Op innovatie gerichte clustervorming in de marktsector; Brief minister met een voortgangsrapportage over de resultaten van het innovatieve clusterbeleid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25518, nr. 16

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

04-06-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

25518 nr. 16

10-03-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding2. Voorwaardenscheppende rolRegelgeving en clustervormingBelemmerende regelgeving voor samenwerking op bedrijven-
terreinenVoorlichting rond regelgeving en samenwerkingBetrokkenheid MKB3. Makel/schakel-rol3.1 Informatievoorziening en dialoogClustermonitor3.2 Inbreng van organiserend vermogenTabel 1: enkele tussenresultaten van clusterinitiatieven
waar EZ bij betrokken was Tabel 2: toegevoegde waarde van EZ bij clusterinitiatieven1Succesfactoren en de inspanningen van EZ3.3 Het faciliëren van concrete samenwerkingsprojecten
en het op samenwerking gerichte technologie-instrumentariumDe clusterprojecten die voorafgaand aan de BTS-regeling
zijn opgezetClusterbeleid en BTS, BIT en EETDe rol van intermediairs3.4 Life sciences4. Enkele constateringen en het vervolgOndertekeningBIJLAGE 1 «Life sciences»Stand van zaken en potentie van het cluster «life
sciences»Tabel 1: Aandeel biotechnologie-gerelateerde producten
in de omzet van de sectoren farma, agri-business, food and feed, chemie en
milieu (1996) Tabel 2: Potentieel nieuwe biotechnologie-ondernemingen
in de EU en de VS (1996) BIJLAGE 2 Voortgang van de in de clusterbrief genoemde en andere strategische
clusterinitiatievenBIJLAGE 3 Instrumenten voor informatievoorziening en dialoog
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25518Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 72 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 518Op innovatie gerichte clustervorming in de marktsectornr. 16BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 10 maart 1999 1. InleidingMet de brief «Kansen door synergie» van september 1997 (Kamerstukken
II 1997/98, 25 518, nr. 1, hierna «clusterbrief» genoemd)
heeft EZ het stimuleren van samenwerking en netwerkvorming tussen bedrijven
en kennisinstellingen en tussen bedrijven onderling een centrale plaats gegeven
in het innovatiebeleid. Clustervorming is belangrijk om hoogwaardige activiteiten
te verankeren in Nederland, versterkt de samenwerking tussen grote en MKB-bedrijven
en draagt op die manier bij aan het verhogen van de concurrentiekracht.1 Vandaar dat het innovatiebeleid zich richting het stimuleren
van innovatieve clustervorming heeft ontwikkeld. Ook internationaal staat
clusterbeleid sterk in de belangstelling. Nederland blijkt samen met landen
als bijvoorbeeld Denemarken, de Verenigde Staten en Schotland relatief ver
gevorderd met het clusterbeleid.2 In deze voortgangsrapportage
informeer ik u over de stand van zaken en de resultaten die tot nu toe aan
dit beleid zijn toe te schrijven.Het clusterbeleid is primair gericht op innovatieveclustervorming.
De centrale plaats van innovatie leidt in de praktijk tot een accent in het
beleid rond innovatieve technologieën3. Het
kader voor en de hoofdlijnen van het totale industrie- en dienstenbeleid,
waar het innovatieve clusterbeleid een onderdeel van uitmaakt, zal ik –
conform mijn toezegging tijdens de begrotingsbehandeling – medio 1999
in een afzonderlijke brief aan de Kamer nader uitwerken. Bij de begrotingsbehandeling
is eveneens toegezegd om bijzondere aandacht te besteden aan de beleidsvoornemens
op het gebied van «life sciences», een cluster dat in de komende
jaren veel groeipotenties in zich draagt. EZ werkt momenteel plannen uit voor
versterking en ontwikkeling van dit cluster. In paragraaf 3.4 en bijlage
1 wordt hier nader op ingegaan.Succesvolle clustervorming is een kwestie van lange adem. Het kan soms
een tijd duren voordat de gewenste maatschappelijke en private baten van clustervorming zichtbaar worden. Bij veel van de beleidsacties
die in het recente verleden zijn opgepakt, moet in deze brief daarom vooralsnog
worden volstaan met het beschrijven van de clusterinitiatieven waarbij EZ
is betrokken en van beleidsacties die EZ heeft ondernomen. Met name bij de
al wat langer lopende clusteractiviteiten van voor de clusterbrief zijn al
meer concrete resultaten aanwezig. In de hoofdtekst wordt herhaaldelijk verwezen
naar bijlage 2, waarin de EZ-activiteiten op een aantal gebieden gedetailleerd
worden toelicht.Bij de evaluatie van de afzonderlijke instrumenten en initiatieven op
micro-niveau zijn er goede mogelijkheden om effecten op clustervorming te
onderzoeken1. Zo zal bijvoorbeeld bij de evaluatie
van de regelingen Bedrijfsgerichte Technologische Samenwerkingsprojecten (BTS)
en Bedrijfsgerichte Internationale Technologieprogramma's (BIT) en bij de
evaluatie van het programma Economie, Ecologie en Technologie (EET) met behulp
van enquêtes onderzoek gedaan worden naar de toegevoegde waarde van
deze instrumenten bij het tot stand komen van concrete samenwerkingsprojecten
en eventuele uitgroei van deze projecten tot duurzame samenwerkingsverbanden.
Deze afzonderlijke evaluaties zult u rond de zomer respectievelijk begin volgend
jaar ontvangen. Bij een evaluatie van het gehele clusterbeleid is het moeilijker
om concrete maatstaven aan te leggen, omdat innovatieve clustervorming en
versterking van de concurrentiepositie van de betrokken partijen afhankelijk
zijn van een veelheid aan factoren. Desondanks is het van belang om enig inzicht
te krijgen in relatie tussen clusterbeleid en economische ontwikkeling. De
«clustermonitor», waar ik in paragraaf 3.1 nader op in ga,
zal hierbij een hulpmiddel zijn. Ik verwacht nog deze kabinetsperiode een
eerste brede evaluatie van het gehele clusterbeleid te kunnen uitvoeren.In de clusterbrief van september 1997 worden drie rollen voor de overheid
onderscheiden:– Voorwaardenscheppend– Makelaar en schakelaar– Veeleisende marktpartij bij het voorzien in maatschappelijke behoeftenDeze voortgangsrapportage volgt de indeling van de clusterbrief aan de
hand van de eerste twee rollen. De activiteiten rond de derde rol, innovatief
aanbesteden, zullen uitmonden in een strategisch kader voor de overheid. Ik
zal nog dit voorjaar dit kader met een brief aan de Tweede Kamer aanbieden
en daarbij ingaan op de bereikte resultaten op dit terrein. 2. Voorwaardenscheppende rolHet Kabinet tracht een goede voedingsbodem te scheppen voor hoogwaardige
bedrijvigheid in Nederland. Het gaat hier bijvoorbeeld om het bevorderen van
concurrentie door deregulering, het inzetten van het generieke technologie-instrumentarium,
lastenverlichting en het investeren in een goede (kennis-)infrastructuur.
Het verlagen van de administratieve lasten, waarvoor nu ook een externe commissie
is ingesteld (Commissie Slechte), is eveneens van groot belang. Regelgeving en clustervormingRegelgeving kan de voorwaarden voor clustervorming zowel positief als
negatief beïnvloeden. EZ heeft in 1998 KPMG een onderzoek laten doen
bij het bedrijfsleven naar belemmerende regelgeving voor clustervorming. Uit
dit onderzoek blijkt dat in het algemeen regelgeving, zoals arbeidsrecht,
intellectueel eigendom of contractrecht niet als een grote belemmering voor
clustervorming wordt ervaren. Bepaalde regelgeving, bijvoorbeeld
op het gebied van milieu, belastingrecht en gezondheidszorg, kan in specifieke
situaties wel samenwerking belemmeren. Belemmerende regelgeving voor samenwerking op bedrijven-
terreinenSamenwerking op bedrijventerreinen wordt in sommige gevallen belemmerd
door regelgeving. Zo stelt de Wet Milieubeheer eisen aan individuele bedrijven,
die in een samenwerkingsverband niet altijd door het individuele bedrijf kunnen
worden ingewilligd, ook in situaties waarin het collectief van de bedrijven
tot verdergaande resultaten kan komen dan de optelsom van de individuele eisen.
Ook beperkt de Wet Afvalstoffen in sommige gevallen het hergebruik van «afval»,
zodat samenwerking tussen bedrijven en potentiële gebruikers van het
afval niet tot stand komt. Voorlichting rond regelgeving en samenwerkingGoede voorlichting rond regelgeving is nuttig, bijvoorbeeld over de juridische
vormgeving van samenwerking. Hoewel hierover goede afspraken te maken zijn
tussen bedrijven, gebeurt dit onvoldoende, omdat partijen onbekend zijn met
de mogelijkheden van het inschakelen van een adviseur of omdat ze de kosten
hiervan te hoog vinden. Om de drempel voor het inschakelen van een juridisch
adviseur te verlagen heeft EZ in 1998 de brochure «R&D-samenwerking,
goed geregeld?» uitgebracht. De brochure biedt ondernemers en kennisinstellingen
een hulpmiddel en checklist bij het bepalen van de vast te leggen afspraken.
Verder zal EZ aandacht besteden aan voorlichting over de relatie tussen samenwerkingscontracten
en de mededingingswetgeving. Samenwerkingsovereenkomsten mogen immers niet
in strijd zijn met bepalingen in de Mededingingswet of met mededingingsregels
in het EG-Verdrag. De clusterbrief constateerde dat er binnen de Mededingingswet
ruimte is voor het type samenwerkingsovereenkomsten, dat bij clustervorming
van belang is. In de praktijk zijn er inderdaad geen problemen gebleken. Betrokkenheid MKBHet generieke instrumentarium blijkt goede voorwaarden te scheppen voor
het MKB om te participeren in samenwerkingsprojecten. Zo geldt voor de BTS
dat van het totaal aantal partners in samenwerkingsverbanden circa 40% afkomstig
is van het MKB. Ook participeert het MKB in 58% van de projecten die tot nu
toe zijn toegezegd op grond van het Besluit subsidies Economie, Ecologie en
Technologie (E.E.T.). Meer in het algemeen blijkt het technologie-gedreven
en het innovatieve deel van het technologievolgend MKB (het zogenoemde techno-MKB)
aktief betrokken bij processen van innovatieve clustervorming. Een enquête
van het EIM1 onder een beperkte steekproef van
samenwerkende MKB-bedrijven in 6 verschillende sectoren geeft aan dat deze
bedrijven vaak de leverancier zijn van de belangrijkste partner in het cluster.
Ruim 56% van de MKB-bedrijvenheeft zelf het initiatief genomen tot de samenwerking.
Het merendeel van de bedrijven geeft aan dat innovatieve clustervorming (en
het desbetreffende samenwerkingsproject in het bijzonder) de concurrentiepositie
versterkt en de exportmogelijkheden vergroot. Ongeveer de helft van de bedrijven
is van mening dat innovatieve clustervorming de winstgevendheid van het bedrijf
positief beïnvloedt. 3. Makel/schakel-rolDeze paragraaf en de bijbehorende bijlagen geven een niet uitputtend overzicht
van de acties die EZ heeft ondernomen in het kader van de makelen schakelrol
en de resultaten hiervan voor innovatieve clustervorming. De clusterbrief
maakt onderscheid tussen de volgende elementen:– informatievoorziening en dialoog (paragraaf 3.1)– inbreng van organiserend vermogen, o.a. in platforms (paragraaf 3.2)– het faciliëren van concrete projecten en het op samenwerking
gerichte technologie-instrumentarium (paragraaf 3.3). 3.1 Informatievoorziening en dialoogMet informatievoorziening en het aanzetten tot dialoog beoogt EZ innovatieve
clustervorming te stimuleren, zodat de kansen die zich voordoen worden gegrepen.
De belangstelling voor de verschillende instrumenten is groot (zie bijlage
3 voor een omschrijving van de ingezette instrumenten). Zo heeft de TechnologieRadar,
een verkenning van 15 technologieën die voor het Nederlandse bedrijfsleven
van belang zijn, een paar duizend personen in het veld bereikt en de workshops
en (andere) follow-up-activiteiten bereiken zeker enkele honderden deskundigen.
Ook de Bedrijfstaktoets is een stimulans voor veel bedrijven: de resultaten
van deze 8 sector-benchmarkstudies zijn breed verspreid onder de bedrijven
in de onderzochte bedrijfstakken. Branche-organisaties gebruiken vaak de bedrijfstaktoets
bij hun activiteiten, die zij voor of in samenwerking met de bedrijven uitvoeren.
Naar schatting hebben enkele tientallen bedrijven concrete acties ondernomen
in vervolg op de toets. In veel gevallen betreft dit nieuwe of meer uitgebreide
samenwerking. In twee gevallen is er zelfs een platform opgericht. De (minimaal)
vijf kennispositiestudies die in 1999 worden afgerond zullen een vergelijkbare
of nog bredere doelgroep bereiken. Met deze studies kunnen sectoren of ketens
hun kennispositie in kaart laten brengen. Hierbij is de gehele keten betrokken
en worden, naast mogelijkheden voor clustervorming, ook mogelijkheden voor
kennisoverdracht onderzocht. De resultaten van deze studies worden eveneens
via branches verspreid en op basis van de resultaten worden gezamenlijke vervolgacties
afgesproken en uitgevoerd.Internet zal een steeds grotere rol spelen bij informatievoorziening.
Daarom zal op de EZ-internet-site ruimte gemaakt worden voor het thema Technologie,
Samenwerking en Clustervorming met informatie over het clusterbeleid. Onderzocht
wordt of het wenselijk is om deze geplande site uit te bouwen met mogelijkheden
om door te klikken naar andere (particuliere) cluster-sites. ClustermonitorIn verschillende landen worden studies uitgevoerd, waarmee de concurrentiepositie,
de kansen en de bedreigingen van de nationaal aanwezige clusters worden geanalyseerd.1 Een monitorstudie kan bedrijven stimuleren bij clustervorming,
maar kan ook worden gebruikt bij de evaluatie van het clusterbeleid en is
nuttig bij de onderbouwing van keuzes in het clusterbeleid zelf. Thans wordt
nagegaan, in vervolg op de vraag van de Tweede Kamer (Kamerstukken II 1997/98,
25 518, nr. 2), op welke wijze een dergelijke studie voor Nederland
kan worden opgezet. De bedoeling is de in Nederland beschikbare expertise
en informatie op dit terrein, zoals die onder meer aanwezig is bij het CBS,
CPB, Senter, EZ en enkele particuliere onderzoekbureaus, worden gebundeld.
De uitvoering van een haalbaarheidsstudie staat voor 1999 op het programma. 3.2 Inbreng van organiserend vermogenDoor de inbreng van organiserend vermogen kan de overheid innovatieve
clustervorming begeleiden en stimuleren. Het gaat hier om een van de meest
arbeidsintensieve delen van het makelen en schakelen. De onderstaande tabel
presenteert kort enkele tussenresultaten, waarbij het organiserend vermogen
van EZ een belangrijke rol speelde. Tabel 1: enkele tussenresultaten van clusterinitiatieven
waar EZ bij betrokken was ClusterinitiatiefTerreinEnkele
tussenresultaten Antheusaluminium en magnesium (smelten en toepassingen)•
Er zijn 14 onderzoeks- en investeringsprojecten gestart, waaronder het
Magnesium Development Program Delfzijl (MDPD). • Voorjaar
1999 opening van nieuwe vestiging FHS • Medio 1999 start
bouw vestiging RSP Products ECP.nlelectronic commerce•
Er zijn 10 projecten gestart, o.a. gericht op een gedragscode en op
«trusted third parties» EMVTelektrische schakelingen•
Er zijn 7 R&D-samenwerkingsprojecten gestart en er is uitzicht op
14 extra projecten Twinninginformatie-, communicatie en
telecommuni- catie-techno- logie• eerste centrum
met 6 starters geopend • holding opgericht • groeifonds
BV en startfonds BV opgericht met ca. 10 participanten. Intelligente
Transport Systemen (ITS)ICT in transport-branche• februari
1998 platform in stichtingvorm geïnstalleerd met momenteel 38 deelnemers •
o.a. één onderzoeksproject gestart op gebied van standaarden
voor ICT in voertuigen Kennis-Intensieve Clustering (KIC)kopieertechnologie•
20 R&D-samenwerkingsprojecten met ca. 40 bedrijven •
eerste fase afgerond, start tweede fase in 1999 met meer uitbestedersLife Sciencesnieuwe genees- en voedingsmiddelen, diagnostica,
milieuzorg, etc.• platform ingesteld als netwerk (19 deelnemers) •
Masterclass NIABA1 voor jonge ondernemers in Life Sciences
met bijdrage van EZ • benchmark studie: Life Sciences
startersklimaat. Massa-individua-liseringhandel, industrie
en diensten• brede bekendheid van «massa-individualisering»
bereikt • draagvlak voor implementatiefase verkregen,
verbreding naar MKB • kennisinventarisatie door EZ
gestart MEDEAtoeleverende industrie voor IC-fabrikanten•
Nederlandse bedrijven participeren in 15 internationale R&D-projecten.
In totaal lopen er 40 projecten. Ondergronds bouwenbouw•
65 voorbeeldprojecten intensief ruimtegebruik • Ondergronds
Logistiek Systeem (OLS)-projecten Schiphol in de fase van het businessplan,
OLS-Utrecht en Leiden gestart Product Data Interchange (PDI)procesindustrie•
Eind 1997 is de Vereniging opgericht met ruim 30 bedrijven als lid. •
zo'n 5 informatie-uitwisselingsprojecten gestart Waterclusterwaterbehandeling
en zuivering• Water Group Holland B.V. opgericht1 Nederlandse Industriële en Agrarische Bio-technologie
Associatie.De genoemde tussenresultaten zijn, evenals de inzet van EZ bij de diverse
initiatieven, uiteenlopend van aard. Zo denkt EZ in het geval van ITS mee
over wie aan tafel uitgenodigd zou kunnen worden, benadert actief partijen
die zouden moeten participeren en, wellicht het moeilijkste, probeert zij
barrières voor inhoudelijke discussie weg te nemen. Uit het onderzoeksproject
op dit terrein blijkt dat EZ erin is geslaagd om een gezamenlijk
draagvlak te bereiken. Een ander voorbeeld, waarbij het aanvankelijk moeilijk
was om de relevante partijen bij elkaar te brengen en te enthousiasmeren,
is het industriële watercluster. Hier zijn in vele gremia in het verleden
gesprekken gevoerd, maar kon men slechts komen tot vormen van incidentele
samenwerking. Mede dankzij EZ is er nu een onderneming opgericht, die op basis
van de complementaire competenties van haar aandeelhouders met succes moet
kunnen opereren op de exportmarkten voor drinkwater- en zuiveringsprojecten.
Een heel andersoortig clusterinitiatief is massa-individualisering. Er is
brede bekendheid van het begrip massa-individualisering bereikt, vooral bij
grote bedrijven. Een knelpunt is dat partijen het lastig vinden om het begrip
massa-individualisering te vertalen in concrete acties binnen het eigen bedrijf
en netwerk. Extra inspanning op het gebied van de informatievoorziening wordt
nu geleverd om dit knelpunt op te lossen en om tot een verbreding te komen,
met name naar het MKB.Zoals ook in de clusterbrief werd onderkend, is bij de totstandkoming
van clusters vaak geen actieve overheidsrol nodig. De ervaring van de afgelopen
jaren leert, dat waar wél een rol gewenst is, de overheid haar toegevoegde
waarde vooral ontleent aan de kennis of «helicopter-view» die
zij kan hebben en aan de neutrale positie die zij inneemt. De overheid heeft
immers geen commercieel belang. Ook het gewicht van EZ, als overheidsorganisatie
met een publieke taak om het concurrentievermogen van het bedrijfsleven te
bevorderen, ondersteunt de makel- en schakelrol. De volgende tabel geeft globaal
weer op welke manier EZ bijdraagt aan clustervorming bij de diverse initiatieven. Tabel 2: toegevoegde waarde van EZ bij clusterinitiatieven1Projecten2 
 Rol van de overheidAntheusTwinningITSLife
SciencesWaterclusterMassa-IndividualiseringEMVTOndergronds
bouwenPDIECP.nl voorzittersrol3          katalyseren/initiatief
nemen           klankbord/proces-begeleiding           bij
elkaar brengen van partijen           inbrengen
van netwerken           inzet
van financiering           1 Des te donkerder de desbetreffende cel, des te meer schuilt
de toegevoegde waarde van EZ in het bedoelde aspect.2 Zie bijlage 2 voor de projecten Antheus, Product-Data-Interchange
(PDI), Twinning, Elektro-magnetisch vermogentechnologie (EMVT), Intelligente
transport-systemen (ITS), Ondergronds Bouwen, Massa-individualisering, ECP.nl
(Electronic Commerce) en het Watercluster.3 De voorzittersrol van EZ is tijdelijk, maar vooral in de
beginfase vaak cruciaal.Uit de tabel blijkt dat de toegevoegde waarde van EZ in belangrijke mate
schuilt in de procesbegeleiding, het bij elkaar brengen van partijen en het
inbrengen van de eigen netwerken van bedrijven en instanties in binnen- en
buitenland. EZ-vertegenwoordigers dienen als klankbord, als kritische meedenker,
maar ook als katalysator. Zij stellen soms zelf initiatieven voor, maar spelen
vooral in op initiatieven die de commerciële partners naar voren brengen.
Bij drie clusterinitiatieven heeft EZ bijeenkomsten van de betrokken partijen
voorgezeten (life-sciences, twinning en watercluster). Substantiële financiële
betrokkenheid is tot nu toe slechts bij Twinning nodig gebleken. Bij Antheus
is de Investeringspremieregeling (IPR) een belangrijke financiële stimulans.
Bij de meeste andere initiatieven heeft EZ op beperkte schaal subsidies verstrekt,
bijvoorbeeld voor R&D-projecten door middel van het reguliere
instrumentarium (zie de volgende paragraaf) of voor voorlichtingsactiviteiten.
De eerste reacties van de marktpartijen op de activiteiten die EZ onderneemt
in het kader van de makel- en schakelrol zijn positief.Succesfactoren en de inspanningen van EZEen aantal succesfactoren1 is een terugkerend
aandachtspunt bij het makelen en schakelen. EZ blijkt vooral een nuttige rol
te kunnen spelen bij het bereiken van een duidelijke visie op de meerwaarde
van samenwerking, bij het bij elkaar brengen van partijen die beschikken over
complementaire competenties en bij het bereiken van voldoende commitment aan
gemeenschappelijke doelstellingen en daadwerkelijke implementatie van de gezamenlijke
plannen. Contractuele aspecten spelen bij het makelen en schakelen van EZ
een beperkte rol. Dit komt vooral aan de orde in de fase waar concrete projecten
worden opgezet. Indien een beroep wordt gedaan op het instrumentarium besteden
de uitvoeringsorganisaties (o.a. Senter en Novem) aandacht aan dit aspect. De makel- en schakelrol vereist maatwerk en een flexibele inzet van middelen
en menskracht. Antheus en Twinning zijn voorbeelden waar EZ zeer intensief
aan heeft gewerkt, waarbij alle succesfactoren aandacht hebben gevergd. Bij
«Product Data Interchange» in de procesindustrie daarentegen heeft
EZ vooral bijgedragen aan de totstandkoming van een duidelijke visie bij de
betrokken partijen op de meerwaarde van samenwerking. Vervolgens raakten zonder
veel EZ-bemoeienis de juiste partijen betrokken en werd een voldoende ambitieniveau
geformuleerd. Bij EMVT (zie bijlage 2) heeft EZ niet zozeer moeite hoeven
doen voor het bij elkaar brengen van de partijen, maar heeft EZ vooral de
partijen uitgedaagd om te komen met een «market-pull» benadering.
De overheid heeft sterk aangedrongen op een onderzoek naar de vraag naar i.p.v.
het aanbod van technologie. Op deze wijze is meer zicht verkregen op het potentiële
draagvlak voor samenwerking rond EMVT. Tijdens het onderzoek heeft EZ gefungeerd
als klankbord.Overigens maken veel bedrijven deel uit van internationale clusters. De
makel- en schakelrol van de overheid kent in die gevallen een extra dimensie.
Op het gebied van de vliegtuigbouw en de automobielindustrie probeert de overheid
de actieve deelname van Nederlandse industrie aan internationale ontwikkelingen,
zoals bijvoorbeeld het Airbus A3XX-programma en het Joint Strike Fighter-programma2, te bevorderen. Hiertoe probeert zij de diverse (internationale)
obstakels voor samenwerking weg te nemen en probeert zij door procesbegeleiding
het ambitieniveau te verhogen. Bij deze voorbeelden spelen overigens ook niet-technologische
aspecten, bijvoorbeeld exportkansen, een belangrijke rol. Een
ander voorbeeld betreft de Transatlantische projecten binnen het Actieplan
Electronic Commerce. Het gaat hier om projecten op basis van Internettechnologie
van in Nederland gevestigde bedrijven in samenwerking met één
of meerdere Transatlantische partners. EZ geeft mede-opdracht tot een ontwikkelings-,
verspreidings- of demonstratietraject, indien hiervan in voldoende mate leereffecten,
voorbeeldwerking en uitstraling wordt verwacht. Om aan beide kanten van de
oceaan optimale resultaten te behalen schakelt EZ waar nodig het eigen netwerk
in. Zo worden bij een aantal projecten de douanediensten betrokken, gegeven
hun rol in de distributieketen. 3.3 Het faciliëren van concrete samenwerkingsprojecten
en het op samenwerking gerichte technologie-instrumentariumConcrete samenwerkingsprojecten zijn een belangrijk element, vaak zelfs
het sluitstuk, in het beleid ten aanzien van innovatieve clustervorming. Bij
veel van de genoemde strategische initiatieven, waarvoor EZ zich heeft ingespannen,
spelen concrete projecten een belangrijke rol. Evenals bij de overige aspecten
van de makel- en schakelrol heeft EZ op dit terrein al voorafgaand aan de
clusterbrief ervaring opgedaan. Daarnaast gaat een stimulerende werking uit
van het generieke R&D-samenwerkings-instrumentarium. De clusterprojecten die voorafgaand aan de BTS-regeling
zijn opgezetDe clusterbrief rapporteerde over 24 cluster- of samenwerkingsprojecten
die voorafgaand aan de BTS door EZ in financiële en organisatorische
zin zijn gestimuleerd. Inmiddels heeft een aantal van deze projecten aantoonbaar
geleid tot kennisontwikkeling, marktuitbreiding en nieuwe bedrijvigheid. Zo
zijn al 41 octrooien ingediend en zijn er voorbeelden van succesvolle toepassing
van nieuwe technologieën in nieuwe producten, bijvoorbeeld op het gebied
van automotive en EB-PVD-technologie1. Eén
van de projecten heeft zelfs geleid tot de oprichting van een nieuw bedrijf.
Binnen de meeste clusterprojecten wordt flexibel ingespeeld op nieuwe ontwikkelingen:
nieuwe partners zijn toegetreden, enkele vervolgprojecten zijn gestart, kennisverspreiding
vindt plaats en contacten tussen participanten uit verschillende projecten
worden gelegd. De meeste projecten lijken op deze wijze bij te dragen aan
duurzame clustervorming. Ten behoeve van een eerste evaluatie van het clusterbeleid
zal dit over zo'n twee jaar worden onderzocht. Clusterbeleid en BTS, BIT en EETDrie instrumenten zijn in belangrijke mate gericht op het bevorderen van
samenwerking: de Bedrijfsgerichte Technologische Samenwerkingsprojecten (BTS),
Bedrijfsgerichte Internationale Technologieprogramma's (BIT), en het Besluit
subsidies Economie, Ecologie en Technologie (EET). In 1997 en 1998 is subsidie
toegezegd voor 210 BTS-projecten, 77 BIT- projecten en 45 EET-projecten. Bij
ongeveer de helft van de BTS-projecten en zo'n tweederde van de EET-projecten
is sprake van meer dan alleen bilaterale samenwerking tussen twee bedrijven
of tussen een bedrijf en kennisinstellingen. Uit een aantal gevallen blijkt
hoe samenwerking kan aanslaan: enkele bedrijven hebben in de afgelopen vijf
tenders van de BTS meerdere projecten ingediend met verschillende samenwerkingspartners.
Deze bedrijven hebben in korte tijd een hecht netwerk van soms enkele tientallen
R&D-partners opgebouwd. Zoals gezegd worden de BTS en de BIT
momenteel geëvalueerd en volgt de evaluatie van EET in de tweede helft
van dit jaar. Hierbij wordt ook de bijdrage aan het innovatieve clusterbeleid
onderzocht. Een voorbeeld van een BTS-project Een machinebouwer
die actief is in de voedselverwerkende industrie, stelde een project voor,
dat gericht was op het ontwikkelen van een familie van nieuwe machines samen
met een aantal toeleveranciers en één afnemer van de beoogde
machines. Naar aanleiding van gesprekken met Senter is de strategische scope
van het project verbreed. Het project behelst nu toeleveranciers van de machinebouwer,
de machinebouwer zelf en voedselproducenten. Op deze wijze worden de gehele
keten én de wensen van de klant meegenomen in het R&D-project.
Acht industriële partners en twee deelnemers uit de kennisinfrastructuur
participeren in het project. De rol van intermediairsNaast EZ zijn diverse andere organisaties betrokken bij clustervorming.
Zo hebben Senter, Novem en de verschillende bureaus voor de uitvoering van
Europese Programma's1 vooral een adviserende rol
bij de beoordeling en uitvoering van samenwerkingsprojecten. Syntens, de provincies,
(grotere) gemeenten en de regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM's) hebben
vooral een initiërende rol. Syntens treedt daarbij op als innovatie-adviseur
met name voor kleinere bedrijven en richt zich vooral op clustervorming met
betrekking tot specifieke innovaties. De provincies stimuleren vooral clustervorming
gericht op provinciale speerpuntsectoren en -technologieën, meestal ten
behoeve van het MKB. De ROM's treden meer op als regionale financier en procesbegeleider
ook voor projecten van grotere bedrijven. Zij richten zich meer op (duurzame)
clustervorming op branche- en meso-niveau. De nota Ruimtelijk Economisch Beleid
zal verder ingaan op de activiteiten van deze organisaties en de samenhang
daartussen.Ook particuliere intermediairs kunnen een belangrijke rol spelen. Zij
zijn vooral actief in vervolgfases van clustervorming om bijvoorbeeld een
verdiepingsslag te bereiken. De overheidsrol is tijdelijk en initiërend
zodat concurrentievervalsing wordt voorkomen. 3.4 Life sciencesBij de EZ-begrotingsbehandeling heb ik aangekondigd, dat EZ plannen ontwikkelt
om starters op het gebied van «life sciences» te stimuleren. Op
de EZ-begroting is voor 1999 f 5 miljoen gereserveerd, oplopend tot f 7,5
miljoen voor de navolgende jaren. De moderne «life sciences» zijn
een belangrijke bron van innovaties met veel toepassingsgebieden. Zij vormen,
evenals de ICT, een terrein waar veel nieuwe, gespecialiseerde ondernemingen
kunnen ontstaan. De doelstelling is het aantal kansrijke startersinitiatieven
structureel te verhogen.De plannen van EZ zullen aangrijpen op de volgende punten:– cultuuromslag: EZ wil de ondernemerscultuur bevorderen
bij nu nog sterk wetenschapsgerichte organisaties. Zo heeft EZ een «Life
Sciences netwerk» ingesteld waarin kapitaalverschaffers en deelnemers
uit de industrie zijn opgenomen naast deelnemers uit de wetenschap en de overheid.
EZ stimuleert bijeenkomsten, zoals workshops, presentaties van businessplannen
of meer informele sessies. Verder wil EZ de ontwikkeling van
speciale opleidingen voor toekomstige ondernemers stimuleren. De financiële
bijdrage aan de Masterclass van de NIABA is hier een voorbeeld van.– octrooi- en licentiebeleid: wetenschappelijke vindingen
van publieke kenniscentra moeten worden doorontwikkeld tot in de markt toepasbare
producten en diensten. Dit is niet de primaire taak van de universiteiten,
maar kan uitstekend plaatsvinden in nabij gelegen technostarters. Dit vraagt
om een strategische visie, waaraan EZ in samenhang met de relevante research-programma's
en in ontwikkeling zijnde incubating centra wil bijdragen.– seed capital: de aanloopfase van een ondernemingsinitiatief
vereist financiering in combinatie met professionele advisering. Omdat het
bij starters op het gebied van «life sciences» in dit stadium
nog steeds gaat om tamelijk fundamenteel onderzoek met hoge risico's, is hiervoor
nog geen geld op de markt te vinden. EZ ziet hier een taak om samen met de
verschaffers van venture capital hierin te gaan voorzien.– fysieke infrastructuur: in diverse kenniscentra in
Nederland zijn of worden plannen ontwikkeld om te komen tot een incubating
centrum voor nieuwe Life Sciences bedrijven. In deze centra moeten de optimale
condities worden geschapen om het proces van de omzetting van kennis in economische
waarde te laten plaatsvinden. EZ wil de vorming van dergelijke centra stimuleren.
De manier waarop is nog niet uitgekristalliseerd. Wel wordt thans mogelijke
EZ-ondersteuning aan een apparatenfonds t.b.v. deze startersinitiatieven en
incubatingcentra onderzocht. Hiervoor wordt een plan met de Stichting Mibiton
ontwikkeld. Mibiton is een apparatenfonds voor biotechnologisch onderzoek
dat in 1994 met geld uit de eerste ICES-KIS ronde werd opgezet. In de vervolgfase
zal het mede zijn gericht op de financiering van bijzondere onderzoeksapparatuur,
die aangewend wordt voor nieuwe Life Sciences bedrijven.EZ streeft met deze programmatische aanpak naar bundeling van de krachten
van alle hierbij betrokken partijen: kennisinfrastructuur, kapitaalverschaffers,
succesvolle starters, betrokken industrie (farma, fijnchemie, food), professionele
adviseurs en de diverse overheden. Het beschikbare budget van EZ zal worden
ingezet voor initiatieven die passen in de bovenstaande lijnen, waar betrokkenen
aan meebetalen en die beogen het proces op gang te brengen en te versnellen.
De plannen worden momenteel geconcretiseerd, zodat naar verwachting met de
operationalisering in 1999 een snelle start kan worden gemaakt. Zie voor verdere
achtergrondinformatie bijlage 1. 4. Enkele constateringen en het vervolgHet clusterbeleid is volop in ontwikkeling en veel activiteiten zijn in
gang gezet. Hoewel clustervorming een proces is van lange adem, hebben enkele,
reeds wat langer lopende acties nu al een positief effect op de kennis- en
marktpositie van de betrokken bedrijven. Dit wijst erop, dat het clusterbeleid
bijdraagt aan de vergroting van de concurrentiekracht van het Nederlandse
bedrijfsleven. Daarnaast kan het volgende worden geconstateerd:– De eerste reacties van de marktpartijen op de rol van de overheid
bij clustervorming zijn positief.– Samen met landen als Denemarken, de Verenigde Staten en Schotland
is Nederland ver gevorderd met het clusterbeleid. EZ zal de internationale
ontwikkelingen in clusterbeleid goed in het oog houden bij de verdere vormgeving.– De verscheidenheid aan activiteiten, de veelheid van betrokken
partijen en de variëteit in marktsituaties is zeer groot. Maatwerk en
een flexibele inzet van middelen en menskracht zullen essentieel blijven. – Het technologie-gedreven en het innovatieve deel van het technologievolgend
MKB blijkt aktief betrokken bij processen van innovatieve clustervorming.
Beperkt onderzoek duidt erop dat dit door het merendeel positief wordt gewaardeerd.Voor het makelen- en schakelen kan het volgende worden toegevoegd:– De instrumenten voor informatievoorziening bereiken een grote
groep bedrijven en zetten aan tot concrete acties zoals nieuwe samenwerkingsverbanden.
Ook voor de inbreng van organiserend vermogen, waarmee de overheid zich richt
op meer specifieke terreinen, zijn de eerste resultaten zichtbaar. Op sommige
terreinen zijn nu al nieuwe technologische of commerciële activiteiten
gestart.– Een goede samenhang tussen de activiteiten is noodzakelijk. Informatievoorziening
en dialoog vergen concrete follow-up met bijvoorbeeld workshops en brokerage
events. Het organiserend vermogen leidt doorgaans tot resultaten wanneer concrete
samenwerkingsprojecten worden gestart. Bij deze intermediaire rol blijkt het
organiserend vermogen een kernactiviteit.– Private partijen moeten uiteindelijk zelf clustervorming trekken;
EZ waakt ervoor om op de stoel van de ondernemer te gaan zitten. In de praktijk
blijkt het commitment van de partijen wanneer financiering van samenwerkingsprojecten
gezocht wordt. Juist in het traject tussen informatievoorziening en het realiseren
van een samenwerkingsproject speelt EZ een belangrijke rol. Deze rol is tijdelijk
en initiërend, zodat concurrentievervalsing met particuliere intermediairs
wordt voorkomen. Het op samenwerking gerichte technologie-instrumentarium
is een belangrijk hulpmiddel in het clusterbeleid.De resultaten tot nu toe vormen een stimulans om het clusterbeleid voort
te zetten. In vervolg op deze brief zult u dit voorjaar het strategisch kader
voor innovatief aanbesteden ontvangen, waarbij tevens zal worden aangegeven
hoe de kennis uit het project kan worden verankerd. Medio 1999 zal ik in een
industriebrief het kader voor en de hoofdlijnen van het totale industrie-
en dienstenbeleid, waar het innovatieve clusterbeleid een onderdeel van uitmaakt,
nader uitwerken. Verder zult u de resultaten van de evaluatie van de BTS en
de BIT en de evaluatie van EET ontvangen en tenslotte verwacht ik u nog deze
kabinetsperiode een eerste evaluatie van het clusterbeleid te kunnen toezenden.De Minister van Economische Zaken,A. Jorritsma-Lebbink BIJLAGE 1 «Life sciences»De moderne biotechnologie is, populair gezegd, een «gereedschapskist»
van technieken en processen om vormen van biologisch leven te analyseren en
te gebruiken voor de ontwikkeling van betere producten en productieprocessen.
De moderne biotechnologie is een multidisciplinair vakgebied; het gaat om
technieken zoals DNA-analyse, celfusie, genoomonderzoek, biokatalyse, eiwit-modellering
en -selectie, recombinant DNA-technologie, gentherapie, bio-informatica, orgaan-
en weefselkweek.De moderne biotechnologie is een belangrijke bron van innovaties voor
de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen, diagnostica, methoden voor plantenen
dierveredeling, voedingsmiddelen en toepassingen in de milieuzorg. Op dit
terrein kunnen evenals bij de ICT veel nieuwe, gespecialiseerde ondernemingen
ontstaan. Vaak gaat het daarbij om de (door-)ontwikkeling van kennis uit de
publieke kennisinfrastructuur naar octrooieerbare en in de praktijk te testen
«producten». Dit zijn meestal nieuwe technische methodieken of
specifieke stoffen, die kunnen worden toegepast bij de productie van bijvoorbeeld
nieuwe medicijnen, therapieën, diagnostica, voedingsmiddelen, fijnchemicaliën
en in de milieutechniek. Uit de internationale praktijk blijkt dat deze (door-)ontwikkeling
vooral plaatsvindt in jonge bedrijven. Grote multinationale ondernemingen
richten zich vooral op reeds geoctrooieerde en uitontwikkelde technologie,
die zij in toenemende mate afnemen van de succesvolle starters, terwijl de
activiteiten van het eigen centrale lab worden ingekrompen.In het cluster «life sciences» zijn twee categorieën
bedrijven te onderscheiden:a gespecialiseerde bedrijven: dit zijn meestal door de aard van de technologie
jonge of startende bedrijven die de moderne biotechnologie als hun kerntaak
zien en hun hele R&D-budget aan basisonderzoek besteden (in tegenstelling
tot technostarters in andere sectoren, waar het accent meer op ontwikkeling
ligt). Vaak zijn dit de toeleveranciers van grondstoffen, andere hulpmiddelen
en/of kennis voor bedrijven uit de volgende categorie.b R&D-gedreven toepassers: dit zijn meestal gevestigde bedrijven die
in hun processen en producten biotechnologische innovaties kunnen toepassen.
Zij besteden aandacht aan moderne biotechnologie als onderdeel van hun R&D-programma,
dat is gericht op nieuwe en verbeterde eindproducten. Marktsectoren zijn:
humane en veterinaire farma, fijnchemie, papier-producenten, de hele voedingsmiddelen
keten, de zaadveredelaars, de milieu-industrie (apparatenbouwers, meettechniek),
humane- en veterinaire diagnostica.Karakteristieken van de gespecialiseerde bedrijven (categorie a) zijn:– zeer kennisintensief;– universitaire, informele cultuur;– bijna altijd onderdeel van het internationale (vooral Amerikaanse)
kennis- en business-netwerk;– meestal geen inkomsten uit eigen producten binnen 5 jaar na oprichting;– veelal actief aan de basis van een keten en gericht op de ontwikkeling
van doorbraaktechnologie;– voor hun financiering aangewezen op gespecialiseerde venture capitalists;– waarde-vermeerdering komt pas ná aanloopfase (als het goed
gaat) tot uiting in een (soms spectaculair hoge) overname-som of waardering
van aandelen bij een eerste plaatsing op de beurs. Stand van zaken en potentie van het cluster «life
sciences»Sinds midden jaren 80 hebben de bedrijven en instellingen in dit cluster
veel tijd en middelen geïnvesteerd in onderzoek, het doorlopen van de
toelatingsprocedures en het overwinnen van marktweerstanden. Voor het cluster
«life sciences» is de afgelopen jaren de volgende, op commercialisering
gerichte fase op gang gekomen. Deze fase is cruciaal, want nu moeten de investeringen
worden terugverdiend. Tussen de start van onderzoek en de marktintroductie
van bijvoorbeeld een nieuw (biotechnologisch) medicijn of een novel food op
basis van een genetisch gemodificeerd gewas ligt doorgaans 10–15 jaar.
In de electronica (hardware/software) zijn de doorlooptijden aanzienlijk korter
(2–4 jaar).Uit o.a. het rapport «Biotechnologie, op weg naar het jaar 2000»,
dat in 1996 in opdracht van EZ is geschreven, blijkt dat het aandeel van «biotechnologie-gerelateerde
producten» in de omzet van de sectoren farma, landbouw, food, chemie
en milieu aanzienlijk kan groeien (zie tabel 1). Dit potentieel is voor Nederland
met zijn sterke agri-food en chemiesector van economisch grote betekenis. Tabel 1: Aandeel biotechnologie-gerelateerde producten
in de omzet van de sectoren farma, agri-business, food and feed, chemie en
milieu (1996) sectoraandeel
biotech in de omzet in % in 1996aandeel biotech in de omzet in % in
2000aandeel biotech in de omzet in % in 2010 farma92034agri-business2720 food en feed31030chemie131827 milieu91518Bron: Biotechnologie op weg naar het jaar 2000; uitgave van EZ, 1996.Voor een sterke Nederlandse positie op dit gebied zijn de gespecialiseerde
biotech-bedrijven cruciaal, omdat ze:– technologische doorbraken in dit gebied genereren,– een belangrijke kennisbron zijn voor de grote bedrijven in de
sectoren farma, food, zaadveredeling en fijnchemie,– meestal de beste schakel zijn voor de overgang van fundamentele
kennis naar toepassing door derden in marktrijpe producten, zoals farmaceutica,
(novel) foods, veevoeders, vaccins,– hoogwaardige werkgelegenheid aantrekken,– een trekpleister zijn voor buitenlandse investeerders.Het potentieel van deze nieuwe ondernemingen is groot, hetgeen het best
blijkt uit de ontwikkelingen in de VS. Uit tabel 2 blijkt dat Europa achterblijft
bij de VS. Dit verschil neemt overigens de laatste twee jaren wel af, mede
onder invloed van actief overheidsbeleid in o.a. Duitsland, VK en Zwitserland. Tabel 2: Potentieel nieuwe biotechnologie-ondernemingen
in de EU en de VS (1996)  EUVSomzet (in MECU)2 72515 985 R&D-budget
(in MECU)1 9108 268 aantal bedrijven1 0361 274aantal beursgenoteerde bedr.61317 aantal werknemers39 045140 000Bron: European Life Sciences '98, uitgave van Ernst & Young, 1998. Er is in Nederland evenwel een tekort aan ondernemerschap, aan praktische
en morele ondersteuning voor starters en aan gespecialiseerde aanbieders van
risicokapitaal voor starters en door-starters op dit terrein. Dit blijkt uit
een in opdracht van EZ uitgevoerde benchmark studie (verschenen in mei 1998)
naar het klimaat voor startende Life Sciences bedrijven in Nederland, vergeleken
met VS (Boston e.o.), Engeland (Cambridge), Canada (Quebec), Duitsland (München),
Vlaanderen en Zweden. BIJLAGE 2 Voortgang van de in de clusterbrief genoemde en andere strategische
clusterinitiatieven AntheusHet
clusterproject Antheus is voorjaar 1996 ontstaan, nadat het aluminiumsmeltbedrijf
Aldel een nieuw commercieel energiecontract sloot voor tien jaar. Op dat moment
was er weer zicht op continuïteit voor het bedrijf en besloten de betrokken
partijen te gaan samenwerken aan industriële versterking van het gebied
rondom Aldel. Deze afspraken zijn vastgelegd in een convenant met een looptijd
tot 2006, dat wordt uitgevoerd door een projectorganisatie die door Hoogovens
is opgezet. Naast dit bedrijf nemen deel Aldel, de gemeente Delfzijl, de provincie
Groningen, de NOM en de ministeries van EZ en van SZW. Groningen Seaports
is later toegetreden. Antheus houdt zich in eerste instantie bezig
met het aantrekken van aluminium gerelateerde projecten, die aanvullend zijn
op het productieproces van Aldel. Het eerste bedrijf, de secundair aluminiumsmelter
FHS zal in het voorjaar van 1999 haar nieuwe vestiging openen. FHS gaat nauw
samenwerken met Aldel. Het tweede bedrijf RSP (Rapid Solidification Processing)
is ontstaan op basis van een bij de TU-Delft ontwikkelde nieuwe technologie,
dat ondersteund is met bijdragen uit Innovatieve Onderzoeksprogramma's, de
regeling Programmatische Bedrijfsgerichte Technologiestimulering en het Europese
programma CRAFT. Dit zogenaamd flitsgietbedrijf gaat via supersnelle stolling
aluminium maken met zeer hoge mechanische eigenschappen en vervormbaarheid,
dat toepassing zal vinden in zwaar belaste onderdelen van automobielen, constructie
onderdelen in lucht- en ruimtevaart e.d. Hoogovens, de NOM en investeringsmaatschappij
Rijnvelden zullen (financieel) participeren. De Kamer is recent meer
uitvoerig geïnformeerd over de vorderingen van het clusterproject Antheus
(Kamerstukken II 1998/99, 26 200 XIII nr. 29 van 16 december 1998).   ECP.nl 
(Electronic Commerce Platform Nederland)In Nederland fungeert een
aantal organisaties, die actief zijn op deelgebieden van electronic commerce.
Platforms als EDIFORUM (op het gebied van Electronic Data Interchange), NCP
(Nationaal Chipcard Platform) en EAN Nederland (standaards voor identificatie
en communicatie) hebben mede op initiatief van het ministerie van Economische
Zaken hun krachten gebundeld in het Electronic Commerce Platform Nederland
(ECP.nl). ECP.nl is een onafhankelijke stichting en een publiek-private partnership.
Dit platform wil bijdragen aan de versnelde invoering van elektronisch zakendoen
door het Nederlandse bedrijfsleven, onder meer door kennisontwikkeling en
kennisuitwisseling, het ontwikkelen van bewustwording van het belang en de
mogelijkheden van elektronisch zakendoen en het creëren van een facilitair
raamwerk (standaarden, gedragscodes e.d.). Het streven is dat ECP.nl zich
ontwikkelt tot het expertisecentrum op het gebied van electronic commerce.
EZ financiert bovengenoemde activiteiten van ECP.nl op projectbasis. Naast
subsidies voor voorlichting en bewustmaking, gaat het ook om opdrachten, zoals
voor het ontwikkelen van een gedragscode voor electronic commerce (een soort
keurmerk dat afnemers en consumenten bepaalde waarborgen biedt bijvoorbeeld
op het gebied van privacy) en de ontwikkeling van een infrastructuur voor
Trusted Third Parties' (TTP's vormen een soort «elektronische notaris»,
die zorgen voor een correct, veilig en betrouwbaar berichtenverkeer over de
elektronische snelweg). In beide projecten vormt de internationale dimensie
een belangrijk aandachtspunt. Weer een ander project, «Elektronische
Heerendiensten», betreft de ontwikkeling van een uniforme aanlevermodule
t.b.v. elektronische gegevensuitwisseling van bedrijven met CBS, belastingdiensten
en LISV. Inmiddels heeft ECP.nl circa 20 leden uit het bedrijfsleven, wetenschap
en andere intermedaire (koepel)-organisaties. Elektromagnetische 
vermogenstechniek (EMVT)In 1995 hebben EZ en OC&W i.s.m. FME-CWM
een workshop georganiseerd rond elektromagnetische vermogenstechniek (EMVT).
Doel was de elektrotechnische industrie te confronteren met de snelle technologische
ontwikkelingen in dit veld, en haar achterblijvende investeringen in innovatie.
Deze workshop heeft geleid tot de oprichting van de vereniging EMVT. EZ verleent
geen directe ondersteuning aan de vereniging, maar met het technologie-instrumentarium
ondersteunt EZ wel een aantal gezamenlijke onderzoeksprojecten rond EMVT.
Een voorbeeld hiervan is het project «All Electric Ship». 
Binnen de vereniging werd sterk geredeneerd vanuit de technische mogelijkheden
van EMVT. EZ heeft daarom aangedrongen op een inventarisatie van de behoefte
aan technologie op korte en middellange termijn. In reactie hierop heeft de
vereniging een inventarisatie gemaakt van kansrijke product-markt combinaties.
Het ministerie heeft een groot deel van de directe kosten van dit onderzoek
betaald. Het heeft geresulteerd in 7 projectvoorstellen die «rijp»
genoeg zijn om uitgevoerd te worden, 14 project-ideeën en twee aandachtsgebieden
waaraan de industrie prioriteit wil geven. Middels de studie is het draagvlak
van het onderwerp EMVT vergroot en is er momentum gekomen in de activiteiten
van de vereniging. De fundamentele ontwikkelingen binnen EMVT zullen
leiden tot doorbraaktechnologieën in de produktie, de distributie en
het gebruik van elektriciteit. Bij het realiseren van een duurzame economie,
zal elektriciteit als energiedrager steeds belangrijker worden. Binnen het
thema EMVT hebben industrie- en energie- en milieu-beleid daarom een groot
raakvlak. EMVT zal een brede toepassing krijgen in al die toepassingen waar
elektrotechniek een rol speelt. Nederland is te klein om op binnen het
brede EMVT-veld zowel op fundamenteel als op toegepast technologisch niveau
op alle fronten een rol te spelen. Daarom worden binnen het brede EMVT-kader
speerpunten gezocht die binnen de mogelijkheden van de Nederlandse economie
een zo hoog mogelijk rendement opleveren. De overheid heeft hierbij een rol «op
afstand». De projecten en ambities moeten door de kennisinstellingen,
de elektriciteitssector en de industrie gezamenlijk worden getrokken.
De interesse van deze partijen is bewezen, de uitdaging is nu deze interesse
om te zetten in daden om de concurrentiekracht van dit beginnende cluster
verder te vergroten.   EUREKA-projectenBij EUREKA-projecten
gaat het, evenals bij projecten onder het EU-Kaderprogramma, om internationale
R&D-samenwerking. De betrokken overheden geven hiermee een stimulans voor
internationale clustervorming. Twee projecten worden hieronder beschreven.
Deze twee projecten zijn uitzonderlijke groot en bestaan uit diverse deelprojecten.  • MEDEAMicro-Electronics Development for European
Applications In MEDEA participeren IC-fabrikanten, de toeleveranciers
van productieapparatuur en elektronische systemen en enkele kennisinstituten
uit 7 EU-landen, te weten: België, Duitsland, Frankrijk, Italië,
Nederland, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk. Het uiteindelijke doel is
de Europese industrie op mondiaal niveau een toonaangevende rol te laten spelen.
Het programma loopt van 1997 tot en met 2000 en is begroot op 12 000
mensjaar, hetgeen grofweg overeenkomt met een totaal aan projectkosten van
circa f 4,5 miljard.  Bij lopende MEDEA-projecten zijn
in totaal meer dan 100 bedrijven betrokken (50 middelgrote en grote Europese
spelers), waaronder de Nederlandse bedrijven ASM International, ASM Lithography,
Philips en enkele toeleverende partijen.  MEDEA
en zijn voorganger JESSI hebben ertoe bijgedragen dat de Europese IC-industrie
thans intensief samenwerkt bij het (pre-concurrentiële) technologisch
onderzoek en dat strategische projecten zijn gestart, die vrijwel zeker niet
op individuele basis tot stand zouden zijn gekomen. Mede hierdoor is de concurrentiepositie
van Europa ten opzichte van met name de Verenigde Staten en Japan de laatste
jaren aanzienlijk versterkt. De programma's hebben in belangrijke mate bijgedragen
tot Europese netwerkvorming. De ondersteuning van de nationale overheden
voor de «eigen» ondernemingen verschilt per land, hetgeen leidt
tot een vrij gecompliceerde onderlinge afstemming. De MEDEA-organisatie rapporteert
in detail aan de nationale overheden over de behaalde resultaten en er is
periodiek overleg.   • ITEAInformation
Technology for European Advancement ITEA is een R&D-programma
op het terrein van «software intensive systems design». Hiermee
wordt bedoeld de software in de laag tussen «Operating Systems»
en de applicaties (ook wel «middle-ware» genoemd). Het doel van
ITEA is de kloof tussen software engineering in Europe en de VS te dichten
en een leidende positie te bereiken op dit terrein. De totale omvang van het
ITEA programma bedraagt 3,2 miljard ECU (20 000 manjaren) in 8 jaar tijd
(1999–2006). Buiten Philips zijn de deelnemende bedrijven: Barco, Bosch,
Bull, Daimler Benz, Italtel, Nokia, Siemens en Thomson. In ITEA kunnen ook
MKB bedrijven, universiteiten en onderzoeksinstellingen participeren. 
 De organisatiestructuur is vergelijkbaar met die van MEDEA. EZ probeert
onder andere met voorlichtingsbijeenkomsten actief de participatie van Nederlandse
MKB bedrijven, universiteiten en onderzoeksinstituten in dit cluster te bevorderen.  Intelligente Transport- systemenDe Stichting Intelligente
Transportsystemen Nederland (ITS-NL) is opgericht op initiatief van het ministerie
van Verkeer en Waterstaat en het ministerie van Economische Zaken en bestaat
formeel sinds februari 1998. Naast de overheid zijn de betrokken partijen
kennisinstellingen zoals TNO-transport en TRAIL, software-leveranciers en
eindgebruikers (transportondernemingen en OV-bedrijven). De reden voor de
oprichting van ITS-NL is gelegen in de behoefte aan een gremium waarin deze
partijen samenwerken aan de invoering van kansrijke ICT-toepassingen endiensten
die een efficiënter gebruik van de bestaande en toekomstige fysieke infrastructuur
mogelijk maken. Hierbij moet gedacht worden aan verkeersinformatie-systemen,
verkeersmanagement-systemen en «on board»-computers voor zowel
personen- als vrachtvoertuigen. EZ vervult binnen ITS-NL een belangrijke
intermediaire rol: zij denkt mee over wie er aan tafel moet komen, benadert
actief de partijen die zouden moeten participeren en, wellicht het moeilijkste,
zij probeert de partijen aan tafel daadwerkelijk aan de praat te krijgen.  Kennisintensieve Clustering (KIC-project)In 1994
is het KIC-project gestart, waarin de uitbesteder Océ nauw samenwerkt
met zijn toeleveranciers. KIC is het eerste ambitieuze project, dat via een
groot aantal afzonderlijke clusterprojecten trachtte kennisintensieve clustering
van engineeringbureaus en toeleverende bedrijven tot stand te brengen. Als
zodanig heeft het model gestaan voor diverse andere clusterprojecten die sindsdien
tot stand zijn gekomen. Bijzonder aan het KIC-project is het regio-overstijgende
karakter, waarbij subsidiestromen van niet minder dan 7 instanties aaneen
geknoopt zijn tot één regeling voor de uitbesteder Océ
en de betrokken toeleveranciers.  Hiervoor is een
Stichtingsbestuur gevormd dat door de betrokken subsidiënten is gemachtigd
om uitvoering te geven aan de regeling. Eind 1998 liep de eerste fase
af; momenteel wordt de tweede fase met meer uitbesteders opgestart.   Life
SciencesZie bijlage 1.   Massa- individualiseringMassa-individualisering
staat voor vraaggestuurde voortbrenging van goederen en diensten, maatwerk
zónder meerkosten. Dit is niet mogelijk zonder samenwerking in de keten
en in flexibele netwerken. In 1995 is mede op initiatief van EZ de Kerngroep
Massa-individualisering opgericht met als doel: – uitbreiding
en verbetering van het begrip massa-individualisering –
initiëren, stimuleren, faciliteren en bevorderen van gerichte samenwerking –
identificeren van omgevingsvraagstukken identificeren van terreinen
van technisch, economisch en wetenschappelijk onderzoek. In april
1998 zijn de voorlopige resultaten tijdens een conferentie besproken. Het
is inmiddels duidelijk dat in verschillende gremia het onderwerp Massa-individualisering
op de agenda staat. De activiteiten van de Kerngroep richten zich voor de
komende jaren dan ook op het genereren van nieuwe kennis d.m.v. eigen projecten
en het starten van learning communities en managementopleidingen. EZ ziet
hierbij een eigen verantwoordelijkheid in het verder uitdragen van het gedachtengoed
naar het MKB en het stimuleren van een goede kennisinfrastructuur. In dit
kader zal begonnen worden met een inventarisatie van de kennisvraag bij bedrijven
en kennisaanbod bij kennisinstellingen.   Ondergronds BouwenBij
intensief ruimtegebruik/ondergronds bouwen komt een groot aantal disciplines
samen. Het gaat hierbij om nieuwe technologieën op gebieden als bouwtechniek,
installatietechniek en beveiligingssystemen, maar ook om bestuurlijke procedures,
nieuwe contractvormen e.d.. Het initiatief Ondergronds Bouwen is gericht op
het stimuleren van innovatief bouwen en het uitdiepen en verspreiden van de
mogelijke toepassingen op het gebied van intensief ruimtegebruik. Meer indirect
draagt het ook bij aan innovatieve clustervorming.  Zo overleggen
EZ en VROM met betrokkenen buiten de Rijksoverheid over de opzet van een Projectenbank
Ondergronds Bouwen. Hierbij wordt ook het Centrum Ondergronds Bouwen (COB)
ingeschakeld, zodat marktpartijen op de hoogte van elkaars activiteiten worden
gebracht en waardoor meer samenwerking tot stand gebracht zou kunnen worden.
Ook de voorbeeldprojecten, die in het kader van het Stimuleringsprogramma
Intensief Ruimtegebruik (StIR) worden ontwikkeld, zullen bijdragen aan innovatieve
clustervorming. Deze projecten zijn bedoeld om de mogelijkheden van ondergronds
ruimtegebruik verder uit te dragen. In  dat kader zal zowel aandacht
aan de technische als aan de niet-technische aspecten, zoals besluitvormingsprocedures,
worden gegeven. Voorts vormt ondergronds bouwen één van
de opties in het ICES/KIS programma Meervoudig Ruimtegebruik, waarover in
1999 een definitieve beslissing wordt genomen. Dit project heeft
tot doel interdisciplinaire samenwerking in een expertisenetwerk tot stand
te brengen mede aan de hand van praktijkprojecten.  In
het kader van Ondergronds Transport en Buisleidingen (OTB) zijn naast het
Ondergronds Logistieke Systeem Schiphol enkele haalbaarheidsstudies naar pilots
van de grond gekomen: OLS Utrecht, OLS Leiden, OLS Zuid-Limburg. Een aantal
andere pilots wordt momenteel voorbereid. De pilots
behelsen veel verschillende aspecten, zoals transport- en boortechnologie,
intermodale overslagtechnieken, publiek private samenwerking, juridische aspecten
en veranderingen in de logistieke keten. Het Interdepartementale Project Team,
IPOT (V&W, EZ en VROM) draagt op deze wijze bij aan de beeldvorming en
versterking van de betrokkenheid bij marktpartijen, zie ook de Kabinetsbrief
Ondergronds Transport en het eerste voortgangsverslag. Het IPOT zal in een
tweede voortgangsverslag de Kamer medio 1999 berichten van de vorderingen
en de hoofdlijnen van beleid eind 1999 aan de Kamer voorleggen.   Product
Data Interchange (PDI) in de procesindustrieElectronische
uitwisseling van productgegevens speelt in de procesindustrie een essentiële
rol. Bedrijven als Shell en Akzo zijn daarom al enige jaren betrokken bij
de invoering van de uniforme «Step-standaard», een hoogwaardige
standaard om electronisch productgegevens binnen bedrijven en tussen bedrijven
onderling uit te wisselen. De ontwikkelingen nemen zo'n vaart dat de invoering
van de standaard niet langer kan worden uitgesteld. Dit is een uitdaging,
zowel voor grote bedrijven als voor toeleveranciers in de keten. Het zijn
juist de toeleveranciers – ca 1400 bedrijven uit de metaal en de instrumentenbranche –
die vaak nog niet weten wat Step inhoudt en wat electronische gegevensuitwisseling
via Step voor hun bedrijf kan betekenen. Een aantal branche-organisaties heeft
de krachten gebundeld en een bewustwordingsprogramma samengesteld dat er op
is gericht dat over vijf jaar minstens de helft van de toeleveranciers in
de procesindustrie de Step-standaard heeft ingevoerd. Het is een programma
dat uitgaat van samenwerking tussen individuele bedrijven binnen een branche
en ook uit verschillende branches. Het is een programma dat uiteindelijk leidt
tot versterking van de samenwerking in de keten. EZ denkt mee met de
uitvoering van het project en helpt met het oplossen van knelpunten. Elders
opgedane kennis en ervaring wordt ingebracht.   Productie- netwerken
in de maakindustrieIn de maakindustrie werken toeleveranciers en
afnemers soms nauw samen op het terrein van planning, engineering en R&D
in «produktienetwerken». Tot op heden heeft EZ hierbij een beperkte
rol vervult, omdat gezien de directe bedrijfs-economische voordelen, meestal
geen overheidsactie nodig is. Bovendien zijn hier vooral regionale intermediairs
actief en ligt er voor EZ met name een voorwaardenscheppende rol. Een voorbeeld
hiervan is het eerder genoemde KIC-project.   WaterclusterIn
Nederland zijn diverse bedrijven en instanties actief op het gebied van geavanceerde
drinkwater- en afvalwaterbehandelingsinstallaties. De fabrikanten van (drink)-waterzuiveringsinstallaties,
waterschappen en waterleidingbedrijven opereren echter versnipperd en zijn
daardoor niet in staat te concurreren met grote conglomeraten uit met name
Frankrijk en Engeland. Deze conglomeraten domineren momenteel de internationale
watermarkt waarin zo'n f 50 miljard omgaat. De Nederlandse bedrijven
behoren technologisch tot de top, maar hebben een marktaandeel van slechts
zo'n f 80 miljoen.  Om succesvol te concurreren op deze
internationale watermarkt is een geïntegreerde benadering nodig. Partijen
moeten in staat zijn een totaalpakket te leveren waarin competenties gebundeld
zijn op het gebied van planning, ontwerp, engineering, levering, beheer, onderhoud,
contracting en financiering («Build-Own-&-Operate-concept»).
In vele gremia zijn in het verleden gesprekken gevoerd over het oprichten
van een dergelijk geïntegreerd waterbedrijf, maar men kon slechts komen
tot vormen van incidentele samenwerking.  Samen
met de industrie heeft EZ het initiatief genomen bijeenkomsten te organiseren
met enkele partijen die bereid waren middels een vorm van verregaande samenwerking
de internationale watermarkt te betreden. Onder voorzitterschap van EZ is
tijdens deze bijeenkomsten de basis gelegd voor een «memorandum of understanding»
en een oprichtingsacte van een aparte, door de participerende ondernemingen,
gezamenlijk bestuurde rechtspersoon, «Water Group Holland B.V.».
Als onafhankelijke en neutrale voorzitter van de bijeenkomsten heeft EZ het
ontstaansproces intensief begeleid.  Met de oprichting van
Water Group Holland B.V. is een privaat bedrijf ontstaan dat in staat is alle
competenties van planning en ontwerp, engineering en levering, beheer en onderhoud,
contracting en financiering op het gebied van watervoorziening en waterbehandeling
aan te bieden. Water Group Holland B.V. is derhalve in staat aanbiedingen
te doen voor grote integrale waterprojecten met een Build-Own-&-Operate
karakter. De positie van het Nederlandse bedrijfsleven op de internationale
markt van drinkwatervoorziening- en (drink)waterzuiveringsinstallaties zal
hierdoor aanzienlijk sterker worden.BIJLAGE 3 Instrumenten voor informatievoorziening en dialoog ActiviteitOmschrijving
en resultaten   Technologieradar en workshopsIn maart 1998
is de TechnologieRadar gepubliceerd en door de voormalige minister aan het
publiek gepresenteerd. Dit is een verkenning onder het bedrijfsleven en de
kennisinfrastructuur van knelpunten in R&D-samenwerking op vijftien technologieterreinen,
die voor de Nederlandse economie belangrijk zijn. Als vervolg hierop en in
samenspraak met het veld zijn workshops georganiseerd op de terreinen composieten
en recycling (van m.n. kunststoffen en metalen) als onderdeel van scheidingstechnologie.
Deze workshops hebben als doel de dialoog tussen bedrijfsleven en kennisinfrastructuur
een impuls te geven. In 1999 worden workshops georganiseerd over o.a. multimedia,
taal- en spraaktechnologie, scheidingstechnologie (van niet-vaste stoffen),
life sciences en kennis- en datasystemen. Aan de workshops gaat een intensieve
voorbereiding en consultatie in het betreffende veld vooraf. De TechnologieRadar
en de workshops hebben met succes partijen rond de tafel gebracht waar dat
in het verleden op problemen stuitte of waar in het verleden kleine groepjes
bedrijven en kennisinstellingen langs elkaar werkten. De workshops dragen
op deze wijze bij aan duurzame clustervorming.   BedrijfstaktoetsDe
Bedrijfstaktoets beoogt het bedrijfsleven door middel van bench-marking een
spiegel voor te houden en inzicht te geven in de eigen prestaties. De eerste
BTT's zijn verschenen in 1995 en 1997. De BTT voor 1999 is in voorbereiding.
Het bedrijfsleven wordt nauw betrokken bij de uitvoering en rapportage van
het onderzoek. In de Bedrijfstaktoets voor 1999 maakt een aantal vragen op
het gebied van clustervorming onderdeel uit van de onderzoeksopdracht. 
De Bedrijfstaktoets blijkt een stimulans te zijn voor bedrijven om een platform
op te richten voor regelmatig overleg over ontwikkelingen in de sector en
met name over innovatie. Dit is bijvoorbeeld gebeurd bij de kleinere chocoladeproducenten.
Ook heeft de BTT bijgedragen aan de start van een samenwerkingsverband in
de carrosseriebouw.   Kennispositie-studiesSectoren of ketens
kunnen met financiële steun van de overheid hun kennispositie in kaart
laten brengen: welke kennis is reeds aanwezig en aan welke kennis is behoefte?
Organisaties kunnen hun ideeën voor een kennispositiestudie overleggen
met hun gebruikelijke aanspreekpunt bij EZ. In 1999 worden studies afgerond
voor de chemische sector, de aluminiumgieterijen, de recyclingindustrie, de
electrotechnische installatiebranche en de koude-plaat-keten. De studies
worden steeds gevolgd door het bespreken van de uitkomsten. Doel daarvan is
een gemeenschappelijk bewustworden te creëren van de kansen die zich
voordoen en organisaties te helpen dit te vertalen naar concrete acties.   Brokerage-eventsEen
veel gehoord knelpunt bij het tot stand komen van samenwerking is het vinden
van de juiste partners. Daarom organiseert EZ brokerage events, waar vragers
en aanbieders op een bepaald technologisch thema nationaal of internationaal
bij elkaar worden gebracht. Centraal element van de dag vormt de mogelijkheid
voor bilaterale afspraken. Daarnaast is er ruimschoots de gelegenheid
voor informele contacten. Het aantal deelnemende bedrijven dat aangeeft
dat ze tijdens de brokerage event potentiële samenwerkingspartners hebben
ontmoet, varieert rond de 80%. Een aantal events heeft inmiddels
geleid tot concrete samenwerkingsprojecten waarvoor bij Senter subsidie is
aangevraagd.   Brochure «Succesvoorwaarden voor
innovatieve clustervorming»De ervaring leert dat de kans op welslagen
van het proces van innovatieve clustervorming het grootst is indien aan een
aantal voorwaarden wordt voldaan. Het gaat hier o.a. om een duidelijke visie
op de meerwaarde van samenwerking, het beschikken over complementaire competenties
en een duidelijk commitment, het uitdragen van een aansprekend ambitieniveau
en het richten op strategische activiteiten. Ook moeten bij de uitwerking
de contractuele aspecten goed geregeld worden. EZ zal in 1999 een brochure
publiceren, die breed zal worden verspreid onder ondernemers die op een of
andere wijze bij innovatieve clustervorming zijn betrokken.XNoot1In zijn artikel «Clusters and the new economics of competition»
onderstreept M.E. Porter, een van de grondleggers van het «clusterdenken»,
nogmaals het belang van clusters voor de concurrentiekracht van moderne economieën
(Harvard Business Review, November–December 1998, pp. 77–90).XNoot2OECD Cluster Analysis and Cluster-based Policy Making in OECD Countries.
New Perspectives and Rationale in Innovation Policy. OECD: Parijs, 1999
(te verschijnen). P. Boekholt & B. Thuriaux, Overview of Cluster
Policies in International Perspective. Technopolis Innovation Policy
Research Associates, Brighton/Amsterdam, 1999 (te verschijnen). XNoot3Processen van clustervorming die zich in de markt afspelen, hebben vaak
te maken met technologische ontwikkelingen. Andere aspecten, zoals investeringen
in fysieke productiemiddelen of samenwerking bij het verwerven van export-orders,
kunnen echter eveneens een belangrijke rol spelen bij clustervorming. De rollen
van de overheid die in het kader van het innovatieve clusterbeleid zijn gedefinieerd,
zijn relevant voor al deze aspecten van clustervorming.XNoot1Zie de brief die is gestuurd naar aanleiding van het Kameroverleg over
de clusterbrief, Kamerstukken II 1997/98, 25 518, nr. 3.XNoot1EIM, TechSam-enquête 1998.XNoot1Örjan Sölvell, Ivo Zander, Michael E. Porter, Advantage
Sweden, Norsstedts Juridik, Stockholm, 1993. Hannu Hernesniemi, Markku
Lammi, Pekka Ylä-Anttila, Advantage Finland: The Future of Finnish
Industries, Taloustieto Oy, ETLA/SITRA, Helsinki, 1996.XNoot1De zes succesfactoren die in de clusterbrief genoemd worden, zijn 1) het
hebben van een duidelijke visie op de meerwaarde van samenwerking, 2) het
bij elkaar brengen van partijen met complementaire competenties, 3) het bereiken
van voldoende commitment, 4) het uitdragen van een aansprekend ambitieniveau,
5) het hebben van een strategisch belang voor de toekomstige concurrentie-
positie, en 6) het goed regelen van de contrac- tuele kant.XNoot2In januari 1998 heeft de Kamer het Rege- ringsstandpunt Luchtvaartcluster
goed- gekeurd, Kamerstukken II 1997/98 25 820 nr. 2.XNoot1Electron Beam – Physical Vapour Deposi- tion.XNoot1Stimulus (Zuidoost Noord-Brabant), ESKAN (Arnhem-Nijmegen), Samenwerkingsverband
Noord-Nederland (SNN), Maecon (Limburg), Provincie Flevoland en het Twente-program-
ma. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25518-16.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl