Milieubeleid 2002-2006; Brief staatssecretaris over de volgende stap in de vernieuwing van het bodembeleid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28663, nr. 13

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

12-01-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

28663 nr. 13

24-12-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamSamenvatting1. Waarom een nieuw bodembeleid?1.1 Historie1.2 Grenzen aan het beleid gericht op verontreiniging1.3 Vermesting, verzuring en verdroging1.4 Adviezen Technische Commissie Bodembescherming1.5 Kennis en informatie1.6 Europa2. Hoofdlijnen nieuw bodembeleid2.1 Gebruik van de bodem2.2 Verontreiniging en aantasting van de bodem2.3 Wet- en regelgeving2.4 Europa3. Maak bodemgebruik duurzamer3.1 Individuele gebruikers3.2 De (decentrale) overheid3.3 Naar een integrale grondlaagtoets3.4 Verkenning van maatschappelijke opvattingen3.5 Landbouw en natuur3.6 Waterbeheer3.7 Ruimtelijke ordening4. Naar een consistent en vereenvoudigd kader voor beheer
van verontreiniging4.1 Decentralisatie: randvoorwaarden, kwaliteitsreferenties,
uitvoeringsorganisatie4.2 Bodembeheer afstemmen op risico's4.3 Hoe om te gaan met verontreinigde bodems4.4 Omgaan met verontreinigde grond en bagger4.5 Voorkómen nieuwe verontreiniging en aantasting4.6 Bouwstoffenbesluit4.7 Kwaliteitszorg, toezicht en handhaving5. Versterk de rol van kennis en informatie5.1 De veranderende rol van kennis5.2 Bodeminformatie openbaar5.3 Bodeminformatie toegankelijk6. Financiële gevolgenOndertekeningLichaamBijlage: Was-wordt tabel bodemregelgeving
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28663Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 28199Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 62 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 663Milieubeleid 2002–200628 199Beleidsvernieuwing bodemsaneringnr. 13BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING
EN MILIEUBEHEERAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 24 december 2003In vervolg op de notitie «Vaste waarden, nieuwe vormen»1 informeer ik u hierbij mede namens de Minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en de Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat
over de volgende stap in de vernieuwing van het bodembeleid2. In deze brief worden onderdelen van het bodembeleid in onderlinge
samenhang en in de context van gericht risicobeleid gepresenteerd.SamenvattingHet is nodig een volgende stap te zetten in de vernieuwing van het bodembeleid
om te bevorderen dat onze samenleving duurzamer met de bodem omgaat en om
inconsistenties en onvolkomenheden in het huidige bodembeleid en de regelgeving
weg te nemen.In lijn met het hoofdlijnenakkoord van het kabinet wordt een aantal beleidsvernieuwingen
doorgevoerd:• Bodembeleid gaat zich richten op een bewuster en meer duurzaam
gebruik van de bodem. De (gebruiks)waarde van de bodem van de bodem moet behouden
blijven. De gebruiker van de bodem heeft het recht de bodem te benutten maar
ook de plicht zorgvuldig met de bodem om te gaan en met belangen van derden.
Maatschappelijke partijen krijgen in hun rol als gebruiker van de bodem meer
eigen verantwoordelijkheid. Decentrale overheden moeten bij ruimtelijke ordening,
inrichting en beheer bewuster met de toestand van de bodem omgaan en beslissingen
over het gebruik van bovengrondse en ondergrondse ruimte baseren op een beoordeling
van de effecten van bodemgebruik. Duurzaam bodemgebruik wordt bevorderd bij
ruimtelijke ordening en inrichting, in de landbouw, het natuurbeheer en het
waterbeheer.• De (gebruiks) waarde van de bodem heeft een economische, sociale
en een ecologische dimensie. Het ecologisch functioneren zal worden beoordeeld
op basis van chemische, fysische en biologische parameters. De
bodem wordt niet langer beschouwd als een statisch compartiment maar als een
dynamisch ecosysteem. Het vermogen van de bodem om nu en in de toekomst zo
goed mogelijk maatschappelijke diensten te leveren is vertrekpunt.• Bij beheer van bodemverontreiniging worden de beleidskaders vereenvoudigd
en consistenter gemaakt. De regelgeving wordt daardoor vereenvoudigd. Decentrale
overheden krijgen meer ruimte voor het realiseren van gebiedsgerichte oplossingen
en dragen verantwoordelijkheid voor een transparante besluitvorming en borging
van de kwaliteit van de uitvoering. Niet langer het rijk, maar decentrale
overheden stellen eisen aan de bodemkwaliteit. Zij formuleren gebiedsgericht
bodemkwaliteitsambities op basis van de aanwezige bodemkwaliteit, de gewenste
bodemkwaliteit vanwege het bodemgebruik en het daarmee samenhangende grondverzet
of de baggeropgave. De gemeente doet dat voor de landbodem, de waterkwaliteitsbeheerder
voor de waterbodem. De bodemkwaliteitsambities worden vastgelegd in een bodembeheerplan
of gemeentelijke verordening. Daarmee zijn inspraak en democratische controle
gegarandeerd.• De intensiteit van bodembeheer wordt eenduidiger gekoppeld aan
de risico's op ontstaan van verontreiniging, op blootstelling aan of verspreiding
van verontreiniging.• De kennisinfrastructuur wordt versterkt, de uitvoeringspraktijk
wordt met kennis en competentieversterking ondersteund.• Informatie over kwaliteit en gebruik van de bodem wordt beschikbaar
voor de decentrale overheid; toegankelijkheid van deze gegevens wordt bevorderd.
Ook burgers en bedrijven krijgen beter en gemakkelijker toegang tot betrouwbare
bodeminformatie.1. Waarom een nieuw bodembeleid?Er is het nodige bereikt met het bodembeleid. Toch is het nodig om een
volgende stap te zetten. Enerzijds om te bevorderen dat onze samenleving duurzamer
met de bodem omgaat. Anderzijds om inconsistenties en onvolkomenheden in het
huidige bodembeleid en de regelgeving weg te nemen.1.1 HistorieBodembeleid betekende lange tijd vooral bodemsanering. Toen de eerste
gevallen van bodemverontreiniging bekend werden, is bodemsanering opgezet
als een beperkte operatie die door de rijksoverheid kon worden uitgevoerd.
Naarmate de omvang van de verontreinigingsproblematiek duidelijker werd, groeide
de saneringsaanpak uit. Het werd een decentraal geregisseerde operatie waarbij
zoveel mogelijk wordt aangesloten bij ruimtelijke en bedrijfsmatige initiatieven.Ook het doel van bodemsanering veranderde. In het begin werd ernaar gestreefd
om de verontreiniging volledig te verwijderen. Allengs is dit gewijzigd in
het opnieuw beschikbaar maken van verontreinigde bodems voor ruimtelijke ontwikkelingen
en het gewenste maatschappelijke gebruik.De bodemsanering gaf een impuls aan het preventieve beleid. De Wet bodembescherming
werd tot stand gebracht, die een preventief kader schiep voor onder andere
bedrijfsmatige activiteiten, ondergrondse opslag van vloeistoffen, lozingen
in het grondwater en (primaire en secundaire) bouwstoffen. Ook zijn beleidskaders
ontwikkeld voor het verantwoord omgaan met vrijgekomen verontreinigde grond
en met baggerspecie.1.2 Grenzen aan het beleid gericht op verontreinigingWe zijn nu op een punt beland waarin de grenzen van het hiervóór
geschetste beleid, gericht op verontreiniging, zijn bereikt en nieuw beleid
nodig is. Dit constateer ik aan de hand van ontwikkelingen en sterke signalen
van partijen die betrokken zijn bij bodemsanering, bodembeheer en het beleid
voor bouwstoffen, grond en bagger. In de praktijk is gebleken dat de bestaande
beleidskaders niet goed op elkaar aansluiten. Ze zijn bovendien moeilijk handhaafbaar.Zowel overheden (gemeenten, waterschappen, provincies en departementen)
als het bedrijfsleven zijn, mede door de onvolkomenheden in de regelgeving,
onvoldoende in staat om verantwoordelijkheid te nemen voor behoud of verbetering
van de kwaliteit van de bodem. Zij pleiten voor meer aandacht voor de relatie
tussen bodembeheer en -beleid voor landbouw, natuur, water en ruimtelijke
ordening. Zij willen een betere aansluiting bij maatschappelijke risicobeleving
zonder afbreuk te doen aan veiligheid bij gebruik van de bodem. Ook hebben
zij behoefte aan beleidsvrijheid om problemen gebiedsgericht het hoofd te
bieden en aan een grotere eigen verantwoordelijkheid voor burgers, bedrijven,
maatschappelijke organisaties en decentrale overheden. De gedachtevorming
hieromtrent heeft de afgelopen periode plaatsgevonden onder de noemer «beleidskader
bodem». Het resultaat daarvan vormt één van de peilers
onder deze beleidsbrief.1.3 Vermesting, verzuring en verdrogingEr is de afgelopen decennia ook beleid en regelgeving ontwikkeld voor
de beheersing van de belasting van de bodem, water en lucht met nutriënten,
(potentieel) verzurende stoffen en bestrijdingsmiddelen en voor verdroging.
Integrale oplossingen voor verzuring, vermesting en verdroging zijn gezocht.
Net als bij de aanpak van verontreiniging gaat het in hoofdzaak om chemische
aspecten. De Milieubalans 2003 van het RIVM1 laat
zien dat de milieubelasting met genoemde stoffen op de bodem weliswaar vermindert,
maar dat er een aanzienlijke beleidsopgave resteert voordat de in NMP-42 omschreven gewenste kwaliteit van grond- en oppervlaktewater,
land- en waterbodems is bereikt. Generieke maatregelen gericht op vermindering
van de emissies van deze stoffen worden getroffen. Daarnaast worden gebiedsgerichte
functies en de hiervoor benodigde milieu- en ruimtelijke kwaliteit, aan elkaar
gekoppeld.1.4 Adviezen Technische Commissie BodembeschermingEen tweede signaal dat aanleiding geeft tot het nemen van een volgende
stap in de beleidsontwikkeling voor de bodem, wordt gegeven door de Technische
Commissie Bodembescherming (TCB). De TCB vindt dat belasting van de bodem
met verontreinigende, (potentieel) verzurende of vermestende stoffen, in samenhang
moet worden gebracht met overige handelingen op en in de bodem als gevolg
van het gebruik van de bodem (waardoor bijvoorbeeld de bodemstructuur of de
grondwaterstand verandert). De effecten van deze stoffen kunnen immers worden
versterkt of verzwakt door ingrepen in de bodem. De TCB vraagt bovendien aandacht
voor de fysische en biologische gevolgen van handelingen op en in de bodem.In de Ruimtelijke Verkenningen 20003 is gewezen
op de intensivering van het boven- en ondergrondse ruimtegebruik, met als
consequentie dat de bodem steeds frequenter wordt aangepast aan nieuwe gebruikseisen.
Daarbij blijkt dat water en bodem kansen bieden maar ook grenzen stellen aan
het ruimtegebruik.De TCB adviseert1 tenslotte om uit te gaan
van een systeembenadering waarbij nadruk komt te liggen op de levende kant
van de bodem (resulterend in veerkracht en aanpassingsvermogen na ingrepen
of bij opeenvolgend bodemgebruik) en op het beoordelen van de gevolgen van
het gebruik van de bodem in tijd en ruimte. Dit advies is bruikbaar voor de
vernieuwing van (de instrumentering van) het (effectgerichte) bodembeleid.
Dit komt doordat naast de borging van veiligheid en gezondheid van mens, plant
en dier en het tegengaan of beperken van schade, ook het duurzaam bodemgebruik
op de langere termijn centraal wordt gesteld. Het advies bevat voorts aanbevelingen
die ruimte bieden voor een minder technocratisch en meer gebiedsgericht beleid.
Hierin worden lokaal of regionaal brede afwegingen gemaakt in het kader van
de ruimtelijke ordening of inrichting en beheer van het stedelijk en landelijk
gebied, die controleerbaar zijn voor burgers.1.5 Kennis en informatieKennis van en informatie-uitwisseling over de bodem zijn onmisbaar bij
verduurzaming van het bodemgebruik. Al decennia lang verzamelen bodemgebruikers
op duizenden plaatsen in ons land informatie over de bodem, voor verschillende
doelen. Te denken valt aan bodemonderzoek voor bouwwerkzaamheden en tracékeuzes,
ter ondersteuning van de agrarische praktijk, onderzoek door waterbeheerders
en drinkwaterbedrijven of ten behoeve van delfstoffenwinning. Omdat niet bekend
is dat eerder onderzoek heeft plaatsgevonden of de beschikbare informatie
over de bodem niet in alle gevallen openbaar beschikbaar of goed ontsloten
is, wordt meer onderzoek uitgevoerd dan nodig is. Dit is niet alleen verspilling
van geld en tijd, maar het kan ook onnodige aantasting van de bodem tot gevolg
hebben, bijvoorbeeld het doorboren van afsluitende kleilagen. Bovendien hebben
omwonenden, gebruikers van aangrenzende terreinen of andere private of publieke
partijen er belang bij zicht te hebben op de consequenties die gebruikswijzigingen
en mogelijke veranderingen in de bodemkwaliteit hebben. De mogelijkheden van
gebundelde toepassingen van bodemgegevens worden onvoldoende benut. 1.6 EuropaTenslotte nopen ontwikkelingen in de Europese Unie om het Nederlandse
bodembeleid aan te passen zodat beter kan worden aangesloten op het bestaande
en het zich uitkristalliserende Europese beleid.De Europese Kaderrichtlijn water gaat uit van een systeembenadering waarbij
bodem en water in samenhang worden bezien. Een voorstel voor een dochterrichtlijn
Grondwaterkwaliteit is in behandeling.Voorts moet binnen afzienbare tijd de Richtlijn voor milieuaansprakelijkheid
met betrekking tot het voorkomen en herstellen van milieuschade worden geïmplementeerd.
Deze heeft ook betrekking op de bodem.Ingevolge de herziening van het Europese landbouwbeleid zal met ingang
van 2005 het in stand houden van een goede landbouw- en milieuconditie van
de landbouwgrond onderdeel worden van de eisen die aan inkomenssteun worden
gesteld. In 2004 zal dit onderdeel nationaal worden ingevuld.Tenslotte is de Europese Commissie thans bezig een thematische strategie
voor de bodem te ontwikkelen2, waarover de Milieuraad
zich heeft uitgesproken op 25 juni 2002 en het Europees Parlement op 19 november
2003. In deze strategie wordt een breed perspectief gekozen: chemische,
fysische en biologische aspecten worden gerelateerd aan biodiversiteit, landbouwproductie,
klimaatbeleid en waterbeheer. De aandacht van de Europese Commissie is in
eerste instantie gericht op bodemverontreiniging, organische stof, erosie,
bodembiodiversiteit, verzilting, bodemstructuur en -verdichting en de instrumenten
monitoring en onderzoek.2. Hoofdlijnen nieuw bodembeleidDeze beleidsvernieuwing heeft tot doel om tot een bewuster en duurzamer
gebruik van de bodem te komen. Binnen duurzaam bodemgebruik worden naast ecologische
waarden evenzeer economische en sociaal culturele aspecten meegewogen. Hierdoor
blijft de maatschappelijke (gebruiks)waarde van de bodem behouden en wordt
voorkomen dat de gebruiker de kosten van exploitatie op de maatschappij afwentelt.Elders in deze brief ga ik meer gedetailleerd in op de aspecten van het
nieuwe beleid. In dit hoofdstuk schets ik de hoofdlijnen.2.1 Gebruik van de bodemHet gebruik van de bodem moet in het beleid meer centraal komen staan.
Enerzijds omdat de handelingen en ingrepen die met het betreffende bodemgebruik
gepaard gaan, de effecten van stoffen of belasting beïnvloeden. Anderzijds
omdat behoud en benutten van de gebruiksmogelijkheden van de bodem een dominante
maatschappelijke kracht is. De gebruiksmogelijkheden van de bodem voor verschillende
functies moeten niet verslechteren; waar mogelijk zal verbetering worden gerealiseerd.
Het stand-still1 beginsel blijft in het beleid
vertrekpunt. Om toekomstig gebruik van de bodem mogelijk te maken voor andere
functies, mag geen onherstelbare schade aan de bodem worden toegebracht.Uitgangspunt van het huidige kabinet is dat maatschappelijke partijen
medeverantwoordelijkheid dragen. Het nieuwe beleid richt zich daarmee allereerst
tot de gebruiker van de bodem. Deze draagt immers de verantwoordelijkheid
voor de kwaliteitsontwikkeling van de bodem. Gebruikers van de bodem mogen
niet alleen hun eigen belang veilig stellen; effecten van hun handelen hebben
op korte of langere termijn ook gevolgen voor anderen.Het nieuwe beleid richt zich tevens op de decentrale overheden. Zij moeten
bij ruimtelijke ordening en -inrichting bewuster met de toestand van de bodem
omgaan. Zo kunnen op verschillende ruimtelijke schaalniveaus, ook tussen gebruikers
van de bodem, duurzame oplossingen tot stand komen. Afwegingen die het gebruik
van de ruimte boven en onder het maaiveld, ook op langere termijn, bepalen,
moeten mede worden gebaseerd op een beoordeling van effecten van bodemgebruik.In het nieuwe beleid worden meer aspecten meegenomen dan alleen de bescherming
van de bodem tegen verontreiniging en fysische aantasting. Ook het biologisch
functioneren van de bodem zal voortaan een rol spelen.2.2 Verontreiniging en aantasting van de bodemDe bredere focus in het nieuwe bodembeleid laat onverlet dat het voorkómen
en herstellen van schade door verontreiniging en aantasting van de bodem een
taak van formaat blijft. Voornemens op dit terrein maken daarom een substantieel
deel uit van het nieuwe beleid.Omdat de meeste verontreinigende stoffen accumuleren in land- en waterbodems
en slechts tegen zeer hoge kosten kunnen worden verwijderd, sta ik een combinatie
van effectief preventief beleid met selectief curatief beleid voor.In het preventieve beleid blijft een brongerichte aanpak centraal staan:
het zoveel als redelijkerwijze mogelijk voorkómen van bodemverontreiniging
en -aantasting. Voor lokale en agrarische bronnen van bodemverontreiniging
bestaat al specifieke regelgeving. Dit betreft de Meststoffenwet, besluiten
zoals het Stortbesluit, Lozingenbesluit, Besluit opslag in ondergrondse tanks,
Bouwstoffenbesluit, en Besluit overige organische meststoffen en richtlijnen
als de Nederlandse Richtlijn Bodembescherming. In aanvulling hierop bestaat
de zorgplicht als algemeen vangnet gebaseerd op de Wet Bodembescherming en
de Wet Milieubeheer. De zorgplicht verplicht de gebruiker van de bodem in
situaties waarbij hij kan vermoeden dat hij schade aan de bodem toe kan brengen
tot het nemen van maatregelen om verontreiniging of aantasting van de bodem
te voorkómen voor zover dat redelijkerwijze kan. Ook dwingt de zorgplicht
de gebruiker de bodem te herstellen, als hij nieuwe verontreinigingen of aantastingen
van de bodem veroorzaakt.De aanpak van diffuse bronnen van bodemverontreiniging is een kwestie
van lange adem, waarbij de inspanningen primair liggen op andere beleidsterreinen
(luchtverontreiniging, landbouw) en deels ook op internationaal niveau.Voor het tegengaan van aantasting van de bodem, door andere oorzaken dan
verontreiniging zal ik mijn beleid afstemmen op de Europese ontwikkelingen
in het kader van de thematische bodemstrategie en de grondwaterrichtlijn.Verder verwijs ik naar paragraaf 4, dat in zijn geheel is gewijd
aan het beheer van bodemverontreiniging.Vernieuwingen op het terrein van bodemverontreiniging zijn:• Regimes voor preventie, grond- en baggerstromen en bodemsanering
worden naar intensiteit van beheer en procedures geharmoniseerd.• Het beleid voor het omgaan met verontreinigde grond en bagger wordt,
in samenhang met bodemsanering, ingebed in een consistent kader voor bodembeheer
en losgemaakt van het productenbeleid.• Reeds aanwezige ernstige verontreiniging in de bodem zal minder
om louter milieuhygiënische redenen worden gesaneerd; zij wordt wel beheerd.• Saneren en beheren van verontreinigde locaties wordt primair gestuurd
door maatschappelijke en ruimtelijke dynamiek. De bevoegde overheid zal beleidsvrijheid
krijgen om kwaliteitsverbetering van de bodem te koppelen aan lokale of regionale
ambities en de toewijzing van functies. Er komt meer ruimte voor gebiedsgerichte
oplossingen.2.3 Wet- en regelgevingMet deze beleidsvernieuwing wordt de in de notitie «Vaste waarden,
nieuwe vormen» aangekondigde integratie van de beleidskaders voor grond,
bagger en bouwstoffen geëffectueerd. Deze beleidsbrief geeft voor het
beleidsveld bodem ook een nadere invulling aan de onlangs aan u aangeboden
brief over de herijking van de VROM-regelgeving1.
De beleidsvernieuwing gaat gepaard met het stroomlijnen van de regelgeving
waardoor het geheel van de bodemregelgeving overzichtelijker en consistenter
wordt, ruimte laat voor eigen initiatieven en administratieve lasten vermindert.De veranderingen in de beleidskaders leiden tot wijziging van wet- en
regelgeving. Deze wordt gekoppeld aan een inbouw van de Wet bodembescherming
in de Wet milieubeheer, waarbij ik er naar zal streven zoveel mogelijk
uitvoeringsregelingen samen te voegen of te integreren in andere bestaande
regelingen. De aansluiting met andere wet- en regelgeving (met name voor ruimtelijke
ordening, landbouw en water) wordt versterkt en meer integrale oplossingen
worden mogelijk gemaakt.2.4 EuropaNederland streeft naar een Europese bodemstrategie met ruimte voor nationale
invulling. Een strategie die recht doet aan de heterogeniteit van bodems en
de variatie in gebruiksvormen. Een instrumentering die accenten legt op doelbereiking
in plaats van middelvoorschriften. Ten aanzien van de ontwikkeling van een
Europese bodemstrategie zal mijn inbreng ambitieus zijn bij het aanbrengen
van samenhang in het al bestaande EU-beleidsinstrumentarium dat bodemrelevantie
heeft (bijvoorbeeld grondwater, water, nitraat, bestrijdingsmiddelen, inrichtingen,
bouwproducten, afval, storten), het op het juiste ruimtelijk schaalniveau
beschikbaar krijgen van relevante gegevens (monitoring) en het harmoniseren
van meetmethoden en risicobeoordelingsmethodieken.Het integreren van bodembeleid in EU-beleidsprogramma's (landbouw, platteland,
transport, economische structuur) zal ik eveneens bevorderen. Ik geef voor
de EU-maatregelen prioriteit aan grensoverschrijdende, gezondheidsbedreigende
problemen en onomkeerbare schade. Tegelijk zal mijn inbreng terughoudend zijn
als er voorstellen voor bindende regels ter tafel komen.3. Maak bodemgebruik duurzamerMet het bodembeleid kijk ik ook naar het veilig stellen van de gebruiksmogelijkheden
van de bodem op de langere termijn. Het bodemgebruik moet duurzamer worden.
In deze paragraaf licht ik toe waarom ik hecht aan een duurzaam bodemgebruik
en hoe ik de gewenste duurzaamheid wil realiseren.Een gezonde en levende bodem levert maatschappelijke diensten. Een gezonde
bodem kan zich (eerder) herstellen van verstoring of verandering van het gebruik,
kan water, gassen, stoffen en energie opslaan en bewaren, en is in staat tot
afbraak en synthese van stoffen. Ook heeft een gezonde bodem het natuurlijke
vermogen om ziekten en plagen te voorkomen of te onderdrukken, een dragend
vermogen te bieden en een stabiele fysieke structuur. De bodem herbergt een
historisch archief en draagt een landschappelijke identiteit.Deze maatschappelijke diensten kunnen in gevaar komen bij onzorgvuldige
ingrepen in de bodem. Dit is niet alleen een ecologisch maar ook een economisch
probleem. Er moet inzicht zijn in de effecten van dergelijke ingrepen, zowel
in ruimte als in tijd om afwenteling van bodemkwaliteit- of kwantiteitverlies,
en daarmee gepaard gaande maatschappelijke kosten, naar «elders of later»
te vermijden. Het meewegen van deze effecten in beslissingen over ingrepen
in de bodem, draagt bij aan een duurzaam bodemgebruik. Het meewegen vindt
plaats op het niveau van de individuele gebruiker en daarnaast op het niveau
van de (decentrale) overheid.3.1 Individuele gebruikersDuurzaam bodemgebruik betekent dat individuele bodemgebruikers het recht
hebben om de bodem te benutten. Bij het uitoefenen van dat recht hebben zij
ook de plicht om zorgvuldig om te gaan met de bodem en belangen van derden.
Dit houdt in dat het bodemgebruik het functioneren van de bodem optimaal in
stand houdt. Naast economische factoren moet de toestand van de
bodem systematischer worden meegewogen bij de aard en intensiteit van het
bodemgebruik. Ter ondersteuning van de beoordeling van de duurzaamheid van
het bodemgebruik zal ik, aansluitend bij de Kaderrichtlijn water, eenduidige
en meetbare indicatoren laten ontwikkelen die zicht bieden op de mate waarin
de bodem functioneert en in staat is maatschappelijke diensten te leveren.Ingrepen in de bodem kunnen gevolgen hebben voor de betreffende locatie
maar ook voor een groter gebied. De individuele gebruiker, die weet of redelijkerwijs
kan vermoeden dat zijn handelingen op of in de bodem kunnen leiden tot schadelijke
effecten zal zich van de gevolgen voor het functioneren van de bodem ter plaatse
en in de omgeving moeten vergewissen. Het is niet mijn bedoeling hiervoor
nieuwe voorschriften van de overheid in het leven te roepen. Wel krijgt in
de huidige zorgplicht in de Wet bodembescherming de verantwoordelijkheid van
de gebruiker van de bodem een bredere en meer operationele werking. In overleg
met betrokken doelgroepen zal ik hieraan invulling geven.3.2 De (decentrale) overheidDe bodem wordt voor vele doeleinden gebruikt. Beïnvloeding van bodemeigenschappen
is onvermijdelijk, ook binnen de bestaande wettelijke kaders. Er rijzen conflicten
tussen bodemgebruikers als de gebruiksmogelijkheden van sommige gebruikers
worden verkleind door toedoen van andere gebruikers.Duurzaam bodemgebruik houdt daarom ook in dat bij planprocessen rekening
moet worden gehouden met de eigenschappen en functies van de bodem, zodat
kan worden bezien welk gebruik waar kan worden gerealiseerd.Gemeenten en provincies moeten bij de ruimtelijke ordening en inrichting
bewuster omgaan met de toestand van de bodem dan nu het geval is. Daarmee
kunnen niet alleen potentiële conflicten tussen bodemgebruikers worden
voorkomen, maar kan ook samenhang in maatregelen worden bereikt. Ingrepen
kunnen immers verschillende beleidsdoelen dienen. Aanleg van ondergrondse
bebouwing bijvoorbeeld, kan gecombineerd worden met verwijdering van verontreiniging.
Een ander voorbeeld is verruiming van het rivierbed. Hiermee is enerzijds
de veiligheid gediend doordat overstromingsrisico's worden gereduceerd, maar
anderzijds kan dezelfde ingreep een stimulans voor natuurontwikkeling betekenen,
kansen voor delfstofwinning bieden en tegelijkertijd gepaard gaan met verbetering
van de milieukwaliteit.3.3 Naar een integrale grondlaagtoetsEen bodemtoets naar analogie van de watertoets is een essentieel element
van de grondlaagbenadering. Het gaat om spelregels voor het vroegtijdig –
vanaf de initiatieffase van plannen – inwinnen van informatie en adviezen,
en het afwegen en uiteindelijk beoordelen van relevante bodem-, water- en
biologische aspecten in ruimtelijke plannen en besluiten. Daarmee kan duurzaam
gebruik van de grondlaag op alle ruimtelijke schaalniveaus worden bevorderd,
en kunnen nadelige effecten van ingrepen worden voorkomen of verminderd. In
de initiatieffase van de ruimtelijke ingreep gaat de initiatiefnemer in op
de vraag welke grondlaagaspecten een rol spelen. Op basis daarvan beoordeelt
hij of en in welke mate een toets wordt uitgevoerd. Over de resultaten van
de beoordeling rapporteert de initiatiefnemer herkenbaar aan het bevoegd gezag.Ik acht het wenselijk dat op korte termijn met alle betrokken overheden
een handreiking wordt ontwikkeld die bevordert dat de relevante aspecten van
de grondlaag op adequate wijze in planvoorbereiding worden opgenomen. Toepassing
van de handreiking zal worden bevorderd en aan een evaluatie worden onderworpen.Ook wil ik een relatie leggen naar de implementatie van de EU-regelgeving:
de milieu-effectrapportage (m.e.r) en de strategische milieubeoordeling (SMB).
Ingevolge de m.e.r-richtlijn moeten projecten van overheden en particuliere
initiatiefnemers waarvan aanzienlijke milieu-effecten te verwachten zijn,
worden onderworpen aan een milieu-effect beoordeling. De SMB-richtlijn verplicht
overheden een milieubeoordeling van hun plannen of programma's uit te voeren,
bij verwachte aanzienlijke milieu-effecten. Ik wil bevorderen dat deze instrumenten
bijdragen aan de hierboven bepleite bredere beoordeling en afweging van de
toestand van de bodem. Hetzelfde geldt voor de integrale VROM-vergunning en
de mogelijkheden die het voorstel voor een nieuwe Wet ruimtelijke ordening
biedt. Ik verwijs naar de voornemens in de brief over de herijking van de
regelgeving.Ik zie om drie redenen vooralsnog van af een sectorale en verplichte bodemtoets.
Ten eerste wordt met een bodemtoets de regeldruk verzwaard. Ten tweede bestaat
het risico dat zich met zo'n toets stagnatie in operationele keuzes gaat voordoen,
terwijl veelal beïnvloeding van de besluitvorming op systeemniveau wordt
beoogd. Ten derde wil ik streven naar integrale ruimtelijke, ecologische en
economische besluitvorming en niet naar een extra sectorale inbreng.3.4 Verkenning van maatschappelijke opvattingenBij het centraal stellen van duurzaam bodemgebruik vind ik het van belang
om te weten welke opvattingen in de samenleving bestaan over de waarde en
de betekenis van de bodem en wat van de overheid en maatschappelijke partijen
wordt verwacht. In lijn met het Hoofdlijnenakkoord van het kabinet acht ik
het, in het bijzonder met betrekking tot burgers, gewenst een gerichte verkenning
uit te voeren, waarbij ik tevens de informatievoorziening zal betrekken. Ik
wil deze verkenning uitvoeren als onderdeel van het programma «Burger
en Milieubeleid».3.5 Landbouw en natuurRuim 70% van de bodem in Nederland is landelijk gebied. Landbouw en natuur
zijn belangrijke gebruiksfuncties. Binnen de context van een duurzame landbouw
is de bodem als natuurlijke productiefactor essentieel. De eerste verantwoordelijkheid
voor een duurzaam bodemgebruik berust bij de boer. Duurzaam bodemgebruik kan
ook een positieve bijdrage bieden aan het algemeen belang. Vastlegging van
CO2 in de bodem kan mogelijk een bijdrage leveren aan het halen
van klimaatdoelstellingen. De biodiversiteit in de bodem is omvangrijk. Vast
staat dat deze bodembiodiversiteit een belangrijke rol speelt bij het functioneren
van de bodem en een bijdrage kan leveren aan het herstel en behoud van de
(bovengrondse) biodiversiteit in het landelijk gebieden mede daardoor aan
de realisatie van nationale biodiversiteitdoelstellingen.Ik zal de mogelijkheden verkennen om een duurzaam bodemgebruik in de landbouw
te bevorderen. Ik zal hiervoor onder meer aansluiten bij de herziening van
het gemeenschappelijk landbouwbeleid. In het nieuwe gemeenschappelijk landbouwbeleid
is afgesproken dat het in stand houden van «een goede landbouw- en milieuconditie»
van landbouwgrond met ingang van 2005 een voorwaarde wordt voor de inkomenssteun. De gestelde voorwaarden zien op het beschermen van landbouwgrond
tegen erosie, het behouden van het organisch stofgehalte, het in stand houden
van de bodemstructuur en het zorgen voor een minimaal onderhoud van de landbouwgrond.Verder
wil ik bezien in hoeverre duurzaam bodemgebruik kan worden beloond indien
aantoonbaar een bijdrage aan het algemeen belang wordt geleverd.Kennisontwikkeling op het terrein van bodembiodiversiteit als sleutelfactor
voor duurzame ontwikkeling zal worden bevorderd. Met het landbouwbedrijfsleven
zal in 2004 kennisontwikkeling via een project op het gebied van agrogerelateerde
biodiversiteit en aangepaste bedrijfsvoering worden gestimuleerd.De gewenste bodemkwaliteit voor landbouw en natuur is verschillend. De
bodemkwaliteit moet optimaal zijn voor de bestaande functie. Daar waar functiewisseling
aan de orde is, bijvoorbeeld van landbouw naar natuur, kan mogelijk geanticipeerd
worden op de nieuwe bodemfunctie. Verkend moet worden in hoeverre hiervoor
afspraken met de bestaande gebruiker kunnen worden gemaakt, inclusief eventuele
vormen van beloning.3.6 WaterbeheerDoelstelling van de Kaderrichtlijn water is het bereiken van een goede
(ecologische) kwaliteit van grond- en oppervlaktewater. Er wordt gewerkt aan
de implementatie van de Kaderrichtlijn water, de dochterrichtlijn grondwaterkwaliteit
en de nationale doelstellingen voor waterkwantiteitsbeheer in het kader van
het Nationaal bestuursakkoord water. Het ambitieniveau voor de ecologische
doelstellingen en de chemische normering is nog niet bepaald. Ik sta meekoppeling
van bodembeheer voor met reeds ingezette strategieën en nieuwe instrumenten
krachtens de Kaderrichtlijn water. Daarvoor is expliciete beschrijving van
grondwater- en waterbodembeheer in de (deel)stroomgebiedplannen nodig, evenals
het koppelen van (decentrale) doelstellingen voor de water(bodem)kwaliteit
aan (decentrale) ambities voor de landbodemkwaliteit.Voorbeelden van baten van duurzaam bodemgebruik in waterbeheer zijn:– terugdringen van belasting van het watersysteem met verontreinigende
en vermestende stoffen (door bijvoorbeeld verminderde uit- en afspoeling van
landbouwgronden);– aanpak rioolwateroverstortproblematiek door infiltratie van regenwater
in de bodem;– verminderde kosten van waterbeheer en bestrijding van verzilting
door betere afstemming van bodemgebruik en hydrologische omstandigheden;– voorkómen of beperken van schade als gevolg van grondboringen,
ondergronds(e) bouwen en aanleg van infrastructuur.3.7 Ruimtelijke ordeningIn de Nota Ruimte wordt gekozen voor een lagenbenadering waarbij de grondlaag (het bodem-, water- en biotisch systeem) als
dragende laag voor het ruimtelijke-ordeningsbeleid wordt gezien. «Pioniers»
plannen al met de grondlaag en betrekken hierbij archeologische- en biodiversiteitsaspecten.
Het ministerie van VROM heeft samenwerking gezocht met de departementen van
Economische Zaken, Verkeer en Waterstaat, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en Defensie. Gezamenlijk worden nu knelpunten in de ondergrondse ordening
geanalyseerd en oplossingen gezocht.Baten van ondergrondse ordening zijn:– het creëren van een grondslag voor verdeling van schaarste
in de ondergrondse ruimte;– het voorkómen van schade door conflicterende functies;– het koppelen van boven- en ondergronds ruimtegebruik.4. Naar een consistent en vereenvoudigd kader voor beheer
van verontreinigingIn paragraaf 2, «Hoofdlijnen nieuw bodembeleid», heb
ik u geschreven dat ik het gebruik van de bodem meer centraal wil stellen
in het bodembeleid. Bovendien moet het bodemgebruik worden ingepast in ruimtelijke
ontwikkelingen. Dit streven voor het bodembeleid in het algemeen, geldt ook
voor een belangrijk onderdeel daarvan: het beheer van bodemverontreiniging.
De (toekomstige) bodemkwaliteit en de functie van die bodem moeten optimaal
op elkaar worden afgestemd. Het kabinetsstandpunt Beleidsvernieuwing bodemsanering1 heeft al richting gegeven aan het nieuwe beleid op dit
punt. Deze lijn wil ik voortzetten en versterken.Het genoemde kabinetsstandpunt gaat er nog van uit dat landelijk vastgestelde
bodemgebruikswaarden per functie, bepalen welke bodemkwaliteit in een gebied
moet worden bereikt. In de praktijk blijkt echter dat deze sturing te star
is. Want als bodemgebruikswaarden strikt worden toegepast, kunnen lokale of
regionale (bodem)omstandigheden onvoldoende in de beoordeling worden meegewogen.
Bodem van een bepaalde kwaliteit kan immers lokaal geschikt zijn voor een
bestemming, terwijl dit op basis van de landelijke bodemgebruikswaarden niet
kan of alleen tegen zeer hoge kosten. Een dergelijke maatschappelijke afweging
van enerzijds gewenste kwaliteit van de bodem en anderzijds gewenste bestemming,
kan nu niet goed worden gemaakt.Daarom gaat het Rijk minder zelf sturen op de te bereiken bodemkwaliteit.
In plaats daarvan komt er meer ruimte en verantwoordelijkheid voor andere
overheden, zodat zij beter rekening kunnen houden met de lokale en regionale
(bodem)omstandigheden. Bodemsanering en grondverzet kunnen beter op elkaar
worden aangesloten. Grondverzet en de baggeropgave in een gebied kunnen in
een vroeg stadium een plaats krijgen in nieuwe plannen, waardoor stagnatie
in ruimtelijke ontwikkelingen wordt voorkomen.4.1 Decentralisatie: randvoorwaarden, kwaliteitsreferenties,
uitvoeringsorganisatieDe mede-overheden kunnen het nieuwe beleid realiseren met het bestaande
instrumentarium.Gemeenten hebben de taak bestemmingsplannen
op te stellen en daarbij functies toe te kennen aan gebieden. Vanuit die verantwoordelijkheid
is het logisch dat zij ook de voor die gebieden te bereiken bodemkwaliteit
vaststellen met het oog op de geschiktheid van de bodem voor gebruik. Het
ligt daarbij voor de hand om aansluitend bij in paragraaf 3 genoemde
ontwikkelingen de beschrijving van de gewenste bodemkwaliteit niet te beperken
tot de gebruikelijke chemische parameters maar ook fysische en biologische
parameters daarin mee te nemen. Bij het vaststellen van die kwaliteit betrekken
ze de aanwezige bodem- en grondwaterkwaliteit, de gewenste ruimtelijke ontwikkelingen,
het te verwachten grondverzet en de baggeropgave. Ook houden ze rekening met
belangen van regionaal en nationaal niveau. Voor situaties waar de bodemkwaliteit
geschikt is voor de functie isstand-still vertrekpunt
bij het vaststellen van de kwaliteit.Gemeenten leggen de te realiseren bodemkwaliteit vast met behulp van het
instrumentarium voor grondverzet: bodembeheerplannen en bodemkwaliteitskaarten.
Zij passen deze al op grote schaal toe, zo blijkt uit een recente evaluatie1. Als alternatief hiervoor kunnen gemeenten de bodemkwaliteit
vastleggen in een verordening. Met deze instrumenten kunnen zij hun beleidsregels
voor bodemkwaliteit en de randvoorwaarden voor ingrepen in de bodem, publiek
maken en stellen zij het gemeentelijk bodemkwaliteitsbeleid open voor democratische
besluitvorming en controle.Provincies zijn de regisseur van het landelijk gebied en zijn verantwoordelijk
voor bovengemeentelijke aspecten van ruimtelijke ordening, inrichting en beheer.
Daarom stemmen gemeenten de gebiedsgerichte vaststelling van de te bereiken
bodemkwaliteit voor het landelijk gebied, af met de provincie. Bij gemeenten
die niet over de benodigde kennis, kunde en faciliteiten beschikken om zelf
bodembeleid te ontwikkelen en ambities voor de te bereiken bodemkwaliteit
vast te stellen, heeft de provincie een sturende rol.De gemeentelijke bevoegdheid strekt zich niet uit tot het vaststellen
van de te realiseren kwaliteit van de waterbodem. Dat is, vanwege de samenhang
met de waterkwaliteit, de verantwoordelijkheid van de waterkwaliteitsbeheerder. Deze richt zich in elk geval naar kwaliteitsnormen
die voortvloeien uit de EU-Kaderrichtlijn water. De waterkwaliteitsbeheerder
stemt het vaststellen van de gewenste kwaliteit voor de waterbodem af met
de gemeente, zodat de uit de waterbodem vrijkomende bagger, zo veel mogelijk
op het gemeentelijk grondgebied kan worden toegepast als bodem. Andersom stemt
de gemeente het vaststellen van de beoogde bodemkwaliteit in gebieden waar
baggerspecie vrijkomt, af met de waterkwaliteitsbeheerder. De bestaande bodemkwaliteit
is het uitgangspunt voor de toepassing van bagger. (schone gebieden schoon
houden)Voor gevoelige functies van nationaal belang zoals landbouw (vanuit overwegingen
van voedselkwaliteit en diergezondheid), drinkwatervoorziening en natuur,
zal het Rijk randvoorwaarden formuleren. Deze
zijn bindend bij gemeentelijke besluitvorming over de gewenste bodemkwaliteit
voor gebieden met de betreffende functies.Het Rijk wil de mede-overheden ondersteunen in de vaststelling van de
gewenste bodemkwaliteit. Daarom zullen met de overheden en doelgroepen kwaliteitsreferenties (chemisch, fysisch, biologisch)
worden opgesteld die de geschiktheid aangeven van de bodem voor het gebruik.
Zij bieden de gemeente en andere maatschappelijke partijen houvast bij keuzes
in de lokale bodemkwaliteit. Hiertoe worden de huidige bodemgebruikswaarden
aangepast. Als gemeentelijke kwaliteitscriteria ontbreken, kunnen bij concrete
besluiten de landelijke referenties als bodemkwaliteitseis dienen.Ter ondersteuning van de gemeentelijke en provinciale organisatie zal
ik een uitvoeringsorganisatie in het leven roepen.
Daarmee wordt tegelijkertijd een zekere mate van uniformiteit en onderlinge
afstemming bevorderd. Over de uitvoeringsorganisatie zal ik u binnenkort nader
informeren.4.2 Bodembeheer afstemmen op risico'sIn het nieuwe bodembeleid zullen bodembeheer en risico's op elkaar worden
afgestemd. Hoe groter de risico's op het ontstaan van verontreiniging, op
blootstelling aan of verspreiding van bodemverontreiniging, hoe intensiever
het bodembeheer. Daarbij hanteer ik een driedeling in geringe risico's, meer
kans op risico's en zodanige risico's dat sanering spoedig moet plaatsvinden.In situaties met een gering risico gelden
beperkte regels: minder omvangrijke bodembeschermende voorzieningen; weinig
regels voor het omgaan met een verontreinigde bodem en het verplaatsen van
grond en bagger, en een beperkte plicht tot informatieverschaffing voor weinig
risicovolle bouwstoffen.Bij situaties die meer kans op risico met
zich meebrengen geldt aanvullend de plicht om nauwkeuriger informatie te verstrekken
aan de bevoegde overheid over de mogelijke risico's die een activiteit of
situatie met zich meebrengt. Ook gelden toegespitste (rijks)regels en kunnen
beperkingen worden vastgesteld in het gebruik van de bodem en het toepassen
van de grond en de baggerspecie. Bij bouwstoffen gelden zwaardere eisen aan
de informatiekwaliteit als ze een grote spreiding in de kwaliteit vertonen,
en zwaardere eisen aan voorzieningen voor bouwstoffen die meer uitlogen.Tenslotte kunnen zich zodanige risico's voor mens, plant of dier voordoen
dat op korte termijn maatregelen worden genomen.4.3 Hoe om te gaan met verontreinigde bodemsIn het voorgaande heb ik de nieuwe beleidslijn beschreven in het bodembeheer.
Hierna wordt toegelicht hoe deze nieuwe lijn wordt gerealiseerd. De optimale
afstemming tussen bodembeheer en risico's, blijft daarbij voorop staan.Als de bodem weliswaar verontreinigd is maar er geen sprake is van risicovolle situaties, hoeft alleen te worden voldaan
aan de eis dat de kwaliteitsgegevens van de bodem voor iedereen kenbaar zijn,
en dat men zich bij eventueel grondverzet houdt aan het door de gemeente vastgestelde
beleid.Is er wel sprake van risicovolle situaties,
dan moeten (toekomstig) gebruik, risico's en de noodzaak tot sanering, in
onderlinge samenhang worden bezien. De bestaande beoordelingssystematiek voor
bodemsanering wordt hiervoor meer geschikt gemaakt.Thans wordt eerst de ernst van de verontreiniging bepaald en daarna de
urgentie van sanering, inclusief het tijdstip waarop met saneren moet worden
begonnen. Deze systematiek geeft onvoldoende ruimte om rekening te houden
met het gebruik en lokale/regionale eigenschappen van de bodem. Daarom worden
de factoren «ernst, urgentie en tijdstipbepaling» geïntegreerd
in een nieuw «milieuhygiënisch saneringscriterium». Dit saneringscriterium
is een systematiek waarmee locatie- en gebiedsspecifiek de risico's bij een
bepaald gebruik van de bodem kunnen worden vastgesteld. De systematiek integreert
de nieuwste generieke en locatiespecifieke methoden en modellen voor blootstelling
van de mens, toxicologie, ecologie en ecotoxicologie, en verspreiding, en
wordt samen met de betrokken overheden ontwikkeld. De systematiek is wetenschappelijk
onderbouwd. De TCB en de Gezondheidsraad zullen om advies worden gevraagd.
De huidige systematiek van tijdstipbepaling vervalt.Als het saneringscriterium wordt overschreden, hoeven saneringsmaatregelen
niet automatisch en uniform op het gehele geval van ernstige bodemverontreiniging
worden toegepast. Maatwerk is mogelijk, waarbij tenminste dat deel van het
geval wordt aangepakt waar de onacceptabele risico's zijn geconstateerd.Locaties waarvan bekend is dat de bodemkwaliteit slechter is dan de interventiewaarde
bodemsanering, worden kadastraal geregistreerd.Als de bodemkwaliteit de interventiewaarde overschrijdt maar niet het
(nieuwe) saneringscriterium, en geen handelingen met de verontreinigde bodem
plaatsvinden, bepaalt het bevoegd gezag bodemsanering welke beheersmaatregelen
en gebruiksbeperkingen nodig zijn en welke overige verplichtingen dit met
zich meebrengt voor de eigenaar. Kwaliteitsverbetering is gewenst voor die
locaties en gebieden waar de bodem niet voldoet aan de kwaliteit die de gemeente
of waterbeheerder voor dat gebied als gewenste kwaliteit heeft vastgesteld.
Die gewenste kwaliteit kan onder voorwaarden overigens ook op een niveau slechter
dan de interventiewaarden worden vastgesteld. Hiervoor is instemming van het
bevoegd gezag bodemsanering vereist. Die bepaalt of er gebruiksbeperkingen
en beheersmaatregelen moeten gelden voor het gebied. Ook geldt voor die gebieden
de kadastrale registratieplicht. Kwaliteitsverbetering kan waar dat gewenst
is worden geëffectueerd zodra maatschappelijke ontwikkelingen (zoals
stedelijke vernieuwing, landinrichting, bedrijfsinvesteringen of aanleg van
infrastructuur) leiden tot handelingen met de verontreinigde bodem of grondwater.
Het bevoegd gezag bodemsanering beoordeelt op grond van de melding van deze
handelingen of een kwaliteitsverbetering in de vorm van saneringsmaatregelen
moet worden gerealiseerd.Bij sanering en kwaliteitsverbetering geldt de door de gemeente of waterkwaliteitsbeheerder
vastgestelde bodemkwaliteit die voor het gebied bereikt moet worden, tevens
als saneringsdoelstelling voor de bovengrond, nadat het bevoegd gezag bodemsanering
hiermee heeft ingestemd. Bij ingrepen in de bovengrond dient ook de noodzakelijke
kwaliteitsverbetering van het grondwater te worden gerealiseerd. Voor de besluitvorming
over kwaliteitsverbetering van verontreinigd grondwater blijven het bestaande
beslissingsondersteunend systeem en de doelstellingen van kracht die zijn
bepaald naar aanleiding van de beleidsvernieuwing bodemsanering. In het kabinetsstandpunt
Beleidsvernieuwing bodemsanering is er al op gewezen dat onder afdichtingen
en verhardingen, risico's als gevolg van verontreiniging in de bovengrond,
afdoende kunnen worden voorkomen door de isolerende laag van verharding.De feitelijke kwaliteitsverbetering geschiedt door en op kosten van belanghebbenden
bij de voorgenomen activiteit. Veroorzakers en eigenaren of erfpachters worden
daarbij aangesproken op hun wettelijke verplichting tot saneren van de bodem.
Bedrijven kunnen, als ze aan de voorwaarden voldoen, een beroep doen op de
subsidieregeling voor bodemsanering op bedrijfsterreinen. Bedrijven met draagkrachtproblemen
die op hun saneringsplicht worden aangesproken wanneer een kwaliteitsverbetering
door de overheid in gang wordt gezet, kunnen van die overheid een tegemoetkoming
krijgen op basis van een door VROM op te stellen handleiding die een uniforme
werkwijze voor draagkrachtbeoordeling voorschrijft.Als de eigenaar/gebruiker saneert, geeft hij zich rekenschap van de risico's
en gevolgen van de door hem voorgestane aanpak voor derden. Dit bepaalt mede
de saneringswijze.Als de overheden in hun rol van gebiedsontwikkelaar het initiatief nemen
tot kwaliteitsverbetering, kunnen zij daartoe mede de door het rijk verstrekte
bijdrage voor bodemsanering gebruiken.4.4 Omgaan met verontreinigde grond en baggerHet beleid voor omgaan met verontreinigde grond en baggerspecie wordt
ingepast in het hiervóór beschreven beheersysteem voor verontreinigde
bodems. De eisen die worden gesteld aan het verplaatsen en toepassen van verontreinigde
grond en bagger, zullen zwaarder worden al naar gelang de risico's
die verbonden zijn aan de mate van verontreiniging groter zijn. Het verplaatsen
van verontreinigd bodemmateriaal (grond en baggerspecie) wordt in het perspectief
van bodembeheer niet zozeer beschouwd als een probleem, maar als toepassing
van bodemmateriaal onder voorwaarden. Het is zaak dat vroegtijdig in de ruimtelijke
planvorming rekening wordt gehouden met vrijkomende grond en baggerspecie.
Zo zouden locaties in kaart moeten worden gebracht waar die grond en baggerspecie
weer als bodem kunnen worden toegepast. Dit draagt bij aan het realiseren
van doelstellingen op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling en waterbeheer.De gemeente blijft de verantwoordelijke overheid voor grondverzet. Bij
grondverzet wordt de gewenste bodemkwaliteit voor het gebied zoals door de
gemeente vastgesteld, bepalend voor de kwaliteit van de grond die in dat gebied
mag worden toegepast. Daarmee sluiten sanering en grondverzet goed op elkaar
aan en is een belangrijk knelpunt in de uitvoering van het bodembeleid weggenomen.De problematiek van de regionale onderhoudsbaggerspecie is anders dan
die van grondverzet. Het is de waterbeheerder die verantwoordelijk is voor
het op diepte houden van de watergangen en daarmee voor het moment van baggeren
en de hoeveelheid vrijkomende bagger. De bestemming van de bagger is veelal
de landbodem, waar de gemeente verantwoordelijk is, en in het landelijk gebied
ook de provincie een rol speelt. Voor het vinden van oplossingen voor de onderhoudsbaggerspecie
is het van belang dat de betrokken overheden in een gebied gezamenlijk opereren.
De bij baggeren betrokken overheden zijn zich daarvan terdege bewust en ontwikkelen
met mijn steun een beslismodel voor het gebruik van bagger uit regionale wateren
binnen het gebied van herkomst. Dit beslismodel wijst uit welke bagger waar
kan worden toegepast. Dit gebeurt op basis van de kwaliteit van de vrijkomende
baggerspecie en de eigenschappen, ordening en inrichting van het betreffende
gebied.Om de benaderingen voor grond en bagger die op de landbodem wordt gebracht
op elkaar te laten aansluiten zullen deze in één systematiek
worden opgenomen.Het instrumentarium voor grondverzet wordt losgekoppeld van het Bouwstoffenbesluit.
De verschillende benaderingen in de huidige regelgeving voor het als bodem
toepassen van grond en baggerspecie, worden gezamenlijk met de andere overheden
en doelgroepen herzien en geïntegreerd in één besluitvormingskader.
De bestaande instrumenten bij grondverzet zullen belangrijke bouwstenen vormen
voor het nieuwe systeem. Het gaat hier om het bodembeheerplan en de bodemkwaliteits-kaart
die, zoals hiervoor al beschreven, door provincies en gemeenten veelvuldig
worden toegepast. Bij de uitwerking van het nieuwe systeem zal worden onderzocht
of het mogelijk is om het afvalstoffenbegrip niet langer van toepassing te
laten zijn op grondverzet en hergebruik van bagger als bodem. Op grond en
bagger die niet opnieuw kan worden gebruikt blijft het afvalstoffenregime
van toepassing.4.5 Voorkómen nieuwe verontreiniging en aantastingHet preventieve beleid is gericht op het tegengaan van onverantwoorde
emissies van stoffen of energie en belasting of verstoring van de bodem, teneinde
chemische verontreiniging en fysische en biologische aantasting van de bodem
te voorkomen; nieuw ontstane verontreiniging of aantasting moet worden hersteld.
Ik zal een quick scan uitvoeren naar de uitvoering van de herstelplicht in
de praktijk. Over de uitkomsten hiervan treed ik in overleg met de decentrale
overheden.4.6 BouwstoffenbesluitHet Bouwstoffenbesluit stelt grenzen aan de kwaliteit van bouwstoffen
om daarmee de bodem en het oppervlaktewater te beschermen en tegelijkertijd
de toepassing en hergebruik van secundaire materialen te faciliteren.In de brief over de herijking van de VROM-regelgeving is aangegeven dat
het Bouwstoffenbesluit door een eenvoudiger regeling zal worden vervangen.
Ik sta het volgende voor:• Versimpeling van de structuur, waardoor de flexibiliteit en toegankelijkheid
van het besluit sterk worden verbeterd.• Toetsing of normen met het oog op hergebruik en toepassing van
secundaire bouwstoffen moeten en kunnen worden aangepast.• Vereenvoudiging van de beoordeling van bouwstoffen, afgestemd op
de EU-richtlijn Bouwproducten.• Vermindering van de inspanningen voor keuring van materialen, met
name ten aanzien van bouwstoffen die gewoonlijk ruim aan de eisen voldoen.
Hierbij wordt gebruik gemaakt van de opgebouwde expertise.• Het mogelijk maken dat de vrijstellingen die thans uitsluitend
gelden voor de toepassing van bouwstoffen op land, ook gelden voor toepassingen
in oppervlaktewater. Vooruitlopend daarop zal worden onderzocht of een voorlopige
juridische voorziening kan worden getroffen.• Verbetering van de handhaving en een versterking van de organisatie
van de handhaving. Hierbij wordt onder meer aangesloten bij de ontwikkelingen
rond ketenhandhaving.• Instelling van een commissie die mij over uitvoeringsknelpunten
voortvarend en adequaat kan adviseren.Voorafgaand aan de nieuwe regeling zal voor een interim-periode een ministeriële
regeling worden opgesteld die tegemoet komt aan de belangrijkste knelpunten.4.7 Kwaliteitszorg, toezicht en handhavingEr wordt een grotere verantwoordelijkheid gelegd bij de overheden die
besluiten moeten nemen op grond van de Wet bodembescherming (bevoegd gezag).
Het is niet voldoende door het rijk opgestelde regels en normen toe te passen.
Het bevoegd gezag moet zichtbaar maken welke afweging zij maakt, bijvoorbeeld
bij de toepassing van het saneringscriterium in concrete situaties. Deze afweging
moet herkenbaar zijn in de beschikkingen die het bevoegd gezag neemt op grond
van de Wbb.Voorts is de overheid toezichthouder en handhaver. Deze taak zal worden
vergemakkelijkt als de regelgeving eenvoudiger en consistenter wordt. Ook
de aanbevelingen in de recent aan u aangeboden beleidsnotitie «Bodembeheer
op goede gronden»1 dragen bij aan die vereenvoudiging,
evenals aan het voorkómen van fouten en fraude, door middel van kwaliteitszorg,
toezicht en handhaving.In de genoemde beleidsnotitie is gekozen voor een pakket van maatregelen
die uitvoerenden in het bodembeheer (o.a. aannemers, adviesbureaus en laboratoria)
maximale ruimte bieden voor zelfregulering binnen publiek vastgestelde grenzen.
Dit maakt het mogelijk om overheidsregels te koppelen aan op de praktijk toegesneden
uitvoeringsregels die in de private sector zijn ontwikkeld. Daardoor kan een
deel van de bestaande wettelijke uitvoeringsregels vervallen, of worden vervangen
door richtlijnen gebaseerd op certificatie of accreditatie. Andere regels
worden vanwege harmonisatie eenvoudiger. Ik streef naar voortvarende implementatie
van deze aanbevelingen.5. Versterk de rol van kennis en informatieAls gevolg van de hiervóór beschreven veranderingen in het
bodembeleid, moet ook de kennis van en informatie over de kwaliteit, functies
en gebruik van de bodem anders worden gebruikt.5.1 De veranderende rol van kennisDe rijksoverheid heeft de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in ontwikkeling,
overdracht en toepassing van kennis over de bodem. Wetenschappelijk onderzoek
is gestimuleerd en er is een impuls gegeven aan kennisvermeerdering in sanering
en beheer van verontreinigde bodems. Ook private partijen hebben daarin geïnvesteerd.Waar beleidsontwikkeling overgaat naar beleidsuitvoering, worden overdracht
en implementatie van kennis belangrijk. Een goed voorbeeld daarvan zijn de
innovatieve bodemsaneringstechnieken die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld
en waarbij met name de natuurlijke afbreekmechanismen in de bodem worden benut.
Deze nieuwe technieken moeten op grotere schaal worden toegepast.Om de kwaliteit van de uitvoering te bevorderen, moet kennis(overdracht)
organisatorisch en institutioneel worden verankerd. Voor een goede uitvoering
is het nodig om technische voorschriften bij vergunningen, protocollen, richtlijnen
en kwaliteitseisen aan producten en diensten, te formuleren en bij te houden.
Maar ook moeten de betrokken partijen deskundiger en competenter worden. Vereiste
competenties zijn bijvoorbeeld samenwerkingsvermogen, oplossingsgerichtheid,
onderhandelingsvaardigheid, communicatief vermogen en goed opdrachtgeverschap.
Dit is des te belangrijker bij een groeiende decentrale aanpak. Daarom zal
ik kennisplatforms ondersteunen waarin alle betrokken partijen participeren.
Voor bodemsanering en -beheer zal ik structureel middelen reserveren voor
kennisontwikkeling en kennisoverdracht en voor het vergroten van praktische
vaardigheden.Om de gevolgen van bodemgebruik op de langere termijn te kunnen beoordelen,
is meer kennis nodig. Dit geldt zeker voor de diepere ondergrond en biologische
aspecten van de bodem inclusief de bodembiodiversiteit als intrinsieke waarde
en in het perspectief van duurzame ontwikkeling. Bovendien moet worden geborgd
dat deze nieuwe kennis feitelijk worden toegepast. Het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit entameert onderzoek naar de betekenis van de bodem
voor landbouw en natuur. Biologische aspecten en duurzaamheid spelen daarin
een belangrijke rol. Ook het ministerie van Verkeer en Waterstaat stimuleert
onderzoek naar chemische en biologische aspecten van de (water)bodem.De kennisinfrastructuur is evenwel nog te versnipperd. Er is onvoldoende
samenhang en samenwerking. Onderzoek naar bodembeheer, landbouw, waterbeheer
en natuur vindt te zeer gescheiden van elkaar plaats. Met genoemde departementen
wil ik komen tot meer samenwerking in de onderzoeksprogrammering. De bodemkennisinfrastructuur
wil ik wijzigen en versterken. Vergroting van het aandeel van de zogenoemde
tweede en derde geldstroom in het wetenschappelijk onderzoek is nodig; bundeling
van onderzoeksprogramma's versterkt de effectiviteit van beschikbare middelen.
Koppeling van nationale onderzoeksprogramma's aan Europese programma's vergroot
de slagkracht.5.2 Bodeminformatie openbaarDe gebruiker van de bodem op een locatie verzamelt, vrijwillig of verplicht,
informatie over de chemische, fysische en biologische eigenschappen van de
bodem met het oog op zijn gebruik van de bodem en om de gevolgen daarvan te
kunnen beoordelen. Deze inspanningen zijn of worden afgewogen tegen administratieve
lasten voor het individu. Voor een zorgvuldig beheer van de bodem acht ik
het noodzakelijk dat bestaande en nieuwe informatie over de kwaliteit en het
gebruik van de bodem openbaar beschikbaar komt.Daar waar publiekrechtelijke verplichtingen gelden waarbij informatie
over de bodem wordt verzameld, acht ik het noodzakelijk dat deze informatie
beschikbaar wordt gesteld aan de decentrale overheid. Zo nodig en na overleg
met de doelgroepen wordt dit in de vergunningvoorschriften of algemene regels
expliciet gemaakt. Ik zal de Raad voor Vastgoedinformatie advies vragen over
de eventuele openbaarmaking van gegevens die aan de overheid verstrekt moeten
worden.5.3 Bodeminformatie toegankelijkVoor een duurzaam bodemgebruik vind ik het niet alleen nodig dat kennis
en informatie over bodemkwaliteit en -gebruik zo veel mogelijk openbaar wordt
gemaakt, maar ook zo goed mogelijk toegankelijk. Met grote terreinbeherende
publieke organisaties, de andere overheden en betrokken departementen zal
ik in overleg treden over welke informatie beschikbaar kan komen en de wijze
waarop informatievergaring en -verspreiding kan worden verzekerd.Ik verwacht dat bestaande kennis grotendeels in de informatiebehoefte
kan voorzien; op onderdelen is aanvulling nodig, bijvoorbeeld in de informatie
over het ecologisch functioneren van de bodem. Met het Milieu- en Natuur Planbureau
zal ik overleg voeren over de wijze en de termijn waarop hierover adequaat
kan worden gerapporteerd.Ik streef versterking na van de beschikbaarheidstelling, waar mogelijk
via één loket, van gegevens over de bodem. Samen met de betrokken
instellingen en decentrale overheden worden stappen gezet om laagdrempelig
toegang te bieden tot betrouwbare bodeminformatie en worden initiatieven voor
gebundelde toepassingen gestimuleerd. Op deze wijze geef ik invulling aan
het Kadaster voor de ondergrond zoals dat bij de parlementaire behandeling
van de beleidsvernieuwing bodemsanering is voorgesteld.In het derde Nationaal Milieubeleidsplan (NMP3) is de doelstelling geformuleerd
om per 2005 te beschikken over een landsdekkend beeld voor de bodemkwaliteit.
Dit omvat allereerst het in kaart brengen van de omvang van de ernstige bodemverontreiniging.
De bevoegde overheden zullen in 2004 gezamenlijk dit beeld verstrekken, waarmee
inzicht is verkregen in de potentiële werkvoorraad voor de bodemsanering
en een basis is gegeven voor de toekenning van rijksmiddelen. Tevens wordt
gewerkt aan een infrastructuur voor informatieverzameling enoverdracht over
de andere aspecten van de bodemkwaliteit in ons land.Uit een verkenning onder publieke en private partijen, blijkt dat zij
een brede behoefte hebben aan informatie over de kwaliteit van de bodem. Voorbeelden
zijn archeologische waarden, specifieke (fysische, chemische en biologische)
bodemeigenschappen, grondwaterkwaliteit en hydrologische omstandigheden. Deze
informatie wordt bijvoorbeeld toegepast in verschillende ruimtelijke-planprocessen.
Per gebied zal de aard van de vraag naar gegevens verschillen. Via de op te
zetten infrastructuur wordt vraaggestuurd maatwerk mogelijk in
ontsluiting, bewerking en integratie van informatie.6. Financiële gevolgenVan de voorstellen in deze beleidsbrief verwacht ik positieve financiële
gevolgen. De vereenvoudiging van de regelgeving zorgt voor een verlaging van
de administratieve lastendruk. In de brief over de herijking van de VROM regelgeving
ben ik hierop ingegaan. De gevolgen van de vernieuwing van het omgaan met
verontreinigde bodem, grond en bagger kunnen niet zonder bijdragen van andere
overheden begroot worden. Eerste stappen worden daartoe gezet in combinatie
met de bepaling van de omvang van de ernstige bodemverontreiniging in Nederland.
In 2004 zal de omvang van de ernstige bodemverontreiniging vastgesteld worden
en ontstaat een beter beeld van de financiële gevolgen van de vernieuwing
voor het omgaan met verontreinigde bodem, grond en bagger. In 2004 wordt het
bodemsaneringsbeleid geëvalueerd. In het evaluatierapport zal de vraag
worden beantwoord of de geformuleerde kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen
op het gebied van verontreinigde bodems met het thans geformuleerde beleid
en de beschikbare financiële middelen haalbaar zijn binnen de aangegeven
termijn. De beleidswijzigingen dragen bij aan het scherper kunnen prioriteren;
rijksmiddelen zullen met voorrang ingezet worden in situaties waar zich milieuhygiënisch
onaanvaardbare risico's voordoen. Voor kennisontwikkeling en kennisoverdracht
met betrekking tot bodemsanering en bodembeheer zullen structureel middelen
binnen de beschikbare budgetten worden gereserveerd. Verbetering van de bodemkwaliteit
wordt onderdeel van gewenste ruimtelijke ontwikkelingen; ambities worden in
overeenstemming gebracht met financiële mogelijkheden. Het beschikbare
bodemsaneringsbudget kan in samenhang met andere beschikbare budgetten voor
dit bredere doel ingezet worden. De voorbeelden zijn het Investeringsbudget
Stedelijk Gebied en het Investeringsbudget Landelijk Gebied. Ook kan het bodemsaneringbudget
worden benut voor het ontwikkelen van het landsdekkend beeld van de bodemkwaliteit
met betrekking tot andere aspecten van de bodemkwaliteit dan ernstige bodemverontreiniging.
Tenslotte merk ik op dat duurzaam bodemgebruik maatschappelijke schade zal
beperken.De Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer,P. L. B. A. van GeelBijlage: Was-wordt tabel bodemregelgevingHuidige situatieToekomstige situatie Wet bodembescherming (Wbb):  • Separate wet naast Wet milieubeheer.• Wbb ingebouwd in Wet milieubeheer.• Wetsvoorstel implementatie BEVER in eerste
kwartaal 2004 naar Tweede Kamer.    Preventief bodembeschermingbeleid: • Inrichtingsgebonden regels geïntegreerd
in AmvB's op grond van Wet milieubeheer.•
Integratie in Wm-AmvB's versterkt. • Zes AmvB's op grond van Wet bodembescherming
(opslaan in ondergrondse tanks, bouwstoffen, meststoffen, stort, lozingen,
infiltratie).• Samenvoegen van AmvB's en
daarnaast integreren in andere AmvB's   Bodemsanering:  • Wettelijke regeling in Wbb en in Wet Investering
Stedelijke Vernieuwing, met uitvoeringsregelingen (verplicht bodemonderzoek,
financiële bepalingen) en circulaires (streef- en interventiewaarden,
urgentiemethodiek, circulaire afweging en besluitvorming) • Geïntegreerd kader (Wm) voor historische verontreiniging.
 • Betreft geschiktheid voor functies, kwaliteitsverbetering en reiniging
en/of hergebruik van grond en baggerspecie als bodem. • Uitgangspunten:
aansluiten bij maatschappelijke en ruimtelijke processen, decentralisatie,
differentiatie van inspanningen naar risico's, vereenvoudiging van regelgeving
en vermindering van administratieve lasten.  Grond en bagger  • Regelingen zijn versnipperd in Bouwstoffenbesluit
(Wbb), Saneringsregeling (Wbb) en Vrijstellingsbesluiten (Wbb) en stortverboden
(Wm)   Bouwstoffenbesluit:  • Regelgeving betreffende primaire en secundaire
bouwstoffen, waaronder grond en baggerspecie.• Sterk vereenvoudigde regeling voor bouwstoffen in een geïntegreerde
AmvB   Kwaliteit uitvoering:  • Gedetailleerde regelgeving om de kans op fouten
te minimaliseren.• Maximale ruimte voor zelfregulering
door uitvoerenden; kader in Wm.XNoot1Kamerstukken II, 2002–2003, 28 663, nr. 1.XNoot2Wettelijke definitie bodem: het vaste deel van de aarde met de zich daarin
bevindende vloeibare en gasvormige bestanddelen en organismen. Dat betekent
bijvoorbeeld dat het grondwater tot de bodem behoort, evenals «de ondergrond».XNoot1Milieubalans 2003, het Nederlandse milieu verklaard (2003).XNoot2Een wereld en een wil; Nationaal Milieubeleidsplan 4 (juni 2001).XNoot3Ruimtelijke Verkenningen 2000. Het belang van een goede ondergrond (juni
2001).XNoot1TCB: Advies duurzamer bodemgebruik op ecologische grondslag (A33; 2003).XNoot2Mededeling van de Europese Commissie aan de Raad, het Europees Parlement,
het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's
(COM 2002–179).XNoot1Stand-still: uitgangspunt in het milieubeleid dat aangeeft dat de milieukwaliteit
(in dit geval de bodemkwaliteit) als gevolg van menselijk handelen niet mag
verslechteren.XNoot1Kamerstukken II, 2003–2004, 29 200 XI, nr. 7.XNoot1Kamerstukken II, 2001–2002, 28 199, nr. 1.XNoot1Evaluatie grondstromenbeleid, oktober 2003.XNoot1Beleidsnotititie «Bodembeheer op goede gronden», Kamerstukken
II, 2003–2004, 28 199, nr. 6. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28663-13.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl