Wetenschapsbudget 1997; Nota
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25008, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

02-10-1996

Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25008 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgave HOOFDSTUK 1 NAAR EEN KENNISSAMENLEVING 1.1 Inleiding1.2 Nederland kan niet zonder kennis1.3 De uitgangspositie van NederlandInvesteringspatronen in onderwijs en onderzoekTabel 1: R&D-uitgaven als % van het BBP, 1993 Kennisintensiteit economieTabel 2: Internationale positie Nederlandse disciplines,
1993–1994 Tabel 3: Medefinanciering publieke R&D door het bedrijfsleven,
1993 (in %) Tabel 4: Buitenlandse financiering publieke R&D, 1993
(in %) Tabel 5: Immateriële investeringen in Nederland,
in miljarden guldens, 1985 en 1992 Conclusies1.4 Hoofdopgaven voor de toekomst1. Het maken van keuzen, voor een lange-termijn strategie
voor investeringen gericht op kennis2. Waarborgen van toppositie van Nederland in Wetenschap
& Technologie (W&T)3. Werken aan een steviger internationale inbedding van
het onderzoek4. Versterken van het draagvlak in de samenleving voor
W&THOOFDSTUK 2 PRIORITEITEN IN HET ONDERZOEK OP BASIS VAN
HET VERKENNINGEN PROCES VAN DE OCV 2.1 Kiezen2.2 Keuzen: Uitvoering van de OCV-aanbevelingenA. De kennisthema's Thema 1 : Ontwikkeling van de informatie-en communicatie-infrastructuur Investeer in onderzoek naar innovaties voor de lange termijn
op het terrein van de elektronische snelwegen, maar investeer ook in onderzoek
naar de maatschappelijke gevolgen Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen voor stimuleringThema 2 : Ontwikkeling van menselijk kapitaal (onderwijs
in de kennismaatschappij) Investeer in onderzoek naar verbetering van leerprocessen
in het onderwijs en de opbouw van menselijk kapitaal in bedrijfsleven en samenleving Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetThema 3: Landbouw- en voedingsindustrie Investeer en versterk het onderzoek voor vernieuwing en
kwaliteitsverbetering in de landbouw- en voedingsmiddelensector. Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen voor stimuleringThema 4 : De dienstensector Investeer in onderzoek, gericht op vernieuwing en productiviteitsstijging
in de diensten-sector Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetThema 5 : Nationaal Onderzoek Initiatief «Factor
4» Investeer in onderzoek gericht op Factor 4 «innovaties:
halvering van het milieubeslag bij verdubbeling van de welvaart. Het OCV-perspectiefThema 6: Integraal ruimtegebruik; in het bijzonder de
samenhang tussen Milieu, economie en ruimtegebruik Investeer in onderzoek naar optimaal gebruik van de schaarse
ruimte in Nederland (vervoer, transport en logistiek, ruimtelijke ordening
en bestuurlijke vraagstukken) Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen ter stimuleringThema 7: Ontwikkeling van bedrijvigheid en innovatie Investeer in onderzoek dat leidt tot nieuwe bedrijvigheid
en nieuw ondernemerschap Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetThema 8: Internationale en regionale veranderingsprocessen Investeer in kennis en onderzoek op het gebied van de
internationale rechtspraktijk en op het gebied van cultuur van die landen
en regio's die voor Nederland uit economisch, sociaal, cultureel of politiek
oogpunt van bijzonder belang zijn, alsmede in versterking van het onderzoek
van de Nederlandse taal Het OCV-perspectiefKeuzen ter stimuleringThema 9: Sociale cohesie Investeer in onderzoek naar mogelijkheden en bedreigingen
van de sociale cohesie in de Nederlandse samenleving. Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen ter stimuleringThema 10: Gezondheidsonderzoek Investeer in onderzoek naar kwaliteit van leven en verbetering
van de doelmatigheid van de zorg. Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen ter stimuleringThema 11: Mondiale milieuvraagstukken Zet in op een gerichte, zichtbare onderzoekbijdrage aan
onze kennis van de mondiale milieu-vraagstukken. Het OCV-perspectiefKlimaatonderzoekZee- en kustgebonden onderzoekBiodiversiteitKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen voor stimuleringThema 12: Energie-onderzoek Investeer in lange termijn gericht onderzoek naar duurzame,
hernieuwbare, energiebronnen en in middellange termijn gericht onderzoek naar
maximalisering van energiebesparing en in de inzet van onze expertise op gasgebied. Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen ter stimuleringB. Strategische ontwikkelingslijnen voor de wetenschapsgebieden Multidisciplinair onderzoekThema 13: Technische en Natuurwetenschappen Maak nu strategische keuzen voor het onderzoek in de natuur-
en technische wetenschappen in de komende tien tot vijftien jaar, en stem
deze af binnen het geheel van de infrastructuur voor onderzoek op dit wetenschapsgebied. Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetWiskundeNatuurkundeScheikundeThema 14: Informatica-onderzoek Maak samen met het bedrijfsleven een ontwikkelingsplan
voor het totale informatica-onderzoek van de komende tien jaar. Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetThema 15: Maatschappij- en Gedragswetenschappen Investeer binnen de sociale wetenschappen in langlopend
fundamenteel en multidisciplinair onderzoek Het OCV perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen ter stimuleringThema 16: Rechten Ontwikkel nu een nieuwe agenda voor het onderzoek op het
gebied van de rechtsgeleerdheid met als speerpunten meer samenwerking met
sociale en geesteswetenschappen en versterking van de internationale oriëntatie. Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen ter stimuleringThema 17: De Geesteswetenschappen: Behoud en versterk de kern van het onderzoek in de geesteswetenschappen. Het OCV-perspectiefKeuzen binnen het bestaand budgetKeuzen ter stimulering2.3. De voortzetting van het verkenningenprocesHOOFDSTUK 3 KWALITEIT VAN ONDERZOEK 3.1 Inleiding: de kennisinfrastructuur3.2 Nieuwe stimuleringsinstrumenten gericht op kwaliteit,
selectiviteit en samenwerking in het onderzoekExcellente onderzoekscholenPersoonsgerichte stimuleringBreedtestrategie, samenwerking en profileringRol van NWO bij het steunen van toponderzoekTechnologische Topinstituten3.3 Evaluatie van NWO Aanbevelingen van de evaluatiecommissieVisie op NWOHet budget van NWODe maatschappelijke oriëntatie van tweede geldstroom
onderzoek en de verantwoordelijkheden van de minister ten opzichte van NWODe organisatie en werkwijze van NWO3.4 Beleid ten aanzien van de instituten StrategieGewenste veranderingHOOFDSTUK 4 HUMAN RESOURCES MANAGEMENT VOOR KWALITEIT
EN VERNIEUWING IN HET ONDERZOEK EN ONDERWIJS4.1 Vergrijzing hooglerarenbestand4.2 Mobiliteit4.3 De overheid stimuleert en schept randvoorwaarden voor
HRM-beleidHOOFDSTUK 5 INTERNATIONALE SAMENWERKING 5.1 Het Vijfde Kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische
OntwikkelingenVersterking op vier frontenEen geconcentreerd Kaderprogramma5.2 OESO5.3 Strategische allianties in bilaterale samenwerkingOperationele voornemensHOOFDSTUK 6 ETHISCHE ASPECTEN VAN ONDERZOEK 6.1 Inleiding6.2 Algemene Instellingsgebonden Ethische Commissies voor
Onderzoek en OnderwijsActies6.3 Evaluatie Platform Wetenschap en EthiekActie6.4 Beroepscodes6.5 Forumfunctie KNAW6.6 Wetgeving en ethiek6.7 Rathenau InstituutHOOFDSTUK 7 HET FINANCIËLE KADER A. INZET STIMULERINGSMIDDELENOVERZICHT BUDGET STIMULERINGSMIDDELEN OCenW B. INZET OVERIGE OCenW-MIDDELENBijlage 11. De ontwikkeling van de R&D-uitgaven in Nederland
en de financering door de overheid van die uitgavenTabel 1: Ontwikkeling van de R&D-financiering naar
sectoren (in miljoenen lopende guldens) 2. Ontwikkeling van de TOF-uitgaven per departementTabel 2: Overzicht van de TOF-cijfers per departement
(op kasbasis), in miljoenen guldens (bruto-uitgaven) Figuur 1: Overheidsuitgaven voor R&D, 1987–2001
(in miljoenen guldens)***3. Overzicht van TOF-uitgaven per departement, per begrotingsartikel Bijlage 2InleidingBedrijfsdoelgroep concentreren op bedrijven die mondiaal
concurrerenMeer coördinatie bij vooral maatschappelijk gericht
onderzoek Europees toponderzoek bevorderenMeer zelfstandigheid en competitie bij het Gemeenschappelijke
Centrum voor Onderzoek.Samenwerking met Eureka en CostBetalingen aan CERN, ESO en EMBL via de EU leidenBijlage 3Bijlage 4
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25008Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 438 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 008Wetenschapsbudget 1997nr. 2WETENSCHAPSBUDGET17 september 1996 Inhoudsopgave   Blz.Hoofdstuk
1:Naar een kennissamenleving5    Hoofdstuk 2:Prioriteiten
in het onderzoek op basis van het verkenningenproces van de OCV19   Hoofdstuk 3:Kwaliteit van onderzoek53    Hoofdstuk
4:Human resources management voor kwaliteit en vernieuwing in het onderzoek
en onderwijs66    Hoofdstuk 5:Internationale samenwerking72   Hoofdstuk 6:Ethische aspecten van onderzoek78    Hoofdstuk
7:Het financiële kader82    Bijlage 1:TOF:
analyse en cijfers87 Bijlage 2:Kabinetsstandpunt AWT-advies
over Nederlands standpunt inzake het Vijfde Kaderprogramma van de EU97Bijlage 3:Conclusie van vijf universiteiten en de minister en
staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over de letteren101Bijlage 4:Afkortingenlijst105HOOFDSTUK 1 NAAR EEN KENNISSAMENLEVING 1.1 InleidingDit Wetenschapsbudget komt op een moment dat steeds nadrukkelijker wordt
gewezen op het belang van kennis voor de toekomstige ontwikkeling van onze
samenleving. Niet voor niets heeft de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
(OCenW) het initiatief genomen tot het Kennisdebat. Nederland ziet zich voor
vele vraagstukken en uitdagingen geplaatst. Om daarop met succes in te kunnen
spelen is veel kennis nodig. Deze zal via onderzoek verder moeten worden ontwikkeld.
Onderzocht moet bijvoorbeeld worden hoe kan worden voorkomen dat verdere economische
groei tot een onacceptabele belasting van het milieu leidt. Ook zal technologisch
en wetenschappelijk onderzoek moeten worden verricht om de nieuwe (schone),
hoogwaardige productieprocessen en producten te helpen ontwikkelen die nodig
zijn om de concurrentiestrijd met andere economieën aan te gaan. Nederland
moet het wat betreft zijn concurrentiepositie immers niet hebben van lage
lonen – het bereikte welvaartspeil is daarvoor te hoog – maar
van hoogwaardige productie; en hoogwaardig betekent vandaag de dag kennisintensief.
Ook op sociaal en cultureel gebied is kennis nodig, om overigens nog maar
te zwijgen van de klemmende onderzoeksvragen op andere terreinen, zoals dat
van de volksgezondheid. Vaak zal het ook gaan om de uitwisseling van allerhande soorten bestaande
kennis, of komt het er juist op aan om met bestaande kennis waarde toe te
voegen en sociale infrastructuur of economische activiteiten daarmee te veredelen.
Om volwaardig te kunnen functioneren in de zich steeds sneller veranderende
maatschappij en adequaat met nieuwe technologische vindingen te kunnen omgaan,
zullen burgers in de informatiemaatschappij hun weg moeten kunnen vinden en
de wereld om zich heen moeten kunnen begrijpen. De samenkomst van vele culturen
in een klein land als Nederland vergt dat er voldoende wederzijds begrip is
voor elkaars cultuur. Ook daarover zal dus de nodige kennis moeten worden
uitgewisseld. De betekenis van kennis zal zich dus zeker niet beperken tot
de economische ontwikkeling van de maatschappij. Kennis is juist ook vereist
voor het behoud van onze culturele identiteit, de sociale cohesie en een ecologisch
verantwoorde ontwikkeling van de maatschappij.Kenmerkend voor het onderzoek rond de aangeduide maatschappelijke vraagstukken
is dat deze om bundeling van inzichten uit verschillende wetenschapsgebieden
vraagt (multidisciplinariteit). Maatschappelijke acceptatie van nieuwe technologieën
en uitvindingen vergt dat bij onderzoek voldoende aandacht wordt geschonken
aan psychologische, ethische en sociale aspecten. Ook voor commercieel succes
is meer nodig dan technisch vernuft alleen, dat is inmiddels wel duidelijk.
Onderzoekers uit de alfa- en gamma-disciplines zullen vaker deel moeten gaan
uitmaken van onderzoekteams.Kort en goed: Nederland zal zich meer en meer tot een kennissamenleving
moeten ontwikkelen waarin veel zal afhangen van het vermogen van mensen om
met elkaar te communiceren en zich rekenschap te geven van ontwikkelingen
in de samenleving. Dit betekent dat mensen, ook na de poorten van de onderwijsinstelling
achter zich dicht te hebben geslagen, zich voortdurend zullen moeten blijven
oriënteren op nieuwe ontwikkelingen binnen de maatschappij om volwaardig
te kunnen blijven functioneren zowel als burger als werknemer. Het besef dat
kennis «er toe doet» zal breed moeten worden gedragen. Vaardigheden
vormen de sleutel tot economisch succes en opleiding en training zijn een
noodzakelijke voorwaarde voor sociale participatie. Omgekeerd stelt dit ook eisen aan de opleidingen zelf: nieuwe kennis en
inzichten zullen snel in de opleidingen – of het nu gaat om basisonderwijs,
voortgezet onderwijs, beroeps- of wetenschappelijk onderwijs en regulier of
niet – moeten worden verwerkt. Er zullen velerlei bruggen moeten worden
geslagen: onder andere tussen onderwijs- en onderzoekinstellingen; tussen
het fundamentele, strategische en toegepaste onderzoek; en tussen onderzoeksgebieden
onderling (multidisciplinariteit).Een belangrijke taak voor de overheid zal zijn, deze bruggen te helpen
slaan en strategische netwerken voor kennisproductie en -overdracht te helpen
vormen. Dit alles zal hoge eisen stellen aan de vindingrijkheid van alle maatschappelijke
partijen bij hun «kennismanagement». Tegen deze achtergrond heeft
de minister van OCenW – in het kader van het Nederlands EU (Europese
Unie)-voorzitterschap – het initiatief genomen tot de organisatie van
een internationaal seminar over het onderwerp «kennismanagement».Er zijn grenzen aan de financieringsruimte en dus ook aan de ambities
die Nederland zich kan permitteren. Concentreren we ons op de wereld van het
onderzoek, waarop dit wetenschapsbudget zich vooral richt, dan betekent dit
op de eerste plaats dat scherpe keuzes moeten worden gemaakt: het onderzoeksgeld
kan maar één keer worden uitgegeven. Het houdt bovenal in dat
we ons geld niet moeten verspillen aan ondermaatse kwaliteit. De kwaliteit
van zowel individuele onderzoekers – onderzoek is immers eerst en vooral
mensenwerk – als onderzoeksinstellingen zal dus moeten worden gewaarborgd,
en op terreinen waarop Nederland zich wil profileren zelfs excellent moeten
zijn. Het betekent bovendien dat we de kennis die reeds is ontwikkeld, binnen
ons land of daarbuiten, waar mogelijk moeten benutten. Van buitenlandse expertise
zal uitsluitend kunnen worden geprofiteerd als het onderzoek en de voorzieningen
in eigen land, van voldoende hoge kwaliteit zijn om samenwerking aantrekkelijk
te maken.Vanzelfsprekend zullen de te maken keuzen bepaald moeten worden door de
maatschappelijke vraag. Die vraag moet worden geformuleerd via een breed gedragen
proces. Niet alleen omwille van de kwaliteit van de besluitvorming, waarbij
velerlei inzichten moeten worden uitgewisseld en belangen moeten worden afgewogen.
Alleen door zelf aan dit keuzeproces deel te nemen en bij te dragen –
met kennis van zaken én geld – zullen vragende partijen zich
mede verantwoordelijk voelen en weten. Draagvlak bij en committering van vragende
partijen zijn dus essentieel. Dit proces vraagt om een sterke wisselwerking
met de aanbieders. Kan wat de vragers willen? Kan het tegelijk? Hoe moet het
worden gerealiseerd?Ter ondersteuning van dit proces werd in 1992 de Overlegcommissie Verkenningen
(OCV) in het leven geroepen. Deze commissie kreeg enerzijds tot taak via een
breed opgezet verkenningenproces de strategische en maatschappelijke oriëntatie
van partijen in de onderzoekswereld te versterken en de betrokkenheid van
maatschappelijke vragers van onderzoek bij dit proces te vergroten. En anderzijds
(concrete) opties aan te reiken voor strategievorming door de betrokken partijen.De betekenis van onderzoek reikt veel verder dan het ontwikkelen van nieuwe
kennis alleen; het biedt bij uitstek de gelegenheid «jonge geesten»
te scherpen en originaliteit te ontwikkelen. Bijvoorbeeld omdat er ruimte
is om zelf onderzoeksvragen te formuleren binnen de aangegeven kaders; of
omdat er aan het front van de wetenschap wordt gewerkt en men de grenzen van
het weten kan helpen verleggen.Naast het genoemde opleidingsaspect van onderzoek is er (nog) de internationale
dimensie. Om een geloofwaardige en aantrekkelijke samenwerkingspartner
te zijn in internationaal verband zal Nederland over een voldoende brede onderzoeksbasis
moeten beschikken. De daarbij vermeende tegenstelling tussen fundamenteel
onderzoek en een maatschappelijke verankering van onderzoek is schijn. De
kern van onderzoek blijft dat het product onzeker is. Maar dat ontslaat ons
niet van de verplichting om een zoekrichting te kiezen en van de verplichting
om te verantwoorden hoe publieke middelen tussen zoekrichtingen worden verdeeld.In het vervolg van dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de betekenis
van de kennissamenleving voor Nederland, op onze uitgangspositie en op enkele
hoofdopgaven voor de toekomst. 1.2 Nederland kan niet zonder kennisIn toenemende mate wordt «kennis» gezien als onmisbaar element
voor het bevorderen van een samenleving waarin economische vooruitgang gepaard
gaat met een gezonde ecologische, maatschappelijke en culturele ontwikkeling.
De recente studie van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO) «Technology, productivity and job creation» gaat nog eens
in op de grote betekenis van kennis en technologie als motor van economische
groei, werkgelegenheid en verhoging van de levensstandaard.Hierboven is al aangegeven dat het begrip «kennis» hierbij
breed moet worden opgevat. Dat sluit aan bij de uitspraak van de OCV, dat
«Nederland Kennisland» méér is dan kennis ten behoeve
van de economische groei. Het kennispotentieel voor de 21e eeuw moet gericht
zijn op culturele vitaliteit, sociale veerkracht, ecologische waarde en bestuurlijk-politieke
spankracht. Voor een vitale samenleving zijn dit vereiste kwaliteiten, die
mét innovatieve creativiteit en ondernemingszin onze economische weerbaarheid
en internationale positie moeten versterken. Het begrip «kennisintensieve
samenleving» of «Nederland Kennisland», heeft
derhalve betrekking op alle sectoren van onze samenleving: kennis als diepte-investering
ten behoeve van de opwaardering, of wel de «veredeling», van economische
en maatschappelijke processen. Daarbij is maatwerk van belang. Zo betekent
Nederland Kennisland een veredeling van bijvoorbeeld onze logistieke functie,
verwoord met Nederland Distributieland.Economieën, culturen en communicatiepatronen raken steeds meer verknoopt
met elkaar. Dat plaatst landen voor grote uitdagingen. De belangrijkste ontwikkelingen,
waarop Europese landen, waaronder Nederland zullen moeten inspelen, zijn:– de sterke toename van de wetenschappelijke en technologische capaciteit
(opleidingen, faciliteiten) in Aziatische landen. Om de concurrentie voor
de westerse geïndustrialiseerde landen die daar uit voortkomt het hoofd
te kunnen bieden is een nieuw draagvlak voor zowel het ontwikkelen van nieuwe
kennis als het verspreiden van bestaande kennis nodig;– de uitdaging voor westerse geïndustrialiseerde landen, met
hun verminderde concurrentiekracht vanwege de hogere kosten van arbeid, wordt
steeds meer gezien in het concurreren met kennis. Immers, toegang tot kennis
en het vermogen om kennis om te zetten in innovaties leiden tot grotere toegevoegde
waarde van producten en processen en daarmee tot een sterkere concurrentiepositie.
Landen met een hoog opgeleid arbeidspotentieel, een cultuur van veel onderzoek
en ontwikkeling binnen bedrijven en een hoogstaande én toegankelijke
publieke kennisinfrastructuur zijn dan in het voordeel. Zoals nog eens in
een recent advies1 van de Sociaal Economische
Raad (SER) wordt benadrukt, bepalen ook kwaliteit van de infrastructuur en
politieke stabiliteit de voordelen ten opzichte van andere landen
en het klimaat voor de vestiging van bedrijvigheid;– innovatie wordt steeds meer met andere zaken dan uitsluitend Research
and Development (R&D) in verband gebracht. Er is méér nodig
om met succes tot vernieuwing van producten en processen te komen. Immateriële
zaken als onderwijs, sociale, ecologische en culturele aspecten, marketing
en management spelen bij innovatie een steeds grotere rol. Dit stelt hoge
eisen aan het ontwikkelen en bijeenbrengen van kennis vanuit verschillende
geledingen;– ten slotte speelt door dit alles heen de ingrijpende transformatie
die productie van goederen en diensten, maar ook het ontwikkelen, verspreiden
en toegang krijgen tot kennis zelf ondergaan door de ontwikkelingen op het
vlak van informatie- en communicatietechnologie.Als kleiner land is Nederland relatief kwetsbaar voor genoemde mondiale
trends naar internationale en regionale clustering van kennis en bedrijvigheid.
Een relatief grote inspanning is dan vereist in het streven naar een kennisintensieve
samenleving.Bovendien staat juist een land als Nederland, met als specifieke omstandigheden
de grote bevolkingsdichtheid en de multiculturele samenstelling van de bevolking,
en de daarmee samenhangende knelpunten ten aanzien van milieu, ruimtegebruik,
sociale cohesie, begrip van verschillende culturen, voor de uitdaging om beleid
gericht op onze toekomstige welvaart in sterke samenhang te ontwikkelen met
beleid gericht op ons toekomstig welzijn. Daartoe is een integrale, multidisciplinaire
aanpak nodig. Het gaat niet alleen om de noodzakelijke toegang tot informatie
en kennis, én om het kunnen participeren in de informatiemaatschappij,
maar juist ook om het vermogen om zowel nieuwe kennis te kunnen ontwikkelen
alsook om beschikbare (vaak elders ontwikkelde) kennis te kunnen absorberen
en daarmee meerwaarde te genereren.Bij kennisintensieve samenleving is het «leren leren» dan
ook een punt van aandacht, om effectief te kunnen omgaan met nieuwe kennis
en om er voor te zorgen dat de aard van de kennis en vaardigheden overeenkomt
met wat nodig is voor arbeidsprocessen. Zo zullen werknemers in een klein
land als Nederland, met zijn open economie, moeten beschikken over kennis
van andere talen en culturen. Het is onder deze omstandigheden van belang
dat delen van de samenleving niet worden uitgesloten in het participeren in
de informatiesamenleving en dat een ieder de vruchten kan plukken van de alom
beschikbaar komende informatie en kennis. Een onderwijssysteem met een hoog
aanpassings- en kennisabsorptievermogen en dat goed aansluit op de vragen
vanuit de maatschappij, alsmede een sterke en brede wetenschappelijke en technologische
basis zijn dan onmisbaar. De zeer snelle ontwikkelingen op het gebied van
de informatietechnologie vragen ook meer van de mensen in de samenleving in
termen van kennis, vaardigheden en houdingen. Zij zijn de kennisdragers in
de ontwikkeling van onze maatschappij. De OCV doet aanbevelingen voor het
verrichten van onderzoek op deze thema's.Werken aan een kennissamenleving impliceert dat de samenleving wordt doordrongen
van het belang van kennis, aldus de Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid
(AWT)1 . Maar niet alleen dat. Alle geledingen
van onze maatschappij zullen ook betrokken moeten zijn bij de vormgeving van
die kennissamenleving. Het genereren van kennis die nodig is voor onze economische
en maatschappelijke ontwikkeling zal stevig verankerd moeten zijn in de samenleving,
en wel zodanig dat bedrijven, maatschappelijke organisaties, overheidsdiensten
zich mede-eigenaar voelen van kennisontwikkelingstrajecten in de
publieke sfeer, naast en in aanvulling op het versterken van een cultuur bij
bedrijven en instellingen om zelf meer aan onderzoek te doen. Met «mede-eigenaarschap»
wordt bedoeld, dat maatschappelijke partijen (niet alleen, maar
zeker ook met het bedrijfsleven) lange-termijn relaties met onderzoekinstellingen
onderhouden, waarin tegenover programmatische invloed óók medefinanciering
en medeverantwoordelijkheid staat. Het gaat dus om een strategisch bondgenootschap
tussen maatschappelijke partijen en onderzoekinstellingen. Dit is niet alleen
noodzakelijk voor de kwaliteit van de besluitvorming, waarbij verschillende
invalshoeken en belangen gewogen dienen te worden, maar ook voor de uiteindelijke
verwezenlijking van gemaakte keuzen. Dit betekent dat partijen ook hun verantwoordelijkheid
moeten nemen bij financiering van delen van het onderzoek en de bijbehorende
infrastructuur. Cofinanciering van onderzoek door bedrijven en maatschappelijke
organisaties en het aanwenden van privaat kapitaal passen in deze lijn (zie
ook 1.4). 1.3 De uitgangspositie van NederlandHierboven is de stelling uitgewerkt dat (juist) een land als Nederland
kennis nodig heeft. Alvorens in paragraaf 1.4 in te gaan op wat dit betekent
voor de hoofdopgaven in de komende jaren, wordt de huidige uitgangspositie
van Nederland globaal geschetst. Daarbij wordt met name ingegaan op de investeringen
in onderwijs en onderzoek, de kennisintensiteit van de Nederlandse economie
en het investeringsklimaat in Nederland. Met deze inperking wordt de lijn
van het reeds genoemde SER-advies gevolgd dat een sterke, kennisintensieve
economie voorwaarde is voor het kunnen realiseren van onze ambities ten aanzien
van milieu, ruimtegebruik, sociale cohesie. Investeringspatronen in onderwijs en onderzoekEen kennisintensieve samenleving wordt gedragen door mensen, die daarvoor
zijn opgeleid. Vaardigheden, opgedaan in een combinatie van initieel onderwijs
en levenslang leren tijdens het werk, zijn de sleutel tot een adequate deelname
aan die samenleving. Kijken we naar het investeringsniveau dan blijkt uit
internationale vergelijkingen dat de overheidsinvesteringen in het onderwijs
in Nederland sober zijn1 . Overigens wordt blijkbaar
efficiënt geïnvesteerd, gezien het feit dat het opleidingsniveau
van de Nederlandse beroepsbevolking de afgelopen decennia een voortdurende
stijging te zien heeft gegeven en gezien de relatief goede kwaliteit van het
Nederlandse onderwijs. Een punt van zorg daarbij is het toenemende tekort
aan bèta-opgeleiden en technici.In tabel 1 zijn voor een aantal landen de R&D-uitgaven als percentage
van het Bruto Binnenlands Product (BBP) weergegeven voor het jaar 1993, de
verdeling van het onderzoek naar publiek en privaat onderzoek als ook de ontwikkeling
tussen 1987 en 1993. Tabel 1: R&D-uitgaven als % van het BBP, 1993  Totaal
onderzoek Publiek onderzoek Privaat onderzoek  % BBP ('87–'93) % BBP ('87–'93)% BBP ('87–'93) Nederland11,89(–17%)0,84 (–5%)1,00 (–26%)Finland2,21(+26%)0,90 (+26%)1,29 (+24%)Verenigd Koninkrijk2,20 (+1%)0,68 (+5%)1,44(–4%) Frankrijk2,45 (+8%)0,91 (0%)1,51(+13%) Duitsland2,43 (–16%)0,81 (+3%)1,62(–22%) Zweden3,29 (+10%)0,95 (–4%)2,32(+17%) Zwitserland2,68 (–7%)0,77 (+40%)1,88(–16%) Verenigde Staten2,66 (–6%)0,67(–6%)1,89 (–8%)        EU-gemiddelde1,95(–1%)0,71 (+6%)1,22 (–4%) OESO-gemiddelde2,22(–5%)0,67 (–1%)1,49 (–7%)Bron: OESO, CBS1 Vanwege de consistentie in de cijfers is in deze tabel nog
geen gebruik gemaakt van door het CBS gereviseerde cijfers voor het universitaire
onderzoek op grond van een nieuwe rekenmethodiek voor de jaren 1990–1993.
Voor de jaren 1990 en volgende zal deze revisie leiden tot een verhoging van
het BBP-percentage met 0,1%.Uit de tabel blijkt dat het aandeel van de totale R&D-uitgaven van
Nederland als percentage van het BBP met 17% is gedaald tot 1,89% in 1993
(en verder tot 1,77% in 1996; daarbij moet overigens worden opgemerkt dat
in deze cijfers voor géén van de landen fiscale maatregelen
zijn begrepen, zoals de stimulerende maatregelen van het kabinet in de vorm
van de fiscale faciliteit Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO),
terwijl die wel degelijk effect hebben). Nederland zit daarmee juist boven
het niveau van begin jaren tachtig. Nederland neemt wat betreft deze indicator
voor de kennisintensiteit nu de elfde plaats in binnen de OESO (in de jaren
zeventig nog de derde plaats). Ons land behoort dus niet meer tot de mondiale
«kopgroep» rond R&D, maar is koploper van de «volggroep».De daling treedt op bij de overheidsfinanciering, maar is het sterkst
bij de bedrijfsgefinancierde R&D. Vanaf 1993 treedt er bij de bedrijven
een licht herstel op, dankzij de hogere uitgaven in de middelgrote en kleine
bedrijven. De uitgaven van de vijf multinationals daarentegen kenden dat herstel
niet. Dit spoort met de recente evaluatie van de WBSO, waaruit blijkt dat
de WBSO met name effect heeft op de R&D-inspanningen van de ondernemingen
die niet tot de top-30 behoren1 . Deze vertonen
een grotere toename van de R&D-inspanningen dan een controle-groep niet-WBSO-gebruikers.
De overheid heeft in de afgelopen jaren inspanningen geleverd onder andere
via de introductie van een fiscale faciliteit, extra investeringen uit het
fonds economische structuurversterking en nieuwe middelen in het kader van
de nota «Kennis in beweging». Dan blijkt toch dat er de komende
jaren druk blijft op de totale R&D-uitgaven als percentage van het BBP,
en is er mogelijk zelfs sprake van een daling tot 1,78% in 1997 (zie bijlage
1, weer exclusief effecten van de WBSO). Vergelijken we de overheidsbudgetten
voor R&D van Nederland met die van een aantal andere landen, dan blijkt
dat er in de meeste landen geen sprake meer is van een continue stijging van
de overheidsbudgetten voor R&D als percentage van het BBP2 . Ook in andere landen is het aandeel aan het einde van de periode
tot 1994 eerder dalend dan stijgend. Voor een nadere beschouwing van de R&D-uitgaven
van de ministeries wordt verwezen naar de bijlage met de TOF (Totale Onderzoek
Financiering)-cijfers. Kennisintensiteit economieDe kennisintensiteit van de Nederlandse economie is laag (zie ook SER-advies).
Vergeleken met bijvoorbeeld Duitsland, maar ook de andere OESO-landen, kenmerkt
de structuur van de Nederlandse industrie zich door een gemiddeld
laagwaardiger productenpakket, waarbij de producten meer grondstof- en energie-intensief
zijn dan kennis- of R&D-intensief1 . Onze
traditioneel sterke economische sectoren zijn in het algemeen minder kennisintensief.
Maar Nederlandse bedrijven steken qua kennisintensiteit ook in negatieve zin
af bij soortgelijke bedrijven in het buitenland2
. Dat uit zich onder meer in lage investeringen in R&D. Naast uiteraard
de bedrijfsspecifieke situatie kunnen andere factoren worden genoemd, die
van invloed zijn geweest op zowel de stijging van de R&D-investeringen
in de periode 1981–1987 als de daling daarna tussen 1987 en 1992. Zo
is er een invloed van variërende sectorale trends. In de periode van
daling van de bedrijfs-R&D zijn enkele kernsectoren voor die teruggang
verantwoordelijk, sectoren die een economische recessie hebben doorgemaakt.
Uitzonderingen zijn de voedingsmiddelenindustrie en de computerindustrie.
De SER noemt verder als mogelijke factoren de toenemende aankoop van kennis
in het buitenland, de substitutie van bedrijfs-R&D door R&D in publieke
kennisinstellingen en de positie van Nederland als logistiek centrum. Aan
zulke trends liggen vaak welbewuste kosten/baten-afwegingen ten grondslag,
die niet zozeer behoeven te duiden op een tekortschietend inzicht in het belang
van kennis, maar wel op minder eigen kennisontwikkeling. Ook de overheidsfinanciering
van bedrijfs-R&D kan een rol spelen. Draagt in landen als Frankrijk, Duitsland,
het Verenigd Koninkrijk en Zweden de overheid tussen de 20% en 30% bij aan
de bedrijfs-R&D (inclusief de defensie-industrie), in Nederland is dit
minder dan 10%. Deze relatieve achterstand wordt door het kabinet aangepakt.
Zo is het budget van de WBSO-regeling, die in 1994 van start is gegaan, in
1996 aanzienlijk opgehoogd. Vanaf 1993 trekken de investeringen in bedrijfs-R&D
weer enigszins aan, maar minder dan de totale economische groei en niet bij
de multinationale ondernemingen.De specifieke economische structuur van Nederland en de relatief geringe
defensie-industrie kunnen worden aangevoerd als verzachtende factoren voor
het niveau van de R&D-inspanningen, maar ook als voor de sectorstructuur
wordt gecorrigeerd dan blijkt dat Nederland relatief weinig aan R&D uitgeeft3 . Bovendien laat dit onverlet de ontwikkeling in de tijd.Blijft de bedrijfs-R&D zoals gezegd achter bij die in het buitenland,
voor de uitgaven voor de (semi-) publieke kennisinstellingen geldt dat niet,
zoals blijkt uit tabel 1, zij het dat andere landen stijgen, waar Nederland
gelijk blijft. Nederland kent echter nog steeds een verhoudingsgewijs sterke
publieke R&D-sector. De private sector kan dus in sterkere mate dan in
andere landen leunen op de kennis die in de publieke sector wordt ontwikkeld,
respectievelijk die via de publieke sector toegankelijk wordt gemaakt. Dit
stelt hoge eisen aan de kwaliteit van de publieke onderzoekinfrastructuur,
aan de wisselwerking tussen de publieke kennisinstellingen en de private sector,
en aan het efficiënt benutten van internationale geldstromen. Deze drie
aspecten worden hier nader beschouwd.Dat er goede kwaliteit wordt geleverd blijkt uit tabel 2. Het blijkt dat
er relatief veel wordt gepubliceerd, en dat er over het algemeen een boven
gemiddelde wetenschappelijke invloed is. Slechts enkele disciplines in de
bèta-wetenschappen scoren onder het gemiddelde; voor de sociale wetenschappen
is dat meer het geval, maar daarbij moet rekening worden gehouden met andere
publicatiepatronen dan in de bèta-wetenschappen, waardoor de zichtbaarheid
in internationale tijdschriften lager is. Tabel 2: Internationale positie Nederlandse disciplines,
1993–1994  Relatieve
publicatie-activiteit1Relatieve wetenschappelijke invloed2Biologische wet.108108 Chemie77138Fysica74137 Sterrenkunde96122 Aard-
en omgevingswet.112106 Chemische technologie127145Klinische geneeskunde103137 Diergeneeskunde126132Tandheelkunde177137 Landbouwwet.187159Psychologie15290 Economie17465Bron: Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie (NOWT) 1996
(pag. 206)1 Deze indicator betreft het aandeel van de betreffende discipline
in de Nederlandse publicatie-output ten opzichte van het gemiddeld aandeel
van die discipline binnen de EU-landen.2 Deze indicator betreft het gemiddeld aantal citaties naar
Nederlandse publicaties ten opzichte van het citatie-gemiddelde voor wat betreft
alle publicaties wereldwijd.Over de wisselwerking tussen publiek en privaat onderzoek zijn onlangs
in de «Toets op het concurrentievermogen 1996» cijfers gepubliceerd.
Eén van de verschijningsvormen van deze wisselwerking is de mate waarin
publieke kennisinstellingen externe financiering weten aan te trekken, van
bedrijven maar ook van het buitenland. Uit tabel 3 blijkt dat de financiering
van publieke R&D (dat wil zeggen van de door publieke R&D-instellingen
uitgevoerde R&D) door bedrijven in vergelijking met andere landen van
een behoorlijk niveau is, maar het blijkt tevens dat die zich vooral richt
op de semi-publieke kennisinstellingen, onder andere de Nederlandse Organisatie
voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO) en de Grote Technologische
Instituten (GTI's) en verhoudingsgewijs minder op de universiteiten. Tabel 3: Medefinanciering publieke R&D door het bedrijfsleven,
1993 (in %)  totale publieke R&Duniversitaire R&Dsemi-publieke
R&D Nederland7,94,213,9 Denemarken2,51,83,3België12,715,31,2 Duitsland4,27,00,9Japan2,42,42,5 VSn.b.5,5n.b.Bron: OESOWat de buitenlandse financiering van publieke R&D betreft blijkt dat
deze in omvang toeneemt, maar dat dit wederom voor de universiteiten minder
geldt dan voor de semi-publieke instellingen (zie tabel 4). Cijfers hierover
zijn weer te ontlenen aan de «Toets op het concurrentievermogen 1996».
Eenzelfde patroon is zichtbaar als voor de bedrijfsfinanciering. Aangezien
de buitenlandse financiering in niet onbelangrijke mate EU-financiering betreft
is het de vraag of er een hogere opbrengst valt te behalen voor de publieke
instellingen. Deze scoren, anders dan bedrijven, gemiddeld zeer hoog in het
binnenhalen van EU-projecten. Tabel 4: Buitenlandse financiering publieke R&D, 1993
(in %)  totale publieke R&Duniversitaire R&Dsemi-publieke
R&D Nederland4,63,66,3Denemarken6,05,86,3 België4,74,84,0Duitsland1,31,31,2 Japan0,00,010,0VSn.b.0,0n.b.Bron: OESOHet overheidsbeleid van de afgelopen jaren is enerzijds sterk gericht
op het verbeteren van de aansluiting tussen het publieke kennisaanbod en de
behoeften vanuit maatschappelijke sectoren1 ,
anderzijds is sterk de nadruk gelegd op kostenbeheersing en efficiëntie-
en effectiviteitsverhoging. Dit is voor de SER aanleiding om zich de vraag
te stellen of dit er niet toe leidt dat er minder oog bestaat voor vernieuwing
en kwaliteitsverbetering.De R&D-uitgaven zijn internationaal de meest gebruikte indicator voor
investeringen in kennis. Deze indicator voldoet echter steeds minder, omdat
de uitgaven binnen een kennisintensieve samenleving beschreven kunnen worden
aan de hand van drie gebieden: onderwijs (het aanleren van kennis), kennisontwikkeling
of kennisaankoop, en kennisoverdracht2 . Maar
ook wanneer kennis in deze bredere context wordt beschouwd en ook investeringen
in onderwijs, octrooien en licenties, software en marketing worden meegenomen
(de zogenaamde immateriële investeringen), dan blijkt weliswaar dat Nederland
enkele treden op de internationale ladder is geklommen, maar ook dat er sprake
is van een achteruitgang voor Nederland in de periode 1985–1992 (zoals
hierboven reeds verklaard voor de R&D), daar waar sprake is van vooruitgang
bij andere landen3 . Tabel 5 laat deze ontwikkeling
zien. Kijkend naar de uitgaven voor 1994 (op basis van cijfers van het Centraal
Bureau voor Statistiek (CBS), die niet volledig vergelijkbaar zijn met de
cijfers uit de tabel), kan voorzichtig geconcludeerd worden dat er in de periode
1992–1994 een stijging van het BBP-percentage is te zien tot iets boven
de 10%. Tabel 5: Immateriële investeringen in Nederland,
in miljarden guldens, 1985 en 1992  19851992 Onderwijs26,130,8R&D8,710,5 Octrooien2,02,5 Software2,85,3Marketing3,15,0 Totaal42,754,1als % van het BBP10,09,6Bron: CBS en CPB, 1995Een ander aspect ten slotte van het investeringsklimaat in Nederland is
de netto kapitaaluitvoer naar het buitenland, met name in de sfeer van de
directe investeringen. Het blijkt dat Nederlands kapitaal veelal in het buitenland
wordt aangewend voor directe investeringen in het buitenland en dat daar in
de regel minder directe investeringen van het buitenland in Nederland tegenover
staan (in 1995 respectievelijk 20 en 16 miljard gulden). Eind 1993 was Nederland –
gemeten aan de omvang van de uitstaande directe investeringen –
de op vijf na grootste investeerder in het buitenland. Het Centraal Planbureau
(CPB) merkt hierbij op1 dat het toenemende belang
van kennis als productiefactor waarschijnlijk de belangrijkste drijvende factor
achter deze directe investeringen is. Bedrijfsspecifieke kennis wordt steeds
meer de reden waarom bedrijven in het buitenland investeren. Bedrijven investeren
in het buitenland om via schaalvoordelen het maximale rendement te halen uit
de opgebouwde bedrijfsspecifieke kennis. Ook investeren bedrijven in het buitenland
via joint ventures en overnames om bepaalde kennis te verkrijgen. Dit heeft
niet alleen betrekking op nieuwe concepten, voor de consument aangepast aan
de specifieke cultuur, smaak en taal van landen, maar ook om te profiteren
van de aanwezigheid van clusters van onderzoeksinstituten en innovatieve bedrijven.
Deze kapitaalstromen over de wereld leiden zo tot een sterkere profilering
van de sterke punten van het bestemmingsland. Voor Nederland is het van belang
dit aspect van kennis als wezenlijk onderdeel van het concurrerend vermogen
voor de economie te onderhouden en waar nodig te versterken. ConclusiesNederland presteert economisch en sociaal gezien op dit moment zeker niet
slecht. Dat geldt ook voor de ondersteuning met kennis, gelet op het feit
dat de kwaliteit hiervan en de investeringen in onderwijs en onderzoek op
een behoorlijk niveau zijn. Maar, gezien de hierboven geschetste trends, is
het de vraag of ook op de wat langere termijn deze positie overeind kan worden
gehouden. Door processen op het internationale vlak, zoals de ontwikkelingen
naar een informatie- en communicatiemaatschappij, ontstaan enerzijds kansen
maar ook bedreigingen. Het is dan zaak om, voortbouwend op de comparatieve
voordelen van ons land, daar waar nodig de kennisintensiteit van bestaande
economische processen te versterken, én om nieuwe kennisintensieve
activiteiten op te bouwen. Op de wat langere termijn liggen immers daar, nog
eens benadrukt door het SER-advies, de comparatieve voordelen voor Nederland,
en dan nog meer via de in menselijk kapitaal dan in technologie belichaamde
kennis. De AWT2 en de OCV zitten met hun aanbevelingen
op hetzelfde spoor.Het kabinet is zich van deze doelstelling bewust en probeert voortdurend
in de afwegingen die moeten worden gemaakt, hiervoor ruimte te creëren.
Dit moge blijken uit recente initiatieven zoals de Technologische Topinstituten
(TTI's), het Economie, Ecologie en Technologie (EET)-programma en de uitbreiding
van de WBSO. Hetzelfde geldt voor de discussie die het kabinet thans voert
om via een hogere investeringsquote op de wat langere termijn de structuur
en de prestaties van onze economie te versterken. Het resultaat hiervan kan
zijn dat uiteindelijk ook de investeringen die nu naar het buitenland gaan
weer in Nederland kunnen worden aangewend. De belangrijkste prikkel voor bedrijven
om te investeren in het algemeen, en dus ook in kennis in het bijzonder, wordt
echter gevormd door het verwachte rendement van de investering. In dit opzicht
is het algemene beleid van het kabinet, dat erop is gericht de condities voor
bedrijfsactiviteiten te optimaliseren, hiervoor van grote betekenis. 1.4 Hoofdopgaven voor de toekomstDe notie van kennis als één van de drijvende krachten voor
innovatie en vitaliteit van onze gehele samenleving impliceert een bredere
kijk van overheid én samenleving op kennis dan voorheen, met bijvoorbeeld
veel meer verbindingen tussen publiek en privaat, tussen leren en onderzoek,
tussen alfa/gamma- en bèta-onderzoek. Lag in het verleden de nadruk
sterk op het belang van het genereren van kennis en op de daarvoor benodigde
R&D, in toenemende mate komt daarbij de grote betekenis van toegang tot
en overdracht, verspreiding en benutting van kennis alsmede de aansluiting
tussen de maatschappelijke vraag en het publieke aanbod. De betrokkenheid
van de gehele samenleving bij de brede vormgeving van een kennisintensieve
maatschappij is daarbij van groot belang. Met het recent gestarte Kennisdebat
is hiermee een begin gemaakt. Het toewerken naar een kennisintensieve samenleving
definieert een aantal hoofdopgaven voor het wetenschapsbeleid voor de komende
periode. In de hierna volgende hoofdstukken wordt in feite invulling gegeven
voor de korte termijn van de volgende te onderscheiden hoofdopgaven:1. het maken van keuzen en het werken aan strategische bondgenootschappen,
als eerste stap van een lange-termijn strategie voor investeringen gericht
op kennis (hoofdstuk 2);2. het waarborgen van een toppositie van Nederland op een aantal terreinen
van wetenschap en technologie, door condities te creëren voor excellent
onderzoek (hoofdstuk 3) en het behoud van toptalent (hoofdstuk 4);3. het werken aan een steviger internationale inbedding van het onderzoek
door onder meer samenwerking in EU-kader en met onze grenslanden en door het
met andere landen afsluiten van strategische allianties (hoofdstuk 5);4. het versterken van het draagvlak in de samenleving voor wetenschap
en technologie (waaronder aandacht voor ethische aspecten en maatschappelijke
acceptatie van onderzoek, hoofdstuk 6).In het kader van de voorbereiding van dit Wetenschapsbudget heeft de AWT
op verzoek van de minister van OCenW een aantal ronde-tafelconferenties georganiseerd.
Deze conferenties waren gewijd aan de hoofdthema's van dit Wetenschapsbudget
: het werken aan de kennissamenleving, het maken van keuzen, kwaliteit van
onderzoek, human resources in onderzoek en internationale samenwerking. De
conferenties, waaraan vele prominente personen uit de wetenschappelijke wereld
en andere geledingen van de maatschappij deelnamen, hebben een belangrijke
rol gespeeld bij de gedachtevorming voor dit Wetenschapsbudget.Ter inleiding op de desbetreffende hoofdstukken wordt hieronder kort op
deze hoofdopgaven ingegaan. 1. Het maken van keuzen, voor een lange-termijn strategie
voor investeringen gericht op kennisKeuzen in het onderzoek zijn nodig. Keuzen die voortkomen uit het integreren van beleid gericht op economische groei én op het
oplossen van knelpunten ten aanzien van mobiliteit, ruimtedruk, werkgelegenheid,
vitalisering van de stedelijke gebieden, gezondheid, vermindering van de belasting
van het milieu. Het rapport van de OCV is gebaseerd op deze brede doelstelling.
De aanbevelingen van de OCV leveren dan ook een belangrijke aanzet voor het
proces van keuzen maken. In hoofdstuk 2 wordt hierop en op daaruit voortkomende
acties ingegaan.Ook voor de komende jaren zal de noodzakelijke integratie van beleid hoog
op de agenda moeten staan. Nieuwe concepties zullen moeten worden uitgewerkt
en keuzen worden gemaakt van het soort investeringen en bedrijvigheid in Nederland
die in deze integrale benadering passen. Een hoog kennisniveau is vereist
om op samenhangende wijze te werken aan economische vooruitgang én
behoud van kwaliteit van de samenleving. Uitwerking geven aan Nederland Kennisland
impliceert dus het vinden van een goede balans tussen materiële investeringen
en immateriële investeringen in kennis (onderwijs en kennisontwikkeling)
ter «veredeling» van activiteiten gericht op economische groei.Het kabinet is zich bewust van het belang van investeren in kennis. Het
Wetenschapsbudget 1995, de nota «Kennis in Beweging», de strategische
beleidsontwikkeling in het kader van de Interdepartementale Commissie Economische
Structuur (ICES) én de activiteiten in het kader van het Kennisdebat
getuigen hier ook van. Het kabinet bezint zich op het vereiste niveau van
zowel materiële als immateriële investeringen, en op de balans en
samenhang daartussen. Een hoofdopgave voor de toekomst voor het wetenschaps-
en technologiebeleid is dan ook om, bij nieuwe investeringsimpulsen, te bevorderen
dat er een evenwichtige strategie voor investeringen in wetenschap en technologie
wordt ontwikkeld, in sterke relatie met de plannen voor materiële investeringen.Een dergelijke strategie dient ook weer gericht te zijn op het aantrekken
van kapitaalstromen. Meer in het bijzonder zal het principe van strategisch
bondgenootschap moeten doorklinken in een investeringsstrategie. Immers, de
ontwikkeling naar een kennisintensieve samenleving is alleen mogelijk met
volle steun en betrokkenheid van alle partijen in de samenleving, niet alleen
van de overheid, maar ook van het bedrijfsleven, professionele investeringsinstellingen
tot de individuele burger. Met de grotere bewustwording bij partijen in de
samenleving van de brede betekenis van kennis mag van die partijen ook medeverantwoordelijkheid,
zowel inhoudelijk als financieel, worden verwacht bij de realisatie van de
ontwikkeling van een op handel en distributie gebaseerde maatschappij naar
een kennismaatschappij. Ook de komende jaren zal systematisch bekeken moeten
worden hoe aan deze medeverantwoordelijkheid inhoud en vorm kan worden gegeven.
Gewezen kan worden op verschillende manieren van cofinanciering van onderzoek
door maatschappelijke organisaties (zie Voortgangsrapportage Wetenschapsbeleid).
Met inachtneming van onder meer de collectieve lastendruk kan bijvoorbeeld
gedacht worden aan het gebruik van inkomsten uit milieuheffingen voor het
bevorderen van onderzoek en ontwikkeling van milieuvriendelijke technologieën
alsook aan stimulerende maatregelen in de fiscale sfeer (lastenverlichting).Een recent voorbeeld van cofinanciering betreft het bodemonderzoek. De
mede namens de ministers OCenW, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer (VROM), Verkeer en Waterstaat (V&W), Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij (LNV) en Economische Zaken (EZ) ingestelde Commissie Coördinatie
en Cofinanciering van Geïntegreerd Bodemonderzoek heeft op 5 juli jongstleden
haar rapport «Bodemkennis toegepast» aangeboden. De commissie
beveelt aan om een percentage van de uitvoeringsbudgetten voor de uitvoering
van bodemsanering te reserveren voor private financiering van strategisch
bodemonderzoek. Dit sluit aan bij de gedachte dat belanghebbenden (inclusief
de overheid) strategische bondgenootschappen gaan sluiten op het gebied van
de kennisinfrastructuur. Voor de bodemsector ligt hier een kans omdat via
versterking van het kennispotentieel in de sector én via commerciële
benutting hiervan er een reëel uitzicht ontstaat op lasten- en/of kostenreductie
voor burger en bedrijf. Een goed voorbeeld van kennis dat gezien kan worden
als een zich terugverdienende investering. De conclusies en aanbevelingen
van de commissie zullen als vertrekpunt dienen voor het kabinetsstandpunt.
Het kabinetsstandpunt, dat eind 1996 aan de Tweede Kamer zal worden aangeboden,
zal een stappenplan bevatten om te komen tot implementatie van de aanbevelingen.Ook het mobiliseren van privaat kapitaal ten behoeve van de kennisinfrastructuur
past in de gedachte van gedeelde private en publieke verantwoordelijkheden
bij het ontwikkelen naar een kennisintensieve samenleving. Het draagvlak hiervoor
en de mogelijkheden en randvoorwaarden waarbinnen dit kan worden bewerkstelligd
zullen nader worden onderzocht. 2. Waarborgen van toppositie van Nederland in Wetenschap
& Technologie (W&T)Voor de verdere ontwikkeling van ons land is het zaak dat voortdurend
de kwaliteit van het publieke onderzoekbestel wordt bewaakt. Op verscheidene
onderzoeksterreinen is een hoog kwaliteitsniveau bereikt. Vanwege de behoeften
van de samenleving en de internationale concurrentie is een verdere versterking
van de kwaliteit van het onderzoek geboden. Dit is nodig om via internationale
wetenschappelijke fora toegang te hebben tot en te participeren in internationale
kennisontwikkeling. Het nastreven van een hoog internationaal profiel impliceert
ook het bevorderen van de kwaliteit van puur fundamenteel onderzoek, waar
de directe verbinding met de ontwikkeling van de samenleving niet altijd is
aan te geven. Deze ambitie rechtvaardigt zowel kwaliteitsverhogende maatregelen
gericht op de structuur en financieringsvorm van het publieke onderzoek, alsook
gerichte acties om het menselijk kapitaal dat de basis vormt voor topkwaliteit
in het onderzoek vitaal te houden en toptalent te behouden. In hoofdstuk 3
worden acties langs drie lijnen uitgewerkt om de topkwaliteit van het onderzoek
een extra impuls te geven en hoofdstuk 4 gaat in op concrete maatregelen ter
behoud van toptalent in het onderzoek. 3. Werken aan een steviger internationale inbedding van
het onderzoekWerken aan Nederland Kennisland betekent het werken aan een verdere versterking
van de internationale verbindingen van het nationale onderzoek. Onze doelen
zullen goeddeels in internationaal verband gerealiseerd moeten worden. Het
Nederlandse onderzoek- en wetenschapsbeleid en de nationale kennisinfrastructuur
staan immers niet op zich. De onderzoeksthema's kunnen niet los worden gezien
van die in andere landen. Onderzoek- en opleidingsinstellingen werken dan
ook nauw samen met buitenlandse instellingen. De vraagstelling is dus veelal
internationaal bepaald, hoewel uiteraard op nationaal niveau accenten worden
gelegd die voortkomen uit specifieke nationale omstandigheden en behoeften.
In hoofdstuk 5 wordt het beleid uitgestippeld voor de samenwerking in EU-verband,
voor de profilering van het Nederlandse onderzoek door middel van samenwerking
met onze grenslanden en het met andere landen aangaan van strategische allianties. 4. Versterken van het draagvlak in de samenleving voor
W&TBij het publiek dient de veranderende context waarbinnen het W&T-beleid
plaatsvindt sterker onder de aandacht te worden gebracht. Er is een breder
bewustzijn in de samenleving nodig dat W&T een noodzakelijk ingrediënt
is voor de vormgeving van een moderne samenleving, gericht op kennisopbouw
en kennisbenutting ten behoeve van zowel economische als maatschappelijke
uitdagingen. De techniek en de natuurwetenschappen spelen daarbij een grote
rol, maar in toenemende mate is een verbreding nodig met alfa-en gamma-kennis
voor de gewenste integrale, multidisciplinaire benadering. Dit bewustzijn
is vooral ook bij het bedrijfsleven nodig, omdat daar voor een belangrijk
deel de sleutel ligt die er voor moet zorgen dat jonge mensen de juiste keuzen
maken. Zoals gezegd benadrukt ook de OCV de brede betekenis van W&T voor
de economie, de culturele vitaliteit, de sociale veerkracht en de ecologie.
Deze aspecten zullen ook in het Kennisdebat aandacht krijgen. Specifiek zal
aandacht worden geschonken aan meningen omtrent de aansluiting van wetenschappelijk
onderzoek op maatschappelijke problemen en ontwikkelingen en aan de ethische
aspecten van de ontwikkeling en het gebruik van kennis. Wat dit laatste betreft
is in de afgelopen jaren een aantal acties in gang gezet. In hoofdstuk 6 wordt
hierop nader ingegaan. In datzelfde hoofdstuk is ook de reactie van het kabinet
opgenomen op het meerjarenplan van het Rathenau Instituut.Er ligt ook een taak bij instanties belast met (publieks)voorlichting
om W&T vanuit de brede context voor het voetlicht te brengen. Twee organisaties
op dit terrein, de Stichting Publiek, Wetenschap en Techniek (PWT) en de Stichting
Wetenschap- en TechniekWeek (SWTW), bundelen hun krachten door te fuseren
in een nieuwe stichting, die begin 1997 van start zal gaan. De nieuwe stichting
zal zich richten op versterking van de wetenschap- en techniekvoorlichting
in Nederland en een verbreding van de doelgroep. Ze zal ook onderzoek laten
uitvoeren naar de vraag naar en effecten van wetenschaps- en techniekvoorlichting,
en naar de houding van het publiek jegens wetenschap en techniek. HOOFDSTUK 2 PRIORITEITEN IN HET ONDERZOEK OP BASIS VAN
HET VERKENNINGEN PROCES VAN DE OCV 2.1 KiezenDe twee grote uitdagingen voor het onderzoek- en wetenschapsbeleid in
de komende periode zijn: hoe kunnen wij bereiken dat op voor Nederland belangrijke
terreinen ons onderzoek van topniveau is en: hoe bereiken wij dat de samenleving
(maatschappelijke organisaties, bedrijfsleven, overheidsdiensten) zich meer
betrokken gaat voelen bij onderzoek?Dit alles tegen de achtergrond dat niet alles kan. Er zullen keuzen moeten worden gemaakt. Dat besef is niet nieuw, maar er moet wel een
basis zijn waarop verantwoorde keuzen mogelijk zijn. Om die basis te leggen
heeft de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen in 1992 de Overlegcommissie
Verkenningen (OCV) ingesteld. De OCV is gevraagd een aantal duidelijke en
weloverwogen keuzemogelijkheden te formuleren, rekening houdend met de behoefte
aan kennis en talent in Nederland in de komende tien tot vijftien jaar.De OCV heeft in de afgelopen vier jaar zeventien verkenningen laten uitvoeren
of begeleid, alsmede een belangrijk aantal achtergrond-studies uitgezet. Aan
al deze verkenningen hebben talloze gesprekken, vergaderingen en conferenties
ten grondslag gelegen tussen onderzoekers en vertegenwoordigers uit bedrijfsleven,
overheid en maatschappij, De opbrengst van deze verkenningen is in tweeërlei
opzicht van belang. Verkenningen bieden een overzicht van te maken keuzen
binnen een bepaald vakgebied of kennisthema. Daarnaast hebben verkenningen
een functie als katalysator voor dialoog en meningsvorming tussen vertegenwoordigers
uit het onderzoek en de belanghebbenden van dit onderzoek in de samenleving.
De verkenningen van de OCV hebben ontegenzeglijk de relatie tussen onderzoek
en de samenleving verbeterd en het draagvlak voor onderzoek in de samenleving
verbreed. Daarnaast heeft het proces van verkenningen, zoals door de OCV de
afgelopen vier jaar uitgevoerd, het besef bevorderd, dat het maken van keuzen
binnen onderzoekorganisaties, universiteiten en onderzoekinstituten noodzaak
is. Daarmee is de basis gelegd voor het logische vervolg van verkenningen,
te weten verdere strategievorming op het niveau van de onderzoekorganisaties,
onder andere de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO),
de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), de Dienst Landbouwkundig
Onderzoek (DLO), de universiteiten en de onderzoekinstituten. Van het verkenningen-proces
van de OCV kan worden gesteld, dat de uitkomsten van deze verkenningen breed
worden gedragen en er in toenemende mate bereidheid is opgebouwd aan de zijde
van het onderzoek om deze verkenningen om te zetten in onderzoeksbeleid. Zowel
de resultaten als het proces van verkenningen acht het kabinet om die reden
van groot belang voor het wetenschaps- en onderzoeksbeleid bij universiteiten,
onderzoekorganisaties en overheid zelf.Het kabinet stelt met genoegen vast, dat de wijze waarop het verkenningenproces
zich heeft ontwikkeld bij veel partijen in de samenleving weerklank heeft
gevonden. Bij de voorbereiding van dit Wetenschapsbudget heeft de minister
van OCenW uitvoerig overlegd met zijn ambtgenoten, maar ook zijn er vruchtbare
contacten gelegd buiten de rijksoverheid: met VNO/NCW, CNV en FNV. Het is
van groot belang, dat de waarde van wat met het verkenningenproces in gang
is gezet algemeen wordt erkend. Het kabinet zal er alles aan doen om te waarborgen,
dat deze brede betrokkenheid bij de discussie over doelstellingen en programmering
van het onderzoek van blijvende aard is. De OCV heeft in mei 1996 haar eindrapport uitgebracht met als titel: «Een
vitaal kennissysteem. Nederlands onderzoek in toekomstig perspectief»
Het kabinet kan zich in het algemeen vinden in de door de OCV geschetste hoofdlijnen
en de daarop gebaseerde kennisthema's voor het onderzoek van de toekomst.
Het kabinet kan zich ook vinden in de resultaten van de afzonderlijke verkenningen
die ten grondslag hebben gelegen aan het eindrapport van de OCV.Interessant is dat we er in Nederland in vergelijking met een aantal andere
landen, waar verkenningsprocessen in de afgelopen jaren van de grond zijn
gekomen, in geslaagd zijn dit proces over een grote breedte van het onderzoek
te laten plaatsvinden. Daar waar men zich in andere landen vooral heeft beperkt
tot verkenningen ten behoeve van economie en werkgelegenheid, zijn we er in
Nederland in geslaagd ook de behoefte aan kennis vanuit sociaal en cultureel
oogpunt, alsmede uit milieuoogpunt, in kaart te brengen. Ook de dialoog vanuit
de geesteswetenschappen en de sociale wetenschappen over de kennisbehoeften
vanuit de economische kernactiviteiten in de samenleving maakt deel uit van
het verkenningenproces dat de OCV de afgelopen vier jaar tot stand heeft gebracht.De reikwijdte van de aanbevelingen die uit het verkenningen-proces van
de OCV naar voren komen, is daarmee eveneens gedefinieerd. Verkenningen zijn
door de OCV op gang gebracht op die kennisthema's en wetenschapsgebieden,
waar zich vanuit het onderzoek dan wel vanuit de samenleving sterke signalen
aandienden, die wezen op het niet voldoende in evenwicht zijn van het lopende
onderzoek en de kansen en behoeften aan onderzoek op de langere termijn, overigens
zonder dat daarbij nu al volledigheid kon worden gerealiseerd. Dit heeft de
OCV de afgelopen vier jaar gebracht tot de instelling van verkenningscommissies
met vertegenwoordigers uit de samenleving (bedrijfsleven, maatschappelijke
organisaties en overheid) en vertegenwoordigers uit de onderzoekswereld zelf.
De uitkomsten van het werk van deze verkenningscommissies vormden op hun beurt
de basis voor het eindrapport van de OCV. De ordening van de uitkomsten van
het verkenningenproces door de OCV heeft geleid tot de selectie van een aantal
nieuwe kennisthema's voor het onderzoek. Kennisthema's, waarmee het onderzoek
bij uitstek kan inspelen op kennisbehoeften vanuit de samenleving, bedrijfsleven
en overheid in het bijzonder.Het kabinet is van oordeel dat deze kennisthema's de kennisbehoeften van
de samenleving in zijn algemeenheid uitstekend weergeven. Als het er om gaat
aan te geven wat het vervolg moet zijn op de aanbevelingen van de OCV is de
rol van de overheid een meervoudige. In lijn met het rapport «De interveniërende
overheid» (Geelhoed, 1983) is sprake van :– een ordenende rol, in dit Wetenschapsbudget tot uiting komend
door te werken aan een doelmatige inrichting van het onderzoekbestel; het
helder beleggen van verantwoordelijkheden staat hierbij voorop;– een financierende rol, waarbij de overheid in sterke mate betrokken
is vanwege het collectieve-goed karakter van onderzoek; de overheid vult deze
rol in door de universiteiten en onderzoekinstellingen verantwoording te vragen
over de uitvoering van het OCV-rapport;– een rol als afnemer van onderzoekresultaten; in deze rol passen
de stimulansen die de overheid vooral vanuit de vakdepartementen op een aantal
punten wil geven aan de realisatie van het OCV-rapport.Een direct sturende rol staat het kabinet daarbij dus niet voor ogen.
Hierbij past overigens wel een initiërende en regievoerende rol van de
overheid, zoals die op dit moment in het landbouw-onderzoek aan de orde is.
Conform de aanbevelingen van de heer Peper ligt het voor het kabinet in de
rede dat de minister van LNV de regie voert bij de vorming van het Kenniscentrum
Wageningen. Het kabinet heeft besloten vanuit deze onderscheiden verantwoordelijkheden
als volgt om te gaan met de aanbevelingen van de OCV:a. Het kabinet biedt het OCV-rapport met de onderliggende verkenningen
aan de universiteiten en onderzoekorganisaties aan met de boodschap dat het
kabinet verwacht, dat elke universiteit, organisatie en instelling de voor
haar relevante onderdelen van het eindrapport èn de relevante afzonderlijke
verkenningsrapporten benut bij de ontwikkeling van haar onderzoeksstrategie
en -beleid voor de komende tien jaar;b. Het kabinet wil op een aantal gebieden van onderzoek uitdrukkelijk
keuzen maken en verwacht van de universiteiten en onderzoekorganisaties, waarvoor
deze keuzen relevant zijn, dat de daarmee gemoeide concentratie of verlegging
van geldstromen en onderzoek-capaciteit bij de onderzoekinstellingen en -instituten
herkenbaar terug te vinden is. Het gaat hierbij dus om keuzen die binnen de
bestaande budgetten in het onderzoekbestel zullen moeten worden gerealiseerd.
De procedure hiervoor zal in overleg met universiteiten en andere betrokken
onderzoeksorganisaties in de komende maanden (uiterlijk voor 1 maart 1997)
worden ontwikkeld. Voor de universiteiten vormt de huidige Strategische Overwegingen
Component (SOC) hiervoor het vertrekpunt. Deze zal onderdeel gaan uitmaken
van de capaciteitsfinanciering van onderwijs en onderzoek;c. Als vrager naar strategische kennis zullen één of meer
vakdepartementen binnen de overheid samen met de minister van OCenW –
in een aantal gevallen met nog andere partijen – het initiatief nemen
om hun specifieke behoeften aan lange-termijn gericht strategisch onderzoek
bij universiteiten en onderzoekorganisaties op de rol te plaatsen. De inzet
van stimuleringsgelden vanuit de overheid vormt hiertoe een extra impuls.
De minister van OCenW zal hiervoor de op de begroting van NWO beschikbare
middelen voor stimulering van strategische onderzoekprogramma's benutten.Om misverstanden te vermijden: het is niet zo dat het Nederlandse onderzoek
hiermee in een nationaal keurslijf wordt geperst. Veel van de OCV-thema's
en -uitdagingen zijn niet uniek voor Nederland, al is soms wel een specifieke
inkleuring aanwezig. Ook wordt de specifieke uitkomst van onderzoek in Nederland
vaak niet in Nederland zelf toegepast, althans niet rechtstreeks. Maar onderzoekers
en onderzoekinstellingen worden zo wel gesprekspartners van bedrijven, departementen
en maatschappelijke organisaties. Ze maken kennis van elders toegankelijk,
ze leiden mensen op van de goede snit en ze kunnen makkelijker de verbinding
leggen met de ontwikkeling van wel rechtstreeks bruikbare toegepaste kennis
en technologische competenties.In de navolgende paragraaf 2.2 geeft het kabinet per aanbeveling van de
OCV aan (i) hoe het tegen de aanbevelingen van de OCV aankijkt, (ii) welke
keuzen de overheid uitdrukkelijk gemaakt wil zien op bepaalde terreinen van
onderzoek en (iii) welke specifieke stimuleringsacties de overheid zelf wil
ondernemen.In paragraaf 2.3 geeft het kabinet aan hoe het de voortzetting van het
verkenningen-proces wil vormgeven in de komende jaren. 2.2 Keuzen: Uitvoering van de OCV-aanbevelingenIn het onderstaande wordt ingegaan op de thema's, die de OCV heeft aangeduid
als kennisthema's van groot strategisch belang. Voorts wordt ingegaan op de
strategie die de OCV heeft aanbevolen voor de verschillende wetenschapsgebieden.
Met deze opzet wordt volgens de OCV recht gedaan aan de verschillende functies
die onderzoek vervult, namelijk enerzijds het bijdragen aan inzichten
en het genereren van oplossingen voor praktische problemen (de OCV noemt dat
onderzoek van belang voor de innovatiecyclus) en anderzijds het bijdragen
aan het vermeerderen en verdiepen van onze wetenschappelijke kennis (in OCV-termen:
onderzoek voor de kennisgeneratiecyclus). Dit is inderdaad een zinvol onderscheid.
Opgave in het wetenschapsbeleid van de overheid is om een goede relatie te
leggen tussen deze twee functies van onderzoek. Dat betekent, dat de uitdagingen
binnen de diverse kennisthema's ook van belang zijn voor de ontwikkelingen
in een bepaald wetenschapsgebied. Een in het oog springend voorbeeld van deze
verwevenheid is door de OCV aangegeven bij de maatschappij- en gedragswetenschappen.
Aanbeveling van de OCV is voor deze wetenschappen een strategie te volgen
gericht op het ontwikkelen van een tweetal grote kennisthema's in het onderzoek
binnen dit wetenschapsgebied. Vergelijkbare conclusies zijn in het OCV-rapport
ook vermeld voor andere wetenschapsgebieden. Bij de uitvoering van de OCV-aanbevelingen
zullen de uitdagingen binnen de verschillende kennisthema's duidelijk moeten
worden vertaald naar de daarmee corresponderende wetenschapsgebieden, resulterend
in nieuwe onderzoekslijnen. A. De kennisthema's Thema 1 : Ontwikkeling van de informatie-en communicatie-infrastructuur Investeer in onderzoek naar innovaties voor de lange termijn
op het terrein van de elektronische snelwegen, maar investeer ook in onderzoek
naar de maatschappelijke gevolgen Het OCV-perspectiefDe ontwikkeling van een geavanceerde informatie-en communicatie-infrastructuur
is voor de toekomst van Nederland essentieel. Die infrastructuur is nodig
voor de ontwikkeling van nieuwe diensten en toepassingen. Daarmee kan Nederland
een sterke positie houden als producent en exporteur van kennis en dienstverlening. Keuzen binnen het bestaand budgetDe uitdaging is nu om het onderzoek in dit brede terrein de komende jaren
meer te richten op innovaties voor de langere termijn, zoals verdere ontwikkeling
van expertsystemen, autonome cognitieve systemen en van voorzieningen voor
opslag, bewerking en herkenning van beeld, geluid en tekst. De OCV vraagt
terecht ook aandacht voor de maatschappelijke gevolgen en de niet-technologische
aspecten van de invoering van de elektronische snelwegen (zie voor dat laatste
ook de thema's 2, 4, 8 en 9 en de onderzoekagenda's voor Rechten en Informatica).
Deze uitdagingen doen een beroep op onderzoekers in velerlei disciplines in
de technische en natuurwetenschappen, de maatschappij- en gedragswetenschappen
en de geesteswetenschappen. Het betreft een onderzoeksinspanning van instituten
binnen en buiten de universiteiten, binnen de overheid en in het bedrijfsleven.
Een bijzondere bijdrage tot dit thema wordt verwacht van de informatica (zie
thema 14). Keuzen voor stimulering1. Inzet van de minister van OCenW is een stimuleringsprogramma te laten
ontwikkelen naar lange-termijn innovaties en naar de maatschappelijke gevolgen
van de elektronische snelwegen. De interdepartementale coördinatie in
het kader van het Nationaal Actieprogramma Elektronische Snelwegen (NAP) zal
worden benut in het overleg met NWO. 2. Voor het digitaliseren van beelddata speelt het Rijksbureau voor Kunsthistorische
Documentatie (RKD) een internationaal vooraanstaande rol. In de Cultuurnota
is aan het RKD een financiële bijdrage in het vooruitzicht gesteld voor
die digitalisering. Het initiatief van het RKD voor de totstandkoming van
een Expertisecentrum voor Kunsthistorische Beeldopslag (EKB) verdient steun.
Over de wijze waarop dat gebeurt wordt met NWO overleg gevoerd. Thema 2 : Ontwikkeling van menselijk kapitaal (onderwijs
in de kennismaatschappij) Investeer in onderzoek naar verbetering van leerprocessen
in het onderwijs en de opbouw van menselijk kapitaal in bedrijfsleven en samenleving Het OCV-perspectiefDe kennisintensivering van de maatschappij, mede gestimuleerd door de
onstuimige ontwikkeling van de informatietechnologie, stelt steeds hogere
eisen aan individuen. Het onderwijs in zijn vele vormen zal de burgers in
de toekomst daarop moeten voorbereiden. Dat is een geweldige opgave. De informatie-en
communicatietechnologie biedt nieuwe mogelijkheden voor het toekomstige onderwijs,
voor nieuwe onderwijsmethoden en voor levenslang leren. Keuzen binnen het bestaand budgetBelangrijke uitdagingen voor het onderwijsonderzoek hebben betrekking
op de volgende drie onderwerpen :1. de relaties tussen het onderwijsleerproces, de organisatie van het
onderwijs en het rendement voor menselijk kapitaal (onder andere leren leren,
leren omgaan met kennis);2. de integratie van nieuwe vormen van communicatie- en informatietechnologie
in het onderwijs en de relatie daarvan met het leerproces;3. de verschillende vormen van beroepsgericht onderwijs aan volwassenen,
waaronder levenslang leren.Vanuit het lopende onderzoek zal op deze drie terreinen een grote bijdrage
geleverd moeten worden. De nieuw te vormen Programmaraad Onderwijsonderzoek
bij NWO kan hierbij een belangrijke rol spelen. De Programmaraad, als adviseur
van de NWO-stichting Gedragswetenschappen, zal daarom worden gevraagd een
onderzoekprogramma op te stellen waarin wordt aangegeven op welke wijze onder
andere de middelen van de Programmaraad de concentratie op bovengenoemde terreinen
het beste kunnen bevorderen. Thema 3: Landbouw- en voedingsindustrie Investeer en versterk het onderzoek voor vernieuwing en
kwaliteitsverbetering in de landbouw- en voedingsmiddelensector. Het OCV-perspectiefHet cluster van de landbouw- en voedingsindustrie is in Nederland een
breed en diep cluster. Het draagt in aanzienlijke mate bij aan onze economie.
Er zijn echter belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen die deze sector
onder druk zetten, zoals een grotere rol van de internationale markt, de nieuwe
consumenteneisen en de stringente eisen op het gebied van het milieu. Deze
trends moeten worden omgezet in nieuwe kansen. Een nieuwe positionering van
ontwikkeling, uitwisseling en benutting van kennis is daarvoor
onmisbaar. De rapportage van de verkenning van de Nationale Raad voor Landbouwkundig
Onderzoek (NRLO) en de OCV «Landbouwwetenschappen in 2010» zal
hiervoor bouwstenen aandragen. In een interim-rapportage wordt reeds een aantal
opties voor de toekomstige missie van de Landbouwuniversiteit Wageningen (LUW)
geschetst. Volgens deze rapportage zal de LUW nadrukkelijk een positie moeten
kiezen binnen haar werkveld, haar onderwijs en het internationale kennissysteem
wil de toekomstige positie van de LUW levensvatbaar blijven. Daarnaast verwijst
ook de OCV naar een uitgebreid verkenningen-programma, dat de NRLO momenteel
uitvoert. Belangrijke thema's die daarin aan de orde komen zijn onder meer
plattelandsontwikkeling (multifunctioneel gebruik van de groene ruimte) en
afzet-, verwerkings- en productiesystemen in de 21ste eeuw.Gelet op de aangeduide maatschappelijke context zijn volgens de OCV de
twee belangrijkste uitdagingen voor het landbouwonderzoek:1. ontwikkel, onder meer in overleg met het bedrijfsleven, kennis die
de agrarische sector kan ondersteunen in de richting van duurzame landbouw-
en voedselproductie, opdat voldaan kan worden aan de eisen vanuit het milieubeleid
(zie ook thema 5) en het natuur- en landschapsbehoud. Ook de gezondheidsaspecten
van de voeding vragen nieuwe kennis. Punten van aandacht daarbij zijn is het
procestechnologisch onderzoek en kwaliteitsbeheersingssystemen;2. kies voor een profiel van internationale topkwaliteit op een beperkt
aantal terreinen die passen in het beeld van de toekomstige behoeften van
de landbouwsector, zowel op het gebied van de groene ruimte als op het gebied
van de agribusiness. Kansen hiertoe zijn aanwezig in het Kenniscentrum Wageningen.
Volgens het kabinet moeten deze kansen worden benut in nauwe samenwerking
met de actoren buiten dit Kenniscentrum (algemene universiteiten, TNO), zoals
ook aangeduid door Peper in zijn rapport over de landbouwken-nisinfrastructuur. Keuzen binnen het bestaand budgetHet kabinet wil uitvoering geven aan het advies van de heer Peper om de
Landbouwuniversiteit Wageningen (LUW) actief uit te bouwen tot een centrum
van wereldniveau. LUW, DLO en delen van het praktijkonderzoek zullen het hart
daarvan moeten vormen. Het kenniscentrum zal twee hoofdfuncties kennen:1 het scheppen en behouden van een wetenschappelijke omgeving van allure,
tot uitdrukking komend in een organisatie voor wetenschappelijk onderwijs
aan ingenieurs en doctores in de landbouwwetenschappen;2 het verder ontwikkelen van een kwalitatief hoogstaand organisatie-onderdeel
voor probleemgeoriënteerd en vraaggestuurd onderzoek. In dat laatste
onderdeel zal het strategisch tot en met toegepast onderzoek worden bijeengebracht.
Het kenniscentrum zal functioneren in open verbinding met de samenleving en
andere kennisinstellingen, in het bijzonder met andere universiteiten en onderzoekinstellingen,
met TNO (onder meer op het terrein van de voeding) en met onderzoekscholen
(zoals op het terrein biotechnologie). Keuzen voor stimuleringDe overheid zal middelen inzetten voor de volgende acties:1. aanvulling is nodig op het terrein van het voedingsonderzoek. De onderwerpen
die hierbij aan de orde zijn, zijn de werking en de interactie tussen voedingsmiddelen
in de relatie tot de gezondheid van de mens en de beweegredenen van consumentengedrag
in een perspectief van duurzaamheid, gezondheid en voedselveiligheid. De ministers van LNV, VWS (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en OCenW
nemen het initiatief om NWO een meerjarig stimuleringsprogramma te laten ontwikkelen.
Het programma met een looptijd van 6 jaar (geraamde kosten in totaal 18 miljoen
gulden) zal in de eerste helft van 1997 van start moeten gaan;2. De ministers van LNV en OCenW nemen het initiatief, gebruik makend
van de verkenningen die de NLRO thans uitvoert naar plattelandsontwikkeling
en de in de 21e eeuw benodigde afzet, verwerkings- en productiesystemen in
de landbouw, te komen tot een meerjarig stimuleringsprogramma. Hierbij wordt
ook voortgebouwd op het interdepartementaal DTO-programma (Duurzame Technologische
Ontwikkeling). De betrokken ministers zullen ieder 3 miljoen over een periode
van 6 jaar inzetten met als doel kennis over duurzaam gebruik van hulpbronnen
en de groene ruimte te bevorderen. Daarbij kunnen onder meer thema's aan de
orde komen als grondstofextensieve productiewijzen, vermindering van de behoefte
aan gewasbeschermingsmiddelen en de gezondheids- en milieubelasting door de
productie van voedingsmiddelen. Thema 4 : De dienstensector Investeer in onderzoek, gericht op vernieuwing en productiviteitsstijging
in de diensten-sector Het OCV-perspectiefHet belang van de dienstensector voor onze economie neemt nog steeds toe.
Het aandeel van deze sector in de werkgelegenheid is thans bijna 70 procent.
Naarmate het kennisgehalte van activiteiten in onze samenleving gestaag stijgt,
zal ook in de dienstensector het kennisgehalte moeten toenemen. Stimulering
van het onderzoek van belang voor de dienstensector is daartoe nodig, evenals
de opbouw van een kennisinfrastructuur voor de dienstensector. Het kabinet
tekent daarbij in aanvulling op het OCV-rapport aan dat onderzoek gericht
op productiviteitsverhoging en groei van nieuwe bedrijvigheid en werkgelegenheid
hierbij voorrang verdient. Keuzen binnen het bestaand budgetHet onderzoek dat van belang is voor de dienstensector is veelsoortig
van aard evenals de sector zelf: transport, financiële diensten, gezondheidszorg
vertonen natuurlijk grote verschillen. Naast technisch en natuurwetenschappelijk
onderzoek zijn ook bijdragen van vrijwel alle andere wetenschapsgebieden aan
de orde. Bij uitstek manifesteert zich hier dat onderzoek en ontwikkeling
voor innovatie meer is dan alleen techniek. Toegespitst op onderzoek in de
wiskunde, informatica en technische wetenschappen, liggen er bijvoorbeeld
belangrijke uitdagingen op de terreinen van de «software engineering»,
mathematische statistiek, besliskunde en de mens-machine interactie die, volgens
de OCV, relevant zijn voor de gehele dienstensector. Het terrein van de mens-machine
interactie biedt Nederland bij uitstek mogelijkheden voor een leidende rol
in het onderzoek, alsmede mogelijkheden ter verbetering van onze positie op
de wereldmarkt op het gebied van onderwijs, training en consultancy met simulators.
Zaak is om hierbij voort te bouwen op de bestaande expertise bij het Nationaal
Lucht- en Ruimtevaart Laboratorium (NLR) en TNO-Technische Menskunde. Een
sterk stimulerende partij in dit onderzoek is het ministerie van Defensie.
Het uitbouwen van dit onderzoeksterrein kan goed passen in het proces van
selectieve zwaartepuntvorming binnen het defensie-onderzoek in West-Europa.
De ministers van Defensie, OCenW en EZ zullen samen met de betreffende instituten en relevante onderzoeksgroepen bij universiteiten en NWO
nagaan hoe een internationaal herkenbare en zichtbare bundeling van het mens-machine
onderzoek in Nederland vorm kan krijgen.Op twee belangrijke subsectoren gaat de OCV nader in. Voor de financiële
dienstverlening is volgens de OCV onderzoek nodig naar de toepassing van informatietechnologie,
beveiligingstechnologie, datacommunicatie, neurale netwerken en naar de toepassing
van nieuwe diensten. Voor transporten handelsdiensten is onderzoek naar collectief
personenvervoer gewenst, naar intermodaal vervoer en naar logistieke ketens,
inclusief de toepassing van informatie-technologie. Systeembenadering speelt
daarbij een steeds belangrijkere rol. Verdere invulling van het toekomstperspectief
voor de dienstensector vereist een vervolg van het verkenningenproces (zie
ook paragraaf 2.3). Samen met marktpartijen zal moeten worden bezien waar
de kennislacunes het grootst zijn.Duidelijk is dat dit onder meer een uitdaging voor de wiskunde en informatica
zal betekenen (zie thema 13 en 14). Thema 5 : Nationaal Onderzoek Initiatief «Factor
4» Investeer in onderzoek gericht op Factor 4 «innovaties:
halvering van het milieubeslag bij verdubbeling van de welvaart. Het OCV-perspectiefMet het vooruitzicht van een sterke bevolkingsgroei en een verwachte groei
van de wereldeconomie, groeit het besef van de eindigheid van aardse hulpbronnen,
de schaarste aan ruimte en de begrensde ecologische draagkracht van milieu
en natuur. Het antwoord daarop is het concept van duurzame ontwikkeling waarin
een synergie tussen economische en milieudoelstellingen wordt nagestreefd.
Volgens de OCV is daartoe een ecologische herstructurering van productie en
consumptie op termijn noodzakelijk. Voor de middellange termijn gaat het om
een verdubbeling van de levensstandaard onder gelijktijdige halvering van
de milieubelasting en grondstoffen-gebruik («Factor 4»).De OCV beveelt een groot aantal terreinen aan voor een Factor 4-initiatief,
variërend van energie-onderzoek (zie thema 12), microsysteem en procestechnologisch
onderzoek tot onderzoek naar duurzame bedrijfssystemen en onderzoek naar ecologische
en sociaal-economische randvoorwaarden. De OCV onderstreept het belang van
een sterkere interdisciplinaire samenwerking tussen de natuurwetenschappen
en de technische wetenschappen enerzijds en de maatschappij- en gedragswetenschappen
anderzijds. Zij heeft de verwachting dat dit zal leiden tot een integrale
en systeemgerichte aanpak van strategisch belangrijke maatschappelijke problemen.De overheid onderschrijft de problematiek die door de OCV wordt geschetst
en constateert dat het bij dit thema vooral gaat om het bundelen van lopend
onderzoek en het daarop voortbouwen. Naast de door de OCV voorgestelde Factor-4
benadering zijn echter ook andere benaderingen denkbaar. Een voorbeeld van
zo'n andere benadering is het EET-programma. De doelstellingen van het programma
richten zich op technologische doorbraken die op middel-(lange)-termijn leiden
tot ecologische en economische verbeteringen. Deze doorbraken dienen aanmerkelijk
positieve gevolgen te hebben voor de Nederlandse economie, de kennispositie
van Nederland ten aanzien van nationale of mondiale ecologische vraagstukken.
Door stapsgewijze procesinnovaties bij het bedrijfsleven te stimuleren wordt
ingespeeld op de noodzaak van een duurzame ontwikkeling. Een stevige economische
groei van drie procent vol te houden over een reeks van jaren is een eerste
vereiste. Uitdaging is een duurzame economische ontwikkeling,
waarin economische groei, versterking van de concurrentiekracht en toename
van de werkgelegenheid hand in hand gaan met een beter beheer van ruimte,
natuur en biodiversiteit en een absolute daling van de milieubelastende emissies
optreedt. Een dergelijke daling van broeikasgassen, in het bijzonder CO2, is complex, maar is in de tijd realiseerbaar in de context van een
internationale aanpak. Het programma EET probeert een versnelling van deze
stapsgewijze aanpak te stimuleren zonder de eindtermen van te voren te fixeren.
Een belangrijk voordeel van dit programma is bovendien dat de aansturing van
het onderzoek vanuit het bedrijfsleven plaatsvindt. Daadwerkelijke toepassing
van onderzoekresultaten is daardoor beter gewaarborgd.Indien het huidige tempo van stapsgewijze procesinnovaties te laag blijkt
te zijn om de hierboven beschreven duurzame ontwikkeling metterdaad te bewerkstelligen
en te handhaven, dan kan, naast het opzetten van een Factor-4 initiatief,
zoals door de OCV voorgesteld, ook worden gedacht aan het versnellen van het
innovatietempo via bestaande mechanismen als het EET-programma. Het kabinet
zal het te voeren beleid op dit terrein vaststellen in het Nationaal Milieu
Beleidsplan 3 (NMP3) en de in voorbereiding zijnde nota's «Milieu en
Economie» en «Milieu en Ruimte». Uitgangspunten daarbij
zijn:1. het realiseren van samenhang tussen alle relevante onderzoeksactiviteiten;2. op technologisch terrein voortbouwen op de inhoudelijke lijnen van
het DTO- en het EET-programma. Benutten van het potentieel voor internationalisering
van EET;3. het gericht versterken van het maatschappij- en gedragswetenschappelijk
onderzoek op het terrein van milieu (zie ook thema 15);4. een verschuiving binnen de maatschappij- en gedragswetenschappen naar
de fundamentele kennisvragen rond milieu en natuur en naar inbedding van dat
onderzoek in mondiale onderzoekprogramma's.De toespitsing zoals hierboven vormt het aangrijpingspunt voor het in
gang zetten van de volgende acties:1. de ministers van VROM, LNV en OCenW zullen samen het initiatief nemen
te komen tot opname van een duurzaamheidsparagraaf in onderzoekprogramma's
en jaarplannen van onderzoekinstituten;2. de ministers van EZ, VROM en OCenW zullen in het kader van EET mogelijkheden
uitwerken voor internationale samenwerking. Daarbij zal in eerste instantie
worden gekeken naar de mogelijkheden die er binnen het EU-kaderprogramma of
Eureka, dan wel bilaterale samenwerkingsverbanden voorhanden zijn;3. de minister van VROM zal in samenspraak met zijn ambtgenoten van OCenW,
EZ, LNV en V&W in de in voorbereiding zijnde nota's «Milieu en Economie»
en «Milieu en Ruimte» aandacht geven aan het belang en de positie
van het onderzoek en de door de OCV geformuleerde aanbevelingen op deze specifieke
terreinen;4. de overheid ontwikkelt een aantal acties ter versterking en heroriëntatie
van het onderzoek in de maatschappij- en gedragswetenschappen op het gebied
van milieu en natuur (zie thema 15). Thema 6: Integraal ruimtegebruik; in het bijzonder de
samenhang tussen Milieu, economie en ruimtegebruik Investeer in onderzoek naar optimaal gebruik van de schaarse
ruimte in Nederland (vervoer, transport en logistiek, ruimtelijke ordening
en bestuurlijke vraagstukken) Het OCV-perspectiefDiverse rapporten en verkenningen van de OCV, ICES, de stuurgroep Verkeer,
Vervoer en Infrastructuur (VVI, ook wel stuurgroep Laan genoemd), Raad voor
het Milieu- en Natuuronderzoek (RMNO) en NRLO) wijzen op de noodzaak dàt
onderzoek te intensiveren, dat kennis kan opleveren voor het oplossen van
problemen die ontstaan door rivaliserende aanspraken op de ruimte. Het OCV-eindrapport
noemt integraal ruimtegebruik één van de tien belangrijkste
kennisthema's. De OCV baseert zich hierbij vooral op de RMNO-meerjarenvisie
«Ruimte voor ecologische modernisering» die integraal ruimtegebruik
definieert als het resultaat van een afwegingsproces, waarbij zowel economische,
ecologische, technologische als ruimtelijk-planologische factoren meespelen.Het OCV-rapport en de RMNO-meerjarenvisie bevatten aanbevelingen om meer
te investeren in het onderzoek op de volgende gebieden:– onderzoek naar ecologische randvoorwaarden van het duurzaam functioneren
van ecosystemen;– onderzoek naar ecologische effecten op natuur, milieu en naar
de leefbaarheid van verschillende ruimtegebruiksopties;– ontwikkeling van technologische mogelijkheden om ecologische waarden
te realiseren. Hierbij gaat het om zaken als de aanleg van ondergrondse en
bovengrondse infrastructurele werken, biologische bodemsanering, waterhuishouding
en milieubelasting beperkende maatregelen;– ontwikkeling van planologische, technologische, sociaal-culturele,
economische en ecologische kennis voor het combineren van verschillende vormen
van ruimtegebruik;– sociaal-wetenschappelijk onderzoek op dit terrein.Bij het OCV-perspectief worden door het kabinet de volgende kanttekeningen
geplaatst. De overheid onderschrijft het belang van versterkingen van het
onderzoek op bovengenoemde terreinen, maar vindt de OCV- en RMNO-aanbevelingen
niet geheel rechtdoen aan het gelijkwaardig behandelen van de verschillende
aspecten van ruimtelijk gebruik. Ook lijkt het verstandig een wat verdergaande
prioriteitsstelling aan te brengen. Het kabinet wil het thema «integraal
ruimtegebruik» daarom als volgt invullen. Het gaat bij dit thema –
tegen de achtergrond van schaarste aan ruimte en beperkte draagkracht van
het milieu – vooral om een combinatie van gebruiksfuncties (wonen, werken,
mobiliteit- en natuurfuncties, recreëren) te realiseren. De overheid
wil tegen deze achtergrond thans voorrang geven aan twee onderzoeklijnen:a. de vraagstukken rond ruimtegebruik en investeringen in de infrastructuur,
die nauw zijn verbonden met mobiliteit van personen en goederen;b. het verder ontwikkelen van strategische kennis en informatieverzamelingen
(bijvoorbeeld systeemanalyse, beslissingsmodellen) die van belang zijn om
het beroep op de schaarse ruimte beter te kunnen afwegen, respectievelijk
gebruiksfuncties beter met elkaar te kunnen combineren.Deze twee lijnen hangen nauw samen, omdat uit een integrale afweging eisen
kunnen voortkomen die uitdagingen betekenen voor het onderzoek naar nieuwe
methoden van transport (bijvoorbeeld ondergronds vervoer en nieuwe
systemen voor hoogwaardig openbaar vervoer met automatisch geleide voertuigen).In het kader van het strategisch investeringsbeleid, dat voorbereid wordt
door de ICES, denkt het kabinet na over de inrichting van Nederland op lange
termijn en over de daarbij wenselijke investeringen in de fysieke en kennisinfrastructuur.
Noodzakelijke versterkingen in de kennisinfrastructuur op het gebied van integraal
ruimtegebruik kunnen daarvan onderdeel uitmaken. Nadere besluitvorming hierover
wordt eind 1996 verwacht.Conflicterende belangen bij het gebruik van de ruimte, in het bijzonder
bij grote infrastructurele projecten, zullen in toenemende mate besluitvormingsprocessen
bemoeilijken. De overheid onderschrijft de mening van OCV en RMNO dat er behoefte
is aan sociaal-wetenschappelijke kennis ter verbetering van die besluitvorming.
Doel is om een betere afweging van economische, milieu- en ruimteplanningsfactoren
mogelijk te maken. Er bestaat op dit terrein behoefte aan het ontwikkelen
van meer fundamentele en strategische kennis, van modellen ter ondersteuning
van de besluitvorming en van de daarbij behorende dataverzamelingen. De uitdaging
daarbij is met name een versterking van de integratie tussen de technische
en de sociaal-economische delen in de modellen. Bij de ontwikkeling van de
nodige instrumenten zal kunnen worden voortgebouwd op in Nederland beschikbare
expertise opgedaan bij de bouw van modellen op het gebied van complexe milieuvraagstukken. Keuzen binnen het bestaand budget1. De minister van V&W zal in samenwerking met de minister van OCenW
en in nauw overleg met de ministers van EZ, VROM en LNV nog dit najaar nagaan
onder welke condities een platform kan worden ingericht voor de programmering
van innovatief en lange termijn gericht onderzoek op het gebied van verkeer,
vervoer en infrastructuur, zoals voorgesteld door de stuurgroep VVI-onderzoek.
De strategische aanbevelingen van de stuurgroep Laan vormen hierbij een goed
vertrekpunt. Participatie van het bedrijfsleven in dit platform is een belangrijk
uitgangspunt.Bij de vormgeving en ophanging van dit Platform moet rekening worden gehouden
met de in hoofdstuk 3 genoemde voornemens om te komen tot Toponderzoekscholen
en Technologische Topinstituten, evenals met de instituties die de afgelopen
jaren zijn ontstaan rond verkeer en vervoer, zoals de ICES-stichtingen en
het Nederlands Instituut voor Maritiem Onderzoek (NIM). Een andere randvoorwaarde
is dat zo'n platform vooral kennis moet genereren met betrekking tot systeemconcepten
voor personen- en goederenvervoer en toegepaste kennis om technologische vernieuwingen
in het vervoer tot stand te kunnen brengen. Voorafgaand aan de besluitvorming
over genoemd platform zal in september 1996 een snelle consultatie van de
meest betrokken partijen in de kennisinfrastructuur op dit gebied plaatsvinden.2. De minister van OCenW neemt op zich om in overleg met de universiteiten
te bewerkstelligen, dat daarvoor in aanmerking komende onderzoeksscholen en
-groepen het werk van het platform stimuleren en ondersteunen met fundamenteel
systeemgericht onderzoek.3. De ministers van OCenW, VenW, VROM, EZ en LNV gaan bevorderen dat bestaande
expertise op het gebied van transport en logistiek wordt gebundeld.4. De minister van VROM heeft het initiatief genomen tot het opstellen
van de nota «Milieu en Ruimte» om de combinaties van gebruiksfuncties
uit te werken. Zij zal hiervoor het benodigde onderzoek entameren. Keuzen ter stimulering1. In het kader van het strategisch investeringsbeleid verkent het kabinet
projecten in de kennisinfrastructuur op het gebied van ondergrondse bouw,
logistiek en collectief personenvervoer die op korte termijn een aanzet kunnen
vormen om de knelpunten ruimtegebruik en bereikbaarheid samen met vermindering
van milieubelasting om versterking van de economische structuur aan te pakken.
Naast technologisch onderzoek dat hiervoor nodig is, zal ook aandacht worden
gegeven aan sociaal-wetenschappelijk onderzoek, zowel gericht op bestudering
van maatschappelijke gevolgen en organisatorische vormgeving van de beoogde
nieuwe vervoerssystemen, alsook om meer inzicht te verkrijgen in de afwegingen
die deze projecten oproepen ten aanzien van het ruimtegebruik.2. Het oppakken van met name ook de langere-termijnkennisvragen die onder
andere in het advies van de stuurgroep Laan zijn gesignaleerd, zal een extra
stimulans vragen.De ministers van OCenW en V&W zullen nog dit najaar nagaan welke middelen
zij hiervoor vrij kunnen maken. Verdere invulling zal in ieder geval onderdeel
zijn van de beraadslagingen over de versterking van de investeringen in de
fysieke en kennisinfrastructuur. Thema 7: Ontwikkeling van bedrijvigheid en innovatie Investeer in onderzoek dat leidt tot nieuwe bedrijvigheid
en nieuw ondernemerschap Het OCV-perspectiefEén van de vragen naar de toekomst van Nederland die de OCV stelt
is of bij toenemende internationalisering Nederland in 2010 nog een sterke
economische positie zal hebben. Daartoe is goede informatie en inzicht nodig
van de processen die in de komende jaren het economisch handelen in een internationale
context bepalen. Het kabinet vult de OCV op dit punt aan. Immers, wil Nederland
in deze mondiale bewegingen het hoofd boven water houden, dan is het essentieel
dat er de facto nieuwe kennisintensieve bedrijvigheid ontstaat. Op dit perspectief
dient het onderzoek daarom in de eerste plaats te worden gericht. Keuzen binnen het bestaand budget1. Het is nodig, dat het onderzoek zich richt op het aandragen en ontwerpen
van nieuwe mogelijkheden van kennisintensieve productie (inclusief vraagstukken
van organisatie en financiering). De universiteiten en onderzoekinstellingen
(bijvoorbeeld TNO, de GTI's, het Nederlands Economisch Instituut (NEI)) worden
opgeroepen om, in nauwe wisselwerking met het bedrijfsleven, hiervoor concrete
acties te ontplooien. Een voorbeeld van een interessant initiatief om hieraan
vorm te geven is de Stichting New Drugs Research. De ministers van EZ en OCenW
zullen met het Verbond van Nederlandse Ondernemingen/Nederlands Christelijk
Werkgeversverbond (VNO-NCW) en het Midden- en Kleinbedrijf (MKB)-Nederland
overleggen hoe de gewenste intensivering van de kennisintensieve bedrijvigheid
georganiseerd en bevorderd kan worden. Daarbij kan de in opdracht van VNO-NCW
en in samenwerking met de ministeries van EZ en OCenW, alsmede de OCV vervaardigde
«Technologiekaart van Ondernemend Nederland», waardevolle aanknopingspunten
voor verdere samenwerking en strategievorming bieden.2. In de tweede plaats is het van belang dat er beleidsgerichte studies
worden uitgevoerd, die meer inzicht opleveren in de processen die de internationale
positie van het bedrijfsleven bepalen (onder andere onderzoek
naar innovatieprocessen en kennismanagement in internationale, kennisintensieve
economieën en naar mogelijkheden voor nieuwe kennisintensieve investeringsarrangementen
en innovatiesystemen en industriële kennisketens). De minister van EZ
laat reeds dergelijke studies uitvoeren.Aan dit thema kunnen alle wetenschapsgebieden een bijdrage leveren. In
het bijzonder is in dat verband een versterking van de bedrijfseconomie van
belang, zoals aanbevolen door de Verkenningscommissie Economie. Thema 8: Internationale en regionale veranderingsprocessen Investeer in kennis en onderzoek op het gebied van de
internationale rechtspraktijk en op het gebied van cultuur van die landen
en regio's die voor Nederland uit economisch, sociaal, cultureel of politiek
oogpunt van bijzonder belang zijn, alsmede in versterking van het onderzoek
van de Nederlandse taal Het OCV-perspectiefDe internationale dimensie dient volgens het kabinet sterker dan in het
OCV-rapport is gebeurd te worden aangezet (dat geldt niet alleen voor thema
8, maar ook voor de andere thema's). Daarbij is als het ware kijken «door
de ogen van het buitenland» naar de Nederlandse situatie van groot belang.De uitdagingen liggen volgens de OCV allereerst op het terrein van de
ontwikkeling van internationale rechtspraktijken, met name op het gebied van
de Europese rechtspraktijk (zie verder het onderwerp Rechten).Andere belangrijke uitdagingen liggen op het terrein van de cultuuroverdracht
en internationale cultuurontwikkeling. Het gaat dan om cultuur als een belangrijke
bepalende factor in economische internationale samenwerking en in ontwikkelingssamenwerking.
Daarnaast heeft de kennis van andere culturen ook meer direct voor Nederland
aan betekenis gewonnen, vanwege de toegenomen migratie uit andere landen naar
Nederland. Kennis van andere culturen en cultuuroverdracht heeft als pendant
ook een goede kennis van de Nederlandse taal en cultuur. Dat houdt in dat
het behoud van het Nederlands erfgoed aan belang wint door de internationale
culturele (in casu wetenschappelijke) relaties die in het geding zijn. Daarmee
kan Nederland een bijdrage leveren tot het internationale behoud van culturele
diversiteit («The Gene Bank of Culture»).Het voorgaande betekent een breed spectrum aan uitdagingen voor het Nederlandse
onderzoek, in het bijzonder voor de geesteswetenschappen (zie thema 17).De sterk gewijzigde internationale verhoudingen zijn voor het kabinet
aanleiding geweest te komen tot een herijking van het buitenlands beleid.
De OCV beveelt in dat verband aan om een verkenning uit te voeren naar de
implicaties van dat nieuwe beleid voor de inhoud en aanpak van het onderzoek
in het kader van ontwikkelingssamenwerking. Dat betekent, dat meer dan voorheen
ook vanuit de Nederlandse invalshoek gekeken zal worden naar het oppakken
van prioriteiten.In het kader van deze herijking heeft ook het thema conflictpreventie
extra aandacht gekregen (dit onderwerp komt ook aan de orde bij Sociale Cohesie,
zie thema 9). De gevolgen voor het Defensie-onderzoek zullen mogelijk aan
de orde komen in een OCV-verkenning Defensie-onderzoek. Keuzen ter stimulering1. Op het terrein van de Islam bestaat het voornemen het INIS-programma
(Indonesian-Netherlands Cooperation in Islamic Studies) uit te bouwen tot
een Islam-centrum aan de Rijksuniversiteit Leiden. De ministers van OCenW,
Ontwikkelingssamenwerking (OS) en Buitenlandse Zaken (BuZa) zijn geïnteresseerd
in deze ontwikkeling, mits er wordt gekozen voor een brede opzet van het centrum.
Ook moet een dergelijk centrum inzicht en kennis verschaffen voor en over
de groeiende Islamitische gemeenschap in Nederland. Een dialoog met de Islam
vanuit gedegen wetenschappelijke inzichten is erg belangrijk. De Rijksuniversiteit
Leiden (RUL) zal worden gevraagd om in samenwerking met NWO voor 1 maart 1997
een voorstel te doen voor de opzet van het beoogde Islam-centrum. De ministers
van OCenW en OS zijn – onder voorwaarden – bereid een dergelijk
centrum financieel te ondersteunen. 2. Het International Institute of Asian Studies (IIAS) in Leiden bundelt
over een breed front de wetenschappelijke kennis over Azië. Onlangs heeft
het IIAS van het ministerie van OCenW een subsidie van 5 miljoen gulden ontvangen
ter versterking van de internationale positie van het instituut. Momenteel
wordt er gewerkt aan versterking van de samenwerking tussen het IIAS en het
Nordic Institute of Asian Studies (NIAS) in Kopenhagen. De minister van OCenW
en zijn Scandinavische collega's willen deze ontwikkeling ondersteunen, teneinde
te komen tot een Europees kenniscentrum van topniveau. Over de precieze vorm
van ondersteuning zullen de Scandinavische ministers in september tijdens
de Nordic Conference of ministers vergaderen. De minister van OS zal nagaan
op welke wijze van de expertise van het IIAS gebruik gemaakt kan worden, bijvoorbeeld
bij het organiseren van seminars.3. De ministers van OCenW, OS en BuZa zullen nagaan of een financiële
stimulans wenselijk is ter versterking van de specifieke nationale en internationale
expertise-functie van de kenniscentra voor (inter) gouvernementele organisaties
en bedrijfsleven.4. Een Vlaams-Nederlandse groep deskundigen heeft onder leiding van professor
Levelt, directeur van het Max Planck Instituut in Nijmegen, een voorstel gedaan
voor een corpus gesproken Nederlands van 10 miljoen woorden. Dit voorstel
wordt ondersteund door de Nederlandse Taalunie, het Instituut voor Nederlandse
Lexicologie, de bedrijven AND-software en Lernhout-Harspie (Ieper). De kosten
van het corpus zijn begroot op 10 miljoen gulden. Het is noodzakelijk voor
geavanceerde taaltechnologie (automatische spraakherkenning), lexicografie,
onderwijs- en curriculumontwikkeling, het wetenschappelijk onderzoek en het
bedrijfsleven. Tegelijkertijd vormt het een steun voor de positie van de Nederlandse
taal. Het kabinet acht daarom de aanleg van het corpus gesproken Nederlands
noodzakelijk. Dit corpus gesproken Nederlands kan alleen tot stand komen in
samenwerking van de Nederlandse overheid met de Vlaamse regering en de onderzoekorganisaties
NWO en NFWO. In het najaar zal hierover overleg met de Vlaamse regering plaatsvinden.5. De minister van OCenW sluit zich aan bij het initiatief van de ministers
van Defensie en OS om tot een geconcentreerde onderzoeksinspanning te komen
met betrekking tot de technologie voor het grootschalig detecteren en vernietigen
van mijnen onder minimalisering van de menselijke risico's. De ministers van
Defensie en OS zijn bereid hiervoor gezamenlijk financiële middelen ter
beschikking te stellen. Defensie en OCenW zullen universiteiten, NWO en TNO
uitnodigen om mogelijk bruikbare kennis voor dit vraagstuk te identificeren
en zo nodig en mogelijk dat onderzoek te intensiveren. Beide departementen
zullen TNO vragen het initiatief te nemen tot een ronde-tafelconferentie of
seminar met relevante onderzoeksgroepen.6. De ministers van Defensie, BuZa, OS en OCenW zullen samen het initiatief
nemen het onderzoek met betrekking tot conflictpreventie te versterken.
Zij zullen hiertoe een gezamenlijke werkgroep een plan laten ontwikkelen over
hoe het onderzoek op dit terrein er over vijf jaar uit moet zien. Door de
minister van Defensie zal gekeken worden naar mogelijkheden om voor welomschreven
R&D-inspanningen op het terrein van conflictbeheersing financiële
ruimte in de onderzoekplannen te reserveren. De minister van OCenW zal via
overleg met de universiteiten, NWO en TNO de noodzakelijke concentratie en
kwaliteitsverhoging van het onderzoek op het gebied van conflictbeheersing
verder bevorderen. Thema 9: Sociale cohesie Investeer in onderzoek naar mogelijkheden en bedreigingen
van de sociale cohesie in de Nederlandse samenleving. Het OCV-perspectiefSociale cohesie is een belangrijke voorwaarde waaraan de samenleving zal
moeten voldoen om te blijven overleven. Die cohesie is in de Nederlandse samenleving
verminderd, onder andere door toegenomen individualisering, de verandering
van bestaande sociale verbanden (bijvoorbeeld het gezin) en de gewijzigde
rol van de overheid. De mondige burger stelt zich teweer tegen de overheid,
terwijl de overheid zich zodanig moet gedragen dat effectief overheidshandelen
mogelijk blijft. Er is daardoor een toenemende spanning tussen individu en
collectiviteit ontstaan. Het is cruciaal, dat er voldoende kennis wordt gegenereerd
over de mechanismen die leiden tot het wegvallen van sociale cohesie en over
de mogelijkheden om nieuwe verbondenheid in de samenleving te bevorderen.
Het leveren van een bijdrage aan de kennis op het gebied van de sociale cohesie
betekent een belangrijke uitdaging voor de maatschappij- en gedragswetenschappen.
Via een goed gecoördineerde aanpak van NWO, zou voorzien kunnen worden
in deze kennisbehoefte. Het gaat dan onder andere om onderzoek naar leren
in relatie tot gezinsopvoeding, onderwijs en de media; naar effecten van dominante
sociale instituties (markt, media) op de burger; naar handhaving van de rechtsorde;
besluitvorming in publieke sturingsvraagstukken; naar de ontwikkeling van
een multiculturele samenleving; naar opkomende nieuwe leefstijlen; naar flexibilisering
van de arbeid en onderzoek van belang voor conflictbeheersing in de samenleving. Keuzen binnen het bestaand budgetDe verschillende onderwerpen in dit thema vereisen een brede goed georganiseerde
inzet vanuit de maatschappij- en gedragswetenschappen (zie thema 15). De minister
van OCenW zal NWO verzoeken hiervoor een actieplan op te stellen. Keuzen ter stimuleringDe OCV beveelt aan een brede, multidisciplinaire onderzoeksinspanning
op het vraagstuk van de «sociale cohesie» vorm te geven. Die keuze
steunt de minister van OCenW. Doel van een dergelijk onderzoekprogramma is
om meer kennis en inzichten te verkrijgen, die een verschuiving van een op
bestrijding gericht beleid naar een meer op preventie gericht beleid van de
overheid kunnen ondersteunen. Dat houdt in, dat versterking van sociale cohesie
betere kansen krijgt doordat ontwikkelingen die afbreuk doen aan de gewenste
sociale cohesie in een vroeger stadium kunnen worden aangepakt. De minister
van OCenW zal NWO vragen voor 1 maart 1997 een voorstel te formuleren voor
een dergelijk programma en dat te doen op basis van overleg met de betrokken
departementen (OCenW (inclusief het Directoraat-Generaal voor
Culturele Zaken) , Binnenlandse Zaken (BiZa), Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW), VWS en Justitie) over hun financiële en beleidsmatige participatie.
Daarbij gaat de minister van OCenW er van uit dat NWO het onderzoeksprogramma
«De Nederlandse pluriforme en multiculturele samenleving», dat
NWO enige tijd geleden zelf heeft laten opstellen (daarvoor heeft NWO reeds
10 miljoen gulden gereserveerd) in deze bredere onderzoeksinspanning in zal
brengen. Voorwaarde daarbij is wel dat ook dit onderdeel van het bredere programma
voor Sociale Cohesie zal worden afgestemd op strategische onderzoeksvragen
van de betrokken departementen. Het totale onderzoekprogramma «Sociale
Cohesie» zal op deze wijze opgezet naar schatting 20 miljoen gulden
vergen over een tijdsbestek van acht jaar.De minister van OCenW zal uit de stimuleringsmiddelen 3 miljoen hiervoor
reserveren. De ministers van VWS en Justitie zijn in principe bereid tot participatie
in een dergelijk programma (ieder voor 1 miljoen in totaal), mits het voldoende
aansluit bij hun vraagstukken en de aansturing van het programma voldoet. Thema 10: Gezondheidsonderzoek Investeer in onderzoek naar kwaliteit van leven en verbetering
van de doelmatigheid van de zorg. Het OCV-perspectiefDe gezondheidszorg heeft zich ontwikkeld tot een omvangrijke en complexe
sector in de samenleving. Het beroep op de voorzieningen in deze sector neemt
nog steeds toe. Dit komt doordat de zorg, aangepast aan de laatste stand van
technologie en wetenschap, steeds meer mogelijkheden tot behandeling biedt.
Voorts wordt het beroep op zorg vergroot door vergrijzing van de bevolking
en de toename van het aantal chronisch zieken. De kosten van de gezondheidszorg
stijgen daardoor. Dat maakt politieke en maatschappelijke keuzen noodzakelijk,
zowel in de zorg als in het onderzoek. Keuzen binnen het bestaand budget1. De OCV geeft de volgende prioriteiten aan: chronische of chronisch-recidiverende
ziekten; ouderdomsziekten en beperkingen; primaire en secundaire preventie;
bevordering van autonomie en zelfredzaamheid; kwaliteit en doelmatigheid van
zorg; arbeid, gezondheid en sociale zekerheid; evaluatiemethoden voor bestaande
beroepspraktijken inzake diagnostiek en behandeling en de medische technologie-assessment
(MTA). Daarnaast heeft een gecombineerde werkgroep van de Raad voor het Gezondheidsonderzoek
(RGO) en de OCV zich in het zo geheten STRAC-rapport, uitgesproken voor meerdere
te prioriteren thema's. Het kabinet acht daarbinnen met name de jeugdpsychiatrie,
de verslavingsproblematiek en de toepassing van informatietechnologie in de
gezondheidszorg van belang. Het onderzoek in de medische faculteiten en Academische
Ziekenhuizen, bij TNO en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne
(RIVM) zal een grotere inspanning op bovenstaande prioriteiten moeten leveren.
Aan de RGO zal worden gevraagd om zich bij het opstellen van de meerjarenvisie
te baseren op de uitkomsten van zowel het OCV-rapport als het STRAC-rapport.2. Voor een verbetering van de gezondheid en van de zorg is naast het
stellen van prioriteiten in het onderzoek ook een aanpassing van het medisch
onderwijs noodzakelijk. Daar vindt immers de overdracht plaats van de uit
onderzoek verkregen nieuwe kennis. De medische opleidingen dienen, meer dan
nu het geval is, aandacht te geven aan medisch probleemoplossen, het doelmatig
gebruik van kennis (kennismanagement) en de ontwikkeling van
een kritisch-wetenschappelijke attitude. Daartoe dient het curriculum zo nodig
te worden aangepast. Keuzen ter stimulering1. Veroudering en daarmee gepaard gaande ziekten en beperkingen vragen
een langlopende (zes tot tien jaar), geconcentreerde en grootschalige onderzoeksinspanning
van de onderzoekinstellingen in ons land. Het kabinet wil deze uitdaging extra
ondersteunen door te onderzoeken of we in Nederland een wetenschappelijk en
maatschappelijk gerenommeerd instituut voor onderzoek naar ziekten en beperkingen
bij ouderen kunnen opbouwen. Als één van de mogelijkheden voor
een dergelijk intituut staat de ministers van VWS en OCenW een variant op
de Max Planck-Instituten voor ogen, zoals die in Duitsland op diverse terreinen
zijn opgericht. Kern ervan moet zijn (i) voortbouwen op bestaande onderzoeksgroepen
die reeds belangwekkend en kwalitatief goed onderzoek doen op dit terrein
en (ii) bundeling van middelen en capaciteit uit universiteiten, NWO, TNO,
Zorg Onderzoek Nederland (ZON, VWS) en zo mogelijk bedrijfsleven en fondsen.
De ministers van VWS en OCenW zullen op korte termijn een internationale Task
Force instellen, die voorjaar 1997 zal adviseren over de mogelijkheden onder
welke condities en hoe een dergelijk instituut tot stand kan worden gebracht.
Afhankelijk van het advies van deze Task Force stellen de ministers van VWS
en OCenW ieder 3,2 miljoen gulden gespreid over 6 jaar beschikbaar (de VWS-bijdrage
komt eerst per 1998 beschikbaar).2. Om het verouderingsonderzoek al op korte termijn een impuls te geven
stellen de ministers van VWS en OCenW daarnaast gezamenlijk 5,6 miljoen ter
beschikking voor het stimuleringsprogramma «Succesvol Ouder Worden».
Aan het thema veroudering wordt hiermee een extra impuls van totaal 12 miljoen
gulden gegeven (VWS 6 miljoen, OCenW 6 miljoen).3. Naar het oordeel van het kabinet is met de toepassing van moderne informatietechnologie
winst te halen in de gezondheidszorg, waar het de verbetering van de doelmatigheid,
de toegankelijkheid en de kwaliteit betreft. NWO komt een initiërende
rol toe bij de voorbereiding van een stimuleringsprogramma op dit terrein.De minister van VWS heeft ZON gevraagd een programma te formuleren, gericht
op de ontwikkeling en toepassing van gemeenschappelijk te gebruiken elektronische
patiëntendossiers. NWO en ZON zullen deze twee onderzoeklijnen op elkaar
afstemmen. De minister van OCenW zal totaal 2 miljoen voor 5 jaar beschikbaar
stellen. Van de door VWS voor dit thema reeds via ZON beschikbaar gestelde
middelen (2,5 miljoen per jaar gedurende 5 jaar), zal in 1997 en 1998 een
bedrag van fl. 100 000 worden doorgesluisd naar NWO. Voor de periode
daarna overweegt de minister van VWS een bedrag van tenminste fl. 500 000
via NWO in te zetten voor dit thema. Bij de voorbereiding zal ook de minister
van EZ inhoudelijk worden betrokken.4. Verder zullen de ministers van VWS en OCenW ten behoeve van het reeds
door hen gestimuleerde terrein van chronisch zieken nog een extra budget ter
beschikking stellen voor de opleiding van AGIKO's (assistent geneeskundige
in opleiding tot klinisch onderzoeker) binnen dit betreffende onderzoeksterrein
(een door VWS en OCenW elk voor de helft betaald bedrag van 0,8 miljoen gulden
per jaar, gedurende zes jaar).5. In het kader van de ontwikkelingssamenwerking vormt gezondheidsonderzoek
een belangwekkend thema. In het regeringsstandpunt over de meerjarenvisie
van de RAWOO heeft de minister van OS, namens zijn collega's van OCenW en
LNV aangekondigd het gezondheidsonderzoek in het kader van de ontwikkelingssamenwerking
te willen bevorderen.De ministers van OS, LNV en OCenW zijn bereid steun te verlenen aan de
stimulering van het gezondheidsonderzoek in het kader van de ontwikkelingssamenwerking.
Zij hebben de RAWOO en de RGO gevraagd hiertoe een programmeringsstudie uit
te voeren. Voor de uitvoering van een goed geformuleerd programma houdt de
minister van OCenW een bedrag van 3 miljoen gulden over 3 jaar en de minister
van OS een bedrag van 6 miljoen gulden over 3 jaar beschikbaar. Ook NWO zal
een bijdrage worden gevraagd. Thema 11: Mondiale milieuvraagstukken Zet in op een gerichte, zichtbare onderzoekbijdrage aan
onze kennis van de mondiale milieu-vraagstukken. Het OCV-perspectiefDe OCV schaart mondiale milieuvraagstukken onder het thema «Factor
4» en biodiversiteit onder het thema «integraal ruimtegebruik».
Naar de mening van het kabinet verdienen deze vraagstukken een aparte plaats
in het milieu-onderzoeksbeleid van de overheid.Het besef groeit dat grote grensoverschrijdende problemen (zoals bevolkingstoename,
mogelijke klimaatverandering, veranderingen in de samenstelling van de atmosfeer,
in landgebruik, in biodiversiteit, in zeeniveau) onderling sterk verweven
zijn en dat kennis alleen doelmatig kan worden gegenereerd in internationaal
verband. Een centrale vraag daarbij is hoe de overheid tegen de achtergrond
van de internationale verdragen haar medeverantwoordelijkheid voor het mondiale
onderzoek op het terrein van klimaat, biodiversiteit, landgebruik en zee-
en kustgebonden onderzoek kan effectueren door dit onderzoek een duurzame
basis te verschaffen in het Nederlandse onderzoeksysteem. Het betreft dan
vooral onderzoek, waarmee Nederland kan participeren in internationale wetenschappelijke
programma's gericht op Global Change. Daarnaast kan de Nederlandse expertise
op deze terreinen worden ingezet voor de opbouw van onderzoekscapaciteit in
de ontwikkelingslanden, bijvoorbeeld in het kader van het START-initiatief
en in mondiale onderzoeksprogramma's. KlimaatonderzoekDe uitdaging op het gebied van het klimaatonderzoek bestaat primair uit
het realiseren van versterking, verankering, internationalisering en bundeling
van het klimaat-, oceaan- en atmosferisch onderzoek en de opbouw van een wereldwijde
infrastructuur voor waarneming en «monitoring» van het klimaat-systeem.
Daarnaast is ook een sterkere koppeling nodig tussen het fundamentele, het
strategische en het beleidsgerichte klimaatonderzoek. Hiermee wordt aangesloten
op de Vervolgnota Klimaatverandering die in juni 1996 verscheen. Zee- en kustgebonden onderzoekInternationaal gezien heeft Nederland een belangrijke voortrekkersrol
op het gebied van kustonderzoek en coastal zone management. Dit blijkt onder
meer uit de huisvesting sinds november 1994 bij het Nederlands Instituut voor
Onderzoek der Zee (NIOZ) van het coördinerend bureau Core Project Office
(CPO) voor het internationale project Land-Ocean Interactions in the Coastal
Zone (LOICZ) van het International Geosphere Biosphere Programme (IGBP) en
de huisvesting van het internationale coastal zone management (CZM) centrum
bij het Rijksinstituut voor Kust en Zee (RIKZ).Op dit terrein vormen met name de volgende drie zaken de uitdaging voor
de kennisinfrastructuur: 1. het realiseren van een sterkere bundeling van het kustonderzoek en
het inbrengen in internationale programma's;2. het in het kader van het Noordzee Verdrag beter verbinden van het meer
beleidsgerichte onderzoek ten behoeve van beheer en management met het fundamentele
onderzoek;3. het in Europees verband bijdragen aan de ontwikkeling van het voor
het beheer en onderzoek noodzakelijke mondiale waarnemingssysteem, het Global
Ocean Observing System (GOOS).In aansluiting op de meerjarenvisie van de Raad van Advies voor het Zee-onderzoek
(RAZ), getiteld «Zee-onderzoek: noodzaak voor Nederland», zal
de minister van OCenW samen met de minister van V&W en NWO eind 1996 komen
met een voorstel voor de organisatie en financiering van een onderzoekprogramma
voor integraal kustbeheer en Noordzee onderzoek, dat ingebed zal worden in
het internationale LOICZ programma. Ook zal de minister van OCenW samen met
de minister van V&W tijdens het NL-voorzitterschap van de EU, EUROGOOS
op de agenda zetten om, in aansluiting op de in oktober a.s. te houden internationale
EUROGOOS-conferentie, afspraken te maken over de vervolgstappen van een Europese
bijdrage aan het mondiale GOOS-waarnemingssysteem.De internationale versterking van de samenwerking op het gebied van kust-
en zee-onderzoek wordt verder vorm gegeven in het kader van het grenslandenbeleid
door enerzijds samenwerking van het NIOZ met zusterinstellingen in Bremen/Bremerhaven,
en anderzijds Nederlands Instituut voor Oecologisch Onderzoek (NIOO)-CEMO
met Vlaanderen. BiodiversiteitUit het door het kabinet opgestelde Strategisch Plan Biodiversiteit (de
Nederlandse invulling van het Internationale Biodiversiteitsverdrag), blijkt
dat het behoud en duurzaam gebruik van biologische diversiteit veel nieuwe
kennis vergt op landschaps-, ecosysteem-, soort- en genetisch niveau. De Nederlandse
onderzoekwereld kan hieraan, gelet op de internationale betekenis van het
Nederlandse onderzoek naar biodiversiteit, een grote bijdrage leveren. Dit
betekent een vernieuwing en nadere afstemming van het onderzoek. Ten aanzien
van een onderdeel van het brede terrein van het biodiversiteitsonderzoek,
het zogenaamde taxonomisch onderzoek, wordt in dit strategisch plan van aanpak
gesteld, dat het collectie- en databeheer in Nederland moet worden geoptimaliseerd
en dat de repatriëring van kennis en informatie naar ontwikkelingslanden
moet worden bevorderd. Bovendien bevat dit plan een aanbeveling aan de universiteiten
om te komen tot versterking van het taxonomisch onderzoek.Een specifieke programmering van beleidsonderzoek door RIVM, DLO, RIKZ
en Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling
(RIZA) wordt thans voorbereid op basis van de recente adviezen over dat onderwerp
door RMNO en NRLO. Er vinden voorts twee programmeringsstudies plaats (uitgevoerd
door respectievelijk RMNO/NRLO en Raad voor Advies van het Wetenschappelijk
Onderzoek in het kader van de Ontwikkelingssamenwerking (RAWOO) naar de fundamentele
kennisbasis over aard, omvang en functie van ecosystemen en het behoud van
biodiversiteit. Deze studies worden begin 1997 opgeleverd. Uit de combinatie
van deze adviezen en programmeringsstudies moet een integrale benadering van
het onderzoek naar biodiversiteit ontstaan.Ten aanzien van de optimalisering van de biodiversiteitscollectie- en
databeheer in Nederland heeft de KNAW in 1995 een advies uitgebracht. In dat
advies wordt een nationale faciliteit voor biologische onderzoekcollecties
bepleit. De werkgroep bio- en neuro-informatica van het Megascience Forum kan nuttige
afspraken opleveren voor internationale afstemming. Keuzen binnen het bestaand budgetTegen de bovenstaande achtergrond zullen de volgende acties door de overheid
worden ondernomen:1. de minister van OCenW en de voor Noordzee-aangelegenheden verantwoordelijke
minister van V&W nemen gezamenlijk het initiatief om voorafgaand aan de
interim Noordzee-ministersconferentie (begin 1997) een bijeenkomst te organiseren
met de ministers voor onderzoek van de Noordzee-lidstaten. Dit met als doel
afspraken te maken over de internationale samenwerking en versterking van
het fundamentele onderzoek van de Noordzee;2. naar aanleiding van het hierboven genoemde KNAW-advies over de collecties
heeft de minister van OCenW de KNAW gevraagd om nog dit najaar een advies
uit te brengen over een mogelijk Nationaal Herbarium. In dat advies moeten
onder meer aan de orde komen: organisatie en bestuurlijke ophanging van een
Nationaal Herbarium; de wijze waarop synergie tussen de verschillende bestaande
collecties kan worden aangebracht; criteria voor een selectievere opbouw van
collecties en wenselijkheid en eventueel benodigde lange-termijn aanpak van
de repatriëring van in ieder geval kennis en informatie. Keuzen voor stimuleringOp een aantal gebieden zal de overheid aanvullende middelen inzetten.
Dit zal ten aanzien van het klimaatonderzoek, het zee- en kustgebonden onderzoek,
het biodiversiteitonderzoek en het onderzoek in samenwerking met ontwikkelingslanden
worden gerealiseerd via de volgende acties.1. De minister van OCenW heeft de Nobelprijswinnaar voor Chemie 1995 professor
Crutzen bereid gevonden een internationale commissie voor te zitten die vóór
november dit jaar een plan zal uitwerken voor de inhoud en vormgeving van
een institutioneel samenwerkingsverband tussen het Centrum voor Klimaatonderzoek
(CKO) en de Max-Planck-Instituten (MPI) uit Mainz (chemie) en Hamburg (meteorologie).
Het initiatief bouwt voort op het met steun van de ministers van OCenW, V&W,
VROM en Universiteit Utrecht (UU) in 1994 gestarte Centrum voor Klimaatonderzoek,
een samenwerkingsverband tussen de UU, het RIVM en het Koninklijk Nederlands
Meteorologisch Instituut (KNMI) (zie ook hoofdstuk 5 van dit Wetenschapsbudget
met betrekking tot het grenslandenbeleid). Het advies van de commissie zal
de basis vormen voor een overheidsactie gericht op versterking, verankering
en internationalisering van de onderzoeksinfrastructuur voor klimaat-, oceaan
en atmosferisch chemisch onderzoek. De minister van OCenW zal in het kader
van het grenslandenbeleid overleg voeren met zijn Duitse collega's over ondersteuning
van het plan. Wanneer het advies van de Commissie Crutzen gereed is zal de
minister van OCenW met zijn collega's van VROM en V&W gezamenlijk een
standpunt bepalen en zullen ze zich sterk maken de benodigde middelen voor
uitvoering van het advies in te zetten. De minister van OCenW heeft hiervoor
6 miljoen gulden gereserveerd voor de komende 6 jaar. De minister van VROM
zal zich inspannen voor de inzet van middelen voor dit doel.2. In het kader van het grenslandenbeleid neemt de overheid een tweetal
initiatieven ter versterking van de internationale samenwerking in het zee-
en kustgebonden onderzoek:a. De minister van OCenW neemt met steun van de minister van V&W een
initiatief dat gericht is op de versterking van de samenwerking tussen het
NIOZ enerzijds en instituten voor zee-onderzoek in Bremen/ Bremerhaven anderzijds; b. Samenwerking tussen het NIOO-CEMO en Vlaanderen.3. De ministers van OCenW en V&W en NWO komen eind 1996 met een voorstel
voor organisatie en financiering van een onderzoekprogramma voor integraal
kustbeheer en Noordzee-onderzoek. Dit programma wordt ingebed in het internationale
LOICZ-programma.4. De ministers van OCenW en V&W zullen op basis van een door NWO
te initiëren evaluatie in het kader van de begrotingsvoorbereiding 1998
een beslissing nemen over de continuering van het international Core Project
Office van LOICZ-programma (thans gevestigd op het NIOZ te Texel) en de wijze
waarop synergie tot stand kan worden gebracht met het Coastal Zone Management
Centre. Voor de initiatieven, genoemd onder 3 en 4, is door de minister van
OCenW de komende 6 jaar 1 miljoen per jaar gereserveerd.5. Op basis van de begin 1997 uit te brengen programmeringsadviezen van
RMNO, NRLO en RAWOO en het door RIVM, DLO, RIKZ en RIZA uitgewerkte advies
op het gebied van de biodiversiteit zal door NWO samen met de ministers van
LNV, VROM, OCenW, OS en VenW het in het Strategisch Plan van Aanpak Biologische
Diversiteit aangekondigde breed gedragen onderzoekprogramma op het gebied
van de biodiversiteit worden ontwikkeld. Voor dit programma is vanuit de betrokken
departementen de komende zes jaar 13,5 miljoen beschikbaar.6. De minister voor OS zal in goed overleg met de minister van OCenW een
internationaal programma (het zogenaamde START-programma) steunen dat is gericht
op de opbouw van lokale onderzoekscapaciteit en relevante kennis in de ontwikkelingslanden.
Hiertoe zal worden voortgebouwd op een initiatief van genoemde ministers voor
een gecoördineerde actie van internationale donoren, die geïnteresseerd
zijn in het START-programma. Thema 12: Energie-onderzoek Investeer in lange termijn gericht onderzoek naar duurzame,
hernieuwbare, energiebronnen en in middellange termijn gericht onderzoek naar
maximalisering van energiebesparing en in de inzet van onze expertise op gasgebied. Het OCV-perspectiefDe komende vijftig jaar, waarin geen energieschaarste behoeft te worden
verwacht, moet de omschakeling van de mondiale energiesystemen plaatsvinden
naar energiesystemen die passen in een duurzame ontwikkeling van de samenleving
(zie ook het thema Nationaal Initiatief Factor 4-programma). De belangrijkste
opgave voor het energie-onderzoek is daarom een bijdrage te leveren aan de
ontwikkeling van duurzame energiesystemen.De Verkenningscommissie Energie (VCE) en de OCV identificeren, aansluitend
op de doelstellingen en prioriteiten zoals gemeld in de Derde Energienota
van de minister van EZ (december 1995) en de «Vervolgnota Klimaatverandering»
(juni 1996), twee hoofdthema's voor het onderzoek.– Het eerste betreft een verregaande efficiëntie-verbetering
bij het gebruik en de omzetting van energie en materialen.– Voor de langere termijn is de ontwikkeling van duurzame, hernieuwbare,
energiebronnen, zoals zonne-energie, windenergie en biomassa, noodzakelijk.
De bestaande kennis en infrastructuur op het gebied van aardgas kan worden
ingezet voor de overgang naar duurzame energie; temeer omdat deze ook in gasvorm
(waterstof) aan gebruikers kan worden geleverd. De VCE en de OCV stellen voor een Platform Energie-onderzoek op te zetten
voor de afstemming en programmering op hoofdlijnen voor het energie-onderzoek.In zijn advies van juli 1996 heeft de Algemene Energieraad zich op hoofdpunten
achter de aanbevelingen van de VCE en de OCV gesteld.De inzet van de ministers van EZ en OCenW is de overlap binnen het energie-onderzoek
te verminderen en de synergie te vergroten. Als uitvloeisel van de beleidsvoornemens
uit de nota «Kennis in Beweging» en mede in het verlengde van
de verkenning energie-onderzoek is, in opdracht van de ministeries van EZ
en OCenW, een diepgaande analyse uitgevoerd van het aanbod van energie-onderzoek
bij de universiteiten, ECN, TNO en instituten van de energiesector (KEMA,
Gastec en Gasunieresearch). Deze analyse biedt aanknopingspunten om de doelmatigheid
van het onderzoek te verbeteren. De eerste resultaten van de analyse wijzen
uit dat de technologische kwaliteit van het Nederlandse energie-onderzoek
boven het internationale gemiddelde is en dat de uitgaven in balans zijn met
de gemiddelde uitgaven voor energie-R&D. Zoals voor energie-onderzoek
verwacht kan worden helt de onderzoekportefeuille over naar «groeiende»
en «rijpe» technologieën. De afstemming en coördinatie
van het onderzoek zijn over het algemeen goed. Op gebieden waar verbeteringen
(wat betreft overlap en synergie) wenselijk of nodig zijn, zijn de betrokken
partijen inmiddels met elkaar in overleg.Deze analyse vormt de eerste fase in het proces om het Nederlandse energie-onderzoek
fijnmazig in kaart te brengen. De tweede fase zal bestaan uit een analyse
van de vraag naar energietechnologische kennis. De confrontatie van aanbod
en vraag zal vervolgens nadere aanknopingspunten bieden voor de oriëntatie
van en het stellen van prioriteiten voor het energie-onderzoek. Keuzen binnen het bestaand budgetDe ministers van EZ en OCenW zullen, waar nog nodig, de onderzoekinstituten
en -instellingen aanspreken om zelf actie te ondernemen daar waar dat nodig
is. Maar de ministers rekenen het ook tot hun verantwoordelijkheid te zorgen
dat verbetering binnen een beperkt aantal jaren tot stand is gekomen. Naast
de mogelijkheden om te komen tot een betere toespitsing van dit onderzoek
zal ook, in relatie tot de uitkomsten van bovengenoemde inventarisatie, worden
bekeken in hoeverre de overheidsfinanciering doelmatiger kan worden ingezet.
Conclusies kunnen echter pas worden getrokken nadat ook de vraagzijde van
het energie-onderzoek in beeld is gebracht.In de loop van het parlementaire jaar zal de Tweede Kamer nader geïnformeerd
worden over de organisatie en oriëntatie van het energie-onderzoek. Daarbij
zal tevens worden ingegaan op het voorstel van de VCE en de OCV voor een Platform
Energie-onderzoek. Keuzen ter stimuleringDe minister van OCenW zal NWO verzoeken om, samen met NOVEM (Nederlandse
Organisatie voor Energie- en Milieu-Onderzoek), een programma te ontwikkelen
voor het universitaire energie-onderzoek. Dit programma dient gebaseerd te
zijn op de hiervoor genoemde, door VCE en de OCV geïdentificeerde, hoofdthema's.
De minister van OCenW is bereid hiervoor 4 miljoen voor een periode van 6
jaar in te zetten. Voor een integrale programmering van het energie-onderzoek
is tevens afstemming gewenst met de door de minister van EZ gefinancierde
NOVEM-programma's. De minister van EZ is van mening, dat met een programma
gericht op het universitaire energie-onderzoek een stap in de goede richting
wordt gedaan, zowel wat betreft de verankering van het energie-onderzoek
bij de universiteiten, alsook wat betreft een betere afstemming van de onderzoeksactiviteiten
op dit terrein.Vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid voor energie-onderzoek is de minister
van EZ dan ook bereid om de opzet van zo'n programma voor het universitaire
energie-onderzoek te ondersteunen. De minister van EZ is in beginsel bereid
binnen de energieprogramma's die in het kader van de uitvoering van de Derde
Energienota (1995) onder beheer van NOVEM worden uitgevoerd, eveneens een
bedrag van 4 miljoen gulden aan cofinanciering hier tegenover te zetten. Daarnaast
zal NWO worden gevraagd de bijdragen van OCenW en EZ te matchen. B. Strategische ontwikkelingslijnen voor de wetenschapsgebieden Multidisciplinair onderzoekAlvorens in te gaan op specifieke ontwikkelingen in de verschillende wetenschapsgebieden
volgt hier een korte reactie op het pleidooi van de OCV veel aandacht te schenken
aan de aanpak van multidisciplinair onderzoek. De groeiende betekenis van
multidisciplinair onderzoek hangt samen met de steeds grotere complexiteit
van vraagstukken, zowel die van puur wetenschappelijke als die van maatschappelijke
aard. Steeds vaker vergt dit de gecombineerde inzet van verscheidene disciplines.
Dat is aan de orde tussen disciplines binnen een bepaald wetenschapsgebied,
maar ook tussen de grote wetenschapsgebieden onderling. Zo beveelt de OCV
bij de verschillende kennisthema's samenwerking tussen onderzoekers uit de
bèta- en gamma-disciplines aan.Het is gelet op het voorgaande van belang dat bij programmering, organisatie
en financiering van het onderzoek voldoende rekening wordt gehouden met de
betekenis van een multidisciplinaire aanpak. De door de OCV aangeduide belemmeringen
voor de stimulering van multi-disciplinair onderzoek zullen zoveel mogelijk
dienen te worden weggenomen. Over de wijze waarop dat het beste zou kunnen
heeft de Commissie van Overleg Sectorraden (COS) op 31 mei 1996 een workshop
georganiseerd. Deze workshop heeft een aantal concrete aanbevelingen opgeleverd
ten aanzien van de opleiding van onderzoekers, de organisatie en de beoordeling
van onderzoek.Ten aanzien van de aanbevelingen van de OCV en de COS komt de minister
van OCenW tot de volgende conclusies.1. Het bevorderen van multidisciplinair onderzoek met als doel vernieuwingen
en doorbraken in de wetenschap is, naast uiteraard de verantwoordelijkheid
die de universiteiten en onderzoekinstellingen zelf hebben, vooral een zaak
van NWO. Dit gelet op de wettelijke taak ten aanzien van de vernieuwing in
het wetenschappelijk onderzoek, die deze organisatie in de NWO-wet van 1988
heeft meegekregen. De minister van OCenW zal NWO vragen in de begroting voor
1998 aan te geven hoe dit in het beleid van NWO in de praktijk gestalte krijgt.2. De uitvoering van de aanbevelingen van de COS om in het onderwijs vaardigheden
voor multidisciplinair werken te ontwikkelen, goede voorwaarden te creëren
voor dubbele opleidingen en onderwijsvisitatiecommissies op het beoordelen
hiervan toe te snijden, zijn, (zoals de COS ook zelf vermeldt), primair een
verantwoordelijkheid van de universiteiten en de Vereniging van Samenwerkende
Nederlandse Universiteiten (VSNU).3. De aanbevelingen van de COS ten aanzien van de organisatorische aanpassingen
neemt de minister van OCenW over. In het wetsvoorstel Modernisering Universitair
Bestuur (MUB) en in de organisatorische aanpassingen die voorzien zijn bij
NWO als gevolg van de recent uitgevoerde evaluatie, worden veel
van de door de COS genoemde belemmeringen weggenomen. Voorts zal bij de uitwerking
van de verschillende onderzoekprogramma's die in dit Wetenschapsbudget worden
aangekondigd, extra aandacht worden besteed aan de opzet en het management,
daarbij voortbouwend op de ervaringen die reeds met de verschillende lopende
programma's zijn opgedaan.4. Binnenkort wordt een studie uitgezet naar methoden voor de beoordeling
van wetenschappelijk onderzoek op zijn maatschappelijke betekenis, zoals die
thans al in de praktijk worden gehanteerd. Deze studie vindt plaats in het
kader van de nota «Kennis in beweging». De minister van OCenW
zal op basis van deze studie een aanpassing van de huidige beoordelingsprocedures,
die vrijwel uitsluitend op beoordeling van disciplinair onderzoek zijn gericht,
voorstellen aan de speciale werkgroep van NWO, KNAW en VSNU, die zich bezighoudt
met de afstemming van onderzoekbeoordelingen, met het verzoek om maatschappelijke
betekenis en bruikbaarheid in de bestaande methoden te incorporeren.5. Het slechten van disciplinaire grenzen binnen NWO zal worden voortgezet,
mede naar aanleiding van de genoemde NWO-evaluatie (zie hoofdstuk 3).6. Hoe belangrijk het multidisciplinair onderzoek ook is, dat neemt niet
weg dat voor universiteiten de monodisciplinaire diepgang in onderzoek en
onderwijs van betekenis blijft. Thema 13: Technische en Natuurwetenschappen Maak nu strategische keuzen voor het onderzoek in de natuur-
en technische wetenschappen in de komende tien tot vijftien jaar, en stem
deze af binnen het geheel van de infrastructuur voor onderzoek op dit wetenschapsgebied. Het OCV-perspectiefDe technische en natuurwetenschappen zijn belangrijke factoren voor de
innovatieve kracht van de industrie en dienstensector. Tevens zijn deze wetenschappen
van belang voor verschillende terreinen die een collectief belang vertegenwoordigen,
zoals milieu, waterstaat, defensie en gezondheid. Juist de ontwikkelingen
op dat brede wetenschapsgebied kunnen sleutels verschaffen voor de opheffing
van knelpunten die optreden door nagestreefde doelstellingen met betrekking
tot economische groei en het behoud van het milieu. Beleid en management op
instellings- en overheidsniveau staan voor de uitdaging die sleutels te leveren.De complexiteit van de maatschappelijke en de (technisch-) wetenschappelijke
vraagstukken die moeten worden aangepakt, vereist vaak effectief gecombineerde
inzet van vele disciplines. Opvallend is daarbij de groeiende directe betekenis
van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek voor innovatieve aanpak van technische
vraagstukken en voor de realisatie van technologische doorbraken. Gedrags-
en maatschappijwetenschappelijk onderzoek is nodig om de invoering van innovaties
in industrie en samenleving te bevorderen. Inspelen op deze maatschappelijke
behoeften vereist per instelling, maar ook op landelijk niveau, veel samenwerking,
heroriëntatie en profilering.Een belangrijk algemeen ondervonden knelpunt in de technische en natuurwetenschappen
is dat de dalende studentenaantallen de kwaliteit van het onderzoek in verscheidene
disciplines onder druk zetten. Keuzen binnen het bestaand budget1. Door het relatief steeds zwakkere draagvlak in termen van studentenaantallen
enerzijds en de grote relevantie en noodzaak kritische massa te hebben anderzijds
zijn strategische keuzen nodig voor het onderzoek en dus ook voor opleidingen
binnen de technische en natuurwetenschappen. Voor kwaliteitsverbetering en
het tegengaan van dalende studen-tenaantallen is een nadere profilering per
instelling nodig. De OCV heeft de KNAW gevraagd een commissie in te stellen
om de problematiek van de technische en natuurwetenschappen in samenhang te
bezien. Deze commissie zou een plan van aanpak moeten opstellen, gebaseerd
op een rapportage over inhoudelijke trends, noodzakelijke keuzen en personele,
organisatorische en financiële voorwaarden, die tezamen het toekomstperspectief
bepalen voor de technische en natuurwetenschappen. In afwachting daarvan worden
nu geen verdere plannen opgesteld. Wel zal de minister van OCenW in overleg
met zijn collega van EZ nagaan welke oplossingen kunnen worden gevonden voor
het verhogen van de huidige geringe instroom van studenten in de technische
en natuurwetenschappen, en wat daarbij de rol van de overheid kan zijn. 2. De positie van het Waterloopkundig Laboratorium (WL) en Grondmechanica
Delft (GD) als GTI's zal op korte termijn worden bezien voor wat betreft de
aspecten financiering en concurrentie. De bij deze instituten meest betrokken
ministers (VenW en OCenW) zullen medio september een eerste gezamenlijke visie
formuleren, waarover overleg met de betrokken instituten zal plaats vinden.
De resultaten van dat overleg zullen een toespitsing kunnen opleveren voor
de voorgenomen adviesaanvraag aan de AWT over de positie van de GTI's in algemene
zin (zie ook voornemen vermeld in het Wetenschapsbudget 95, pagina 6).Op grond van het hierboven onder punt 1 genoemde KNAW advies, dat naar
verwachting begin 1997 gereed zal zijn, zullen voor de verschillende disciplines
specifieke maatregelen worden genomen. In het onderstaande wordt reeds een
aantal punten genoemd die daarbij aandacht zullen krijgen, gelet op hetgeen
thans reeds uit de verschillende specifieke verkenningen naar voren is gekomen.
Het betreft dan met name de wiskunde, de natuurkunde en de scheikunde. WiskundeOm het onderzoek en onderwijs aan de universiteiten op voldoende peil
te houden is concentratie en taakverdeling tussen de verschillende universiteiten
noodzakelijk. Gezien het belang van de wiskunde voor andere wetenschappelijke
disciplines, zowel voor onderzoek als onderwijs, zou elke universiteit wel
een onderzoekgroep wiskunde moeten houden. Het proces van taakverdeling en
concentratie zou tevens een impuls moeten geven aan het in balans brengen
van fundamenteel en toepassingsgericht onderzoek, de doorstroming van nieuwe
kennis naar de toepassingsgebieden (met name de dienstensector, zie thema
4) en aan de relatie met de informatica. Het werkterrein van het Centrum voor
Wiskunde en Informatica CWI zou daarbij betrokken moeten worden. De plannen
om een Europees instituut voor mathematische statistiek, kansberekening en
besliskunde op te richten, worden in dit verband uitdrukkelijk ondersteund,
onder meer door het reserveren van een financiële stimulans voor samenwerking
met andere landen op dit onderzoeksterrein.Aan NWO zal worden gevraagd om samen met het betreffende discipline-orgaan
van de VSNU de wenselijke taakverdeling op het gebied van de wiskunde in te
vullen, rekening houdend met het bovengenoemde rapport van de KNAW-commissie. NatuurkundeVoor wat betreft de natuurkunde zijn de volgende punten van belang.a. Herbezinning op rol van de fysica als toeleverancier voor de technische
wetenschappen (onder andere rolverdeling tussen algemene en technische natuurkunde);
het gaat dan vooral om onderscheid in doel en vraagstelling van het onderzoek,
te weten kennisvermeerdering, respectievelijk kennis ten behoeve van technische
oplossingen.b. Versterken van relaties van de natuurkunde met de levenswetenschappen
door het bevorderen van de multidisciplinaire opzet van onderzoek en onderwijs
gericht op het snijvlak van fysica, chemie en levenswetenschappen. Perspectief
hiervoor biedt bijvoorbeeld de locatie Watergraafsmeer. Hier zijn al diverse
relevante instituten van de stichting Fundamenteel Onderzoek der Materie (FOM)
en van de Universiteit van Amsterdam (UvA) gevestigd. In samenwerking met
de Gemeente Amsterdam is de Universiteit voornemens haar bèta-opleidingen
en natuurwetenschappelijk onderzoek in dit gebied te concentreren om zo te
komen tot een «Kenniscentrum Amsterdam». De ambitie van de UvA
en NWO – en wellicht kunnen andere instellingen aansluiten – zou
moeten zijn om de locatie Watergraafsmeer te ontwikkelen tot een centrum van
hoogwaardig natuurwetenschappelijk onderzoek over een breed spectrum.c. Intensivering van onderzoek met belangrijke maatschappelijke uitstraling
(bijvoorbeeld nanotechnologie; fenomenologische fysica) in overleg met bedrijfsleven.Aan NWO/FOM zal worden gevraagd om in overleg met het betreffende discipline-orgaan
van de VSNU een plan op te stellen waarin recht gedaan wordt aan bovengenoemde
punten a t/m c, daarbij rekening houdend met de uitkomsten van de hierboven
genoemde KNAW-commissie. ScheikundeNaar aanleiding van de maatschappelijke behoeftevelden waar de chemie
zich in de toekomst meer op zou moeten richten, beveelt de OCV aan om het
onderzoek in de chemie verder te concentreren op zes met name genoemde gebieden.
Deze behoeftevelden komen overeen met de door de OCV geformuleerde kennisthema's
(met name de thema's 3,5,7 en 10). Binnen de zes genoemde prioritaire gebieden
is het volgens het kabinet van belang dat nog een verdergaande accentverschuiving
wordt aangebracht, die nauw moet worden afgestemd met de behoeften van het
Nederlandse bedrijfsleven. Bovendien zou binnen de zes gebieden ook extra
prioriteit moeten worden gegeven aan één of twee gebieden van
fundamenteel onderzoek waarmee de Nederlandse chemie zich kan profileren door
hoge kwaliteit en de aanwezigheid van goede infrastructuur (bijvoorbeeld de
biomoleculaire wetenschappen).Aan NWO/Stichting Scheikundig Onderzoek in Nederland (SON) zal worden
gevraagd om in overleg met de VSNU een plan te maken voor de verdere concentratie
van de onderzoeksinspanning aan de universiteiten, waardoor de inspanning
op deze zes gebieden in vijf jaar toeneemt van de huidige 50% tot 75% van
het totale budget voor chemisch onderzoek. Een dergelijke vraag zal ook worden
gericht tot TNO. Bij de opstelling van dat plan is het wenselijk dat er, zoals
hierboven aangegeven, bij de verdere toespitsing van de prioriteiten een goede
afstemming plaatsvindt met het bedrijfsleven (bijvoorbeeld via de Koninklijke
Nederlandse Chemische Vereniging (KNCV) en de Vereniging Nederlandse Chemische
Industrie (VNCI)) en de bij de genoemde OCV-thema's overige betrokken vraagpartijen.
Voorts is het daarbij nodig rekening te houden met het komende rapport van
de eerder genoemde KNAW-commissie. Een dergelijk breed draagvlak
voor een landelijk plan is noodzakelijk gezien de problemen waarmee de chemie
zich geconfronteerd ziet (afnemende studentenaantallen, vergrijzing van het
hooglerarenbestand), maar ook gezien de mogelijkheden die het chemisch onderzoek
(tot op heden gemiddeld een hoge kwaliteit) in de toekomst heeft. Thema 14: Informatica-onderzoek Maak samen met het bedrijfsleven een ontwikkelingsplan
voor het totale informatica-onderzoek van de komende tien jaar. Het OCV-perspectiefHet werk van de Verkenningscommissie Informatica-onderzoek geeft een beeld
van het belang en van de gewenste profilering van het informatica-onderzoek
in Nederland. De ontwikkeling van de elektronische snelweg, toepassingen voor
multimedia (zie thema 1) en informatica-intensieve dienstverlening (zie thema
4) zullen onze samenleving ingrijpend veranderen. De OCV vraagt in het bijzonder
aandacht voor het verbeteren van de relatie tussen de wiskunde en de informatica.De Verkenningscommissie heeft een onderzoekskader 1996–2005 opgesteld,
bestaande uit een zestal terreinen, te weten computer-, netwerksystemen, data-
en kennissystemen, software engineering en interactie (dat wil zeggen communicatie
tussen informatiesystemen en de omgeving), algoritmen en fundamenten. De commissie
vindt dat de eerste vier gebieden het grootste gewicht verdienen, aangezien
hierop essentiële doorbraken te verwachten zijn. Er dient dus een verschuiving
plaats te vinden van de terreinen algoritmen en fundamenten naar de andere
vier thema's. De commissie wijst ook op het belang van experimentele informatica,
waarvoor aan de universiteiten geen traditie bestaat en waarvoor de faciliteiten
tekort schieten. De commissie pleit voor het periodiek opstellen van een nationale
agenda door de wetenschappelijke wereld, het bedrijfsleven en de overheid,
waarbij het door de commissie voorgestelde onderzoekskader als uitgangspunt
kan dienen. Een dergelijke agenda kan ook bijdragen aan de door de commissie
bepleite versterking van het strategisch informatica-onderzoek. Keuzen binnen het bestaand budget1. De minister van OCenW zal de Stichting Informatica-onderzoek in Nederland
(SION) verzoeken om, in nauw overleg met de universiteiten en het bedrijfsleven,
een agenda voor het informatica-onderzoek in Nederland op te stellen. Deze
nationale onderzoekagenda dient te zijn gebaseerd op de prioriteiten zoals
die naar voren komen uit de verkenning Informatica-onderzoek en rekening te
houden met eventuele aanvullende verkenningsactiviteiten als vervolg op deze
verkenning. Volgens het kabinet dient daarnaast rekening te worden gehouden
met de sterkten en zwakten van Nederland (en Europa) op dit gebied. Dit betekent
minder aandacht voor ontwikkeling van hardware en meer nadruk op de bestudering
van complexiteitsproblemen, zoals bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van modulaire
programmatuur aan de orde is.Van de universiteiten en NWO wordt actieve betrokkenheid bij het uitvoeren
van deze agenda verwacht. Dat moet er ook toe leiden dat de bestaande infrastructuur
nog transparanter wordt en meer slagkracht kan ontwikkelen. Versnippering
in kleine eenheden moet worden voorkomen. Thema 15: Maatschappij- en Gedragswetenschappen Investeer binnen de sociale wetenschappen in langlopend
fundamenteel en multidisciplinair onderzoek Het OCV perspectiefDe door de OCV ingestelde werkgroep «Strategie voor de Sociale Wetenschappen»
onderkent vier zogenaamde sturende processen die voor de toekomstige ontwikkeling
van de maatschappij- en gedragswetenschappen richtinggevend zijn. Deze vier
sturende processen zijn: technologische ontwikkeling, internationalisering,
herinrichting van de verzorgingsstaat en de flexibilisering van de levensloop.
Deze processen hebben alle gemeen dat ze algemene langlopende ontwikkelingstendenzen
zijn. Zij leveren een kader voor de bestudering van een scala aan maatschappelijke
vraagstukken. Zulke vraagstukken worden zichtbaar door het formuleren van
grotere onderzoekthema's die de vier sturende processen doorsnijden: menselijk
kapitaal, ontwikkeling van bedrijvigheid, sociale cohesie en milieuvraagstukken.De OCV wijst op de doorslaggevende betekenis van de beschikbaarheid van
systematische en omvattende algemene gegevensverzamelingen voor de productiviteit
en kwaliteit van het maatschappijwetenschappelijk onderzoek. Zij acht een
betere toegang tot uiteenlopende databestanden noodzakelijk. Keuzen binnen het bestaand budget1. Als uitdaging voor het onderzoek ziet de OCV dat op twee van de genoemde
thema's, sociale cohesie en menselijk kapitaal, een grote, goed gecoördineerde,
multidisciplinaire, programmatische inzet van de gammawetenschappen wordt
gerealiseerd. Zie verder bij de desbetreffende kennisthema's 2 (menselijk
kapitaal) en thema 9 (sociale cohesie). Ook op de thema's milieuvraagstukken
(zie thema's 5, 6 en 11) en Ontwikkeling van bedrijvigheid (thema 7) zijn
belangrijke bijdragen mogelijk.2. De ministers van VROM, LNV, V&W en OCenW nemen het initiatief tot
het instellen van een platform via welk platform de betrokken ministers hun
gezamenlijke onderzoeksinspanningen op het terrein van het sociaal-wetenschappelijk
milieu- en natuuronderzoek formuleren, met elkaar afstemmen en uitzetten.
Het platform zal de noodzaak en haalbaarheid van een strategisch onderzoeksprogramma
op dit terrein nader onderzoeken;3. De minister van OCenW heeft NWO gevraagd initiatieven te ontwikkelen
die moeten leiden tot een toponderzoekskern op het terrein van het sociaal-wetenschappelijk
milieu- en natuur-onderzoek. Inzet is om te bewerkstelligen dat met name jonge
veelbelovende onderzoekers een kans krijgen op dit terrein;4. Voortbouwend op het GaMiN-advies (Gammawetenschappen en Milieuonderzoek
in Nederland) van de RMNO zal de minister van VROM het eigen strategisch onderzoek
via het platform zó uitzetten, dat het de ontwikkeling van de beoogde
toponderzoekskern, waarvoor NWO een voorstel ontwikkelt, ondersteunt;5. Uit de analyse van de sturende processen en daaruit af te leiden doorsnijdende
onderzoekthema's is ook gebleken dat veel interessante nieuwe onderzoekthema's
van de gammawetenschappen zich op de grensvlakken van disciplines bevinden,
ook op de grenzen van de sociale- en geesteswetenschappen met de technische
en natuurwetenschappen. De ministers van EZ en OCenW hebben de AWT gevraagd
een advies uit te brengen over de nieuwe perspectieven in de vraag naar en
de bijdrage van de alfa- en gammawetenschappen die zich aftekenen
bij het bedrijfsleven en de overheid.6. Voor de noodzakelijke uitbouw en onderhoud van het maatschappijwetenschappelijke
«gegevenskapitaal» aan gegevensverzamelingen zal moeten worden
voldaan aan voorwaarden van financiële en juridische, maar vooral van
organisatorische aard. Aan verschillende van deze vereisten valt binnen de
bestaande universitaire context niet goed te voldoen en dat maakt een heldere
positionering van betrokken instellingen in en buiten de universiteit noodzakelijk.
Daarbij kan worden gedacht aan overheidsdiensten als het CBS, Sociaal Cultureel
Planbureau (SCP), de Rijksplanologische Dienst (RPD) en het RIVM en de onderzoekinstituten
aangesloten bij de Vereniging voor Beleidsonderzoek (VBO).NWO en KNAW kunnen voor de academische onderzoekwereld een hoofdrol spelen
bij het tot stand brengen van de institutionele arrangementen waarin de bestaande
en te ontwikkelen gegevensbestanden voor onderzoek beschikbaar komen. Het
kabinet zal NWO en KNAW vragen die rol op zich te nemen.7. Een beslissend element in deze arrangementen zal worden gevormd door
de waarborgen terzake van de bescherming van de privacy van individuele burgers.
Op verzoek van de toenmalige staatssecretaris brengt binnenkort de «Commissie
Kordes» advies uit over de aan de werkwijze van onderzoekers te stellen
eisen voortvloeiend uit de wet- en regelgeving ter bescherming van de persoonlijke
levenssfeer. De commissie overweegt certificering van onderzoekinstellingen
op grond van professionaliteit als instrument om te kunnen voldoen aan de
wettelijke vereisten. Implementatie van een dergelijke maatregel van kwaliteitswaarborging
zou voor de ministers een eigen verantwoordelijkheid met zich brengen. Na
de verschijning van het advies zal de minister van OCenW over de aanbevelingen
het overleg openen met KNAW, NWO en VSNU en zijn collega's. Keuzen ter stimulering1. Ter uitvoering van het bovenstaande zal de overheid extra steun verlenen
aan één van de door de OCV genoemde programma's, te weten het
onderzoekprogramma «Sociale Cohesie» (zie thema 9). Een belangrijke
voorwaarde is, dat de bestaande onderzoekscapaciteit op het terrein van de
maatschappij- en gedragswetenschappen substantieel wordt ingezet.2. Om het sociaal-wetenschappelijk onderzoek dat nodig is voor de grote
milieuvraagstukken te versterken, wordt enerzijds de zinvolheid van een specifiek
strategisch onderzoekprogramma onderzocht en anderzijds een toponderzoekskern
voor het fundamentele onderzoek op dit terrein ontwikkeld. Besluitvorming
over een eventueel stimuleringsprogramma zal plaatsvinden in 1998. De minister
van OCenW zal hiertoe in totaal 3,5 miljoen uit de stimuleringsmiddelen reserveren
met ingang van 1999; de minister van LNV zal in totaal 2 miljoen gulden eveneens
met ingang van 1999 reserveren, waarbij als voorwaarde voor daadwerkelijke
inzet geldt dat andere departementen ook participeren. Thema 16: Rechten Ontwikkel nu een nieuwe agenda voor het onderzoek op het
gebied van de rechtsgeleerdheid met als speerpunten meer samenwerking met
sociale en geesteswetenschappen en versterking van de internationale oriëntatie. Het OCV-perspectiefDe Verkenningscommissie Rechtsgeleerdheid schetst in haar rapport een
indringend beeld van actuele problemen in het recht en verbindt daaraan een
uitdagend perspectief voor het juridisch onderzoek. Tegen de achtergrond van
de voortdurende rechtsgroei vragen bepaalde maatschappijvraagstukken speciale
aandacht. De Verkenningscommissie noemt in dat verband de legaliteit en integriteit
van het openbaar bestuur. Deze komen onder druk te staan als gevolg van de
overdracht van nationale soevereine bevoegdheden naar supranationaal niveau.
Ook een sterke tendens tot deregulering en decentralisering draagt aan deze
druk bij. Daarnaast roepen economische ontwikkelingen (zoals globalisering
van handels-en kapitaalstromen) en technologische vernieuwingen een heel scala
aan nieuwe vragen op. Traditionele vraagstukken op het gebied van criminaliteit
en veiligheid kennen een permanente actualiteit. Ten slotte dwingen verschuivingen
in sociaal-culturele kaders tot een herbezinning op gevestigde normen en waarden. Keuzen binnen het bestaand budgetHet voorgaande stelt grote uitdagingen aan de universiteiten. Op de juridische
faculteiten zou meer nadruk moeten worden gelegd op het aanleren van een kritische
en creatieve denkhouding. Naast een gedegen inzicht in de dogmatiek en de
systematiek van het recht, is in de opleiding een reflexieve component, een
link met andere disciplines (geschiedenis, filosofie en economie) onontbeerlijk.
Een belangrijke uitdaging is voorts gelegen in de noodzaak om een brede intellectuele
onderzoeksinspanning te leveren om de beginselen van het recht verstaanbaar
te houden voor de moderne samenleving. Dat betekent in de eerste plaats dat
de internationale en comparatieve component in het onderzoek versterkt dient
te worden. Daarnaast dienen de banden met zowel de maatschappijwetenschappen
als met de geesteswetenschappen te worden aangehaald. Op de universiteiten
rust thans de verantwoordelijkheid om – met steun van NWO – een
grootschalige vernieuwing van de onderzoeksagenda in de rechtswetenschappen
op gang te brengen.De ministers van Justitie en OCenW beleggen in het najaar namens het kabinet
samen een overleg met de decanen van de juridische faculteiten teneinde van
hen te vernemen volgens welke aanpak men de vernieuwing in de onderzoeksagenda
in de komende jaren wil doorvoeren. Inzet van beide ministers is, dat in het
jaar 2000 minimaal de helft van alle onderzoek in de rechtsgeleerdheid (i)
ofwel gerelateerd is aan internationale dan wel rechtsvergelijkende projecten,
(ii) ofwel door onderzoekers wordt uitgevoerd samen met onderzoekers uit andere
wetenschapsgebeiden buiten de rechtswetenschap. Keuzen ter stimulering1. De ministers van Justitie en OCenW onderzoeken, in overleg met de minister
van BuZa, de mogelijkheden tot het opbouwen van een onderzoekschool van internationale
kwaliteit, waar onderzoek naar de diverse aspecten van de relatie tussen het
recht en de samenleving centraal staat. Bijzondere aandacht dient daarbij
uit te gaan naar het opbouwen van expertise over de sociale grondslagen van
het recht. Dit laatste vooral ten behoeve van internationale
wetgeving, waar Nederland zich een gezaghebbende rol zou moeten proberen te
verwerven binnen de Europese Unie. De ministers van Justitie en OCenW verzoeken
NWO om samen met universiteiten, die van oordeel zijn dat zij de capaciteit
en de kwaliteit in huis hebben om een dergelijke onderzoekschool van de grond
te tillen, aan de minister van OCenW voorstellen aan te leveren voor het opbouwen
van een onderzoekschool op het gebied van «Recht en samenleving».2. De ministers van OCenW en Justitie voeren overleg over het leveren
van een stimuleringsbijdrage aan de ontwikkeling van een onderzoekprogramma
voor vergelijkend onderzoek naar de sociale grondslagen en algemene beginselen
van Europese rechtssystemen («ius commune»). Dit als impuls voor
de op te richten onderzoekschool «Recht en samenleving». De minister
van OCenW houdt voor deze acties 6 miljoen voor de komende 6 jaar beschikbaar. Thema 17: De Geesteswetenschappen: Behoud en versterk de kern van het onderzoek in de geesteswetenschappen. Het OCV-perspectiefDe geesteswetenschappen nemen in het totale veld van het wetenschappelijk
onderzoek een speciale plaats in. Zij zijn in het algemeen gericht op de beoefening
van de wetenschap per se en vaak alleen indirect gericht op maatschappelijke
toepassingen. Dat houdt in dat niet het strategisch belang, maar het bereiken
van topkwaliteit van eminent belang is. Dat te bereiken en te waarborgen is
de belangrijkste uitdaging voor de onderzoekwereld, in casu de universiteiten.Uit een aantal rapporten (met name rapport van de Commissie Toekomst van
de Geesteswetenschappen: de Commissie Vonhoff) blijkt echter dat er sprake
is van afkalving en verschraling. De Commissie Vonhoff heeft aanbevelingen
gedaan om dit proces te keren, ook voor wat betreft de bibliothecaire voorzieningen.
De OCV heeft deze aanbevelingen onderschreven en overgenomen.Naast aandacht voor de opbouw van de geesteswetenschappen in het algemeen
vraagt de OCV specifieke aandacht voor de Nederlandse Taal en Letterkunde.
Dit omdat de Neerlandistiek onderbedeeld is (bijvoorbeeld in vergelijking
tot wat Denemarken en Noordrijnland-Westfalen aan de eigen taal spenderen),
terwijl het onderzoek in de Nederlandse Taal van groot belang is (zie ook
thema 8). Keuzen binnen het bestaand budget1. Opgave is om te komen tot de opbouw van een breed, stabiel landelijk
gedifferentieerd patroon aan leerstoelen in de letteren. De overheid heeft
voor de instandhouding van de geesteswetenschappen een speciale cultuurpolitieke
verantwoordelijkheid. Met de vijf meest betrokken universiteiten heeft de
overheid, mede naar aanleiding van de motie-de Vries (TK 24 556, nr 11,
1995–1996), daarover overleg gevoerd. De conclusies van dat overleg,
waarin een aantal afspraken is vastgelegd, zijn op 27 juni 1996 door de minister
van OCenW en de staatssecretaris van OCenW (Cultuur) en de voorzitters van
de Colleges van Bestuur van de 5 betrokken universiteiten getekend (zie bijlage
3). 2. Er zal een oriënterende verkenning worden uitgevoerd om meer inzicht
te krijgen in de plaats, functie en kwaliteit van de wetenschapsbeoefening
in de verschillende instituten de Cultuursector (zie de Cultuurnota). 3. Voor acties met betrekking tot de Nederlandse taal wordt verwezen naar
thema 8.4. Voor een betere toegankelijkheid van de in verschillende Nederlandse
museumbibliotheken aanwezige literatuur heeft het ministerie van OCenW extra
middelen ingezet voor de ontwikkeling van een Databank Kunsthistorische Bibliotheken.
Dit project kan een belangrijke ondersteunende functie vervullen voor het
kunsthistorisch onderzoek in de instellingen van hoger onderwijs en onderzoek
en de musea. Keuzen ter stimuleringVoor de conservering van bedreigde literaire collecties en handschriften
heeft de staatssecretaris van OCenW voor de periode 1997–2000 een bedrag
gereserveerd van 3,2 miljoen gulden per jaar (zie de Cultuurnota). Voor de
conservering van bedreigd wetenschappelijk materiaal is de minister van OCenW
bereid in diezelfde periode 1,5 miljoen gulden per jaar in te zetten. 2.3. De voortzetting van het verkenningenprocesIn het voorafgaande is er op gewezen dat Nederland, wil het zich met succes
kunnen profileren als Kennisland, scherpe keuzen zal moeten maken. Deze keuzen
kunnen niet zo maar van bovenaf worden opgelegd. Zij zullen tot stand moeten
komen via een breed gedragen proces, waarvan de uitkomsten voor alle betrokken
partijen herkenbaar moeten zijn; en waarvoor partijen – of het nu gaat
om onderzoeksinstellingen als TNO, universiteiten en dergelijke of om gebruikers
van onderzoek, zoals burgers en bedrijven – zich mede verantwoordelijk
voelen. Dit brede draagvlak is in de eerste plaats nodig omwille van de kwaliteit
van de besluitvorming, waarbij velerlei inzichten moeten worden uitgewisseld
en belangen moeten worden afgewogen. Het gaat bij de verkenningen namelijk
niet alleen om de uitkomsten, maar ook om het proces zelf en de kwaliteit
van de dialoog. VNO-NCW spreekt in dit verband van een «katalysatorfunctie
voor de communicatieprocessen tussen wetenschapaanbieders en belanghebbenden
van kennis» en heeft kenbaar gemaakt deze functie belangwekkend te vinden.
Een breed draagvlak is in de tweede plaats wenselijk, omdat de implementatie
van de uiteindelijke keuzen door partijen zelf zal moeten worden gedragen
en de verkenningen op alle niveaus in het bestel tot acties moeten leiden.Draagvlak en actieve betrokkenheid zijn dus essentieel. Dit laat de eigen
verantwoordelijkheid van de overheid evenwel onverlet. Zo kan de overheid
zelf prioriteiten stellen, wanneer er vanuit maatschappelijk oogpunt onvoldoende
(snel) aan de verkenningsresultaten gevolg wordt gegeven. Partijen zullen
er echter baat bij hebben om de geïdentificeerde prioriteiten in hun
onderzoeksbeleid te verdisconteren: zij hebben deze immers zelf van meet af
aan helpen formuleren.De minister van OCenW heeft in 1992 de Overlegcommissie Verkenningen (OCV)
geïnstalleerd om het keuze-proces vanuit het onderzoek- en wetenschapsbeleid
te structureren. In specifieke zin werd beoogd via een terreinoverdekkend
verkenningenproces:– te bevorderen dat partijen in de onderzoekwereld een strategische
en maatschappelijke oriëntatie ontwikkelen die uitstijgt boven het niveau
van de eigen organisatie en nadrukkelijk rekening houdt met ontwikkelingen
op (inter)nationaal niveau;– de vroegtijdige betrokkenheid van gebruikers van onderzoek bij
dit proces te vergroten en mechanismen voor articulatie van de maatschappelijke
vraag te versterken, opdat in een zo vroeg mogelijk stadium van het langdurige
traject van kennisvorming met onderzoekers over en weer bruggen
kunnen worden geslagen, bijvoorbeeld omwille van kennisbehoeften op meer korte
termijn van innoverende bedrijven.– naar de samenleving toe duidelijker te maken op welke thema's
het onderzoek zich richt en welke betekenis het onderzoek kan hebben voor
de oplossing van maatschappelijke vraagstukken;– terreinen te identificeren waarop onderzoeksinitiatieven moeten
worden genomen en verkenningsacties moeten worden gestart;– (concrete) opties te ontwikkelen voor onderzoek op basis van maatschappelijke
signalen of wetenschappelijke kansen;– een draagvlak voor opties te vormen.Met de OCV is een belangrijke stap gezet op weg naar verankering van het
verkenningenproces in de samenleving. Haar werk heeft resultaten opgeleverd,
die niet kunnen worden genegeerd. Als de universiteiten en de grote wetenschapsorganisaties
ingaan op de uitdagingen die besloten liggen in het eindrapport van de OCV,
dan vormt zich op deze wijze de onderzoekagenda voor de komende periode. Reeds
in het Wetenschapsbudget 1995 werd gesteld, dat het allerminst de bedoeling
is, dat de nu geformuleerde prioriteiten al na korte tijd door nieuwe prioriteiten
worden vervangen.De OCV heeft bij haar werkzaamheden een zeer breed terrein bestreken.
De dynamiek in de maatschappelijke en wetenschappelijke ontwikkelingen kan
over een aantal jaren aanleiding geven tot een nieuwe exercitie met een breed
spectrum. Maar voor de korte termijn is het niet nodig, dat het verkenningenproces
zo grootschalig wordt voortgezet als de afgelopen jaren het geval is geweest.
Nu de instellingstermijn van de OCV op 31 december 1996 verstrijkt dient zich
de vraag aan of en, zo ja, op welke wijze het verkenningenproces na die datum
wordt voortgezet.Wat moet er blijven?Een proces van keuzebepaling en implementatie van de gemaakte keuzen is
tot mislukken gedoemd wanneer daarvoor geen draagvlak bestaat. De OCV heeft
aan de totstandkoming van dat draagvlak een grote bijdrage geleverd. Bij een
totale stopzetting van het verkenningenproces wordt dat draagvlak versmald
en verdund. Voorts is in de afgelopen periode expertise opgebouwd, die het
mogelijk maakt de kwaliteit van verkenningen te waarborgen. Die expertise
mag niet weglekken. Ook is het zo, dat de meeste verkenningen die in de afgelopen
jaren zijn verricht een follow-up behoeven: dit moet worden bevorderd en bewaakt.
En tenslotte is het zo, dat nieuwe prioriteiten en posterioriteiten moeten
worden geïdentificeerd. Op gebieden waarop sectorraden werkzaam zijn,
kunnen deze een zeer nuttige rol vervullen, maar het stelsel van sectorraden
is bij lange na niet terreindekkend.Kenmerkend voor de OCV-werkzaamheden was, dat zij in volle onafhankelijkheid
werden verricht. Onafhankelijkheid zowel van het overheidsbeleid als van gevestigde
aanbodstructuren. Die onafhankelijkheid moet gehandhaafd blijven. Bovendien
is een grote betrokkenheid en medeverantwoordelijkheid van relevante partijen
nodig zonder dat er sprake is van de behartiging van specifieke belangen.
Verkenningen zijn immers een proces van gestructureerde dialoog tussen betrokkenen
in de onderzoekwereld en afnemers van kennis (en mensen). Verder heeft de
studie van Irvine en Martin, die aan de basis lag van de vormgeving van het
verkenningenproces, laten zien dat het wezenlijk is op gezette tijden een
meer integrale slag te maken en die ook te spitsen op door de overheid te
creëren voorwaarden of stimulansen.Gezien het streven naar versobering van de adviesstructuur achten de ministers
van OCenW en EZ de Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid
(AWT) de beste partij om het verkenningenproces voort te zetten. Dat sluit
aan bij het pleidooi van de evaluatiecommissie Cohen in 1995, dat de AWT zich
niet alleen zou richten op onderwerpen rond organisatie en financiering van
onderzoek, maar ook op een aantal vitale terreinen een lange-termijnvisie
zou ontwikkelen. De minister van OCenW heeft dat standpunt onderschreven in
de Voortgangsrapportage Wetenschapsbeleid. Ook de AWT zelf wil graag inhoudelijker
en «dieper» werken. Door een verbinding te leggen tussen de AWT
en verkenningen wordt dat gemakkelijker gemaakt.Natuurlijk zijn verkennen en adviseren functies die niet met elkaar mogen
worden verward. De essentiële taak van de AWT is het in volle onafhankelijkheid
(van personen en instanties, maar ook van de uitkomsten van verkenningen)
adviseren van de regering over het te voeren wetenschaps- en technologiebeleid.
De voorzitters van AWT, Commissie van Overleg Sectorraden (COS) en OCV wordt
gevraagd om voor 1 januari 1997 in overleg met OCenW en EZ een werkwijze en
organisatie uit te werken die recht doet aan de hier beschreven vereisten.
Om te bereiken dat het verkenningenproces ook daadwerkelijk wordt gedragen
in de samenleving zullen ook andere partijen dan de overheid aan de financiering
van het verkenningenproces moeten bijdragen. Voor 1997 is voor het verkenningenproces
nog een bedrag van 1 miljoen gulden gereserveerd. De minister van OCenW is
bereid dat bedrag voor de daaropvolgende vier jaar te handhaven, mits er vóór
1 april 1997 voldoende garanties zijn dat de hierboven aangegeven lijnen (werkzaamheden,
organisatorische regeling) ook feitelijk worden gerealiseerd. HOOFDSTUK 3 KWALITEIT VAN ONDERZOEK 3.1 Inleiding: de kennisinfrastructuurDit hoofdstuk gaat over instrumenten voor bevordering van topkwaliteit
van onderzoek en de bekostiging daarvan. Voor versterking van de kennisintensiteit
van de samenleving, waarvoor in het Groenboek van de EU, in de OESO, en het
Nationale Kennisdebat, de door de AWT georganiseerde ronde-tafel conferentie
over wetenschappelijk onderzoek en in het recente manifest van sociaal-democratische
Europese bewindslieden voor wetenschapsbeleid «Bruggen Bouwen»
gepleit wordt, is wetenschappelijk onderzoek van cruciaal belang. Investeren
van overheid en private partijen in kennis betekent onder meer investeren
in wetenschappelijk onderzoek.Wetenschappelijk onderzoek draagt in hoge mate bij aan het reservoir van
toepasbare kennis, en staat aldus in veel gevallen en soms op onverwachte
wijze aan de basis van maatschappelijke en industriële doorbraken. Hoewel
maatschappelijk rendement van wetenschappelijk onderzoek moeilijk kwantificeerbaar
en niet alleen in monetaire termen uit te drukken is, wordt in recente Amerikaanse
publicaties in Science & Engineering Indicators 1996 (Chapter 8, Economic
and Social Significance of Scientific and Engineering Research) een gemiddelde
economische «rate of return» geschat van 20–30 %. De vaak
moeilijk voorspelbare en moeilijk meetbare effecten op langere termijn zijn
daarbij inbegrepen.De selectiviteit en flexibiliteit in het kiezen van onderzoeksthema's
en -programma's zijn aanmerkelijk toegenomen. Bij die keuzeprocessen spelen
maatschappelijke overwegingen een steeds prominentere rol. Ook de internationale
oriëntatie en samenwerking zijn sterk gegroeid. De resultaten hiervan zijn meetbaar: een relatief hoog aantal publicaties
en een goede positie bij citatie-analyses. In de Europese programma's scoort
het Nederlandse onderzoek boven gemiddeld.Om een substantieel maatschappelijk rendement van wetenschappelijk onderzoek
te realiseren is het steeds belangrijker een hechte samenwerking tot stand
te brengen tussen publiek en privaat onderzoek en is aansturing van onderzoek
op basis van duidelijk gedefinieerde maatschappelijke doelen nodig. Het kabinet
heeft in de nota «Kennis in Beweging» ingezet op versterking van
de samenhang tussen publiek en privaat onderzoek. Dat leidde onder meer tot
het voorstel voor TTI's; een ander voorstel is de samenwerkingsfaciliteit
waarin ook strategische samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven
gestimuleerd wordt; het versterkt inzetten van programmeringsmiddelen bij
NWO op voor het bedrijfsleven relevante terreinen; de invoering van een basisprogramma
van NWO; de inzet van de doelfinanciering van TNO en het Energie-Onderzoek
Centrum Nederland (ECN) zal gericht worden op strategische samenwerking met
vraagpartijen. Voor het stimuleren van R&D in bedrijven kwam er versterking
van de WBSO die ook uitbesteed onderzoek faciliteert. In de Wetenschapsbudgetten
van de afgelopen jaren zijn duidelijke lijnen uitgezet om de maatschappelijke
aansturing te versterken.Nederland heeft op het gebied van wetenschappelijk onderzoek een sterke
troef in de vorm van een solide onderzoeksinfrastructuur. Wat de publieke
kennisinfrastructuur betreft zijn kwaliteit en productiviteit van het Nederlandse
onderzoek zonder meer goed te noemen: in termen van productiviteit staat Nederland
op de tiende plaats, in termen van «invloed» (blijkend uit de
mate waarin wetenschappelijke artikelen uit Nederland worden geciteerd) zelfs
op de zevende plaats in de wereld. Het gaat hier om alle wetenschappelijke
publicaties van voldoende niveau, waarvan circa 75 % het universitaire, circa
20 % het (semi)publieke en circa 5 % het private onderzoek betreft. De kwaliteitszorg voor TNO en de GTI's geschiedt via regelmatige internationale
visitaties, doorlichting van technologieportefeuilles, maar ook (meer impliciet
doch met direct effect) via de gegunde marktopdrachten en via adviesraden
met vertegenwoordiging uit het bedrijfsleven bij de wetenschappelijke basisprogramma's.
De private onderzoeksector kent zijn eigen beoordelingscriterium: de bijdrage
aan het goed functioneren van bedrijven en instellingen, en de bedrijfsresultaten.Wat de publieke kennisinfrastructuur betreft, geven de onderzoekbeoordelingen
door commissies van internationale deskundigen, die de VSNU sinds 1994 organiseert
een vrij gedetailleerd beeld van de kwaliteit van het universitaire onderzoek
in een inmiddels lange reeks van disciplines. Daaruit blijkt, dat op vrijwel
alle terreinen het gemiddelde niveau tegemoet komt aan internationale standaarden
en niet zelden daar (soms zelfs ver) bovenuit steekt. Het beeld dat in de
Voortgangsrapportage Wetenschapsbeleid van september 1995 (TK 1995–1996,
24 409, nrs. 1–2; bijlage 2) werd geschetst, wordt in de recent
afgesloten beoordelingen bevestigd.Door het op profilering gerichte beleid dat op steeds meer universiteiten
tot ontwikkeling komt, en niet in de laatste plaats door de vorming van een
breed stelsel van onderzoekscholen, zijn processen in gang gezet die geleid
hebben tot bundeling van krachten. Deze zwaartepunten in het onderzoeklandschap
betekenen, naast een versterking van de kwaliteit van de opleiding tot onderzoeker
in tal van terreinen, dat de mogelijkheden voor multi- en interdisciplinair
onderzoek, zo belangrijk als het gaat om de oriëntatie op maatschappelijke
vraagstukken, aanzienlijk zijn verruimd. De publicatie «Het Kennisnetwerk»
die OCenW begin dit jaar uitbracht, brengt dit in kaart voor een groot aantal
technologiegebieden die voor de maatschappij als geheel en niet in de laatste
plaats voor het bedrijfsleven onmisbaar zijn, zoals procestechnologie, katalyse
en biotechnologie. De erkenningsprocedure voor onderzoekscholen, met gedegen
toetsing door de Erkenningscommissie Onderzoekscholen (ECOS), bevordert de
kwaliteit van het onderzoek en de daarin ingebedde opleiding tot onderzoeker.
Inmiddels zijn in totaal 97 onderzoekscholen gevormd en door de ECOS erkend,
waarbij alle wetenschapsgebieden in ruime mate vertegenwoordigd zijn, zodat
er geen economisch of maatschappelijk relevante wetenschapsgebieden van belang
zijn zonder onderzoekschool.Het is thans, in vervolg op het toponderzoek premiërende programma
Spinoza, tijd voor een volgende stap op weg naar een dieptestrategie voor
de onderzoekscholen. In de volgende paragraaf wordt uiteengezet hoe de minister
van OCenW die uitbouw naar excellente onderzoekscholen ziet. Zij zullen een
nog betere basis vormen om op een aantal toegespitste terreinen tot hechte
samenwerking met bedrijven te komen in de TTI's, waarvoor de procedure loopt.
Daarnaast wil de minister van OCenW de breedtestrategie ten behoeve van onderzoekscholen
versterken.Gemeten naar de eerste en tweede geldstroom samen is in internationaal
perspectief de omvang van het universitaire onderzoek in Nederland naar verhouding
groot. Het totaal aandeel van de tweede geldstroom is, internationaal vergeleken,
betrekkelijk gering. Met een onderzoeksbudget van circa 2,6 miljard in de
eerste geldstroom en een tweede geldstroom van circa 300 miljoen gulden zit
Nederland gemiddeld op zo'n 12 % tweede geldstroom-onderzoek, terwijl bijvoorbeeld
Frankrijk, België, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk op 25 à
30 % zitten1 . De (lange-termijn-)noden van de
samenleving, de internationale concurrentie, de betekenis van wetenschappelijk
onderzoek als zodanig vragen om topkwaliteit. De uitdaging aan overheid en
onderzoeksveld is een strategie te ontwikkelen voor de versterking van topkwaliteit
in het publieke bestel. Een stelsel met een teveel aan «verdelende
rechtvaardigheid» werkt verstarring in de hand, bevoordeelt middelmaat
en leidt ertoe dat echt toptalent niet de ruimte krijgt die het verdient.
Het wegtrekken van een aantal toonaangevende onderzoekers naar buitenlandse
universiteiten waar zij meer armslag konden verkrijgen, behoort ons te verontrusten.
Voor de universiteiten geldt overigens dat versterking van topkwaliteit in
het onderzoek helemaal niet op gespannen voet staat met de noodzaak een nauwe
feitelijke relatie te onderhouden met het wetenschappelijk onderwijs, hun
primaire taak. De versterking van de kwaliteit van onderzoek vergt een instellingsoverstijgend
stelsel van premiëring van kwaliteit. De rol van de tweede-geldstroomorganisatie
NWO is daarbij een essentieel element.In dit hoofdstuk wordt de strategie uiteengezet die de overheid wil volgen
om de kwaliteit van het publieke onderzoek verder te versterken, een streven
overigens waarmee ook het maatschappelijk belang is gediend. Aan de orde zullen
achtereenvolgens komen: dieptestrategie met betrekking tot toponderzoekscholen,
vernieuwing van de persoonsgerichte stimulering, breedtestrategie met betrekking
tot onderzoekscholen en technologische topinstituten. 3.2 Nieuwe stimuleringsinstrumenten gericht op kwaliteit,
selectiviteit en samenwerking in het onderzoekKoersen op kwaliteit is niet alleen maar een zaak van inzet van voldoende
middelen. Het gaat er ook om dat de ambitie om topkwaliteit te creëren
gedeeld wordt en omgezet wordt in prikkels waardoor universiteiten, onderzoekinstellingen
, -organisaties en onderzoekers uitgedaagd worden topkwaliteit te realiseren.
Daartoe moet de selectie van wetenschappelijke kwaliteit op landelijk niveau
versterkt worden, zodat het beste onderzoek extra armslag krijgt.Het Nederlandse researchsysteem kent drie typen door de overheid gefinancierde
organisatievormen voor fundamenteel/strategisch onderzoek met een karakteristiek
verschil in missie:– de onderzoekscholen bij de universiteiten, voor hoogwaardig onderzoek
en opleiding van tweede fase promotie-onderzoekers en ontwerpers;– de para-universitaire instituten voor hoogwaardig onderzoek en
het beschikbaar stellen van instrumenten, collecties en andere faciliteiten.
In dezelfde categorie vallen enkele buiten KNAW en NWO functionerende fundamenteel
strategische onderzoekinstellingen;– de facultaire onderzoeksgroepen buiten de onderzoekscholen;De betekenis van de samenwerking tussen de para-universitaire onderzoekinstituten
en de universitaire groepen is groot, bijvoorbeeld bij een optimaal gebruik
van dure apparatuur. Afstemming en versterking van die relatie is van belang
(zie ook paragraaf 3.4 over de instituten).De minister van OCenW stelt zich voor langs drie lijnen nieuwe impulsen
aan topkwaliteit, selectiviteit en samenwerking te geven. Ten aanzien van
de onderzoekscholen wordt de dieptestrategie versterkt: de beste onderzoekscholen
worden geselecteerd en met extra middelen gestimuleerd om uit te groeien tot
excellente onderzoekscholen van internationale allure. Daarnaast zullen de
beste onderzoekers, werkzaam hetzij in onderzoekscholen hetzij daarbuiten,
via een versterking van de persoonsgerichte stimulering nieuwe ontwikkelingskansen
krijgen. Tevens zal de in de breedtestrategie voor onderzoekscholen tot stand
gebrachte selectiviteit, samenwerking en concentratie verder versterkt worden
door de inzet van binnen de eerste geldstroom daartoe vrij te maken middelen.Met het nog sterker inzetten op de organisatievorm onderzoekscholen en
met het nog meer op topkwaliteit en selectieve profilering toegesneden inzetten van de bestaande geldstromen, zullen universiteiten en NWO
in staat zijn in het wetenschappelijk onderzoek een aantal topomgevingen te
creëren voor toponderzoekers en hoogwaardige tweede fase opleidingen
op een internationaal excellerend niveau.Een soortgelijke ambitie, specifiek toegespitst op terreinen die relevant
zijn voor het bedrijfsleven, is, samen met bedrijven, een klein aantal technologische
topinstituten tot stand te brengen. Hier wordt verderop in deze paragraaf
op ingegaan.De voorstellen die volgen zijn ingrijpend, zowel voor de universiteiten
als voor NWO. Wat de universiteiten betreft heeft de minister van OCenW voor
herstructureringsconsequenties in 2000 15 miljoen gulden en in 2001 30 miljoen
gulden gereserveerd. NWO zal in organisatie en aanpak een flinke verandering
moeten doormaken. Dat komt verderop aan de orde. Excellente onderzoekscholenDe afgelopen jaren is een breed stelsel van onderzoekscholen ontwikkeld
dat geleid heeft tot zwaartepuntvorming in het onderzoekslandschap. Nu moet
verder vorm worden gegeven aan de dieptestrategie ten aanzien van onderzoekscholen
door op grond van wetenschappelijke excellentie enkele onderzoekscholen te
selecteren die nu reeds topkaliber hebben en de capaciteiten hebben om nog
verder uit te groeien tot onderzoekscentra van internationale allure. Het
ontwikkelen van excellente onderzoekscholen is een uitdaging voor de universiteiten
die hun onderzoekscholen en onderzoekers een kans kunnen bieden. De strategie
van de minister van OCenW zal erop gericht zijn binnen enkele jaren maximaal
10 wetenschappelijke instituten uit te bouwen tot internationale topcentra.
Daarbij zullen zowel de onderzoekscholen als de huidige NWO- en KNAW-instituten
worden betrokken. Indien na verloop van tijd blijkt dat het mogelijk is om
meer dan 10 centra tot ontwikkeling te laten komen die voldoen aan de hoogste
eisen van internationaal bewezen excellentie, zal de minister van OCenW daaraan
uiteraard meewerken. Op dit moment is dat echter geen realistisch perspectief.De selectie ervan wordt bij NWO belegd. Voor deze dieptestrategie, inclusief
de hierna te bespreken versterking van de persoonsgerichte stimulering wordt
in de onderzoekscompoment in de bekostiging van de universiteiten een bedrag
van 100 miljoen gulden vrijgemaakt.Criteria waar toponderzoekscholen aan moeten voldoen om voor extra stimulering
in aanmerking te kunnen komen zijn: excellente wetenschappelijke kwaliteit
van internationale allure; daarnaast een goed onderzoekmanagement gekenmerkt
door consistentie in de onderzoekprogrammering, een goed en functioneel netwerk
van wetenschappelijke en maatschappelijke partijen, een adequate inzet en
management van menselijk kapitaal en voldoende mandaat en bestuurskracht.De hier geschetste voornemens passen in de aanbevelingen van de AWT en
de evaluatiecommissie NWO een groter deel van de onderzoekmiddelen van de
universiteiten ter beschikking te stellen via landelijke competitie en afweging
onder leiding van NWO. De consequentie van het aldus ter beschikking stellen
van middelen aan toponderzoekscholen en toponderzoekers is dat reallocatie
binnen en tussen universiteiten kan optreden. Selectie en vastleggen van de
hiermee gemoeide middelen in de bekostigingsregels voor individuele instellingen
vergen strakke, zorgvuldige procedures.Met NWO en VSNU heeft de minister van OCenW daartoe afgesproken, dat hem
vóór 15 november 1996 voorstellen worden gedaan voor enerzijds
een procedure waarlangs NWO tot de selectie van de toponderzoekscholen wil
komen (hierbij heeft NWO het voortouw), en anderzijds een regeling, die, zoveel
mogelijk uitgaande van de wettelijke bekostigingsregels voor
het onderzoek aan de universiteiten, vastlegt hoe de uitkomsten van de selectie
vertaald worden in de bekostiging van de individuele instellingen (hier heeft
de VSNU het voortouw). In deze regeling ligt ook besloten hoe om te gaan met
voorkomende reallocaties van financiële middelen tussen instellingen.
De minister van OCenW zal deze voorstellen beoordelen tegen de achtergrond
van de hierboven geschetste criteria en op grond daarvan de bekostigingsregels
nader invullen dan wel wijzigen. Persoonsgerichte stimuleringDe persoonsgerichte stimuleringsprogramma's van NWO (Talent, Pionier,
Spinoza) en KNAW («Akademie-onderzoekers») vormen een succesvolle
aanpak om talentvolle onderzoekers, ook buiten de onderzoekscholen, ontwikkelingskansen
te bieden.– «Talent» biedt onderzoekers gelegenheid een jaar in
het buitenland aan een goed onderzoeksinstituut te werken;– het KNAW-programma «Akademie-onderzoekers» biedt universiteiten
gelegenheid potentiële toponderzoekers die aan het begin staan van een
wetenschappelijke carrière voor het wetenschappelijk onderwijs te behouden;– het Pionier-programma geeft excellente gepromoveerde onderzoekers
de kans om een eigen onderzoeksgroep en onderzoekslijn aan een universiteit
op te bouwen;– het Spinoza-programma biedt een premie voor gevestigde zeer gerenommeerde
onderzoeksleiders, meestal in onderzoekscholen, om hun onderzoek een impuls
te geven.De evaluatiecommissie NWO heeft aanbevolen om het Pionier-programma te
versterken en bij NWO het Huygens-programma weer in te stellen onder gelijktijdige
reductie van het KNAW-programma. Kern van het Huygens-programma is dat de
uitverkoren jonge gepromoveerde, internationaal succesvolle, onderzoeker financiering
voor een aanstelling met een eigen onderzoeksbudget bij een universiteit naar
keuze krijgt.De minister van OCenW is met de evaluatiecommissie NWO van mening dat
op personen gerichte stimulering versterking verdient. Hij wil daarom bijvoorbeeld
30 miljoen gulden van de in de context van toponderzoekscholen genoemde 100
miljoen gulden bestemmen voor versterking van persoonsgerichte steun aan (potentiële)
toponderzoekers, met name ook om diè wetenschappers die dragers van
nieuwe ontwikkelingen in het onderzoek kunnen worden voor Nederland te behouden
of naar Nederland te halen.Een en ander vereist prudente afstemming van deze programma's onderling
en afstemming met het strategisch personeelsbeleid van de universiteiten.Overwogen moet daarom worden ook het Programma Akademie-onderzoekers van
de KNAW bij NWO onder te brengen. Dat maakt ook de rolverdeling tussen NWO
als onafhankelijke selectie-instantie en de KNAW als gezaghebbend forum voor
uitspraken, adviezen en evaluaties over de wetenschap duidelijker en sterker.
Bij de nadere afstemming en eventuele herinrichting van de veelheid aan persoonsgerichte
stimulering zullen uiteraard de kernpunten van het Akademie-onderzoekers-programma
en de aantrekkelijke kanten van bijvoorbeeld het door de evaluatiecommissie
NWO genoemde Huygens-programma behouden, respectievelijk geïntroduceerd
moeten worden. NWO wordt uitgenodigd volgens de hier aangegeven indicaties
vóór 1 maart 1997 met een voorstel te komen, waarbij NWO en
KNAW samen moeten zorgen voor een goede opvang van het Akademie-onderzoekersprogramma
en het overgangstraject. De minister van OCenW zal dat voorstel bespreken
met NWO, de KNAW en de VSNU. Op termijn zou in het kader van
deze programma's ook de aanstelling van een onderzoeker in één
van de grenslanden tot de mogelijkheden moeten behoren, mits op basis van
reciprociteit. Breedtestrategie, samenwerking en profileringNederland heeft er bewust voor gekozen dat de universiteiten naast een
onderwijs- ook een onderzoektaak hebben. De universitaire opleiding vraagt
intrinsiek om een onderzoekomgeving. Daarom heeft de overheid ook gekozen
voor een strategie in de breedte ter bevordering van de kwaliteit van onderzoek
door middel van onderzoekscholen. Nu de ontwikkeling van onderzoekscholen
aanzienlijk uitgekristalliseerd is, is het zaak de hiermee gepaard gaande
selectiviteit, samenwerking en concentratie te behouden. De beperkte financiële
mogelijkheden nopen immers tot een verdergaande samenwerking tussen universiteiten,
onderzoekinstituten en andere actoren in de kennisinfrastructuur. Dat vraagt
dat enerzijds instellingsbesturen een instrument in handen hebben om deze
ontwikkelingen voortdurend te blijven bevorderen en zo de bodem vruchtbaar
te maken voor het toponderzoek voor morgen. Anderzijds is een landelijke invalshoek
wenselijk om de kwaliteit te bewaken. De bedoeling is voor dit doel 100 miljoen
gulden binnen de eerste geldstroom te reserveren. De universiteiten bepalen
welke onderzoekscholen in aanmerking komen na toetsing door NWO. De VSNU is
gevraagd in overleg met NWO vóór 15 december 1996 met een voorstel
te komen voor een procedure voor de inzet van deze middelen. Rol van NWO bij het steunen van toponderzoekNaast de zojuist beschreven rol van NWO bij het besteden van de tweemaal
100 miljoen gulden die binnen de eerste geldstroom worden vrijgemaakt voor
toponderzoekscholen voor extra persoonsgerichte steun en voor de breedtestrategie
voor onderzoekscholen zal NWO ook zelf in de komende periode bijdragen aan
de beoogde stimulering van onderzoekscholen. De verwachting is, dat de 90
miljoen gulden die NWO uit centrale en gebiedsbestuurmiddelen in de periode
1997–2001 zal vrijmaken voor beleidsintensiveringen speciaal in interdisciplinaire
thema's in overwegende mate aan de onderzoekscholen ten goede zullen komen.Overigens zal NWO natuurlijk alert blijven op toponderzoek buiten onderzoekscholen. Technologische TopinstitutenIn het kader van de nota «Kennis in Beweging» hebben de ministers
van EZ, OCenW en LNV een procedure gestart die, op grond van voorstellen daartoe
vanuit het bedrijfsleven, tot de selectie van enkele TTI's zal leiden. Daarbij
gaat het erom op een aantal terreinen die direct van belang zijn voor de technologische
ontwikkeling van de bedrijvigheid in een hecht samenwerkingsverband (het TTI)
een toegespitst onderzoekprogramma te ontwikkelen, waarin niet alleen kwaliteit
op internationaal excellerend niveau wordt geleverd, maar ook een rechtstreekse
koppeling tot stand komt met het belang van betrokken bedrijven. Daarvoor
is een bedrag van 55 miljoen gulden structureel beschikbaar uit de middelen
voor beleidsintensivering in cluster 3 kennisinfrastructuur. De TTI's zijn
wetenschappelijk excellente instituten die ontwikkeld worden op grond van
daartoe strekkende voorstellen vanuit het bedrijfsleven, waarvan dan ook een
gegarandeerde committering verwacht wordt. Bij de TTI's is het nadrukkelijk
de bedoeling dat voortgebouwd wordt op de in de publieke kennisinfrastructuur
aanwezige sterke onderzoeksinstituten. De toets op wetenschappelijke excellentie
wordt uitgevoerd door een door de KNAW ingestelde commissie,
de economisch-technologische toets wordt door PA-consultants gedaan. Op basis
van beide toetsen adviseert een Commissie van Wijzen de drie betrokken ministers
over welke voorstellen doorgaan naar de fase waarin de businessplannen worden
opgesteld. Daarna worden deze plannen op haalbaarheid en wenselijkheid getoetst
door de Commissie van Wijzen, waarna een definitieve selectie door de ministers
zal plaatsvinden. Aan het eind van het jaar hopen de betrokken ministers de
beoogde TTI's bekend te maken.Op terreinen die relevant zijn voor het bedrijfsleven is synergie wenselijk
tussen de instrumenten TTI en toponderzoekscholen. Beide hebben immers als
doel om toponderzoek te bevorderen en in beide zullen daarom overeenkomstige
criteria voor wetenschappelijke kwaliteit worden gehanteerd. Daarom zal honorering
als (deel van een) TTI voor een onderzoekschool een belangrijke wegingsfactor
zonder automatismen zijn bij de selectie van toponderzoekscholen door NWO,
zonder dat evenwel van een garantie op selectie sprake kan zijn. NWO bestrijkt
immers bij deze selectie en prioritering het gehele veld van de wetenschapsbeoefening.
Omgekeerd ligt het voor de hand dat op de terreinen waarop een TTI tot stand
komt (delen van) relevante toponderzoekscholen in zo'n TTI betrokken zullen
worden. De TTI's zijn immers eveneens gediend met versterking van het potentieel
van mogelijk in TTI's deel te nemen onderzoekscholen. 3.3 Evaluatie van NWO Aanbevelingen van de evaluatiecommissieDe Evaluatiecommissie NWO heeft een grondige analyse van de positie en
het functioneren van NWO gemaakt en een reeks waardevolle aanbevelingen gedaan.
De commissie constateert dat NWO alom gerespecteerd wordt waar het gaat om
de primaire taakuitvoering: het stimuleren van de kwaliteit van het universitaire
onderzoek. De commissie constateert echter, dat NWO op een aantal terreinen
zo weinig geld heeft te verdelen dat op die terreinen onderzoekers hun interesse
verliezen om hun projecten voor selectieprocedures bij NWO aan te melden.
NWO dreigt op die gebieden haar invloed op kwaliteit van het universitaire
onderzoek te verliezen. De commissie is van mening dat de organisatie en werkwijzen
van NWO op een aantal punten een grondige aanpassing behoeven. NWO moet financieel
en organisatorisch versterkt worden om vanuit deze primaire taak meer invloed
op het universitaire onderzoek te kunnen uitoefenen. Daarbij vraagt de commissie
in het bijzonder aandacht voor de uitbouw van de onderzoekscholen, het versterken
van persoonsgerichte programma's en het opnieuw instellen van het Huygensprogramma
van NWO.Versterking en aanpassing van de organisatie van NWO vraagt, zo stelt
de commissie, om een aantal ingrijpende maatregelen. Er is stroomlijning van
de structuur van NWO nodig door één laag uit de organisatie
te halen, door het Algemeen Bestuur van NWO uit te breiden en meer bevoegdheden
te geven, de NWO-instituten los te maken uit de geldverdelende-NWO-organisatie
en de verdeling van projectmiddelen over onderzoeksgebieden beter te relateren
aan de aanvraagdruk. De commissie beveelt ook een sterkere rol van de overheid
aan bij de maatschappelijke oriëntatie van onderzoek van NWO. Overigens
bepleit de commissie geen verdere verschuiving van NWO-gelden naar het maatschappelijk
georiënteerd, multidisciplinair onderzoek aan te brengen dan nu het geval
is, tenzij daar additionele middelen voor beschikbaar komen. NWO moet onder
de huidige omstandigheden zorgen dat het beste wetenschappelijke onderzoek
adequaat gestimuleerd wordt met de middelen die daar nu voor
beschikbaar zijn. Dit onderzoek is immers de bron voor nieuwe kennis en voor
innovatie in onze samenleving. Visie op NWOHieronder geeft de minister van OCenW zijn reactie op de aanbevelingen
van de Evaluatiecommissie, maar allereerst volgt zijn visie op NWO's missie
en positie; hiermee wordt dus ook op het Meerjarenplan 1997–2001 van
NWO gereageerd.In de beleidsnota «Kennis verrijkt» en het «Meerjarenplan
1997–2001» heeft NWO haar keuzen en plannen voor de komende jaren
gepresenteerd. De door NWO in deze documenten geformuleerde onderzoeksmissie,
waarbij kwaliteit het uitgangspunt is, onderschrijft de minister van OCenW.
Het gaat dan om de volgende koers: concentratie op de fundamentele missie
van NWO met daarbinnen meer aandacht voor vernieuwing ten behoeve van de opbouw
en versterking van de innovatiecapaciteit van ons land, grotere openheid voor
onderzoek dat geïnspireerd wordt door maatschappelijke problemen, versterking
van inter- en multidisciplinaire samenwerking en oog voor differentiatie naar
wetenschapsgebied bij vertaling van deze missie in een effectieve aanpak.Om deze missie uit te voeren, ontwikkelt NWO een eigen visie en komt haar
een grote mate van zelfstandigheid toe bij uitvoering van haar belangrijkste
taak: het financieren van uitdagende wetenschap. Via de daarvoor in de NWO-wet
vastgelegde wijzen kan de minister van OCenW voor de vervulling van de taken
van NWO beleidsindicaties geven en vindt verantwoording aan hem plaats. Voor
het maatschappelijk georiënteerd onderzoek impliceert dit, volgens de
Evaluatiecommissie NWO maar ook volgens de AWT, dat de agenda onderhevig is
aan politieke discussie en vaststelling. De minister van OCenW onderschrijft
dat met de aantekening dat NWO bij de uitvoering autonoom is.Met de hiervoor beschreven voorstellen onderstreept de minister van OCenW
zijn instemming met de visie van NWO om haar rol te versterken. Voor een groot
deel gebeurt dat in overeenstemming, maar hier en daar is het afwijkend van
de eigen voorstellen van NWO. De minister van OCenW realiseert zich dat hiervoor
veranderingen in de organisatie nodig zijn, maar ook NWO zelf onderschrijft
dat. Daarop wordt dadelijk nader ingegaan.Op enkele hoofdpunten van NWO's Meerjarenplan wordt hieronder nog expliciet
ingegaan.Het voornemen om meer aandacht te besteden aan onderzoek dat geïnspireerd
wordt door vraagstukken uit de samenleving onderschrijft de minister van OCenW.
Dit zal er uiteindelijk toe leiden, dat de helft van de NWO-middelen (en niet
meer dan dat) door maatschappelijke oriëntatie geleid zal worden. Ook
naar het oordeel van de minister is dat een balans waarin de missie van NWO
goed tot zijn recht kan komen. Dat het kwaliteitscriterium daarbij bepalend
blijft en dat rekening moet worden gehouden met de verschillende wetenschapsgebieden
acht hij een belangrijke kanttekening. De onderzoeksthema's die vervolgens
worden gepresenteerd, zijn zijns inziens een goede invulling van de in «Kennis
verrijkt» gepresenteerde trends en passen ook in het voornemen om meer
maatschappelijk georiënteerd onderzoek te doen.Het inzetten van een groter deel van de NWO-middelen in «grotere
brokken», met als streven de verhouding tussen programma's en «losse
projecten» van 50 : 50 te laten zijn, ondersteunt de minister van OCenW.
Ook de belangrijke plaats die de persoonsgerichte steun van NWO krijgt heeft
zijn steun. Hiermee kan een belangrijke bijdrage worden geleverd aan
het kweken van een wetenschappelijke elite. Die elite zal nodig zijn voor
het realiseren van de toponderzoekscholen van internationaal kaliber. Voor
de persoonsgerichte steun wordt verwezen naar de voornemens die met NWO, VSNU
en KNAW over dit onderwerp zijn besproken (zie paragraaf 3.2). In het verlengde
hiervan vindt de minister van OCenW het accent dat NWO legt op internationale
samenwerking in de vorm van gezamenlijke onderzoeksprojecten en programma's
goed passen.De intentie van de door NWO voorgestelde allianties in de vorm van strategische
afspraken met universiteiten ondersteunt de minister van OCenW in principe.
Naar aanleiding van overleg met NWO, KNAW en VSNU zal de vormgeving daarvan
anders zijn dan het voorstel van NWO (zie paragraaf 3.2). Het voornemen om
tot verheldering van taken te komen heeft de volle steun van de minister.
Hier wordt verwezen naar paragraaf 3.4 waarin het beleid ten aanzien van de
instituten wordt beschreven. Het budget van NWONWO constateert in toenemende mate een wanverhouding tussen taken en middelen.
Het Algemeen Bestuur pleit in haar Meerjarenplan voor een vergroting van het
aandeel van de tweede geldstroom in de financiering van het universitaire
onderzoek. In het kader van de afspraken met NWO, KNAW en VSNU is niet gekozen
voor een vergroting van het budget van NWO, maar voor een versterking van
de invloed van de tweede geldstroom in de eerste geldstroom. Hiermee kan de
kwaliteitsbevorderende rol van NWO tot haar recht komen (zie par 3.2).Wat betreft de aanbeveling om NWO een grotere rol te geven in het uitvoeren
van onderzoekprogramma's van vakdepartementen, is de minister van OCenW met
zijn collega's in gesprek over de rol die NWO zou kunnen spelen bij het strategisch
onderzoek dat door hen wordt uitgezet. Vanuit enkele ministeries (vooral EZ,
VWS, LNV) is en wordt daar reeds ervaring mee opgedaan. Het is de bedoeling,
dat NWO onderzoekprogramma's gaat opzetten gericht op maatschappelijke vraagstukken
waarmee betrokken partijen uit de samenleving zich nauw verbonden voelen.De aanbeveling van de commissie om de overhead component tweede geldstroom,
die nu in de eerste geldstroom geïncorporeerd is, in NWO subsidietoekenningen
op te nemen, acht de minister van OCenW principieel zeer juist. Echter nu
de overeenkomst, die de VSNU en NWO hierover gesloten hebben, naar de mening
van beide partijen kennelijk voldoende goed wordt nageleefd, heeft overheveling
geen prioriteit. De maatschappelijke oriëntatie van tweede geldstroom
onderzoek en de verantwoordelijkheden van de minister ten opzichte van NWODe Evaluatiecommissie stelt dat het definiëren van de maatschappelijke
vraag naar onderzoek een taak is voor het Parlement. De minister van OCenW
vertaalt deze vraag naar prioriteiten voor het onderzoek, waarna NWO de taak
heeft om onderzoeksprogramma's op te zetten om deze prioriteiten te implementeren.
De Evaluatiecommissie sluit daarmee aan bij het AWT-advies over de NWO-organisatie
(oktober 1993).Voor de implementatie van de prioriteiten uit het Wetenschapsbudget heeft
de minister van OCenW met NWO tevens afgesproken om te streven naar afstemming
tussen algemene stimuleringsprogramma's wetenschapsbeleid, NWO-prioriteitsprogramma's
en de door NWO samen met vakdepartementen op te zetten strategische programma's.
Veel van de in dit kader lopende programma's worden mede gefinancierd
door vakdepartementen en andere maatschappelijke organisaties.Voor maatschappelijk georiënteerde programma's beschouwt de minister
van OCenW de betrokkenheid van partijen uit de samenleving bij de opzet en
uitvoering van het onderzoek als een voorwaarde voor toekenning van middelen
voor dit type onderzoek.In dit verband vraagt de minister van OCenW aan NWO om in voorjaar 1997
een voorstel uit te werken voor de besteding van de tweede geldstroommiddelen
die expliciet aan maatschappelijk georiënteerd onderzoek besteed worden.
In dat voorstel moet rekening worden gehouden met de uitgangspunten van samenhang,
implementatie van prioriteiten in het wetenschapsbeleid (zie hoofdstuk 2 en
in het bijzonder de afspraken met de diverse departementen) en betrokkenheid
van maatschappelijke partijen.In het kader van de beleidsindicaties voor het meerjarenplan van NWO heeft
de minister van OCenW reeds met NWO besproken dat de prioriteiten van dit
Wetenschapsbudget 1997, waarvoor het OCV rapport de basis is, agendabepalend
zullen zijn voor NWO. In bestuurlijk overleg met NWO is afgesproken dat NWO
in het voorjaar van 1997 zal reageren op het Wetenschapsbudget 1997 en het
OCV-rapport. Zoals in hoofdstuk 2 aangegeven, zal hij ook met NWO (net als
bij de universiteiten en andere onderzoekorganisaties) nadere afspraken maken
over de procedure en verantwoording bij de implementatie van keuzen. De organisatie en werkwijze van NWODe verstrekkende, profilerende keuzen die in het geding zijn, vragen van
NWO om haar selectie- en financieringsmechanismen aan te passen. Naarmate
de consequenties van de selectie zwaarder wegen, klemmen ook de eisen van
legitimiteit, doorzichtigheid en slagvaardigheid die aan het selectieproces
moeten worden gesteld. In het voetspoor van de aanbevelingen van de Evaluatiecommissie
NWO zal NWO in de komende twee jaar ingrijpende maatregelen nemen met als
doel het vergroten van de slagvaardigheid, flexibiliteit en effectiviteit
van de organisatie. Streven is deze operatie begin 1998 te voltooien. Zo zal
NWO het aantal bestuurslagen terugbrengen van drie naar twee. Tegelijkertijd
zullen de selectieprocedures transparanter worden gemaakt. Daarmee vervolgt
NWO de weg die sinds 1993 is ingeslagen met de operatie «NWO op maat».
NWO zal daarbij aangepaste vormen ontwikkelen om de expertise en betrokkenheid
van de onderzoekers bij de inhoudelijke beoordeling en afweging van het onderzoek
optimaal te benutten. Voor de andere positie van de door NWO (en KNAW) beheerde
instituten wordt verwezen naar de paragraaf 3.4.Wat de instrumenten betreft, betekent de veranderende rol van NWO, dat
zij overeenkomstig haar voornemens nog meer nadruk zal moeten leggen op profilerende
vormen van financiering. Voor de opbouw en uitbouw van nieuwe onderzoeklijnen
op kwalitatief hoog niveau is een kritische massa nodig. Dat vergt concentratie
van mensen en middelen. Het is dan ook zaak, dat NWO haar concentratiebeleid
(het toekennen van middelen in «grote brokken») krachtig doorzet.
Gelet op de verbreiding van het promotie-onderzoek binnen de eerste geldstroom
is het een verantwoorde afweging, dat dit beleid ten koste gaat van de traditionele
ondersteuning in de vorm van breed gespreide en kleinschalige projecten, uitgevoerd
door niet meer dan één onderzoeker (in de praktijk veelal een
promovendus). Wel zal de maatvoering en de verhouding tussen grootschalige
en kleinschalige steun van gebied tot gebied moeten kunnen verschillen. In
dit verband is de opmerking van de Evaluatiecommissie NWO over een meer evenwichtige
verdeling van middelen over de verschillende wetenschapsgebieden
ook van belang. De verdeling over de gebieden blijft een punt van aandacht.De toenemende schaal van de NWO-steun vergt voorts goede afspraken met
de universiteiten over inbedding en continuering. De rol van NWO is daarom
niet beperkt tot louter additionele financiering van ideeën van onderzoekers.
Naast de taken van NWO ten opzichte van andere actoren zal NWO zich verder
ontwikkelen tot de nationale partner van de universiteiten bij het initiëren
en faciliteren van strategisch onderzoeksbeleid. De eerder geschetste rol
van NWO bij het stimuleren van onderzoekscholen geeft uitdrukking aan deze
nieuwe rol.De overweging van de Evaluatiecommissie om het Algemeen Bestuur een meer
inhoudelijk strategische rol te geven en daartoe het Algemeen Bestuur te vergroten
spreekt de minister van OCenW aan. De commissie plaatst deze aanbeveling in
het perspectief van een gewenste grotere flexibiliteit in de verdeling van
tweede-geldstroommiddelen over diverse terreinen en het voorstel de instituten
los te maken uit de geld verdelende NWO-organisatie. De minister van OCenW
realiseert zich, dat aan een eventuele uitbreiding van het Algemeen Bestuur
complicaties zijn verbonden. Dit onderwerp zal onderdeel uitmaken van het
bestuurlijk overleg met NWO. 3.4 Beleid ten aanzien van de instituten StrategieHet creëren van optimale condities voor toponderzoek vraagt om een
samenhangende strategie ten aanzien van instituten van KNAW en NWO. Daarbij
moet rekening worden gehouden met de verschillen in missie en functie van
deze instituten. Eén doel hebben zij echter gemeenschappelijk: bijdragen
aan onderzoek op het hoogste niveau, hetzij door directe eigen onderzoeksinspanningen,
hetzij door het aanbieden van instrumenten, collecties en andere faciliteiten
die voor het verrichten van toponderzoek essentieel zijn. Instituten zijn
dan ook belangrijke instrumenten voor een nationaal onderzoeksbeleid. Zij
vormen tevens aanknopingspunten voor het stimuleren en bundelen van onderzoeksinspanningen
op Europees niveau.De instituten die het verrichten van onderzoek tot taak hebben, zijn in
de positie om zich, los van de dagelijkse druk van het onderwijs of de markt,
aan wetenschappelijke activiteiten van fundamentele en strategische aard te
wijden. Op hen rust de harde verplichting om hoge onderzoekprestaties te leveren.
Voldoen zij hieraan op den duur niet, dan is hun existentie niet meer gerechtvaardigd.
De instituten ontlenen hun kracht aan de concentratie van inspanningen op
een beperkt aantal welgekozen onderzoeksterreinen, een doelmatig gebruik van
middelen dat daardoor mogelijk wordt en continuïteit die risicodragend
en vernieuwend onderzoek mogelijk maakt. Kennis en vaardigheden kunnen in
multidisciplinair verband op langere termijn worden opgebouwd en flexibel
worden ingezet op in de tijd wisselende thema's, programma's en projecten.
Er is daarbij sprake van een intensieve interactie tussen de instituten en
het universitaire onderzoek. Bij instituten met een facilitaire functie en
bij «thuisbasis»-instituten hebben aansturing en interactie vaak
een belangrijke internationale en soms ook politieke dimensie.Voor enkele instituten zullen belangrijke, soms ingrijpende strategische
keuzen moeten worden gemaakt. Een verdere schaalvergroting is geboden om in
de internationale competitie te kunnen overleven. Kwaliteitsbeoordelingssystemen
moeten op elkaar worden afgestemd. In het personeelsbeleid dient
meer aandacht te worden gegeven aan doorstroming en mobiliteit. De decentralisatie
van het arbeidsvoorwaardenbeleid van de rijksoverheid moet worden aangegrepen
om rechtspositie en arbeidsvoorwaarden meer op maat van de KNAW- en NWO-instituten
te snijden. Het verdient aanbeveling om de methode van evaluatie van instituten
af te stemmen met die van kwaliteitszorg voor onderzoek bij de universiteiten.
Hetzelfde geldt voor de arbeidsvoorwaarden. Gewenste veranderingDe huidige positie van para-universitaire instituten, inclusief de verdeling
van deze instituten over NWO en KNAW, is in 1987 totstandgekomen naar aanleiding
van de beleidsnotitie «Para-universitaire instituten». Deze huidige
situatie maakt naar de mening van de minister van OCenW het voeren een krachtig,
geïntegreerd beleid ten behoeve van deze instituten lastiger. Zowel de
AWT als de evaluatiecommissie NWO zijn van mening, dat de plaats van de NWO-instituten
bij de Stichtingen van NWO ongewenst is. Zelfs de indruk van belangenverstrengeling
tussen de geldverdelende taak en taak als beheerder van instituten moet worden
voorkomen. Voor de positie van de instituten van NWO voor natuurkunde en sterrenkunde
is bijzondere aandacht nodig. Meer dan in andere terreinen is hier immers
sprake van landelijke afwegingen welk onderzoek in instituten dan wel aan
universiteiten moet plaatsvinden. Een belangrijk aandachtspunt is ook het
garanderen van de onafhankelijkheid van de uitspraken en adviezen van de KNAW
in de ogen van de wetenschappelijke gemeenschap.De minister van OCenW heeft het voornemen om de huidige NWO-en KNAW-instituten
in één organisatie onder te brengen. Daarbij streeft hij niet
naar een nieuwe, geheel zelfstandige institutenorganisatie. Het vormgeven
van een nieuwe wetenschapsorganisatie naast de bestaande organisaties is voor
de schaal van ons land te veel van het goede. Hij heeft de voorkeur voor de
oprichting van een organisatie onder het gezag van KNAW en NWO. De gedachten
gaan uit naar de KNAW als praktisch ophangpunt. In dit model brengen KNAW
en NWO de middelen voor de para-universitaire instituten in één
organisatie onder die onder dagelijkse leiding staat van een directie. Een
Raad van Toezicht houdt toezicht op het beleid van de directie en staat haar
met raad terzijde. De vraag welke instituten in deze organisatie worden ondergebracht,
zal open moeten worden benaderd; er zijn wellicht instituten buiten universiteiten
of KNAW en NWO die zouden passen in deze institutenorganisatie; ook zullen
sommige van de huidige KNAW- of NWO-instituten beter passen bij een universiteit
en omgekeerd. De criteria voor het wel of niet onderbrengen bij de universiteiten
zullen nader worden uitgewerkt.In de institutenorganisatie zal ten principale een onderscheid moeten
worden gemaakt tussen het beheer en de financiering van de instituten. Dit
zal in de praktijk betekenen, dat er sprake zal zijn van een basisfinanciering
met daarnaast het in competitie verwerven van tweede-geldstroommiddelen of
het verwerven van middelen uit andere externe bronnen.Belangrijk doel van de nieuwe organisatie zal zijn het bevorderen van
dynamiek in het institutenpatroon. Daarmee is bedoeld, dat periodiek gekeken
moet worden naar functioneren van de bestaande instituten en wenselijkheid
van het oprichten of opheffen van instituten. Een systeem van bijvoorbeeld
vijfjaarlijkse evaluaties van instituten door internationale commissies (zoals
nu reeds door KNAW en NWO wordt gehanteerd) moet antwoord geven op de vraag
of een instituut op het vereiste hoge niveau aan zijn missie
uitvoering geeft en of heroverweging van de missie of zelfs het voortbestaan
van het instituut aan de orde moet worden gesteld. Dynamiek in het institutenpatroon
betekent ook, dat de instituten een groter gedeelte van hun middelen dan thans
het geval is op basis van competitie zullen moeten verwerven.De minister heeft KNAW en NWO gevraagd een commissie in te stellen om
zijn voornemen tot het oprichten van een institutenorganisatie vorm te geven.
Deze commissie krijgt tot taak om vóór 1 januari 1997 het volgende
uit te werken:1. vast te stellen welke instituten in de institutenorganisatie dienen
te worden opgenomen en voor welke instituten een andere organisatievorm geschikter
is, bijvoorbeeld onderbrenging bij een universiteit of andere instelling;2. de organisatiestructuur van de koepelorganisatie te ontwerpen;3. uitgangspunten te formuleren voor het strategisch beleid van de institutenorganisatie;4. voorstellen te ontwikkelen voor de te hanteren financieringsmethodieken,
dat wil zeggen basisfinanciering versus programma/projectfinanciering en de
verhouding daartussen;5. aanbevelingen op hoofdlijnen te doen voor het te voeren personeels-,
financiële en investeringsbeleid.6. voorstellen te ontwikkelen voor de wijze waarop in de institutenorganisatie
zal worden omgegaan met een systeem voor periodieke evaluatie van de instituten,
waarbij ook de missie en voortbestaan van een instituut als zodanig aan de
orde komen. De ervaringen van KNAW en NWO op dit gebied kunnen hiervoor worden
benut;7. aan te geven wat de rol van de instituten is bij de opleiding van onderzoekers
en het geven van wetenschappelijk onderwijs, met name in de onderzoekscholen. HOOFDSTUK 4 HUMAN RESOURCES MANAGEMENT VOOR KWALITEIT
EN VERNIEUWING IN HET ONDERZOEK EN ONDERWIJSIn dit hoofdstuk wordt een aantal concrete stappen aangekondigd die duidelijk
maken dat de overheid en de onderzoekinstellingen en universiteiten ernst
maken met «human resource management» (HRM) in de wetenschappelijke
sector. Het investeren in en vitaal houden van onderzoekers is immers een
conditio sine qua non voor een kennissamenleving.Aan bod komen:– een tijdelijke impuls om de jonge generatie toptalent als hoogleraar
te laten toetreden en tegelijkertijd het gevaar van vergrijzing tegen te gaan;– de voorgenomen afspraak met de universiteiten dat zij de instroom
van «vers bloed» in hun wetenschappelijke staf garanderen door
alleen jonge onderzoekers van buiten aan te trekken of eigen afgestudeerden
en postdocs die eerst enige jaren elders hun expertise hebben versterkt en
verbreed;– steun aan de universiteiten voor concrete mobiliteitsmaatregelen
gericht op kwaliteitsverbetering van zowel onderzoeker als organisatie, te
financieren uit de Collectieve Arbeids Overeenkomst (CAO) 1996 voor de Sector
Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek.Een vitale onderzoek- en (onderwijs)organisatie functioneert bij gratie
van een relatief beperkte, zware vaste staf en een voortdurende instroom van
jong talent. De vaste staf zet zijn expertise in om de organisatie te laten
draaien en produceren, en draagt zijn expertise over aan jonge, talentvolle
krachten, zoals onderzoekers-in-spe en postdocs. Een instroom van tijdelijke
krachten uit andere onderzoekorganisaties, uit maatschappelijke sectoren zoals
het bedrijfsleven en uit het buitenland, garandeert een open blik van de onderzoeksorganisatie
en zorgt voor bevruchtende ideeën. Het is een cruciale uitdaging voor
Nederlandse onderzoekorganisaties en universiteiten te zorgen dat het menselijk
kapitaal, dat de basis is van goed en nuttig onderzoek, ten volle wordt benut.Overigens biedt de implementatie van de verkenningen van de OCV, die immers
de gehele breedte van het Nederlandse onderzoek en daarmee de onderzoekinfrastructuur
bestrijken, de mogelijkheid om tot nationale afstemming op het terrein van
HRM en onderzoek te komen. Op de keper beschouwd moeten koerswijzigingen in
het onderzoek immers altijd worden verankerd door een andere inzet van mensen
of een inzet van andere mensen. 4.1 Vergrijzing hooglerarenbestandDe AWT constateerde in zijn advies «Onderzoek is mensenwerk; ruimte
voor management van human resources» (1995) dat het wetenschappelijk
personeel aan de Nederlandse universiteit vergrijst. Het probleem is gecompliceerd:
het wetenschappelijk personeel van de universiteiten bestaat uit enerzijds
een vaste staf, die inderdaad vergrijst en behalve voor topmensen immobiel
is, en anderzijds een flink aandeel tijdelijke staf, dat bestaat uit aio's,
docenten en onderzoekers. Van het personeel van alle universiteiten gezamenlijk
was ultimo 1994 30% in tijdelijke dienst1 . Bij
de universiteiten kampt men, mede door de last aan wachtgelden, met het probleem
hoe beweging te krijgen in de zittende staf en hoe kwalitatief goede jonge
en/of tijdelijke krachten in de vaste staf te laten instromen.Drie kernvraagstukken kunnen in deze problematiek worden onderscheiden:
vergrijzing van het hooglerarenbestand, mobiliteit en de arbeidsmarkt voor
assistenten-in-opleiding (aio's). Duidelijk is dat in sommige vakgebieden de vergrijzing van het hooglerarenbestand
een groot knelpunt vormt en er tevens zorg is over het vasthouden van kwalitatief
uitstekende wetenschappelijk onderzoekers die hen te zijner tijd zouden moeten
opvolgen. De AWT heeft dit probleem ook gesignaleerd in zijn advies «Onderzoek
is mensenwerk». Hoewel het aanpakken van vergrijzingsproblemen behoort
tot de verantwoordelijkheid van de universiteit zelf, is de minister van OCenW
van mening dat een krachtige tijdelijke ondersteuning gewenst is.Daarom heeft hij besloten een tijdelijke stimuleringsregeling in te stellen
om jonge, kwalitatief (zeer) goede opvolgers voor zittende oudere hoogleraren
reeds aan te stellen in afwachting van het emeritaat van de laatstgenoemden.
De minister van OCenW heeft NWO gevraagd de uitvoering van de regeling op
zich te nemen. De regeling zal inhouden, dat universiteiten op basis van hun
eigen analyse waar de inzet van jonge, talentvolle, potentiële opvolgers
van oudere hoogleraren noodzakelijk is, uit overwegingen van het onderzoeksbeleid
van hun eigen instelling en bezien in een nationale context, bij NWO voorstellen
voor leerstoelen indienen die landelijk zijn afgestemd. NWO zal deze voorstellen
toetsen, ook met het oog op landelijke taakverdeling en wijst plaatsen toe.
Vervolgens verrichten de betreffende universiteiten zelf de selectie van kandidaten
volgens de geldende procedures en toetsen daarbij op de kwaliteiten die normaliter
voor een hoogleraar gelden (zoals ook onderwijskwaliteit). De kandidaten mogen
niet ouder zijn dan 45 jaar, moeten van hoge kwaliteit zijn en van mobiliteit
hebben blijk gegeven. De universiteiten moeten streven naar evenredige vertegenwoordiging
van mannen en vrouwen.De minister van OCenW stelt 10 miljoen gulden per jaar gedurende vier
jaar beschikbaar, waarbij de betrokken universiteiten en NWO zullen «matchen»
met elk 5 miljoen gulden per jaar. Elk jaar kan een discipline worden uitgekozen
om in aanmerking te komen voor steun in de vorm van overbruggingssubsidies
voor jonge, professorabele, wetenschappelijk onderzoekers. Het eerste jaar
zal de steun gaan naar de chemie; het tweede jaar naar het gebied van de letteren. 4.2 MobiliteitBinnen de universiteiten en de VSNU is de belangstelling voor HRM groeiende
en worden concrete acties ingezet. De UU heeft bijvoorbeeld de regeling «Wetenschappelijk
personeel: Functies, loopbanen en waardering» (Wp-FLOW) ontwikkeld.
Die houdt in dat functieomschrijvingen breed zijn, dat naast de bestaande
gecombineerde onderzoek/onderwijs-loopbanen ook loopbaanlijnen voor specifieke
onderzoekfuncties en onderwijsfuncties worden onderscheiden, en dat onderwijsmanagementtaken
nadrukkelijker worden gewaardeerd. Meer in het algemeen is de UU onder de
term «academisch leiderschap» bezig de verantwoordelijkheden van
decentrale eenheden voor hun personeelsmanagement te versterken.In hun jaarverslagen noemen de universiteiten als aandachtspunten onder
meer: verbetering van de kwaliteit van personeel, loopbaanontwikkeling, mobiliteit,
verruiming van de inzetbaarheid van het personeel en flexibiliteit in de omvang
van het personeelsbestand.De VSNU ondersteunt de gedachtevorming over en de implementatie van HRM,
bijvoorbeeld door haar «Nota van Inzet» over arbeidsvoorwaarden,
het opzetten van een standaardcursus HRM en het organiseren van bijeenkomsten.
Mobiliteit als strategisch instrument, dat wil zeggen om de kwaliteit van
wetenschappelijk personeel en de organisatie te verbeteren, is daarbij een
belangrijk aandachtspunt.De VSNU zal een strategische groep starten voor HRM. Daarin zullen ook
vertegenwoordigers van andere delen van de onderzoeksector worden
opgenomen. Het is immers belangrijk dat bij de ontwikkeling van HRM, bijvoorbeeld
in de vorm van mobiliteitsprogramma's, de koppeling van universiteiten met
overige onderzoek bedrijvende instellingen wordt gelegd (zoals KNAW, NWO,
TNO, GTI's, DLO, bedrijfsleven).Een krachtige ondersteuning van mobiliteit zou zijn als de universiteiten
binnen hun verantwoordelijkheid voor personeelsbeleid ervoor kiezen slechts
wetenschappelijk personeel aan te trekken dat enkele jaren elders ervaring
heeft opgedaan, ook als het eigen afgestudeerden of aio's betreft. Daarom
zal de minister van OCenW met de universiteiten overleggen welke vormgeving
van een dergelijk principe de effectiefste is. De afspraak die de minister
van OCenW hierover met de VSNU zal maken, zal worden opgenomen in het komende
HOOP. In ieder geval is duidelijk dat een dergelijke mobiliteitsbevorderende
maatregel alleen effectief is als alle universiteiten eraan meedoen. Participatie
van slechts enkele instellingen heeft nadelen: het aanbod van jonge onderzoekers
van buiten hun deuren blijft dan beperkt, terwijl hun eigen afgestudeerden
en postdocs onvoldoende bij andere instellingen aan bod kunnen komen. Vanuit
een perspectief van loopbaanbeleid voor jonge onderzoekers is de onderzoekwereld
buiten de universiteiten natuurlijk evenzeer van belang. Ook het hebben opgedaan
van onderwijservaring buiten de universiteit is een aanbeveling voor wetenschappelijk
personeel.De CAO 1996 voor de Sector Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek levert
voor de universiteiten extra middelen op die kunnen worden ingezet voor mobiliteitsbevorderende
activiteiten. Daarvoor worden momenteel plannen ontwikkeld die binnen de verantwoordelijkheid
van de afzonderlijke universiteiten vallen of een algemener karakter dragen.
Een voorbeeld van dat laatste zou de ontwikkeling van een «expertisecentrum»
voor HRM kunnen zijn, waar universiteiten voorbeelden van mobiliteitsbevorderende
maatregelen en andere HRM-instrumenten met elkaar en andere onderzoekorganisaties
kunnen uitwisselen. Aangezien het om besteding van middelen voor arbeidsvoorwaardenbeleid
gaat, behoeven de plannen uiteraard de instemming van de centrales van overheids-
en onderwijspersoneel.Versterking van de mobiliteit van onderzoekers is gebaat bij een zo breed
mogelijk werkterrein. Daarom is het belangrijk, dat mobiliteit zoveel mogelijk
wordt vormgegeven in de onderzoeksector in den brede. Het initiatief van de
VSNU tot een «brede» strategische groep voor HRM past in dit kader.
Maar de onderzoekwereld is groter dan Nederland alleen. Voor het Nederlandse
onderzoek is het cruciaal dat buitenlandse onderzoekers een tijd lang in Nederland
werken en, omgekeerd, Nederlandse onderzoekers in het buitenland hun expertise
verbreden.In EU-verband functioneert het programma «Training and Mobility
of Researchers» (TMR), dat goed door Nederlandse onderzoekers wordt
benut. In het kader van de voorbereiding van het Vijfde Kaderprogramma voor
onderzoek van de EU, pleit Nederland voor versterking van dit programma en
tevens voor een betere verdeling van onderzoekskernen binnen Europa, wat de
mobiliteit van onderzoekers blijvend zou bevorderen. Immers, als een specifiek
soort onderzoek slechts op één plaats in Europa gebeurt, zullen
onderzoekers op dat terrein afkomstig uit de verschillende Europese landen
ertoe neigen een tijdje bij die ene onderzoekskern te gaan werken.De minister van OCenW zal laten onderzoeken hoe de mobiliteit tussen onderzoeksinstellingen
in internationaal verband kan worden bevorderd. Hij denkt daarbij bijvoorbeeld
aan Europese onderzoekscentra, NWO, KNAW en Max Planck-instituten. In het
geval van NWO en KNAW is een optie om een deel van de persoonsgerichte stimulering
specifiek te richten op internationale stages. In het kader van de ESMU (European Center for Strategic Management of
Universities) heeft een aantal universiteiten uit Europese landen, waaronder
de Universiteit van Amsterdam, besloten een strategie te ontwikkelen om te
komen tot betere afstemming van HRM-beleid tussen Europese universiteiten,
onderzoekinstellingen en bedrijven, met onder meer het oogmerk om binnen Europa
de mobiliteit van wetenschappelijk personeel (met een onderzoek- of onderwijstaak)
te bevorderen. Het streven is in 1997 met een proefproject te starten met
betrokkenheid van de Europese Commissie.Met het aio-stelsel, gestart in 1986, is op alle wetenschapsgebieden een
gestructureerde onderzoekersopleiding van de grond gekomen, die de basis heeft
gelegd voor een verbetering van de onderzoekkwaliteit. De introductie van
de aio heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de productiviteitsstijging
van het universitair wetenschappelijk onderzoek. Het aantal promoties is gestegen
van 1153 in 1986 naar 2433 in 19941 . Het aantal
aio's bedroeg per 31 december 1994 5813 fte's2
.De laatste jaren zijn echter enkele zorgelijke ontwikkelingen in het aio-stelsel
duidelijk geworden die aandacht vragen.Ten eerste is het rendement van de aio-opleiding relatief gering: na 4 jaar
is gemiddeld 7% van de aio's gepromoveerd, na 5 jaar slechts 35% en na meer
dan 7 jaar gemiddeld 70%. Ongeveer eenvijfde van alle aio's maakt het promotieonderzoek
in het geheel niet af.Een tweede zorgelijke ontwikkeling is dat de recente instroom in het wachtgeldbestand
voor een belangrijk deel wordt veroorzaakt door aio's van wie de aanstelling
is beëindigd, maar die nog moeten promoveren, en door gepromoveerde,
werkzoekende aio's. De AWT geeft in zijn advies «Onderzoek is mensenwerk»
aan dat dit mede het gevolg is van een structureel dalende trend in de vraag
naar onderzoekers in de industriële R&D-functies. De problematiek
van de stijgende wachtgelduitgaven is voor vrijwel alle universiteiten de
voornaamste aanleiding geweest om voor hun promovendi naast de aio-aanstelling
ook de promotiebeurs in te voeren. Dat verlicht wel de wachtgeldlasten, maar
lost de problematiek van het lage rendement en het overschot van promovendi
op de arbeidsmarkt niet op.Daarom is ook voor deze specifieke categorie personeel HRM-beleid nodig
in de brede betekenis van het mobiliseren van talent. Universiteiten en onderzoekinstellingen
zouden gerichte actie kunnen ondernemen om het rendement van promotieopleidingen
te vergroten vanuit een gezamenlijke inzet van instelling en promovendus om
de promotie binnen vier jaar af te ronden, door verbetering van begeleiding,
opleiding en het tijdig inbrengen van beoordelingsmomenten.Een tweede aanpak, die niet los kan staan van de eerste actie, betreft
het betrekken van de maatschappelijke behoefte aan gepromoveerden bij het
aanstellingsbeleid. De universiteiten zouden zich bij hun aanstellingsbeleid
voor aio's sterker moeten oriënteren op de arbeidsmarktvooruitzichten
van promovendi in de verschillende vakgebieden. 4.3 De overheid stimuleert en schept randvoorwaarden voor
HRM-beleidHet overheidsbeleid gericht op stimulering van HRM varieert van inhoudelijk
gerichte actie tot het scheppen van randvoorwaarden voor een eigen HRM-beleid
van de instellingen. Binnen het wetenschapsbeleid is destijds een stimulans
gegeven aan verspreiding en verdere ontwikkeling van het gedachtengoed van
HRM door middel van het programma «Human Resource Management in (semi)-overheidsonderzoekinstellingen».
Dat ging in 1990 van start en werd in september 1995 afgesloten met een druk
bezocht symposium. Het programma werd uitgevoerd onder verantwoordelijkheid
van een Stuurgroep, waarin de onderzoekwereld in den brede was
vertegenwoordigd (universiteiten, NWO, DLO, multinationals). Concreet gesproken
bestond het programma uit 18 gevalsstudies van personeelsbeleid in een brede
reeks onderzoekorganisaties, universiteiten en bedrijfsleven. De bedoeling
was zowel onderzoek te doen naar de mogelijkheden voor introductie en toepassing
van HRM in onderzoekorganisaties alsook om de introductie van HRM op de werkvloer
te bevorderen en te begeleiden. Het programma, waarvan de resultaten in boekvorm
zijn gepubliceerd onder de titel «Mensen in onderzoek; het mobiliseren
van human resources in wetenschapsorganisaties», heeft de universiteiten
bewust gemaakt van het belang van HRM en heeft tot actieve toepassing van
HRM geleid.Vervolgens hebben de staatssecretaris van OCenW en de minister van EZ
in 1994 de AWT gevraagd advies uit te brengen over het brede thema van «human
resources in onderzoek». Het (reeds genoemde) advies van de AWT, getiteld
«Onderzoek is mensenwerk; ruimte voor management van human resources»
verscheen in juli 1995. In de Voortgangsrapportage Wetenschapsbeleid van 1996
is reeds gereageerd op dit advies, dat de minister van OCenW heeft gekenschetst
als waardevol en goed aansluitend bij de hoofdlijnen van het beleid. Dit hoofdstuk
vormt impliciet de verdere reactie op het advies en geeft aan hoe de overheid
en het onderzoekveld concreet bezig zijn om HRM ten behoeve van een krachtig
onderzoekspotentieel in Nederland te versterken. De universitaire sector bleef
in de ogen van de AWT achter in het oppakken van HRM. Uit dit hoofdstuk wordt
duidelijk dat ook in deze sector de vormgeving en implementatie van HRM in
gang is gezet.Door middel van een gezamenlijk EZ/OCenW pilot-project, het Wachtplan
geheten, werken instellingen samen met Randstad R&D-services en ICNN (InnovatieCentra
Netwerk Nederland) om wachtgelders (ex-aio's en -oio's) voor een jaar een
plaats in een bedrijf bezorgen met een reële kans op een vaste baan.
De kosten van dat jaar worden gedeeld door bedrijf en kennisinstelling. Het
is een variant op het succesvolle Kennisdragers in het Midden- en Kleinbedrijf
(KIM)-project waarin afgestudeerden voor een jaar in een MKB-bedrijf werkzaam
zijn.De decentralisatie van de arbeidsvoorwaardenvorming voltrekt zich gestaag.Voor de onderzoekinstellingen KNAW, NWO, Koninklijke Bibliotheek (KB)
en Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD) geldt dat zij zich hebben
verenigd in de Werkgeversvereniging Onderzoekinstellingen (WVOI). Met vertegenwoordigers
van KNAW, NWO en KB en vertegenwoordigers van de werknemersorganisaties vindt
overleg plaats over decentralisatie van de arbeidsvoorwaardenvorming en het
arbeidsvoorwaardenoverleg. Daarbij gaat het om de volgende onderwerpen: de
algemene salarisontwikkelingen, de vaststelling van de algemene arbeidsduur
en regelingen op het terrein van de bovenwettelijke sociale zekerheid en de
ijkpunten van het functiewaarderingsstelsel. Het streven is om zo spoedig
mogelijk de volledige decentralisatie van de arbeidsvoorwaardenvorming te
regelen.Ook de decentralisatie van de arbeidsvoorwaardenvorming bij de universiteiten
heeft hoge prioriteit. Dat heeft de minister van OCenW de VSNU in het bestuurlijk
overleg van voorjaar 1996 meegedeeld naar aanleiding van het advies van een
commissie onder leiding van dr. J.A. van Kemenade over de wenselijke ontwikkelingen
met betrekking tot decentralisatie van arbeidsvoorwaarden in de sector onderwijs
en wetenschappen.Daarom vindt thans samen met de VSNU een inventarisatie plaats van noodzakelijke
stappen en condities om tot de beoogde decentralisatie te komen.
Het gaat daarbij om inhoudelijke, financiële en infrastucturele voorwaarden.
Doel is een convenant tussen de ministers van OCenW en van LNV, de VSNU en
de centrales voor overheids- en onderwijspersoneel, waarin de spelregels zijn
neergelegd die in acht moeten worden genomen wanneer er sprake is van volledige
decentralisatie van de arbeidsvoorwaardenvorming.Verder zal de wijziging van de Wet op het Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk
Onderzoek (WHW) voor wat betreft de bestuursorganisatie van en de medezeggenschap
in universiteiten (Modernisering Universitaire Bestuursstructuur), waarvoor
nu een voorstel bij de Tweede Kamer ligt, de universiteiten meer armslag bieden
om het personeelsbeleid integraal en strategisch aan te pakken. Immers de
verantwoordelijkheid voor onderwijs en onderzoek wordt op faculteitsniveau
neergelegd, met verantwoording aan de Colleges van Bestuur, zodat versplinterde
strategievorming voor onderzoek en voor de inzet van onderzoekers, gemakkelijker
vermeden kan worden. Tevens lijkt een ontwikkeling zichtbaar waarbij onderwijs
en onderzoek in grotere gehelen binnen faculteiten worden georganiseerd en
de vakgroepstructuur zich oplost. Dat zal strategischer nadenken over de inzet
van mensen voor onderzoek of onderwijs en de mogelijkheden voor een flexibeler
inzet van personeel bevorderen.Bij de overheid en in de onderzoekwereld leeft de overtuiging dat er binnen
de bestaande arbeidsvoorwaarden reeds nu voldoende mogelijkheden zijn voor
onderzoekorganisaties om een personeelsbeleid te voeren gericht op het vergroten
van kwaliteit. Dat wil zeggen, dat ook de mogelijkheden voor het aantrekken
van topmensen voldoende aanwezig zijn om geen hindernis te vormen. Inzetten
op topkwaliteit is derhalve afhankelijk van een strategische keuze van een
onderzoekorganisatie. In de egalitaire, op harmonie gerichte atmosfeer die
Nederland kenmerkt, is die keuze niet vanzelfsprekend. In de ogen van het
kabinet is het wenselijk dat in het Nederlandse onderzoekbestel toch een sterkere
uitkristallisatie van topkwaliteit tot stand komt.Daarom is de minister van OCenW van mening dat NWO en de KNAW hun HRM-beleid
verder kunnen aanscherpen door veel sterker te werken met «horizonbepalingen»
voor met name leidinggevende functies, door actieve werving van toponderzoekers,
ook uit het buitenland, en in het algemeen door de basis voor excellentie
in het onderzoek te versterken met nieuwe vormen van arbeidsvoorwaardenbeleid.
Daarover zal de minister van OCenW met hen het gesprek aangaan.In een breder perspectief zijn NWO en KNAW bezig met een HRM-beleid gericht
op de kweek van een nationaal aanbod van jonge, excellente onderzoekers door
gerichte persoonsgebonden stimulering in te zetten. In die zin bouwen ze voort
op de vorming van onderzoekers die de universiteiten voor hun rekening nemen.
De (stimulerings)programma's van NWO en KNAW richten zich op de selectie en
ontwikkeling van talentvolle jonge onderzoekers met de bedoeling dat die vervolgens
kunnen instromen in het universitaire onderzoeksysteem. Deze «kweekvijvers»
verdienen versterking. Het streven is daarvoor een bedrag in te zetten dat
oploopt tot 30 miljoen gulden structureel vanaf 2000 (zie verder hoofdstuk
3).Vanuit een nationaal perspectief bezien is het overigens belangrijk dat
de activiteiten die KNAW, NWO, onderzoekorganisaties als TNO, de GTI's, DLO,
universiteiten, en waar zinvol het bedrijfsleven, ondernemen om goede onderzoekers
in Nederland te selecteren, verder op te leiden en een goed loopbaanperspectief
te bieden, op elkaar worden afgestemd. Dat zal een optimale ontwikkeling en
inzet van onderzoekskwaliteit in Nederland bevorderen. HOOFDSTUK 5 INTERNATIONALE SAMENWERKING 5.1 Het Vijfde Kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische
OntwikkelingenHet uiteindelijke doel van internationale samenwerking op overheidsniveau
is tweeledig:– profilering (wereldwijd) van het Nederlandse onderzoekpotentieel,
mede ten behoeve van onze economische en culturele sterkte op de wereldmarkt;– faciliteren van de aansluiting van het Nederlandse onderzoek op
internationale vooruitgang van de wetenschap, op elders geboekte resultaten
en doorbraken: aansluiting, kortom, op het wereldniveau.In Europees verband is het daarbij zaak dat de internationale Nederlandse
presentie in het EU-Kaderprogramma en in Europese onderzoekorganisaties wordt
veiliggesteld.Het Europese Kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling
(OTO) wordt elke vier jaar opnieuw vastgesteld, wat de mogelijkheid biedt
tot herbezinning en herformulering.Het Nederlandse standpunt over de gewenste vorm van het Vijfde Kaderprogramma
voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling, is bij brief van de ministers
van EZ en OCenW op 11 juli 1996 aan de Kamer toegezonden.In het standpunt is rekening gehouden met het advies van de AWT terzake.
Het kabinetsstandpunt over dit advies gaat als bijlage hierbij. Versterking op vier frontenNederland is redelijk tevreden met het Kaderprogramma, maar wil versterking
op vier fronten en streeft naar een Kaderprogramma dat:– beter inspeelt op de behoeften van de Europese bedrijven en geconcentreerd
is op thema's die cruciaal zijn voor Europa in de volgende eeuw;– een sterkere interne samenhang heeft;– beter samenwerkt met andere programma's;– de efficiëntie van de Europese onderzoekinfrastructuur verhoogt. Een geconcentreerd KaderprogrammaNederland wil het Kaderprogramma verder toespitsen op thema's die relevant
zijn voor bedrijven en burgers, en die alleen op Europese schaal goed onderzocht
kunnen worden. Dat geldt voor de drie basisthema's met een uitstraling naar
tal van economische sectoren en toepassingen:– informatie-technologie;– productie- en materiaaltechnologie;– levenswetenschappen (biotechnologie, gezondheid, voeding en landbouwkundig
onderzoek).Dat geldt ook voor de vier thema's die cruciaal zijn voor Europa in de
volgende eeuw:– energie;– milieu;– transport;– oplossingen voor Europese sociaal-economische en sociaal-culturele
uitdagingen, waaronder het gebruik van de geografische ruimte in Europa, demografie,
migratie en cultuur. Deze zeven thema's zouden de ruggegraat van het Vijfde Kaderprogramma
moeten vormen. Elk thema dient uitgewerkt te worden in overleg met de toekomstige
gebruikers van de resultaten, onder wie ook beleidsmakers bij de Europese
Unie. Daarbij dient gewaakt te worden tegen gedetailleerde planning. Er moet
ruimte blijven voor bottom-up-initiatieven en fundamenteel en vernieuwend
onderzoek. Hiernaast zijn er vier algemene programma's nodig met raakvlakken
naar elk van de thema's:– samenwerking met landen buiten de EU (vooral de landen in Midden-
en Oost-Europa, ontwikkelingslanden en de mediterrane landen);– bevordering innovatie in het midden- en kleinbedrijf;– Europese onderzoekinfrastructuur en opleiding van onderzoekers;– het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de EU.Bij de uitwerking van de door Nederland voorgestelde thema's zal rekening
worden gehouden met de nationale accenten die op grond van OCV-thema's (zie
hoofdstuk 2) worden gelegd, opdat internationaal maximaal geprofiteerd kan
worden van nationale investeringen terzake.De Nederlandse inzet lijkt redelijk te sporen met de beleidsoriëntatie
van de Commissie voor het Vijfde Kaderprogramma. Daarin noemt men drie grote
thema's: de bronnen van de levende wereld en het ecosysteem benutten (gezondheid,
bioproductie, klimaat), een gebruikersvriendelijke informatiemaatschappij
en het bevorderen van «competitieve en duurzame groei» (productie,
materialen, energie, transport, plattelandsontwikkeling en bosbouw). Daarnaast
worden drie horizontale thema's onderscheiden: menselijke hulpbronnen, innovatie
en MKB, en de internationale W&T positie. Daarbinnen ziet de Commissie
de versterking van de Europese kennisinfrastructuur – gebaseerd op W&T
excellentie – in het hart van haar beleid. Van betekenis is voorts,
dat de Nederlandse inzet grote gelijkenis vertoont met de positie die Duitsland
inneemt over vorm en inhoud van het Vijfde Kaderprogramma.Tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de EU in de eerste helft van
1997 zal een Onderzoekraad plaatsvinden op 15 mei die op 14 mei voorafgegaan
wordt door een structurele dialoog van de Onderzoekraad met de geassocieerde
landen van Midden- en Oost-Europa. Naar verwachting zullen op de Onderzoekraad
politieke conclusies worden getrokken over de hoofdlijnen van het Vijfde Kaderprogramma:
budget, structuur en zwaartepunten. Nederland is voornemens twee voorzitterschapsdocumenten
in de Raad in te brengen, één over informatietechnologie en
één over de Europese kennisinfrastructuur met als doel operationele
conclusies voor het Vijfde Kaderprogramma. 5.2 OESOBij de OESO lopen twee belangrijke programma's met lange termijn impact:
het Megascience Forum en de Group on the Science System.In het Megascience Forum doet Nederland actief mee in de eerste werkgroep
die is opgezet, te weten die over neutronenbronnen. Het streven is op doelgerichte
wijze de toegang van Nederland tot bestaande en nieuwe neutronenbronnen te
verzekeren. Werkgroepen zijn het mechanisme waarin landen hun committering
om concreet samen te werken bij nieuwe en bestaande faciliteiten of programma's,
om kunnen zetten in daden. Inmiddels zijn ook werkgroepen gestart op het gebied
van neuro-informatica, alsmede op het gebied van kernfysica. Nederland gaat
aan beide meedoen. Voorts zal Nederland in januari 1997 een voorstel indienen
voor een werkgroep over radio-astronomie. Een aantal landen heeft aangeboden
Nederland behulpzaam te zijn bij de ontwikkeling van het voorstel.In de Group on the Science System wordt gewerkt aan een rapport over de positie van het academisch onderzoek in de volgende eeuw. De Nederlandse
inzet is hier de aandacht te richten op evaluatie-methoden voor kwaliteit
en relevantie van academisch onderzoek, de functies van tweede geldstroomorganisaties
en de relaties tussen het academische en het industriële onderzoek.Daarnaast worden de activiteiten van de Working Group on Innovation and
Technology Policy met belangstelling gevolgd. Deze werkgroep heeft voor de
komende jaren thematische workshops op het programma staan waar men op basis
van «best practices» tot conclusies wil komen over technologiebeleid
in een kennisintensieve maatschappij om het absorptievermogen van bedrijven
te vergroten en tot conclusies over publiek-private partnerschappen in nationale
innovatiesystemen. Dit moet tot een rapport leiden ten behoeve van de OESO
ministersconferentie in 1998. 5.3 Strategische allianties in bilaterale samenwerkingDe profilering van het Nederlandse onderzoek kan het best worden verwezenlijkt
door het met één of enkele landen aangaan van strategische allianties,
die niet alleen bekendheid geven aan Nederlandse wetenschappelijke prestaties
maar deze ook versterken: het vooropstellen van kwaliteitsverbetering, in
het bijzonder het zoeken naar excellentie maakt de allianties pas strategisch.
Het instrumentarium voor dergelijke samenwerking kan onder meer omvatten:
hechte institutionele samenwerking, samenwerking bij infrastructuurinvesteringen,
samenwerking bij grote projecten op topniveau en opleidings-/researchtrainingactiviteiten.Mede onder verwijzing naar de Memorie van Toelichting van het ministerie
van BuZa bij de begroting 1997 wordt opgemerkt, dat in het kader van de herijking
van het buitenlandbeleid hernieuwde aandacht aan bilaterale betrekkingen wordt
gegeven. Nederland moet daarbij actiever en effectiever opereren in de bilaterale
aanloop tot multilaterale besluitvorming.Intensivering van de bilaterale wetenschappelijke betrekkingen alsmede
gezamenlijke onderzoekprojecten kunnen daarbij ook een bruggenhoofd vormen
voor de opbouw van nieuwe economische relaties en bedrijvigheid. Momenteel wordt door de minister van LNV de mogelijkheid bezien om de
samenwerking met andere landen op het gebied van onderwijs en onderzoek te
versterken. Het project INTERKEN zal zicht moeten geven op perspectieven voor
de vorming van internationale strategische kennisallianties. Operationele voornemensDe prioriteiten uit het Wetenschapsbudget 1995 blijven ook in de komende
periode bestaan: Azië: China en Indonesië;Midden- en Oost-Europa: Rusland en Hongarije;Grenslanden: Vlaanderen en Duitse deelstaten.Wat betreft Azië heeft de AWT een advies uitgebracht over
zich snel ontwikkelende landen in oostelijk Azië. Over de voorgestelde
actiepunten, waaronder de oprichting van Holland Houses, het aangaan van jumelages
tussen Nederlandse en Aziatische universiteiten en een grootschalig stageprogramma
voor Nederlanders in Azië, zal binnenkort een kabinetsstandpunt worden
uitgebracht. Japan is één van de weinige grote industrielanden
waar de uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling nog sterk stijgen. Japan kan
daarom voor Nederlandse wetenschappers een interessante partner in samenwerking
zijn. Momenteel wordt met Japan overleg gevoerd om te komen tot een samenwerkingsovereenkomst
voor wetenschap en technologie. Intussen wordt het beleid voortgezet
van de omslag van ontwikkelingsrelaties met China en Indonesië naar structurele
onderzoeksamenwerking op basis van wederzijds profijt. De ontwikkeling van
het wetenschappelijk potentieel in Azië maakt zulks mogelijk. China,
Indonesië en India hebben samen thans evenveel onderzoekers als de Europese
Unie. Een goed voorbeeld van de omslag naar structurele samenwerking is de
toepassing van de 2 x 2 formule, waarin vanuit 2 landen 2 partners deelnemen,
een bedrijf en een academische partner.Wat betreft Midden- en Oost-Europa staat met ingang van 1998
de prioriteit Hongarije ter discussie: voortzetten of overlaten aan de onderzoekwereld
zelf, en op regeringsniveau een andere partner kiezen. Hierbij zal ook worden
gekeken naar de prioritaire landen in het kader van de herijkingsoperatie
buitenlandbeleid. Voor de categorie instroom studenten/wetenschappers uit
landen van Midden- en Oost-Europa is overleg gaande met de ministeries van
BuZa en EZ.Het memorandum van overeenstemming met Rusland zal met ingang van 1998
moeten worden verlengd of herzien. Daartoe zal in 1997 een evaluatie plaatsvinden
van de kwantitatieve en kwalitatieve resultaten van de samenwerking, alsmede
van de mechanismen en methoden van de samenwerking. Er zal daarbij een onafhankelijk
extern oordeel worden gevraagd.Als gevolg van het Europese integratieproces hebben wij steeds meer raakvlakken
met de andere lidstaten. Van bijzonder belang zijn de betrekkingen met onze directe buurlanden, België en Duitsland, die in veel opzichten
onze visie op het Europese integratieproces delen en waarmee wij uit hoofde
van goed nabuurschap vele praktische onderzoekaangelegenheden moeten regelen.Op het terrein van de grenslanden ontplooien de onderzoekorganisaties
zelf veel initiatieven. Een goed voorbeeld hiervan is de overeenkomst tussen
NWO en het Vlaamse Nationaal Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (NFWO)
tot de gezamenlijke bouw van de multipurpose bundellijn DUBBLE, die bij de
European Synchrotron Radiation Facility (ESRF) zal worden geplaatst. Deze
overeenkomst, die in de eerste fase van de bouwbegroting betrekking heeft
op een bedrag van bijna 11 miljoen gulden (waarvan het NFWO 25 procent opbrengt),
is het grootste wetenschappelijke samenwerkingsproject dat ooit tussen beide
landen plaatsvond.Daarnaast heeft de minister van OCenW in het kader van het grenslandenbeleid
een stimuleringsfonds voor de internationalisering van de Nederlandse onderzoekscholen
ingericht. Van de 61 onderzoekscholen die een aanvraag hebben ingediend, bleken
58 scholen in meer of minder geïnstitutionaliseerde vorm contacten met
de grenslanden te hebben. 66 procent van de erkende onderzoekscholen heeft
contacten met onderzoekers in de grenslanden. Opvallend is dat de samenwerking
vooral plaatsvindt met Vlaanderen (42%) en Noordrijnland Westfalen (46%);
in veel mindere mate spelen Nedersaksen (9%) en Bremen (4%) een rol. Binnen
Vlaanderen gaat het overwegend om Leuven (44% van de contacten met Vlaanderen)
en binnen Noordrijnland Westfalen wordt vooral Münster veel genoemd (17%).
Van formele samenwerking met onderzoekscholen of daarmee verwante organisatievormen
is echter tot op heden slechts in beperkte mate sprake, slechts 4% van het
totaal.Uit bovengenoemd fonds zullen de Landelijke Onderzoekschool Taalwetenschappen
(LOT), Sedimentaire Geologie en Delfts Instituut voor Micro-elektronica en
Submicrontechnologie/Onderzoekschool Micro Electronics, Materials Engineering,
Sensors and Actuators (DIMES/MESA) ter stimulering van hun internationale
activiteiten ieder een subsidie van 1 miljoen gulden ontvangen. LOT werkt
op diverse onderdelen samen met universiteiten in Antwerpen,
Brussel, Leuven, Gent, Hamburg, Bochum, Bonn, Aken, Hildesheim, Duisburg,
Hagen, Münster, Düsseldorf en Bielefeld. De onderzoekschool Sedimentaire
Geologie werkt samen met de Fachbereich Geowissenschaften van de universiteit
van Bremen. DIMES en MESA onderhouden beide contacten met IMEC (Interuniversitair
Micro-elektronica Centrum) in Leuven en de universiteit van Gent. DIMES werkt
verder samen met Aken en Bremen; MESA met Bremen, Münster en Dortmund.Naar verwachting zal deze stimulering leiden tot versteviging van de contacten
tussen onderzoekscholen in Nederland en in de grenslanden. Tevens zal hiermee
de magneetwerking van Nederland op het Training and Mobility of Researchers-programma
van de Europese Unie worden versterkt.Aan de verdere internationalisering van onderzoekscholen zal ook een bijdrage
worden geleverd door de invulling die NWO en de Deutsche Forschungsgemeinschaft
(DFG) voornemens zijn te geven aan de aanbevelingen van het door de minister
van OCenW ingestelde Temporary International Consultatieve Committee on Postgraduate
Research Training onder voorzitterschap van prof.dr. D. de Wied. NWO en DFG
hebben onderling informatie uitgewisseld over de Nederlandse onderzoekscholen
en de Duitse Graduiertenkollegs. De volgende stap is dat beide organisaties,
binnen de bestaande programma's, reisbeurzen, bezoekersbeurzen en andere instrumenten
gericht willen gaan inzetten voor de gewenste internationale samenwerking
bij onderzoekersopleidingen. De betrokken zusterinstellingen uit België,
Frankrijk en Denemarken beraden zich nog op deelname.Dit jaar is er een overeenkomst getekend tussen Nederland (FOM Rijnhuizen),
Duitsland (Kernforschungsanlage Jülich) en België voor een intensieve
samenwerking op het terrein van de kernfusie-onderzoek. Dit onderzoek is in
Nederland geconcentreerd in het FOM-instituut Rijnhuizen. Een internationale
opzet is nodig om voldoende kritische massa in aantal onderzoekers en apparatuur
te bereiken. Het instituut in Jülich beschikt over een state-of-the-art
Tokamak, de zogenaamde Textor-faciliteit. De Nederlandse inbreng bestaat uit
een belangrijk stuk rand-apparatuur, een zogenaamde Free-Electron-Maser. Over
de financiering van de Nederlandse bijdrage zal nader overleg plaatsvinden
tussen de minister van OCenW en NWO. De overeenkomst loopt voorshands tot
2003.Tevens wordt er gezocht naar een geschikt model voor Vlaamse participatie
in het Netherlands Institute for Advanced Studies (NIAS), als eerste stap
naar internationalisatie van dit instituut. Daartoe draagt ook het Nederlands-Duits
«Nachbar-Fellowship» bij, dat in 1997 bij het NIAS zal worden
gecreëerd.Wat betreft Vlaanderen zal de samenwerking zich in de toekomst
concentreren op het zee-onderzoek, de micro-elektronica, de taaltechnologie
en het bibliotheekwezen.Voor versterking van de samenwerking op het gebied van het zee-onderzoek
wordt een «Omgevingsstudie Vlaams-Nederlandse onderzoekinfrastructuur»
uitgevoerd. Doel is te komen tot een inhoudelijk en organisatorisch raamwerk
voor Vlaams-Nederlandse wetenschappelijke activiteiten (onderwijs en onderzoek)
met aandacht voor gezamenlijke sterkte in Europese dimensie.Nederland en Vlaanderen streven uit oogpunt van taakverdeling en concentratie
naar verdergaande samenwerking tussen de Nederlandse micro elektronica-onderzoekinstituten
DIMES (Delft) en MESA (Twente) en het Vlaams instituut voor micro-elektronica,
IMEC.Voor samenwerking tussen Nederland en Vlaanderen op het gebied van de
Nederlandse taal is een voorstel gedaan voor een corpus gesproken Nederlands.
Dit onderwerp wordt behandeld bij thema 8 in hoofdstuk 2.Voor versterking van de samenwerking in het bibliotheekwezen is een strategische
selectie gemaakt uit de meest belovende projecten tot wederzijds profijt:
grensoverschrijdende documentlevering, gecoördineerde aanpak van de conservering
van oudere boeken en tijdschriften en de coördinatie van de collectievorming
met name voor wetenschappelijke tijdschriften.De samenwerking met de Duitse deelstaten spitst zich onder
andere toe op het klimaatonderzoek en het zee-onderzoek.Zoals reeds in hoofdstuk 2 aan de orde is geweest is op verzoek van de
minister van OCenW de nobelprijswinnaar voor chemie 1995 Professor Crutzen
bereid gevonden een internationale commissie voor te zitten die vóór
november dit jaar een plan zal uitwerken voor de inhoud en vormgeving van
een institutioneel samenwerkingsverband tussen het Centrum voor Klimaatonderzoek
(CKO) en de Max-Planck-Instituten (MPI) uit Mainz (chemie) en Hamburg (meteorologie).
Zie verder thema 11 in hoofdstuk 2.Om te komen tot een internationale versterking van het zee-onderzoek tussen
enerzijds het NIOZ (Texel) en anderzijds zusterinstituten in Bremen en omgeving,
wordt gewerkt aan de institutionalisering van deze bilaterale samenwerking. HOOFDSTUK 6 ETHISCHE ASPECTEN VAN ONDERZOEK 6.1 InleidingOnder het thema «Kennis, wat is wijsheid» wordt in het Kennisdebat
een discussie op gang gebracht over de twee gezichten van kennis. Kennis kan
worden ingezet om overal in de wereld voldoende voedsel, een gezond milieu
en een menswaardig bestaan dichterbij te brengen. Maar tegelijkertijd maakt
kennis het mogelijk dat we vaker te maken krijgen met zaken als genetische
modificatie, geavanceerde wapens en systemen die ons doen en laten in de gaten
houden. Keuzes in het verder ophogen van de kennisberg hebben grote maatschappelijke
gevolgen. De vragen die in het Kennisdebat wordt gesteld luiden: «Niet
alles wat met kennis gedaan kan worden, is per definitie goed. Waar trekken
we de grenzen?» en «Kunnen we de gevolgen van de hoger wordende
kennisberg overzien? Waar trekken we grenzen in het gebruik en de ontwikkeling
van kennis?» Vanuit het wetenschapsbeleid is een aantal acties op het gebied van de
ethiek in gang gezet die gerelateerd zijn aan bovengenoemd thema van het Kennisdebat.
Zij vragen om een standpunt, of moeten thans formeel worden afgesloten. 6.2 Algemene Instellingsgebonden Ethische Commissies voor
Onderzoek en OnderwijsOp 6 juli 1995 is de tijdelijke adviescommissie «Algemene Instellingsgebonden
Ethische Commissies voor Onderzoek en Onderwijs» ingesteld door de minister
van OCenW, mede namens de ministers van VWS en LNV. De taak van de commissie
was om een advies uit te brengen over de manier waarop instellingen voor onderzoek
en onderwijs het beste verantwoording kunnen afleggen naar de samenleving
over de ethische aspecten van hun werk.Op 21 mei 1996 werd het adviesrapport «Verantwoord Handelen»
aangeboden. De minister van OCenW is, evenals zijn collega's van VWS en LNV
ingenomen met het feit dat de commissie geconstateerd heeft dat er een draagvlak
is voor het realiseren van algemene instellingsgebonden ethische commissies
(AIEC's). De belangrijkste conclusies van het rapport zijn:– AIEC's hebben de volgende taken: – stimulering ethische bewustwording; – signalering van ethische aspecten, verbonden aan onderzoek en
onderwijs binnen de instelling; – bevordering van discussie; – aanspreekpunt voor medewerkers binnen de instelling en voor personen
en instanties daarbuiten; – consultatie; – bemiddeling; – gevraagd en ongevraagd adviseren; – voorlichting; – protocollaire taak.– AIEC's moeten complementair zijn aan de al aanwezige toetsingscommissies
(bijvoorbeeld voor mens- en dierexperimenten);– het is, de instellingen gehoord, onverstandig om de instelling
van de AIEC's wettelijk te regelen;– een «lichte regeling» wordt voorgesteld. Door middel
van aanbevelingen in meerjarenbeleidsplannen van betrokken ministeries besluit
de instelling tot het instellen van een AIEC; – over een wettelijke verplichting tot het instellen van een AIEC
wordt besloten op basis van de jaarverslagen van deze AIEC's en een evaluatie
na een aantal jaren;– zelfregulatie moet de boventoon voeren bij de organisatorische
consequenties van een AIEC voor de instelling.De betrokken ministers onderschrijven deze conclusies. ActiesAls reactie op het advies van de tijdelijke adviescommissie «Algemene
Instellingsgebonden Ethische Commissies voor Onderzoek en Onderwijs»
worden de volgende acties uitgevoerd:1. de ministers van OCenW, VWS en LNV zullen in beleidsplannen de onder
hen ressorterende instellingen voor onderzoek en onderwijs uitnodigen tot
het instellen van algemene instellingsgebonden ethische commissies. Hierbij
kan de instelling besluiten om de bovengenoemde taken toe te voegen aan die
van reeds bestaande instellingsgebonden commissies.2. na 4 jaar zal op basis van een evaluatie besloten worden of de «lichte
regeling» voldoet of dat er een wettelijke verplichting vereist is. 6.3 Evaluatie Platform Wetenschap en EthiekHet Platform Wetenschap en Ethiek is in 1994 door de minister van OCenW
ingesteld na overleg met de ministers van EZ, LNV, VWS, SZW, VROM, OS, Justitie
en Defensie. Zijn opdracht is het identificeren van ethische vraagstukken
rond wetenschap en techniek met het doel maatschappelijke discussies erover
te organiseren. In het Platform werken de Gezondheidsraad, de KNAW, de sectorraden
en het Rathenau Instituut in een kerngroep samen. Inmiddels hebben twee maatschappelijke
debatten plaatsgevonden op de terreinen van het voorspellend genetisch onderzoek
en de natuurontwikkeling. De instelling van het Platform heeft vooralsnog
een tijdelijk karakter. Vandaar dat bij de instelling van het Platform aangeduid
is dat er een evaluatie vereist is, mede gebaseerd op de evaluaties van de
afzonderlijke platformactiviteiten. Actie1. In 1997 zal een evaluatie worden uitgevoerd van het Platform als organisatievorm
(inclusief de samenstelling van de kerngroep) en als instrument. Hierbij wordt
gebruik gemaakt van tussentijdse evaluaties van platformactiviteiten. Dit
moet leiden tot een conclusie over de werkbaarheid, effectiviteit en vormgeving
van een toekomstig Nationaal Platform voor het signaleren van ethische vraagstukken
rond wetenschap en techniek en het organiseren van maatschappelijke discussies
hierover. 6.4 BeroepscodesOp verzoek van de minister van OCenW heeft het Multidisciplinair Centrum
voor Kerk en Samenleving (MCKS) het rapport «Beroepscodes en morele
verantwoordelijkheid in technische en natuurwetenschappelijke beroepen»
opgesteld. Dit rapport uit 1993 is een uitwerking van het onderzoek naar de
mogelijkheid en wenselijkheid beroepscodes te ontwikkelen als instrument ter
stimulering van het bewustzijn van ethische vraagstukken rond wetenschappelijk
onderzoek en de vaardigheid daarmee om te gaan. Eind 1995 is een door het
Platform Wetenschap en Ethiek georganiseerde ronde-tafel conferentie gehouden
met vertegenwoordigers van beroepsverenigingen. Uit het in februari 1996 verschenen
rapport «Beroepsethiek en beroepsverenigingen» dat verslag doet
van deze ronde-tafel conferentie kan geconcludeerd worden dat
het rapport uit 1993 een aanzienlijke bijdrage geleverd heeft aan het proces
van reflectie op morele vragen binnen de groep van beroepsverenigingen. Extra
acties op dit gebied zijn op dit moment niet nodig. 6.5 Forumfunctie KNAWIn 1991 heeft de minister van OCenW in de overheidsnotitie « Kader
voor discussies over ethische aspecten van wetenschappelijk onderzoek»
de KNAW opgeroepen een forumrol uit te werken. De KNAW heeft daartoe een Adviescommissie
Wetenschap en Ethiek (ACWE) ingesteld. In een brief van 11 maart 1996 duidt
de KNAW aan, dat bezinning op en zorg voor de gevolgen en consequenties van
het wetenschappelijk onderzoek geboden is. De KNAW wil bij deze bezinning
een duidelijke en stimulerende rol spelen. Zij zal discussies over de ethiek
binnen de wetenschap op actieve wijze stimuleren. Om deze rol te kunnen vervullen
verzoekt de KNAW echter wel om in een eerder stadium betrokken te worden bij
totstandkoming van regelgeving. In paragraaf 6.6 geeft de minister van OCenW
aan dit verzoek te steunen. 6.6 Wetgeving en ethiekIn de paragraaf 6.5 genoemde notitie uit 1991 heeft de minister van OCenW
de verantwoordelijkheid op zich genomen om samenhang tussen de ethisch relevante
regelgeving in Nederland te realiseren. Vanuit die rol heeft hij met zijn
collega's van LNV en VWS actief meegewerkt aan de totstandkoming van een voor
alle betrokken partijen acceptabele regelgeving voor biotechnologische (=
transgene) handelingen bij dieren. Op 24 juni 1996 zijn in een brief aan de
Tweede Kamer van de minister van LNV de contouren weergegeven van de wet-
en regelgeving die als resultaat van een lange discussie tussen departementen
en betrokken organisaties tot stand is gekomen.De conclusie van de minister van OCenW is dat het noodzakelijk is om organisaties
als de KNAW en maatschappelijke organisaties nauw te betrekken bij de opstelling
van wetten die een grote impact hebben op de respectievelijke achterban. Hij
zal er van zijn kant voor zorgen dat deze organisaties in een vroeg stadium
betrokken zullen worden. 6.7 Rathenau InstituutWil kennis van belang worden voor welzijn en welvaart, dan is gericht
toepasbare kennis nodig. In het werkprogramma 1997–1998 van het Rathenau
Instituut, waarin ook de rol van kennis centraal staat, wordt juist aan deze
vraag van kennisontwikkeling aandacht besteed. De vraag wordt gesteld hoe
kennis zodanig kan worden ontwikkeld en gestuurd dat onderzoekprogramma's
bijdragen aan grotere samenhang in beleid.Kennis kan bijdragen aan de reductie van onzekerheid. Vervolgens moeten
er wel maatschappelijke keuzen worden gemaakt. Hiertoe is inzicht in bestuurlijke
processen, maar ook in de beïnvloedbaarheid van houdingen en gedrag van
mensen nodig.Naast en vaak door alle kennis die ontwikkeld wordt, beseffen we dat er
veel kennis is die nog ontbreekt. Hoe kan bijvoorbeeld onze medische kennis
ertoe bijdragen dat we mensen ook inderdaad beter kunnen maken?Het Rathenau Instituut werkt de komende twee jaar aan deze aspecten van
kennisontwikkeling, de sturing van kennis en het besef van ontbrekende kennis.Dit wordt in het bijzonder nader uitgewerkt in de thema's: besluitvorming
over milieu, kennis en onzekerheid in de gezondheidszorg, en de ingrijpende
overgang naar een informatiesamenleving.Het Rathenau Instituut zal de komende jaren ook meer participeren in internationale projecten, aangezien de besluitvorming in Nederland
in toenemende mate mede gestuurd wordt door Europese beslissingen.Doordat de keuze van thema's aansluit bij een aantal keuzen van de overheid,
zoals vermeld in hoofdstuk 2, kan een betere brug geslagen worden tussen het
onderzoek en de maatschappelijke omgang met kennis.De oriëntatie van het Rathenau Instituut kan daarom goed bijdragen
aan de vorming van een kennissamenleving.Graag wil het kabinet enkele opmerkingen maken bij het werkplan. Bij de
voornemens met betrekking tot het milieu wijst het Rathenau Instituut al op
het werk dat door de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
is verricht inzake «Duurzame risico's blijvend gegeven». De WRR
heeft in dit kader een nastudie uitgezet. Het is van belang dat het Rathenau
Instituut bij de keuze van thema's rekening houdt met het werk dat de WRR
heeft verricht. Bij de historische analyse van mileubesluitvorming is ook
aandacht nodig voor de mate waarin «milieu»de politieke
agenda op een gegeven moment bepaalde.Het komende werkplan concentreert zich vooral op het ingrijpen in de mens.
Het Rathenau Instituut heeft zich de afgelopen jaren intensief bezig gehouden
met ingrijpen in dier- en ecosystemen, waardoor de nu gemaakte keuze verklaard
kan worden. In het werkplan had dit wat explicieter gemeld mogen worden .Ook bij het thema Informatie en communicatie wordt verder geborduurd op
een aantal al lopende projecten, zonder dat hier nadere uitleg over gegeven
wordt. De beschrijving wordt daardoor wat abstract en de concrete projecten
worden onvoldoende toegelicht.Met belangstelling ziet het kabinet uit naar de nog te publiceren adviezen
over technologie en arbeid. De invloed van technologie op de ordening van
de tijd, of op wat ook wel genoemd wordt de dagindeling van de samenleving
is de komende jaren een belangrijk onderwerp.In het werkprogramma in zijn geheel kan het kabinet zich goed vinden;
het is thans aan het Parlement dit vast te stellen. HOOFDSTUK 7 HET FINANCIËLE KADER A. INZET STIMULERINGSMIDDELENStimuleringsmiddelen voor strategisch onderzoek zijn via een protocol
tussen de minister van OCenW en NWO ondergebracht bij NWO. Ontwikkeling, uitvoering
en beheer van programma's en middelen geschieden door NWO in overleg met de
minister van OCenW. Onlangs zijn het ministerie van OCenW en NWO hiervoor
een meer precieze werkprocedure overeengekomen. Stimuleringsprogramma's kennen
cofinanciering tussen departementen binnen de overheid als uitgangspunt. Conditio
sine qua non is dat naast het ministerie van OCenW één of meer
andere departementen binnen de overheid financieel participeren in een programma.
Daarnaast stimuleert de minister van OCenW dat NWO ook uit eigen middelen
bijdraagt aan een programma. Incidenteel is ook capaciteit uit de eerste geldstroom
aan deze programma's verbonden. In het kader van «Kennis in Beweging»
is afgesproken dat bij programma's met een tegenwaarde van minimaal de helft
van het structurele budget (= 7,5 miljoen) het bedrijfsleven betrokken dient
te worden, respectievelijk zich op voor het bedrijfsleven interessante gebieden
van onderzoek zou moeten concentreren.In het hierna volgend overzicht zijn de middelen opgenomen die de minister
van OCenW en zijn ambtgenoten van plan zijn in te zetten. De minister van
OCenW zal NWO op de kortst mogelijke termijn het verzoek doen om in nauwe
samenspraak met de betrokken vraagpartijen een aanvang te maken met deze verdere
uitwerking. NWO zal worden gevraagd deze uitwerking van de in hoofdstuk 2
voorgestelde acties ter stimulering van strategisch onderzoek aan de belanghebbende
departementen te presenteren.Uiteindelijk doel van een stimuleringsprogramma is om een nieuw kennis-
en onderzoeksdomein te verankeren bij de reguliere onderzoekinstellingen met
gebruikmaking van bestaande onderzoekmiddelen. Ervaring leert dat hiervoor
een substantiële inzet van middelen en een substantiële looptijd
(zes tot acht jaar) zijn vereist. BIJLAGE: INZET STIMULERINGSMIDDELEN Uitgaven
op kasbasis in:  (miljoen gulden)199719981999200020012002TotaalThema 1               Lange termijn mogelijkheden/gevolgen
elektronische snelweg       (looptijd van 5 jaar)        –
Bijdrage OCenW0,40,40,40,40,4 2,0        Thema 3               Voedingsonderzoek       (looptijd
6 jaar)       – Bijdrage OCenW0,80,80,80,80,80,84,8– Bijdrage LNV0,50,50,50,50,50,53,0– Bijdrage VWS0,50,50,50,50,50,53,0        Duurzame landbouw       (looptijd 6 jaar)       – Bijdrage OCenW0,50,50,50,50,50,53,0– Bijdrage LNV0,50,50,50,50,50,53,0        Thema 6               Transport Onderzoek
Platform       (voorlopig voor 4 jaar)        – Bijdrage
OCenW1,21,21,31,3– 5,0         Behoud
bodemarchief       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage OCenW0,60,60,60,60,60,53,5– Bijdrage OCenW (DGCZ)    0,10,10,2        Thema 8               Detectie van mijnen       (looptijd 4 jaar)        – Bijdrage Defensie1,01,51,0   3,5– Bijdrage BuZa/OS1,51,50,5   3,5        Breed Islam-centrum       (looptijd 4 jaar)       – Bijdrage OCenW0,50,50,50,5– 2,0– Bijdrage BuZa/OS0,50,50,50,5  2,0        Versterking Azië-onderzoek       (looptijd
4 jaar)        – Bijdrage OCenW0,50,50,50,5– 2,0        Corpus Nederlands       – Bijdrage OCenW1,01,01,0   3,0        Thema 9               Sociale Cohesie       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage OCenW0,50,50,50,50,50,53,0– Bijdrage VWS0,20,20,20,20,2–1,0– Bijdrage Justitie0,20,20,20,20,2 1,0        Thema 10               Veroudering: ziekten
en beperkingen       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage OCenW1,01,01,01,01,01,06,0– Bijdrage VWS1,01,01,01,01,01,06,0        AGIKO's ten behoeve van chronisch zieken       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage OCenW0,40,40,40,40,40,42,4– Bijdrage VWS0,40,40,40,40,40,42,4        Informatietechnologie in de gezondheidszorg       (looptijd
5 jaar)        – Bijdrage OCenW0,40,40,40,40,4 2,0– Bijdrage VWS0,10,1    0,2        Gezondheidsonderzoek en ontwikkelingssamenwerking       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage OCenW0,50,50,50,50,50,53,0– Bijdrage BuZa/OS1,51,51,51,51,51,59,0        Thema 11               Klimaat-onderzoek
(Crutzen)       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage OCenW1,01,01,01,01,01,06,0        Kust-onderzoek, inclusief versterking LOICZ «Core
office»       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage OCenW1,01,01,01,01,01,06,0– Bijdrage V&Wp.m.p.m.p.m.p.m.p.m.p.m.         Biodiversiteit       (looptijd 6 jaar)       – Bijdrage OCenW0,60,60,60,60,60,53,5– Bijdrage VROM0,30,30,30,40,40,32,0– Bijdrage BuZa/OS0,70,70,70,70,70,54,0– Bijdrage LNV0,70,70,70,70,70,54,0        Thema 12               Versterking universitair
energie-onderzoek       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage
OCenW0,70,70,70,70,70,54,0 –
Bijdrage EZ0,70,70,70,70,70,54,0        Thema 15               Versterking sociaal-wetenschappelijk
onderzoek ten behoeve van milieu- en technologie-vraagstukken       (looptijd
5 jaar, te starten vanaf 1999)        – Bijdrage OCenW––0,70,70,70,73,51– Bijdrage LNV––0,50,50,50,52,0        Thema 16               Sociale grondslagen
van het recht       (looptijd 6 jaar)        – Bijdrage OCenW1,01,01,01,01,01,06,01 Voor 2003 wordt eveneens 0,7 miljoen gereserveerd. Totaal
overzicht stimuleringsmiddelen                '97'98'99200020012002totaal        Middelen vakdepartementen10,310,99,68,37,86,753,6        Middelen via OCenW12,612,613,412,410,18,970,0        Totaal22,923,523,020,717,915,6123,6OVERZICHT BUDGET STIMULERINGSMIDDELEN OCenW (miljoen gulden)19971998199920002001Voornemens
Wetenschapsbudget '9712,612,613,412,410,1      Lopende
verplichtingen16,06,77,55,35,0      Totaal aan verplichte en voorgestelde uitgaven18,619,320,917,715,1      Budget meerjarenbegroting13,314,815,015,015,0       Gefaseerde inzet van reserveringen en 5,34,55,92,70,1saldi uit eerdere jaren:      (totaal 18,5 miljoen)      Totaal
beschikbaar18,619,320,917,715,11 Lopende programma's zijn: Tropenbos, Remote Sensing (NRSP),
Biotechnologie, Informatietechnologie en Recht, Klassieken, Materialen, Antarctica,
Ethiek en Beleid, Milieu-economie; toegezegd zijn middelen voor de ontwikkeling
van een stimuleringsprogramma «Geneesmiddelen». B. INZET OVERIGE OCenW-MIDDELENIn dit wetenschapsbudget zijn ook verscheidene initiatieven aangekondigd
die zullen worden gefinancierd uit diverse specifieke artikelen op de OCenW-begroting,
met name die voor onderzoek en wetenschapsbeleid en voor wetenschappelijk
onderwijs. (miljoen
gulden) 199619971998199920002001 Thema
8      Conservering wetenschappelijke bibliotheken (gedurende 4 jaar,
naast steun vanuit DGCZ) 1,51,51,51,5–       Thema 11      Samenwerking NIOZ-Bremen 0,80,80,80,80,8       Samenwerking NIOO-Vlaanderen 0,80,80,80,80,8       Thema 13      EURANDOM: Europees mathematisch
instituut 2,02,02,02,02,0        Vervolg
Verkenningenproces  1,01,01,01,0       Hoofdstuk 2      Herstructureringskosten
universiteiten––––1530       Hoofdstuk 4      Tegengaan vergrijzing hooglerarenbestand10101010––       Hoofdstuk 5      Nachbar-fellowship NIAS–0,30,30,3––       Samenwerking KNAW-Bibliotheek met Vlaanderen en NRW–0,50,50,50,5–Bijlage 1TOTALE ONDERZOEK FINANCIERING (TOF): ANALYSE EN CIJFERSIn deze bijlage wordt aandacht besteed aan de ontwikkeling van de overheidsuitgaven
voor R&D. Daarbij staan de TOF-cijfers (Totale Onderzoek Financiering)
centraal. Deze geven per departement een overzicht van de voorgenomen uitgaven
voor R&D per begrotingsartikel. Allereerst wordt echter kort ingegaan
op de ontwikkeling van de R&D-uitgaven in Nederland in het algemeen en
de overheidsfinanciering in het bijzonder. 1. De ontwikkeling van de R&D-uitgaven in Nederland
en de financering door de overheid van die uitgavenHet overzicht van de uitgaven voor R&D, het zgn. TOF-overzicht, zoals
hierna opgenomen, schetst het budgettaire kader voor de plannen van de verschillende
departementen in de komende jaren. De overheidsuitgaven maken deel uit van
de totale Nederlandse uitgaven voor R&D.In de volgende tabel wordt de ontwikkeling van de R&D-uitgaven van
Nederland in de afgelopen jaren en de verwachting voor de komende jaren weergegeven. Tabel 1: Ontwikkeling van de R&D-financiering naar
sectoren (in miljoenen lopende guldens)  OverheidOndernemingenOverigeTotaalwaarvan
SenO in Nederlandals % van het BBP 19803 4662 9784856 9296 6651,9519853 9124 6584879 0578 7442,0619874 5145 31352810 35510 0412,2819924 9265 57658811 09910 5031,8619934 9485 4611 04611 45510 8511,8919944 9905 6611 05011 70111 1011,82       19955 3005 7691 05012 11911 5191,8119965 3505 8501 05012 25011 6501,7819975 3005 9501 05012 30011 7001,69Bronnen: CBS, realisatiecijfers t/m 1993; OCenW, schattingen voor 1994–1997Noot: het CBS heeft voor de universiteiten gereviseerde cijfers berekend
op grond van een andere rekenmethodiek. Hierdoor komen de universitaire uitgaven
hoger te liggen dan in het verleden het geval was. Omdat het CBS nog geen
integrale doorrekening naar de andere cijfers heeft opgesteld, is in deze
tabel gebruik gemaakt van de oude cijfers. Overigens komt in de nieuwe situatie
het BBP-percentage 0,1% hoger te liggen dan nu het geval is. 2. Ontwikkeling van de TOF-uitgaven per departementTabel 2 geeft de meerjarencijfers 1995–2001 per departement. Daarbij
zijn de volgende opmerkingen per departement te maken:– de cijfers over de R&D-uitgaven bij het ministerie van SZW
zijn doorgelicht, waardoor alle uitgaven die slechts ter ondersteuning van
de werkprocessen dienen, zijn geëlimineerd. Daarnaast is een efficiency-taakstelling
gerealiseerd. Hierdoor zijn de R&D-uitgaven van SZW sterk afgenomen;– bij het ministerie van VROM dalen de R&D-uitgaven als gevolg
van de taakstelling van het regeerakkoord tot een niveau van 100 miljoen;– bij het ministerie van LNV is in het kennisbeleid sprake van een
aantal ingrijpende beleidswijzigingen. Deze zijn in enkele nota's neergeslagen
(«Dynamiek en vernieuwing» en «LNV Kennisbeleid tot 1999»).
De tot nu toe gehanteerde uitgangspunten die aan de cijfers van LNV ten grondslag
liggen, kunnen daardoor wellicht wijziging ondergaan.In toenemende mate is er bij LNV sprake van (toenemende) inkomsten, die
ertoe leiden dat de netto-uitgaven van het ministerie lager zijn dan de geplande uitgaven in de TOF-overzichten. Bij het gedetailleerde overzicht
van de uitgaven van LNV is derhalve deze post opgenomen om het beeld te completeren;– de reorganisatie bij het Ministerie van BuZa heeft geleid tot
een herziening van de begrotingsindeling. Dit heeft tot gevolg dat voor de
jaren 1996–2001 voor de OS-begrotingsposten de precieze uitgaven voor
R&D nog niet duidelijk zijn. Daarom is voor die jaren nog in belangrijke
mate geleund op de cijfers uit het TOF-overzicht van het vorige jaar. Tabel 2: Overzicht van de TOF-cijfers per departement
(op kasbasis), in miljoenen guldens (bruto-uitgaven) Departement1995199619971998199920002001Algemene Zaken1,62,32,32,32,32,32,3Buitenlandse Zaken/Ontwikkelingssamenwerking153,5162,5162,2162,2162,2162,2162,2Justitie18,319,419,419,119,419,419,4Binnenlandse Zaken1,62,12,12,12,12,12,1Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen3 298,23 321,53 327,03 361,13 384,83 374,53 377,4Defensie166,2163,7176,9171,5168,9161,7162,0Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer145,699,797,394,995,293,097,4Verkeer en Waterstaat218,9234,4213,0201,0181,8181,7180,4Economische Zaken829,6891,5894,8870,9849,7869,0891,5Landbouw, Natuurbeheer en Visserij348,0346,4337,4333,1319,0318,8318,8Sociale Zaken en Werkgelegenheid30,522,017,316,716,916,916,9Volksgezondheid, Welzijn en Sport91,077,177,377,377,376,376,3Totaal5 302,95 342,75 327,05 312,15 279,65 277,95 306,7Als we tevens kijken naar een langere reeks van cijfers (1987–2001)
dan blijkt daaruit dat:– de uitgaven van OCenW aanzienlijk stijgen. De universiteiten,
NWO en de KNAW profiteren hiervan. Een veranderde berekening van de universitaire
onderzoekcijfers vanaf 1993 is hiervoor een gedeeltelijke verklaring. Vanaf
1996 komt daar bij dat de TNO-doelfinanciering van vijf departementen via
de OCenW-begroting is gaan lopen (totaal ongeveer 45 miljoen gulden).– de uitgaven bij het ministerie van EZ aan het einde van de jaren
tachtig flink stijgen, gevolgd door een geleidelijke daling in de jaren negentig.
Redenen hiervoor zijn het afschaffen van de INSTIR-regeling en kortingen op
het onderzoek als gevolg van het regeerakkoord in 1994. – een aantal departementen een patroon kent waarbij er aanvankelijk
een stijging is tot het midden van de jaren negentig, met daarna een daling
(VROM, Defensie, VWS, LNV, V&W). Eén van de redenen hiervoor is
de korting op onderzoek op basis van het regeerakkoord. Figuur 1: Overheidsuitgaven voor R&D, 1987–2001
(in miljoenen guldens)***3. Overzicht van TOF-uitgaven per departement, per begrotingsartikel  Overzicht van de TOF-cijfers
(op kasbasis), miljoenen guldens (bruto-uitgaven)1996
Vastgest.1997 Ontwerp% R&D%
NABSNABS- codeNABS-categorieBest.          III Algemene Zaken                02.03Rijksvoorlichtingsdienst:
Onderzoek en voorbereiding0,20.,2100 8.0alg.
maatsch. onderzoekR 02.05RVD: Voorlichting (Voorlichtingsraad)0,50,5100 8.3management
en organisatieR 04.02WRR: Wetenschappelijke studies1,61,6100 8.0alg.
maatsch. onderzoekR           Totaal Algemene Zaken2,32,3               V
Buitenlandse zaken                020 201NATO
Science Committee1,61,3100 13defensieIO020 401Stichting Instituut Clingendael0,40,410 8.6openb.
best. & (inter)nat. betr.SO 032 002Bijdrage hfdst.
VIII Afrika Studiecentrum0,30,330 12.2ontwikkelingssamenwerkingSO032 003Subsidie Koninklijk Instituut voor de Tropen2,82,810 12.2ontwikkelingssamenwerkingSO Onderzoeksprogramma52,052,0100 12.2ontwikkelingssamenwerkingProj. Bilaterale landen- en regioprogramma's69,869,85 12.2ontwikkelingssamenwerkingProj. Andere speerpuntprogramma's26,526,510 12.2ontwikkelingssamenwerkingProj. Multilaterale bijdragen9.,09,010 12.2ontwikkelingssamenwerkingProj.          Totaal Buitenlandse Zaken162.,5162,2               VI
Justitie                0101Pers.
uitg. Sector Onderzoek & Analyse / WODC6,96,93 8.9ov.
maatschappelijk onderzoekR 0109Intern onderzoek (WODC)1,01,0100 8.9ov.
maatschappelijk onderzoekR 0109Extern wetenschappelijk onderzoek
(SO&A)9,39,610 8.9ov. maatschappelijk
onderzoekSO 0109Wetenschappelijke periodieken0,3–100 8.9ov.
maatschappelijk onderzoekR 0208/02Gerechtelijke laboratoria1,91,9100 4.9overig
medisch onderzoekR           Totaal Justitie19,419,4               VII
Binnenlandse Zaken                0107Subsidies
en onderzoeken: strategisch onderzoek totaal2,12,1  8.6openb.best.&(inter)nat.betr.Proj.          Totaal Binnenlandse Zaken2,12,1               VIII
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen                2201Eerste
geldstroom universiteiten (incl. LUW-bijdrage LNV)      U (exploitatie en investeringen)(2 267,2)(2 279,9)      Wiskunde
en computerwetenschappen128,5129,0  10.0wiskunde
en computerwet.   Natuurwetenschappen94,694,9  10.1natuurwetenschappen  Scheikundige
wetenschappen99,9100,3  10.2scheikundige
wetenschappen  Biologische wetenschappen99,8100,2  10.3biologische
wetenschappen  Geowetenschappen en aanverwante (milieu)wetenschappen19,719,8  10.4geowetensch.
en (milieu)wet.   Technische wetenschappen531,7533,9  10.5technische
wetenschappen  Medische wetenschappen619,7625,7  10.6medische
wetenschappen  Landbouwwetenschapen160,1160,8  10.7landbouwwetenschapen  Rechtswetenschappen89,189,4  10.8sociale
wetenschappen  Economische wetenschappen74,975,2  10.8sociale
wetenschappen  Sociale wetenschappen215,8216,7  10.8sociale
wetenschappen  Geesteswetenschapppen133,5134,1  10.9geesteswetenschappen 2202Instellingen
voor internationaal onderwijs en onderzoek        NUFFIC2,01,715 12.2ontwikkelingssamenwerkingSO ISS5,45,435 8.6openb.best.&(inter)nat.betr.
SO   ITC1,91,95 12.2ontwikkelingssamenwerkingSO ASC2,52,555 12.2ontwikkelingssamenwerkingSO230 101KNAW(122,0)(122,6)100   KNAW bibliotheek en documentatie-instellingen17,117,2 148.2cultuur  biologische
wetenschappen39,039,2 3211.3biologische
wetenschappen  medische wetenschappen13,413,5 1111.6medische
wetenschappen  geesteswetenschappen15,915,9 1311.9geesteswetenschappen  overig36,636,8 3012.9ov.
niet uit te splitsen ond.  230 102NWO totaal (exploitatie
en investeringen)(489,2)(495,9)    NWO waarvan voor NWO-instituten(205,7)(208,5)      –
SMC/CWI24,124,4  11.0wiskunde en computerwetensch.  – FOM-instituten96,097,3  11.1natuurwetenschappen  –
Ruimte-onderzoek (SRON)36,136,6  11.1natuurwetenschappen  –
Sterrenkundig onderzoek (ASTRON)23,423,7  11.1natuurwetenschappen  –
Zee-onderzoek (NIOZ/SOZ)20,220,5  11.4geowetenschappen/milieuwet.  – Rechtswetenschappen (NSCR)2,32,3  11.8sociale
wetenschappen  – Geesteswetenschappen 3,63,7  11.9geesteswetenschappen  (ING)
en voor projectfinanciering(283,4)(287,3)      –
wiskunde en computerwetenschappen10,811,0  11.0wiskunde
en computerwetensch.   – natuurwetenschappen42,042,6  11.1natuurwetenschappen  –
scheikundige wetenschappen29,529,9  11.2scheikundige
wetenschappen  – biologische wetenschappen21,922,2  11.3biologische
wetenschappen  geowetenschappen/milieuwetenschappen21,221,5  11.4geowetenschappen
/milieuwet.   – technische wetenschappen38,839,3  11.5technische
wetenschappen  – medische wetenschappen39,439,9  11.6medische
wetenschappen  – sociale wetenschappen35,535,9  11.8sociale
wetenschappen  – geesteswetenschappen33,433,8  11.9geesteswetenschappen  overig10,911,1  12.9ov.
niet uit te splitsen ond.  230 103SURF0,50,5100 12.9ov.
niet uit te splitsen ond.U 230 104Alfa/gamma-onderzoek        RIOD4,73,180 11.9menswetenschappenR CPG0,50,5100 8.6openb.best.&(inter)nat.betr.R SVO14,614,6100 8.1onderwijsOverig Overig onderwijsonderzoek (diverse artikelen)12,012,0  8.1onderwijsProj. NIDI2,62,7100 8.7maatsch. ontwikkelingenSO OSA (materieel)0,30,3100 8.0alg.
maatsch. onderzoekSO 230 105Deelname aan Int. Onderz.inst.  100     EMBC0,80,8100 11.3biologische
wetenschappenIO  EMBL3,43,5100 11.3biologische
wetenschappenIO  ESA58,852,5100 9.1wetenschapp.
explor. vd ruimteIO  CERN60,859,7100 11.1natuurwetenschappenIO ESO11,212,7100 11.1natuurwetenschappenIO230 106TNO basissubsidie140,9137,3100   TNO doelfinanciering t.b.v. VROM (excl. wachtgelden)12,112,0      doelfinanciering
t.b.v. V&W6,26,2      doelfinanciering
t.b.v. SoZaWe9,69,5      doelfinanciering
t.b.v. LNV6,96,6      doelfinanciering
t.b.v. VWS (excl. wachtgelden)12,012,0     230 107Grote
technologische instituten(7,5)(7,5)100     NLR1,71,7100 9.0algemeen
ruimteonderzoekGTI  WL2,52,5100 2.3civiele
bouwkundeGTI  GD1,51,5100 2.3civiele
bouwkundeGTI  MARIN1,71,7100 2.4verkeerssystemenGTI230 108PWT3,13,1100 12.9ov.
niet uit te splitsen ond.R  STT0,30,2100 10.5technische
wetenschappenSO  EG-Liaison0,30,3100 7.0alg.
industrieel onderzoekR 230 109Adviesraden        COS0,90,9100 12.9ov.
niet uit te splitsen ond.R  AWT1,21,2100 12.9ov.
niet uit te splitsen ond.R  Nader te verdelen lasten2,32,2  12.9ov.
niet uit te splitsen ond.  2304Nationale en internationale coördinatie
(incl. ICES)54,451,5  12.1beleidsruimteProj.2707Culturele zaken: onderzoek1,21,3100 8.2cultuurProj. Emancipatie-onderzoek0,40,4100 8.9ov.
maatschappelijk onderzoekProj.  Subsidie Boekmanstichting1,21,2100 8.2cultuurSO Onderzoek monumentenzorg1,01,0100 8.2cultuurProj.          Subsidie TNO totaal(337,2)(330,0)    TNO          Totaal Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen3 321,53 327,0               X
Defensie                0104TNO
doelsubsidie (bijdrage hfdst.VIII)97,495,2100   TNO0111Bijdrage AGARD0,10,1100 13defensieIO0111Bijdrage NATO-research4,13,9100 13defensieIO0104Bijdrage NLR (bijdrage hfdst.XII)1,01,0100 13defensieGTI0304Bijdrage NIM0,20,255 7.0algemeen
industrieel onderz. Overig 0115Technische en materiële
ontwikkeling35,233,8100 13defensieProj.0307Materieel projektgebonden onderzoek bij KM4,915,7100 13defensieProj.0407Materieel projektgebonden onderzoek bij KL8,513,8100 13defensieProj.0506Materieel projektgebonden onderzoek bij KLu9,39,8100 13defensieProj.0115Overig wetenschappelijk onderzoek (milieu)3,03,0100 13defensieProj.0114Overig wetenschappelijk onderzoek–0,4100 13defensieProj.          Totaal Defensie163,7176.9               XI
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer                030 300Onderzoek
volkshuisvesting12,519,3100 2.2bouw en
inricht. van gebouwenProj. 030 502Experimenten en kennisoverdracht2,22,740 2.2bouw
en inricht. van gebouwenProj. 034 000Stimuleringsregeling
duurzaam bouwen0,10,175 2.1ruimtelijke
ordeningProj. 040 301Onderzoek RPD7,78,3100 2.0alg.ond.infrastr./ruimt.bel.SO050 206Materieel IMH (Inspectie Milieuhygiëne)6,23,6  3.0algemeen
milieuonderzoekR 051 401Onderzoek algemeen milieubeleid48,240,6100 3.0algemeen
milieuonderzoekProj. 051 901Bijdrage RIVM20,220,330 3.0algemeen
milieuonderzoekSO 010 600Onderzoek Rijksgebouwendienst2,52,5100 2.2bouw
en inricht. van gebouwenR           Totaal Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer99,797,3               XII Verkeer en Waterstaat                010 503Antarctica
onderzoek0,80,8100 1.0  011 000Ruimtevaartaktiviteiten15,822,1100 9.2toepassingssystemen
(ruimtev.)IO 021 200RWS/Waterkeren/onderhoud waterkeringen2,01,91 2.3civiele
bouwkundeProj. 021 400RWS/Waterkeren/onderzoek waterkeringen7,07,2100 2.3civiele
bouwkundeProj. 022 407RWS/Waterkeren/Deltaplan grote
rivieren2,92,985 2.3civiele bouwkundeProj.023 001RWS/Waterbeheren/onderzoek in eigen beheer1,21,155 3.0algemeen
milieuonderzoekProj. 023 002Bijdrage WL en GD7,47,3100 3.0algemeen
milieuonderzoekGTI 020 303Raad voor Milieu- en Natuuronderzoek
(RMNO)0,40,44 3.0algemeen milieuonderzoekR020 303Beleidscommissie Remote Sensing (BCRS)1,61,616 9.2toepassingssystemen
(ruimtev.)R 023 300RWS/Waterbeheren/Onderhoud waterhuishouding5,75,36 3.0algemeen
milieuonderzoek 023 500ICES/LWI11,611,8100 3.0algemeen
milieuonderzoekProj. 023 602RWS/Waterbeheren/Milieutechnologie/STOWA6,06,0100 3.0algem
een milieuonderzoekProj. 023 700RWS/Waterbeheren/Onderzoek
waterbeheer16,816,183 3.0algemeen milieuonderzoekProj.023 801RWS/Waterbeheren/herstel watersystemen rijk3,13,049 3.0algemeen
milieuonderzoekProj. 023 901RWS/waterbeheren/sanering
waterbodems8,33,844 3.0algemeen milieuonderzoekProj.023 002RWS/Waterbeheren/aanleg bergingslocaties2,50,31 3.0algemeen
milieuonderzoek 025 102RWS/Infrastructuur/Overige bijdragen
(CROW)1,10,3100 2.3civiele bouwkundeSO025 202RWS/Infrastructuur/Onderzoek rijksvaarwegen3,610,752 2.3civiele
bouwkundeProj. 025 203RWS/Infrastructuur/Onderzoek
rijkswegen6,3–30 2.3civiele bouwkundeProj.025 203ICES/Ondergronds bouwen19,610,0100 2.3civiele
bouwkundeProj. 026 000Taakstelling verkeersveiligheid5,05,028 2.4verkeerssystemenProj.026 102SWOV-bijdrage3,83,617 2.4verkeerssystemenProj.026 200Onderzoek verkeersveiligheid0,70,76 2.4verkeerssystemenProj.030 201Vervoersstudies21,416,560 2.4verkeerssystemenProj.030 202Bijdrage CEMT (Cie. Europese transportministers)0,30,4100 2.4verkeerssystemenIO030 202Bijdrage NEA0,1–25 2.4verkeerssystemenSO031 800B&M-maatregelen––37 2.4verkeerssystemenProj.034 000ICES/Transporttechnologie8,05,0100 2.4verkeerssystemenProj.043 101Opdrachten NLR/NLRGC3,23,2100 2.4verkeerssystemenProj.043 102Bijdrage exploitatie NLR(31,3)(29,9)100   GTI043 102 6,36,0 202.4verkeerssystemen 043 102 1,61,5 53.0algemeen
milieuonderzoek 043 102 18,817,9 607.5transportmiddelen 043 102 1,61,5 59.0algemeen
ruimteonderzoek 043 102 3,13,0 1013defensie 043 103Investeringen
NLR/ETW(19,1)(18,3)100   GTI 043 103 3,83,7 202.4verkeerssystemen 043 103 1,00,9 53.0algemeen
milieuonderzoek 043 103 11,511,0 607.5transportmiddelen 043 103 1,00,9 59.0algemeen
ruimteonderzoek 043 103 1,91,8 1013defensie 043 104Onderzoeken
luchtvaart4,34,6100 2.4verkeerssystemenProj.043 105Onderzoeken PMMS0,2–100 2.4verkeerssystemenProj.050 300Onderzoek DGSM1,81,8100 2.4verkeerssystemenProj.053 102Stimulering kennisinfrastructuur (MARIN/NIM)5,85,7100 2.4verkeerssystemenSO061 001HDTP/specifieke uitgaven3,53,5100 2.5telecommunicatiesystemenProj.070 300Bijdrage aan agenschap KNMI/aandeel R&D(2,2)(2,2)4   SO070 300 0,80,8 361.0alg.onderz.
aards milieu 070 300 0,20,2 101.3aardkorst/-mantel
ex zeebodem 070 300 0,40,4 161.5zeeën
en oceanen 070 300 0,80,8 381.6atmosfeer           Totaal
Verkeer en Waterstaat234,4213,0               XIII
Economische Zaken                0 161 160Materieel
budget AEP en Secr. Gen. 2,80,7100 8.0alg.
maatschappelijk onderz.NI 0 161 220Materieel CPB1,92,045 8.0alg.
maatschappelijk onderz.R 0 161 250Materieel RGD3,03,142 1.3aardkost/-mantel
ex zeebodemR 0 162 110Materieel CBS5,55,25 8.0alg.
maatschappelijk onderz.R 0 201 010Onderzoek en
voorlichting0,20,116 7.0algemeen industr.
onderzoekU 0 202 570Overige aktiviteiten2,51,7100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.NI0 202 600Stim. strategische samenwerking22,214,7100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 202 710PBTS82,559,4100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 202 720IOP25,123,3100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 202 730Maritiem onderzoek6,14,8100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 202 740Flankerend beleid26,734,8100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 202 750Infralijn en bel. onderzoek7,412,2100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 202 754EET-programma5,010,0100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 202 780Informatietechnologie21,911,0100 7.1industr.prod.-/
concurr.verm.  0 202 914Stimuleringsprogramma's0,63,2100 7.1industr.prod.-/
concurr.verm.  0 202 914Stimuleringsprogramma's0,70,7100 7.0algemeen
industr. onderzoekO 0 202 918INSP Info-techn.1,1–100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 202 919Materiaaltechnologie0,50,1100 7.1industr.prod.-/concurr.
verm.O 0 202 920Biotechnologie0,90,7100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 202 922Milieutechnologie0,20,0100 7.1industr.prod.-/concurr.
verm.O 0 203 010BTIP/EUREKA17,219,2100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 203 020Micro-electronica stim. 103,8104,6100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.NI0 204 010Onderzoek en ontwikkeling bij collectiviteiten13,513,3100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 205 030Bijdrage Netwerk Innovatiecentra8,78,720 7.0algemeen
industr.onderzoekR 0 206 020Stichting Coord. Maritiem
Onderz. (CMO)2,91,3100 7.5transportmiddelenSO0 206 025NIM0,20,5100 7.5transportmiddelen 0 206 120Achtergrondonderzoek
MARIN1,91,8100 8.3management en organisatie 0 206 330NEA0,10,110 2.4verkeerssystemen 0 206 420T
N O doelsubsidie (bijdrage hfdst. VIII) (E)54,252,9100   TNO0 206 500Nederland distributie land1,11,0100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 206 515NMI1,01,3100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 206 620Bijdrage hfdst.XII NLR(6,3)(6,3)100      5,75,6 907.5transportmiddelen   0,60,6 109.0algemeen
ruimte-onderzoek 0 206 860Stichting voor de Technische
Wetenschappen (STW)5,06,0100 7.0algemeen
industr. onderzoekNWO 0 206 870Bureau EG-Liaison0,40,9100 7.0algemeen
industr. onderzoekNI 0 206 890St. Centrum Micro-electronica4,40,5100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0207Ruimtevaart140,0115,5100 9.4ruimtelaboratoria
en ruimtev.IO 0208Vliegtuigindustrie (NIVR)10,05,0100 7.5transportmiddelenO0209Speur- en ontwikkelingswerk (TOK)85,198,8100 7.1industr.prod.-/concurr.verm.O0 212 010Technologische vernieuwing16,415,970 7.1industr.prod.-/concurr.verm.U0 212 020Onderzoek technologie beleid1,82,7100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 212 030STW0,74,3100 7.0algemeen
industr. onderzoek 0 212 040IOP–0,9100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 212 050Topinstituten10,020,0100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0213Kennisinfrastructuur FES26,254,3100 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 303 010Vernieuwingsprogramma's2,84,450 7.1industr.prod.-/concur
r.verm.O 0 303 040Toeleveren en uitbesteden0,80,310 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 303 050Versterking economische structuur0,10,110 7.1industr.prod.-/concurr.verm. 0 501 010IMK-Netwerk0,20,25 8.3management
en organisatieNI 0 511 010Branchestructuurverbetering
MKB0,10,010 8.3management en organisatieNI0 511 320SBI Branchegew. infostim. 0,70,01007.1 industr.prod.-/concurr.verm.O0 511 330EDI Strategische proj. 0,30,11007.1 industr.prod.-/concurr.verm.O0901/02/03Energiecentrum Nederland (ECN)(61,8)(55,4)100   SO  14,212,7 235.1fossiele brandstoffen   24,722,2 405.2kernsplijting   11,110,0 185.5duurzame
energiebronnen   11,810,5 195.9overig
energieonderzoek 0 901 030Lange termijn onderzoek
besparingstechnologie4,29,9100 5.1fossiele
brandstoffen 0 901 110Programma's industrie7,814,875 5.1fossiele
brandstoffen 0 901 120Tender energiebesparing 3,6100 5.1fossiele
brandstoffen 0 901 210Programma's woningbouw4,77,450 5.1fossiele
brandstoffen 0 901 230Programma's verkeer en vervoer1,33,050 5.1fossiele
brandstoffen 0 901 240Programma's agrarische sector1,12,550 5.1fossiele
brandstoffen 0 902 110Programma's duurzame energie1,33,2100 5.5duurzame
energiebronnen 0 903 110Hoge flux reactor/EURATOM14,017,5100 5.2kernsplijtingIO0 903 120Programma's kernenergie8,14,4100 5.2kernsplijting 0 932 936Haalbaarheidsonderzoeken0,40,4100 7.1industr.prod.-/conc
urr.verm.  0 933 030Bijdrage aanvullende Euratomprogramma's3,8–100 5.2kernsplijtingIO0 933 510Overig onderzoek en ontwikkelingswerk op energiegebied50,344,0100 5.0energieonderz.
van alg. aardNI           Totaal Economische Zaken891,5894,8               XIV
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (excl. bijdrage LUW)                0101/13International
Institute for Land-reclamation (pers.)0,7–30 12.2ontwikkelingssamenwerkingIO0304/2Stichting Afrika Studiecentrum1,11,1100 12.2ontwikkelingssamenwerkingSO0601/1Wetensch. onderz.: Dienst Landbouwkundig Onderzoek(220,6)(216,1)90   DLO0601/1 22,121,6 102.1ruimtelijke
ordening 0601/1 4,44,3 22.2bouw
en inricht. van gebouwen 0601/1 8,88,6 42.6watervoorziening 0601/1 19,919,4 93.0algemeen
milieuonderzoek 0601/1 15,415,1 75.0energieonderz.
van alg. aard 0601/1 116,9114,5 536.0algemeen
landbouwonderzoek 0601/1 13,213,0 67.12ov.
verwerkte produkten 0601/1 8,88,6 412.2ontwikkelingssamenwerking 0601/1 11,010,8 56.2visvangst
en visteelt 0601/3/5Wetensch. onderzoek: subsidies en overige
uitgaven37,240,3100 6.0algemeen landbouwonderzoekProj.0602/4Praktijkonderzoek: Plantaardige sector(37,8)(27,7)100   SO0602/4 0,80,6 22.6watervoorziening 0602/4 1,10,8 33.0algemeen
milieuonderzoek 0602/4 3,42,5 95.0energieonderz.
van alg. aard 0602/4 32,523,8 866.4plantaardige
produkten 0602/4Praktijkonderzoek: Dierlijke sector(14,5)(12,3)100   SO0602/4 0,60,5 42.2bouw en inricht.
van gebouwen 0602/4 1,21,0 83.0algemeen
milieuonderzoek 0602/4 0,60,5 45.0energieonderz.
van alg. aard 0602/4 12,210,3 846.1dierlijke
produkten 0603/1Grond/gebouwen/onderh. onderz. stichtingen/proefstat.(34,5)(40,0)80   SO  17,320,0 506.1dierlijke produkten   17,320,0 506.4plantaardige
produkten           Totaal uitgaven Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij346,4337,4               Totaal
inkomsten Landbouw, Natuurbeheer en Visserij44,642,9               XV
Sociale Zaken en Werkgelegenheid                U1105Samalo
onderzoek13,812,7100 8.0alg. maatsch. onderzoekProj.U1105Onderzoek DCE–1,0100 8.0alg.
maatsch. onderzoekProj. U1105Overig onderzoek6,93,3100 8.0alg.
maatsch. onderzoekProj. U1501Activiteitensubsidies1,40,4100 8.0alg.
maatsch. onderzoekProj.           Totaal Sociale Zaken en Werkgelegenheid22,017,3               XVI
Volksgezondheid, Welzijn en Sport                220 600Sociaal
en Cultureel Planbureau (pers.)1,51,5100 8.0alg.
maatsch. onderzoekR 220 105Kosten van onderzoek arbeidsmarkt0,40,3100 8.0alg.
maatsch. onderzoekProj. 240 102Alg. innovatie activiteiten4,64,883 8.0alg.
maatsch. onderzoekU/SO 240 403Jeugdbeleid1,71,7  8.0alg.
maatsch. onderzoekProj. 240 204Ouderenbeleid1,21,4100 4.0medisch
onderz. v. alg. aardProj. 250 204Radio-activiteit en
stralingstoepassing0,80,8100 4.0medisch
onderz. v. alg. aardProj. 250 201Herstructurering en
ontwikkeling voorz. gezondheidszorg4,44,550 4.0medisch
onderz. v. alg. aardProj. 250 202Nederlands Kankerinstituut17,517,3100 4.1med.ond.,ziekenh.beh.,heelk.SO250 202Intern. Agency for Research on Cancer (Lyon)1,71,8100 4.1med.ond.,ziekenh.beh.,heelk.IO250 206Beleidsonderbouwend onderzoek en ontwikkelingswerk
(SGO)0,60,6100 4.0medisch onderz. v. alg.
aardProj. 250 203Onderzoek infectieziektenbestrijding0,40,470 4.0medisch
onderz. v. alg. aardProj. 250 203Onderzoek chronische
ziektebestrijding4,14,110 4.0medisch onderz.
v. alg. aardProj. 250 204Onderzoek gehandicapten/SWOR1,61,6     250 204Instituut
Onderzoek Eerstelijns Gezondheidszorg (NIVEL)2,62,660 4.0medisch
onderz. v. alg. aardSO 250 204Thuisverpleging en -verzorging5,45,5100 4.0medisch
onderz. v. alg. aardProj. 250 203Onderzoek basisgezondheidszorg3,53,580 4.0medisch
onderz. v. alg. aardProj. 250 203Aidsonderzoek(3,5)(3,2)80   Proj.  1,71,6 504.0alg. medisch onderzoek   1,71,6 508.0alg.
maatsch. onderzoek 250 204Technologie in de thuiszorg1,51,5100 4.0medisch
onderz. v. alg. aard 250 206Geestelijke volksgezondheid
(NcGV)3,43,4100 4.0medisch onderz. v. alg.
aardSO 250 210Dierproevenbeleid2,22,2100 4.0medisch
onderz. v. alg. aardProj. 250 210Onderzoek naar productveiligheid0,50,5100 4.0medisch
onderz. v. alg. aardProj. 2701Rijksinstituut voor Volksgez.
en Milieuhygiene (RIVM)14,014,020 4.0medisch
onderz. v. alg. aardR           Totaal Volksgezondheid,
Welzijn en Sport77,177,3               Totaal
generaal5,345,327,0     Bijlage 2KABINETSSTANDPUNT AWT ADVIES OVER NEDERLANDS STANDPUNT INZAKE HET
VIJFDE KADERPROGRAMMA VAN DE EUInleidingHet Kabinet heeft de AWT op 9 februari 1996 gevraagd uiterlijk 1 mei 1996
advies te geven over de Nederlandse opstelling ten opzichte van het Vijfde
Europese Kaderprogramma voor onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie.
De Raad heeft zijn advies binnen de haar gegeven korte tijd kunnen opstellen;
de regering is daar dankbaar voor en kan het gebruiken in het proces naar
dat Vijfde Kaderprogramma. Hoewel dat pas eind 1998 van start gaat is de voorbereiding
van de besluitvorming door de Europese Commissie, het Europees Parlement en
de Europese Ministerraad reeds begonnen.De Commissie presenteert deze zomer een beleidsoriëntatiedocument
en Europees Commissaris Cresson vraagt aan de betrokken bewindslieden suggesties
over zaken die zij van fundamenteel belang achten.Zelf vindt Commissaris Cresson het zeer belangrijk dat de inspanning op
voor Europa prioritaire gebieden worden geconcentreerd, dat nieuwe wegen worden
ingeslagen en dat de onderzoekresultaten beter worden geëxploiteerd.Tegelijkertijd is de Commissaris van mening, dat we moeten nadenken over
de plaats die in het Europa van morgen moet worden gegeven aan kennis en opleiding
op het gebied van wetenschap en technologie. Tevens vraagt zij aandacht voor
de cordinatie met het beleid op nationaal niveau en de internationale samenwerking.
In antwoord hierop heeft de Nederlandse regering een bijdrage aan de discussie
over het Vijfde Kaderprogramma gestuurd. Het parlement ontving daarvan een
afschrift.Het Kabinet is blij met de steun van de AWT voor enkele beginselen in
de Nederlandse opstelling door de jaren heen: concentratie van het Europese
programma op onderzoekthema's die Europese meerwaarde hebben; relevantie van
het onderzoek voor de uiteindelijke gebruikers van de resultaten; waar zinvol
coördinatie van onderzoekprogramma's tussen lidstaten en Commissie.Het Kabinet gaat hierna dieper in op de onderdelen van het advies, waarvan
overigens al eerder gebruik werd gemaakt bij de opstelling van de genoemde
bijdrage aan de discussie.In het bijzonder zal worden ingegaan op de aanbeveling van de Raad om
voor drie te onderscheiden gebieden – bedrijfsgericht onderzoek, maatschappelijk
gericht onderzoek en fundamenteel onderzoek – drie verschillende strategieën
met bijbehorende instrumenten te ontwikkelen. Daarna komen de relatie met
andere programma's, met grote internationale onderzoekfaciliteiten en het
Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) aan de orde. Vooral de aanbeveling
voor een gedifferentieerde strategische benadering van de drie te onderscheiden
gebieden trekt de aandacht, juist ook vanwege de uitdagende stellingnamen.Kort samengevat bepleit de AWT bij het bedrijfsgerichte onderzoek ten
eerste beperking van de subsidiëring tot bedrijven die mondiaal concurreren.
Ten tweede wil de Raad dat onderzoekprogramma's gedifferentieerd rekening
houden met de bedrijfsgrootte.Voor de onderzoekactiviteiten die voortvloeien uit de overige hoofdstukken
van het Verdrag van Maastricht (gezondheid, milieu, infrastructuur) ziet de
AWT efficiencywinst door middel van een strategie die de samenwerking en coördinatie
op het gebied van R&D aanzienlijk versterkt. Het gebied van het fundamentele onderzoek ziet de Raad het beste bediend
met de instelling van een Europees fonds voor toponderzoekers om op dit gebied
de concurrentie op wereldschaal beter aan te kunnen. Bedrijfsdoelgroep concentreren op bedrijven die mondiaal
concurrerenDe AWT beveelt aan de bedrijfsgerichte programma's te concentreren op
bedrijven die actief zijn op markten buiten de Europese Unie, dan wel van
daaruit concurrentie ondervinden, dan wel toeleverancier zijn van die bedrijven.
Bedrijven die alleen regionaal of nationaal opereren zouden geen hulp moeten
krijgen van de Europese Unie maar van lagere overheden.Het kabinet kan zich de gedachtengang voorstellen, maar plaatst er enkele
opmerkingen bij. De groep Nederlandse bedrijven die nu participeert in het
Kaderprogramma is al grotendeels te karakteriseren als internationaal actief.
Recent onderzoek door MERIT op basis van de Europese database Cordis, waarin
Kaderprogramma-projecten worden geregistreerd, bevestigt dat beeld opnieuw.
De top-tien deelnemende grote bedrijven sinds 1988 zijn alle actief op internationale
markten (Philips, KPN, Fokker, Unilever, Cap Gemini, Kema, AT&T, DSM,
Akzo Nobel, Océ); bij de top-tien kleinere bedrijven geldt dat voor
het merendeel (onder meer Gastec, Intron, ACE, Mogen, Aerpac, Hauzer). Een
zekere zelfselectie vindt dus al plaats.Het kabinet is niet van plan om in de Europese Unie te bepleiten deze
selectie te formaliseren door programma's te maken die alleen open staan voor
de groep bedrijven zoals de AWT die omschrijft. Het Kaderprogramma eist sinds
het begin bij elk project samenwerking met partners over landsgrenzen binnen
de Europese Unie. Dat garandeert een internationale oriëntatie van de
projecten en dus van de deelnemers. Dat is ook voor Nederland van groot belang.
Onze economie is open en ketens van toeleveren en uitbesteden lopen kriskras
over de landsgrenzen heen. Binnen Europa liggen onze grootste afzetmarkten
en daar zitten potentiële partners voor onderzoek. Zoals het nationale
instrumentarium gericht is op samenwerkingsrelaties binnen Nederland dient
het Kaderprogramma te helpen bij het leggen en benutten van die relaties binnen
de Europese Unie.Dat geldt ook voor kleinere bedrijven. Het Kaderprogramma kent daarvoor
nu in een twaalftal programma's aparte acties voor bedrijven tot 500 werknemers.
Het is in het Vijfde Kaderprogramma te overwegen deze acties te bundelen in
één programma dat open staat voor diverse technologieën,
snelle procedures heeft en aansluit bij de nationale of regionale infrastructuur
voor het MKB. Het zou gericht moeten zijn op kleinere bedrijven die wel bezig
zijn met innovatie maar zelf weinig of geen eigen R&D-capaciteit hebben
en die aangewezen zijn op exportmarkten. Het programma zou haalbaarheidsstudies,
uitbesteed onderzoek en toepassing van reeds bestaande kennis in een andere
sector of een ander land kunnen subsidiëren. De projecten zouden, net
als nu, partners uit meerdere lidstaten bijeen moeten brengen. Meer coördinatie bij vooral maatschappelijk gericht
onderzoek De AWT beveelt sterkere coördinatie van onderzoek tussen de lidstaten
en de Commissie aan bij onderzoek dat verder weg staat van de markt, en waar
geen grote economische, institutionele of culturele verschillen in de weg
staan. Daarmee zou een enorme winst in efficiëncy behaald kunnen worden,
verwacht de AWT. De AWT bouwt hierbij voort op de beleidsvoornemens in de notitie «Coördinatie
door coöperatie» van EU-Commissaris Ruberti (1994), die indertijd
door Nederland werden gesteund.Het kabinet is blij met de steun van de AWT voor sterkere coördinatie
van onderzoek. Onderzoek laat net als de rest van de Europese interne markt
een tendens naar schaalvergroting en specialisatie zien. Met die internationale
omgeving dienen overheidsprogramma's voor onderzoek steeds meer rekening te
houden. Dat vergt snelle uitwisseling van informatie over onderzoek en stimuleringsprogramma's
in andere landen. Belangrijke fora daarvoor zijn de comité's die de
achttien deelprogramma's binnen het Kaderprogramma begeleiden. Daarin zitten
vertegenwoordigers van de lidstaten en de Commissie. Daarnaast onderhoudt
Nederland bilaterale contacten, bijvoorbeeld via de technisch-wetenschappelijke
attaché's in Parijs, Rome en Bonn, of via contacten met NWO-achtige
organisaties in andere Europese landen. Het Nederlandse onderzoeksbeleid op
terreinen als milieu, water, transport, energie is mede dankzij die contacten
internationaal goed ingebed. Met de komst van Commissaris Cresson is de aandacht
binnen de Commissie voor de notitie «Coördinatie door coöperatie»
goeddeels verloren gegaan, met uitzondering van pogingen van de programmacomité's
om gebieden te identificeren die zich lenen voor betere coördinatie.
De resultaten komen in de loop van dit jaar beschikbaar. Europees toponderzoek bevorderenDe AWT beveelt aan, een Europees fonds in te stellen voor toponderzoek
op Europees niveau. De Raad stelt voor, dat de ministers van onderzoek nationale
middelen voor toponderzoek overhevelen naar de EU.De regering neemt hier met interesse kennis van en ziet de aandacht voor
toponderzoek als een invulling van gewenste versterking van de kennisinfrastructuur
in Europa. Het idee van financiering uit zowel communautaire als nationale
fondsen is al eerder opgedoken in internationale discussies. Het blijkt dat
de barrières hiervoor groot zijn. Het is wellicht eenvoudiger om de
EU slechts 50% te laten financieren van dergelijk toponderzoek en de andere
helft over te laten aan de gegadigde zelf. Dit roept vervolgens wel de vraag
op wat het onderscheid is met de rest van het Kaderprogramma dat eveneens
toponderzoek in de vorm van projecten voor maximaal de helft financiert. Tevens
zou het financieren door de EU van toponderzoek zonder transnationale samenwerking
te eisen, nieuw zijn binnen het Kaderprogramma. Die samenwerking is juist
een hoeksteen van het Europese Programma. Verder vraagt toponderzoek binnen
bedrijven de aandacht. Ook dat moet toegang krijgen tot zo'n fonds. Ten slotte
weegt mee de verhouding met de toponderzoekinstituten die het kabinet regering
nu in Nederland bevordert. Cofinanciering vanuit de EU zou hier welkom zijn,
maar het is de vraag of die andere vormen zou moeten kennen dan de bestaande
(via openbare calls for proposals in het Kaderprogramma). Het kabinet ziet
dan ook graag dat eerst de Commissie zich samen met de samenwerkende Europese
onderzoekorganisaties buigt over de uitwerking van een fonds voor toponderzoekers. Meer zelfstandigheid en competitie bij het Gemeenschappelijke
Centrum voor Onderzoek.De AWT adviseert dat Nederland meer marktwerking bepleit bij het Europese
Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO). Dit is in lijn met de Nederlandse
opstelling tot nu toe en de besluiten van Raad en Europees Parlement bij het
nu lopende Vierde Kaderprogramma. In 1995 is het GCO begonnen met in concurrentie
met alle andere gegadigden mee te dingen naar Kaderprogrammasubsidies.
Verder is het GCO onlangs organisatorisch losgemaakt van het onderzoeks-Directoraat-Generaal,
zij het dat het gebonden blijft aan alle regels die gelden binnen het ambtelijk
apparaat van de Commissie.De resultaten van 1995 zijn dat het GCO 11 tot 16% (afhankelijk van de
berekeningsgrondslag) van zijn inkomsten verwierf in competitie, waarvan ruim
de helft van opdrachtgevers buiten de Commissie. De doelstelling voor de periode
1995–1998 is 18% gemiddeld. De score van 1995 zal dus nog verder moeten
stijgen. Het kabinet volgt dit met belangstelling, ook al omdat één
van de acht GCO-instituten in Nederland staat (Petten, met circa 200 medewerkers).Het kabinet onderschrijft de beginselen die de AWT noemt: meer zelfstandigheid,
basisfinanciering vanuit de EU en daarbovenop in competitie verworven middelen. Samenwerking met Eureka en CostDe AWT bepleit voortzetting van de huidige verhouding tussen Eureka (European
Research Coordination Agency), COST (European Cooperation in Scientific and
Technical Research) en het Kaderprogramma, zonder integratie.Het kabinet is het hier mee eens, maar wil de huidige samenwerking wel
versterken en bepleiten dat deze programma's het onderling verband sterker
aanhalen. Elk van de drie programma's heeft immers een soortgelijke doelstelling:
samenwerkingsverbanden versterken tussen de deelnemende landen op het gebied
van onderzoek. COST en Eureka kennen hetzelfde mechanisme (bottom up samenwerkingsprojecten,
vaak met ondersteuning vanuit de betrokken landen maar vrijwel zonder financiering
vanuit de EU), zij het voor verschillende doelgroepen (kennisinstellingen,
respectievelijk bedrijven). Het Kaderprogramma vult dit aan met sterkere centrale
programmering van onderzoek en Europees geld. Onnodige overlap tussen de programma's
dient vermeden te worden en een gezamenlijke aanpak van prioriteiten zou meer
kunnen opleveren dan tot nu toe. Het kabinet wil in de EU vooral aandacht
vragen voor mogelijkheden tot cofinanciering van grote strategische industriële
projecten tussen Eureka en het Kaderprogramma. Betalingen aan CERN, ESO en EMBL via de EU leidenDe AWT beveelt aan dat de EU-lidstaten die bijdragen aan CERN (Centre
Européen de Recherche Nucléaire), European Southern Observatory
(ESO) en European Molecular Biology Laboratory (EMBL) hun bijdragen niet meer
rechtstreeks aan die organisaties overmaken doch die gaan leiden via de EU.
Dit zou een afweging tussen die organisaties mogelijk maken.Het kabinet neemt deze aanbeveling niet over. Ten eerste zijn de groepen
lidstaten van de organisaties andere dan de groep EU-leden. De bijdrageverdeling
is dan ook een heel andere dan die binnen de EU. Ten tweede weegt elke lidstaat
zijn bijdrage aan zo'n internationale organisatie zelf af. Dit leidt incidenteel
tot langdurige onderhandelingen, zoals bij CERN in 1994. Daartegenover staat
het voordeel dat de band tussen belang hechten aan en betalen direct is. Financiering
via de EU maakt die band losser.Bovendien is de gewenste interactie en competitie tussen de onderzoekers
uit de lidstaten bij de organisaties al jaren geleden bereikt. EU-afweging
betekent dan ook wetenschappelijk gezien geen meer waarde. Bijlage 3Bijlage 4LIJST VAN AFKORTINGEN ACEAssociation
Computer Experts ACWEAdvies Commissie Wetenschap en Ethiek ADLArthur
D. Little AIEC'sAlgemene Instellingsgebonden Ethische CommissiesAIO'sAssisenten in Opleiding AGIKOAssistent geneeskundige
in opleiding tot klinische onderzoeker AT&TAmerican Telephone
and Telegraph AWTAdviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid  BBPBruto Binnenlands Produkt BIFBudget Internationale
Faciliteiten BiZaMinisterie van Binnenlandse Zaken BuZaMinisterie
van Buitenlandse Zaken   CAOCollectieve ArbeidsovereenkomstCBSCentraal Bureau voor de Statistieken CEMOCentrum
voor Estuariene en Mariene Oecologie CERNCentre Européen
de Recherche Nucléaire CKOCentrum voor KlimaatonderzoekCNVChristelijk Nationaal Vakverbond in Nederland COSCommissie
van Overleg Sectorraden COSTEuropean Cooperation in Scientific
and Technical Research CPBCentraal Planbureau CPOCore
Project Office CvBCollege van Bestuur CWICentrum voor
Wiskunde en Informatica CZMCoastal Zone Management   DFGDeutsche
Forschungsgemeinschaft DGCZDirectoraat-Generaal Culturele ZakenDIMESDelfts Instituut voor Micro-Electronica en SubmicrontechnologieDLODienst Landbouwkundig Onderzoek DSMDutch State
Mines/De Staatsmijnen DTODuurzame Technogische Ontwikkeling   ECNEnergie-Onderzoek
Centrum Nederland ECOSErkenningscommissie Onderzoekscholen EETEconomie,
Ecologie en Technologie EKBExpertisecentrum voor Kunsthistorische
Beeldopslag EMBLEuropean Molecular Biology Laboratory ESMUEuropean
Center for Strategic Management of Universities ESOEuropean Southern
Observatory ESRFEuropean Synchrotron Radiation Facility EUEuropese
Unie EUREKAEuropean Research Coordination Agency EZMinisterie
van Economische Zaken   FNVFederatie Nederlandse VakbewegingFOMStichting Fundamenteel Onderzoek der Materie   GaMiNGammawetenschappen
en Milieu-onderzoek in Nederland GCOGemeenschappelijk
Centrum voor Onderzoek GDGrondmechanica Delft GOOSGlobal
Ocean Observing System GTI'sGrote Technologische Instituten   HOOPHoger
Onderwijs- en Onderzoekplan HRMHuman Resources Management   ICESInterdepartementale
Commissie Economische Structuur ICNNInnovatie-Centra Netwerk NederlandIGBPInternational Geosphere Biosphere Programme IIASInternational
Institute of Asian Studies IMECInteruniversitair Mircro-Electronica
Centrum INISIndonesian-Netherlands Cooperation in Islamic StudiesIOWInterdepartementaal Overleg Wetenschapsbeleid   KBKoninklijke
Bibliotheek KFA-JülichKernforschungsanlage Jülich KIMKennisdragers
in het Midden- en Kleinbedrijf KNAWKoninklijke Nederlandse Akademie
van Wetenschappen KNCVKoninklijke Nederlandse Chemische VerenigingKNMIKoninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut KPNKoninklijke
PTT Nederland   LHCLarge Hadron Collider LOICZLand-Ocean
Interactions in the Coastal Zone LOTLandelijke Onderzoekschool
Taalwetenschappen LNVMinisterie van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij LUWLandbouwuniversiteit Wageningen   MCKSMultidisciplinair
Centrum voor Kerk en Samenleving MERITMaastricht Economic Research
Insitute on Innovation and Technology MESAMicro Electronics, Materials
Engineering, Sensors and Actuators MKBMidden- en KleinbedrijfMOEMidden- en Oost Europa MPIMax-Planck-InstitutenMTAMedisch Technologie Assessment MUBModernisering
Universitair Bestuur   NAPNationaal Actieprogramma Elektronische
Snelwegen NEINederlands Economisch Instituut NFWONationaal
Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek NIASNordic Institute of
Asian Studies NIASNetherlands Institute for Advanced Studies NIKHEFNederlands
Instituut voor Kern- en Hoge Energie Fysica NIMNederlands Instituut
voor Maritiem Onderzoek NIOONederlands Instituut voor Oecologisch
Onderzoek NIOZNederlands Instituut voor Onderzoek der Zee NLRNationaal
Lucht- en Ruimtevaart Laboratorium NMPNationaal Milieu BeleidsplanNOVEMNederlandse Organisatie voor Energie- en Milieu-onderzoekNOWTNederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie NRLONationale
Raad voor Landbouwkundig Onderzoek NWONederlandse Organisatie
voor Wetenschappelijk Onderzoek   OCenWMinisterie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen OCVOverlegcommissie VerkenningenOESOOrganisatie voor Economische Samenwerking en OntwikkelingOIO'sOnderzoekers in Opleiding OSOntwikkelingssamenwerkingOTOOnderzoek en Technologische Ontwikkeling   PWTStichting
Publiek, Wetenschap en Techniek   RAWOORaad voor Advies van
het Wetenschappelijk Onderzoek in het kader van de OntwikkelingssamenwerkingRAZRaad van Advies voor het Zee-onderzoek R&DResearch
and Development RGORaad voor Gezondheidsonderzoek RIKZRijksinstituut
voor Kunst en Zee RIODRijksinstituut voor OorlogsdocumentatieRIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en MilieuhygiëneRIZARijksinsituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en AfvalwaterbehandelingRKDRijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie RMNORaad
voor het Milieu- en Natuuronderzoek RPDRijks Planologische DienstRULRijksuniversiteit Leiden   SCPSociaal Cultureel
Planbureau SERSociaal Economische Raad SIONStichting
Informaticaonderzoek in Nederland SOCStrategische Overwegingen
Component SONStichting Scheikundig Onderzoek in Nederland SRONStichting
Ruimte Onderzoek in Nederland STARTGlobal Change System Analysis,
Research and Training STRACStrategische Conferentie STWStichting
voor de Technische Wetenschappen SZWMinisterie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid SWTWStichting Wetenschap- en TechniekWeek   TMRTraining
and Mobility of Researchers TNONederlandse Organisatie voor Toegepast
Natuurwetenschappelijk Onderzoek TOFTotale Onderzoek FinancieringTTI'sTechnologische Topinstituten TUDTechnische Universiteit
Delft   UUUniversiteit Utrecht UvAUniversiteit
van Amsterdam   VBOVereniging voor Beleidsonderzoek VCNIVereniging
Nederlandse Chemische Industrie VNO-NCWVerbond van Nederlandse
Ondernemingen-Nederlands Christelijk Werkgeversbond VSNUVereniging
van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten VROMMinisterie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer VVIVerkeer,
Vervoer en Infrastructuur V&WMinisterie van Verkeer en WaterstaatVWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport   WBSOWet
Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk WHWWet op het Hoger Onderwijs
en Wetenschappelijk Onderzoek WLWaterloopkundig Laboratorium WRRWetenschappelijke
Raad voor het Regeringsbeleid W&TWetenschap en Techniek WVOIWerkgeversvereniging
Onderzoekinstellingen   ZONZorg Onderzoek NederlandXNoot1Zie Advies Sociaal-economischbeleid 1996–2000 (SER)XNoot1Zie het verslag van de door de AWT op 7 mei 1996 georganiseerde discussiebijeen-
komst over het onderwerp «Werken aan de kennissamenleving».XNoot1Zie onder andere Education at a Glance, OECD, 1995.XNoot1Bureau Bartels B.V. en Bakkenist Management Consultants, Evaluatie van
de WBSO, april 1996.XNoot2Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie, Wetenschaps- en
 Technologie Indicatoren 1996, Leiden, 1996.XNoot1Zie hierover het Centraal Economisch Plan 1996 (CPB), hoofdstuk VI.1.3.XNoot2«Kennis in Beweging», ministeries van EZ, OCenW, LNV, 1995,
pag. 17; STEMMING 3, MERIT, april 1996.XNoot3Zie noot 5.XNoot1Kennis in Beweging, ministeries van EZ, LNV en OCenW, 1995.XNoot2Er is in internationaal verband nog geen overeenstemming over een eenduidige
 definitie en het gebruik van het begrip immateriële investeringen.
Nederland heeft in een recente OESO-conferentie deze proble- matiek aangesneden.XNoot3Immateriële investeringen in Nederland: een internationale positiebepaling,
CBS en CPB, 1995.XNoot1Centraal Economisch Plan 1996, CPB, pag. 294.XNoot2Zie het verslag van de door de AWT op 7 mei 1996 georganiseerde discussie-bijeenkomst
over het onderwerp «Werken aan de kennissamenleving».XNoot1Een andere manier om het aandeel van de tweede geldstroom te berekenen
is op basis van cijfers over de personele inzet van het wetenschappelijk
personeel. Het aandeel van de tweede geldstroom bedraagt in deze benadering
ongeveer 17%. Dit percentage is echter niet internationaal vergelijkbaar.XNoot1Bron: VSNU, Wetenschappelijk Onderwijs Personeelsinformatie (Wopi), juli
1995.XNoot1Bron: VSNU: kengetallen Universitair Onderzoek.XNoot2Bron: VSNU woei 1995. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25008-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl