tussen lage antennes (met een hoogte tot 15 meter),
middelhoge antennes (met een hoogte tot 50 meter) en hoge antennes (hoger
dan 50 meter). De getallen zijn ramingen, gebaseerd op de plannen van operators
en de resultaten van diverse eerdere onderzoeken. Type netwerklage antennesmiddelhoge
antenneshoge antennesnieuwe opstelpuntenGSM-900/DCS-18002000–3000 per jaarenkele honderden per jaar 3000 per jaarUMTS10 000 per jaar vanaf 2002 t/m 2005enkele honderden per jaar vanaf 2002 t/m
2005 1 000–2 000 per jaar vanaf 2001 t/m 2005TETRA overheid (C2000) 400 geen of enkele TETRA commercieel 300 300 Lange golf  11Middengolf  1212 Korte golf  geengeen FM  11–2311–23TDAB  30–4020 DVBT  5530WLLenkele honderden  enkele honderdenBron: «Antennebehoefte in Nederland in de komende vijf jaar»,
juni 2000, versie 3.2, Columbi ConsultingUit de tabel blijkt dat vooral de mobiele communicatie (GSM-900/DCS-1800
en UMTS) in de komende jaren om grote aantallen nieuwe antennes vraagt. Het
gaat daarbij echter overwegend om kleine antennes die met een laag vermogen
uitzenden. De uitbreidingen van de bestaande GSM- en DCS-netwerken zijn bedoeld
om de verwachte verdere groei van de mobiele telefonie in de komende jaren
op te kunnen vangen. Het gaat hier om zogenaamde «verdichtingsantennes»,
die niet nodig zijn om landelijke dekking te bereiken (die is voor alle huidige
mobiele-telefonienetwerken reeds bereikt), maar om de capaciteit van de netwerken
gelijke pas te laten houden met de toenemende vraag.De aantallen benodigde antennes voor UMTS-netwerken zijn gebaseerd op
verwachtingen van de toekomstige vraag naar deze nieuwe technologie. Onderzoek
wijst uit dat vanaf 2002 begonnen moet worden met het plaatsen van antennes
om tijdig aan de vraag te kunnen voldoen. Voor een UMTS-netwerk met landelijke
dekking zijn ca. 600 middelhoge antennes en enkele duizenden lagere antennes
nodig. Deze zijn qua vormgeving en vermogen vrijwel gelijk aan de antennes
voor GSM of DCS en kunnen naar verwachting veelal bijgeplaatst worden op de
reeds aanwezige antenneopstelpunten. Om de gewenste capaciteit te bereiken
wordt een UMTS-netwerk verder aangevuld met vele duizenden zeer kleine verdichtingsantennes.
Deze «sprietjes» hebben elk een cirkelvormig bereik met een straal
van slechts ca. 100 meter (de zogenaamde «picocellen») en zijn
geschikt voor dekking van grote overdekte ruimtes waar een grote capaciteitsbehoefte
bestaat.Voor de omroepnetwerken zijn veel minder nieuwe antennes nodig dan voor
de mobiele communicatie. De antennes voor omroepnetwerken zijn echter veel
groter en hebben veelal een aanzienlijk hoger zendvermogen. Qua ruimtelijk
beslag en mogelijke effecten op het leefmilieu is deze categorie
antennes dan ook niet vergelijkbaar met de categorie antennes voor mobiele
communicatie.2.3. Knelpunten bij het plaatsen van antennesZoals uit het onderzoek blijkt, is voor het inrichten en exploiteren van
een draadloos netwerk met landelijke dekking vaak een groot aantal antenne-installaties
noodzakelijk. Zo vereist een landelijk dekkend netwerk voor mobiele telefonie
op basis van GSM-900 of DCS-1800 tenminste 600 antennes, verspreid over het
hele land. Aanvullend zijn er verdichtingsantennes nodig om de toename van
het mobiele verkeer op te kunnen vangen, waardoor het werkelijk benodigde
aantal antennes per netwerk al gauw ruim 2000 tot 3000 bedraagt. Voor UMTS
zijn nog vele duizenden nieuwe antennes extra nodig, zij het dat deze voor
het grootste deel veel kleiner en onopvallender zijn dan de antennes voor
GSM en DCS.De vijf marktpartijen die vergunningen hebben voor GSM-900 en DCS-1800
zijn voortvarend bezig hun draadloze netwerken in te richten en hebben reeds
vele duizenden antennes geplaatst. Zij trachten daarmee te voldoen aan de
continu sterk toenemende vraag van burgers en bedrijven naar communicatiecapaciteit.
Het plaatsen van antennes voor mobiele telefonie voldoet derhalve aan een
sterke maatschappelijke behoefte, maar roept tegelijkertijd steeds meer maatschappelijke
weerstand op. Dezelfde burgers die een steeds grotere communicatiecapaciteit
wensen, vragen zich ook in toenemende mate af of hun gezondheid gevaar loopt
in de nabijheid van een antenne-installatie. En gemeenten vrezen een «wildgroei»,
die zich slecht verdraagt met het lokale welstandsbeleid. Ook in landelijke
gebieden rijst steeds vaker de vraag in hoeverre antennes op vrijstaande masten
bijdragen aan «horizonvervuiling».De reactie van de mede-overheden (gemeenten en provincies) op deze ontwikkeling
is divers, maar komt er vaak op neer dat men tracht de plaatsing van nieuwe
antennes zo veel mogelijk te reguleren. Een instrument daarvoor is de bouwvergunning,
die voor het plaatsen van elke afzonderlijke antenne moet worden aangevraagd.
Dit heeft tot gevolg dat eerst de daarvoor bestemde procedures moeten worden
gevolgd die de nodige tijd vragen voordat mag worden overgegaan tot het plaatsen
van de gewenste antennes. Wanneer voor het verlenen van een bouwvergunning
ook een vrijstelling nodig is van het bestemmingsplan (dat is vaak het geval),
zullen de procedures worden verlengd. De doorlooptijden kunnen zes tot negen
maanden bedragen.Geconfronteerd met de antenneproblematiek zijn veel gemeenten intussen
begonnen met het opstellen van een eigen antennebeleid. Een belangrijke hinderpaal
daarbij is echter een gebrek aan adequate informatie en het ontbreken van
een nationaal antennebeleid. Men weet niet precies welke eisen men kan en
mag stellen aan antenne-installaties en of er nu wel of geen werkelijke gevaren
bestaan. Dit leidt vaak tot een restrictief lokaal beleid. Het gevolg is,
dat de vergunninghouders (de «operators») zich meer en meer belemmerd
voelen in de wens om hun netwerken met de vereiste snelheid operationeel te
krijgen.Ook bij het plaatsen van antennes voor omroepzenders ervaren operators
hoe langer hoe meer knelpunten, die het voortvarend realiseren van de gewenste
infrastructuren in de weg staan. Hoewel het benodigde aantal van deze antennes
veel kleiner is dan het aantal antennes voor mobiele communicatie, is de problematiek
er zeker niet minder om. Doordat de antennes voor omroepzenders in het algemeen
hoog en dus goed zichtbaar zijn en met grotere vermogens uitzenden, is het
beduidend moeilijker om voor deze antennes locaties te vinden
die aan alle eisen van gezondheid, milieu en welstand voldoen.De bovenbeschreven problematiek leidt in de praktijk tot een aantal knelpunten:a. De rijksoverheid wenst – gelet op de grote maatschappelijke behoefte
aan communicatiecapaciteit – de voorwaarden te creëren voor een
voorspoedige uitrol van nieuwe draadloze infrastructuren en tegelijkertijd
een wildgroei van antennes te voorkomen. Daartoe heeft de rijksoverheid echter
slechts zeer beperkte bestuurlijke instrumenten voorhanden. De enige instrumenten
die beschikbaar zijn, zoals aanwijzingsbesluiten, zijn dusdanig zwaar dat
het hanteren ervan in de praktijk op grote bezwaren stuit.b. De mede-overheden, in het bijzonder de gemeenten, hebben onvoldoende
informatie tot hun beschikking – over landelijke beleidsontwikkelingen,
gezondheidsaspecten, ruimtelijke consequenties, juridische aspecten etc. –
om een adequaat beleid te formuleren. Dit leidt er ook toe dat de gemeenten
weinig zekerheid ervaren omtrent de wettelijke basis voor hun eigen beleid.
Het gebrek aan informatie (met name over technische aspecten) heeft verder
tot gevolg dat gemeenten zich niet in staat voelen als gelijkwaardige partner
op te treden in de onderhandelingen met operators.c. Het gespreksklimaat tussen gemeenten en operators is veelal niet optimaal.
Gemeenten voelen zich onder druk gezet of zelfs «overvallen» door
de operators, die tot voor kort met grote snelheid antennes hebben geplaatst,
in sommige gevallen zelfs nog vóórdat daarvoor bouwvergunningen
waren verleend. Dit knelpunt wordt versterkt doordat de operators nog weinig
als eenheid naar buiten treden en meestal elk afzonderlijk de gemeentebesturen
benaderen.d. Een toenemende onrust bij de bevolking over de mogelijke negatieve
effecten op de gezondheid en de welstand van burgers die in de directe nabijheid
van antennes wonen, leidt tot een grote politiek-maatschappelijke druk op
de gemeentelijke overheden. De onrust uit zich onder meer in bezwaarprocedures
en klachten van burgers en maatschappelijke organisaties, hetgeen ook fysiek
een extra druk legt op het gemeentelijk apparaat.e. Mede ten gevolge van de bovenstaande knelpunten heeft het beleid van
veel gemeenten een tamelijk ad-hoc karakter, geïnitieerd door incidenten
en gevoed door maatschappelijke onrust, in plaats van een beleid dat is gebaseerd
op feitelijke, objectieve informatie en landelijke richtlijnen.f. De operators hebben in sterk toenemende mate te maken met tijdverlies
bij het realiseren van hun netwerken, als gevolg van de huidige procedures
voor het aanvragen van bouwvergunningen en bestemmingsplanvrijstellingen.
Daardoor komt de beschikbare netwerkcapaciteit onder druk te staan en loopt
ook hun bedrijfseconomische planning gevaar. De planning komt verder onder
druk te staan doordat gemeenten soms op eigen initiatief – met het oog
op hun verantwoordelijkheid richting burgers de kwaliteit van de woonomgeving
te bewaken – een zeer restrictief beleid voeren (bijvoorbeeld een algeheel
verbod om antennes op woongebouwen te plaatsen), dan wel een afwachtende houding
aannemen tot het moment dat zij hun beleid kunnen afstemmen op landelijke
regelgeving. g. De veelheid aan bouwvergunningsaanvragen voor het plaatsen van antennes
en de benodigde specifieke expertise voor de behandeling daarvan, leidt tot
een beduidende verzwaring van de administratieve lasten van de gemeenten.
Ook de administratieve lasten voor de operators nemen toe.h. Door de schaarste aan opstelpunten en het feit dat twee van de vijf
GSM-operators een voorsprong hebben in de opbouw van hun netwerken op de andere
drie, kunnen belemmeringen ontstaan voor een vrije economische mededinging.
Gezonde concurrentieverhoudingen op basis van prijs en kwaliteit van de geleverde
diensten zijn pas mogelijk als alle operators over voldoende antenne-opstelpunten
kunnen beschikken. Dit knelpunt geldt ook (en zelfs in versterkte mate) voor
de realisatie van de nieuwe UMTS-netwerken in de nabije toekomst, omdat de
bestaande operators voor het plaatsen van UMTS-antennes in eerste instantie
gebruik zullen maken van de reeds aanwezige opstelpunten voor GSM- en DCS-antennes.
Ook bij het realiseren van de nieuwe UMTS-netwerken hebben twee van de vijf
operators dus wederom een duidelijke voorsprong op de overige drie.i. De te plaatsen nieuwe omroepzenders leggen een relatief groot beslag
op de beschikbare ruimte en hebben bovendien een bovenlokaal belang. Daaruit
vloeit voort dat gemeenten uiterst terughoudend zijn met het toestaan van
deze antennes op hun grondgebied. Tegelijkertijd zijn de provincies veelal
nog onvoldoende toegerust om hierin hun bestuurlijke rol adequaat te kunnen
vervullen.2.4. ConclusiesEr is sprake van een toenemende maatschappelijke behoefte aan netwerken
voor draadloze communicatie. Het kabinetsbeleid zoals vastgelegd in de nota's
«De digitale delta» en «Netwerken in de delta» is
erop gericht een voorspoedige en zorgvuldige realisatie van deze nieuwe ICT-infrastructuren
te bevorderen. Tegelijkertijd doen zich evenwel toenemende problemen voor
met het plaatsen van nieuwe antennes voor draadloze netwerken. Te voorzien
valt, dat de problematiek in de komende jaren nog sterk zal toenemen, gezien
de grote behoefte aan nieuwe antennes en antenne-opstelpunten.Het is daarom van groot belang dat het kabinet een gericht antennebeleid
voert, om de juiste randvoorwaarden te scheppen die een snelle en zorgvuldige
plaatsing van antennes mogelijk maken. De belangen van de volksgezondheid,
het leefmilieu, de veiligheid en van een voorspoedige economische ontwikkeling
dienen daarbij in evenwicht tot hun recht te komen.3. HET NATIONAAL ANTENNEBELEID3.1. Doelstelling en uitgangspunten Het doel van het Nationaal Antennebeleid is het binnen duidelijke kaders
van volksgezondheid, leefmilieu en veiligheid stimuleren en faciliteren van
voldoende ruimte voor antenneopstelpunten1.Uit dit doel vloeit voort dat het Nationaal Antennebeleid zich richt op
het bereiken van evenwicht, tussen enerzijds het belang van een zorgvuldige
toetsing aan de eisen van volksgezondheid, leefmilieu en veiligheid en anderzijds
het belang van een snelle realisatie van nieuwe draadloze infrastructuren.
De beoogde evenwichtstoestand is smal en er zijn veel partijen die een bijdrage
moeten leveren om het evenwicht in stand te houden. Een stevige verankering
van het antennebeleid in wet- en regelgeving geeft de betrokken partijen zekerheid
omtrent de borging van hun verantwoordelijkheden en belangen. Daarnaast vereist
de uitvoering van het antennebeleid een blijvende onderlinge afstemming tussen
de belanghebbenden en zo nodig bijstelling van het beleid als het evenwicht
verloren dreigt te gaan.Gegeven de grote hoeveelheid belangen en betrokken partijen, is het de
overtuiging van het kabinet dat het antennebeleid alleen kan slagen wanneer
het breed wordt gedragen en er rekening wordt gehouden met bestaande bestuurlijke
verhoudingen.3.2. Verantwoordelijkheden en belangen van de betrokken
partijenUit het voorgaande vloeit voort dat het noodzakelijk is een goed beeld
te hebben van de belangen van alle betrokken partijen, teneinde een afgewogen
en breed gedragen antennebeleid te kunnen formuleren. Navolgend worden daarom
de verantwoordelijkheden en belangen van de primair betrokken partijen (burgers
en bedrijfsleven, rijksoverheid, mede-overheden en netwerk-operators) nader
toegelicht, zoals naar voren gekomen uit diverse onderzoeken die ten behoeve
van het Nationaal Antennebeleid recent zijn uitgevoerd.3.2.1. Burgers en bedrijvenHet belang van burgers en bedrijfsleven is tweeledig. Enerzijds wenst
men te beschikken over een foutloos en snel functionerende draadloze infrastructuur,
anderzijds wenst men zo min mogelijk (liefst helemaal niet) te worden geconfronteerd
met antenne-installaties in de onmiddellijke nabijheid van de eigen leef-
of werkomgeving. Het «not in my backyard» verschijnsel –
wel de lusten willen hebben maar niet de lasten willen dragen – ligt
hier dus voortdurend op de loer.Burgers zowel als bedrijven stellen voorts steeds hogere eisen aan de
snelheid waarmee men kan communiceren. De communicatiesnelheid is afhankelijk
van de bandbreedte die men ter beschikking krijgt.
Deze wordt voornamelijk bepaald door de toegepaste technologie. Dit brengt
met zich mee dat er een groot maatschappelijk belang moet worden toegekend
aan de snelle uitrol van breedbandige draadloze netwerken, met name UMTS.3.2.2. RijksoverheidHet realiseren en exploiteren van draadloze netwerken en meer in het bijzonder
het plaatsen van de daarvoor benodigde antennes, is een activiteit die vele
beleidsterreinen raakt. De ruimtelijke ordening, de volksgezondheid, de economie,
de veiligheid, alsook de kwaliteit en toegankelijkheid van de ICT-infrastructuur
in het algemeen zijn daarmee direct gemoeid. De rijksoverheid is verantwoordelijk
voor het scheppen van een wettelijk kader, waarbinnen al deze beleidsterreinen
in samenhang tot een maatschappelijk optimaal resultaat kunnen leiden.De bijzondere verantwoordelijkheden op de beleidsterreinen zelf verschillen
per betrokken ministerie. Samengevat kunnen deze als volgt worden weergegeven: Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM)VROM is verantwoordelijk voor het landelijke beleid op het gebied van
de ruimtelijke ordening en het milieubeheer. Daaruit vloeit voort dat VROM
wet- en regelgeving opstelt (zoals de Woningwet en de Wet Milieubeheer), waaraan
in beginsel ook het plaatsen van antennes onderworpen is. Tevens heeft VROM –
meer specifiek de Rijksgebouwendienst – de zorg voor het beheer van
veel van de gebouwen waarin de rijksoverheid zelf is gevestigd. Dit is van
belang waar die gebouwen in beginsel gebruikt zouden kunnen worden als antenneopstelpunt.Ministerie van Verkeer en Waterstaat (V&W)V&W is verantwoordelijk voor het infrastructuurbeleid en meer in het
bijzonder voor de wet- en regelgeving inzake het gebruik van frequenties voor
draadloze netwerken. Voorts heeft V&W een coördinerende rol bij de
beleidsvorming inzake het realiseren van draadloze infrastructuren en de daarvoor
benodigde antennes. Tevens heeft V&W taken ten behoeve van de marktordening
op het gebied van de Telecommunicatie. Daarnaast heeft de Onafhankelijke Post-
en Telecommunicatie Autoriteit (OPTA) tot taak de vrije marktwerking in de
Telecommunicatiesector te bewaken en zo nodig af te dwingen. Tenslotte is
V&W (Rijkswaterstaat) beheerder van vele rijksobjecten, zoals wegen en
waterstaatswerken, waarlangs of waarop in beginsel antennes kunnen worden
opgesteld.Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)VWS is verantwoordelijk – overigens veelal gezamenlijk met andere
ministeries – voor het beleid op het gebied van de (bescherming van
de) volksgezondheid, alsmede voor veel van de wet- en regelgeving op dit gebied.
Onderdeel daarvan is ook het beleid om het potentiële gevaar voor de
volksgezondheid van elektromagnetische velden te beperken. Momenteel hanteert
de regering op dit gebied de aanbevelingen die in 1999 door de Europese Raad
van Ministers zijn gedaan. Deze aanbevelingen stellen maximum-waarden voor
de elektrische veldsterkte waaraan de bevolking zonder gevaar voor de gezondheid
kan worden blootgesteld: de zogenaamde «blootstellingslimieten».
De Europese aanbevelingen houden rekening met de normen die door het International
Committee for Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP) zijn opgesteld.Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)SZW is verantwoordelijk voor de wet- en regelgeving over van de arbeidsomstandigheden.
De eerdergenoemde blootstellingslimieten spelen hierbij eveneens een rol en
dienen in voorkomende gevallen in een risico-inventarisatie en -evaluatie
op grond van de Arbo-wetgeving te worden betrokken. Voor het opstellen van
deze risico-inventarisatie en -evaluatie is het nodig dat zowel de Arbeidsinspectie
als de werkgever die zijn werknemers nabij antennes laat werken, gegevens
kunnen verkrijgen uit het zogenaamde Nationaal Antenneregister (zie hoofdstuk
9). Rond antennes dienen zo nodig veiligheidszones in acht te worden genomen
overeenkomstig de aanbevelingen van de European Telecommunications Standards
(ETSI)Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW)OCW is verantwoordelijk voor de wetgeving omtrent de bescherming van het
cultuurgoed. In het kader van het antennebeleid is daarvan in het bijzonder
de bescherming van monumenten van belang, zoals vastgelegd in de Monumentenwet.
Voorkomen moet worden dat door het plaatsen van antennes risico's ontstaan
voor het aantasten van de cultuurhistorische waarde van beschermde monumenten. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK)BZK exploiteert ten behoeve van de openbare orde en veiligheid enkele
eigen draadloze netwerken. Momenteel gaat het met name om een netwerk voor
de alarmering van de bevolking bij rampen (het Waarschuwings- en AlarmeringsStelsel
WAS) en een besloten netwerk voor de communicatie tussen de hulpdiensten politie,
brandweer en ambulance (C2000). Voor deze netwerken heeft BZK zelf enige duizenden
antennes nodig. Overigens zullen er in de toekomst waarschijnlijk meer overheidsdiensten
zijn die een eigen draadloos netwerk willen inrichten.Ministerie van Economische ZakenEZ is verantwoordelijk voor het stimuleren van de economische positie
van Nederland in het algemeen en in het bijzonder op ICT-gebied. Daarnaast
is EZ verantwoordelijk voor het bevorderen van de vrije economische mededinging,
zoals vastgelegd in de Mededingingswet.Het Nationaal Antennebeleid is erop gericht de wet- en regelgeving die
uit deze verantwoordelijkheden voortvloeit zorgvuldig op elkaar af te stemmen,
om ervoor te zorgen dat deze eenduidig en samenhangend is.3.2.3. Mede-overhedenDe mede-overheden – in het bijzonder de gemeenten maar ook de provincies,
bijvoorbeeld wanneer een vrijstelling van het bestemmingsplan aan de orde
is – hebben de primaire verantwoordelijkheid voor een zorgvuldige plaatsing
van antennes op hun grondgebied. Zij dienen bij verzoeken tot het plaatsen
van antennes alle betrokken belangen af te wegen in het kader van de verlening
van bouwvergunningen, milieuvergunningen of vrijstellingen van het bestemmingsplan.
Tevens moeten zij antwoord kunnen geven op vragen van de bevolking, over de
wijze waarop met het plaatsen van antennes op hun grondgebied wordt omgegaan.Om deze verantwoordelijkheden onderbouwd te kunnen uitoefenen hebben de
mede-overheden behoefte aan actuele en adequate informatie, enerzijds ten
aanzien van de landelijke wet- en regelgeving, anderzijds ten aanzien van
de technische aspecten van draadloze netwerken en antenne-installaties. Dergelijke
informatie hebben de gemeenten ook nodig om door te geven aan de eigen bevolking.
Het goed en tijdig informeren van de burgers achten zij noodzakelijk om het
plaatsen van antenne-installaties op hun grondgebied in goede banen te kunnen
leiden.De mede-overheden stemmen de wijze waarop zij het antennebeleid uitvoeren
onderling af door middel van overlegorganen, in het bijzonder de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Inter-Provinciaal Overlegorgaan (IPO).3.2.4. Netwerk-operatorsDe marktpartijen die een vergunning voor frequentiegebruik hebben verkregen,
hebben vooral belang bij het zo snel mogelijk kunnen «uitrollen»
van hun draadloze netwerken en dus bij het snel plaatsen van de benodigde
antennes. Dit belang vloeit primair voort uit de snel groeiende vraag van
hun klanten (burgers en bedrijven) naar netwerkcapaciteit en tevens uit de
bedrijfseconomische noodzaak om de omvangrijke investeringen zo snel mogelijk
terug te verdienen.Naast het primaire belang om snel operationeel te zijn, hebben de netwerk-operators
nog enkele andere belangen, met name:– een vrije onderlinge concurrentie op prijs en kwaliteit van hun
diensten, welke niet belemmerd wordt door een schaarste aan antenne-opstelpunten;– flexibiliteit in de locaties waarop en de dichtheid waarmee antennes
geplaatst kunnen worden, teneinde op elke plaats de gewenste serviceniveaus
aan hun klanten te kunnen bieden;– zo laag mogelijke kosten voor het plaatsen en beheren van de antenne-installaties.De operators van de netwerken voor mobiele communicatie stemmen hun handelwijze
bij het plaatsen van antennes onderling af met behulp van het overlegorgaan
MoNet (Mobiele-Netwerkoperators).3.3. SamenwerkingsmodelEen basisprincipe van het Nationaal Antennebeleid is, dat de doelstelling
alleen bereikt kan worden dankzij een nauwe samenwerking tussen de betrokken
partijen, met behoud van een ieders verantwoordelijkheden en met begrip voor
de wederzijdse belangen. Het samenwerkingsmodel dat aan dit principe ten grondslag
ligt kan als volgt worden weergegeven:Figuur 3: samenwerkingsmodel voor het Nationaal Antennebeleid Het Nationaal Antennebeleid stuurt op de relaties in de primaire «driehoeksverhouding»
tussen de rijksoverheid, de mede-overheden en de netwerk-operators. Deze relaties,
in het schema met A, B en C aangeduid, kunnen echter niet los van elkaar worden
gezien. Zij zijn onderling afhankelijk en bovendien divers van aard. Onderstaand
worden deze relaties nader toegelicht.A: relaties tussen de rijksoverheid en de mede-overhedena. Wet- en regelgeving: de rijksoverheid stelt de landelijke kaders vast
waarbinnen de mede-overheden hun lokale beleid kunnen vormgeven. Grotendeels
gebeurt dit in de vorm van (formele) wet- en regelgeving. De belangrijkste
wetten en regelingen in dit verband zijn:– de Wet op de Ruimtelijke Ordening (RO), waarin onder meer is vastgelegd
hoe de lokale overheden met bestemmingsplannen moeten omgaan, hoe deze zo
nodig moeten worden aangepast en hoe eventuele vrijstellingen verleend kunnen
worden;– de Woningwet, waarin onder meer is vastgelegd welke soorten bouwwerken
onderworpen zijn aan een bouwvergunning en welke criteria van belang zijn
bij het al of niet verlenen daarvan;– de Monumentenwet, waarin onder meer is vastgelegd dat de cultuurhistorische
waarde van monumenten moet worden beschermd;– de Wet Milieubeheer, waarin onder meer is vastgelegd welke soorten
(antenne)installaties onderworpen zijn aan een milieuvergunning en onder welke
voorwaarden een milieuvergunning al of niet moet worden verleend;– de Telecommunicatiewet, waarin onder meer is vastgelegd dat operators
de verplichting hebben om site sharing toe te staan (behoudens technische
bezwaren) en waarin ook de mogelijkheid wordt geboden om operators bij algemene
maatregel van bestuur te verplichten tot het aanleveren van gegevens over
hun antenneopstelpunten;– de Arbeidsomstandighedenwet en het Arbeidsomstandighedenbesluit
die eisen stellen aan toestellen die schadelijke, niet-ioniserende elektromagnetische
straling kunnen uitzenden;– de Europese aanbevelingen inzake blootstellingslimieten aan elektromagnetische
velden. Daarnaast moet er rekening worden gehouden met de volgende richtlijnen:– Richtlijn 99/5/EG van het Europees Parlement en de raad van 9 maart
1999 betreffende radioapperatuur en telecommunicatie-eindapparatuur en de
wederzijdse conformiteit.– Richtlijn 89/336/EEG van de Raad van 3 mei 1989 betreffende
de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de Lidstaten inzake elektromagnetische
compatibiliteit.b. Planologische kaders: deze worden vastgesteld in nauwe samenwerking
tussen rijk, provincies en gemeenten. Binnen de landelijk vastgestelde richtlijnen
en afspraken hebben de provincies tot taak om streekplannen op te stellen,
waarin ruimte zou kunnen worden gereserveerd voor draadloze infrastructuren.
Daarbij gaat het dan met name om de grotere antennes voor omroepzenders. Tevens
kan de provincie nadere richtlijnen formuleren voor de wijze waarop antennes
in de gemeentelijke bestemmingsplannen kunnen worden ingepast. Tenslotte heeft
de provincie ook een controlerende en toetsende rol ten aanzien van de gemeentelijke
bestemmingsplannen.c. Advies, voorlichting en technische begeleiding: de mede-overheden verwachten
van de rijksoverheid niet alleen wetten en regelingen, maar ook concrete hulp
bij het toepassen daarvan in hun eigen situatie. In het licht van het Nationaal
Antennebeleid gaat het dan vooral om objectieve, technisch-inhoudelijke informatie.
Bijvoorbeeld over de praktische betekenis van blootstellingslimieten, de wijze
waarop deze gehandhaafd kunnen worden of de vraag in hoeverre site sharing
in de praktijk kan worden afgedwongen. Een voorbeeld van een praktische uitwerking
is de «Gedragslijn antennes op rijksobjecten» die als onderdeel
van het Nationaal Antennebeleid is opgesteld. Deze gedragslijn regelt hoe
organen van de rijksoverheid omgaan met verzoeken van netwerk-operators
om antennes op hun objecten (gebouwen, terreinen en kunstwerken) te mogen
plaatsen.d. Plaatsing van eigen antennes: de rijksoverheid is voor het plaatsen
van antennes ten behoeve van de eigen netwerken (zoals WAS en C2000), net
als de commerciële operators, deels ook onderworpen aan het lokale antennebeleid
van de gemeenten op wiens grondgebied zij de antennes wil plaatsen. Deze relatie
brengt met zich mee dat de rijksoverheid ook zelf een direct belang heeft
bij een lokaal antennebeleid dat voorziet in voldoende opstelpunten, in elk
geval voor het opstellen van de eigen antennes.e. Gegevensverstrekking over geplaatste antennes: de rijksoverheid wenst
op landelijk niveau inzicht te hebben in alle geplaatste antennes, teneinde
het antennebeleid voortdurend te kunnen afstemmen op de actuele situatie.
De gemeenten kunnen daarvoor een belangrijke bron van gegevens zijn, omdat
zij op basis van de vergunningaanvragen beschikken over de exacte locaties
en overige specificaties van alle antenne-installaties op hun grondgebied.B: relaties tussen de rijksoverheid en de operatorsa. Vergunningverlening voor het gebruik van frequenties: de rijksoverheid
verleent de vergunningen die operators nodig hebben om gebruik te mogen maken
van de frequenties voor bepaalde doeleinden, zoals mobiele telefonie of omroep.
Daarbij stelt de overheid voorwaarden, zoals – in het geval van mobiele
telefonie – de verplichting dat de vergunninghouder binnen een bepaalde
tijd een netwerk operationeel heeft dat een bepaalde mate van dekking biedt.
Een afgeleide relatie in dit verband is, dat de overheid dan ook gehouden
is geen belemmeringen op te werpen aan de vergunninghouder om aan de gestelde
voorwaarden te voldoen.b. Wet- en regelgeving: hiervoor geldt mutatis mutandis hetzelfde als
voor de relatie tussen rijksoverheid en mede-overheden. Aanvullend kan voor
de relatie tussen rijksoverheid en operators nog de Mededingingswet worden
genoemd, waarin een verbod op de beperking van de vrije mededinging tussen
gelijkwaardige marktpartijen is geregeld alsmede het toezicht dat de overheid
daarop uitoefent.c. Beschikbaarstelling opstelpunten rijksoverheid: de rijksoverheid beschikt
zelf over vele objecten (gebouwen, terreinen en kunstwerken zoals bruggen,
sluizen en wegportalen, maar ook eigen antennemasten) die in aanmerking kunnen
komen als opstelpunt van antennes van commerciële operators. Regelmatig
doen de operators dan ook aanvragen bij diverse overheidsinstanties (Rijkswaterstaat,
Rijksgebouwendienst, facilitaire diensten van verschillende ministeries) om
antennes op hun objecten te mogen plaatsen. Daarmee heeft de rijksoverheid
met de operators ook een relatie als (potentiële) leverancier van opstelpunten.C: relaties tussen de mede-overheden en de operatorsa. Lokaal antennebeleid: verscheidene gemeenten voeren reeds een eigen
beleid voor het plaatsen van antennes of zijn bezig dit op te stellen. Sommige
gemeenten sluiten ook convenanten af met de operators, over de wijze waarop
de partijen met elkaar zullen omgaan bij (verzoeken tot) het plaatsen van
antennes.b. Behandeling plaatsingsverzoeken: op grond van de Woningwet zijn operators momenteel verplicht voor het plaatsen van elke antenne-installatie
een bouwvergunning aan te vragen. De gemeente toetst deze aanvragen op de
gebruikelijke wijze aan criteria van bouwtechnische aard, welstandseisen,
eisen ten aanzien van de bescherming van monumenten en het bestemmingsplan.
In veel gevallen is het bouwen van antennes niet voorzien in het bestemmingsplan,
zodat ook een verzoek om vrijstelling daarvan moet worden behandeld. Daartoe
moet de provincie een verklaring van geen bezwaar afgeven (art. 19 Wet RO).
Als de voorgenomen plaatsing een antenne-installatie betreft met een opgenomen
vermogen van 4 kWatt of meer (bijvoorbeeld voor een omroepzender) moet ook
nog een milieuvergunning worden aangevraagd op grond van het Inrichtingen-
en Vergunningenbesluit Milieubeheer.c. Handhaving lokaal beleid en vergunningsvoorwaarden: het lokale beleid
en de voorwaarden waaronder bouw- en eventueel milieuvergunningen zijn afgegeven,
zullen door de gemeenten ook moeten worden gehandhaafd, bijvoorbeeld door
het uitvoeren van inspecties en controles.d. Informatie-uitwisseling: om het lokale beleid en de vergunningverlening
adequaat te kunnen uitvoeren heeft de gemeente informatie nodig van de operators.
Daarbij gaat het om gegevens over voorgenomen plaatsingen en de bijbehorende
bouw- en radiotechnische gegevens van de te plaatsen antenne-installaties.e. Communicatie met en voorlichting aan burgers: de gemeente moet objectieve
en adequate voorlichting kunnen geven aan de burgers over alle aspecten van
het (lokale) antennebeleid. Daartoe zal de gemeente moeten samenwerken met
de operators, die immers een groot deel van de technisch-inhoudelijke informatie
moeten aandragen.f. Beschikbaarstelling opstelpunten van de gemeente zelf: in veel gevallen
beschikt de gemeente zelf ook over objecten (bijvoorbeeld gebouwen van gemeentelijke
diensten en instellingen) die potentieel dienst kunnen doen voor het opstellen
van antennes. Wanneer dergelijke opstelpunten daadwerkelijk beschikbaar worden
gesteld, heeft de desbetreffende gemeente met de operators derhalve ook een
relatie als leverancier.3.4. Beleidsthema'sUit het samenwerkingsmodel blijkt dat de relaties tussen de partijen complex
en divers van aard zijn. Bovendien is het aantal betrokkenen groot: de rijksoverheid
wordt vertegenwoordigd door verscheidene ministeries en zelfstandige diensten,
de mede-overheden bestaan uit meer dan vijfhonderd gemeenten en provincies
en er zijn ca. tien netwerk-operators die antennes willen plaatsen voor mobiele
telefonie en omroepzenders. Het is dan ook onmogelijk en onwenselijk om het
antennebeleid op elke samenwerkingsrelatie als zodanig afzonderlijk te richten.Het is echter wél mogelijk om uit de samenwerkingsrelaties enkele
steeds terugkerende thema's te lichten, die de belangrijkste oorzaken vormen
voor de huidige knelpunten. Door het beleid op deze thema's te concentreren
kunnen binnen de samenwerkingsrelaties de knelpunten worden weggenomen.Een en ander leidt tot de volgende beleidsthema's:a. De wet- en regelgeving. Het aanpassen van de relevante wet- en regelgeving, voor zover deze momenteel leidt tot knelpunten of anderszins
onvoldoende duidelijk of samenhangend is (zie hoofdstuk 4).b. Het ruimtelijk beslag van antenne-installaties. Het meer in evenwicht
brengen van de vraag naar en het aanbod van opstelpunten, zodat de schaarste
aan opstelpunten voor antennes vermindert (zie hoofdstuk 5).c. De communicatie en informatieverspreiding. Verscheidene knelpunten
vloeien rechtstreeks voort uit een gebrekkige communicatie of ontoereikende
informatie. Het gaat daarbij zowel om de onderlinge communicatie tussen alle
betrokken partijen als om de informatieverspreiding aan burgers en mede-overheden
(zie hoofdstuk 6). 4. WET- EN REGELGEVINGSommige van de bestaande knelpunten kunnen alleen worden opgelost door
het aanpassen van de wet- en regelgeving. Daarbij is het zaak de wet- en regelgeving
op het gebied van volksgezondheid, milieu, bouw en ruimtelijke ordening zorgvuldig
op elkaar af te stemmen.4.1. Bouwregelgeving, ruimtelijke ordening en milieu1Antenne-installaties zijn onderworpen aan het regime van de Woningwet.
Dat betekent dat ze op grond van art. 40 Woningwet bouwvergunningplichtig
zijn. Volgens een recente uitspraak van de rechtbank te Haarlem vallen antenne-installaties
niet onder de uitzonderingen van art. 43 Woningwet, voorzover ze tevens omvatten
een mast en een techniekkast. Dat geldt voor alle antenne-installaties ten
behoeve van draadloze netwerken, zelfs voor de kleine antennes ten behoeve
van GSM-900 en DCS-1800 (en te zijner tijd voor de nog veel kleinere verdichtingsantennes
ten behoeve van UMTS). Dergelijke antennes kunnen vaak volledig onzichtbaar
worden «weggewerkt» in gebouwen en straatmeubilair, zodat het
de vraag is of een toets aan de welstandseisen gerechtvaardigd is. Anderzijds
is het van belang dat de gemeentelijke overheden een preventieve welstandstoets
kunnen (blijven) uitoefenen op de plaatsing van antennes die wel duidelijk
zichtbaar zijn in het straat- en landschapsbeeld.Reeds eerder is beleid geformuleerd voor een zekere mate van deregulering
op het gebied van de bouwvergunningverlening. In het kader daarvan is een
voorstel tot wijziging van de Woningwet aan de Tweede Kamer voorgelegd. Onderdeel
van het voorstel is, om in een aparte algemene maatregel van bestuur een limitatieve
lijst van bouwwerken op te nemen waarvoor geen vergunning nodig is, alsmede
een lijst van bouwwerken waarop het zogenaamde lichte regime van toepassing
is.Bij het lichte regime kan worden volstaan met een toets aan het Bouwbesluit,
voorzover het betreft de voorschriften omtrent constructieve veiligheid (niet
zijnde voorschriften omtrent de gezondheid), de ruimtelijke kwaliteit (stedenbouwkundige
voorschriften in de bouwverordening, bestemmingsplan, welstand) en de Monumentenwet.
Door toepassing van de lichte procedure kan de bouwvergunningprocedure worden
verkort ten opzichte van de reguliere procedure. Dit laat onverlet dat er
ook nog een vrijstelling van het bestemmingsplan noodzakelijk kan zijn.Onderscheid kan derhalve worden gemaakt in bouwwerken waarvoor de reguliere
bouwvergunningprocedure geldt, bouwwerken waarvoor de lichte procedure geldt
en bouwwerken die uitgezonderd zijn van de bouwvergunningplicht. VergunningenIn lijn met het bestaande dereguleringsbeleid heeft het kabinet de volgende
beleidsvoornemens op het gebied van debouwvergunning:a. Handhaven van de reguliere bouwvergunningplicht voor de grote antenne-installaties,
dat wil zeggen hoger dan 40 meter.b. Het opnemen van antenne-installaties – inclusief mast en techniekkast –
met een hoogte van meer dan 51 meter tot maximaal
40 meter, in de lijst van bouwwerken waarop een licht regime in de zin van
de Woningwet van toepassing isc. Het onder voorwaarden opnemen van antenne-installaties – inclusief
mast en techniekkast – met een hoogte van 5 meter of minder in de lijst
van bouwwerken waarvoor geen vergunning nodig is in de zin van de Woningwet2.De onder c genoemde vrijstelling van de bouwvergunningplicht zal slechts
worden gerealiseerd onder de voorwaarde dat er eerst een convenant tot stand
zal komen met onder meer als partijen de VNG, de operators, de woningbouwcorporaties
en de Rijksoverheid. Dit convenant zal in ieder geval regelen:a. de optimale samenwerking tussen operators in het kader van planning
en site-sharing;b. bespreking met de gemeenten van een geheel «dekkingsplan»
en dus niet de plaatsing van iedere antenne afzonderlijk (omwille van het
overzicht). In het dekkingsplan dient de noodzaak van plaatsing van antennes
op andere dan niet-woonlokaties aannemelijk te worden gemaakt.c. plaatsing op woongebouwen vindt slechts plaats nadat toestemming van
eigenaren is verkregen, voorlichting is gegeven aan bewoners en de bewoners
instemming hebben betuigd met de plaatsing;d. procedure-afspraken waaruit de instemming van bewoners moet blijken.Bovendien wordt aangetekend dat antenne-installaties die worden uitgezonderd
van de bouwvergunningplicht «visueel inpasbaar» moeten zijn. Om
te bepalen wanneer antenne-installaties visueel inpasbaar zijn worden nog
nadere regels opgesteld, die in een algemene maatregel van bestuur zullen
worden neergelegd. In verband met de uitspraak van de rechtbank Haarlem wordt
de nodige zorgvuldigheid betracht bij de definiëring van het begrip antenne-installatie.
In ieder geval dient daaronder te worden verstaan de antenne, de mast en de
techniekkast.Voor de beoordeling van de aanvaardbaarheid van antenne-installaties die
hoger zijn dan 5m is toetsing aan het gemeentelijk- en provinciaal ruimtelijk
beleid van belang. Een vroegtijdig inzicht in de radioplanning en een vroegtijdig
overleg met provincie en gemeenten is van groot belang en kan helpen tot een
goede inpassing van de antenne-installaties te komen.Dit beleid zal er in belangrijke mate toe bijdragen dat de huidige onduidelijkheden
en belemmeringen bij het plaatsen van kleine antennes worden weggenomen. Daardoor
kan de gewenste snelheid bij het plaatsen van antennes voor met name mobiele
communicatie worden bereikt, terwijl tegelijkertijd de mogelijkheid tot preventieve
en repressieve toetsing door de mede-overheden in voldoende mate gewaarborgd
blijft. VrijstellingenVoor de antenne-installaties die onder het lichte regime of het reguliere
regime vallen, blijft de toets aan het bestemmingsplan en een daaropvolgende
vrijstellingsprocedure een vertragende factor. Door aanpassing van art. 20
van het Besluit op de Ruimtelijke Ordening (BRO) wordt ook voor dit probleem
in bebouwd gebied een oplossing geboden. Art. 20 BRO bevat een lijst van bouwwerken
waarvoor Burgemeester en Wethouders vrijstelling kunnen verlenen van het bestemmingsplan.
De antenne-installaties in bebouwd gebied vanaf 5 meter tot 40 meter
zullen op deze lijst worden geplaatst, waardoor de procedures verder verkort
kunnen worden. Voor het verlenen van een bestemmingsplanvrijstelling ten behoeve
van het plaatsen van deze antennes-installaties groter dan 40 meter in het
algemeen en antenne installaties in het buitengebied vanaf 5 meter in
het bijzonder, blijft een verklaring van geen bezwaar van de provinciale overheid
noodzakelijk. Tenzij de plaatsing daarvan inmiddels in het bestemmingsplan
is geregeld.Een voorwaarde bij dit beleid is, dat de toepassing ervan geen extra risico's
voor de volksgezondheid met zich meebrengt. Ook voor de volksgezondheidsaspecten
wordt daarom een wettelijke regeling getroffen.4.2. Gezondheidsaspecten en blootstellingslimieten1In de Richtlijn 1999/5/EG van het Europees Parlement en de Raad van 9 maart
1999 betreffende radioapparatuur en telecommunicatie-eindapparatuur en de
wederzijdse erkenning van hun conformiteit, worden diverse zogenaamde essentiële
eisen genoemd die van toepassing zijn op alle apparatuur. Een van die essentiële
eisen is de bescherming van de gezondheid. In de richtlijn zelf worden geen
concrete normen genoemd voor invulling van deze eis. Er wordt wel verwezen
naar de mogelijkheid van het gebruik van geharmoniseerde normen die tot stand
komen overeenkomstig de procedure van richtlijn 98/34/EG (notificatierichtlijn).
Op dit moment zijn er nog geen geharmoniseerde normen of delen daarvan bekendgemaakt
in het Publicatieblad van de Europese gemeenschappen. Er bestaat wel al overeenstemming
over de wijze waarop de norm bij voorkeur zou moeten worden ingevuld. Wat
de volksgezondheid betreft is het beleid gericht op het hanteren van de Aanbeveling
van de Raad van Ministers van de Europese Unie van 12 juli 19992. Deze aanbeveling geeft concrete normen voor een maximale
blootstelling van de bevolking aan radiofrequente elektromagnetische velden
die de gezondheid niet in gevaar brengt (de«blootstellingslimieten»).
De normen zijn vastgesteld met inbegrip van een veiligheidsfactor van 50 voor
de algemene bevolking. Op basis van de hieronder omschreven conclusies van
de Gezondheidsraad, is het kabinet van mening dat daarmee in voldoende mate
aan het voorzorgprincipe is voldaan.Advies GezondheidsraadOp verzoek van de bewindslieden van de ministeries van VROM, VWS en V&W
heeft de Gezondheidsraad een advies opgesteld over GSM-basisstations3 en daarin diverse aanbevelingen gedaan. Uit het rapport
blijkt dat de Commissie Elektromagnetische velden de kans dat zich in woon-
en werkruimtes onder bassisstations gezondheidsproblemen voordoen als gevolg
van elektromagnetische velden die van de antennes afkomstig zijn, verwaarloosbaar
klein acht. De veldsterktes liggen altijd ruimschoots beneden de blootstellingslimieten.
Bij de huidige veldsterktes in woon- of verblijfruimtes in de nabijheid van
basisstations is het vrijwel uitgesloten dat zich storingsproblemen
met medische of andere elektrische apparatuur voordoen als deze voldoen aan
de Europese immuniteitsrichtlijnen.De Commissie heeft de volgende aanbevelingen gedaan:1. De commissie handhaaft de blootstellingslimieten die zijn voorgesteld
in het advies Radiofrequente elektromagnetische velden
(300 Hz–300 GHz) (GR97). De wetenschappelijke gegevens over
niet-thermische effecten, waaronder de resultaten van epidemiologische onderzoeken
naar een mogelijk verband tussen blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
velden en het voorkomen van kanker, geven volgens de commissie geen aanleiding
tot verlaging van de huidige blootstellingslimieten. De aanwijzingen dat ten
gevolge van niet-thermische effecten gezondheidsproblemen kunnen optreden
zijn daarvoor te zwak.De blootstellingslimieten zijn vooral van belang voor situaties waar mensen
zich in de directe omgeving van antennes kunnen bevinden.2. Op plaatsen waar het mogelijk is dat de blootstellingslimieten worden
overschreden (bijvoorbeeld op het dak binnen drie meter in de bundel van de
antenne), dienen maatregelen te worden genomen om dit te voorkomen.3. Veiligheidsmaatregelen moeten worden getroffen voor diegenen die beroepsmatig
zeer dicht bij de antenne moeten komen en daardoor blootgesteld worden aan
electromagnetische velden. Het werkdocument Guidelines
for defining working conditions related to exposure to non-ionising electromagnetic
fields van het European Telecommunications Standardization Institute
(ETSI) geeft hiervoor een goede handreiking.4. De commissie vindt dat mensen al tijdens de planningsfase van de bouw
van een basisstation in hun woon- of werkomgeving bij de ontwikkelingen betrokken
moeten worden. Dat kan veel problemen voorkomen, omdat gezondheidsklachten
veelal het gevolg zullen zijn van angst voor het onbekende, te meer als daarbij
ook nog «straling» een rol speelt . Treden er klachten op, dan
dienen deze te allen tijde serieus genomen te worden. Het alsnog geven van
voorlichting in situaties waarin dat nog niet is gebeurd kan veel problemen
wegnemen. Bij aanhoudende klachten zou onderzocht kunnen worden of laagfrequent
geluid of trillingen een rol spelen.5. Er is op dit moment in Nederland geen wettelijke mogelijkheid om plaatsing
van antennes (en daarmee ook van basisstations) op grond van gezondheidsoverwegingen
te reguleren. De Commissie beveelt aan dat hierin wordt voorzien, bijvoorbeeld
door wijziging van de Telecommunicatiewet of de Wet Milieubeheer.6. De commissie stelt voor om van alle basisstations de gegevens, een
veldsterkte berekening en eventuele metingen centraal te laten registreren.7. Er dient op zo kort mogelijke termijn duidelijkheid te komen over de
toedeling van verantwoordelijkheden voor controle van de inrichting van basisstations
en van de door de antennes uitgezonden veldsterktes en voor de handhaving
van de desbetreffende regelgeving.Het Kabinet kan zich in deze aanbevelingen vinden en neemt ze over. In
deze nota worden de aanbevelingen van de Gezondheidsraad op hoofdlijnen uitgewerkt.
In de uitvoering, in het bijzonder bij de uitwerking van de voorgestelde wetswijzigingen
en regelingen zullen de nodige detailleringen worden aangebracht.Wetenschappelijk onderzoekIn november 2000 is het Antenneplatform voor de tweede maal bijeen gekomen.
Het Antenneplatform is een forum ter bevordering van onderling begrip en betrokkenheid
tussen diverse partijen die betrokken zijn bij de Telecommunicatiebranche.
Tijdens deze bijeenkomst is een werkgroep geformeerd die zich gaat bezig houden
met het opstellen van een meerjarig onderzoeksprogramma ter nadere bestudering
van de effecten van elektromagnetische velden. In deze werkgroep zijn naast
de overheid, de wetenschap, het bedrijfsleven en andere maatschappelijke partijen
vertegenwoordigd. Doel is te komen tot een planning van nader wetenschappelijke
onderzoek onder voorwaarde van wetenschappelijke onafhankelijkheid. Deze werkgroep
komt tevens met een voorstel ter financiering van deze onderzoeken, waarbij
nu reeds de intentie is uitgesproken dat de partijen de financiering gezamenlijk
dragen.In concreto voert het kabinet ten aanzien van gezondheid
en blootstellingslimieten het navolgende beleid.De in de Aanbeveling (zie paragraaf 4.2) genoemde blootstellingslimieten
dienen in acht te worden genomen bij het gebruiken van de antenne-installatie
en richten zich tot de gebruiker (de operator). Deze dient er bij het plaatsen
van antennes rekening mee te houden dat de bevolking niet aan hogere normen
wordt blootgesteld dan die zijn neergelegd in de eerdergenoemde Aanbeveling
(gebaseerd op de ICNIRP-waarden). Ook de blootstelling van werkenden moet
beneden de desbetreffende ICNIRP-blootstellingslimieten blijven. Het genoemde
advies van de Gezondheidsraad inzake GSM-basisstations, behandelt –
zoals de titel al zegt – slechts GSM-antennes. De bevolking als ook
werknemers dienen echter tevens gevrijwaard te blijven van schadelijke velden
van andersoortige antennesOmdat, zoals hierboven al werd aangegeven, er nog geen bekendgemaakte
geharmoniseerde Europese normen zijn, kiest het kabinet er voorlopig voor
om in de nationale milieuwetgeving te verwijzen naar de Aanbevelingen van
de Raad van Ministers van de Europese Unie. Het Besluit Voorzieningen en Installaties
Milieubeheer biedt hiervoor een mogelijkheid. Dit Besluit voorziet in een
melding aan het bevoegd gezag, namelijk Burgemeester en Wethouders van de
desbetreffende gemeente. Het voordeel van een dergelijke melding is, dat B&W
vooraf op de hoogte worden gesteld van de plaatsing van alle antenne-installaties
binnen hun gemeente. Blijkt een geplaatste antenne-installatie na controle
niet te voldoen aan de normen, dan kan de antenne-installatie desnoods worden
verwijderd. De bovengenoemde Aanbeveling is ook van toepassing op antenne-installaties
ten behoeve van omroepzenders of andere antenne-installaties die gezien hun
vermogen milieuvergunningplichtig zijn.Momenteel wordt op aangeven van de Europese Commissie door ETSI geharmoniseerde
normen opgesteld, als bedoeld in artikel 5 van de RTT&E Richtlijn, ter
bescherming van de gezondheid zoals hierboven reeds werd aangehaald. Op het
moment dat deze van kracht worden zullen deze in nationale wetgeving moeten
worden geïmplementeerd.Ter uitvoering van het beleid over de blootstellingslimieten zullen flankerende
maatregelen worden getroffen. Daardoor kan de daadwerkelijke blootstelling
op een eenduidige manier kan worden gemeten en antenne-installaties in de
praktijk getoetst kunnen worden aan de normen. Daarvoor is door de Rijksdienst
voor Radiocommunicatie reeds een gestandaardiseerde meetmethode ontwikkeld.Naast de wettelijke regeling over het plaatsen
van antennes, worden ook normen gesteld aan de antenne-installatie zelf. Deze
normen richten zich tot de fabrikanten van de antenne-installaties. De bedoelde
apparatuurnormen zijn vastgelegd in enkele Europese Richtlijnen. Gezien de
normen die in de Aanbevelingen worden gesteld en het feit dat deze een als
algemeen geaccepteerde en veilige norm worden beschouwd, zal worden bezien
of antennes met zeer lage zendvermogens zoals de zogenaamde«pico-celantennes»
vrijgesteld kunnen blijven van de meldingsplicht onder de Wet Milieubeheer.Samenvattend wordt de volgende systematiek voorgesteld:In het kader van de Wet Milieubeheer zullen antenne-inrichtingen afhankelijk
van hun invloedsgebied vergunningplichtig of meldingsplichtig worden, dan
wel in het geval van antennes met een zeer geringe milieurelevantie, buiten
de Wet Milieubeheer worden gelaten. In dat laatste geval valt dergelijke apparatuur
alleen onder de telecommunicatiewet. De grenzen voor meldingsplicht en vergunningplicht
zullen zodanig worden ingevuld dat er rekening wordt gehouden met cumulatie
van blootstelling aan meerdere zenders. Voorts zal de problematiek die betrekking
heeft op storingen in apparatuur uitsluitend in de telecommunicatiewet worden
geregeld.Ondersteuning van de mede-overheden bij de handhavingDe mede-overheden, in het bijzonder de gemeenten, zijn als eerste aanspreekbaar
voor hun burgers op het gebied van de volksgezondheid. Om de verantwoordelijkheid
voor een zo complexe materie als de blootstelling aan elektromagnetische velden
te kunnen dragen, is het van belang dat de rijksoverheid daarvoor alle gewenste
hulp biedt. Ook de eenheid van beleid landelijk gezien komt dat ten goede.
Het beleid is daarom de gemeenten ten eerste heldere, eenduidige en adequate
informatie te verschaffen over de blootstellingslimieten zelf en de wijze
waarop de blootstelling kan worden gemeten. Ten tweede bestaat het beleid
eruit dat de rijksoverheid desgewenst advies en begeleiding in de praktijk
kan bieden bij het verrichten van berekeningen en metingen. De voorbereidingen
tot het inrichten van een dergelijke dienstverlening worden momenteel getroffen.4.3. Antennes ten behoeve van omroepzendersZoals uit het voorgaande blijkt, is het beleid ten aanzien van nieuwe
omroepzenders, dat de plaatsing ervan ten principale onderworpen blijft aan
het verkrijgen van alle vergunningen (bouwvergunning, milieuvergunning en
zendvergunning) die momenteel ook al van toepassing zijn. Tegelijkertijd moet
echter een oplossing worden gevonden voor het knelpunt dat veel gemeenten
een zeer terughoudend beleid voeren ten aanzien van de plaatsing van deze
antennes, in relatie tot het bovenlokale belang ervan. Daarom zal het kabinet
in overleg met het IPO onderzoeken hoe een goede coördinatie kan worden
bereikt tussen het opstellen van plannen voor de gewenste antenneopstelpunten
voor omroepzenders en de daaraan gerelateerde verlening van bouw-, milieu-
en zendvergunningen. Daarbij wordt nadrukkelijk ook onderzocht welke mogelijkheden
er zijn om de provincies hierin een sturende en uitvoerende rol te geven en
hoe deze rol past binnen het kader van de Wet op de Ruimtelijke Ordening.ZoneringEén van de aspecten waar rekening mee moet worden gehouden bij
de omroepzenders is de EMC-problematiek. Het huidige frequentiebesluit voorziet
al in de mogelijkheid om hierover voorschriften te stellen in de frequentievergunningen.
Daarnaast biedt artikel 3.6 lid 2 sub e Telecommunicatiewet de mogelijkheid
om een vergunning te weigeren indien de vrees gewettigd is dat door het verlenen
van een vergunning ontoelaatbare belemmeringen worden veroorzaakt door het
gewenste signaal van radiozendapparaten in andere radiozendapparaten, ontvanginrichtingen of elektrische en elektronische inrichtingen. Om nog beter met de
storingsproblematiek om te kunnen gaan, dient het desbetreffende artikel in
het Frequentiebesluit, dat bepaalt welke voorschriften en beperkingen kunnen
worden gesteld aan een frequentievergunning, worden uitgebreid. Daarnaast
wordt onderzocht in hoeverre het mogelijk is een zonering rondom masten van
omroepzenders aan te brengen en, indien dit mogelijk is, op welke manier deze
zonering in de Telecommunicatiewet- en regelgeving en de Wet op de Ruimtelijke
Ordening kan worden geregeld.4.4. Harmonisering Europese wet- en regelgevingHoewel het Nederlandse antennebeleid primair een nationale aangelegenheid
is, kent het ook enkele internationale aspecten. Het is gewenst dat de internationale
wet- en regelgeving ter bescherming van de volksgezondheid zoveel mogelijk
overeen komt, in het bijzonder in Europees verband. Door het kabinet wordt
daarom als onderdeel van het Nationaal Antennebeleid ook het volgende beleid
gevoerd om daaraan een bijdrage te leveren:a. Het vergelijkbaar maken van de verschillende blootstellingslimieten
die door de nationale overheden van de landen van de Europese Unie worden
gehanteerd. De landen van de Europese Unie hanteren veelal eigen blootstellingslimieten,
die ten gevolge van onderling afwijkende uitgangspunten en representaties
niet gemakkelijk vergelijkbaar zijn. Zowel de bescherming van de volksgezondheid
als de vrije economische mededinging zijn gediend met blootstellingsnormen
die in alle landen van de Europese Unie gelijk zijn. Daartoe is echter nog
een lange weg te gaan. De eerste noodzakelijke stap is het onderling vergelijkbaar
maken van de normen, zodat in Europees verband zinvol overleg mogelijk wordt
over harmonisatie. De daarmee verworven inzichten zullen door Nederland worden
ingebracht in de daartoe aangewezen internationale commissies, met het doel
tot een definitieve Europese richtlijn te komen die door alle lidstaten kan
worden toegepast.b. Aan elektronische apparatuur – waaronder ook apparatuur voor
medische doeleinden – worden op Europees niveau eisen gesteld aan de
maximale gevoeligheid voor storingen door elektromagnetische velden. Overeenkomstig
het advies van de Gezondheidsraad zullen deze eisen waarschijnlijk moeten
worden bijgesteld. Nederland zal daartoe zo nodig voorstellen doen en bevorderen
dat alle benodigde gegevens tussen de Europese overheden worden uitgewisseld.4.5. Beleid op de korte termijnHet bovenbeschreven beleid vergt aanpassingen in verschillende wetten
en regelingen en kan derhalve niet binnen korte tijd worden gerealiseerd.
Gelet op de eerdergenoemde knelpunten, is het echter van groot belang dat
zoveel mogelijk van de beleidsvoornemens niettemin zo spoedig mogelijk in
de praktijk gebracht kunnen worden.Daarom wordt – binnen het kader van de huidige wet- en regelgeving –
een overgangsregime gestimuleerd, gericht op samenwerking tussen alle betrokken
partijen (rijksoverheid, mede-overheden en netwerk-operators) in de geest
van de nieuwe wet- en regelgeving. De samenwerking krijgt gestalte in de vorm
van bestuurlijke convenanten tussen operators en gemeentelijke overheden.
In deze convenanten kunnen afspraken worden vastgelegd, bijvoorbeeld over
de snelheid waarmee de gemeenten bouwaanvragen zullen afhandelen en over de
wijze waarop de operators aanspreekbaar zijn op het naleven van
de normen van volksgezondheid en ruimtelijke ordening. Een dergelijke handelwijze
is op geen enkele wijze in strijd met de huidige wetgeving, maar kan er toch
toe leiden dat de bestaande knelpunten al belangrijk minder ernstig worden.De rijksoverheid zal hierbij nadrukkelijk een stimulerende en coördinerende
rol vervullen en tegelijkertijd daadwerkelijke bijstand verlenen, door het
geven van adviezen terzake van technische en juridische adviezen. De eerdergenoemde
gestandaardiseerde methode voor het meten van de blootstelling zal daaraan
bijvoorbeeld een belangrijke bijdrage kunnen leveren. Voor de korte termijn
zijn ook de beleidsthema's van belang die in de volgende hoofdstukken aan
de orde komen. Deze omvatten slechts ten dele aanpassingen in de wet- en regelgeving
en lenen zich daarom goed voor onmiddellijke tenuitvoerlegging. Verscheidene
van de beleidsmaatregelen binnen deze thema's zijn dan ook reeds in uitvoering
genomen en in sommige gevallen verkeert de uitvoering al in een vergevorderd
stadium.Ook op de korte termijn zullen daarmee de gewenste effecten van het antennebeleid
al in zekere mate kunnen worden bereikt.5. RUIMTELIJK BESLAGHet beleid terzake van het ruimtelijk beslag van antenne-installaties
is gericht op twee doelen:a. Enerzijds de beperking van de behoefte aan opstelpunten voor antennes.b. Anderzijds het beschikbaar krijgen van zoveel mogelijk geschikte opstelpunten,
in het licht van de eisen aan volksgezondheid en leefmilieu.Het beleid in dit opzicht is gebaseerd op de bekende behoefte aan nieuwe
antennes in de komende vijf jaar, zoals beschreven in hoofdstuk 2 van deze
nota.Voor beide doelen geldt dat het gewenst is dat de rijksoverheid een actief
beleid voert en zich ook in coördinerende zin bezig houdt met de uitvoering
daarvan, aangezien dat doelmatiger en daardoor ook effectiever is dan wanneer
dat aan alle afzonderlijke marktpartijen en mede-overheden zelfstandig wordt
overgelaten. Bovendien is de beschikbaarheid van voldoende antenneopstelpunten
een noodzaak in verband met de economische mededinging. Wanneer er schaarste
bestaat aan antenneopstelpunten en de marktpartijen geen gelijkwaardige uitgangspositie
hebben bij het verwerven ervan (zoals momenteel het geval is), komt de vrije
economische mededinging in gevaar.5.1. Site sharing, de concentratie van zendinstallaties
door het delen van antenne-opstelpunten1Gegeven de huidige en toekomstige vraag naar het plaatsen van antennes
is er een grote behoefte aan opstelpunten. Om te voorkomen dat er meer opstelpunten
worden gerealiseerd dan noodzakelijk, is het mogelijk en ook wenselijk dat
vergunninghouders opstelpunten delen. Daartoe wordt in artikel 3.11 van de
Telecommunicatiewet voorgeschreven dat vergunninghouders tegen redelijke voorwaarden
van elkaars opstelpunten (mede)-gebruik mogen maken, tenzij dat op technische
bezwaren stuit. En mits een eventuele derde (bijvoorbeeld de eigenaar van
een stuk grond) toestemming verleent. Het delen van opstelpunten
kan ook de snelheid van de uitrol van netwerken bevorderen.Het bevorderen van site sharingAan dit beleid kent het kabinet een groot belang toe, gezien het feit
dat het kan bijdragen tot bescherming van het aanzien van de stedelijke- en
landelijke omgeving. Hoewel de overheid site sharing wenselijk acht en dit
wil bevorderen, mag dit er niet toe leiden dat de overheid hiermee invloed
gaat uitoefenen op de radioplanning en dus impliciet de bedrijfsvoering van
operators. Gezien het feit dat het zoeken naar en het inrichten van een opstelpunt
met zendinstallatie een kostbare aangelegenheid is, valt ook niet te verwachten
dat operators hier verkwistend mee om zullen gaan.Uit onderzoek blijkt echter dat verzoeken tot medegebruik soms worden
afgewezen, zonder dat altijd even duidelijk is dat daar gegronde redenen voor
zijn. Ook komt het voor dat een operator niet toestaat dat een andere operator
antennes plaatst op het dak van het gebouw dat hij in gebruik heeft, onder
het motto dat een dak niet onder het begrip «antenneopstelpunt»
zou vallen. In de praktijk blijken er nogal wat onduidelijkheden te bestaan
over dit begrip en de toepassing van site sharing. De overheid heeft de taak
hier duidelijkheid over te verschaffen.Het beleid is dan ook om te komen tot een aanscherping van de desbetreffende
bepalingen in de Telecommunicatiewet. Tijdens de behandeling van de Radio-Omroep-Zender-Wet
in de Tweede Kamer (oktober 2000) is een amendement aangenomen met betrekking
tot antenne-opstelpunten. De strekking van dit amendement is, dat er een nieuw
artikel in de Telecommunicatiewet zal worden ingevoegd. Op basis van dit artikel
kunnen bij of krachtens algemene maatregel van bestuur nadere regels worden
gesteld met betrekking tot antenne-opstelpunten. De regels kunnen in ieder
geval betrekking hebben op het verstrekken van informatie over antenne-opstelpunten,
het reserveren van ruimte op antenne-opstelpunten voor eigen gebruik of voor
medegebruik, de termijnen waarop op een verzoek tot medegebruik moet worden
beslist en de vergoeding voor het medegebruik. In deze nieuwe algemene maatregel
van bestuur kunnen tevens toezichthoudende bevoegdheden aan de OPTA worden
toegekend. Overigens kan OPTA nu reeds op aanvraag van een der partijen regels
vaststellen die tussen deze partijen zullen gelden als deze partijen geen
overeenstemming kunnen bereiken over het medegebruik.Site sharing bergt echter het risico in zich, dat zij die nabij bestaande
antennes werkzaamheden uitvoeren – bijvoorbeeld ten behoeve van nieuwe
antennes of anderszins – kunnen worden blootgesteld aan stralende antennes.
Met behulp van een risico-inventarisatie en -evaluatie dient te worden voorkomen
dat werknemers blootstaan aan schadelijke elektromagnetische velden. Mocht
het gevaar bestaan dat de blootstellingslimieten worden overschreden dan dienen
de desbetreffende antennes te worden uitgeschakeld.In hoofdstuk 9 zal nader aandacht worden besteed aan het voornemen om
een landelijk register op te stellen en bij te houden, waarin alle in gebruik
zijnde antennes en hun opstelpunten zullen worden opgenomen. Dit register
zou een rol kunnen gaan spelen bij de coördinatie van en de één-loket-functie
ten aanzien van het plaatsen van antenne-installaties op onder andere overheidseigendommen.
Het zou ook een algemeen overzicht kunnen geven van alle locaties, zodat het
gemakkelijker wordt een geschikte locatie te vinden die men zou kunnen delen.
Ook vanuit de particuliere sector is reeds belangstelling getoond om geschikte
locaties via een dergelijk register aan te bieden. De exacte
omvang en toegankelijkheid van dit register moet nog nader worden uitgewerkt.
De wettelijke basis voor het opnemen van de benodigde gegevens in een dergelijk
register zal eveneens in de Telecommunicatiewet worden opgenomen, zodat zekerheid
bestaat over het verkrijgen van de benodigde gegevens van de operators betreffende
hun antenneopstelpunten.Gedeeld gebruik van opstelpunten van en door de rijksoverheid
zelf.De rijksoverheid exploiteert zelf ook draadloze netwerken. Het beleid
terzake van deze netwerken is, om zowel onderlinge site sharing tussen de
beherende diensten en ministeries mogelijk te maken, alsook te komen tot site
sharing met de commerciële operators. Momenteel worden de voorwaarden
opgesteld waaronder dat mogelijk wordt, als eerste in overleg met de minister
van BZK.5.2. Vinden van geschikte nieuwe opstelpuntenVoor het vinden van nieuwe geschikte opstelpunten wordt het navolgende
beleid gevoerd.Plaatsing antennes op rijksobjectenPotentiële opstelpunten die in eigendom zijn van de rijksoverheid
zelf, bijvoorbeeld op en aan kantoorgebouwen, terreinen en kunstwerken zoals
bruggen, sluizen en wegportalen, kunnen in beginsel beschikbaar worden gesteld
voor het plaatsen van antennes. Om dit mogelijk te maken is reeds de «Gedragslijn
antennes op rijksobjecten» opgesteld. Deze is als bijlage bij deze beleidsnota
gevoegd en maakt een integraal onderdeel uit van het Nationaal Antennebeleid.De gedragslijn regelt de eenduidige voorwaarden waaronder alle betrokken
beheerders van overheidsobjecten deze objecten beschikbaar kunnen stellen
aan commerciële operators, wanneer deze daarom verzoeken. De gedragslijn
treedt in werking zodra het in deze nota opgenomen Nationaal Antennebeleid
is vastgesteld.Aan de hand van de gedragslijn wordt tevens overleg gevoerd met de VNG,
om te komen tot een vergelijkbaar beleid ten aanzien van objecten die in beheer
zijn bij de gemeentelijke overheden.6. COMMUNICATIE EN VOORLICHTINGEen goede samenwerking tussen alle betrokken partijen vereist dat zij
op de hoogte zijn van (en waar mogelijk begrip hebben voor) elkaars belangen
en knelpunten en dat zij beschikken over adequate informatie. Het bevorderen
van de onderlinge communicatie en het verspreiden van voldoende, heldere en
eenduidige informatie naar de betrokken partijen is daarom een essentieel
onderdeel van het Nationaal Antennebeleid. Daarnaast is het van belang relevante
en begrijpelijke informatie naar het publiek te verspreiden, met het oog op
het verkrijgen van een breed maatschappelijk draagvlak.Het communicatie- en voorlichtingsbeleid als onderdeel van het Nationaal
Antennebeleid volgt daarom twee sporen:a. Het informeren van de betrokken partijen en het stimuleren van de onderlinge
communicatie, gericht op samenwerking. b. Het verstrekken van voldoende, begrijpelijke en eenduidige informatie
aan het publiek.Het regisseren van de beide sporen is, gelet op de noodzakelijke onafhankelijkheid
en objectiviteit een verantwoordelijkheid van de overheid. In concreto ligt
de regievoering daarom in handen van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat.
Bij de uitvoering zullen echter alle eerdergenoemde partijen een taak hebben,
in het bijzonder ook de netwerk-operators. Deze zijn er immers primair zelf
verantwoordelijk voor dat zij adequate en correcte informatie verschaffen
over de voorgenomen plaatsing van antennes, zodat voor een ieder toetsbaar
is of dat op een wettige en ook anderszins maatschappelijk verantwoorde wijze
geschiedt.6.1. Informeren partijen en stimuleren communicatieInformatievoorzieningDe basis voor een goede samenwerking ligt besloten in een gelijk kennisniveau,
waardoor de partijen op basis van gelijkwaardigheid met elkaar kunnen communiceren.
Hoe meer kennis de partijen hebben van de objectieve en controleerbare feiten,
des te zakelijker en vruchtbaarder discussies kunnen verlopen en interactieve
beleidsvorming kan plaatsvinden.Primair richt het beleid zich op de informatievoorziening aan gemeenten.
Deze worstelen met de problematiek dat zij niet of nauwelijks in staat zijn
de plaatsingsaanvragen van operators op hun technische merites te beoordelen.
Bovendien ontbreekt het hun aan informatie over landelijke wet- en regelgeving,
bijvoorbeeld op het gebied van de gezondheidsaspecten. Een adequate informatievoorziening
zal de gemeenten de instrumenten verschaffen om hun verantwoordelijkheden
daadwerkelijk te kunnen invullen. Voor dit beleidsonderdeel is al divers materiaal
ontwikkeld of in ontwikkeling, zoals de «factsheet GSM-antennes en uw
gezondheid», de «Antennewijzer», het «handboek netwerkplanning»
en een website op het Internet.Verder wordt onderzocht hoe een herkenbaar, gezaghebbend informatiepunt
kan worden gerealiseerd, waar gemeenten ook op de langere termijn met praktische
vragen terecht kunnen.De totstandkoming van het genoemde voorlichtingsmateriaal en het inrichten
van een informatiepunt, is primair een verantwoordelijkheid van de staatssecretaris
van V&W. Bij het bepalen van de informatiebehoefte van de mede-overheden
(gemeenten, maar ook provincies) spelen de overkoepelende organen VNG en IPO
echter eveneens een belangrijke rol. Deze weten immers als geen ander welke
vragen er bij hun deelnemers leven. Daarom is het voorlichtingsbeleid ook
gericht op het betrekken van VNG en IPO. Een actieve rol van VNG en IPO in
de informatie-uitwisseling bevordert tevens de landelijke eenheid van beleid.
Deze kan vervolgens vorm krijgen door het op overkoepelend niveau ontwikkelen
van instrumenten voor de lokale beleidsvorming, zoals voorbeeldconvenanten
met telecom-operators, voorbeelden van toetsingskaders en dergelijke. De rijksoverheid
zal met name de VNG daarbij actief faciliteren.Stimuleren en faciliteren van de onderlinge communicatieHet stimuleren en faciliteren van de onderlinge communicatie kent de volgende
doelen:a. Het vroegtijdig signaleren van knelpunten en waar mogelijk het vinden van gezamenlijke oplossingen. Dit vormt tevens de basis voor een Nationaal
Antennebeleid dat in hoge mate interactief tot stand komt.b. Het vinden van de gemeenschappelijke belangen die het antennebeleid
een voldoende breed draagvlak verschaffen.De rijksoverheid heeft bij de communicatie tussen alle betrokken partijen
de rol van facilitator en procesbegeleider. In de praktijk bestaat deze rol
uit het bijeenbrengen van de relevante partijen en het organiseren van een
overlegplatform (het «Antenneplatform») en diverse seminars, waarop
de genoemde doelstellingen tot uiting kunnen komen.De betrokkenheid van de partijen in het Antenneplatform moet tevens leiden
tot een ambassadeursfunctie, waarbij regelmatige terugkoppeling naar de eigen
achterban plaatsvindt. Op deze wijze is de input van de betrokken partijen
maximaal terwijl tegelijkertijd een breder draagvlak ontstaat voor het beleid.6.2. Het verstrekken van informatie aan het publiek1De doelstelling van dit beleidsonderdeel is een bijdrage te leveren aan
de bekendheid van alle aspecten die verbonden zijn aan het plaatsen van antenne-installaties,
door te voorzien in eenvoudig begrijpelijk en toegankelijk informatiemateriaal
ten aanzien van antennes in het algemeen en de gezondheidseffecten van elektromagnetische
velden in het bijzonder.VoorlichtingDe publieksvoorlichting bestaat enerzijds uit gerichte publicaties en
presentaties over alle relevante aspecten van het antennebeleid en de ontwikkelingen
rondom antennes (actief) en anderzijds uit het beschikbaar maken van aanvullende
informatie op verzoek (passief).Ook op dit onderdeel van het voorlichtingsbeleid is primair de staatssecretaris
van V&W verantwoordelijk voor de regievoering. Voor de praktische uitvoering
is wederom een nauwe samenwerking tussen alle betrokken partijen een belangrijke
voorwaarde. Vooral als het gaat om het samenstellen en verspreiden van voorlichtingsmateriaal
en de organisatie van voorlichtingsbijeenkomsten dienen alle partijen hun
bijdrage te leveren. Veelal zal de verspreiding van voorlichtingsmateriaal
via de gemeenten plaatsvinden. Zij zijn het best op de hoogte van de informatiebehoefte
van de bevolking.Berichtgeving in de mediaDe publieksvoorlichting dient door een genuanceerde berichtgeving in de
media te worden ondersteund. Voorkomen moet worden dat door ongenuanceerde
zorgwekkende publicaties een objectieve beeldvorming wordt ondergraven en
daarmee het voorlichtingsbeleid van de rijksoverheid en de mede-overheden
teniet wordt gedaan.Dit onderdeel van de informatieverstrekking komt tot stand door een aantal
toonaangevende media doorlopend nauw te betrekken bij het onderwerp.Een groot deel van het communicatiebeleid is reeds in uitvoering genomen.
De reeds lopende activiteiten op dit gebied zijn tezamen met de voorgenomen
activiteiten verderop in hoofdstuk 8 opgesomd. 7. HET ANTENNEBELEID IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF1Nederland streeft ernaar om het beleid op velerlei terreinen te coördineren
met en zo nodig af te stemmen op het beleid van de Europese partners. Ook
voor het antennebeleid is dat wenselijk. Draadloze netwerken zijn immers als
onderdeel van de totale ICT-infrastructuur een verschijnsel dat bij uitstek
niet gebonden moet zijn aan landsgrenzen. Voorkomen moet worden dat ten gevolge
van grote verschillen in de wet- en regelgeving tussen de landen van de Europese
Unie het vrije verkeer van informatie in gevaar komt, onduidelijkheid bij
de bevolking ontstaat over bijvoorbeeld gezondheidsaspecten of de vrije mededinging
op Europese schaal tussen operators wordt belemmerd.Het kabinet heeft daarom onderzocht welk antennebeleid in de ons omringende
landen wordt gevoerd, vooral als het gaat om de volksgezondheid en de ruimtelijke
ordening. In het bijzonder is gekeken naar België, Denemarken, Duitsland,
Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Uit het onderzoek zijn enkele conclusies
te trekken, die mede van belang zijn voor de vormgeving van het Nederlandse
beleid.Antennebehoefte en antenneproblematiekIn de komende jaren bestat in alle genoemde landen een vergelijkbare behoefte
aan nieuwe antennes als in Nederland. Ook hebben alle landen te maken met
de problematiek om de gewenste hoeveelheden nieuwe antennes te kunnen plaatsen
met in achtname van de vereiste zorgvuldigheid op het gebied van volksgezondheid
en leefmilieu. Uitsluitend in Denemarken heeft dit echter tot nog toe geleid
tot een integraal beleid, waarin alle aspecten van volksgezondheid, ruimtelijke
ordening en economische ontwikkeling in samenhang worden geadresseerd.GezondheidsaspectenIn alle landen (met uitzondering van Denemarken) ligt de nadruk in de
openbare discussie op de mogelijke effecten van elektromagnetische velden
op de volksgezondheid. In de praktijk hanteren de landen veelal de Europese
Aanbevelingen (met inbegrip van de ICNIRP-normen). Dit beleid is echter nog
nergens in de wetgeving verankerd.Ruimtelijke ordening en site sharingHet beleid op dit gebied verschilt sterk per land. In bijvoorbeeld Duitsland
en het Verenigd Koninkrijk wordt dit aspect van het beleid grotendeels overgelaten
aan de lokale autoriteiten, hetgeen tot vrij grote regionale verschillen leidt.
Opvallend is, dat in Denemarken weinig problemen bestaan op dit gebied, hoewel
de «antennedichtheid» in dit land vergelijkbaar is met die in
Nederland. Dit is waarschijnlijk een gevolg van het feit dat in Denemarken
als enige van de onderzochte landen een landelijk uniform integraal beleid
is geformuleerd.Op het gebied van site sharing bestaat alleen in Denemarken en het Verenigd
Koninkrijk een formele regeling. In Denemarken bestaat een wettelijke verplichting
aan operators om hun antenneopstelpunten in beginsel te delen met andere operators.
Deze wetgeving wordt door de lokale autoriteiten toegepast en gehandhaafd.
Het is met name deze regeling die heeft geleid tot het grotendeels voorkomen
van problemen op het gebied van de ruimtelijke ordening. In het Verenigd Koninkrijk
is eveneens een regeling van kracht die site sharing moet bevorderen. Deze
heeft echter tot nog toe weinig effect gesorteerd, omdat naleving in de praktijk
nauwelijks wordt afgedwongen. Relevantie voor het Nationaal AntennebeleidUit het onderzoek blijkt dat in de landen die vergevorderd zijn met een
integraal antennebeleid (in het bijzonder Denemarken) weinig maatschappelijke
problemen bestaan met het plaatsen van antennes en de realisatie van draadloze
netwerken derhalve relatief voorspoedig plaatsvindt. Van groot belang daarbij
blijkt het beleid te zijn dat zich richt op een efficiënt gebruik van
de ruimte voor het opstellen van antennes (site sharing).In de desbetreffende landen (Denemarken en het Verenigd Koninkrijk) wordt
het site-sharingbeleid actief ondersteund door het opnemen van alle (voorgenomen)
antenneplaatsingen in een landelijk register. Met behulp van zo'n register
blijkt het mogelijk te controleren of de bepalingen tot site sharing voldoende
worden nageleefd en effectief zijn.Gelet op deze conclusies voorziet ook het Nationaal Antennebeleid in een
heldere wettelijke regeling voor het bevorderen en zo nodig afdwingen van
site sharing (zie hoofdstuk 5) en het inrichten van een Nationaal Antenneregister,
waarin alle geplaatste en te plaatsen antennes zullen worden opgenomen (zie
hoofdstuk 9).8. PROGRAMMA VOOR SAMENWERKINGDoor het ministerie van V&W worden ter verdere uitwerking (en deels
ook al ter uitvoering) van het beleid velerlei activiteiten ontplooid en gecoördineerd,
in nauwe samenwerking met diverse andere verantwoordelijke partijen. Onderstaand
volgt een overzicht van alle activiteiten die momenteel in uitvoering zijn
genomen, onderverdeeld in de volgende thema's:1. Beleidsonderbouwende activiteiten.2. Activiteiten ten behoeve van het aanpassen van de wet- en regelgeving.3. Activiteiten gericht op het ruimtelijk beslag.4. Activiteiten ten behoeve van de communicatie en voorlichting. actieaanleidingactiviteitdoelstartbetrokkene(n)status1.Beleidsonderbouwende activiteiten 1.1.Blootstellingslimieten
internationaal slecht vergelijkbaarInternationale
benchmark blootstellingslimietenInternationaal
overleg over harmonisatie mogelijk makenfeb 2000V&Wgereed 1.2.Mogelijke toekomstige
schaarste aan opstelpuntenOnderzoek antennebehoefte
tot en met 2005Inzicht in de te verwachten problematiekfeb 2000V&Wgereed 1.3.Milieubeleid houdt
nog nauwelijks rekening met antennebehoefteInbrengen
antennebehoefte in NMP4Het milieubeleid mede baseren
op de behoefte aan antennesmei 2000V&W, VROMinbreng geleverd; NMP4 gereed najaar 2000 1.4. Operators en gemeenten
werken niet altijd productief samenOnderzoeken
samenwerkingsrelaties mede-overheden en operatorsKnelpunten ophelderen en oorzaken benoemennov
1999V&W, VROM,
VNG, IPOgereed 2.Activiteiten gericht op het aanpassen
van de wet- en regelgeving 2.1. Wettelijke status
blootstellingslimieten en handhaving onhelderWettelijk verankeren blootstellingslimieten (Besluit Voorzieningen en Installaties
Milieubeheer)Eenduidigheid regelgeving gezondheidsbeschermingapr 2000VROM, VWS, V&W, VNG, SZW, Gezondheidsraadafronding in 2001 2.2.Langdurige procedures
en hoge administratieve lasten voor plaatsen kleine antennesAanpassen bouwregelgeving (Besluit vergunningvrije bouwwerken)Kleine antennes vergunningvrij, grotere vergunningplichtigapr 2000VROM, V&W, VNG, IPOafronding in 2001 2.3. Langdurige procedures
en hoge administratieve lasten voor plaatsen kleine antennesAanpassen Besluit Ruimtelijke OrdeningB&W verlenen vrijstelling bestemmingsplan voor kleine antennesapr 2000VROM, V&W, VNG, IPOafronding in 2001 2.4. Blootstelling in
de praktijk niet eenduidig meetbaarOpstellen standaard
meetmethode blootstellingBlootstelling objectief
vast te stellenfeb 2000V&Wgereed 2.5. Maatregelen bij
overschrijding limieten onduidelijkOpstellen handhavingsbeleid
blootstellingslimietenHandhaving limieten geregeldjun 2000VNG, V&Whandhavingsbeleid gereed
in 20012.6.1Verplichting
site sharing heeft nog niet het beoogde effectAanpassen Telecommunicatiewet en opstellen nieuwe AMvBSite sharing effectief afdwingen waar mogelijkmei 2000V&W, OPTA,
SZWafronding in 2001 2.7.Interactieve beleidsvorming
gewenstOrganiseren strategische conferentie overheden
en operatorsDraagvlak voor hoofduitgangs-
punten beleidaug 2000V&W, VNG, IPO, operatorsjan 2001 2.8. Elke gemeente moet
zelf «het wiel uitvinden»Ontwikkelen
voorbeeldinstrumenten ter ondersteuning van gemeenten bij de uitvoering van
het beleidMeer landelijke eenheid in het gemeentelijke
beleidaug 2000V&W, VNGafronding in 2001        3.Activiteiten gericht op het ruimtelijk
beslag 3.1.2Site
sharing heeft nog niet het beoogde effectVerduidelijken
bepalingen inzake site-sharingSite sharing bevorderenmei 2000V&W, OPTA, SZWafronding in 2001 3.2. BZK beschikt over
eigen opstelpunten voor netwerkenRegelen medegebruik
opstelpunten BZKSite sharing tussen overheid en
operators mogelijk makenmrt 2000V&W, BZKafronding ambtelijk overleg aug 20003.3. Gebruik overheidsobjecten
niet eenduidig geregeldOpstellen gedragslijn antennes
op rijksobjectenBeschikbaarheid opstelpunten op
rijksobjecten bevorderen en voorbeeldfunctie gemeentennov 1999V&W, BZK,
Defensie, LNV, Financiën, VROM, VWS, SZWgereed 3.4.Schaarste aan opstelpunten
langs snelwegenUitvoeren proefproject wegportalenDienstenniveau langs wegen verbeterenmrt 2000V&W, mobiele operatorsafronding ultimo
2000, evaluatie in 2001       4.Activiteiten ten behoeve van de
communicatie en voorlichting 4.1. Onvoldoende onderling
begrip bij betrokken partijenOprichten en organiseren
AntenneplatformKnelpunten vroegtijdig signaleren
en wegnemenjan 2000V&W, VROM, VWS, MoNet, maatsch. organisatiestweede bijeenkomst platform nov 2000 4.2.Eenduidige publieksinformatie
gewenstInrichten en beheren website antennebeleidInformatievoorziening antennebeleidjan 2000V&Wgereed en
continu in ontwikkeling4.3Eenduidige publieksinformatie
gewenstBrochure Nationaal AntennebeleidInformatievoorziening antennebeleidjan 2000V&Wgereed 4.4. Gemeenten hebben
onvoldoende informatieOpstellen en verspreiden
«antennewijzer»Informatiepositie gemeenten
verbeterenjan 2000V&W, VNGgereed 4.5.Gemeenten hebben
onvoldoende informatieOpstellen, verspreiden en
begeleiden «handboek netwerkplanning»Informatiepositie gemeenten verbeterenapr 2000V&W, VNGoplevering eind 2000; evaluatie in 2001 4.6. Gemeenten hebben
onvoldoende informatieFact-sheet gezondheid t.b.v.
gemeentenInformatiepositie gemeenten verbeterennov 1999V&W, VNGgereed 4.7. Gemeenten hebben
onvoldoende informatieBrochure voor gemeenten
inzake antenne-installatiesInformatiepositie gemeenten
verbeterennov 1999V&W, VNGgereed 4.8. Eenduidige informatie
werknemers gewenstBrochure arbo-aspecten, bestemd
voor beroepsgroepenKennis van arbo-aspecten bevorderenjan 2000SZW, V&Wgereed 4.9. Onvoldoende onderling
begrip bij betrokken partijenDeelname aan informatiebijeenkomsten
bij gemeentenOnderlinge uitwisseling van informatie
bevorderenjan 2000VNG, V&W, VROM, MoNetdoorlopend1 Zie ook activiteit 3.1.2 Zie ook activiteit 2.6.9. UITVOERINGSMAATREGELEN9.1. Nationaal AntennebureauOf het Nationaal Antennebeleid erin zal slagen de knelpunten bij het plaatsen
van nieuwe antennes afdoende te ondervangen, is in hoge mate afhankelijk van
de uitvoering. Met name het ministerie van V&W zal zich in de voorzienbare
toekomst blijvend dienen bezig te houden met tal van operationele vraagstukken
die uit het beleid voortvloeien. Het gaat daarbij steeds weer om het regisseren
en faciliteren van de samenwerking tussen alle betrokken partijen, zodat alle
deelbelangen voortdurend op elkaar kunnen worden afgestemd en met elkaar in
evenwicht gehouden kunnen worden.Teneinde de uitvoering van het beleid gecoördineerd en met de verenigde
inzet van alle vereiste expertise ter hand te kunnen nemen, acht het kabinet
het wenselijk dit te concentreren bij een permanent, herkenbaar uitvoeringsorgaan.
Daarom heeft het kabinet onderzocht welke mogelijkheden er bestaan tot het
inrichten van zo'n uitvoeringsorgaan. Uit het onderzoek is gebleken dat er
bij alle betrokken partijen draagvlak voor bestaat. Het takenpakket zou zich
in eerste instantie vooral moeten richten op het faciliteren en informeren
van mede-overheden en burgers, het ondersteunen van de mede-overheden door
het geven van technische adviezen en het beheren en verspreiden van informatie
ten behoeve van de beleidsvorming. Het is uitdrukkelijke niet de bedoeling
dat het antennebureau zich bezighoudt met radioplanning.De precieze taakvervulling alsmede de wijze van op- en inrichting van
een uitvoeringsorgaan met deze taken (vooralsnog het «Nationaal Antennebureau»
genoemd) alsmede de daarmee gepaard gaande kosten zijn momenteel nog onderwerp
van studie. Het streven is om een dergelijk uitvoeringsorgaan in de loop van
2001 operationeel te hebben.Wel zijn er momenteel al enkele uitgangspunten gekozen voor de organisatorische
inbedding en de personele inrichting: a. De besturing van het antennebureau dient een exclusieve verantwoordelijkheid
van de overheid te zijn, gelet op de onafhankelijkheid en objectiviteit waarmee
de genoemde taken uitgevoerd moeten kunnen worden.b. Voor de organisatorische inbedding lijkt het vooralsnog gewenst het
antennebureau te positioneren als een afdeling van de Rijksdienst voor Radiocommunicatie
(RDR), vanwege de bij deze dienst reeds beschikbare specifieke expertise op
het gebied van telecommunicatie, draadloze netwerken en antennes.c. Voor wat betreft de personele bezetting lijkt een permanente staf van
10 tot 15 FTE aan gekwalificeerde medewerkers voldoende voor het uitvoeren
van de genoemde taken.9.2. Nationaal AntenneregisterTer ondersteuning van de werkzaamheden van het Nationaal Antennebureau
zal een Nationaal Antenneregister worden ingericht. Dit Nationaal Antenneregister
is een geautomatiseerd systeem voor het beheren van alle relevante gegevens
terzake van de in gebruik zijnde antennes en antenneopstelpunten, alsmede
terzake van de uitvoering van het antennebeleid in het algemeen. Een dergelijk
register is onmisbaar voor het kunnen uitvoeren van diverse maatschappelijke
taken. Het richt zich met name op:– het adviseren en assisteren van de mede-overheden bij het bewaken
en handhaven van de blootstellingslimieten in gebieden waarin antennes zijn
geplaatst (gezondheidsbescherming);– het bewaken en bevorderen van een zoveel mogelijk gemeenschappelijk
gebruik van antenneopstelpunten (site sharing).Daarnaast kan het register goede diensten bewijzen bij het vervaardigen
van beleidsinformatie en het uitvoeren van statistische onderzoeken ter evaluatie
van het antennebeleid. Het register kan te zijnertijd bovendien een bron van
informatie zijn bij het zoeken naar geschikte opstelpunten. Daartoe zal ook
het bestand van beschikbare opstelpunten op rijksobjecten erin worden opgenomen.Ten behoeve van de genoemde maatschappelijke doelen zullen de in het register
aanwezige gegevens primair worden gebruikt door de rijksoverheid zelf. Secundair
kunnen de gegevens in beperkte mate ook aan derde partijen beschikbaar worden
gesteld. Dit geschiedt op basis van een strikte toegangsregeling en met inachtname
van de voorschriften van de Wet Bescherming Persoonsgegevens. Met het beheren
van het register treedt het antennebureau overigens niet in de toezichthoudende
taken van de OPTA. Vanzelfsprekend kan de OPTA wel gebruik maken van de gegevens
uit het register ten behoeve van de uitvoering van haar wettelijke taken.Een punt van aandacht is het verkrijgen van de gegevens die in het antenneregister
moeten worden opgenomen. De meeste gegevens zullen immers door de marktpartijen
(de operators) moeten worden aangeleverd, hetgeen voor deze partijen een administratieve
last betekent. Deze last is gerechtvaardigd door het maatschappelijk belang
dat met het register is gediend.Omdat het register mede de vrije economische mededinging bevordert (toezicht
op site sharing), is vooralsnog het uitgangspunt dat de marktpartijen op vrijwillige
basis medewerking zullen verlenen aan het beschikbaar stellen van hun gegevens.
Mocht dit echter niet het geval blijken te zijn, dan zal aan
de beschikbaarstelling alsnog een wettelijke basis gegeven kunnen worden,
met behulp van de eerdergenoemde algemene maatregel van bestuur op grond van
art. 3.12 van de Telecommunicatiewet.10. FINANCIËLE CONSEQUENTIES10.1. Benodigde middelenVoor veel van de activiteiten en uitvoeringsmaatregelen zijn financiële
middelen nodig. Ten behoeve van de budgettering wordt daarom onderstaand een
raming weergegeven van de benodigde financiële middelen in de begrotingsjaren
2001 tot en met 2003. De raming van de meeste zaken heeft nog een voorlopig
karakter. Activiteit200120022003 2.1 e.v. Wetgeving blootstellingslimieten en bouwregelgevingkf 50kf 50p.m. 2.5 Handhavingsbeleid blootstellingslimietenkf 100kf 100kf 50 2.7 Organiseren strategische conferentiekf 100  2.8 Voorbeeldinstrumenten voor gemeenten ontwikkelenkf 200kf 200kf 50 3.1 Aanscherpen bepalingen gericht op site sharingkf 50kf 50p.m. 4.1 Organiseren Antenneplatformkf 100kf 100kf 100 4. Communicatie en voorlichting overigkf 300kf 300kf 300Nationaal Antennebureau en Antenneregister    – incidentele kosten oprichting en systeemontwikkelingkf 1 900  – structurele kosten exploitatie bureau en registerkf 1 500kf 2 500kf 2 500Totaalkf 4 300kf 3 300kf 3 00010.2. FinancieringDe financiering voor het Nationaal Antennebeleid en alle daaruit voortvloeiende
activiteiten en uitvoeringsmaatregelen, waaronder ook de oprichting en exploitatie
van het Nationaal Antennebureau en het Antenneregister, is een verantwoordelijkheid
van de rijksoverheid. Gezien het strikt publieke karakter van het beleid ligt
medefinanciering door private partijen niet voor de hand.Onder paragraaf 9.1 is reeds genoemd dat de positionering van het
Nationaal Antennebureau als afdeling van de Rijksdienst voor Radiocommunicatie
een uitgangspunt is. In samenhang hiermee is het uitgangspunt dat de kosten
van het Nationaal Antennebureau door middel van tarieven worden doorberekend
aan de afnemers. Indientarifering niet geheel mogelijk blijkt te zijn, zullen
de kosten worden gefinancierd op de V&W begroting (via art. 06.10). BIJLAGE 1 LIJST VAN AFKORTINGENAM–AmplitudeModulatieBZK–(Ministerie van) Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties DCS–Digital Communications SystemDVBT–Digital Video Broadcasting TerrestrialEZ–(Ministerie van) Economische ZakenFM–FrequentieModulatie GSM–Global System for Mobile communications ICT–Informatie- en CommunicatieTechnologie IPO–Inter-Provinciaal Overlegorgaan NMP4–Nationaal MilieubeleidsPlan 4OCW–(Ministerie van) Onderwijs, Cultuur en WetenschappenRO–Ruimtelijke Ordening SMS–Short Message Services SZW–(Ministerie van) Sociale Zaken en Werkgelegenheid TDAB–Terrestrial Digital Audio Broadcasting TETRA–Terrestrial Trunked RAdioUMTS–Universal Mobile Telecommunications SystemV&W–(Ministerie van) Verkeer en WaterstaatVNG–Vereniging van Nederlandse GemeentenVROM–(Ministerie van) Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer VWS–(Ministerie van) Volksgezondheid, Welzijn en Sport WAP–Wireless Application Protocol WAS–Waarschuwings- en AlarmeringsStelselWLL–Wireless Local LoopXNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie.XNoot1Een nieuwe standaard voor de draadloze uitwisseling van gegevens tussen
samenwerkende apparaten, bijvoorbeeld de PC's in een draadloos lokaal netwerk.XNoot2Universal Mobile Telecommunications System, een opvolger van de huidige
GSM-900 en DCS-1800 standaarden voor mobiele communicatie.XNoot1De genoemde zendvermogens zijn die in de hoofdrichting van de (nagenoeg
uitsluitend directionele) antennes. In andere richtingen zijn de vermogens
zwakker.XNoot1Zoals ook uit het voorgaande hoofdstuk moge blijken, richt het antennebeleid
zich daarbij alleen op de antennes ten behoeve van de grote draadloze netwerken.
Het is derhalve niet van toepassing op zendantennes voor particulier of kleinschalig
besloten gebruik, zoals bijvoorbeeld de antennes van radiozendamateurs, portofoonnetwerken
en dergelijke.XNoot1Zie ook het verslag van het Algemeen Overleg met de vaste Kamercommissie
voor V&W 21 693 nr. 49 van 14 oktober 1999.XNoot1Gemeten vanaf de voet van de mast, of vanaf het snijpunt van de mast met
het dakvlak van het gebouw waaraan de antenne is opgehangen, dit laatste wanneer
de antenne tegen de gevel van een gebouw wordt geplaatst.XNoot2De hoogtegrens van 5 meter geldt overigens niet voor schotelantennes ten
behoeve van telecommunicatie via satellietverbindingen. Voor dit type antennes
is de diameter bepalend voor de vraag of een bouwvergunning noodzakelijk is.XNoot1Zie ook de verslagen van het Algemeen Overleg met de vaste Kamercommissie
voor V&W 21 693 nr. 49 van 14 oktober 1999 en het Algemeen Overleg
met de vaste Kamercommissie voor V&W 26 800 XII nr. 62 van 28 maart
2000.XNoot2De «Aanbeveling betreffende de beperking van blootstelling van de
bevolking aan elektromagnetische velden van 0 Hz–300 GHz».XNoot3Gezondheidsraad: GSM-basisstations. Den Haag: Gezondheidsraad, 2000; publicatie
nr. 2000/16.XNoot1Zie ook het verslag van het Algemeen Overleg met de vaste Kamercommissie
voor V&W 21 693 nr. 49 van 14 oktober 1999.XNoot1Zie ook de verslagen van het Algemeen Overleg met de vaste Kamercommissie
voor V&W 21 693 nr. 49 van 14 oktober 1999 en het Algemeen Overleg
met de vaste Kamercommissie voor V&W 26 800 XII nr. 62 van 28 maart
2000.XNoot1Zie ook het verslag van het Algemeen Overleg met de vaste Kamercommissie
voor V&W 26 800 XII nr. 62 van 28 maart 2000. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27561-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl