Emancipatienota Justitie 2000+; Nota "Emancipatienota Justitie 2000+"
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26119, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

21-08-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

26119 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamWoord voorafOndertekeningLichaam1. Inleiding2. Ontwikkelingen justitie-emancipatiebeleid2.1 Gelijke behandeling 2.1.1 Algemene kwaliteit van de wetgeving2.1.2 Bestrijding van ongelijke behandeling in de praktijk2.1.3 Internationale verplichtingen2.2 Het personen- en familierecht2.3 Bestrijding van seksueel geweld en misbruik2.4 Het vreemdelingenbeleid2.4.1 Bestrijding van vrouwenhandel en gedwongen prostitutie2.4.2 De positie van vrouwen in de asielprocedure2.4.3 Onderzoek2.4.4 De positie van vrouwen met een afhankelijke verblijfstitel2.5 Vrouwen in detentie2.6 Meisjescriminaliteit2.7 Geweld binnenshuis3. Algemene doelstellingen emancipatiebeleid en de rol
van justitie3.1 Economische zelfstandigheid en zorg: combineren naar
keuze3.2 Geweld tegen vrouwen: mensenrechten van vrouwen3.3 Instrumentontwikkeling: monitoring nieuwe stijl3.4 Emancipatie-ondersteuningsbeleid 3.4.1 De stuurgroep Justitie Emancipatie Stimulering (JES)3.4.2 Clara Wichmann Instituut3.4.3 Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatie Centrum
(WODC)4. Intern emancipatiebeleid justitiebrede organisatie 4.1 Ontwikkelingen 1991–19974.2 Aandeel vrouwelijke medewerkers 1998Aandeel vrouwen (in %) 4.3 Aandachtspunten in het positieve actiebeleid4.3.1 Beperken van de uitstroom van vrouwelijke medewerkers4.3.2 Bevorderen van de doorstroom van vrouwelijke medewerkers4.4 Netwerken4.5 Bestrijding van seksuele intimidatie4.6 Visie op de toekomst
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26119Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 112 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 119Emancipatienota Justitie 2000+nr. 2NOTAInhoudsopgave3   Woord
vooraf5   1.Inleiding6   2.Ontwikkelingen justitie-emancipatiebeleid82.1Gelijke behandeling8 2.1.1Algemene kwaliteit
van de wetgeving8 2.1.2Bestrijding van ongelijke behandeling
in de praktijk9 2.1.3Internationale verplichtingen112.2Vrouwen in het personen- en familierecht12 2.3Bestrijding
van seksueel geweld en misbruik14 2.4Het vreemdelingenbeleid192.4.1Bestrijding van vrouwenhandel en gedwongen prostitutie212.4.2De positie van vrouwelijke asielzoekers21 2.4.3Onderzoek222.4.4De positie van vrouwen met een afhankelijke verblijfstitel232.5Vrouwen in detentie23 2.6Meisjescriminaliteit252.7Geweld binnenshuis27       3.Algemene
doelstellingen emancipatiebeleid en de rol van justitie303.1Economische
zelfstandigheid en zorg: combineren naar keuze30 3.2Geweld
tegen vrouwen: mensenrechten van vrouwen31 3.3Instrumentontwikkeling:
monitoring nieuwe stijl32 3.4Emancipatie-ondersteuningsbeleid333.4.1De stuurgroep Justitie Emancipatie Stimulering (JES)333.4.2Clara Wichmann Instituut34 3.4.3Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)34    4.Intern
emancipatiebeleid justitiebrede organisatie354.1Ontwikkelingen
1991–199735 4.2Aandeel vrouwelijke medewerkers 1998354.3Aandachtspunten in het positieve actiebeleid36 4.3.1Beperken
van de uitstroom van vrouwelijke medewerkers37 4.3.2Bevorderen
van de doorstroom van vrouwelijke medewerkers37 4.4Netwerken384.5Bestrijding van seksuele intimidatie38 4.6Visie
op de toekomst39Woord voorafHet stemt tot tevredenheid dat wij voor het einde van onze ambtsperiode
de eerste justitie-emancipatienota kunnen aanbieden. Het stemt ook tot bescheidenheid.Op grond van het Beleidsprogramma «Met het oog op 1995» bestaat
rijksbreed de afspraak dat de departementen ieder een emancipatienota opstellen.
Justitie is deze afspraak tot nog toe niet nagekomen.Op 20 november 1996 heb ik advies gevraagd aan de toenmalige Emancipatieraad
over de concept-nota zoals die toen voorlag. Op 31 januari 1997 is dit advies
door mij ontvangen.Hierna heeft de totstandkoming van de nota tot onze spijt geruime tijd
stilgelegen.In mijn toelichting op de begroting 1998 is aangekondigd dat de nota naar
verwachting in het najaar van 1997 zou verschijnen. Ook die termijn is door
ons niet gehaald.Wij zijn in elk geval verheugd dat de ontwikkelingen en resultaten binnen
het emancipatiebeleid waarvoor justitie verantwoordelijk is, op haar eigen
specifieke beleidsterreinen, in relatie tot de realisering van de algemene
doelstellingen van emancipatiebeleid en waar het gaat om het interne emancipatiebeleid –
het personeels- en arbeidsvoorwaardenbeleid van de justitiebrede organisatie –,
nu in kaart zijn gebracht en beleidsaanzetten voor de toekomst zijn gegeven.Om die reden geven wij aan de justitie-emancipatienota de onbepaalde tijdsaanduiding
2000+ mee.Het spreekt immers vanzelf dat wij geen uitspraken kunnen doen over de
concrete uitwerking van de beleidsvoornemens in de volgende kabinetsperiode,
nu wij daarvoor geen verantwoordelijkheid meer zullen dragen.Dat neemt niet weg dat wij ervan overtuigd zijn, dat de eerste justitie-emancipatienota
een goede basis biedt voor de verdere ontwikkeling en uitvoering van het justitie-emancipatiebeleid
in de komende jaren. Naar ons inzicht kan daarbij bovendien goed worden aangesloten
bij het rijksbrede emancipatiebeleid.De geëmancipeerde samenleving, waarin vrouwen en mannen in gelijke
mate hun economische zelfstandigheid kunnen verwezenlijken en naar keuze kunnen
combineren met het uitoefenen van zorgtaken en waarbij geen ongerechtvaardigd
onderscheid wordt gemaakt tussen verschillende leefvormen, is het einddoel.
De weg er naar toe zal nog lang zijn. Het realiseren van die maatschappelijke
ordening is een belangrijke opdracht voor de komende decennia en justitie
zal haar rol daarin blijven spelen.De Minister van Justitie,W. SorgdragerDe Staatssecretaris van Justitie,E. M. A. Schmitz 1. InleidingEmancipatiebeleid staat voor de inrichting van een maatschappij, waarin
iedere volwassene zijn of haar economische zelfstandigheid kan verwezenlijken
en naar keuze kan combineren met het uitoefenen van zorgtaken. Emancipatiebeleid
2000+ moet zich daarom nadrukkelijk richten op vrouwen én mannen, meisjes
én jongens, waarbij geen ongerechtvaardigd onderscheid wordt gemaakt
tussen verschillende leefvormen: alleenstaanden, samenlevers, een-oudergezinnen,
twee-oudergezinnen. In het verlengde van deze doelstelling ligt ook de brede
maatschappelijke doelstelling van de emancipatie van álle volwassenen
die, vanwege hun van de dominante norm afwijkende kenmerken, op relatieve
achterstand in de samenleving staan. In die betekenis geldt de noodzaak van
emancipatie voor alle individuen of groepen van individuen die zich in een
achterstandspositie bevinden en wiens positie dus verbeterd moet worden.Wie zich publiekelijk zorgen maakt over de positie van het gezin, en de
geringe aandacht die in het regeringsbeleid aan het gezin zou worden gegeven,
kan rekenen op ruime maatschappelijke en politieke aandacht. Het huidige,
inmiddels demissionaire kabinet, heeft op verzoek van de Tweede Kamer een
afzonderlijke notitie uitgebracht over de maatschappelijke positie en de functie
van het gezin. Als onderdeel van de gezinsdiscussie is ook de vraag naar nut
en noodzaak van een aparte gezinsminister in de afgelopen kabinetsperiode
onderwerp van bespreking geweest.Omgekeerd evenredig lijkt soms de aandacht voor emancipatiebeleid. Deze
discrepantie in prioriteitstelling is niet terecht, integendeel. Gezinsbeleid
behoort tevens emancipatiebeleid te zijn. Op beide beleidsterreinen gaat het
immers om, onder meer, werkgelegenheidsbeleid, inkomensbeleid, kinderopvangbeleid.
En beide beleidsterreinen worden in sterke mate bezien door een normatieve
bril. Bij beide speelt dus zowel de sociaal-economische als de sociaal-culturele
ordening een bepalende rol. Al is deze discrepantie tussen de versterkte aandacht
voor gezinsbeleid enerzijds en de afgenomen aandacht voor emancipatiebeleid
anderzijds niet terecht, begrijpelijk is zij nog wel, althans verklaarbaar.
Emancipatiebeleid is aanvankelijk vooral vormgegeven als doelgroepbeleid voor
vrouwen: scholing en evenredige arbeidsparticipatie van vrouwen moeten worden
gestimuleerd om hun economische zelfstandigheid te verwezenlijken en hun feitelijke
achterstand op de arbeidsmarkt weg te nemen. Emancipatiebeleid is om die reden
in de maatschappelijke perceptie nogal eens verengd tot louter voorkeursbeleid
voor vrouwen. Ten onrechte. Emancipatiebeleid is instrument voor een andere
maatschappelijke ordening en dient daarmee het belang van alle burgers. Emancipatiebeleid
is dan ook vooral doelgericht beleid.Het anders regelen van de verdeling van arbeid- en zorgtaken is dus één
kant van doelgericht emancipatiebeleid. Anders gezegd: de maatschappij moet
zijn ingesteld op het combineren van arbeid (economische zelfstandigheid)
en zorg naar keuze. Naast het opheffen van feitelijke barrières die
een evenwichtige verdeling van arbeid- en zorgtaken in de maatschappelijke
ordening in de weg staan, is daarnaast ook een normatieve verandering noodzakelijk.
Het anders waarderen is daarom de andere kant van doelgericht emancipatiebeleid.
Anders gezegd: de maatschappij moet afrekenen met dominante waardenpatronen
die traditionele sekserollen benadrukken en in stand houden en waarbij «het
mannelijke» vrijwel altijd hoger wordt gewaardeerd dan «het vrouwelijke».
Deze twee verbindende thema's, in de Beleidsbrief Emancipatiebeleid 1997 aangeduid
met «de dagindeling van de samenleving» en het wegnemen van «ongezien onderscheid naar sekse», vormen nog steeds de rode draad binnen
de emancipatie van de Nederlandse samenleving. Het in april 1998 verschenen
rapport van de Commissie Dagindeling met aanbevelingen over toekomstige kinderopvangvoorzieningen
is een goed voorbeeld van de uitwerking van het eerste thema. De in 1997 gevoerde
SIRE-campagne «Wie is toch die man die zondags altijd het vlees komt
snijden», die vaders van nu wil confronteren met de schaarse «kwalitatieve
uurtjes» die hún vaders aan hen besteedden, een mooi voorbeeld
van het tweede. Elk departement heeft de opdracht, waar mogelijk en voor zover relevant,
bij te dragen aan het realiseren van de algemene doelstellingen van het emancipatiebeleid.
Ook Justitie heeft dus de taak om naast de integratie van emancipatiedoelstellingen
in de eigen, specifieke beleidsterreinen (zgn. mainstreaming), de algemene
doelstellingen van emancipatiebeleid te helpen verwezenlijken.Daarbij moet een onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende taken
die justitie heeft. Al naar gelang de aard van die taken kent justitie verschillende
verantwoordelijkheden: bepaalde taken voert zij exclusief uit, ten behoeve
van de uitoefening van andere vervult zij een garanderende rol en met betrekking
tot nog weer andere stimuleert en signaleert zij slechts. Zo is de strafrechtelijke
rechtshandhaving het exclusieve domein van justitie, dient justitie de toegang
tot de rechter door middel van gefinancierde rechtsbijstand te garanderen
en zal zij het belang van opvoedingondersteuning signaleren en waar nodig
ook stimuleren.Ook de mate waarin en de wijze waarop justitie bijdraagt aan de realisering
van de algemene doelstellingen van emancipatiebeleid is gerelateerd aan de
verschillende verantwoordelijkheden die zij heeft. Als verantwoordelijk departement
voor de algemene kwaliteit van de wetgeving voert zij bepaalde taken exclusief
uit, zoals het toetsen van alle voorgenomen wet- en regelgeving aan het gelijkheidsbeginsel,
als mede-wetgever garandeert zij samen met andere departementen de totstandkoming
van bepaalde wet- en regelgeving, zoals het ouderschapsverlof en als signaleerder/stimuleerder
wijst zij, uit preventie-oogpunt, op het belang van goede kinderopvang.Tegen deze achtergrond zullen niet alleen de specifieke verantwoordelijkheden
van justitie worden besproken, maar ook de mede-verantwoordelijkheden die
zij heeft bij het realiseren van een geëmancipeerde samenleving. Het
is zowel opvallend als positief te zien, op hoeveel terreinen en op hoeveel
manieren juist ook justitie daaraan haar bijdrage kan leveren. Opvallend,
omdat op het eerste gezicht de betrokkenheid van justitie misschien niet voor
de hand lijkt te liggen. Positief, omdat de betrokkenheid van justitie bij
doelgericht emancipatiebeleid illustreert, dat de justitie-organisatie midden
in de samenleving staat. Dat geldt ook voor de visie op het interne emancipatiebeleid,
het personeels- en arbeidsvoorwaardenbeleid van de justitiebrede organisatie. 2. Ontwikkelingen justitie-emancipatiebeleidIn het Beleidsprogramma Emancipatie: «Met het oog op 1995»,
dat in 1993 verschenen is, heeft ieder departement aangegeven op welke eigen
beleidsterreinen bijzondere inspanningen geleverd zouden worden. Die departementale
inspanningen betroffen de periode 1993–1996. Voor Justitie ging het
daarbij om de volgende drie doelstellingen:– het voorkomen en bestrijden van discriminatie van vrouwen;– het verbeteren van de positie van vrouwen in het personen- en
familierecht;– het bestrijden van seksueel geweld tegen vrouwen.Ook in de periode 1996–1998 is de aandacht voor de realisering van
deze doelstellingen onverkort gehandhaafd. Waar het gaat om het bereiken van
volledige gelijke behandeling van mannen en vrouwen in de praktijk en om het
tegengaan van seksueel geweld tegen vrouwen, blijft die aandacht vanzelfsprekend
onverminderd noodzakelijk. Dat geldt overigens ook voor het bestrijden van
seksueel geweld in zijn algemeenheid.In het personen- en familierecht zijn in de afgelopen kabinetsperiode
reeds belangrijke emancipatoire wijzigingen aangebracht, die ook de positie
van vrouwen hebben versterkt. De bestrijding van seksueel geweld tegen vrouwen
is in het beleid de afgelopen jaren nadrukkelijk aangevuld met afzonderlijke
aandacht voor de bestrijding van vrouwenhandel en gedwongen prostitutie. Hiervan
zijn veelal illegale, buitenlandse vrouwen het slachtoffer. Daardoor bestaat
er een directe samenhang met het vreemdelingenbeleid. De eigen positie van
vrouwen werkt overigens inmiddels in alle facetten van het vreemdelingenbeleid
door, zowel in het reguliere vreemdelingenbeleid als in het asielbeleid.Ook in het gevangeniswezen komt die ontwikkeling op gang. De eigen positie
van vrouwen maakt immers specifiek penitentair beleid noodzakelijk. Daarnaast
moet worden getracht ex-gedetineerde vrouwen perspectief te bieden, net zoals
de justitiële zorg daarvoor aan mannen dient te worden besteed. Binnen
de jeugdcriminaliteit nam meisjescriminaliteit tot voor kort een onderbelichte
plaats in. Hierin is nu verandering gekomen. Een eerste omvangrijk onderzoek
naar het fenomeen meisjescriminaliteit is afgerond. De bestrijding van geweld
binnenshuis is een nieuw, prioritair aandachtsgebied, waarvoor justitie exclusieve
verantwoordelijkheden draagt en waar majeure beleidsinspanningen op hun plaats
zijn.De ontwikkelingen op deze beleidsterreinen, de bereikte resultaten tot
nog toe en de beleidsvoornemens voor de toekomst worden hieronder beschreven. 2.1 Gelijke behandeling 2.1.1 Algemene kwaliteit van de wetgevingIn de Aanwijzingen voor de Regelgeving is bepaald dat elk ontwerp van
wet- en regelgeving ter toetsing moet worden voorgelegd aan het ministerie
van Justitie. Dat betekent onder meer toetsing aan conformiteit met hogere
en internationale regels. Het gelijkheidsbeginsel is vastgelegd in verschillende
internationale verdragen, uiteraard in artikel 1. van de Grondwet en daarnaast
in verschillende organieke wetten, wetten ter uitwerking van de Grondwet.
Op deze spreiding van regelgeving over verschillende wetten wordt hieronder
teruggekomen.Ook is een aanwijzing opgenomen waarin is bepaald dat in de toelichting
bij een voorgenomen regeling, voor zover relevant, aandacht moet worden
besteed aan te verwachten (neven)effecten van de regeling voor de positie
van vrouwen.Als verantwoordelijk departement voor de algemene kwaliteit van de wetgeving
heeft Justitie dus een een toetsende rol met betrekking tot de vraag of voorgestelde
regelgeving in overeenstemming is met de eis van gelijke behandeling van mannen
en vrouwen. Overigens is het vakdepartement uiteindelijk verantwoordelijk
voor zijn eigen wetgeving. Waar het gaat om de vraag welke (neven)effecten een bepaalde regeling
heeft voor de positie van vrouwen, kan Justitie signaleren. De verschillende
monitoringinstrumenten voor de toetsing van emancipatiedoelstellingen bevinden
zich echter nog in een ontwikkelingsfase, zoals ook blijkt uit de Voortgangsbrief
Emancipatiebeleid 1997/1998. Justitie wil een bijdrage leveren aan het verder
ontwikkelen van deze instrumenten omdat zij in algemene zin verantwoordelijk
is voor het wetsevaluatiebeleid. Daarbij gaat het zowel om het meten van effecten
vooraf (ex ante) als om het evalueren van resultaten achteraf (ex post).De regelgeving over gelijke behandeling van mannen en vrouwen is zoals
gezegd gespreid over verschillende wetten. Het gaat onder meer om de Wet gelijke
behandeling van mannen en vrouwen (WGB), de artt. 646 en 647 Boek 7 BW en
de Algemene Wet Gelijke Behandeling (AWGB).De WGB zal op grond van jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie
aangepast worden: de verjaringstermijn voor gelijkeloonvorderingen moet in
overeenstemming worden gebracht met de algemene loonvorderingstermijn voor
loonvorderingen in het BW.Aanpassingen van de AWGB zijn afhankelijk van de wetsevaluatie in 1999.
Bij de evaluatie zal een relatie worden gelegd met de reikwijdte van het VN-vrouwenverdrag.Het kabinet heeft inmiddels besloten studie te laten verrichten naar de
mogelijkheden om de over verschillende wetten gespreide regelgeving over gelijke
behandeling te stroomlijnen. Dat geldt ook voor de wettelijke regelingen voor
de bestrijding van discriminatie bij arbeid, zoals het verbod van onderscheid
op grond van arbeidsduur. 2.1.2 Bestrijding van ongelijke behandeling in de praktijkDe Algemene Wet Gelijke Behandeling (AWGB) is op 1 september 1994 in werking
getreden. Met de inwerkingtreding van deze wet is, na tientallen jaren van
discussie, een belangrijk instrument geleverd om discriminatie te voorkomen
en bestrijden. En dan gaat het natuurlijk niet alleen om discriminatie op
grond van geslacht, maar ook om discriminatie op andere gronden. Het toezicht
op de naleving van de wet wordt, onverlet de toegang tot de rechter, uitgeoefend
door de Commissie Gelijke Behandeling (CGB), voorheen de Commissie Gelijke
Behandeling m/v bij arbeid. De CGB valt onder de primaire verantwoordelijkheid
van de minister van Justitie die de CGB ook financiert. In 1998 bedraagt het
budget f 2,9 miljoen. Iedereen die meent gediscrimineerd te zijn op de
gronden in de wet genoemd, kan zich wenden tot de CGB, die op verzoek of op
eigen initiatief een onderzoek kan instellen. In april 1998 is het jaarverslag
van de CGB over 1997 verschenen. De Commissie constateert dat het verheugend
is dat steeds meer individuen en organisaties hun weg tot de commissie weten
te vinden. De tendens van de afgelopen jaren zet zich daarmee door. De Commissie
heeft in 1997 in totaal 149 oordelen uitgesproken. Dat betekent een stijging
van ruim 25% ten opzichte van 1996. Er is daarbij sprake van een duidelijke
daling van het aandeel van de grond geslacht in de oordelen van de Commissie.
In 1996 bedroeg dat aandeel 57%, in 1997 42,1%. Volgens de Commissie is hier
debet aan de toenemende bekendheid bij het publiek van de mogelijkheid om
een klacht op de andere gronden in te dienen. Vrouwen maken het merendeel
uit van de verzoekers om een oordeel op grond van geslacht. Zij maken ook
het meeste gebruik van de rechtshulpverlening, zoals bijvoorbeeld van advocaten,
anti-discriminatiebureaus en bureaus voor rechtshulp. Meerdere mannen verzochtten
de Commissie om een oordeel omdat zij niet in aanmerking komen voor een kinderopvangregeling
en hun vrouwelijke collega's wel. De Commissie is van oordeel dat een voorkeursregeling
bij kinderopvang mogelijk is, maar dan moet wel sprake zijn van een feitelijke
achterstand van vrouwen. In 17 oordelen kwam de kwestie aan de orde of de
zwangerschap van de betrokken medewerkster al dan niet de reden was voor het
ontslag, het niet verlengen van een arbeidscontract of het niet doorgaan van
een op handen zijnde promotie. In vier gevallen heeft de werkgever aannemelijk
kunnen maken dat de zwangerschap geen rol speelde. In alle andere gevallen
speelde de zwangerschap wel een rol. In die gevallen is dan ook in strijd
met de wet gehandeld. Ook heeft de Commissie regelmatig moeten concluderen
dat een werkgever een vrouw onterecht lager beloont. Daarvan hebben vooral
herintredende vrouwen last. Een belangrijke reden hiervoor is, dat bij de
inschaling geen rekening wordt gehouden met werkervaringen uit het verleden
of in een onbetaalde baan. Daarnaast zijn beloningsverschillen tussen mannen
en vrouwen ook te verklaren uit het feit dat functiewaarderingssystemen niet
sekseneutraal zijn. Het onderzoek van de Commissie Gelijke Behandeling naar
functiewaardering in de zorgsector, dat in mei 1998 verscheen, illustreert
het belang van het opsporen van mogelijke seksediscriminerende functiewaardering.
Bij werving en selectie komt zowel discriminatie van vrouwen als ook van mannen
voor, zo blijkt verder uit het jaarverslag van de Commissie over 1997. Ook
de eerste oordelen over onderscheid op grond van arbeidsduur zijn gegeven.
De helft van het aantal oordelen daarover was het gevolg van een verzoek om
een oordeel over eigen handelen; in de praktijk heeft men moeite met het voldoen
aan de nieuwe wettelijke norm dat de voltijder niet als uitgangspunt genomen
mag worden. Steeds opnieuw dient de Commissie te bekijken met wie een deeltijdwerker
in een bepaald geval vergeleken moet worden.In het algemeen lijkt, aldus de Commissie in haar jaarverslag, de functie
van de Commissie als alternatieve geschillenbeslechter en als laagdrempelig
alternatief voor de rechter aan de verwachtingen te voldoen. In slechts weinig
gevallen wordt na een oordeel van de Commissie nog de rechter ingeschakeld.
Evenmin geven de beschikbare gegevens aanleiding om te veronderstellen dat,
zeer incidentele gevallen daargelaten, klachten over gelijke behandeling zonder
tussenkomst van de Commissie aan de rechter worden voorgelegd. Justitie zou
de rol van de Commissie als alternatieve geschillenbeslechter toejuichen.
Op verschillende beleidsterreinen stimuleert Justitie de mogelijkheden van
laagdrempelige voorzieningen, om verdergaande juridisering van conflicten
te voorkomen. Bij de evaluatie van de AWGB en het functioneren van de Commissie
Gelijke Behandeling in 1999, zal aan dit aspect specifiek aandacht geschonken
worden.De Commissie eindigt haar jaarverslag met de constatering, dat de rechtsontwikkeling
over gelijke behandeling nog volop in gang is. De nationale en de internationale
regelgeving over gelijke behandeling neemt nog steeds toe en leidt tot verbetering
van toetsingskaders. Terecht zegt de Commissie, dat ongelijke behandeling
misschien een heel interessant juridisch vraagstuk is, maar vooral en in de
eerste plaats een maatschappelijk probleem. Dat geldt ook nog steeds, kan
daaraan worden toegevoegd, voor de ongelijke behandeling van mannen en vrouwen. Gelijke behandeling wordt ook door strafrechtelijke normen gewaarborgd.
Uiteraard is het strafrecht ook hier ultimum remedium. Het gaat om de strafbaarstelling van openbaarmakingen en activiteiten die aanzetten
tot resp. gericht zijn op discriminatie op grond van geslacht (art. 137e lid
1resp. 137 f WSr.). De strafmaten variëren van enkele maanden hechtenis
(of geldboete) tot ontzetting uit beroep of bedrijf bij recidive. Het inzicht
in het gebruik van het strafrecht bij de bestrijding van seksediscriminatie
moet worden vergroot. Het Openbaar Ministerie draagt hiervoor in het bijzonder
de verantwoordelijkheid. In toekomstige jaarverslagen kan het Openbaar Ministerie
hieraan aandacht besteden. 2.1.3 Internationale verplichtingenDe gelijke behandeling van vrouwen en mannen vloeit rechtstreeks voort
uit verschillende internationale verdragen. In de Europese context neemt het
communautaire recht bovendien een bijzondere plaats in. Met de totstandkoming
van het Verdrag van Amsterdam is het in art. 119 EU-verdrag neergelegde beginsel
van gelijke beloning van mannen en vrouwen voor gelijke of gelijkwaardige
arbeid aangevuld met de bepaling dat positief actiebeleid met als doel volledige
gelijkheid in het beroepsleven te verzekeren is toegelaten. Ook bepaalt art.
119 nu met zoveel woorden dat de Unie maatregelen neemt om de toepassing van
het beginsel van gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen
te waarborgen. Nederland zal een actieve bijdrage blijven leveren aan de rechtsontwikkeling
van de gelijke behandeling en het waarborgen van de toepassing van gelijke
kansen. Door middel van de in december 1997 door het kabinet ingestelde Interdepartementale
Commissie Europees Recht kan de rechtsontwikkeling op de voet worden gevolgd
en worden besloten, of Nederland zal interveniëren bij de voorbereiding
van prejudiciële beslissingen van het Hof van Justitie in gelijkebehandelingszaken.
Justitie heeft daarvoor een bijzondere verantwoordelijkheid.Ook het VN-vrouwenverdrag is in toenemende mate van belang voor de Nederlandse
rechtsorde. Voor de beleidsvorming heeft het VN-vrouwenverdrag zonder meer
relevantie. Verwezen zij naar de eerste Nationale Implementatie Rapportage
van het VN-vrouwenverdrag (NIRV) door de Commisie-Groenman en de naar aanleiding
daarvan verschenen kabinetsreactie, waarin ook de reacties van het ministerie
van Justitie op de aanbevelingen van de Commissie zijn verwerkt. Afzonderlijke
vermelding verdienen een aantal justitiespecifieke onderdelen uit de kabinetsreactie.In de eerste plaats de principiële discussie over het gebruik van
seksespecifieke, dus naar geslacht verschillende, actuariële factoren
bij de uitvoering van pensioenverzekeringen. Op initiatief van de departementale
emancipatiecommissie heeft Justitie hiernaar onderzoek laten verrichten. De
resultaten van dit onderzoek zijn vervolgens betrokken bij het opstellen van
de NIRV. Het kabinet is inmiddels van mening (Kamerstukken II 1997/98, 25 694,
nrs. 3 en 5), dat wettelijk moet worden voorgeschreven dat bij pensioenen
in alle gevallen de uitkeringen onafhankelijk van het geslacht dienen te worden
vastgesteld.In de tweede plaats zal onderzocht worden in hoeverre het mogelijk en
wenselijk is om een voor breder publiek toegankelijk informatiesysteem over
gelijke behandeling op te zetten. Daarbij kan onder meer gebruik worden gemaakt
van de expertise van het Clara Wichmann Instituut.In de derde plaats zal Justitie een themadag organiseren ter bevordering
van de deskundigheid van vreemdelingenpolitie, Openbaar Ministerie en sociale
diensten gewijd aan de positie van vrouwen in het vreemdelingenbeleid.Voor de rechtsontwikkeling van het VN-vrouwenverdrag is in het bijzonder
van belang de vraag naar de rechtstreekse werking ervan: kunnen burgers zich bij de rechter beroepen op (bepaalde) bepalingen uit het verdrag?
Over de juridische relevantie van het verdrag is om te beginnen een onderzoek
verschenen (Het Vrouwenverdrag in de Nederlandse rechtsorde, J.C. Hes en C.E.
van Vleuten, ministerie van SZW/VUGA, Den Haag, 1996). De rechtsontwikkeling
wordt onder meer door het Clara Wichmann Instituut (CWI) nauwlettend gevolgd.
In dat verband worden ook proefprocessen gevoerd. De departementale emancipatiecommissie
en het CWI hebben in februari 1997 een landelijke studiebijeenkomst over het
verdrag georganiseerd, speciaal bestemd voor leden van de rechterlijke macht.
Deze bijeenkomst krijgt haar vervolg in ressortsgewijze bijeenkomsten voor
de leden van de rechterlijke macht. Op 11 juni 1998 heeft daarvan de eerste
plaatsgevonden voor het ressort Den Haag.De verdere rechtsontwikkeling van het VN-vrouwenverdrag is van wezenlijk
belang voor de effectuering van de rechten van vrouwen en zal daarom voor
Justitie, en in de internationale context onder de primaire verantwoordelijkheid
van het coördinerend ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
en het ministerie van Buitenlandse Zaken, een prioritair aandachtspunt blijven
in de komende jaren. De gezamenlijke voorbereidingen voor het totstandbrengen
van een individueel klachtrechtprotocol, waardoor ook dit verdrag de implementatiemechanismen
krijgt die horen bij een mensenrechtenverdrag, zijn daarom zo belangrijk.
Voor de toekomst is verder van belang, op welke wijze de internationale bekendheid
van het VN-vrouwenverdrag kan worden vergroot. 2.2 Het personen- en familierechtHet wettelijke personen- en familierecht heeft lange tijd achtergelopen
bij de maatschappelijke ontwikkelingen die zich hebben voorgedaan in relatie-
en gezinsvorming. Ontwikkelingen die soms door de rechter, voor zover mogelijk,
reeds werden gehonoreerd waren nog niet in wetgeving vastgelegd. Dat gold
niet alleen de positie van vrouwen, maar zeker ook de positie van partners
van gelijk geslacht, al dan niet verantwoordelijk voor de zorg van door hen
groot te brengen kinderen. Het personen- en familierecht moest daarom worden
geëmancipeerd, dat wil zeggen, in overeenstemming gebracht met veranderde
inzichten over gelijke behandeling. Het belang van het kind bleef daarbij
vanzelfsprekend voorop staan. Het huidige kabinet heeft op voorspraak van
de staatssecretaris van Justitie een flink aantal wetswijzigingen gerealiseerd,
die onder meer de positie van vrouwen in het personen- en familierecht hebben
versterkt.Op 1 mei 1995 is de Wet verevening pensioenrechten bij echtscheiding of
scheiding van tafel en bed in werking getreden. Hierdoor is nu wettelijk geregeld
dat vrouwen aanspraak hebben op een deel (in beginsel de helft) van de door
de ex-echtgenoot opgebouwde pensioenrechten. Overigens geldt deze aanspraak
inmiddels ook voor ex-partners die hun partnerschap hebben laten registreren
en zullen ook mannen vaker pensioenrechten van hun ex-vrouwen gaan opeisen.De herziening van het naamrecht kent een lange wetsgeschiedenis. Door
dit kabinet zijn nieuwe voorstellen gedaan die hebben geleid tot wetgeving.
Het nieuwe naamrecht is in werking getreden op 1 januari 1998. De wijzigingen
in het naamrecht komen er op neer dat ouders naamskeuze kunnen doen bij de
geboorte, de erkenning, de gerechtelijke vaststelling van het vaderschap of
de adoptie. De ouders kunnen kiezen uit de achternaam van de moeder of van
de vader. De keuze is eenmalig en geldt ook voor alle, eventuele, volgende
kinderen van beiden. Het kabinetsvoorstel om, indien de ouders niet binnen
drie maanden na de geboorte naamskeuze hebben gedaan, de definitieve
naam van een kind die van de moeder te laten zijn heeft het in de Tweede Kamer
niet gehaald. De Tweede Kamer heeft een amendement aangenomen waardoor bij
het ontbreken van een keuze door de ouders een kind de naam van de vader blijft
krijgen. Het nieuwe naamrecht zal worden geëvalueerd om te zien, in hoeverre
de naam van de moeder daadwerkelijk wordt gekozen en daarmee doorklinkt in
de samenleving.Een kind dat alleen in familierechtelijke betrekking tot de moeder staat
heeft haar achternaam. Bij erkenning of gerechtelijke vaststelling van het
vaderschap houdt een kind de achternaam van de moeder, tenzij de ouders het
eens zijn over de keuze voor de naam van de vader. Is een kind op het tijdstip
van het ontstaan van de familierechtelijke betrekking met beide ouders (dus
ten tijde van de erkenning, de gerechtelijke vaststelling van het vaderschap
of de adoptie) 16 jaar of ouder, dan kan het zelf een keuze maken.Ook het afstammingsrecht en de rechtspositie van kinderen en niet-juridische
ouders die met elkaar in gezinsverband samenleven zijn vergaand gewijzigd.
Het afstammingsrecht en de regeling van de adoptie zijn 1 april 1998 in werking
getreden. Een oplossing is gevonden voor de situatie waarin ondanks de weigering
van de moeder, de verwekker van een kind dit kind wil erkennen. Ontbreekt
de toestemming van de moeder omdat deze is geweigerd, dan kan vervangende
toestemming van de rechter worden verkregen als de man de verwekker is van
het kind. De wet noemt twee gronden om vervangende toestemming door de rechter
te weigeren: de erkenning zou de belangen van het kind schaden of de erkenning
zou de belangen van de moeder bij een ongestoorde verhouding met het kind
schaden. In het bijzonder de tweede grond is van belang voor de moeder die
haar kind alleen verzorgt en opvoedt en die een ongerechtvaardigde inmenging
van de zijde van de potentiële erkenner in haar leven met dat van haar
kind wil voorkomen. Op dit punt en op het punt van de mogelijkheden tot ontkenning
van het vaderschap heeft op verzoek van de departementale emancipatiecommissie
een emancipatie-effectrapportage plaatsgevonden (Laemers en Van Milteburg,
ITS Nijmegen, Moeders en de eer van het vaderschap, 1996). Deze rapportage
heeft bij de verdere behandeling van het wetsvoorstel een rol gespeeld, maar
heeft uiteindelijk niet tot wijzigingen in het wetsvoorstel geleid.In de Notitie leefvormen in het familierecht was voorgesteld om juist
in het belang van het kind het feitelijk gezinsleven te beschermen. Dat gebeurt
door dit feitelijke, effectieve gezinsleven (van bijvoorbeeld een moeder,
haar vriendin en haar kind) een eigen, nieuwe plaats te geven in het familierecht.
De desbetreffende wet is 1 januari 1998 in werking getreden. Op grond hiervan
kunnen de juridische ouder van een kind en een ander dan de ouder die in een
nauwe persoonlijke betrekking tot het kind staat, gezamenlijk met het ouderlijk
gezag worden belast. Als degenen die een kind grootbrengen geen van beiden
de juridische ouders van een kind zijn, bestaat de mogelijkheid om gezamenlijk
de voogdij over een kind uit te oefenen. Aan het gezamenlijk gezag (ouderlijk
gezag of gezamenlijke voogdij) is de onderhoudsplicht gekoppeld. Het gezamenlijk
gezag wordt verkregen door middel van een beslissing van de rechter. Deze
beslissing wordt aangetekend in het gezagsregister. Ook andere aan het ouderschap
verbonden rechtsgevolgen worden aan het gezamenlijk gezag verbonden, zoals
de mogelijkheid van naamswijziging en in de toekomst het erfrecht en de nationaliteit.Ook is het rapport van de Commissie openstelling burgerlijk huwelijk (commissie-Kortmann)
met de Tweede Kamer besproken. De voorstellen van deze commissie zijn onder
andere voor de situatie waarin een kind door twee vrouwen wordt
grootgebracht van belang. Het voornemen bestaat om – juist om een kind
vanaf de geboorte de bescherming te bieden die het nodig heeft – de
partners die een kind wensen en een geregistreerd partnerschap zijn aangegaan,
van rechtswege met het gezag over een kind te bekleden.Adoptie van een kind door personen van hetzelfde geslacht zal eveneens
wettelijk worden mogelijk gemaakt. De vraag of ook het burgerlijk huwelijk
voor partners van hetzelfde geslacht mogelijk wordt gemaakt, heeft het huidige
kabinet overgelaten aan het volgende. De Tweede Kamer – in «oude»
samenstelling – heeft een motie aanvaard waarin om die openstelling
van het huwelijk wordt verzocht. 2.3 Bestrijding van seksueel geweld en misbruikSeksueel geweld en misbruik vormen een zeer ernstige schending van de
menselijke waardigheid en de lichamelijke en psychische integriteit. Van de
slachtoffers van seksueel geweld en misbruik maken vrouwen en meisjes veruit
het grootste deel uit; aandacht voor jongens en mannen is vanzelfsprekend
evenzeer noodzakelijk.Over de aanpak van de bestrijding van seksueel geweld en misbruik heeft
het kabinet het parlement bij brief van de minister van Justitie van 29 oktober
1996 uitvoerig ingelicht (Kamerstukken II 1996/97, 25 078, nr. 1). De
minister van Justitie heeft op 14 mei en 23 oktober 1997 algemeen overleg
gevoerd met de vaste commissie voor Justitie over dit onderwerp (Kamerstukken
II 1996/97, 25 078, nr. 4 en 1997/98, 25 078, nr. 7).Seksueel geweld en misbruik en de bestrijding ervan zijn complex. Het
gaat om vele facetten en om vele, verschillende verschijningsvormen. Incest,
verkrachting, (exploitatie van) prostitutie, mensenhandel, kinderporno, sekstoerisme,
seksuele intimidatie op scholen, onvrijwillige seks met geestelijk of lichamelijk
gehandicapten. Commerciële seksuele uitbuiting vergt een andere aanpak
dan seksueel geweld of misbruik in de privésfeer of seksuele intimidatie
op scholen.De preventie en bestrijding van seksueel geweld en misbruik, in het bijzonder
van kinderen, heeft grote aandacht van het kabinet en hoge prioriteit bij
de bewindslieden die voor dit terrein verantwoordelijkheid dragen. Hieronder
worden de meest recente ontwikkelingen en beleidsvoornemens weergegeven.In maart 1998 heeft het kabinet een afzonderlijke notitie over de preventie
van seksueel misbruik van kinderen uitgebracht. Hierin wordt onderscheid aangebracht
tussen primaire preventie en het voorkomen van herhaling. Voor primaire preventie
zijn vooral goede voorlichting op scholen en het aanbieden van weerbaarheidstrainingen
van belang. Het voorkomen van herhaling betekent zowel slachtoffergerichte
maatregelen (vroegtijdige signalering, hulpverlening) als dadergerichte bestraffing
en -hulpverlening. De uitwerking en operationalisering van de voornemens in
deze notitie zullen plaatvinden in samenhang met de justitiebrede aanpak van
de bestrijding van geweld binnenshuis en als onderdeel van het te ontwikkelen
interdepartementale plan van aanpak voor het voorkomen en bestrijden van geweld
tegen vrouwen. Hiervoor zijn aanbevelingen opgesteld tijdens de op 10 december
1997 gehouden gelijknamige Rondetafelconferentie, waarbij zowel deskundigen
uit het veld als de relevante departementen betrokken waren.Bij de aanpak van seksueel geweld en misbruik zijn vele aspecten van overheidszorg
betrokken. Van belang is dat de aanpak ervan niet geïsoleerd plaatsvindt
maar wordt ingebed in het overkoepelende criminaliteitspreventie-
en -bestrijdingsbeleid en in het preventie- en hulpverleningsbeleid. De intra-
en interdepartementale coördinatie en samenwerking op dit beleidsterrein
zijn in deze kabinetsperiode aanzienlijk versterkt. Daarnaast is samenwerking
tussen de overheid enerzijds en maatschappelijke instellingen anderzijds onmisbaar
om de strijd met succes te kunnen voeren. De verwezenlijking van die samenwerking
is een van de opdrachten voor de komende jaren. Er is al grote vooruitgang
geboekt. Het kabinet spant zich in om de contacten met de organisaties die
zich de belangen van slachtoffers van seksueel geweld of misbruik hebben aangetrokken,
te verstevigen en waar mogelijk samen te werken in de aanpak ervan, preventief
en repressief. Dat gebeurt onder meer door het subsidiëren van deze organisaties.
Opvang en hulpverlening zijn daarbij primair de verantwoordelijkheid van de
bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, terwijl slachtofferhulp
en daderaanpak de primaire verantwoordelijkheid zijn van de minister van Justitie.Strafrechtelijk optreden is het sluitstuk in de reeks van maatregelen
die genomen dienen te worden om seksueel geweld en misbruik tegen te gaan.
Als strafrechtelijk moet worden opgetreden, is het al te laat. Daarom moet
veel energie worden gestoken in het voorkomen van deze schendingen van de
lichamelijke en psychische integriteit. Daarin hebben alle geledingen van
de samenleving een taak, te beginnen bij ouders, onderwijzers en werkgevers.
Goede (seksuele) opvoeding, voorlichtingscampagnes die erop gericht zijn aandacht
te vragen voor de schadelijkheid van seksueel geweld en misbruik, waakzaamheid
ten aanzien van het scheppen van condities waarin seksueel misbruik kan ontstaan,
alertheid op grensoverschrijdend gedrag, vroegtijdige signalering.In een werkelijk geëmancipeerde samenleving zal die preventieve werking
door de gewijzigde manier waarop volwassen mannen en vrouwen met elkaar omgaan –
namelijk als zelfstandige individuen – autonoom worden versterkt. Seksueel
geweld en misbruik zijn immers verbonden met het uitoefenen van macht over
iemand. Macht in gezins- of werksituaties is veelal gebaseerd op stereotype
en dominante waardenpatronen, die op hun beurt ontleend zijn aan ongelijke
sociaal-economische of hiërarchische posities. Die posities worden doorbroken
wanneer een andere maatschappelijke ordening tot stand komt, op basis van
gelijke deelname van mannen en vrouwen aan het arbeidsproces, aan de zorg
voor kinderen en aan het maatschappelijk leven.Slachtoffers van seksueel geweld en misbruik moeten vanzelfsprekend zo
goed mogelijk worden opgevangen en bijgestaan. Ook juridisch advies en bijstand,
op het juiste moment, kunnen essentieel zijn. In Rotterdam is in 1997 met
subsidie van Justitie een project gestart om na te gaan in hoeverre slachtoffers
van seksueel geweld en misbruik behoefte hebben aan en baat hebben bij juridisch
advies op het moment dat zij overwegen om aangifte bij de politie te doen.De OM-richtlijn over de behandeling van slachtoffers van seksueel geweld
en misbruik door politie en justitie is geactualiseerd. De belangrijkste aanwijzing
voor de politie is, dat een slachtoffer van deze misdrijven altijd gehoord
moet worden door een rechercheur met specialistische kennis van zedentaken.
Dat is in het bijzonder van belang nu met de reorganisatie van de politie
de afzonderlijke afdelingen jeugd- en zedenzaken (grotendeels) zijn opgeheven.
Uit de maatschappelijke en politieke discussie spreekt sindsdien de zorg of
deze specialisties in deze vorm wel voldoende kunnen worden gewaarborgd. Naar
aanleiding daarvan zijn twee onderzoeken in gang gezet: een onderzoek naar
de politiële jeugdtaak en een onderzoek naar de zedentaak van de politie.
Het eerste onderzoek is afgerond; het tweede, uitgevoerd door
de Inspectie Politie, naar verwachting in juni 1998. In het Besluit Beheer
Politie zal in elk geval aanvullende regelgeving worden ontwikkeld om beide
specialismen op verantwoorde wijze te kunnen waarborgen. Uitgangspunt daarbij
is dat de jeugd- en zedentaak vraagt om een herkenbare en kwalitatief hoogwaardige
inbedding in de politiekorpsen.Verder is in dit verband van belang dat binnen het politie-onderwijs reeds
geruime tijd, zowel in de basisopleiding als in de specialistische opleidingen,
aandacht wordt besteed aan deze beide taken. Deze opleidingen staan op een
hoog niveau. Naar aanleiding van de voortgaande ontwikkelingen en ervaringen
op het gebied van jeugd en zeden wordt thans gewerkt aan een herziening van
de specialistische opleidingen zodat deze nog beter zullen aansluiten op de
specialistische deskundigheid binnen de korpsen.Commerciële seksuele uitbuiting van kinderen vindt vaak plaats in
georganiseerd verband en is daardoor grensoverschrijdend. Daarom is internationale
samenwerking absoluut noodzakelijk. Tijdens het Nederlands Voorzitterschap
van de EU heeft de regering prioriteit toegekend aan de bestrijding van kinderporno.
Ook binnen de Raad van Europa en in VN-verband zijn belangrijke aanzetten
voor internationale samenwerking gegeven. Gewerkt wordt aan softwareprogramma's
voor digitale archivering van kinderporno (digitaal foto-archief ter identificatie
van daders en slachtoffers) en aan het opsporen van kinderporno op Internet.
Daarbij gaat het erom feiten op te sporen die ofwel volgens de Nederlandse
wetgeving ofwel volgens de wetgeving van landen waarmee wordt samen gewerkt
strafbaar zijn. Het landelijk meldpunt kinderporno van Internetproviders bestaat
sinds 1996. De CRI is intermediair tussen meldpunt en regiokorpsen.Naar de aard en omvang van (gedwongen) prostitutie onder allochtone meisjes
wordt in opdracht van de directie Preventie, Jeugd en Sancties momenteel onderzoek
verricht door het Nederlands Instituut voor Seksuologie en Seksuologisch Onderzoek
(NISSO). De resultaten van dit onderzoek zijn in het derde kwartaal van 1998
beschikbaar.In de (strafrechtelijke) zedelijkheidswetgeving gaat het steeds om de
bescherming van het zelfbeschikkingsrecht van mensen. Die bescherming werkt
naar twee kanten. Ieder individu kan er enerzijds jegens de overheid aanspraak
op maken dat zij zich niet inlaat met de wijze waarop hij of zij zijn of haar
seksuele leven wenst in te richten. Anderzijds heeft iedereen recht op bescherming
van de zijde van de overheid tegen seksueel geweld of misbruik. De overheid
moet dus enerzijds mensen vrijlaten in de beleving van hun seksualiteit. Tegelijkertijd
dient de overheid de voorwaarden te scheppen voor een effectieve preventie
en bestrijding van seksueel geweld en misbruik. Daarbij hebben minderjarigen
en anderen in een afhankelijke positie bijzondere bescherming nodig.In dit licht moeten de bemoeienis van de overheid met prostitutie en de
exploitatie daarvan en het wetsvoorstel opheffing algemeen bordeelverbod worden
gezien. Dit voorstel is op 1 juli 1997 ingediend bij de Tweede Kamer. De voorgenomen
wetswijziging heeft zes hoofddoelstellingen:1. Beheersing en regulering van exploitatie van prostitutieAls gevolg van de opheffing van het absolute bordeelverbod en de legalisering
van exploitatie van vrijwillige prostitutie kan de overheid het prostitutiewezen
beter sturen en reguleren. Gemeenten kunnen straks een gemeentelijk vergunningenbeleid
voeren. Decriminalisering van exploitatie van prostitutie kan
de prostitutie ontdoen van criminele randverschijnselen;2. Verbetering van de bestrijding van de exploitatie van onvrijwillige
prostitutieUitdrukkelijke strafbaarstelling van exploitatie van onvrijwillige prostitutie
en verhoging van de sancties maken een effectiever strafrechtelijk optreden
daartegen mogelijk;3. Bescherming van minderjarigen tegen seksueel misbruikAfzonderlijke strafbaarstelling van het opzettelijk voordeel trekken uit
seksuele handelingen van een minderjarige levert een bijdrage aan de bestrijding
van seksueel misbruik van kinderen;4. Bescherming van de positie van prostitué(e)sRegulering van de exploitatie van prostitutie (zoals voorschriften voor
de inrichting en bedrijfsvoering) en het aanbrengen van een scheiding tussen
verboden en niet verboden vormen van exploitatie kunnen de rechtspositie en
de werkomstandigheden van de prostitué(e) verbeteren;5. Ontvlechting van criminaliteit en seksindustrieDoor een deel van de exploitatie van prostitutie – daar waar vrijwillig
wordt gewerkt en waar geen minderjarigen werken – weg te halen uit de
ambiance rondom verboden gedrag en door een effectief strafrechtelijk optreden
tegen verboden exploitatie van prostitutie, kan een aanzienlijk deel van de
seksindustrie worden ontdaan van criminele randverschijnselen;6. Terugdringing van de omvang van illegale prostitutieIn de prostitutie werkt een groot aantal mensen – vooral vrouwen –
die niet beschikken over een geldige verblijfstitel en die hier niet mogen
werken. Een deel van hen is slachtoffer van mensenhandel.Op 1 februari 1994 is de strafbaarstelling van vrouwenhandel en handel
in minderjarigen van het mannelijk geslacht vervangen door strafbaarstelling
van mensenhandel. Tevens is de strafmaat verhoogd. Bestrijding van mensenhandel
heeft hoge prioriteit. Een handleiding van het College van Procureurs-Generaal
geeft duidelijke richtlijnen voor een effectieve bestrijding ervan. Doelstelling
van het opsporings- en vervolgingsbeleid is drieërlei: 1. het oprollen
van de achterliggende organisaties, 2. bescherming van slachtoffers en 3.
het wegnemen van financieel voordeel.Aangezien het bij mensenhandel veelal gaat om vrouwelijke vreemdelingen,
wordt op het voorkómen en bestrijden daarvan verder ingegaan bij de
bespreking van de doorwerking van het emancipatiebeleid in het vreemdelingenbeleid.Over de evaluatie van de zedelijkheidswetgeving kan nog het volgende worden
opgemerkt. De herziene zedelijkheidswetgeving is in werking getreden op 1
december 1991. Het Verwey-Jonker Instituut heeft de nieuwe wetgeving geëvalueerd.
In december 1994 heeft het instituut zijn rapport uitgebracht. (J. de Savornin-Lohman
e.a., Betere en adequate bescherming door de nieuwe zedelijkheidswetgeving?
Evaluatieonderzoek naar de effecten en de doelbereiking van de nieuwe zedelijkheidswetgeving,
1994). Hoofdconclusie is dat de nieuwe wetgeving op zich een adequate bescherming
biedt aan slachtoffers, maar dat de toepassing daarvan vatbaar is voor verbetering.
Het kabinet heeft zich met deze conclusies verenigd en heeft voorstellen gedaan
om tot die verbetering te komen (Kamerstukken II 1994/95, 24 131, nr.
1). Op 29 juni 1995 vond algemeen overleg over de zedelijkheidswetgeving plaats
(Kamerstukken II, 1994–1995, 24 131, nr. 2). Ter uitvoering van de aanbevelingen uit het evaluatieonderzoek is gewerkt
aan een voorlichtingscampagne. Deze campagne richt zich op slachtoffers en
hulpverleners:1. Voorlichting aan slachtoffersDe doelstelling is het beschikbaar stellen van gemakkelijk toegankelijke
informatie voor slachtoffers over de zedelijkheidswetgeving, de verjaringstermijnen,
het strafproces, de activiteiten van politie, justitie en hulpverlening, schadevergoeding
en rechtsbijstand. Er komen op naar leeftijd onderscheiden doelgroepen toegesneden
brochures;2. Voorlichting aan functionarissenDe doelstelling is het beschikbaarstellen van gemakkelijk toegankelijke
informatie over de onder 1. genoemde onderwerpen. De doelgroep is breed: politie,
Openbaar Ministerie, reclassering, Raad voor de Kinderbescherming, gezinsvoogdij-instellingen,
advocatuur, reguliere professionele hulpverleningsinstanties zoals RIAGG's,
maatschappelijk werk, huisartsen, vertrouwensfunctionarissen en hulpverlening
zoals aangeboden door de Bureaus Slachtofferhulp en telefonische hulpdiensten.Met het oog op het dichten van de in het evaluatierapport gesignaleerde
kloof tussen justitie en hulpverlening is voor hulpverleners de zgn. zedenalmanak
uitgebracht.Naar aanleiding van deze evaluatie wordt eveneens door het Verwey-Jonker
Instituut onderzoek naar het functioneren van het klachtvereiste in de zedelijkheidswetgeving
gedaan. Dit onderzoek zal eind 1998 gereed zijn. Het klachtvereiste houdt
in dat strafvervolging van daders die – zonder geweld of misbruik van
overwicht – seksuele handelingen plegen met kinderen tussen 12 en 16
jaar alleen mogelijk is, indien door of ten behoeve van het slachtoffer de
wens tot vervolging is geuit. Hoofdvraag in dit onderzoek is of het thans
geldende klachtvereiste een effectieve bestrijding van seksueel misbruik van
kinderen, waaronder kinderprostitutie en sekstoerisme, in de weg staat. Een
van de vragen kan zijn of bij het geheel of het gedeeltelijk laten vallen
van het klachtvereiste de aan dit vereiste ten grondslag liggende doelstelling –
een evenwicht tussen bescherming van kinderen tegen seksueel misbruik enerzijds
en de bescherming van de seksuele vrijheid van kinderen tegen bemoeienis van
de overheid anderzijds – ook kan worden bereikt door het voeren van
een verstandig opsporings- en vervolgingsbeleid. Van de uitkomsten van dit
onderzoek hangt mede af of de regeling van het klachtvereiste wijziging behoeft.
Dan zal ook worden bezien of het wenselijk is de leeftijd van 12 jaar te verhogen
tot 14 jaar.Ook preventiemaatregelen zullen nog verder worden uitgewerkt.Preventie dient zowel gericht te zijn op het a. voorkómen van grensoverschrijdend
gedrag (primaire preventie) als op het b. voorkómen van recidive. De
volgende maatregelen moeten, kabinetsbreed, worden genomen:ad a. Bij primaire preventie gaat het om het ontdoen van het taboe-karakter
van seks door integratie van seks en seksuologische onderwerpen in het onderwijs,
van basisschool tot en met academische studies. Primaire preventie in het
onderwijs is de verantwoordelijkheid van het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen;ad b. Preventie van recidive kan worden bereikt door het opzetten van
een fijnmazig, bijvoorbeeld ressortsgewijs netwerk van op daders gerichte
behandelingsvoorzieningen waarbij intramurale behandeling met een gedwongen
karakter tot de laatste – en zwaarste – mogelijkheid behoort (i.c.
de TBS). Naast de vrijgevestigde seksuologische praktijken voor
ambulante hulp moet hierbij gedacht worden aan forensische poliklinieken en
dagbehandelingscentra zoals die deels door academische ziekenhuizen, deels
door de TBS-inrichtingen worden verzorgd.Hierbij zal in het oog moeten worden gehouden dat deze behandelingen veelal
niet op louter vrijwillige basis kunnen plaatsvinden aangezien de intrinsieke
motivatie ertoe bij zedendelinquenten meestal ontbreekt. Een «stok achter
de deur» op grond van een juridische titel is dan het enige motiverende
middel tot het aangaan van een behandelcontact. Die titel kan variëren
van een schorsing van de voorlopige hechtenis tot een intramurale TBS-plaatsing.
Het stelsel van onze strafwetgeving voorziet hierin: een glijdende schaal
is mogelijk, afhankelijk van de ernst van het delict en de aard van de stoornis
van de delinquent. Een voorafgaand deskundigenonderzoek is noodzakelijk voor
een goede indicatiestelling en (dus) voor een doelmatig gebruik van de voorzieningen.
Ook is behandeling mogelijk van gedetineerde daders in de gevangenissen zowel
door deskundigen naar de gevangenissen te laten komen, als door het overplaatsen
naar een behandelkliniek in het laatste stadium van de gevangenisstraf. Deze
fasering in de aard van de detentie wordt mogelijk met de inwerkingtreding
van de gewijzigde Penitentiaire Beginselenwet. Ook de mogelijkheden van pre-therapie
voorafgaande aan de behandeling in een TBS-inrichting moeten worden uitgebreid.Fors zal moeten worden geïnvesteerd in onderzoek naar motieven en
gedragspatronen van daders, met als doel, behandeling zo effectief mogelijk
te laten zijn. Op basis van een meta-analyse van verschillende internationale
onderzoeken blijkt dat de base-line van de recidive hoog is, variërend
van 20% tot 40%, ook na lange tijd van ontslag. Behandeling en toezicht over
langere termijn blijven daarom noodzakelijk. Ervaringen met dergelijke daderprogramma's
in de Verenigde Staten, Canada en Engeland zijn gunstig. Controle tijdens
de behandeling kan worden uitgevoerd door sociale instanties, naast uiteraard
toezicht door de reclassering. Medicatiegebruik kan van behandeling een onderdeel
vormen. De notie van de noodzaak van langetermijnbehandeling, met inbegrip
van toezicht, zal betrokken worden bij de verdere uitwerking van de voorzieningen
voor dadergerichte bestraffing enhulpverlening. De ministeries van Justitie
en Volksgezondheid, Welzijn en Sport zijn hiervoor gezamenlijk verantwoordelijk. 2.4 Het vreemdelingenbeleidVerschillende aspecten van het justitie-emancipatiebeleid hebben hun doorwerking
in het vreemdelingenbeleid. Het gaat in elk geval om de bestrijding van seksueel
geweld en misbruik, in het bijzonder de bestrijding van vrouwenhandel en gedwongen
prostitutie, om de specifieke positie van vrouwen in de asielprocedure en
om de positie van vrouwen met een afhankelijke verblijfstitel. Zowel in beleid,
uitvoering als onderzoek komt de aandacht voor vrouwen in het vreemdelingenbeleid
terug.Deskundigheidsbevordering van professionals, werkzaam in beleid of uitvoering,
is daarbij belangrijk.In het op 7 juni 1996 aan de Nederlandse regering aangeboden advies van
de toenmalige Emancipatieraad naar aanleiding van de vierde Wereldvrouwenconferentie,
getiteld «Made in Beijing», werd aandacht voor de bestrijding
van vrouwenhandel en gedwongen prostitutie genoemd als een van de vijf prioriteiten
voor het Nederlandse emancipatiebeleid. Justitie heeft dit aandachtsgebied
overgenomen in het reguliere vreemdelingenbeleid.In april 1997 heeft het Nederlands voorzitterschap van de EU op initiatief
van de ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Justitie een EU-ministersconferentie
georganiseerd over dit thema, waarin voor het eerst de bewindspersonen van
Justitie en Emancipatiezaken van de EU gezamenlijk vertegenwoordigd waren.
Over de concrete resulaten van deze conferentie op Europees, internationaal
en nationaal niveau is de Tweede Kamer door de ministers van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid en Justitie uitgebreid geïnformeerd (brieven d.d.
12 mei 1997 en 17 oktober 1997 van de ministers van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
en Justitie, Kamerstukken II, 1996/1997, 25 110, nr. 17 en 1997/1998,
25 606, nr. 2). De door de EU-bewindslieden onderschreven Verklaring
van Den Haag bevat Europese richtlijnen voor effectieve maatregelen ter voorkoming
en bestrijding van vrouwenhandel gericht op seksuele uitbuiting. Een van de
afspraken betreft het onderzoeken van de mogelijkheden voor het aanstellen
van een nationaal rapporteur vrouwenhandel. Deze krijgt de taak aan de regering
te rapporteren over aard, omvang en mechanismen van vrouwenhandel en over
de effectiviteit van het beleid en de maatregelen ter bestrijding ervan. Conform
het inmiddels genomen besluit van de VN-Commissie voor de Positieverbetering
van Vrouwen in maart 1998, zal ook bekeken worden of de reikwijdte van het
mandaat van een nationaal rapporteur kan worden uitgebreid tot geweld tegen
vrouwen. De eindresultaten van het onderzoek zullen in het najaar van 1998
beschikbaar zijn.Eind 1999 zal gelijktijdig met de evaluatieverplichting op basis van het
Europese Gemeenschappelijk Optreden ter bestrijding van mensenhandel en seksuele
uitbuiting van kinderen (97/154/JBZ) een evaluatie van de follow up van de
Verklaring van Den Haag plaatsvinden. De positie van de vrouw in de asielprocedure kreeg voor het eerst aandacht
in de justitienota «Sexueel Geweld» die in 1991 door de vorige
staatssecretaris van Justitie met de Tweede Kamer is besproken. Deze nota
had tot gevolg dat de toenmalige directie Vreemdelingenzaken een bewust personeelsbeleid
ging voeren teneinde vrouwelijke asielzoekers de gelegenheid te bieden door
vrouwelijke ambtenaren te worden gehoord. Daarmee werd een weg ingeslagen
naar meer aandacht voor de positie van de vrouw in de asielprocedure. De huidige
staatssecretaris van Justitie heeft vervolgens aan de Emancipatieraad advies
gevraagd over de vraag hoe het personeel van de Immigratie- en Naturalisatiedienst
alerter kan worden gemaakt op deze problematiek. Het advies van de Emancipatieraad
vormde de aanzet voor een traject van opleiding en instructies.Met betrekking tot de verblijfsrechtproblematiek van migrantenvrouwen
na een verbroken relatie, waarvoor ook de Emancipatieraad aandacht heeft gevraagd,
is inmiddels de Vreemdelingencirculaire verhelderd en worden de contacten
met migrantenvrouwenorganisaties aangehaald. De departementale emancipatiecommissie
van Justitie heeft in 1997 subsidie verleend aan het Komitee Zelfstandig Verblijfsrecht
Migrantenvrouwen voor het uitbrengen van een voorlichtingsbrochure.In onderzoek op het terrein van het vreemdelingenbeleid is het inmiddels
gebruikelijk om, waar relevant, de effecten van beleid op de positie van vrouwen
te toetsen en te evalueren.Hieronder wordt op de doorwerking van het emancipatiebeleid in beleid,
uitvoering en onderzoek nader ingegaan. 2.4.1 Bestrijding van vrouwenhandel en gedwongen prostitutieHet wetsvoorstel tot opheffing van het algemeen bordeelverbod is naar
verwachting een van de wapens in de strijd tegen vrouwenhandel. Door het decriminaliseren
van prostitutie, het verbeteren van de arbeidsomstandigheden van de prostitué(e)
en het binden van exploitanten van bordelen aan een vergunningenstelsel wordt
de prostitutiebranche minder kwetsbaar voor criminaliteit en beter te controleren.
Het laten werken van illegaal verblijvende vrouwen heeft gevolgen voor de
vergunning die de exploitant nodig heeft om een bordeel te mogen exploiteren.
Sluiting van een zaak kan het gevolg zijn. Doordat het voor exploitanten onaantrekklijk
wordt gemaakt om met illegale vouwen te werken verliezen vrouwenhandelaren
een belangrijk afzetgebied in Nederland.De meeste slachtoffers van vrouwenhandel zijn vrouwen die illegaal in
een land verblijven. Hun gebrekkige rechtspositie maakt hen extra kwetsbaar
voor uitbuitingssituaties. De Vreemdelingencirculaire regelt (sinds 1988)
in haar hoofdstuk B17 de voorwaarden waaronder een verblijfsvergunning wordt
verleend aan een slachtoffer van vrouwenhandel en maakt de opschorting mogelijk
van het vertrek van getuigen, aangevers en mogelijke slachtoffers in de bedenktijdfase
voorafgaande aan de beslisssing om al of niet aangifte te doen. Ook noemt
de Vreemdelingencirculaire het recht op opvang en op medische en juridische
hulp. Bij de IND zijn contactpersonen vrouwenhandel aangesteld (een contactpersoon
per IND-district). Deze onderhouden de contacten met de vreemdelingendiensten
die met een mogelijk slachtoffer te maken krijgen en met het hoofdkantoor
van de IND ten behoeve van de eenduidigheid in de uitvoering van beleid.Ter uitvoering van de aanbevelingen van de EU-ministersconferentie tegen
vrouwenhandel en ter voorbereiding op de afschaffing van het bordeelverbod
heeft Justitie een project gestart om het benodigde flankerend beleid voor
de handhaving van een gedegen prostitutiebeleid tijdig gereed te hebben, met
daarbinnen speciale aandacht voor slachtoffers van vrouwenhandel.In het kader van de preventie medefinanciert Justitie een project dat
is gericht op het voorkómen van vrouwenhandel in Midden- en Oost-Europa.
Nederland is een afzetgebied voor vanuit die landen «verhandelde»
vrouwen. Het zogeheten La Strada-programma richt zich sinds 1995 op terugdringing
van vrouwenhandel door goede voorlichting aan vrouwen in kwetsbare groepen
(jonge vrouwen en sinds kort ook werkloze vrouwen). Het programma loopt bijzonder
voorspoedig en kan sinds kort ook op financiële steun van de Europese
Commissie rekenen. In 2001 zullen als resultaat van dit programma in Polen,
Tsjechië, Oekraïne en Bulgarije gespecialiseerde NGO's tegen vrouwenhandel
professioneel bezig zijn met eigen middelen, terwijl de overige landen door
kennisoverdracht weten hoe zij activiteiten ter voorkoming van vrouwenhandel
operationeel kunnen maken. 2.4.2 De positie van vrouwen in de asielprocedureDe meeste vluchtelingen op de wereld zijn vrouwen en kinderen. Het overgrote
merendeel van hen blijft echter in de eigen regio. Van het aantal asielzoekers
dat naar Nederland komt neemt het aandeel van vrouwen overigens toe. Dit oplopende
aantal betekent dat de gehoorambtenaren, de contactambtenaren en de beslissingsmedewerkers
van de immigratie- en naturalisatiedienst (IND) in toenemende mate worden
geconfronteerd met vrouwen in de asielprocedure en hun specifieke problematiek.
Het merendeel van de vrouwen is afkomstig uit landen waar naast
politieke problemen die zich voordoen ook de positie van de vrouw als zodanig
zorgen baart. Om die reden wordt in de ambtsberichten van het ministerie van
Buitenlandse Zaken over een aantal landen, op verzoek van de IND, ook apart
aandacht geschonken aan de positie van vrouwen in deze landen.Vrouwelijke asielzoekers die hier prijs op stellen worden gehoord door
een vrouwelijke ambtenaar en zo mogelijk ook in het bijzijn van een vrouwelijke
tolk. Gelet op de invulling van het personeelsbestand kan de IND garanderen,
dat het asielverzoek van een vrouw die daarom vraagt ook door een vrouwelijke
ambtenaar wordt behandeld. Betrokkene wordt expliciet op die mogelijkheid
gewezen. Op zichzelf is dit nog geen voldoende garantie dat aan de problematiek
van gevluchte vrouwen volledig recht wordt gedaan. Het is uiteraard ook van
belang dat het personeel onderkent dat problemen waarmee vooral vrouwen worden
geconfronteerd een mogelijke vervolgingsgrond als genoemd in het Vluchtelingenverdrag
van Genève kunnen opleveren. Hoewel de criteria in het Vluchtelingenverdrag
op zichzelf voldoende ruimte bieden, is het de vraag of in de sekseneutrale
asielprocedure deze specifieke problemen ook daadwerkelijk als vervolgingsgrond
worden herkend.Uit onderzoek dat in opdracht van de Emancipatieraad is verricht blijkt
dat een struikelblok voor vrouwelijke vluchtelingen is dat er een verschil
in opvatting bestaat over wat «publiek» en wat «privé»
is. De vluchtelingenstatus is in essentie van politieke en dus publieke aard.
Omdat van ervaringen van vrouwen veelal wordt verondersteld dat zij in de
privésfeer plaatsvinden zou de vervolging van vrouwen vaak niet als
politieke vervolging worden beschouwd. De relevantie van de vluchtmotieven
van vrouwen zou onvoldoende worden herkend.Vrouwen worden regelmatig het slachtoffer van seksueel geweld in etnische,
religieuze of politieke conflicten, kunnen slachtoffer zijn van sociale gewoonten
in hun land van herkomst, worden slachtoffer van hun verzet hiertegen of spelen
vanuit hun sociale positie een ondersteunende rol die door lokale machthebbers
als politiek verzet wordt uitgelegd. Waar het om gaat is te kunnen beoordelen
of maatschappelijke situaties als deze vertaald moeten worden in een juridische
grond voor vluchtelingschap.De IND heeft daarom een (openbare) werkinstructie gegeven aan het personeel
dat met het behandelen van asielverzoeken is belast. Daarnaast wordt momenteel
een opleidingsmodule ontwikkeld voor IND-personeel, in samenwerking met de
Hoge School te Amsterdam, waarin aandacht wordt geschonken aan het leren omgaan
met culturele verschillen en aan het leren van een juiste vertaling van door
vrouwen aangedragen gegevens. 2.4.3 OnderzoekUit onderzoeksgegevens van het WODC (Toevlucht zoeken in Nederland, Doornhein
en Dijkhoff, 1996) is gebleken, dat meer vrouwen dan mannen in eerste aanleg
de vluchtelingenstatus krijgen. In een vervolgonderzoek naar de positie van
vrouwen in de asielprocedure, dat medio 1998 wordt afgerond, wordt een verklaring
voor dit feit gezocht.De evaluatie van de effecten van de genoemde werkinstructie en de opleidingsmodule
worden naar verwachting opgenomen in de onderzoeksprogrammering van het WODC
1999/2000.Ook is onderzoek verricht naar de werking van de Wet Voorkoming Schijnhuwelijken.In thans lopend onderzoek naar terugkeermotieven komen motieven van vrouwen
apart aan de orde. Voornemens bestaan om onderzoek te laten uitvoeren naar de effecten van
het binnen de IND introduceren van de gender-inclusieve benadering.Het Clara Wichmann Instituut voert een onderzoek uit naar de postitie
van vrouwen met een afhankelijke verblijfstitel. 2.4.4 De positie van vrouwen met een afhankelijke verblijfstitelEen vrouw (of man) die naar Nederland komt om hier bij een (huwelijks-)
partner te verblijven krijgt een van die partner afhankelijk verblijfsrecht.
De hier gevestigde partner is verantwoordelijk voor de huisvesting en het
levensonderhoud van de nieuwkomer. Pas na vijf jaar is het mogelijk voor de
nieuwkomer om, als de (huwelijks)relatie nog in stand is, een vergunning tot
vestiging aan te vragen. Dat is een zelfstandige vergunning die blijft bestaan
ongeacht wat er met de relatie gebeurt. Veel relaties worden echter binnen
de vijf jaar verbroken. Heeft het legale verblijf op basis van een relatie
langer dan drie jaar geduurd dan ontstaat een recht op voortgezet verblijf,
mits betrokkene in het eigen levensonderhoud gaat voorzien. Hij/zij krijgt
een jaar de gelegenheid om werk te zoeken. Om humanitaire redenen kan van
deze eis worden afgeweken. Wordt de relatie binnen de drie jaar verbroken
dan moet worden bezien of het verantwoord is betrokkene terug te sturen naar
het land van herkomst of dat er humanitaire redenen zijn om dat niet te doen.
De Vreemdelingencirculaire biedt enige indicaties waaraan bij het beoordelen
van deze vraag moet worden getoetst. Vooral vrouwen bevinden zich vaak in
een kwetsbare positie. Op verzoek van het Komitee Zelfstandig Verblijfsrecht
Migrantenvrouwen is in december 1997 in de Vreemdelingencirculaire opgenomen
dat aantoonbaar ondervonden (seksueel) geweld dat tot beëindiging van
de relatie heeft geleid één van die indicaties is. Dat is weliswaar
geen wijziging van beleid, want deze omstandigheid is naar zijn aard een humanitaire,
maar er was grote behoefte aan meer duidelijkheid op dit punt. Het omschrijven
van (seksueel) geweld als humanitaire grond om van het beëindigen van
het verblijfsrecht af te zien, draagt aan die duidelijkheid bij. 2.5 Vrouwen in detentieIn de huidige praktijk blijkt het moeilijk te voorkomen dat vrouwendetentie
een afgeleide blijft van mannendetentie. Het detentiebeleid voor vrouwen zou
juist op hen moeten worden afgestemd. Zoals bekend vertonen vrouwen minder
vaak dan mannen agressief gedrag tegenover het systeem en degenen die het
systeem vertegenwoordigen1. Verder blijkt uit
onderzoek2 dat vrouwen de neiging hebben de schuld
bij zichzelf te zoeken. Zij accepteren veel meer dat zij gestraft worden voor
hun daad en gedragen zich daarnaar, wat terug te vinden is in de manier van
detentiebeleving. Zij proberen het beste van hun detentie te maken en er lering
uit te trekken. Vrouwen vereisen daarom een op hen toegespitste detentie,
een andere dan die mannen vereisen. Inmiddels is die ontwikkeling op gang
gekomen.De belangrijkste reden voor het tot voor kort niet effectueren van een
specifiek op vrouwen toegespitst detentiebeleid is in de eerste plaats gelegen
in het aantal vrouwelijke gedetineerden. Beleidsontwikkeling ten aanzien van
gedetineerde vrouwen heeft, vanwege de geringe vrouwenpopulatie in de Nederlandse
inrichtingen mede als gevolg van het relatief milde strafklimaat, nauwelijks
plaatsgehad. Andere oorzaken zijn de aandacht die generieke ontwikkelingen
als de omvangrijke capaciteitsuitbreiding, het tegengaan van ontvluchtingen
en de invoering van werkzame detentie de afgelopen tijd hebben gevraagd.In vergelijking met andere landen heeft Nederland een achterstand. Zo
wordt in Zweden, Oostenrijk en Spanje een penitentiair beleid gevoerd, dat meer rekening houdt met de specifieke kenmerken en behoeften van
de vrouw in detentie. De resultaten van benchmarking, internationale vergelijking
met ons omringende landen, kunnen behulpzaam zijn bij het verder ontwikkelen
van een op vrouwen gericht penitentiair beleid.Justitie heeft een taak te vervullen gericht op versterking van de sociaal-economische
positie van ex-gedetineerde vrouwen. Onder vrouwelijke gedetineerden kan de
achterstand die zich in zijn algemeenheid onder vrouwen voordoet met betrekking
tot scholing en deelname aan het arbeidsproces, in versterkte mate worden
aangetroffen. Vrouwelijke gedetineerden zijn niet of laaggeschoold en, indien
zij al in het arbeidsproces opgenomen zijn geweest, verrichten zij vaak routinematig
en laaggekwalificeerd werk. Juist deze groep vrouwen die buiten de muren zo
kwetsbaar is, heeft baat bij een versterking van de sociaal-economische positie.
Hierbij moet dan niet gedacht worden aan rigoureus roldoorbrekende opleidingen
en arbeidsplaatsen, maar aan het individueel, gericht op de mogelijkheden
van de persoon in kwestie, bepalen van een opleidings- of werktraject. Doelstelling
is het leggen van een basis tot betere zelfredzaamheid (lees: economische
zelfstandigheid) in de samenleving. Deze individuele trajectbegeleiding heeft
de laatste jaren vorm gekregen. De justitiële zorg die zich met dat doel
uitstrekt tot na de detentie geldt overigens voor ex-gedetineerden in zijn
algemeenheid. Justitie moet hier nadrukkelijk stimuleren.Naast de sociaal-economische positie van vrouwen in detentie, vraagt de
beveiliging van de penitentiaire inrichtingen bijzondere aandacht. Begin 1995
zijn twee nieuwbouwinrichtingen in gebruik genomen, waar mannen en vrouwen
in één gebouw zijn gehuisvest met een gelijk beveiligingsniveau.
Daarnaast is besloten aparte penitentiaire inrichtingen voor vrouwen te bouwen
met een eigen beveiligingsniveau.In 1999 wordt in Nieuwegein een vrouweninrichting geopend, in één
gebouw gehuisvest met mannelijke gedetineerden maar met een eigen ingang en
een eigen beveiligingsniveau.Voor babies en heel jonge kinderen van gedetineerde vrouwen kan het gescheiden
zijn van hun moeder zeer schadelijk zijn. Juist in het belang van eventuele
kinderen moeten de mogelijkheden tot veelvuldig contact met hun moeder dan
ook zo groot mogelijk zijn. Daarbij bestaat altijd een spanning met de bewegingsvrijheid
die kinderen vanzelfsprekend nodig hebben. Het klimaat in een penitentiaire
inrichting is daarvoor eo ipso ongeschikt. Naast de bezoekregelingen en speciaal
kinderbezoek, zijn «kindercellen» voor babies tot de leeftijd
van negen maanden in een gesloten inrichting gebouwd. Daarnaast komen er logeerunits
in gesloten inrichtingen. Het experimentele programma voor moeders met oudere
kinderen tot de maximum leeftijd van vier jaar in een half-open inrichting
is omgezet in een vaste voorziening. Hiermee kan worden voorkomen dat de celstraf
afbreuk doet aan de moeder-kindrelatie. Uit onderzoek is echter gebleken dat
een soortgelijk programma in een gesloten inrichting niet wenselijk is1.Aandacht gaat ook uit naar het gezondheidsvraagstuk binnen de penitentiaire
inrichtingen voor vrouwen. Op 2 april 1998 heeft de Minister van Justitie
een CD-ROM («Op vrijers voeten») speciaal voor vrouwelijke gedetineerden
en een draaiboek («Gezond van binnen naar buiten») speciaal voor
artsen en verpleegkundigen binnen de inrichtingen in ontvangst genomen. De
CD-ROM geeft informatie over algemene en specifieke vrouwenzaken binnen de
gezondheidszorg, zoals zwangerschap, menstruatie en seksueel overdraagbare
aandoeningen, waaronder HIV. Het draaiboek is een initiatief van Aletta, Centrum
voor Vrouwengezondheidszorg. Het draaiboek legt de relatie tussen de gezondheidsklachten van vrouwen en de positie die zij innemen in onze samenleving.
Er wordt ingegaan op vragen van vrouwen over hun lichaam, anticonceptie en
op ondersteuning en scholing van verpleegkundigen ten behoeve van groepsvoorlichting
en het bespreekbaar maken van seksualiteit en sov's (seksueel overdraagbare
aandoeningen). Deze voorlichtingsprogramma's dragen bij aan de eigen verantwoordelijkheid
van gedetineerde vrouwen voor hun gezondheid.De departementale emancipatiecommissie heeft twee projecten op het beleidsterrein
vrouwen en detentie gesubsidieerd. De eerste subsidie betreft de totstandkoming
van de film «Ommuurd bestaan». Deze film geeft een indringend
portret van twee vrouwen die een lange straf uitzitten. Kenmerkend voor de
film is dat de positie van de vrouw niet vanuit het inrichtingssysteem wordt
benaderd, maar dat de motieven van de vrouwen zelf en hun ervaringen binnen
het gevangeniswezen centraal staan. Daarnaast heeft de departementale emancipatiecommissie
een financiële bijdrage geschonken aan Nemesis, het tijdschrift voor
vrouwen en recht, voor de uitgave van een themanummer over vrouwen en criminaliteit.De uitgangspunten regionalisering, detentiefasering, gemengde detentie
en beveiliging op maat moeten een eigen invulling krijgen. De toegenomen omvang
van de groep gedetineerde vrouwen maakt dit mogelijk, zij het dat die omvang
nog steeds dwingt tot het maken van keuzes. Een apart beveiligingsniveau stelt
beperkingen aan gemengde detentie. Externe differentiatie in relatie tot detentiefasering
en bijzondere programma's kunnen niet zoals bij de mannelijke gedetineerden
in elke regio worden aangeboden. Dat geldt bijvoorbeeld voor verslavingsbegeleidingsafdelingen
en individuele begeleidingsafdelingen voor vrouwelijke gedetineerden met psychiatrische
problemen.De reclassering heeft een belangrijke taak bij het uitvoeren van de beleidsvoornemens.
Vrouwen in detentie zijn door de reclasssering niet als prioriteitsgroep aangemerkt.
Dit neemt niet weg dat – gelet op hun toegenomen aandeel in het cliëntenbestand
van de reclassering – in de komende jaren emancipatie van vrouwen in
detentie én van vrouwen van gedetineerde mannen de aandacht van de
reclassering krijgt in het kader van:– het project «Ouders, kinderen en detentie»; dit project
is een vervolg op het mentorenproject «Kinderen van gedetineerden»;– het ontwikkelen van op versterking van de sociaal-economische
positie gerichte nazorgprogramma's;– het uitvoeren van vrijwilligersprojecten in samenwerking met de
vereniging «Relaties van gedetineerden». 2.6 MeisjescriminaliteitUit de in april 1998 verschenen rapportage uitvoering plan van aanpak
jeugdcriminaliteit (rapportage-Van Montfrans) blijkt, op basis van politiecijfers
uit 1996, dat het aantal mannelijke verdachten in de leeftijdscatagorie 12–17
jaar gemiddeld zes maal zo hoog ligt als het aantal vrouwelijke verdachten
in die leeftijdscategorie, maar sterk varieert per gemeentegrootte. In de
vier grote steden is het verschil gemiddeld minder groot (ongeveer vijf maal
zoveel mannelijke verdachten).Jonge mannen in de leeftijdscategorie tussen de 18–24 jaar komen
vaker in aanraking met de politie dan de categorie 12–17 jarigen. Bij
jonge vrouwen tussen de 18–24 jaar geldt daarentegen het omgekeerde:
vrouwen zijn crimineel actiever in de leeftijdscategorie 12–17 jaar,
dus als zij strafrechtelijk minderjarig zijn. Op verzoek van de departementale werkgroep jeugdcriminaliteit is het fenomeen
meisjescriminaliteit onderzocht (Meisjescriminaliteit in Nederland, N.M. Mertens,
M. Grapendaal, B.J.W. Docter-Schamhardt, WODC, Onderzoek en beleid, 169, 1998).
De directe aanleiding voor de beleidsmatige belangstelling voor het onderwerp
meisjescriminaliteit is de behoefte vast te stellen, of sprake is van een
toenemend maatschappelijk probleem, dat naar aard en omvang tot (sekse)specifieke
preventieve en repressieve maatregelen aanleiding moet geven.In het onderzoek is gekeken is naar de kwantitatieve ontwikkeling van
meisjescriminaliteit tussen 1980 en 1996, de veranderingen in de aard van
de meisjescriminaliteit in diezelfde periode, de verschillen tussen aard en
omvang van de criminaliteit tussen meisjes en jongens en de verschillen in
strafrechtelijke afdoening tussen meisjes en jongens.Globaal weergegeven zijn de onderzoeksresulaten de volgende. De totale
geregistreerde (dus bij de politie bekende) meisjescriminaliteit is in 15
jaar meer dan verdubbeld. Relatief gezien, ten opzichte van de jongens, is
echter geen sprake van een rigoreuze inhaalslag omdat ook de geregistreerde
criminaliteit onder jongens is gestegen in die periode, zij het iets minder
dan die van de meisjes. De meest opmerkelijke veranderingen hebben dan ook
geen betrekking op de totale omvang van de meisjescriminaliteit, maar in het
bijzonder op de geweldscriminaliteit die meisjes plegen. Het aantal geweldsdelicten
in 1996 is ten opzichte van 1980 met 560% gestegen. In absolute aantallen
gaat het daarbij in 1996 om 926 zaken. Bij jongens is de stijging van geweldscriminaliteit
in de periode 1980–1996 overigens minder sterk dan bij meisjes. De grootste
groep geweldsdelicten bij meisjes betreft mishandeling. De ernst van de gepleegde
mishandelingen kan daarbij overigens nog sterk verschillen.Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat de sekse van de minderjarige dader,
meisje of jongen, een rol van betekenis speelt bij de afdoening door het Openbaar
Ministerie en de rechtbank, als de ernst van het feit dezelfde is.De onderzoekers concluderen dat meisjescriminaliteit zowel naar aard als
omvang een beperkt probleem vormt. Dat gaat zeker op als meisjescriminaliteit
wordt vergeleken met de delicten die door jongens van dezelfde leeftijd worden
gepleegd. Deze conclusie rechtvaardigt de vraag naar het waarom van het geringe
aandeel van meisjes aan criminaliteit. Dit onderzoek geeft hierover geen uitsluitsel.
De wetenschappeljike literatuur geeft een overzicht van mogelijke verklaringen.
Die variëren van een genetische dispositie («nature») tot
«nurture», waarbij vooral de gezinsomstandigheden van grotere
invloed zijn op meisjes dan op jongens. Het ligt voor de hand dat sprake is
van een combinatie van deze verklarende factoren. Volgens de onderzoekers
is interdisciplinair onderzoek nodig naar het voorkómen van risicofactoren
en naar de mate waarin deze factoren elkaar beïnvloeden. Tevens zou vergelijkend
onderzoek tussen «criminele» meisjes en «niet-criminele»
meisjes een duidelijke meerwaarde hebben bij het verder verklaren van meisjescriminaliteit.De onderzoekers beantwoorden de vraag, of specifiek op meisjes toegesneden
beleid gerechtvaardigd wordt door deze onderzoeksresultaten, ontkennend. In
de eerste plaats gezien de relatief geringe aard en omvang van meisjescriminaliteit,
in de tweede plaats omdat geen verklaringen zijn gevonden die uniek zijn voor
meisjescriminaliteit of die fundamenteel verschillen van die van jongens.Daarbij staat buiten kijf dat gezinsomstandigheden van grote invloed zijn
op de ontwikkeling van ieder kind, zowel in positieve als in negatieve zin. De resultaten van het onderzoek overziend, is het dus nog te vroeg om
op alle vragen antwoord te geven en ook op de vraag of specifiek op meisjes
gericht beleid onder alle omstandigheden uitgesloten is.Toekomstig onderzoek zal zich in elk geval moeten richten op het vinden
van verklaringen voor het relatief geringe aandeel van meisjes in de jeugdcriminaliteit,
terwijl de ontwikkelingen in aard en omvang – gerelateerd aan de aard
en omvang van de criminaliteit van jongens – vanzelfsprekend nauwlettend
moeten worden gevolgd.Preventief ingrijpen door schooluitval tegen te gaan, door goede kinderopvang
te bieden waarbinnen kinderen mogelijkheden krijgen aangeboden om zich na
lestijd te ontspannen, wijkgebonden opvoedingsondersteuningsprogramma's, vroegtijdige
signalering van gezinsproblemen door de Raad voor de Kinderbescherming –
dat alles is even hard nodig voor meisjes als voor jongens.De justitiële zorg voor kinderen raakt daarmee het gezinsbeleid en
dus ook het emancipatiebeleid. 2.7 Geweld binnenshuisBestrijding van geweld binnenshuis, ook wel thuisgeweld of huiselijk geweld
geheten, moet de komende jaren absolute prioriteit krijgen. Geweld binnenshuis
komt op grote schaal voor. In het bijzonder vrouwen, en kinderen, zijn hiervan
het slachtoffer.Het in opdracht van de sector Criminaliteitspreventie en Slachtofferzorg
van de (toenmalige) dienst Preventie, Jeugdbescherming en Reclassering van
het ministerie van Justitie verrichte onderzoek naar geweld «achter
de gordijnen» heeft sterk de aandacht getrokken (Huiselijk geweld; aard,
omvang en hulpverlening, Intomarkt, Sociaal Wetenschappelijk Onderzoek, oktober
1997). Er is daarbij kritiek geuit op de ruime definitie van wat onder geweld
zou moeten worden verstaan. In het onderzoek zelf wordt echter onderscheid
tussen incidenteel en niet-incidenteel geweld gemaakt. De uitkomsten van het
onderzoek bevestigen de resulaten van eerder onderzoek naar niet-incidenteel,
systematisch geweld.Vastgesteld moet dus worden, dat geweld binnenshuis, in al zijn verschijningsvormen,
een omvangrijk maatschappelijk probleem is. Dit is ook duidelijk geworden,
vanuit een andere invalshoek, uit het vorig jaar eveneens verschenen onderzoek
van het Criminologisch Instituut Bonger van de Universiteit van Amsterdam
(Economische kosten van thuisgeweld, Korf et al., april 1997).Geweld binnenshuis is relatief onderbelicht gebleven in het Nederlandse
emancipatiebeleid. Een verklaring daarvoor kan zijn, geplaatst in een internationale
context, dat de positie van vrouwen als slachtoffer zich niet goed verdraagt
met de nadruk die in het Nederlandse emancipatiebeleid vanaf het begin werd
gelegd op de evenredige arbeidsparticipatie en dus op de economische zelfstandigheid
van vrouwen. Juist met betrekking tot een geëmancipeerde arbeidsmarktpolitiek
had en heeft Nederland in vergelijking met ons omringende landen immers heel
wat in te halen. Het tegelijkertijd onderkennen van de kwetsbare positie van
vrouwen in de privésituatie lijkt daaraan contrair.In het buitenland blijkt de aandacht voor geweld binnenshuis van oudsher
juist sterk verankerd, zowel in het emancipatie- als in het veiligheidsbeleid.
De bestrijding van domestic violence is in de internationale slachtofferzorgdiscussie
een focal point van beleid. De prioritaire aandacht die aan de
bestrijding van geweld binnenshuis in ons omringende landen wordt gegeven
blijkt onder meer uit de aanpak daarvan in het Verenigd Koninkrijk. Op nationaal
niveau functioneert een task force onder verantwoordelijkheid
van de Home Office. Ook bestaan in Engeland en Schotland verschillende
daderprogramma's. De resultaten daarvan blijken gunstig. De eerste Europese
preventieprijs (de opvolger van de Nederlandse Hein Roethofprijs) is in 1997
door de minister van Justitie uitgereikt aan een project in Birmingham ter
bescherming van vrouwen die worden bedreigd met geweld door hun (ex-)partners.
Dit ogenschijnlijk simpele project geeft met gebruikmaking van moderne technologie –
door middel van een speciaal alarmeringssysteem staan de vrouwen rechtstreeks
in verbinding met de politie – effectieve bescherming. Daarnaast is
het project een duidelijk signaal naar de samenleving en naar de politie dat
geweld binnenshuis serieus genomen moet worden.In het Nederlandse veiligheidsbeleid is de bestrijding van geweld binnenshuis
tot nog toe vrijwel een blinde vlek. Geweld binnenshuis zou juist een vast
onderdeel van het lokale veiligheidsbeleid moeten zijn. In Haarlem is, als
onderdeel van het thema veiligheid in het grotestedenbeleid, een concreet
actieprogramma opgesteld ter bestrijding van geweld binnenshuis. Het gaat
om actiepunten op vier terreinen: registratie, signalering, afstemming in
de hulpverlening en strafrechtelijk optreden.Dit programma wordt door het ministerie van Justitie gevolgd en ondersteund
met een projectsecretaris, juist ook om het inzicht in de werking ervan te
vergroten en daaruit lering te trekken voor de toekomst.Een belangrijke en structurele inbedding van de bestrijding van geweld
binnenshuis in het veiligheidsbeleid kan worden bereikt door de (wijk)veiligheidsplannen,
die de gemeenten in het kader van het grotestedenbeleid aan het departement
voorleggen, in de toekomst te screenen op de aanpak van geweld binnenshuis.Inmiddels is sinds het verschijnen van het Intomarkt-onderzoek een intradepartementale
werkgroep belast met de uitvoering van de justitiebrede bestrijding van geweld
binnenshuis. Een plan van aanpak is opgesteld. Deze specifieke justitie-aanpak
vormt een onderdeel van het te ontwikkelen interdepartementale plan van aanpak
voor het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen, waarover in 2.3
reeds gesproken is.Het justitiebrede plan van aanpak bevat onder meer de volgende beleidsvoornemens:– vervolgonderzoek onder allochtonen/Nederlanders van allochtone
herkomst naar het vóórkomen van geweld binnenshuis, als dader
en als slachtoffer;– protocolontwikkeling voor de samenwerking tussen hulpverleners,
politie en justitie;– het ontwikkelen van op de praktische uitvoering gerichte kennisoverdracht
aan politie, Openbaar Ministerie en Raad voor de Kinderbescherming (vgl. het
uitbrengen van de zogeheten zedenalmanak ter bevordering van de deskundigheid
van hulpverleners op het specifieke terrein van de bestrijding van seksueel
geweld en misbruik); – het laten ontwikkelen van weerbaarheidstrainingen voor slachtoffers
(slachtoffergerichte preventie);– het versterken van hulpverleningsprojecten waarin de dadergerichte
aanpak wordt ontwikkeld (dadergerichte preventie);– het in samenwerking met de reclassering onderzoeken van de mogelijkheden
voor een te ontwikkelen taakstraf (therapie) voor daders van geweld binnenshuis;
en– het onderzoeken van mogelijke aanpassingen in het strafrechtelijk
instrumentarium.Voor de toekomst zijn majeure beleidsinspanningen ter bestrijding van
geweld binnenshuis, juist ook door justitie, op hun plaats. Voor het voorkómen
van geweld binnenshuis geldt net als voor het voorkómen van seksueel
geweld en misbruik het belang van geëmancipeerde verhoudingen, in het
bijzonder om de primaire preventie te versterken.Machtsverhoudingen, vaak bepaald door economische afhankelijkheid, zijn
niet zelden voedingsbodem voor het (voort)bestaan van geweld en misbruik van
vrouwen door mannen. De schadelijke gevolgen die dat weer voor eventuele kinderen
heeft, als zij al niet ook zelf slachtoffer zijn, zijn ingrijpend. Juist ook
tegen die achtergrond is emancipatie van de samenleving, of liever van gezinsverbanden
binnen die samenleving, en van de individuen binnen dat gezin, zo essentieel. 3. Algemene doelstellingen emancipatiebeleid en de rol
van justitieHieronder wordt aangegeven hoe justitie kan bijdragen aan de verwezenlijking
van de algemene doelstellingen van het emancipatiebeleid, zoals verwoord in
de Voortgangsbrief Emancipatiebeleid 1997/1998 (Kamerstukken II, 1997/1998,
25 606, nr. 1) 3.1 Economische zelfstandigheid en zorg: combineren naar
keuzeIn de SZW-nota Kansen op combineren: Arbeid, zorg en economische zelfstandigheid
(Kamerstukken II, 1997/1998, 25 667, nr. 1) worden mogelijke fiscale
en andere maatregelen verkend die «de dagindeling van de samenleving»
structureel kunnen veranderen zodat zij beter ingesteld wordt op het naar
keuze combineren van economische zelfstandigheid en zorg. De besluitvorming
over deze maatregelen is direct verweven met onder meer het belastingplan
voor de 21ste eeuw en dus met besluitvorming daarover door het nieuwe kabinet.Ook justitie levert haar bijdrage aan het verwezenlijken van deze voor
de ordening van de geëmancipeerde samenleving essentiële instrumenten.In de eerste plaats doet zij dat via het kabinetsbrede project Marktwerking,
Deregulering en Wetgeving, waarvoor de ministers van Economische Zaken en
Justitie de primaire verantwoordelijkheid dragen. De MDW-werkgroep kinderopvang
heeft eind april 1998 haar rapport aan de Ministerraad aangeboden. Het rapport
is inmiddels aan de Tweede Kamer gezonden. De werkgroep heeft 15 uitgangspunten
voor een toekomstig stelsel van kinderopvang geformuleerd. De werkgroep doet
voorstellen om te komen tot een voor iedereen toegankelijke en betaalbare
vorm van kinderopvang, met name via wijzigingen in de marktordening. De financiering
daarvan wordt gedragen door ouders, overheid en werkgevers gezamenlijk. Nieuwe
wetgeving is daarvoor voor vereist. Besluitvorming laat het huidige kabinet
over aan het volgende kabinet, gelet op de principiële keuzes die nog
moeten worden gemaakt. Het gaat hierbij om: de hoogte van de financiële
prikkel voor de werkgever, de mate waarin de overheid ouders compenseert die
niet in aanmerking komen voor een werkgeversbijdrage, de vorm van faciliëring –
via vraag of aanbod – , het instrument van faciliëring –
subsidie of fiscaal – en de hoogte van de eigen bijdrage van de ouders,
vooral als het gaat om lagere en middeninkomens.Bij de realisering van een eventueel toekomstig wettelijk recht op deeltijdarbeid
zal het ministerie van Justitie direct betrokken zijn, omdat daarvoor een
wijziging van het BW vereist is. Justitie is dus mede-wetgever.Het in de SZW-nota Kansen op combineren aangekondigde onderzoek naar een
wettelijke kaderregeling voor alle vormen van betaald verlof raakt ook direct
de verantwoordelijkheid van het ministerie van Justitie, omdat het huidige
wettelijk recht op ouderschapsverlof deel uitmaakt van het BW. Ook hier is
Justitie dus mede-wetgever.Ook heeft Justitie vanuit preventie-oogpunt belang bij goede kinderopvang,
in het bijzonder in verband met de uitbreiding van buitenschoolse kinderopvangmogelijkheden.
Jeugdcriminaliteit wordt immers bestreden door schooluitval tegen te gaan
en te voorkomen dat schoolgaande kinderen op straat rondhangen. Door de loskoppeling
van schoolopeningstijden en lestijden, waardoor schoolgaande kinderen ook buiten de lestijden op school kunnen blijven en aan allerlei activiteiten
kunnen meedoen, wordt ook dat doel gediend. 3.2 Geweld tegen vrouwen: mensenrechten van vrouwenWereldwijd worden de rechten van vrouwen op grote schaal geschonden. In
1993 is op de Wereldconferentie Mensenrechten in Wenen herbevestigd, dat mensenrechten
van vrouwen een onvervreemdbaar, integraal en ondeelbaar onderdeel vormen
van de universele mensenrechten. De specifieke vrouwenrechten zijn vastgelegd
in het VN-vrouwenverdrag. In het Actieprogramma van de Internationale Conferentie
inzake Bevolking en Ontwikkeling (Cairo, 1994) en in het actieprogramma van
de vierde Wereldvrouwenconferentie 1995 (Peking, 1995) zijn in het bijzonder
de seksuele en reproduktieve rechten van vrouwen nog verder aangescherpt.
De VN hebben een speciale rapporteur inzake geweld tegen vrouwen aangesteld.Een van de meest schrijnende schendingen van mensenrechten – van
mannen en van vrouwen – is de schending van de psychische en lichamelijke
integriteit door geweld. Geweld tegen vrouwen heeft allerlei verschijningsvormen.
In 1997 bracht Unicef een rapport uit over de positie van vrouwen, waarin
ook de massaliteit en de aard van het vóórkomen van geweld tegen
vrouwen is beschreven (The Progress of Nations, Unicef, Londen, 1997). Volgens
dit rapport zijn zestig miljoen vrouwen van de aardbodem verdwenen als gevolg
van sekse-apartheid, vooral in Zuid- en West-Azië, China en Noord-Afrika.
In India worden jaarlijks meer dan 5000 vrouwen vermoord door hun echtgenoot
of schoonfamilie omdat deze de bruidsschat niet hoog genoeg vinden. Slechts
een enkeling wordt daarvoor vervolgd. In Aziatische klinieken, met name in
China, is sekseselectie tijdens de zwangerschap de normaalste zaak van de
wereld geworden. Vrouwen worden geaborteerd of meisjes worden alsnog gedood
als ze worden geboren. In sommige landen in het Midden-Oosten worden echtgenoten
van alle blaam gezuiverd als zij een «ontrouwe» echtgenote doden.
Meer dan een miljoen kinderen, voornamelijk meisjes, worden jaarlijks tot
prostitutie gedwongen, voornamelijk in Azië.1
Verkrachting wordt stelselmatig gebruikt in gewapende conflicten en burgeroorlogen,
terwijl overheden hun geweldsmonopolie misbruiken door verkrachting begaan
door politie- en justitie-autoriteiten. Van deze vormen van structurele verkrachting
zijn ook mannen het slachtoffer.Net zoals de internationale bestrijding van de schending van mensenrechten
in zijn algemeenheid één van de moeilijkste buitenlands-politieke
vraagstukken is, geldt dat ook voor de internationale bestrijding van de schending
van mensenrechten van vrouwen. De bestrijding van geweld tegen vrouwen kan
in de eerste plaats worden ingebed in bilaterale hulprelaties. Onder verantwoordelijkheid
van de ministeries van Buitenlandse Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking,
wordt in ontwikkelingsrelaties speciaal aandacht geschonken aan de bestrijding
van geweld tegen vrouwen. Projecten en initiatieven in de desbetreffende landen
worden ondersteund. In de tweede plaats is er de internationaalrechtelijke
weg. Zoals vermeld werken Justitie, Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Buitenlandse
Zaken samen bij de voorbereidingen voor een individueel klachtrechtprotocol
bij het VN-vrouwenverdrag. In derde plaats kan Justitie vanuit haar specifieke
invalshoek van criminaliteitspreventie en slachtofferzorg een bijdrage leveren.
Tijdens de zitting van de VN-Crime Commission in Wenen in 1997 heeft Nederland
namens de EU-landen (Nederland was op dat moment voorzitter van de EU) meerdere
resoluties ingediend die de zorg voor slachtoffers betreffen, onder meer aan
vrouwen die het slachtoffer zijn geworden van geweld binnenshuis. De minister
van Justitie heeft in haar openingstoespraak tot de Crime Commission
het thema domestic violence gekozen. Het afgelopen jaar, in 1998,
heeft de Crime Commission een resolutie aanvaard waarbij een internationaal Handbook on Justice for Victims is vastgesteld dat in alle VN-talen
zal worden vertaald. Ook hierin wordt de positie van vrouwen als slachtoffer
afzonderlijk behandeld. Het ministerie van Justitie heeft zich voor het ontwerp
en de aanvaarding van deze resolutie in het bijzonder ingespannen.Ook de tijdens het Nederlands Voorzitterschap geboekte resultaten in de
strijd tegen vrouwenhandel en gedwongen prostitutie zijn mede te rangschikken
onder de specifieke verantwoordelijkheid van Justitie, vanuit de justitiële
zorg voor slachtoffers en vreemdelingen.De aanbevelingen van de meergenoemde Rondetafelconferentie voorkoming
en bestrijding van geweld tegen vrouwen, gehouden op de dag van de rechten
van de mens (d.d. 10 december 1997), worden uitgewerkt in een interdepartementaal
plan van aanpak, waarin ook de internationale actiepunten worden opgenomen.
Ook de resultaten van de in het voorjaar 1998 gehouden conferentie over de
mensenrechten van vrouwen, ter gelegenheid van de 50ste verjaardag van de
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, worden hierbij betrokken.
Specifieke justitietaken, zoals die in het kader van de VN-Crime Commission,
zullen in samenwerking met het ministerie van Buitenlandse Zaken en het coördinerend
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid worden voortgezet. Dat geldt
ook voor gezamenlijke acties in het kader van de VN-Commissie voor de Positieverbetering
van Vrouwen en de VN-Mensenrechtencommissie die verband houden met de uitvoering
van de resultaten van de vierde VN-Wereldvrouwenconferentie. Op de verantwoordelijkheid van justitie voor de bestrijding van geweld
tegen vrouwen in de nationale context is in 2.3 en 2.7 reeds ingegaan. 3.3 Instrumentontwikkeling: monitoring nieuwe stijlHet ontwikkelen van beleidsinstrumenten die de integratie van emancipatiebeleid
in algemeen beleid bevorderen is nog in volle gang. Deze zgn. mainstreaming krijgt de komende jaren rijksbreed prioriteit (Voortgangsbrief emancipatiebeleid
1997/1998). Uitgangspunt moet zijn dat emancipatie-aspecten een regulier onderdeel
gaan vormen van (inter)departementale beleidsvorming. Dit axioma past ook
bij de visie zoals verwoord in de inleiding van deze nota op emancipatiebeleid
als doelgericht beleid, namelijk als instrument voor een andere
maatschappelijke ordening: waar van toepassing, moet dat doel worden nagestreefd
in regelgeving, beleid en uitvoering. In dat licht moeten ook de verantwoordelijkheden
van Justitie op het terrein van arbeid en zorg worden gezien.De emancipatiedeskundigheid moet daarnaast worden versterkt op de relevante
beleidsterreinen. Voor Justitie is dat in het vreemdelingenbeleid en in de
slachtofferzorg in hoge mate al het geval. Met de positie van vrouwen wordt
bij de ontwikkeling van regelgeving en beleid en bij de uitvoering in de praktijk
terdege rekening gehouden. Op andere belangrijke beleidsterreinen, zoals bij
de preventie van criminaliteit en in de jeugdbescherming, kan de deskundigheid
nog worden vergroot. De departementale emancipatiecommissie van Justitie zal
zich in samenwerking met de Directie Coördinatie Emancipatiebeleid (DCE)
oriënteren op de concrete mogelijkheden om de integratie van emancipatiebeleid
op specifieke beleidsterreinen te realiseren. Een interdepartementale bijeenkomst
met alle departementale emancipatiecommissies over de voorwaarden voor mainstreamingvindt in juni 1998 plaats.Ook het toetsen van effecten van voorgenomen beleid vooraf en het meten
van resultaten achteraf zijn van belang. Mogelijke (negatieve) effecten
op het emancipatieproces kunnen onder meer met behulp van emancipatie-effectrapportages
worden getoetst, terwijl vooraf vastgestelde emancipatiedoelstellingen achteraf
met behulp van verschillende evaluatie-instrumenten kunnen worden gemeten.Beide monitoringvormen zijn rijksbreed in ontwikkeling (Voortgangsbrief
emancipatiebeleid 1997/1998). Aan de praktische toepasbaarheid van monitoring
binnen Justitie zal samen met de DCE verder moeten worden gewerkt. Als verantwoordelijk
departement voor de algemene kwaliteit van de wetgeving, zal Justitie in elk
geval een bijdrage leveren aan het verder vormgeven van wetsevaluatiebeleid,
dat onder meer met emancipatie-monitoring rekening houdt. 3.4 Emancipatie-ondersteuningsbeleid 3.4.1 De stuurgroep Justitie Emancipatie Stimulering (JES)De JES is een volwaardige departementale emancipatiecommissie: zij houdt
zich zowel bezig met het interne emancipatiebeleid (personeels- en arbeidsvoorwaardenbeleid)
als met het externe emancipatiebeleid (raakvlakken tussen justitie en emancipatie).De JES adviseert de politieke en ambtelijke leiding van het ministerie
desgevraagd en op eigen initiatief over onderwerpen die de positie van vrouwen
én mannen raken op het terrein van het personeelsbeleid, het justitiebeleid
en de wet- en regelgeving. In de instellingsbeschikking is haar taak als volgt
geformuleerd:– het stimuleren van en het adviseren over het emancipatiebeleid
van het ministerie;– het begeleiden van de invoering van richtlijnen op emancipatiegebied;– het volgen van de verwezenlijking van het emancipatiebeleid van
het ministerie;– het stimuleren van het ontstaan van een klimaat waarbinnen een
ieder, ongeacht geslacht, optimaal kan functioneren;– het bijdragen aan de bewustwording van factoren, die vrouwen kunnen
belemmeren in de uitoefening van hun functie en hun loopbaanontwikkeling en
het streven naar het wegnemen van die factoren; – het bewaken van eenduidigheid en samenhang in beleid en regelgeving
waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke positie van vrouwen.Alle relevante sectoren van justitie zijn in de JES vertegenwoordigd.
De JES wordt ondersteund door een eigen secretariaat. De voorzitter en de
secretaris van de JES zijn (plaatsvervangend) lid van de Interdepartementale
Coördinatiecommissie Emancipatiebeleid (ICE). De JES brengt jaarlijks
aan de departementsleiding een jaarverslag en een jaarplan uit.De JES heeft een eigen budget (in 1998 100 000) tot haar beschikking.
Hieruit worden diverse emancipatiebevorderende activiteiten gefinancierd,
zoals de jaarlijkse viering van de Internationale Vrouwendag, bezoeken van
conferenties, symposia en trainingen, het organiseren van symposia en studiedagen
en de (trainingen van) diverse vrouwennetwerken. Ook subsidieert de JES externe
emancipatoire projecten, die raakvlakken vertonen met één van
de aandachtspunten van het justitie-emancipatiebeleid.Interdepartementaal contact en samenwerking zijn onmisbaar voor het intradepartementale
emancipatie-ondersteuningsbeleid. Duidelijk moet zijn welke taken departementale
emancipatiecommissies hebben en welke werkwijze het meest effectief is voor
het integreren van emancipatiebeleid in regulier beleid.Justitie juicht het dan ook toe dat de DCE de taak op zich neemt om de
toekomst van deze commissies te verkennen. De genoemde interdepartementale
bijeenkomst in juni 1998 is dan ook tevens bedoeld om ervaringen uit te wisselen
tussen de verschillende departementale emancipatiecommissies en om de onderlinge
samenwerking te versterken. 3.4.2 Clara Wichmann InstituutHet Clara Wichman Instituut (CWI) heeft een sleutelrol bij het emancipatie-ondersteuningsbeleid
op het brede terrein van vrouwen en recht. Het CWI heeft vier functies. Van
het CWI maken deel uit de Landelijke Werkgroep Vrouw en Recht (een vereniging
van vrouwelijke rechtshulpverleners), de Stichting Rechtenvrouw (beheerster
van het proefprocessenfonds), de Stichting Nemesis (uitgeefster van het gelijknamige
tijdschrift) en een informatie- en documentatiecentrum. Het CWI bestaat inmiddels
tien jaar en wordt door het ministerie van Justitie gesubsidieerd. In 1998
is f 902 000 beschikbaar gesteld. Gezien het specifieke karakter
van de emancipatie-ondersteuningsactiviteiten van het CWI, te weten op juridisch
terrein, is het CWI niet opgenomen in het nieuwe samenwerkingsverband van
emancipatie-ondersteuningsorganisaties (E-Quality), dat in januari 1998 van
start is gegaan.Door de activiteiten van het CWI in de loop der jaren zijn openlijke en
verborgen vormen van uitsluiting en discriminatie van vrouwen in het recht
blootgelegd. 3.4.3 Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatie Centrum
(WODC)Het WODC neemt in haar onderzoeksprogrammering in samenspraak met de beleidsdirecties
en de JES onderzoeksprojecten op die de specifieke positie van vrouwen (of
meisjes) op een bepaald beleidsterrein betreffen. Ook kan dit onderzoek uitbesteed
worden via de sector Extern Wetenschappelijk Onderzoek van het WODC. De uitgevoerde,
lopende en nog uit te voeren onderzoeken zijn vermeld bij de beschrijving
van de verschillende beleidsterreinen in Hoofdstuk 2. en 3.In de uitgavenreeks Justitiële Verkenningen is in 1997 een themanummer
over Vrouw en recht verschenen. Ook heeft het WODC in opdracht van de JES
een vergelijkende inventarisatie van kinderopvangregelingen in ons omringende
landen gemaakt. Deze inventarisatie is handen gesteld van de Commissie Dagindeling. 4. Intern emancipatiebeleid justitiebrede organisatie 4.1 Ontwikkelingen 1991–1997In 1991 werd een emancipatiebeleidskader vastgesteld voor vrouwen binnen
de justitiebrede organisatie met als titel: «Kaderregeling Positieve
Actie voor Vrouwen». In de Kaderregeling werd het accent gelegd bij
beleid en maatregelen ter vermindering van de uitstroom van vrouwen. Ten aanzien
van de kwantitatieve doelstellingen werd aangesloten bij het – destijds
geldende – kabinetsstreven van 30% vrouwen in het totale personeelsbestand
en 20% vrouwen in de functies vanaf schaal 10.In de afgelopen jaren heeft het emancipatiebeleid op centraal niveau (Directie
Personeel en Organisatie) zich geconcentreerd op kaderstelling, instrumentontwikkeling
en regelgeving. De verantwoordelijkheid voor de implementatie van het positieve
actiebeleid ligt primair bij de sectoren/departementsonderdelen resp. de uitvoeringsorganisaties
en dus bij de hoofden van dienst. 4.2 Aandeel vrouwelijke medewerkers 1998Op 31 december 1997 bestond 38% van het totale personeelsbestand van het
ministerie van Justitie uit vrouwen. De onderdelen die substantieel van het
gemiddelde afwijken zijn DJI met 29% en de politie (KLPD) met 18%. Op basis van de cijfers mag worden verwacht dat de licht stijgende tendens
van de laatste jaren met betrekking tot het aandeel vrouwen in de organisatie
zich doorzet en de man/vrouw-verhouding in het personeelsbestand zich steeds
meer beweegt in de richting van volledige evenredigheid. In de volgende twee
tabellen wordt de situatie weergegeven over de laatste vijf jaar. Aandeel vrouwen (in %)  19931994199519961997Bestuursdepartement4041424242 Politie1819191818IND4648495051 PJ&R5858606263DJI2426272829 DRP-RM3738394041DRP-OND5555555656 Totaal Justitie3636373738Bron: IBIS/MODA/JISP&O. Er is sprake van een verschillende verdeling van mannen en vrouwen over
de schalen. In de lagere schalen vinden we meer vrouwen dan mannen en in de
hogere schalen is dit precies omgekeerd. In de middenrangen is de man/vrouw-verhouding
vrijwel gelijk. De andere (overheidsbrede) streefnorm in het positief actiebeleid betrof
het aandeel vrouwen in de hogere schalen, te weten schaal 10 en hoger. Deze
streefnorm, gesteld op 20%, werd justitiebreed in 1992 al ruim overschreden.
In 1997 bestond 33% van het totale justitiepersoneel in de schalen 10 en hoger
uit vrouwen. Alleen de sector politie (KLPD) vormt met 8% nog een uitzondering,
reden waarom in deze sector de activiteiten sterk worden geïntensiveerd,
onder meer met behulp van landelijke campagnes zoals «Opportunity in
Bedrijf». Ook in de hogere schalen houdt de groei van het aandeel vrouwen
gestaag aan. In onderstaande grafiek is het beeld weergegeven van de laatste
2 jaar. Het justitiebrede uitstroompercentage voor mannen en vrouwen was in 1997
gelijk (2,6%). Er zijn wel opvallende verschillen per leeftijdscategorie.
Met name in de groep jonger dan 25 jaar is de uitstroom van vrouwen (8%) substantieel
hoger dan die van mannen (4%). Het ligt voor de hand dat hier de uitstroom
van vrouwen in verband met zorgtaken een rol speelt. 4.3 Aandachtspunten in het positieve actiebeleidHet totaalbeeld van de vertegenwoordiging van vrouwen in het personeelsbestand
afgezet tegen de overheidsbrede cijfers van de sector rijk (voor 1996 31%)
is voor justitie niet ongunstig. Dit betekent echter geenszins dat er geen
aanleiding zou zijn voor verbetering van de positie van vrouwen binnen de
organisatie. Het overheidsbrede beeld van de relatieve ondervertegenwoordiging
van vrouwen in met name de schalen 13 en hoger geldt ook voor justitie.Daarnaast is de laatste evaluatie van het positieve actiebeleid (over
1993 en 1994) aanleiding geweest voor een gedeeltelijke bijstelling van het
beleid. De komende jaren zal het emancipatiebeleid bij justitie zich daarom
met name richten op het beperken van de uitstroom van vrouwelijke medewerkers,
met name in de lagere schalen, en het bevorderen van de doorstroom van vrouwen
naar de hogere schalen. 4.3.1 Beperken van de uitstroom van vrouwelijke medewerkersUit de cijfers blijkt dat er vrij structureel sprake is van een relatief
grote uitstroom van vrouwen in de lagere schalen. Uit onderzoek is gebleken
dat de zorgtaken en de rolverdeling op dit punt hier een rol spelen. Over
het algemeen wordt aangenomen, dat het beperken van de uitstroom van vrouwen
in verband met zorgtaken met name kan worden beïnvloed via het optimaliseren
van bedrijfskinderopvang en stimuleren van deeltijdwerk. Uit een justitiebrede
evaluatie (medio 1996) is gebleken, dat de vraag aanmerkelijk groter is dan
bij de invoering (1991) is ingeschat. Ook blijkt de vraag zich uit te breiden
naar meer buitenschoolse opvang voor de leeftijdsgroep van 5 tot 12 jaar.
Dit leidt tot aanzienlijke knelpunten in de beschikbare budgetten. Op basis
van de uitgevoerde evaluatie is door de departementsleiding besloten tot een
justitiebrede heroverweging van het beleid en de regelingen voor de bedrijfskinderopvang.
Inmiddels heeft dit in 1997 geresulteerd in een aanzienlijke uitbreiding van
het budget voor het bestuursdepartement en een verbreding van de regeling
naar buitenschoolse opvang. Op voorstel van de JES zal de regeling voor het
bestuursdepartement eind 1998 geëvalueerd worden en worden bezien, op
welke wijze een vergelijkbare verbreding van de kinderopvangregeling als basisvoorziening
ook bij de uitvoerende diensten op termijn mogelijk wordt.In de afgelopen jaren is het aantal deeltijders licht gestegen: van 16,5%
van het totale justitiepersoneel in 1990, naar 19,5% in 1995. In april 1995
werd een intern onderzoek (in opdracht van DP&O) afgerond naar leidinggeven
in deeltijd bij justitie. Het onderzoek heeft met name een aantal aanbevelingen
opgeleverd gericht op interne belemmeringen ten aanzien van deeltijd, te weten:– imagoverbetering van deeltijdarbeid in het algemeen;– duidelijke procedures bij het creëren van deeltijdfuncties; – duidelijke schriftelijke afspraken ten aanzien van onder meer
het takenpakket en de vervanging bij afwezigheid van ledinggevenden. 4.3.2 Bevorderen van de doorstroom van vrouwelijke medewerkersIn de evaluatie van het Beleidsplan Positieve Actie 1993/1994 is geconstateerd
dat er sprake is van een ondervertegenwoordiging van vrouwen in de hogere
(leidinggevende) functies, dat wil zeggen in schaal 13 en hoger. Dit beeld
komt overeen met de rijksdienst1. De doorstroming
van vrouwen naar dit functieniveau is daarom bijzonder aandachtspunt binnen
het zogeheten management development beleid (MD-beleid). De aangeboden MD-opleidingen
worden uit het centrale MD-budget gefinancierd. Met ingang van 1993 is een
apart hoofdstuk «positieve actie» aan de opleidingsgids voor de
justitiebrede organisatie toegevoegd, waarin een aantal specifiek op vrouwen
gerichte opleidingen is opgenomen. De opleidingen zijn globaal gericht op
inzicht en initiatief ten aanzien van de loopbaan, het vergroten van persoonlijke
effectiviteit en professionalisering van de persoonlijke presentatie. De deelname
van vrouwen aan MD-opleidingen loopt op tot 36%. Per sector dient de deelname
van vrouwen minimaal een afspiegeling te zijn van de desbetreffende
man/vrouw-verdeling. 4.4 NetwerkenMedio 1998 bestaan er justitiebreed zes (vrouwen)netwerken: binnen de
Dienst Justitiële Inrichtingen opereren het vrouwennetwerk voor de executieve
diensten (penitentiaire inrichtingswerkers en bewaarsters) en het vrouwennetwerk
voor leidinggevenden in middenkaderfuncties. De beide netwerken bij DJI worden –
vooralsnog – financieel, inhoudelijk en organisatorisch ondersteund
door de JES. Bij het KLPD bestaat een netwerk waar ook een beperkt aantal
mannen aan deelneemt. Daarnaast functioneert een informeel vrouwenoverleg.
De Raad voor de Kinderbescherming en de rechterlijke macht kennen eveneens
een vrouwenoverleg. 4.5 Bestrijding van seksuele intimidatiePreventie en bestrijding van seksuele intimidatie zijn van wezenlijke
betekenis voor het welzijn en de gelijke ontplooiingskansen van vrouwen in
een arbeidsorganisatie. Bij Justitie is op departementaal niveau een vertrouwenspersoon
aangesteld. Justitiebreed functioneren in ruime mate lokale contactpersonen.
Op het ministerie is merkbaar dat het begrip «gewenst functioneel gedrag»
in de belangstelling staat en dat meer draagvlak ontstaat binnen de organisatie
voor discussie over normen en waarden in de omgang tussen mannen en vrouwen.
Ongewenst gedrag, waaronder seksuele intimidatie, wordt daardoor eerder gesignaleerd.
Tevens groeit het inzicht in processen die ten grondslag liggen aan ongewenst
gedrag en de functies van dit gedrag. Het beleid voor de bestrijding van seksuele
intimidatie is neergelegd in het Handboek Arbeidsomstandigheden. De kern van
het beleid is het bevorderen van preventie en het ontwikkelen van normen voor
gewenst gedrag. Ook worden concrete instrumenten aangereikt voor de aanpak
van ongewenst gedrag. De departementale vertrouwenspersoon seksuele intimidatie
wordt geadviseerd door een begeleidingscommissie. In die commissie worden
aan de hand van opgedane ervaringen beleidsadviezen of beleidsaanpassingen
ontwikkeld. Ook is een klachtencommissie seksuele intimidatie werkzaam. Deze
commissie beoordeelt ingediende klachten en adviseert vervolgens de hoofden
van dienst over mogelijk te nemen maatregelen.Voor leidinggevenden en staffunctionarissen is een trainingsprogramma
ontwikkeld. Daarin worden normen en waarden tegen het licht gehouden met als
doel leidinggevenden en medewerkers bewust te maken van de heersende cultuur.
Duidelijk wordt gemaakt hoe intimiderend gedrag onderkend kan worden, hoe
opgetreden dient te worden bij incidenten en hoe in de training opgedane ervaringen
kunnen worden gebruikt om de omgangsnormen in de organisatie bespreekbaar
te houden.Voor de begeleiding van de lokale contactpersonen is een netwerk opgezet,
dat benut wordt voor onderlinge uitwisseling van ervaringen en verdere opleiding
en training.In de Justitiekrant en in de lokale personeelsbladen wordt structureel
aandacht besteed aan het thema seksuele intimidatie.Ook voor de toekomst zullen de preventie en bestrijding van seksuele intimidatie
een voortdurend punt van zorg in de justitiebrede organisatie blijven. De
benodigde mentaliteitsverandering vergt in een zo brede organisatie met zoveel
naar hun aard verschillende sectoren nu eenmaal blijvende aandacht. 4.6 Visie op de toekomstVastgesteld kan worden dat justitie al aan de door de rijksoverheid vastgestelde
streefcijfers voldeed (30% voor de gehele dienst, 20% in schalen 10 en hoger),
toen zij in 1991 werden geïntroduceerd. Dat komt omdat justitie een aantal
diensten heeft waar relatief veel vrouwen werken. Het gaat om de rechterlijke
macht en de Raad voor de Kinderbescherming. Uitzonderingen zijn de politie
(het KLPD) en het gevangeniswezen waar juist veel mannen werken.Wanneer aan een streefcijfer is voldaan, ontstaat de neiging achterover
te leunen. Streefcijfers echter zeggen alleen iets over absolute aantallen
vrouwen. Zij zeggen niets over het aantal FTE's dat door vrouwen wordt bezet,
noch over de bezetting van vrouwen in de verschillende functieniveaus en de
verschillende sectoren. Zo blijkt, ook bij justitie, dat in de hogere leidinggevende
functies (in schaal 13 en hoger) vrouwen sectorbreed ondervertegenwoordigd
zijn.Justitie acht het van groot belang dat er differentiatie is van de personeelsstructuur
op alle functieniveaus. Daarnaast is zij ervan overtuigd dat vergroting van
de invloed van vrouwen, juist ook op de hogere niveaus, een bijdrage zal leveren
aan de in gang gezette cultuurverandering binnen justitie en dat een divers
personeelsbestand de kwaliteit van de organisatie vergroot. Diversiteit als
kwaliteitskeurmerk is bovendien gekozen als inhoudelijk accent binnen het
rijksbrede emancipatiebeleid sinds 1996 en onverminderd actueel.Daarom zal justitie in haar beleid de nadruk blijven leggen op het vergroten
van de instroom, het bevorderen van de doorstroom en het tegengaan van de
uitstroom van vrouwen. Daarvoor zullen de volgende instrumenten worden ingezet.– Het op termijn justitiebreed bieden van een voor iedere medewerker
(financieel) toegankelijke opvangregeling voor kinderen in de leeftijd van
0 tot 12 jaar;– Het bevorderen van deeltijdwerk onder mannen en vrouwen en het
waarborgen van gelijke toegankelijkheid van opleiding en scholing voor deeltijdwerkers;– Het bevorderen van de mogelijkheid in deeltijd leiding te geven
en het aanbieden van leidinggevende functies in deeltijd;– Het actief zoeken naar en selecteren van vrouwelijke kandidaten
voor de hogere functies met, voor zover nodig, gebruikmaking van externe wervingsbureaus
gespecialiseerd in het recruteren van vrouwelijk potentieel. Het screenen
van de daarvoor in aanmerking komende vacatures vindt plaats binnen de structuur
van de decentrale loopbaanberaden (tot en met schaal 13) danwel in het centaal
loopbaanberaad (vanaf schaal 14). Ook moet het normaal worden dat sollicitatie-
en benoemingsadviescommissies voor de helft uit vrouwen bestaan;– In de lagere functieschalen is de uitstroom van vrouwen relatief
groot. Deze ontwikkeling moet op jaarbasis worden gemonitord. Het attenderen
op de mogelijkheid van kinderopvang is hier extra van belang. Dat geldt nu
al voor het bestuursdepartement en op termijn justitiebreed. In de schalen
10–12 zijn vrouwen goed vertegenwoordigd. Binnen dit schaalbereik zal
het aanwezige vrouwelijke potentieel zichtbaar moeten worden gemaakt, gemotiveerd
en via persoonlijke loopbaanplanning naar leidinggevende functies worden geleid.
Het registratiesysteem Mentor, dat voor het bestuursdepartement reeds is ingevoerd
en op termijn justitiebreed moet functioneren, is daarvoor een
goed middel. Mentor registreert de gegevens van functionerings- en loopbaangesprekken,
de individuele belangstelling van medewerkers en de potientieelinschatting
van de direct leidinggevende. Het aanwezige potentieel kan dus via dit systeem
zichtbaar worden gemaakt.– Binnen het MD-beleid wordt in alle management opleidingen
aandacht besteed aan het belang van diversiteit in de personeelsopbouw resp.
aan emancipatiebewustzijn. Enkele opleidingen zijn speciaal bestemd voor (de
bewustmaking van) vrouwelijk potentieel. Voor de toekomst zal gewerkt worden
aan het verder uitbouwen van een persoonlijk mentorsysteem voor (nieuwe) leidinggevenden
en aan intercollegiale toetsing.Alle ontwikkelingen op P&O gebied zullen systematisch worden gemonitord
en vastgelegd in management afspraken met de hoofden van dienst,
als onderdeel van de jaarplannen en P&C-cycli. XNoot1Per 100 bezette cellen hebben mannen gemiddeld 7,3 keer en vrouwen 2,7
keer geweld gepleegd tegen personeel in 1995; in 1994 ging het respectievelijk
om 10 tegen 4 geweldplegingen.XNoot2R. Wolleswinkel, Nemesis Essays, september 1995. A. Davis en Kum Kum Bhavnani,
rechtsvergelijkend onderzoek naar de manier waarop vrouwen hun detentie ervaren,
Justitiekrant, 10 mei 1996.XNoot1M. van Kesteren, Ministerie van Justitie, DJI/Afdeling beleidsinformatie,
Kinderen in gesloten vrouweninrichtingen, januari 1996.XNoot1Mr. Anneke S.C. Visser, Geweld tegen vrouwen, Tijdschrift voor Politie,
nr. 11, november 1997.XNoot1Zie ook het onderzoek: «Evenredig? Nog even niet» van februari
1998, uitgebracht door het Ministerie van Binnenlandse Zaken. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26119-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl