Jaarnota Integratiebeleid 2005; Nota 'Jaarnota Integratiebeleid 2005'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30304, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

16-09-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30304 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUD1 DE JAARNOTA INTEGRATIEBELEID 2005: EEN TUSSENBALANSDe omslag in het integratiebeleidEen beleidsprogramma voor integratieTijd voor een tussenbalansIntegratie in het brandpunt van maatschappelijke beroeringLeeswijzer2 ONTWIKKELINGEN IN DE INTEGRATIE: DE FEITEN EN HUN BETEKENIS
VOOR HET BELEID2.1 Onbalans door ongelijke bevolkingsontwikkelingBevolkingsontwikkeling van belang voor integratieNiet-westerse bevolking groeit veel sneller dan de autochtone
bevolkingNa 2001 afzwakking van de bevolkingsgroeiGroei legt druk op integratie en integratiebeleidPrioriteit voor inburgering onverminderdNaturalisatie een bijzondere gebeurtenis2.2 Immigratie neemt afLagere immigratiecijfersSpeciale aandacht nodig voor Antillianen en ArubanenVermindering vooral door terugloop asielverzoekenGunstige effecten op integratieSelectief en integratiegericht immigratiebeleid is nodig2.3 Toenemende emigratieAdministratieve verwijderingen ook toegenomenVeel Somaliërs naar EngelandNegatief migratiesaldo voor AntillianenEmigratie nog geen reden tot ongerustheidRemigratieregeling voorlopig voortzetten2.4 Huwelijksmigratie blijft doorgaanPartnerkeuze belangrijke factor in migratieInteretnisch huwelijk is bij Turken en Marokkanen een
uitzonderingVoorwaarden voor integratie van huwelijksmigranten versterken2.5 Ruimtelijke concentratie vraagt aandachtConcentratie relevant voor integratieConcentratie neemt toeOngunstig leefklimaat in concentratiewijkenEffecten op integratie moeilijk na te gaanNegatieve effecten via een omwegConcentratie accepteren, of niet?2.6 Sociale en culturele integratie stagneert: negatieve
stemming over integratieBevolking niet positief over integratieHouding ten opzichte van allochtonen ongunstigerWeinig toenadering in culturele oriëntatiesWeinig beweging in de wederzijdse omgangEen positieve impuls is dringend nodigNegatieve beeldvorming en afstand werken discriminatie
in de hand2.7 Moslims erbij betrekken, radicalisering tegen gaanKloof tussen moslims en autochtone bevolkingIslam een factor in de integratieRadicalisering tegengaan2.8 Betrokkenheid bij criminaliteit van de tweede generatie
vraagt de aandachtNu ook gegevens over de tweede generatieRuimtelijke concentratie doet ertoeBlijvende aandacht nodig voor specifieke patronen in de
betrokkenheid bij criminaliteit2.9 Verdere vooruitgang in het onderwijsPositieve ontwikkelingenBetere prestaties in het basisonderwijsGunstiger schoolloopbanen na het basisonderwijsZorgen over uitvalEffectiviteit van beleid verder vergrotenRol van onderwijs in culturele integratie versterken2.10 Stagnatie op de arbeidsmarkt: conjunctuur zit tegenSinds 2001 minder vraag naar arbeidAllochtonen hebben extra last van verminderde arbeidsvraagVerontrustend hoge jeugdwerkloosheidZeer lage arbeidsdeelname in sommige groeperingenVeel zelfstandige ondernemers onder allochtonenActieve samenwerking met partners om belemmeringen uit
de weg te ruimen2.11. Geen integratie zonder emancipatieAndere rol van vrouwen in de herkomstlandenPositie in herkomstland werkt door in positie in NederlandGeleidelijke veranderingGedrag verandert langzamerGeringe arbeidsdeelnameUitwassen geen uitzonderingExtra beleidsinzet voor emancipatie van allochtone vrouwen
blijft nodigDieptestrategie nodig voor het tegengaan van uitwassenEmancipatie agenderen3 CONCLUSIES: KANSEN VOOR INTEGRATIEBIJLAGE 1BELEIDSONTWIKKELING OP KERNONDERWERPEN1 InburgeringsbeleidVoortzetting huidige inburgeringsstelselOudkomersResultaten inburgeringsbeleidNieuwkomersOudkomersNaar een nieuw inburgeringsstelselInburgering in het buitenlandInburgering in het binnenlandInburgering van geestelijke bedienaren2 Huisvesting en lokaal integratiebeleidWoonsituatie van niet-westerse allochtonen verbeterdFiguur 2.1 Het feitelijke en verwachte aandeel dat in
een eengezinswoning woont per bevolkingsgroepConcentratieRuimtelijke segregatieEffecten van segregatieTwee-sporenbeleidActieprogramma HerstructureringRandgemeenten moeten meer bijdragenRegulering woningaanbod en bevordering van leefbaarheidLokaal integratiebeleid3 Bestrijding racisme en discriminatieDiversiteit bij de overheidHet ambassadeursnetwerk Diversiteit4 Godsdienst en levensovertuiging5 Criminaliteitsbestrijding allochtone jongerenAanpak criminaliteit allochtone jongerenAntilliaanse jongeren6 ParticipatieRepresentativiteitstoetsen van de tot het LOM toegelaten
samenwerkingsverbanden.Naar een IntegratieraadHet LOM-plan vóór Binding en tegen RadicaliseringFORUM en Vereniging Vluchtelingenwerk Nederland7 Onderwijs en cultuurPrimair en Voortgezet OnderwijsPlatform allochtone oudersOnderwijsachterstandenbeleid en het voorkomen van voortijdig
schoolverlatenPlan van aanpak veiligheidRonde tafels en meldpunt discriminatie en extremismeLerarenbeleid: Full ColorFull Color & het Breed Initiatief Maatschappelijke
BindingBeroepsonderwijs en Volwasseneneducatie: inburgeringHoger onderwijsImamopleidingenCultuur algemeenKunsten en ErfgoedLetteren en BibliothekenMedia8 Arbeidsmarktbeleid etnische minderhedenParticipatie Turkse en Surinaamse vrouwen neemt toeVerschillen tussen allochtone en autochtone jongeren minder
grootTweede generatie doet het beterPositie kwetsbaar, maar op lange termijn bezien verbeterdLandelijk Netwerk DiversiteitmanagementMaatwerk in bemiddelingDuale trajectenInbedding ontwikkelde instrumenten PaVEMStimuleren ondernemerschapHoger opgeleide vluchtelingenTaskforce JeugdwerkloosheidInitiatieven in het kader van het Breed Initiatief Maatschappelijke
Binding9 Vrouwen uit etnische minderhedenPaVEMVoorlichtingscampagne achtergelaten vrouwenEergerelateerd geweld10 OverigGezondheidszorgRemigratie
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30304Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 210 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 304Jaarnota Integratiebeleid 2005nr. 2NOTAINHOUD  blz.   1DE JAARNOTA INTEGRATIEBELEID 2005: EEN TUSSENBALANS5   2ONTWIKKELINGEN IN DE INTEGRATIE: DE FEITEN EN HUN BETEKENIS VOOR
HET BELEID82.1Onbalans door ongelijke bevolkingsontwikkeling8 2.2Immigratie neemt af112.3Toenemende emigratie14 2.4Huwelijksmigratie blijft doorgaan15 2.5Ruimtelijke concentratie vraagt
aandacht17 2.6Sociale en culturele integratie
stagneert: negatieve stemming over integratie20 2.7Moslims erbij betrekken, radicalisering
tegen gaan24 2.8Betrokkenheid bij criminaliteit
van de tweede generatie vraagt de aandacht262.9Verdere vooruitgang in het onderwijs282.10Stagnatie op de arbeidsmarkt:
conjunctuur zit tegen302.11Geen integratie zonder emancipatie34   3CONCLUSIES: KANSEN VOOR INTEGRATIE38   BIJLAGE 1 BIJ JAARNOTA INTEGRATIEBELEID 2005; BELEIDS- ONTWIKKELING OP KERNONDERWERPEN391Inburgeringsbeleid39 2Huisvesting en lokaal integratiebeleid43 3Bestrijding racisme en discriminatie48 4Godsdienst en levensovertuiging535Criminaliteitsbestrijding allochtone
jongeren546Participatie58 7Onderwijs en cultuur608Arbeidsmarktbeleid etnische minderheden67 9Vrouwen uit etnische minderheden7110Overig751 DE JAARNOTA INTEGRATIEBELEID 2005: EEN TUSSENBALANSDe omslag in het integratiebeleidIn 2003, heeft het kabinet zijn vernieuwde integratiebeleid aan de Tweede
Kamer gepresenteerd1. Kern van de beleidsvernieuwing
is dat integratie niet wordt gerealiseerd wanneer we ons uitsluitend blijven
richten op de economische participatie van migranten en hun kinderen. Evenzeer
is er aandacht nodig voor de sociale en culturele aspecten van de integratie.
Wanneer allochtone en autochtone burgers langs elkaar heen leven en opgesloten
blijven in hun eigen cultuur dan is dat geen maatschappelijke verrijking,
maar een verarming. Duurzame sociale en culturele scheidslijnen tasten de
sociale samenhang aan en zijn op den duur ook een belemmering voor de economische
vitaliteit van de samenleving.Het kabinet wil de bestaande vrijblijvendheid over taal, leefwijzen en
omgangsvormen doorbreken. Het integratiebeleid wil gedeeld burgerschap tot
stand brengen onder allen die duurzaam én rechtmatig in Nederland verblijven.
Gedeeld burgerschap, dat is een gedeelde taal: het Nederlands. Het verwijst
niet alleen naar rechten, maar ook naar plichten. Het geeft antwoord op de
vraag hoe we met elkaar om willen gaan. Gedeeld burgerschap staat ook voor
een gedeelde nationale identiteit. Het is het antwoord van het kabinet op
een doorgeschoten multiculturalisme.Een beleidsprogramma voor integratieIn de reactie van het kabinet op het rapport van de Commissie Blok zijn
de uitgangspunten van het vernieuwde integratiebeleid verder uitgewerkt2. Het kabinet benadrukt in zijn reactie het wederzijdse
karakter van integratie. Integratie is een zaak van allochtone én autochtone
burgers. Samen moeten wij een geïntegreerde samenleving tot stand brengen.
De eigen verantwoordelijkheid van burgers voor de integratie staat daarbij
voorop.Mijn eerste prioriteit als minister voor V&I is de vernieuwing van
het inburgeringsstelsel. Door inburgering als plicht op te leggen aan alle
nieuwkomers en aan specifieke groepen oudkomers wil ik definitief een streep
zetten onder de door de Commissie Blok terecht gehekelde vrijblijvendheid
in het integratiebeleid.Maar integratiebeleid is niet alleen inburgeringsbeleid. In feite bevat
de kabinetsreactie op het rapport Blok een integraal beleidsprogramma voor
integratie. Centrale programmapunten zijn: het versterken van de integrerende
werking van het onderwijs, het stimuleren van de arbeidsparticipatie van niet-westerse
allochtonen, integratiegerichte huisvesting, het bevorderen van de emancipatie
van allochtone vrouwen.Voor deze punten uit het beleidsprogramma voor integratie hebben de betrokken
vakministers de eerste verantwoordelijkheid. Mijn eigen rol hierbij is coördinerend,
maar soms ook flankerend met specifieke beleidsinitiatieven. Dat laatste is
in bijzondere mate het geval bij het onderwerp emancipatie. De minister van
SZW is hiervoor de eerst verantwoordelijke, maar de emancipatie van vrouwen
uit niet-westerse groepen is een onderwerp dat de kern van het integratiebeleid
raakt.Andere onderdelen van het beleidsprogramma voor integratie behoren primair
tot mijn eigen portefeuille: de inburgering natuurlijk, maar ook het tegengaan
van overmatige betrokkenheid van sommige groepen allochtonen bij criminaliteit,
het vergroten van de participatie van minderheden aan de publieke zaak, het
doorbreken van het isolement van de islam en de vorming van een
gemeenschappelijk front tegen radicalisering. Ook bij deze onderwerpen zoek
ik overigens vaak de samenwerking met collega's uit het kabinet.Ook op andere punten werkt het kabinet aan de versterking van gemeenschappelijkheid
en gedeeld burgerschap. Concrete uitwerkingen hiervan zijn het introduceren
van een naturalisatieceremonie en het actief tegengaan van een dubbele nationaliteit.Tijd voor een tussenbalansHet kabinet staat nu voor zijn derde begrotingsjaar. Dit is een goed moment
voor een tussentijdse balans. Hoe staan we er voor met de integratie? Welke
ontwikkelingen hebben zich voorgedaan? Hoever is de uitwerking gevorderd van
het beleidsprogramma voor integratie? Wat is er van dit kabinet de komende
twee jaar nog te verwachten op het gebied van de integratie? Dit zijn de vragen
die centraal staan in deze Jaarnota Integratiebeleid 2005. De jaarnota is
voor mij een middel om de Kamer te informeren over de voortgang van de integratie
en het integratiebeleid in den brede.De afweging van plussen en minnen in de integratie heeft als belangrijkste
functie zicht te krijgen op de vraag of we in het beleid met de goede dingen
bezig zijn, of we geen belangrijke aspecten over het hoofd zien. Vervolgens
is het natuurlijk de vraag of we de dingen die we doen ook goed doen. Of we
in de ontwikkeling en de uitvoering van het beleid de juiste keuzen maken
en of er geen ongewenste en onbedoelde neveneffecten optreden.De jaarnota gaat niet alleen over integratievraagstukken, ook immigratie
en emigratie komen aan bod. De ontwikkeling van de migratie en de vormgeving
van het migratiebeleid zijn van wezenlijk belang voor de integratie. De jaarnota
bevat een samenvatting van de ontwikkeling van de immigratie en de emigratie
in de afgelopen tien jaar. Bij de behandeling daarvan komen ook de implicaties
van de migratie voor het overheidsbeleid aan bod. Hiermee voldoe ik tevens
aan mijn toezegging tijdens het debat over het rapport van de Commissie Blok
om de Kamer regelmatig te informeren over de migratie en de gevolgen daarvan
voor het overheidsbeleid.Integratie in het brandpunt van maatschappelijke beroeringVoor een goed begrip van de ontwikkelingen in de integratie en het integratiebeleid
is het niet voldoende alleen te kijken naar de positie van niet-westerse allochtonen,
hun relaties met de autochtone bevolking en de reacties van autochtonen op
hun allochtone medeburgers. Integratie is geen afzonderlijk compartiment in
de samenleving en Nederland is geen eiland in de wereld. Externe gebeurtenissen
hebben hun invloed. Ik denk dan in de eerste plaats aan de beroering die het
internationaal terrorisme, de oorlog in Irak, de moord op Theo van Gogh, de
arrestatie van de Hofstadgroep en, meest recent, de aanslagen in Londen teweeg
hebben gebracht.Deze gebeurtenissen hebben een diepgaande invloed op ons. Wij zijn ons
er opnieuw van bewust geworden dat het instandhouden van een geordende en
ordelijke samenleving niet vanzelf gaat. Bij sommigen, autochtonen én
allochtonen, is door de gebeurtenissen twijfel ontstaan over de realiseerbaarheid
van het integratieproject. Voor anderen, waartoe ik mijzelf reken,
vormen de gebeurtenissen juist een aansporing om meer dan ooit in te zetten
op een effectief en resultaatgericht integratiebeleid. Een belangrijke voorwaarde
daarvoor is dat we de problemen die er zijn openhartig aan de orde blijven
stellen. Een andere voorwaarde is dat we een open oog houden voor de positieve
ontwikkelingen die er ook zijn.De gebeurtenissen hebben ons, – het kabinet –, ertoe aangezet
ook zelf in actie te komen. Met het Breed Initiatief Maatschappelijke Binding1 hebben we een impuls willen geven aan de energie die
er bij veel burgers en organisaties aanwezig is om de ontregeling van de samenleving
om te zetten in een positieve kracht. Want ook een geïndividualiseerde
samenleving heeft samenhang nodig, betrokken burgers die zich niet langs etnische
lijnen uit elkaar laten drijven. Het Breed Initiatief heeft nieuwe coalities
tot stand gebracht tussen burgers onderling, tussen overheid en burgers en
tussen overheid en maatschappelijke en religieuze organisaties. Het initiatief
heeft de dialoog over hoe we in dit land willen leven en met elkaar om willen
gaan nieuw leven ingeblazen.LeeswijzerTegelijk met de jaarnota krijgt de Kamer het Wetenschappelijke Jaarrapport
Integratie (WJI) en de Integratiekaart. Het WJI bevat recente gegevens over
de integratie van de belangrijkste migrantengroeperingen. De Integratiekaart
beschrijft de ontwikkeling van de integratie vanuit een ander perspectief.
De kaart laat aan de hand van een beperkt aantal integratie-indicatoren zien
hoe het migranten die zich in een bepaald jaar in Nederland hebben gevestigd
is vergaan. WJI en Integratiekaart zijn beide in mijn opdracht vervaardigd:
het WJI door een samenwerkingsverband van SCP, WODC en CBS, de Integratiekaart
door het WODC. Het WJI en de Integratiekaart vormen de belangrijkste bronnen
van informatie voor deze jaarnota. De beantwoording van de vraag hoe we er
met de integratie voorstaan is voornamelijk op deze twee rapporten gebaseerd.
Waar andere bronnen zijn gebruikt is dit in de jaarnota expliciet vermeld.De Jaarnota Integratiebeleid 2005 bestaat uit een hoofdtekst en een bijlage.
De hoofdtekst is een beschouwing door de minister voor V&I over recente
ontwikkelingen in de integratie en het integratiebeleid. De beschouwing bevat
een beleidsmatige selectie en interpretatie van de gegevens uit het WJI en
de Integratiekaart. Waar daar aanleiding toe is, wordt de interpretatie van
de ontwikkeling en de stand van de integratie gevolgd door een beleidsmatige
reactie. Geven de ontwikkelingen aanleiding tot beleid? Wat doen we er al
aan? Wat gaan we er aan doen?De beleidsmatige reactie in de hoofdtekst van de jaarnota is een reactie
op hoofdlijnen. In een bijlage wordt de beleidsontwikkeling op een aantal
kernonderwerpen van het integratiebeleid meer in detail weergegeven (bijlage
1). Een overzicht van de middelen die rijksbreed worden besteed aan integratieonderwerpen, –
de zogeheten horizontale overzichtsconstructie (HOC) –, is opgenomen
in een bijlage bij de justitiebegroting.2 ONTWIKKELINGEN IN DE INTEGRATIE: DE FEITEN EN HUN BETEKENIS
VOOR HET BELEID2.1 Onbalans door ongelijke bevolkingsontwikkelingBevolkingsontwikkeling van belang voor integratieDemografische factoren hebben hun invloed op de integratie en het integratiebeleid.
De zeer snelle toename van de niet-westerse bevolking in ons land heeft naar
mijn oordeel zeker bijgedragen aan de integratieproblemen die er nu zijn.
Met het onderscheid westers-niet-westers zijn nu eenmaal grote verschillen
in leefwijze, omgangsvormen en waarden verbonden. Die zijn in één,
twee generaties niet zo maar te overbruggen. De verschillen kunnen nieuwsgierigheid
oproepen, maar ze kunnen ook afstand scheppen. Wanneer de verschillen van
opvatting over hoe te leven te groot worden, geeft dat spanningen. Zolang
het om kleine groepen gaat is dit hanteerbaar en kunnen verschillen zelfs
interessant en productief zijn. Maar wanneer de bevolkingssamenstelling snel
verandert, kan het ook té hard gaan.Niet-westerse bevolking groeit veel sneller dan de autochtone
bevolkingDe groei van de niet-westerse Nederlandse bevolking is in de afgelopen
tien jaar stormachtig verlopen. Sinds begin 1996 is het aantal niet-westerse
allochtonen met ruim een half miljoen toegenomen1.
Begin 2005 telt de niet-westerse bevolking van ons land bijna 1.7 miljoen
personen. Dat is iets meer dan tien procent van de totale bevolking. De drie
grootste niet-westerse groepen, – Turken, Marokkanen en Surinamers –
tellen elk meer dan 300 000 personen. Samen met de 130 000 Antillianen/Arubanen
vormen zij een ruime meerderheid van de niet-westerse Nederlandse bevolking.De toename van de niet-westerse bevolking is het gevolg van voortgaande
immigratie en geboorten. Het merendeel van de niet-westerse ingezetenen bestaat
nog uit personen die niet in Nederland zijn geboren, maar het aandeel van
de tweede generatie, de in Nederland geboren kinderen, neemt gestaag toe.
Inmiddels vormt de twee generatie bijna 40% van de niet-westerse bevolking2. De derde generatie is nog gering in aantal3.De niet-westerse bevolking groeit veel sneller dan de autochtone bevolking.
Tegenover de toename sinds 1996 met een half miljoen personen in de niet-westerse
bevolking staat in dezelfde periode een groei van de autochtone bevolking
met bijna 185 000. Uitgedrukt in procenten is de toename van de niet-westerse
bevolking ongeveer 40 keer zo groot als de groei van de autochtone bevolking4.De groei van de niet-westerse bevolking gaat bij de ene groepering harder
dan bij de andere. Van de drie grootste groepen groeien de Marokkanen het
snelst. Hun aantal is de afgelopen tien jaar bijna 40% toegenomen. De beduidend
kleinere groep Antillianen/Arubanen is overigens met 50% nog sterker gegroeid.Nog sterker dan de groei van de vier klassieke migrantengroepen is de
groei van de overige niet-westerse groeperingen. Bij elkaar genomen tellen
zij inmiddels ruim meer dan een half miljoen personen5. De grootste groeperingen zijn de Chinezen (64 142), de Irakezen
(43 708), de Afghanen (37 021), de Iraniërs (28 6910)
en de Somaliërs (21 733).Opmerkelijk is de bevolkingsontwikkeling van de Somaliërs. Sinds
2001 is hun aantal afgenomen met ongeveer 8 000 personen. Meer hierover
bij de bespreking van de migratie.Na 2001 afzwakking van de bevolkingsgroeiDe cijfers over de toename van de niet-westerse bevolking geven het totale
saldo weer van de veranderingen die sinds 1996 hebben plaatsgevonden. Daar
is niet alles mee gezegd. De ontwikkeling over de jaren heen is namelijk niet
gelijkmatig1. Tot 2001 is de toename in elk opeenvolgend
jaar groter dan in het voorafgaande jaar. Vanaf 2002 vlakt de groei af.
In 2002 neemt de niet-westerse bevolking toe met 75 000 personen. In
2004 bedraagt de toename nog 30 000 personen. De groei van de autochtone
bevolking is in 2004 teruggelopen tot 10 000 personen.Het keerpunt in de bevolkingsgroei doet zich niet bij alle groepen op
hetzelfde tijdstip voor. Bij de Turken en de Marokkanen wordt de trend van
een jaarlijks toenemende bevolkingsgroei pas in 2004 doorbroken. Bij de Antillianen/Arubanen
ligt het keerpunt in 2001. In 2005 is bij hen de bevolkingsgroei zelfs omgeslagen
in een afname.Groei legt druk op integratie en integratiebeleidWat is de betekenis van deze bevolkingscijfers voor de integratie en het
integratiebeleid? Achter simpele bevolkingscijfers gaan doorgaans complexe
maatschappelijke processen en ontwikkelingen schuil: individualisering, economische
toekomstverwachtingen, secularisering, versterking van het hedonisme. Dit
is niet de plaats om deze ontwikkelingen in extenso uit te pluizen. Duidelijk
is wel dat de ontwikkeling van de omvang van de niet-westerse en de autochtone
bevolking in ons land buitengewoon ongelijkmatig is. Tegenover een uitbundige
toename van de niet-westerse bevolking tendeert de groeicurve van de autochtone
bevolking snel naar nul.De ongelijke groei van de niet-westerse en de autochtone bevolking heeft
naar mijn oordeel een onbalans in onze samenleving geïntroduceerd, die
bijna onvermijdelijk leidt tot druk op de integratie en het integratiebeleid.
De belangrijkste oorzaken daarvan liggen in de grote sociale en culturele
verschillen die ik eerder heb gememoreerd. In samenhang met de ongelijkmatige
ruimtelijke spreiding van de niet-westerse bevolking, waarover later meer,
en het ongunstig economisch tij van de laatste jaren trekt de sterke groei
van de niet-westerse bevolking een zware wissel op overheidsinstellingen en
dienstverlening door de overheid. Vooral in gemeenten is dit direct voelbaar.
Van politie, welzijnswerkers, gemeentelijke sociale diensten, vreemdelingendiensten,
onderwijspersoneel, werkers in de gezondheidszorg verwachten we dat zij zonder
verlies aan kwaliteit kunnen voldoen aan de extra eisen die aan hen worden
gesteld. Dat lukt niet altijd en dat geeft dan weer aanleiding tot onvrede,
zowel bij de klanten als bij de dienstverleners zelf.Dat juist de Marokkanen en Antillianen/Arubanen onder de grootste groepering
het sterkst in aantal toenemen, geeft voor de integratie de nodige extra problemen.
Jongeren uit deze twee groeperingen zijn bovenmatig betrokken bij criminaliteit
(zie 2.8)2. Marokkaanse en Antilliaanse jongeren
zijn bovendien met regelmaat in het nieuws als het gaat over overlast in buurten
en spanningen tussen groepen. Door hun snel groeiende aantal neemt het aantal
incidenten waar zij bij zijn betrokken ook in absolute zin toe.De onevenredige betrokkenheid bij criminaliteit van jeugdige Marokkanen
en Antillianen heeft negatieve gevolgen voor de hele groep. Het bezorgt op
den duur alle Marokkanen en Antillianen een slechte naam. Via die weg is er
ook een negatieve invloed op de integratie. Want juist bij integratie kan
beeldvorming een beslissende rol spelen. Negatieve beelden over Marokkaanse
en Antilliaanse jongeren kunnen bijvoorbeeld óók voor jonge
Marokkanen en Antillianen die niets van doen hebben met criminaliteit de kansen
op een baan verminderen. Vooral in de eerste fase van de personeelsselectie
kunnen gegeneraliseerde beelden hun werk doen. Op die manier kan het wangedrag
van een beperkte groep jongeren de economische integratie van de hele herkomstgroepering
belemmeren.De demografische ontwikkeling onderstreept de noodzaak van het voeren
van een doelgericht, volhardend en effectief integratiebeleid. Dat de groei
van de niet-westerse bevolking in de afgelopen twee jaar duidelijk is afgezwakt,
beschouw ik daarbij als een gelukkige ontwikkeling. Er is nog steeds onevenwichtigheid
in de groeicijfers van niet-westerse en autochtone bevolking, maar er tekent
zich nu een tendens naar convergentie af. Dat maakt de problemen overzichtelijker
en geeft een zekere ruimte om te werken aan meer structurele oplossingen.Prioriteit voor inburgering onverminderdUit de bevolkingsgegevens blijkt dat de eerste generatie onder de niet-westerse
groeperingen, – personen die in het herkomstland zijn geboren –,
nog steeds de grootste bevolkingscategorie vormt. Bij hen is de sociale en
culturele afstand ten opzichte van de Nederlandse samenleving het grootst.
In het integratiebeleid wordt dit weerspiegeld door de hoge prioriteit die
ik onverminderd toeken aan de inburgering van nieuwkomers én oudkomers
en aan de vernieuwing van het inburgeringsstelsel. Een betere uitvoering van
het bestaande stelsel heeft er inmiddels toe geleid dat de uitval uit de trajecten
in 2004 is teruggedrongen tot 5%. Dat is 10 procentpunten beter dan het streefgetal
voor 2004.Voor wat betreft de ontwikkeling van het nieuwe stelsel heb ik in het
afgelopen begrotingsjaar de overstap gemaakt van plannen maken naar wetgeving.
De Wet Inburgering Buitenland is in behandeling en het wetgevingstraject voor
de nieuwe wettelijke regeling van de inburgering in Nederland is in volle
gang.De ontwikkeling van het nieuwe inburgeringsstelsel verloopt minder vlot
dan ik graag zou willen. Belangrijkste reden hiervoor is dat de plicht tot
inburgering in juridische zin wordt opgevat als een negatieve verplichting.
Hieraan wordt de gevolgtrekking verbonden dat de inburgeringsplicht tot benadeling
of achterstelling kan leiden. Bij deze benadering wordt uit het oog verloren
dat inburgering juist bedoeld is om achterstanden, – in Nederlandse
taalvaardigheid en kennis van de Nederlandse samenleving –, te verminderen.
Voor mij is het dan ook zonneklaar dat de verplichte inburgering alleen maar
tot doel heeft de inburgeraar voordeel te verschaffen. Een uitsluitend in
formele zin ongelijke behandeling tussen groepen is nodig om materieel juist
maatschappelijke gelijkwaardigheid te realiseren. Dat neemt niet weg dat ik
alles in het werk zal stellen om het stelsel zo in te richten dat het verwijt
van ongerechtvaardigde ongelijke behandeling geen grond heeft. Ik zet mij
ervoor in dat de Wet Inburgering Buitenland nog in 2005 in werking kan treden
en dat de wettelijke regeling van het nieuwe stelsel voor de inburgering in
Nederland naar verwachting in april 2006 zijn beslag krijgt en in werking
kan treden.Naturalisatie een bijzondere gebeurtenisVoor veel niet-Nederlandse ingezetenen heeft de keuze voor het Nederlanderschap
lange tijd niet veel méér ingehouden dan een administratieve
handeling, nodig om een Nederlands paspoort te verkrijgen. Een handeling met
aanzienlijke voordelen voor degenen die ervoor kozen. En men hoefde er weinig
tot niets voor op te geven. Door het toestaan van een dubbele nationaliteit
is er een praktijk ontstaan waarin het verkrijgen van het Nederlanderschap
zonder afstand te doen van de eigen nationaliteit wordt beschouwd als de normale
toestand en niet als een uitzondering die alleen wordt gerechtvaardigd door
bijzondere omstandigheden. Deze praktijk leidt er onvermijdelijk toe dat de
intrinsieke betekenis van het Nederlanderschap voor migranten uitgehold raakt.
Dat draagt niet bij tot integratie.In het vernieuwde integratiebeleid strekt de betekenis van het Nederlanderschap
verder dan een aantekening in de bevolkingsadministratie of het verwerven
van een handig reisdocument. Het integratiebeleid van dit kabinet wil het
gemeenschappelijke benadrukken en het Nederlanderschap is daarvoor een van
de aangrijpingspunten. Daarom heeft het kabinet in het afgelopen jaar besloten
de toekenning van de Nederlandse nationaliteit voortaan een ceremonieel karakter
te geven. Bovendien is een landelijke naturalisatiedag ingesteld. Als datum
is daarvoor 24 augustus gekozen, de dag waarop de eerste grondwet van het
Koninkrijk der Nederlanden in 1815 van kracht is geworden. Het kabinetsbesluit
is in de Tweede Kamer breed ondersteund en in het komend jaar zal verder worden
gewerkt aan de vormgeving van de naturalisatieceremonie.2.2 Immigratie neemt afLagere immigratiecijfersDe belangrijkste factor in de afnemende groei van de niet-westerse bevolking
is de verminderde immigratie. Na een jarenlange toename van het aantal niet-westers
immigranten is hun aantal in 2002 voor het eerst lager dan in het voorgaande
jaar1. In 2001 telde het CBS bijna 65 000
niet-westerse immigranten, in 2002 zijn dat er ruim 59 000. In 2004 is
het aantal niet-westerse immigranten teruggelopen tot iets meer dan 37 000.
Bijna de helft van hen is afkomstig uit vijf landen: Turkije (4 580),
Marokko (3 655), China (3 522), Nederlandse Antillen/Aruba (3 043)
en Suriname (2 857). De immigratie uit Turkije, Marokko en Suriname bestaat
voor het overgrote deel uit partners van Turken, Marokkanen en Surinamers
die huwen met een persoon uit het eigen herkomstland.Er is één groep die duidelijk afwijkt van de neergaande
trend in de immigratie en dat zijn de Polen. Zij worden gerekend tot de westerse
immigranten. Met 5 162 personen vormden zij in 2004 de grootste immigrantengroep.
Opmerkelijk bij de Polen is vooral de toename van hun aantal in vergelijking
met het voorgaande jaar. In 2003 werden nog 2 234 Poolse immigranten
geregistreerd.Speciale aandacht nodig voor Antillianen en ArubanenDe tijd ligt ver achter ons dat immigranten uit de Antillen en Aruba voor
het merendeel behoorden tot de bovenlagen van de Antilliaanse samenleving.
Antillianen die nu naar Nederland migreren zijn voor een groot deel jong en
hebben een lage opleiding2. Hun maatschappelijke kansen in Nederland zijn gering. Het risico dat velen van hen aan
de zelfkant van de samenleving geraken is levensgroot. Wanneer dat gebeurt
vormen deze Antilliaanse jongeren een bron van overlast in de gemeenten waar
ze zich vestigen. De gemeenten zetten zich met tal van maatregelen en projecten
in om deze jongeren in het gareel te houden of te krijgen en hun een toekomstperspectief
te bieden. Het kabinet ondersteunt de gemeenten hierin. Met de zogeheten Antillianengemeenten
heb ik onlangs arrangementen afgesloten waarin de financiering van gemeentelijke
activiteiten is geregeld.Dit beleid heeft alleen kans van slagen wanneer de instroom van kansarme
Antilliaanse jongeren niet onbeperkt doorgaat en wanneer er een mogelijkheid
is om jongeren die niet mee willen werken aan hun resocialisatie naar de Antillen
te laten terugkeren. Kortom zonder aanvullende maatregelen heeft dit beleid
niet zoveel zin. De maatregelen die het kabinet wil nemen roepen weerstand
op. Ik heb daar begrip voor, maar dat kan geen reden zijn er daarom maar van
af te zien. Mijn streven blijft erop gericht om op korte termijn tot een voor
alle betrokken partijen aanvaardbare regeling te komen.Vermindering vooral door terugloop asielverzoekenDe verminderde niet-westerse immigratie van de afgelopen jaren is vooral
te danken aan een terugloop in de asielverzoeken. Deze hebben sinds de invoering
én de consequente uitvoering van de nieuwe vreemdelingwet een sterke
afname gekend1. Werden er in 2000 nog 43 560
verzoeken ingediend, in 2001 was dit aantal al teruggelopen tot 32 580.
Ook in de jaren daarna is het hard gegaan, zodat in 2004 het aantal asielverzoeken
bleef steken op 9 780. Naar het zich nu laat aanzien zal in 2005 het
aantal verzoeken licht toenemen. Meer en meer beperkt de groep asielvragers
zich tot degenen die daadwerkelijk te maken hebben met vervolging om politieke
redenen of die bedreigd worden door oorlogsgeweld.De afname van de immigratie uit niet-westerse landen komt ongetwijfeld
voor een deel op het conto van de sinds 2001 afnemende vraag naar arbeid.
Over de jaren heen is er een duidelijk verband tussen de omvang van de immigratie
en de arbeidsvraag2. Toch is dit niet het hele
verhaal. Uit de recente terugloop in de immigratie leid ik af, dat, anders
dan vaak wordt beweerd, de immigratie wel degelijk met beleidsmaatregelen
is te sturen. De consequente uitvoering van de vreemdelingenwet heeft zijn
effecten. Het toelatingsbeleid werkt selectief: tegenover afname van het aantal
niet-westerse immigranten staat een toename van het aantal immigranten uit
Polen. Voor hen is in samenhang met de uitbreiding van de EU de vestiging
in Nederland gemakkelijker geworden. Het vrije verkeer van personen dat binnen
de EU geldt is ook op hen van toepassing. Een uitzondering hierop vormt de
toegang tot de arbeidsmarkt. Daarvoor is een tewerkstellingsvergunning (TWV)
vereist.Gunstige effecten op integratieDe vermindering van de niet-westerse immigratie heeft voordelen voor de
integratie. Gebleken is dat de houding van de bevolking ten opzichte van niet-westerse
migranten in de loop van de tijd samenhangt met de omvang van hun immigratie3. In tijden dat de immigratie uit niet-westerse landen
sterk toeneemt wordt de houding van de bevolking negatiever, bij afnemende
immigratie wordt de houding positiever. Het verband met integratie is als
volgt. Wanneer bevolkingsgroepen negatief over elkaar oordelen
zal de lust om onderlinge contacten aan te gaan en elkaar als deelgenoten
te zien gering zijn. Integratie als wederzijds gebeuren zal dan niet veel
kans krijgen.Maar belangrijker dan het positieve effect op de opinievorming is de vermindering
van de druk op de instellingen die te maken hebben met nieuwkomers die een
grote sociale en culturele afstand ten opzichte van de samenleving hebben.
Naar de mate dat er minder inzet wordt gevraagd voor de integratie van nieuwkomers
komt er meer ruimte om de integratie van diegenen die zich hier al langer
geleden hebben gevestigd ter hand te nemen.Selectief en integratiegericht immigratiebeleid is nodigTéveel immigranten met een té grote afstand ten opzichte
van de Nederlandse samenleving en cultuur vormen een té grote belasting
voor onze instellingen en vergen téveel van de flexibiliteit van de
bevolking. Zoveel heeft de recente geschiedenis van dertig tot veertig jaar
immigratie ons wel geleerd. Restricties op de immigratie zijn onontbeerlijk,
maar tegelijk is het duidelijk dat immigranten belangrijk zijn voor de economische
en sociale vitaliteit van de samenleving. Ons hoger onderwijs en onze wetenschap
kunnen niet floreren zonder openheid naar de hele wereld. Ons bedrijfsleven
moet de mogelijkheid hebben om in bepaalde omstandigheden een beroep te doen
op de internationale arbeidsmarkt. Bewoners van dit land moeten de mogelijkheid
hebben om een huwelijk aan te gaan met een buitenlandse partner. Naast restrictiviteit
is vooral ook selectiviteit nodig in het immigratiebeleid. Verder dienen er
garanties te zijn dat de migranten die we toelaten en die zich hier blijvend
vestigen ook integreren.Die integratiegaranties zijn in ieder geval onmisbaar bij huwelijksmigratie.
De massale huwelijksmigratie onder grote groepen van de niet-westerse bevolking
vormt zonder deze garanties een belangrijke rem op de integratie. De Wet Inburgering
in het Buitenland beoogt de negatieve effecten van huwelijksmigratie voor
de integratie zoveel als mogelijk is weg te nemen.Bij een selectief en integratiegericht immigratiebeleid hoort ook dat
er een asielmogelijkheid is die daadwerkelijk functioneert als de toevluchtshaven
waarvoor het asiel is bedoeld. Dit vergt een consequente uitvoering van de
vreemdelingenwet, met inbegrip van de daaraan inherente mogelijkheid van uitzetting
van diegenen die op oneigenlijke gronden hier willen verblijven.Een combinatie van restrictiviteit en selectiviteit tenslotte is ook nodig
voor de arbeidsmigratie en de kennismigratie die daarvan deel uitmaakt. De
huidige Wet arbeid vreemdelingen (Wav) heeft zeker een restrictieve en ook
selectieve werking. De recente regeling voor de toelating van kennismigranten
heeft de toelating van kennismigranten sterk vereenvoudigd. De bewindslieden
van SZW en EZ bereiden momenteel een notitie voor die de sociaal-economische
effecten van de naoorlogse arbeidsmigratie in kaart brengt om daaruit lessen
te trekken voor de toekomst. In het komende begrotingsjaar zal de Kamer over
een en ander worden geïnformeerd.2.3 Toenemende emigratieVrijwel gelijktijdig met de afname van de immigratie uit niet-westerse
landen is het aantal niet-westerse (r)emigranten gaan stijgen1. Na jarenlang te zijn blijven hangen op ongeveer 11 000 personen
is het aantal niet-westerse emigranten sinds 2001 toegenomen tot ruim 17 000.
De toename van de emigratie van personen uit niet-westerse groepen staat niet
op zich. Ook de autochtone emigratie is substantieel toegenomen. Die toename
is overigens al eerder ingezet, en wel in 1999.Administratieve verwijderingen ook toegenomenDe emigratiecijfers die hier ter sprake komen betreffen de aantallen personen
waarvan bekend is dat zij zich elders hebben gevestigd. Daarnaast zijn er
mensen die geen bekend adres in Nederland meer hebben, maar van wie ook niet
bekend is waar zij zich elders hebben gevestigd. Deze personen worden verwijderd
uit de bevolkingsadministratie. Zij tellen niet meer mee bij het vaststellen
van de omvang van de bevolking. Ze zijn ofwel feitelijk geëmigreerd,
dan wel verblijven ze illegaal in ons land.Ook het aantal administratief verwijderden is sinds 2001 toegenomen: van
bijna 9 000 tot ruim 14 000 in 2004. In de jaren daarvoor schommelde
hun aantal rond de 8 000 met een uitschieter van 12 000 in 1996.Vaak wordt het zo voorgesteld dat al deze administratief verwijderden
mensen zijn die als illegalen op straat rondzwerven of ergens zijn ondergedoken.
Deze suggestie mist grond. Het gegeven dat de toename van het aantal administratief
verwijderden parallel loopt met de toename van het aantal geregistreerde emigranten
sterkt mij in mijn overtuiging dat in ieder geval een aanzienlijk deel van
de administratief verwijderden feitelijk tot de emigranten moet worden gerekend.
Dit betekent overigens niet dat ik de problematiek van de illegaliteit bagatelliseer.
Integendeel. Het terugkeerbeleid is er juist op gericht illegaliteit te voorkomen
en samen met de gemeenten die daarvoor meer wettelijke mogelijkheden hebben
gekregen heeft dit kabinet daadwerkelijk een begin gemaakt met een serieuze
aanpak van het probleem van de illegaliteit.Veel Somaliërs naar EngelandIn het voorgaande is al even de bijzondere situatie van de Somaliërs
ter sprake gekomen. Sinds 2001 is het aantal emigranten onder hen groter dan
het aantal immigranten. Dit zijn geen remigranten. Zij vertrekken vrijwel
allen naar Engeland, waar zich in gemeenten als Leicester en Birmingham omvangrijke
Somalische gemeenschappen hebben gevormd. De vertrekkende Somaliërs achten
hun economische kansen in Engeland gunstiger omdat de economie en het maatschappelijk
leven in het algemeen er minder gereguleerd zouden zijn2. Ook ervaren ze in Nederland een sterke druk tot aanpassing. In het
meer multiculturalistische Engeland zouden ze meer de ruimte krijgen voor
hun eigen manier van leven.Negatief migratiesaldo voor AntillianenNiet alleen de Somaliërs onderscheiden zich door een negatief migratiesaldo.
Ook bij de Antillianen/Arubanen is de laatste twee jaar het aantal emigranten
groter dan het aantal immigranten. Bij hen gaat het wel om remigratie. De
terugkeerders hebben gemiddeld genomen een ander profiel dan
de immigranten. In het voorgaande is al gebleken dat de Antilliaanse immigranten
veelal jong zijn en weinig of geen opleiding hebben. De remigranten zijn voor
het merendeel oud en hoger opgeleid.Emigratie nog geen reden tot ongerustheidDe toename van de emigratie wordt soms geïnterpreteerd als een signaal
dat ons land een minder aantrekkelijke plek zou worden om te leven, te wonen
of te ondernemen. Talentvolle mensen zouden ons land de rug toekeren omdat
zij elders meer mogelijkheden zien om zich te ontplooien. Als dit inderdaad
het geval is dan geeft het reden tot zorg. Ook in de Kamer is hierover ongerustheid
uitgesproken. Bij motie van het Kamerlid Visser is de regering verzocht hier
aandacht aan te besteden.Recent is informatie beschikbaar gekomen over de motieven van autochtone
emigranten1. Die lijken vooral te liggen in een
negatieve waardering van aspecten als de bevolkingsdichtheid in ons land,
de mentaliteit van de Nederlandse bevolking, de criminaliteit en het ontbreken
van stilte. Onvrede over de eigen leefsituatie en de wens die te verbeteren
worden zelden aangevoerd als motief om te emigreren. Overigens bedraagt het
aantal personen dat erover denkt om in de toekomst te emigreren niet meer
dan zo'n twee procent van de bevolking van 15 jaar en ouder. Absoluut gezien
gaat het om ongeveer 250 000 personen. Het opleidingsniveau van personen
met een emigratiewens is wat hoger dan gemiddeld.De gegevens over emigratievoornemens en de motieven voor emigratie geven
op dit moment geen aanleiding tot bijzondere ongerustheid. Wel is het zaak
de vinger aan de pols te houden. Reizen en communiceren over afstand worden
steeds gemakkelijker en daardoor zijn er weinig belemmeringen meer voor vestiging
elders. Bovendien geeft het te denken dat emigratiewensen vooral bestaan bij
de wat hoger opgeleiden. Wanneer daartoe aanleiding is zal ik nieuw onderzoek
laten doen naar de emigratie en de motieven van emigranten.Remigratieregeling voorlopig voortzettenDe emigratie van niet-westerse allochtonen bestaat voor een belangrijk
deel uit remigranten, personen die terugkeren naar hun herkomstland. Voor
bepaalde groepen remigranten is er een remigratiebeleid. Bij de vorming van
het kabinet hebben we afgesproken de financiële regeling voor remigranten
tegen het licht te houden. Daarbij is gebleken dat het voortzetten van de
regeling belangrijke voordelen biedt. Daarom is besloten de regeling te continueren,
maar tegelijkertijd nog eens goed te kijken naar de werking ervan. De Kamer
wordt hierover in het komende parlementaire jaar geïnformeerd.2.4 Huwelijksmigratie blijft doorgaanPartnerkeuze belangrijke factor in migratieHet overgrote deel van de huidige immigratie uit Turkije en Marokko bestaat
uit huwelijksmigranten. De sterke geneigdheid in sommige herkomstgroeperingen
om te huwen met een partner die nog in het herkomstland woont, wordt veelal
opgevat als een teken van geringe integratie. Van de Turken en Marokkanen
die in 2001 in het huwelijk zijn getreden heeft rond zestig procent gekozen
voor een partner die in het herkomstland woont1. Bij hen is er daarbij weinig verschil tussen mannen en vrouwen. In
voorgaande jaren circuleerden hogere percentages migratiehuwelijken, maar
die waren gebaseerd op schattingen. Toch is het niet uitgesloten dat het aandeel
migratiehuwelijken onder Turken en Marokkanen recent lichtelijk is afgenomen.Ook in andere herkomstgroeperingen komt dit soort migratiehuwelijken frequent
voor. Maar in andere groeperingen is er wel een verschil tussen mannen en
vrouwen. Bij de in Nederland wonende mannen komt het veel vaker voor dan bij
de vrouwen. Koplopers hierin zijn de Egyptenaren, Indiërs, Chinezen en
Vietnamezen. Ook Afghanen, Iraniërs, Irakezen, Somaliërs en Ghanezen
trouwen frequent een partner die in het herkomstland woont.Surinamers en Antillianen vertonen een opvallend contrast met deze groeperingen.
Bij hen behoort een huwelijk met een partner die in het herkomstland woont
tot de uitzonderingen. Minder dan tien procent van de huwelijken van Surinamers
of Antillianen behoort tot deze categorie. Interetnisch huwelijk is bij Turken en Marokkanen een
uitzonderingBij het beschouwen van de feiten over huwelijksmigratie moet worden bedacht
dat een huwelijk met een persoon die in het eigen herkomstland woont eigenlijk
een bijzonder geval is van een huwelijk met iemand uit de eigen herkomstgroep.
Deze mono-etnische huwelijken vormen onder Turken en Marokkanen meer dan 90%
van alle huwelijken. Daarbij maakt het nauwelijks verschil of men in het herkomstland
of in Nederland is geboren. Van de in Nederland geboren tweede generatie trouwt
niet meer dan zo'n vijf procent met een autochtone partner. De godsdienst
vormt een belangrijke belemmering voor een huwelijk met een autochtone partner.
Voor moslims is een huwelijk met een autochtone partner doorgaans alleen dan
acceptabel indien deze zich tot de islam bekent. Toch kan de godsdienst niet
de enige factor zijn. Want ook huwelijken tussen Turken en Marokkanen komen
vrijwel niet voor en evenmin huwelijken van Turken en Marokkanen met Surinaamse
of Somalische moslims.Onder Surinamers en Antillianen is een interetnisch huwelijk veel «normaler»
dan onder Turken en Marokkanen. Zo'n 40% van recent gesloten huwelijken van
Surinamers en Antillianen zijn huwelijken met een autochtone Nederlander.
Slechts een klein deel van de Surinamers en Antillianen huwt met een partner
die in het herkomstland woont.Voorwaarden voor integratie van huwelijksmigranten versterkenDe huwelijksmigratie waar het hier over gaat draagt niet bij aan integratie.
Dat is niet alleen mijn mening, deze opvatting wordt ook gedeeld door organisaties
uit de betreffende groepen2. Huwelijksmigratie
bemoeilijkt integratie doordat huwelijkspartners uit het herkomstland geen
Nederlands spreken en doordat vooral de vrouwen onder hen veelal een opleidingsniveau
hebben dat volstrekt onvoldoende is om met succes te kunnen opereren op de
Nederlandse arbeidsmarkt. In cultureel opzicht staan de huwelijksmigranten
doorgaans ver af van de Nederlandse manier van leven. Als gevolg van een en
ander zijn aanpassingproblemen onvermijdelijk. Daar hebben niet alleen de
huwelijksmigranten zelf last van, maar ook hun kinderen.Huwelijksmigratie als zodanig moeten we niet willen verbieden, maar, zoals
ik eerder al heb gezegd, het is wel zaak er zodanige voorwaarden aan te verbinden
dat de integratie van huwelijksmigranten verzekerd is. Om de aanpassingsproblemen
van huwelijksmigranten te verminderen en om hun start in de Nederlandse samenleving
te vergemakkelijk heb ik een aantal beleidsmaatregelen in gang gezet. De belangrijkste
daarvan liggen in de sfeer van de inburgering en in de inkomenseis die wordt
gesteld aan de in Nederland verblijvende partner. Om er zeker van te zijn
dat huwelijkspartners zich in het herkomstland voorbereiden op hun vestiging
in Nederland heb ik de Wet Inburgering Buitenland ingediend. De inkomenseis
moet in ieder geval bij aanvang een vanzelfsprekend beroep op de sociale zekerheid
tegengaan.2.5 Ruimtelijke concentratie vraagt aandachtConcentratie relevant voor integratieDe sterke concentratie van de niet-westerse bevolking in een beperkt aantal
grote-stadswijken wordt vaak gezien als een belemmering voor integratie. Dat
komt vooral doordat wijken met een hoge concentratie van niet-westerse bewoners
bijna altijd óók wijken zijn waar de arbeidsparticipatie gering
is, waar veel mensen van een uitkering leven, waar het leefklimaat ongunstig
is. Het komt ook doordat woonconcentratie nauw verbonden is met concentratie
in het onderwijs. «Zwarte» scholen zijn een direct uitvloeisel
van woonconcentratie.Concentratie neemt toeIn samenhang met de toename van de niet-westerse bevolking is in de afgelopen
jaren ook hun concentratie in de grote en middelgrote steden gestegen1. Vooral in de vier grootste steden behoort een steeds
groter deel van de bevolking tot de etnische minderheden. In Rotterdam heeft
nu meer dan eenderde van de bevolking een niet-westerse achtergrond.De toenemende concentratie heeft tot gevolg dat er steeds meer grootstedelijke
buurten zijn waar niet-westerse allochtonen de meerderheid van de bevolking
vormen. In 2004 zijn er 92 van dergelijke buurten.In de grote steden «verkleurt» de jeugd overigens veel sneller
dan de totale bevolking. In Rotterdam en Amsterdam vormen niet-westerse jongeren
(0–14jr.) inmiddels meer dan de helft van de jeugdbevolking.Ongunstig leefklimaat in concentratiewijkenConcentratiewijken staan bij het publiek slecht aangeschreven. Daar zijn
ook wel redenen voor. Gegevens uit 2002 laten zien dat wijken waar niet-westerse
allochtonen in de meerderheid zijn het hoogst scoren op het voorkomen van
verloedering en overlast2. Het risico om slachtoffer
te worden van een misdrijf is in deze wijken beduidend hoger dan in wijken
met een lagere niet-westerse concentratie3. In
samenhang hiermee is het niet verwonderlijk dat de bewoners van concentratiewijken
zich in grotere getale onveilig voelen. Evenmin zal het verbazing wekken dat
concentratiewijken hoog scoren op onvrede over de woonomgeving.Dat in concentratiewijken grote aantallen niet-westerse allochtonen bij
elkaar wonen, leidt overigens niet tot een grote mate van sociale samenhang
in de wijken4. Het tegendeel is het geval. Er
is een duidelijk negatief verband tussen concentratie en sociale samenhang:
hoe sterker de concentratie, hoe geringer de samenhang. Daarbij moet wel worden bedacht dat het hierbij gaat om de concentratie van de totale groepering
van niet-westerse allochtonen. Die bestaat in de meeste gevallen uit mensen
die uit een groot aantal verschillende herkomstlanden komen.Veel van de negatieve kenmerken van concentratiewijken hebben te maken
met de maatschappelijke positie van de bewoners. Bijna de helft van de niet-westerse
bewoners van concentratiewijken werkt niet. In samenhang daarmee is de uitkeringsafhankelijkheid
in deze wijken relatief hoog.Overigens hebben concentratiewijken niet per definitie te maken met verloedering
en overlast. Er zijn ook voorbeelden van concentratiewijken waar het leefklimaat
wel goed is. Het valt op dat dit doorgaans wijken zijn die worden gekenmerkt
door een diversiteit van wijkfuncties en waar het ondernemerschap een kans
krijgt. In deze wijken wordt niet alleen gewoond, er kan ook worden gewerkt,
gewinkeld, gesport en er zijn mogelijkheden tot ontspanning en ontmoeting.
Denk aan een wijk als Lombok in Utrecht. Het zijn vaak ook wijken die een
mix hebben van koop- en huurwoningen en waar de gemeente de randvoorwaarden
voor een goed leefklimaat op peil houdt1.Effecten op integratie moeilijk na te gaanWat precies de uitwerking is van het wonen in een concentratiewijk met
een ongunstig woonklimaat op de mate van integratie van individuele wijkbewoners
valt moeilijk te zeggen. Veel niet westerse bewoners van concentratiewijken
werken niet, maar dat komt niet doordat ze in deze wijken wonen2. Eerder is het omgekeerde het geval: personen van niet-westerse herkomst
wonen in concentratiewijken doordat een groot deel van hen geen werk heeft
en weinig verdient. Dat heeft te maken met de omstandigheid dat de woningvoorraad
in deze wijken voor een belangrijk deel bestaat uit relatief goedkope huurwoningen
die passen bij hun beperkte budget. Concentratiewijken van niet-westerse allochtonen
zijn ook wijken met een hoge concentratie van relatief goedkope huurwoningen.Iets soortgelijks geldt voor de zwarte scholen. De gemiddelde prestaties
op zwarte scholen zijn laag. Maar ze zijn niet veel lager dan op grond van
de herkomst en het opleidingsniveau van de ouders te verwachten is3. Als een allochtone leerling met laagopgeleide ouders
verhuist van een concentratieschool naar een meer gemengde school dan maakt
dat voor de rekenprestaties weinig uit. Alleen de taalprestaties zullen na
verloop van tijd een fractie beter worden. Ook al zijn de effecten voor individuele
leerlingen beperkt, dat neemt natuurlijk niet weg dat de lage prestatiegemiddelden
tezamen met de daarmee verbonden lager doorstromingsprofielen naar het voortgezet
onderwijs de concentratiescholen in het basisonderwijs een negatief etiket
bezorgen.Het is denkbaar dat de overmaat aan overlast en criminaliteit in concentratiewijken
wél in een meer directe zin te wijten is aan de concentratie. Bij criminaliteit
spelen groepsnormen een belangrijke rol. In criminogene jongerengroepen wordt
crimineel gedrag tot een positieve norm4. Je
gedragen volgens die norm levert sociaal aanzien op. Concentratiewijken vormen
een gunstige biotoop voor dit soort groepen (zie ook paragraaf 2.8).Negatieve effecten via een omwegDe negatieve invloed van geconcentreerd wonen op integratie komt dus niet
zozeer tot uiting in de maatschappelijke kansen van individuele wijkbewoners.
Die zouden er niet zoveel op vooruit gaan als hun de mogelijkheid zou worden
geboden om te verhuizen naar een wijk met een geringere concentratie. Concentratie
is vooral nadelig voor integratie omdat het resulteert in een cumulatie van
sociaal-maatschappelijke problemen die zo groot kan zijn dat er niet goed
meer te hanteren situaties uit voortvloeien. Dat is de belangrijkste reden
waarom een gemeente als Rotterdam concrete maatregelen wil nemen om de voortgaande
concentratie van lage inkomensgroepen een halt toe te roepen.Concentratie is ook nadelig omdat het de etnische scheidslijnen die er
zijn op geconcentreerde wijze zichtbaar maakt. Dat doet de beeldvorming over
etnische minderheden geen goed en versterkt de negatieve stemming rond integratie
die bij een belangrijk deel van de bevolking leeft.Concentratie is tenslotte vooral nadelig voor de mogelijkheden tot ontmoeting
en contact tussen personen uit onderscheiden herkomstgroepen. De statistische
kans om als allochtoon in een concentratiewijk een autochtone bewoner tegen
te komen is per definitie kleiner dan in een wijk waar autochtonen in de meerderheid
zijn. De toegenomen concentratie van de afgelopen jaren heeft in de grote
steden flinke effecten gehad op de kansen voor allochtonen om autochtonen
te ontmoeten1. Tussen 1995 en 2004 zijn die gemiddeld
rond 12 procentpunten gedaald.Maar niet alleen de statistische kans om autochtonen te ontmoeten is in
concentratiewijken laag, allochtone bewoners van concentratiewijken hebben
ook feitelijk in hun vrije tijd minder contacten met autochtonen dan bewoners
van wijken waar de concentratie lager is.2Het geringere contact met autochtonen heeft indirect weer wel invloed
op de maatschappelijke kansen van allochtonen die in concentratiewijken wonen3. Doordat er minder contact is zijn er ook minder mogelijkheden
om via contacten in aanraking te komen met netwerken die van invloed kunnen
zijn op arbeidsmarktkansen. Vervolgens zijn er door de geringere contacten
ook minder mogelijkheden om de Nederlandse taalvaardigheid te vergroten. Dit
werkt ook door in de taalontwikkeling van de kinderen. Waarschijnlijk is het
mede hierdoor dat het concentratiescholen zoveel moeite kost de taalachterstand
van hun allochtone leerlingen weg te werken4.Concentratie accepteren, of niet?Het minste wat over de toenemende concentratie van de niet-westerse bevolking
in ons land kan worden gezegd is wel dat het een complicerende factor is in
de integratie. De vraag is hoe we hier beleidsmatig mee om willen gaan. De
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) heeft daarover in het afgelopen
voorjaar een interessant advies uitgebracht5.
Het kabinet heeft gereageerd op het RMO-advies. De kabinetsreactie is inmiddels
in bezit van de Tweede Kamer.De RMO onderkent de negatieve effecten van de toenemende concentratie,
maar meent desondanks dat het tegengaan van concentratie geen bijdrage levert
aan de integratie. Spreidingsbeleid, zo stelt de raad, werkt niet. De bevolking
wil er als puntje bij paaltje komt niet aan meewerken en maatregelen
zijn al gauw in strijd met het gelijkheidsbeginsel. De overheid kan zich volgens
de raad beter richten op het vergroten van de kwaliteit van concentraties.
Verder zou een meer evenwichtig integratiebeleid soelaas moeten bieden voor
de integratieproblemen. Het integratieconcept dat de RMO voorstaat bestaat
uit drie pijlers: eenheid, verscheidenheid en binding.In zijn reactie op het advies distantieert het kabinet zich van de opvatting
van de RMO dat de concentratie op zichzelf geen zinvolle aanknopingspunten
voor beleid biedt. Het kabinet handhaaft de keuze die het in de kabinetsreactie
op het rapport van de Commissie Blok heeft gemaakt. Dat is een tweesporenbeleid:
concentratie tegengaan én integratie bevorderen. Het tegengaan van
ruimtelijke concentratie en het verbeteren van het leefklimaat in concentratiewijken
is in de eerste plaats gemeentelijk beleid. Veel gemeenten zijn hierin zeer
actief. Het kabinet ondersteunt de gemeenten daarbij op verschillende manieren:
door in de regelgeving ruimte te bieden voor deconcentratiemaatregelen, door
via het GSB middelen beschikbaar te stellen voor stedelijke vernieuwing, door
het intensieve herstructureringsprogramma voor wijken met de grootste achterstand
en door het bevorderen van evenwicht in de bouwprogramma's van centrum- en
randgemeenten.Voor het overige ziet het kabinet veel overeenkomsten tussen het eigen,
vernieuwde integratiebeleid en visie op integratie die de RMO heeft gepresenteerd.
Vooral het belang dat raad hecht aan het bevorderen van binding spreekt het
kabinet aan. Het wil daar graag meer concreet vorm aan geven. Het advies biedt
hiervoor nog onvoldoende aanknopingspunten en daarom heb ik de RMO gevraagd
over dit punt een vervolgadvies uit te brengen.2.6 Sociale en culturele integratie stagneert: negatieve
stemming over integratieBevolking niet positief over integratieBeelden, houdingen en opvattingen spelen in de integratie een belangrijke
rol. Als groepen negatieve verwachtingen hebben over de mogelijkheden van
integratie dan is het risico groot dat er van goed bedoelde overheidsmaatregelen
om integratie te bevorderen weinig terecht komt. Integratie houdt in dat groepsgrenzen
overschreden worden, dat mensen met een verschillende achtergrond contact
met elkaar zoeken, met elkaar omgaan, met elkaar samenwerken. Negatieve beelden
zijn daarbij een flinke sta in de weg.Onder de bevolking wordt verschillend gedacht over de feitelijke stand
van de integratie. Autochtonen, maar ook Surinamers en Antillianen zijn er
beduidend negatiever over dan Turken en Marokkanen. Ongeveer twee derde van
de bevolking vindt dat allochtonen slecht integreren1. Een meerderheid van de bevolking is bovendien pessimistisch gestemd
over de toekomst van de culturele integratie van niet-westerse allochtonen2. Men verwacht negatieve maatschappelijke gevolgen van
de immigratie en van de aanwezigheid van etnische minderheden: een onbetaalbare
sociale zekerheid, toegenomen dreiging van moslimfundamentalisme, no go areas in de grote steden. Mensen die menen dat etnische
minderheden een positieve bijdrage leveren aan de Nederlandse samenleving
zijn in de minderheid.Houding ten opzichte van allochtonen ongunstigerDe negatieve stemming over integratie staat niet op zichzelf. De houding
van de bevolking tegenover niet-westerse allochtonen is de laatste jaren negatiever
geworden1. Het omslagpunt ligt rond het midden
van de jaren negentig. Sindsdien is het aantal mensen dat vindt dat er in
Nederland teveel allochtonen zijn substantieel toegenomen. Ook hebben meer
mensen bezwaar tegen personen van een andere herkomst als buren.De houding tegenover niet-westerse allochtonen en moslims mag dan in de
afgelopen negatiever zijn geworden, dat betekent nog niet dat er onoverbrugbare
tegenstellingen zijn. De overgrote meerderheid van de bevolking heeft geen
enkel bezwaar tegen een allochtoon als collega op het werk of tegen allochtone
kinderen in de schoolklas van het eigen kind. De bereidheid tot omgang met
allochtonen wordt in belangrijke mate bepaald door de sociale afstand die
het contact met zich brengt2. Zo is het aandeel
van de bevolking dat geen bezwaar heeft tegen een allochtone buurman veel
kleiner (52%) dan tegen een allochtone collega (83%). Weer kleiner is het
percentage dat geen bezwaar heeft tegen een allochtone partner voor hun dochter
(30%).De negatieve stemming onder de bevolking over integratie en de minder
positieve houding ten opzichte van allochtonen zijn belangrijke feiten voor
de integratie en het integratiebeleid. Negatieve stemmingen en houdingen sturen
de aandacht naar negatieve feiten en ontwikkelingen. Die krijgen in de media
volop de aandacht en dragen op die manier weer extra bij aan een eenmaal gevestigde
neergaande trend in het opinieklimaat.Weinig toenadering in culturele oriëntatiesNiet-westerse migranten komen uit culturen die een heel andere ontwikkeling
hebben doorgemaakt dan de Nederlandse cultuur. De Nederlandse culturele ontwikkeling
volgt het algemene moderniseringspatroon van westerse samenlevingen. Individualisering,
secularisering, emancipatie van vrouwen en een vrijmoedige houding ten aanzien
van seksualiteit zijn belangrijke kenmerken van deze ontwikkeling. Er zijn
maar weinig niet-westerse culturen waarin een soortgelijke ontwikkeling het
dominante patroon vormt. Daarom is het niet verwonderlijk dat migranten die
zich in Nederland vestigen er in dit soort kwesties andere opvattingen op
nahouden dan de autochtone bevolking.Premoderne opvattingen over de rol van vrouwen in het huishouden en over
gezagsverhoudingen tussen mannen en vrouwen hebben vooral onder Turken en
Marokkanen aanhang3. Maar er zijn aanzienlijke
verschillen tussen generaties. Vooral Marokkaanse jongeren die hier zijn geboren
neigen naar modernere opvattingen hierover.Secularisering is een belangrijke component van de huidige Nederlandse
cultuur. Maar Turken en Marokkanen lijken er voorlopig immuun voor4. Dat vrijwel alle Turken en Marokkanen de islam aanhangen
is in het voorgaande al vermeld. Dat geldt overigens ook voor de Somaliërs
en in iets mindere mate voor de Irakezen en de Afghanen. Onder Turken en Marokkanen
is de identificatie met de islam bij de tweede generatie niet geringer dan
bij de eerste.Identificatie is nog iets anders dan actief praktiseren5. Bijna 60% van de Turken en Marokkanen gaat nooit of slechts een of
enkele keren per jaar naar de moskee. In de religieuze praktijk
zijn er wel generatieverschillen en speelt ook opleiding een rol. De tweede
generatie en ook hoger opgeleiden gaan beduidend minder naar de moskee dan
de eerste generatie. Tussen 1998 en 2002 is er een duidelijke terugloop in
het moskeebezoek, maar de terugloop zet in 2004 niet verder door.Culturele verschillen creëren scheidslijnen tussen groepen die in
veel gevallen niet direct zichtbaar zijn. Bij het tot stand komen van geregelde
contacten tussen mensen spelen overeenkomsten een belangrijke rol. Er is een
duidelijke voorkeur voor personen met gelijke belangstelling, leefgewoonten
en leefstijl. De groepsgebonden verschillen in culturele oriëntaties
tussen allochtonen en autochtonen die er nu zijn zullen in volgende generaties
minder worden, maar een echte convergentie is nog niet in zicht. Dat stelt
beperkingen aan de mogelijkheden tot sociale integratie.Weinig beweging in de wederzijdse omgangoudingen zijn belangrijk, maar wat uiteindelijk telt is het gedrag. Hoe
is het gesteld met de feitelijke contacten tussen de verschillende bevolkingsgroepen?
Het antwoord daarop kan kort zijn: het houdt niet over. Allochtonen gaan in
hun vrije tijd overwegend om met mensen uit hun eigen groep en voor autochtonen
geldt dit in nog sterkere mate. Er zijn hierin overigens wel flinke verschillen
tussen herkomstgroeperingen. Vrije-tijdscontacten met autochtonen komen het
minst voor bij Turken en Marokkanen. Surinamers en Antillianen en ook leden
van de meeste vluchtelingengroepen hebben veel vaker vrije-tijdscontacten
met autochtonen.De afgelopen tien jaar is er nauwelijks iets veranderd in de vrije-tijdscontacten
tussen etnische groepen. In 2004 gingen Turken en Marokkanen nog even weinig
om met autochtonen als in 1994.Recent is door de gemeente Amsterdam onderzoek gedaan naar verhoudingen
tussen etnische groepen op scholen1. Daaruit
blijkt dat op het merendeel van de scholen de verhoudingen goed zijn. Op een
beperkt aantal scholen, zowel in het basisonderwijs als in het voortgezet
onderwijs zijn er problemen. Leerkrachten signaleren dat scholieren van verschillende
herkomst, ook wanneer ze op school goede contacten met elkaar hebben, in hun
vrije tijd weinig met elkaar omgaan. De leerkrachten hebben de indruk dat
de godsdienst, de islam, hierin een belangrijke rol speelt.De minister van OCW heeft het voornemen het Amsterdamse onderzoek te verbreden
en te verdiepen. In overleg met het Kenniscentrum Grote Steden wordt hiervoor
een voorstel ontwikkeld.In het hoger onderwijs wordt gesignaleerd dat studenten uit verschillende
herkomstgroeperingen weinig met elkaar omgaan2.
Dit geldt in het bijzonder voor moslimstudenten. Soms zijn er ook moeilijkheden
over kleding, omgangsvormen (hand geven, iemand aankijken e.d.) en gezamenlijke
activiteiten van jongens en meisjes (sporten, zwemmen).De ultieme vorm van interetnisch contact is het interetnisch huwelijk.
Hoe het hiermee is gesteld is al vermeld in paragraaf 2.4 Interetnische
huwelijken zijn vooral bij Turken en Marokkanen een zeldzaamheid.Als integratie betekent met elkaar omgaan dan is het duidelijk dat we
er wat dit betreft nog lang niet zijn. Van een vanzelfsprekende, ontspannen
en spontane omgang tussen allochtonen en autochtonen is geen sprake. De omgang in de vrije tijd heeft meer de trekken van vermijden en
langs elkaar heen leven. Mogelijk speelt hierbij ook een rol dat een groot
deel van vooral de Turken (49%) en Marokkanen (40%) zich in de eerste plaats
Turk of Marokkaan voelt en geen Nederlander1.
Slechts een klein deel van hen voelt zich vooral Nederlander: 12% van de Turken
en 17% van de Marokkanen.Een positieve impuls is dringend nodigMijn conclusie: het gaat niet echt goed met het opinieklimaat, de wederzijdse
beeldvorming en de sociale omgang tussen minderheden en de autochtone bevolking.
De gebeurtenissen van de afgelopen jaren hebben hun stempel gezet op de verhoudingen
tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Het integratieproject is wat dit
betreft naar mijn oordeel toe aan een positieve impuls. Met het hele kabinet
hebben we het afgelopen jaar initiatieven genomen om de sociale binding tussen
burgers en hun organisaties te versterken. In de eerste paragraaf van deze
nota is al het Breed Initiatief Maatschappelijke Binding genoemd. Maar er
is meer nodig en daarom ga ik in het komend jaar een campagne starten die
tot doel heeft integratie op een positieve wijze over het voetlicht te brengen.De integratiecampagne is gebaseerd op mijn overtuiging dat er, in weerwil
van de somberheid die er zeker is, ook veel positieve voorbeelden van integratie
zijn: allochtone ondernemers die aan de weg timmeren, autochtonen die samen
met allochtonen buurtactiviteiten opzetten, bedrijven die op een natuurlijke
en vanzelfsprekende manier omgaan met hun allochtoner wordende omgeving. Met
de integratiecampagne wil ik laten zien dat samenwerking en samendoen tussen
allochtonen en autochtonen heel goed kan en bijzondere resultaten kan opleveren
en feitelijk ook oplevert. Kern van de campagneboodschap is dat iedereen die
mee wil doen er ook bij hoort.Een uitgelezen middel om contacten tussen allochtonen en autochtonen te
bevorderen biedt de sport. De staatssecretaris voor Sport zet zich ervoor
in dat meer mensen elkaar ontmoeten via sport. In de sportnota die onlangs
aan de Tweede Kamer is aangeboden zet de staatssecretaris uiteen op welke
wijze hieraan wordt gewerkt.Samen met de staatssecretaris voor Sport ben ik bezig met een vijfjarig
programma Sport en Integratie. Voor de promotie van de deelname van allochtonen
aan sport is ook het al gestarte initiatief Buurt Onderwijs Sport (BOS) van
betekenis. BOS is een tijdelijke stimuleringsmaatregel voor scholen en buurten
om de mogelijkheden tot sportbeoefening in de buurt te vergroten.Niet alleen sport kan helpen de banden tussen bevolkingsgroepen te versterken,
ook cultuur kan daaraan een bijdrage leveren. Deelname aan culturele activiteiten
is een bron van contact tussen groepen maar vervult ook nog vele andere functies
die van belang zijn voor de onderlinge verhoudingen. Cultuur stimuleert de
bewustwording van wie we zijn en wat we willen. Het kan onderlinge verschillen
accentueren, maar deze ook overbruggen en het gemeenschappelijke present stellen.De staatssecretaris Cultuur wil de functie van cultuur voor de integratie
versterken. Een van de initiatieven waar zij aan werkt is het tot stand brengen
van een «Huis voor mediterrane cultuur», geïnspireerd op
het Institut du Monde Arabe in Parijs. Dit najaar ontvangt de Tweede Kamer
een brief van de staatssecretaris waarin zij de Kamer informeert over haar
initiatieven op het gebied van cultuur en integratie.Negatieve beeldvorming en afstand werken discriminatie
in de handNegatieve beeldvorming van groeperingen ten opzichte van elkaar vermindert
de neiging om contacten te leggen, maar het werkt ook discriminatie in de
hand. Dit is vooral het geval wanneer beelden worden bepaald door vooroordelen
en veralgemenisering van incidentele verschijnselen en ervaringen. Dat discriminatie
in verschillende sectoren van de samenleving voorkomt, is een feit1. Evenzeer is het een feit dat discriminatie niet het
alleenrecht is van het autochtone deel van de bevolking. Ook omgekeerd komt
discriminatie voor van allochtonen ten opzichte van autochtonen en ook van
allochtonen tegenover andere allochtonen. Dit laatste vooral in de vorm van
antisemitisme.Integratiebeleid is ook antidiscriminatiebeleid. Onder mijn verantwoordelijkheid
wordt het Nationaal Actieprogramma tegen Racisme uitgevoerd. Met het oog op
de integratie is het nodig om blijvend aandacht te vragen voor discriminatie.
Daarom zal het Nationaal Platform voor overleg en samenwerking tegen Racisme
en Discriminatie worden voortgezet. Daarom ook heb ik een regiegroep in het
leven geroepen die zich buigt over de toekomst van de antidiscriminatiebureaus
(ADB's). Meer in het bijzonder besteed ik in het komend najaar aandacht aan
discriminatie in het uitgaansleven. De Kamer heeft hierover inmiddels een
brief ontvangen.2.7 Moslims erbij betrekken, radicalisering tegen gaanKloof tussen moslims en autochtone bevolkingDe terreurdaden uit naam van de islam in binnen- en buitenland hebben
veel mensen kopschuw gemaakt tegenover moslims en de islam. De helft van de
Nederlandse bevolking vindt dat de West-Europese leefwijze niet samengaat
met de leefwijze van moslims2. En, terwijl in
1998 nog 45% van de bevolking vond dat moslims veel kunnen bijdragen aan de
Nederlandse cultuur, is dit in 2004 nog maar 34%. Ook vinden in 2004 veel
minder mensen dan in 1998 dat moslims respect hebben voor de cultuur en leefwijze
van anderen. Maar liefst 90% van de bevolking meent dat moslimmannen hun vrouwen
overheersen. Een vrijwel even groot deel denkt dat moslims in Nederland hun
kinderen op een autoritaire manier opvoeden.De negatieve houding van de autochtone bevolking ten opzichte van de islam
is een gevoelig punt in de verhouding tussen autochtonen en met name Turken
en Marokkanen. Bijna alle Turken en Marokkanen rekenen zich tot de islam en
bijna allemaal ontlenen zij aan het geloof een belangrijk deel van hun identiteit3. Ruim 60% van de Turken en Marokkanen die de islam aanhangen
voelt zich persoonlijk gekwetst door negatieve uitlatingen over hun geloof4.Islam een factor in de integratieDe kloof tussen moslims en de autochtone bevolking is naar mijn mening
op dit moment een obstakel voor integratie. Mijn beleidsprogramma voor integratie
bevat verschillende onderdelen die erop zijn gericht de sociale en culturele
afstand tussen moslims en de autochtone bevolking te overbruggen. Daarbij
helpt het dat de grootste moskeeorganisaties nu vertegenwoordigd zijn in twee
landelijke platforms, het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) en de Contactgroep
Islam (CGI). Met deze platforms heb ik een geregeld overleg over
kwesties die verband houden met de integratie van moslims. Ik spreek met hen
over de rol van vrouwen en jongeren in hun organisaties, over de emancipatie
van moslimvrouwen, over de huwelijksmigratie, over de rol van de Nederlandse
taal in moskeeën.De islam heeft zijn wortels in de Arabische wereld, dat is een gegeven.
Maar dat hoeft op zichzelf geen belemmering te zijn voor moslims om zich op
de Nederlandse samenleving te oriënteren. Die oriëntatie op Nederland
wordt echter wel bemoeilijkt wanneer de imams uit het herkomstland of uit
een van de Arabische landen komen. Het kabinet wil hieraan een einde maken
en krijgt daarin brede steun vanuit de volksvertegenwoordiging. Samen met
de bewindslieden van OCW heb ik het initiatief genomen om een Nederlandse
imamopleiding van de grond te krijgen. Daarvoor moeten nog de nodige hobbels
worden genomen, maar naar het zich laat aanzien kan in 2006 een opleiding
van start gaan.Radicalisering tegengaanEen heikel punt in de verhouding tussen moslims en niet-moslims is de
betrokkenheid van moslims bij terreurnetwerken en terreurdaden. Met grote
regelmaat is de wereld de afgelopen jaren opgeschrikt door extreme gewelddaden,
gepleegd door moslims, uit naam van de islam. De terreurdaden zijn het werk
van uiterst kleine groepen, meestal jongeren of jong volwassenen, die zich
aangesproken voelen door een interpretatie van de islam die het goddeloze
Westen ziet als de ultieme vijand van de eigen godsdienst. Overigens worden
niet alleen westerse metropolen getroffen door het geweld. Ook in de Arabische
wereld maakt de terreur veel slachtoffers. Daarbij worden geloofsgenoten van
de terroristen niet gespaard.Het extremisme vindt zijn voedingsbodem in radicale interpretaties van
de islam. Een klein deel van de jongeren onder de moslims in westerse landen
voelt zich aangesproken door de radicale ideologie. Hun impact op de beeldvorming
over moslims en de islam is omgekeerd evenredig aan hun aantal.Inmiddels is wel duidelijk geworden dat het overgrote deel van de Nederlandse
moslims hier niets van moet hebben en niet wil worden geassocieerd met het
moslimextremisme. Bij alle ellende die het extremisme en de radicalisering
brengen is het een verheugend feit dat organisaties van moslims in ons land
zich steeds duidelijker uitspreken tegen geweld en extremisme. Zij tonen zich
in toenemende mate bereid om gezamenlijk de strijd aan te binden met het radicalisme
en de radicalisering van moslimjongeren.In samenspraak met de overkoepelende moslimorganisaties en de organisaties
die zijn vertegenwoordigd in het Landelijk Overleg Minderheden heb ik een
programma van acties laten ontwikkelen dat gericht is op het tegen gaan van
radicalisering. De betrokken organisaties leveren hieraan ook zelf een bijdrage.
Het programma richt zich niet alleen op radicalisme onder moslimjongeren maar
heeft ook tot doel om de aantrekkingskracht van rechtsradicalisme op autochtone
jongeren terug te dringen. Doel van het programma is de weerbaarheid van de
samenleving en van de jongeren tegen vormen van radicalisme te versterken.
Over het programma heb ik de Kamer onlangs geïnformeerd in de nota Integratiebeleid
en Weerbaarheid. Het programma is inmiddels van start gegaan en heeft
een looptijd van drie jaar. Op basis van tussentijdse evaluaties zal het programma
waar nodig worden bijgestuurd.2.8 Betrokkenheid bij criminaliteit van de tweede generatie
vraagt de aandachtNu ook gegevens over de tweede generatieLange tijd is met grote omzichtigheid gesproken over betrokkenheid van
niet-westerse allochtonen bij criminaliteit. Toch waren er wel signalen die
aanleiding gaven tot verontrusting1. Inmiddels
is vast komen te staan dat vooral Marokkaanse en Antilliaanse jongeren disproportioneel
zijn betrokken bij uiteenlopende vormen van criminaliteit2.Tot voor kort is het uitsluitend mogelijk geweest de betrokkenheid bij
criminaliteit vast te stellen van allochtonen die behoren tot de eerste generatie.
Over de criminele betrokkenheid van de tweede generatie bestonden slechts
vermoedens. Hier is nu verandering in gekomen. Onder de verdachten van misdrijven
kunnen nu ook personen worden onderscheiden die tot de tweede generatie allochtonen
behoren. Dit onderscheid kan ook worden gemaakt ten aanzien van de recidive.Het beeld dat dit oplevert bevestigt de sombere vermoedens die daarover
tevoren al bestonden3. De betrokkenheid bij criminaliteit
onder de tweede generatie is niet geringer dan onder de eerste generatie.
Onder de tweede generatie onderscheiden vooral Marokkaanse jongeren zich negatief.
Hun oververtegenwoordigingsfactor onder de mannelijke verdachten ligt in de
buurt van 5.Ook bij de recidive springen vooral de Marokkaanse jongeren eruit. Het
aandeel recidivisten onder de verdachten is bij hen ongeveer vijf keer zo
groot als onder de autochtone verdachten.Ruimtelijke concentratie doet ertoeBij de bespreking van de concentratieproblematiek is een mogelijk verband
tussen concentratie en betrokkenheid bij criminaliteit geopperd. Uit de beschikbare
gegevens over verdachten blijkt dat jongeren die in concentratiewijken wonen
beduidend vaker bij misdrijven zijn betrokken dan jongeren die elders wonen.
Een recente, specifieke studie naar de criminaliteit onder Marokkaanse jongeren
wijst ook op de concentratiewijk als criminogene factor4.Blijvende aandacht nodig voor specifieke patronen in de
betrokkenheid bij criminaliteitJongeren die zich schuldig maken aan een misdrijf moeten worden gestraft.
Welke straf ze krijgen, bepaalt de rechter. Deze neemt bij de keuze van de
straf(maat) de persoon van de verdachte mee in zijn overwegingen. Daarbij
kan ook de etnische of culturele achtergrond van de verdachte in beeld komen. So far so good, met integratie heeft dit weinig van doen.Toch is er in mijn zienswijze wel degelijk een link te leggen met integratie.
Niet zozeer in de sfeer van de oorzaken, maar meer vanwege de gevolgen. Want
we moeten voor uitkijken om de oververtegenwoordiging van allochtone jongeren
uit sommige groeperingen zonder meer op te vatten als een gevolg of een teken
van geringe integratie. Dat kan alleen als Marokkaanse en Antilliaanse
jongeren duidelijk minder geïntegreerd zouden zijn dan bijvoorbeeld Turkse
jongeren die veel minder zijn oververtegenwoordigd onder de verdachten. Daar
zijn niet zoveel aanwijzingen voor. Nee, als het gaat om de oorzaken dan moeten
we kijken naar andere factoren.In dit verband zijn de verschillen tussen Turkse jongeren enerzijds en
Marokkaanse en Antilliaanse jongeren anderzijds interessant. Het is bekend
dat onder Turken het familieverband hechter is dan onder de andere twee groepen.
In hechte families, zo weten we, is de sociale controle op de kinderen veel
effectiever dan bij lossere familierelaties. Door de lossere band met de familie
zoeken jongeren vooral buitenshuis veelvuldig aansluiting bij netwerken van
leeftijdgenoten. Die zijn niet altijd alleen maar gericht op gezelligheid
en vermaak. Het zijn doorgaans groepen die hoofdzakelijk bestaan uit herkomstgenoten
en dit kan een eigen criminogene dynamiek in werking zetten. Degenen die niet
tot de eigen herkomstgroepering behoren gelden als buitenstaanders en daartegenover
kan men zich het een en ander veroorloven.In dit soort achtergronden van het criminele gedrag liggen mogelijk aanknopingspunten
om in de preventieve sfeer iets te doen aan de overmaat aan criminaliteit
onder Marokkaanse en Antilliaanse jongeren.Voor integratie is oververtegenwoordiging in de criminaliteit vooral relevant
omdat het, net zoals bij betrokkenheid van moslims bij terreur, de verhoudingen
tussen bevolkingsgroepen verstoort. Het leidt tot wederzijdse achterdocht
en men gaat elkaar mijden. Van de voor integratie zo belangrijke onderlinge
contacten komt zo weinig terecht. Daarom hecht ik eraan dat wij ons samen
met de betrokken gemeenschappen sterk maken voor de preventie van criminaliteit
onder jongeren uit de groepen waar het hier om gaat. In de periode 2001–2004
zijn vanuit het integratiebeleid aan de gemeenten middelen beschikbaar gesteld
voor het ontwikkelen van effectieve preventieve aanpakken. Thans loopt een
onderzoek naar de resultaten die dit heeft opgeleverd. Op basis van uitkomsten
van dat onderzoek wil ik mij beraden op verdere stappen.Eerder in deze jaarnota is al gewezen op het specifieke beleid gericht
op Antilliaanse jongeren. De arrangementen die ik met de Antillianengemeenten
heb afgesloten hebben mede tot doel de overmaat aan criminaliteit onder Antilliaanse
jongeren terug te dringen. De minister van Justitie is intussen bezig met
een aanpak voor de overmatige recidive onder Marokkaanse jongeren.Net zoals voor Antillianen zullen ook voor Marokkanen en eventueel voor
andere allochtone groepen afspraken worden gemaakt met de gemeenten. Het gaat
om een geconcentreerde aanpak, in eerste instantie in probleemwijken in de
vier grote steden. De aanpak is zowel preventief als repressief. Daarvoor
is samenwerking nodig tussen de strafrechtsketen en instellingen die zich
richten op versterking van positieve factoren in opvoeding, vrije tijd, scholing
en toeleiding naar werk. In de aanpak is er een rol voor het Openbaar Ministerie
als regisseur voor de overige justitieorganisaties. De Kamer wordt hierover
in het komende parlementaire jaar geïnformeerd.In meer algemene zin zijn er vanuit verschillende departementen vormen
van jeugdbeleid die mede tot doel hebben de jeugd op het rechte pad te houden.
Vanuit justitie gebeurt dit met het oog op de vergroting van de veiligheid
(het Veiligheidsprogramma). Verder is er ook het justitieprogramma Jeugd Terecht
dat tot doel heeft de effectiviteit van de justitiële keten
voor jongeren te vergroten. Het ministerie van VWS concentreert zich op het
versterken van samenhang en coördinatie in het jeugdbeleid en de jeugdhulpverlening
(Operatie Jong). OCW richt zich op het terugdringen van het voortijdig verlaten
van het onderwijs en het vergroten van de veiligheid op scholen. Het kabinet
heeft onlangs 20 miljoen euro extra uitgetrokken ten behoeve van beleid voor
allochtone jongeren. De extra middelen worden deels ingezet op het voorkomen
van uitval van allochtone jongeren door stimulering van participatie aan sportactiviteiten
(zie ook 2.6). Voor een ander deel gaat het extra geld naar de aanpak van
criminele allochtone jongeren.Jongeren die aan het werk zijn hebben minder tijd en minder de geneigdheid
om zich aan te sluiten bij criminogene groepen. De Taskforce Jeugdwerkloosheid
zet zich in voor het vergroten van de arbeidsdeelname van jongeren en levert
zo ook een bijdrage aan het verminderen van de disproportionele werkloosheid
onder allochtone jongeren (zie 2.10). Voor een meer toegespitste aanpak van
de criminaliteit onder de tweede generatie is een goed inzicht nodig in de
factoren en processen die daarbij een rol spelen. Ik laat hiernaar nader onderzoek
doen.2.9 Verdere vooruitgang in het onderwijsPositieve ontwikkelingenOnderwijs en arbeid zijn onverminderd sleutelfactoren in de integratie.
De ongunstige arbeidsmarktpositie waarin veel arbeidsmigranten in de jaren
tachtig terecht zijn gekomen, heeft alles te maken met hun zeer lage opleidingsniveau
en hun geringe beheersing van de Nederlandse taal. Voor de integratie is het
van doorslaggevend belang dat de beheersing van het Nederlands van de eerste
generatie verbetert en dat de tweede generatie in het onderwijs een goede
basis krijgt voor een geïntegreerde deelname aan de samenleving. Dat
laatste is niet vanzelfsprekend. In vele allochtone gezinnen wordt thuis geen
Nederlands gesproken. Daardoor beginnen de kinderen aan het basisonderwijs
met een achterstand in taalvaardigheid in het Nederlands. Er is heel wat voor
nodig om die achterstand later weer in te lopen. Toch zijn er wat dit betreft
positieve ontwikkelingen te berichten. Scholen slagen er steeds beter in om
de competenties van allochtone leerlingen tot ontwikkeling te brengen en hun
schoolloopbanen te laten lijken op die van autochtone leerlingen.Betere prestaties in het basisonderwijsDe schoolloopbanen van jongeren worden in belangrijke mate bepaald door
hun prestaties in het basisonderwijs. Cruciaal is de score op de CITO-eindtoets
basisonderwijs. De Turkse en Marokkaanse leerlingen scoren op de eindtoets
nog steeds beduidend lager dan autochtone leerlingen, maar in de loop van
de tijd is hun achterstand aanzienlijk verminderd. Tussen 1994 en 2002 hebben
zij zo'n 30% van hun achterstand ingelopen1.
Bij alle negatieve berichtgeving over Marokkaanse jongeren is het goed te
vermelden dat de grootste vooruitgang in prestaties aan het einde van het
basisonderwijs zich juist bij hen voordoet.De prestatievooruitgang op de eindtoets is vooral daarom opmerkelijk,
omdat de achterstand bij de start van het basisonderwijs over de jaren heen
niet veel minder is geworden. Dit doet vermoeden dat de vooruitgang vooral
te danken is aan het onderwijs dat de kinderen krijgen. Er zijn verschillende
aanwijzingen dat leerkrachten in het basisonderwijs steeds meer
vat krijgen op de cognitieve ontwikkeling van hun allochtone leerlingen. Dit
blijkt onder meer uit het feit dat bij rekenen de vooruitgang het grootst
is1. Rekenen leer je vrijwel uitsluitend op school
en daardoor hebben docenten meer grip op de rekencompetenties van leerlingen
dan op hun taalvaardigheden. De rekenprestaties van allochtone leerlingen
aan het einde van het basisonderwijs doen in de jongste peilingen niet meer
veel onder voor die van autochtone leerlingen.Dat basisschooldocenten beter weten in te spelen op de aanvangsachterstand
van hun allochtone leerlingen blijkt ook uit het gegeven dat het negatieve
effect van zwarte scholen op de prestaties van de leerlingen in de loop van
de tijd is afgenomen2. Eerder, bij de bespreking
van concentratieverschijnselen (paragraaf 2.5), is overigens al duidelijk
geworden dat dit nog niet betekent dat we ons niet meer druk hoeven te maken
over zwarte scholen. Gunstiger schoolloopbanen na het basisonderwijsDe verbetering van de prestaties in het basisonderwijs werkt door in de
verdere schoolloopbanen3. Natuurlijk zijn allochtone
leerlingen nog oververtegenwoordigd in de lagere schooltypen van het voortgezet
onderwijs, maar een steeds groter deel van hen gaat naar het havo of vwo.
Opmerkelijk is dat allochtone leerlingen die in het voortgezet onderwijs een
diploma halen, daarna vaker dan autochtone leerlingen verder gaan studeren4. Sinds het midden van de jaren negentig is de instroom
van Turkse en Marokkaanse studenten in het hbo en het wo verdubbeld. Daarbij
kiezen ze ook vaker studierichtingen met goede perspectieven op de arbeidsmarkt:
economische opleidingen, rechten.Zorgen over uitvalBij al het goede nieuws over de schoolprestaties en schoolloopbanen van
allochtone leerlingen zijn er ook punten van zorg. Het aanhoudend lage aanvangsniveau
is al vermeld. Ook zorgelijk is dat in het voortgezet onderwijs van de allochtone
leerlingen een veel groter deel voor het eindexamen zakt dan van de autochtone
leerlingen. Nog verontrustender is dat het aandeel voortijdig schoolverlaters
onder de allochtone leerlingen veel hoger is5.
Dat is vooral daarom zorgelijk omdat het voortijdig verlaten van de school
een belangrijke factor is in de veel hogere betrokkenheid van allochtone jongeren
bij criminaliteit. Een ander punt van zorg vormen de sociale en culturele
spanningen in scholen die onder andere blijken uit het eerder aangehaalde
onderzoek onder Amsterdamse scholen (zie ook 2.6).Effectiviteit van beleid verder vergrotenOnderwijsprestaties en schoolloopbanen zijn het resultaat van de werking
van een groot aantal factoren. Het integratiebeleid in het onderwijs is maar
één van die factoren. Toch staat het voor de minister van OCW
en voor mij wel vast dat het integratiebeleid in het onderwijs zijn eigen
bijdrage levert aan de vooruitgang die is geboekt. Dat betekent niet dat we
nu tevreden achterover kunnen leunen. Uit de passage over de eindexamenresultaten,
de uitval en de sociale en culturele spanningen is duidelijk dat we er nog
niet zijn. Het moet beter en het kan ook beter. De minister voor OCW heeft
in het afgelopen jaar met de Kamer gesproken over maatregelen om de effectiviteit
van het onderwijsachterstandenbeleid te vergroten. De gewichtenregeling wordt
toegespitst op de groepen met de grootste achterstand en laat
de factoren die er het meest toe doen het zwaarste wegen. Daarom is er het
voornemen niet de herkomst van leerlingen maar hun taalachterstand als criterium
voor het toekennen van extra middelen aan scholen te nemen.Rol van onderwijs in culturele integratie versterkenMaar integratie in het onderwijs gaat niet alleen over betere schoolprestaties.
Zoals in het begin van deze nota al is aangegeven focust het integratiebeleid
niet langer uitsluitend op sociaal-economische aspecten. De aandacht verschuift
naar de sociale en culturele kanten van de integratie. Het onderwijs speelt
hierin een belangrijke rol. Integratiebeleid in het onderwijs is niet meer
alleen onderwijsachterstandenbeleid. De rol van het onderwijs in de vorming
van burgerschap wordt versterkt en wettelijk vastgelegd. De voorgestelde wetswijziging
die hiervoor nodig is heeft de Kamer al gepasseerd.Relevant voor de culturele integratie en gedeeld burgerschap is ook het
initiatief van de minister van OCW om te komen tot een canon van de belangrijkste
feiten over de Nederlandse samenleving en haar geschiedenis die kan dienen
als richtsnoer voor het onderwijs. Een commissie ter voorbereiding van deze
canon is op 31 augustus 2005 geïnstalleerd.2.10 Stagnatie op de arbeidsmarkt: conjunctuur zit tegenSinds 2001 minder vraag naar arbeidSinds 2001 kampt de arbeidsmarkt met een teruglopende conjunctuur. Dit
heeft gevolgen voor de werkgelegenheid. Terwijl in 2001 na een aantal jaren
van economische expansie de werkloosheid was teruggelopen tot onder de drie
procent van de beroepsbevolking zijn in de jaren daarna de werkloosheidspercentages
elk jaar iets gestegen1. Hierdoor staat de totale
werkloosheid nu op iets meer dan vijf procent.Allochtonen hebben extra last van verminderde arbeidsvraagDe ervaring leert dat ruime arbeidsmarkten ongunstig zijn voor werkzoekenden
die bij sollicitaties om wat voor reden dan ook niet vooraan in de rij van
kandidaten voor een functie worden geplaatst. Een neergaande conjunctuur komt
daardoor altijd extra hard aan bij jongeren, ouderen en allochtonen. Niet-westerse
allochtonen zijn meer dan autochtonen aangewezen op lager geschoolde en flexibele
banen. Deze staan doorgaans het eerst op de tocht bij een terugloop van de
conjunctuur.In 2001 kwam een einde aan een periode van periode van toenemende arbeidsparticipatie
(van 37% naar 50%) en dalende werkloosheid (van 25% naar 9%) onder niet-westerse
allochtonen2. Tussen 1994 en 2001 was de arbeidsparticipatie
van niet-westerse allochtonen toegenomen van 37% naar 50% en de werkloosheid
gedaald van 25% naar 9%. Sinds 2001 is de werkloosheid weer opgelopen: van
9% tot 16% begin 2005.De neergang in de conjunctuur heeft niet alleen gevolgen voor niet-westerse
groepen, ook anderen hebben ermee te maken. Maar de arbeidsmarktpositie van
niet-westerse allochtonen blijkt gevoeliger voor conjuncturele fluctuaties
dan bij autochtonen het geval is. Bij aantrekkende werkgelegenheid is de verwachting
dat de stijgende lijn voor niet-westerse allochtonen zich weer zal herstellen.Bij het beschouwen van de gegevens over arbeidsparticipatie en werkloosheid
moet worden bedacht dat de verschillen tussen autochtonen en niet-westerse
allochtonen voor een belangrijk deel worden bepaald door het veel lagere opleidingsniveau
van niet-westerse allochtonen. Houdt men hier rekening mee dan zijn de verschillen
beduidend kleiner. Ook andere factoren spelen een rol: taalvaardigheid in
het Nederlands, kennis van de arbeidsmarkt, werkzoekstrategieën, beschikbaarheid
van relevante sociale netwerken en voorkeur bij arbeidsorganisaties voor autochtone
werknemers1.Allochtonen uit alle groeperingen hebben last van de gestegen werkloosheid,
maar er zijn toch nog flinke verschillen. Surinaamse en Turkse mannen slagen
er met een werkloosheid van 10% en 12% in 2004 beduidend beter in om aan werk
te komen en aan het werk te blijven dan allochtonen uit andere groeperingen.
Zo was de werkloosheid onder de Marokkaanse beroepsbevolking in 2004 22%.
Bij de mannen onder hen was maar liefst 24% werkloos. Werkzoekenden uit de
nieuwere etnische groepen hebben overig het meest last van de te ruime arbeidsmarkt.
Bij deelgroeperingen onder hen zijn er werkloosheidspercentages variërend
van 25% tot 50%.Verontrustend hoge jeugdwerkloosheidZoals al gezegd is een arbeidsmarkt met veel aanbod en weinig vraag vooral
ongunstig voor jongeren. Jongeren hebben weinig ervaring en moeten zich op
de arbeidsmarkt nog bewijzen. Als er veel aanbod is werkt hen dat tegen.De verminderde arbeidsvraag heeft de totale jeugdwerkloosheid (15–24
jr) opgestuwd tot boven 12%2. Bij allochtonen
heeft de jeugdwerkloosheid inmiddels verontrustende vormen aangenomen3. Van de Turkse en de Marokkaanse jongeren die deelnemen
aan de arbeidsmarkt was in 2004 24% werkloos, van de Surinaamse en Antilliaanse
jongeren nauwelijks minder.Het enige lichtpuntje in deze weinig opwekkende ontwikkeling is dat onder
de allochtone jongeren de toename van de werkloosheid gelijke tred houdt met
de toename van de totale werkloosheid onder de allochtone beroepsbevolking.
Bij autochtonen is de werkloosheid onder jongeren beduidend sterker toegenomen
dan onder de totale beroepsbevolking.Zeer lage arbeidsdeelname in sommige groeperingenOver het geheel genomen blijft de netto-arbeidsparticipatie onder niet-westers
allochtonen met 48% ver achter bij de participatie van autochtonen, van wie
67% werkt4. Er zijn verschillen tussen de onderscheiden
groeperingen, maar eigenlijk springen alleen de Surinamers, en dan vooral
de Surinaamse vrouwen er in positieve zin uit. Van de Surinaamse vrouwen werkt
in totaal 58%. Daarmee is de arbeidsdeelname van de Surinaamse vrouwen hoger
dan die van autochtone vrouwen (56%).De hoge non-participatie van allochtonen heeft onder andere te maken met
het feit dat een relatief groot deel van hen arbeidsongeschikt is5. In 2003 heeft 14% van de 15–65-jarige Turken
een WAO-uitkering. Bij de Marokkanen is dit 12%. Het aandeel arbeidsongeschikten
onder autochtonen was in 2003 iets minder dan 9%. Ook speelt een rol dat het
opleidingsniveau van veel niet-westerse allochtonen te laag is om met succes te kunnen concurreren op de arbeidsmarkt. Bovendien zijn er
onder niet-westerse allochtonen relatief veel jongeren. Ook dat drukt de arbeidsparticipatie.
Verder zijn er culturele factoren die in veel groepen de deelname van vrouwen
aan de arbeidsmarkt in de weg staan.In samenhang met hun geringe arbeidsdeelname zijn niet-westerse allochtonen
sterk oververtegenwoordigd onder degenen die voor hun inkomen afhankelijk
zijn van een uitkering. Het aandeel personen met een uitkering (afgezien van
aow) is onder allochtonen ongeveer twee keer zo groot als onder autochtonen:
25% tegen 13%. De oververtegenwoordiging komt bij alle soorten uitkeringen
voor, maar is het meest pregnant bij de bijstand (11% bij allochtonen, 2%
bij autochtonen).In een ruime arbeidsmarkt kunnen gegeneraliseerde negatieve beelden over
sollicitanten sterker hun stempel drukken op het verloop en de uitkomst van
sollicitatieprocedures dan wanneer het arbeidsaanbod beperkt is. Niet-westerse
allochtonen die op zoek zijn naar werk of een stageplaats hebben hier last
van1. Openlijke discriminatie is in dit soort
gevallen vaak moeilijk aan te tonen, maar het is voor niet-westerse allochtonen
wel een extra belemmering om aan het werk te komen.Veel zelfstandige ondernemers onder allochtonenUit de hoge werkloosheid onder niet-westerse allochtonen kan niet worden
afgeleid dat zij in het algemeen niet bereid zijn de handen uit de mouwen
te steken. Dit blijkt overduidelijk uit de ontwikkeling van het zelfstandig
ondernemerschap onder hen2. Het aantal personen
dat werkzaam is als zelfstandig ondernemer stijgt onder niet-westerse allochtonen
veel sneller dan onder autochtonen. In 2003 waren er 42 600 bedrijven
die werden gerund voor niet-westerse allochtonen. Vooral Turken, maar ook
bijvoorbeeld Irakezen tonen zich ondernemingslustig. Volgens de laatst bekende
stand werkt 4,2% van de niet-westerse allochtone beroepsbevolking zelfstandig.
Onder autochtonen is dit 9,6%3.Terwijl het allochtone ondernemerschap zich voorheen vrijwel uitsluitend
beperkte tot de detailhandel en de horeca is er nu sprake van diversificatie.
Vooral de zakelijke dienstverlening is in trek. Het zijn vooral jonge ondernemers
van de tweede generatie die perspectief zien in deze sector van ondernemen.
De kansen van de tweede generatie om de moeilijke startjaren van een onderneming
door te komen zijn aanzienlijk gunstiger dan bij de eerste generatie.Actieve samenwerking met partners om belemmeringen uit
de weg te ruimenVanuit mijn verantwoordelijkheid voor het integratiebeleid volg ik de
ontwikkeling van de arbeidsmarktpositie van niet-westerse allochtonen nauwlettend.
Deelname aan arbeid is essentieel voor integratie en sociale cohesie. Daarom
verheugt het mij dat de collega's van SZW zo uitermate actief bezig zijn met
het wegnemen van belemmeringen voor deelname van minderheden aan de arbeidsmarkt
en aan arbeid.De Staatssecretaris van SZW heeft een onderzoek laten verrichten naar
het wegnemen van belemmeringen voor allochtonen op de arbeidsmarkt, waaronder
discriminatie4. Over de resultaten van het onderzoek
is de Kamer op 14 april 2005 geïnformeerd.Van groot belang is dat alle relevante actoren hun verantwoordelijkheid
nemen en actief samen werken om de oplossingen tot stand te brengen. Ook de overheid heeft hierbinnen een belangrijke rol, maar kan niet
zonder de actieve inbreng van de andere partijen. Om een gezamenlijk proces
op gang te brengen en te ondersteunen heeft SZW op 12 januari jl. de conferentie
«Samenwerken aan integratie op de werkvloer» georganiseerd met
als doel onderling concrete afspraken te maken. Deze conferentie vormde een
onderdeel van het Breed Initiatief Maatschappelijke Binding. Op 12 januari
is met elkaar gesproken over de wijze waarop integratie en sociale cohesie
in dit land versterkt kan worden. De conferentie heeft geresulteerd in een
groot aantal concrete extra actiepunten op SZW terrein om de arbeidsparticipatie
van allochtonen een extra impuls te geven en discriminatie tegen te gaan.
Bij elk van de geformuleerde actiepunten zijn één of meerdere
organisaties bereid gevonden om als voortrekker op te treden.In het kader van het Breed Initiatief Maatschappelijk Binding werken overheid,
sociale partners en maatschappelijke- en minderhedenorganisaties intensief
samen aan verbetering van de arbeidsmarktpositie van etnische minderheden.
Dit gebeurt door aan bestaande initiatieven een extra impuls te geven en daar
waar nodig nieuwe initiatieven op gang te brengen. Onderdeel van de voorgenomen
acties vormt ook het opsporen en tegengaan van mogelijke vormen van discriminatie
op de arbeidsmarkt. De staatssecretaris van SZW heeft de Kamer op 12 mei 2005
over de activiteiten geïnformeerd (zie voor een concrete beschrijving:
paragraaf 8 van de bijlage).Op 19 april 2005 is de stand van zaken opgemaakt tijdens een tweede SZW
conferentie «Samenwerken aan Integratie op de Arbeidsmarkt». Ook
na 19 april blijft het belangrijk het in gang gezette proces te ondersteunen.
Het Landelijk Netwerk Diversiteitsmanagement zal daarbij – als verspreider
van good practices – een belangrijke rol vervullen.Voorts zal het kabinet de Stuurgroep Allochtone Vrouwen en Arbeid in het
leven roepen om de acties te bewaken die de Commissie Participatie van vrouwen
uit etnische minderheidsgroepen (PAVEM) de afgelopen jaren in gang heeft gezet.
Tegelijkertijd moet de stuurgroep voor de verbinding zorgen tussen de verschillende
partijen die betrokken zijn bij de participatie van allochtone vrouwen. Het
plan van aanpak «Emancipatie en Integratie» beoogt om de komende
jaren 20 000 vrouwen en meisjes extra te laten deelnemen aan bijvoorbeeld
bijeenkomsten, taalcursussen of arbeidsmarkttrajecten. Hierbij zal intensief
worden samengewerkt met de gemeenten van de G30 In verband met de excessieve
jeugdwerkloosheid is natuurlijk ook het werk van de al eerde ingestelde Taskforce
Jeugdwerkloosheid relevant. De Taskforce richt zich primair op het losweken
van nieuwe banen voor jongeren bij werkgevers. Dit is bij een tegenwerkende
conjunctuur geen eenvoudige opgave. Onder de omstandigheid van een ruime arbeidsmarkt
komt daar nog als extra hindernis bij dat veel te veel jongeren zich op de
arbeidsmarkt melden zonder een startkwalificatie, dat is een diploma op het
niveau van tenminste niveau 2 van het mbo. Daarbij moet overigens wel worden
vermeld dat op dit moment jongeren met ten hoogste vmbo-diploma een grotere
kans hebben om aan de slag te komen dan mbo-gediplomeerden.Hoewel het aantal zelfstandige ondernemers onder niet-westerse allochtonen
sterk toeneemt is er nog ruimte voor verdere groei. Bovendien kan het allochtone
ondernemerschap een flinke kwaliteitsimpuls gebruiken. De staatssecretaris
van economische zaken heeft in samenspraak met mij en met de collega's van
SZW, VWS en OCW een reeks initiatieven genomen. Zij heeft het
Actieplan Nieuw Ondernemerschap opgesteld. Aan het plan is ook door het bedrijfsleven
actief meegewerkt. Doelstelling van het actieplan is kortweg meer en betere
nieuwe ondernemers. Om dit te bereiken is inmiddels onder meer de Adviesraad
Nieuw Ondernemerschap ingesteld. Ter promotie van nieuw ondernemerschap wordt
samengewerkt met succesvolle rolmodellen en is samen met het MKB een prijs
ingesteld. Voor het onderwijs is het Actieprogramma Ondernemers en Onderwijs
in werking gesteld. Het programma bevat acties om ondernemerschap via het
onderwijs te promoten en leerlingen beter voor te bereiden op een loopbaan
als zelfstandig ondernemer.2.11. Geen integratie zonder emancipatieAndere rol van vrouwen in de herkomstlandenIn veel van de herkomstlanden van niet-westerse allochtonen is de positie
en de rol van vrouwen een heel andere dan in Nederland. Vooral in veel islamitische
landen nemen vrouwen niet of nauwelijks deel aan het openbare leven. Hun plaats
is thuis, in het huishouden, waar zij als eerste verantwoordelijk zijn voor
de opvoeding van de kinderen en het huishoudelijk werk. In samenhang hiermee
is onderwijs voor vrouwen minder belangrijk. De huwelijksleeftijd en ook de
leeftijd waarop de vrouwen hun eerste kind krijgen ligt veel lager dan in
de westerse wereld en het aantal kinderen is veel groter. De rechtspositie
van vrouwen is vaak beduidend ongunstiger dan die van mannen. Aan de vrouwen
worden hoge eisen gesteld voor wat betreft hun trouw aan de (toekomstige)
partner. De sociale omgang binnen en buiten de familie is onderworpen aan
een uitgebreid stelsel van voorschriften en regels.Positie in herkomstland werkt door in positie in NederlandBij dit beeld moet direct worden opgemerkt dat de positie van vrouwen
in een aantal islamitische landen in beweging is en dat er aanzienlijke verschillen
zijn tussen landen en ook binnen landen. De situatie in de grotere steden
lijkt vaak veel meer op het westerse patroon dan op het platteland. Het beeld
van vrouwen in een achtergestelde, volstrekt ongeëmancipeerde positie
gaat vooral op voor het platteland.Voor de positie van met name Turkse en Marokkaanse vrouwen in Nederland
is dit laatste een relevant gegeven. Het merendeel van hen is namelijk afkomstig
van dit platteland. Dit geldt voor diegenen van de eerste generatie die naar
Nederland zijn gekomen in samenhang met de arbeidsmigratie, – ruwweg
de migranten van vóór 1990 –, maar het geldt ook voor
een belangrijk deel van de vrouwelijke huwelijksmigranten van de afgelopen
jaren.Als gevolg van hun herkomst vanuit de rurale gebieden vertoonde de positie
van veel Turkse en Marokkaanse vrouwen in Nederland tot in de jaren negentig
sterke overeenkomsten met die van hun seksegenoten op het platteland van de
herkomstlanden1. De vrouwen hadden weinig of
geen opleiding, spraken geen of vrijwel geen Nederlands, weinigen van hen
werkten, ze waren op jonge leeftijd getrouwd, kwamen weinig op straat en hun
bestaan stond voor het overgrote deel in het teken van de opvoeding van de
vele kinderen. De ongeschreven regels over de sociale omgang stonden en staan
niet zelden een oriëntatie op de Nederlandse samenleving in de weg. Ze
vormen met regelmaat ook een obstakel voor integratie, bijvoorbeeld
doordat ze de deelname van vrouwen aan een inburgeringscursus verhinderen.Geleidelijke veranderingIn de afgelopen tien á vijftien jaar begint er geleidelijk enige
verandering te komen in de positie van Turkse en Marokkaanse vrouwen. Dat
komt vooral door de opkomst van de tweede generatie. Via school komen de meisjes
en jonge vrouwen veel intensiever in contact met de Nederlandse manier van
leven dan hun ouders. Vooral in hun opvattingen over het belang van leren
en over de taakverdeling tussen mannen en vrouwen nemen zij het een en ander
over. In samenhang hiermee zijn de schoolprestaties en schoolloopbanen van
Turkse en Marokkaanse meisjes in de afgelopen jaren sterk verbeterd. Hun taalprestaties
in het basisonderwijs overtreffen nu de prestaties van de Turkse en Marokkaanse
jongens. En ook in het voortgezet onderwijs doen zij het beter dan hun mannelijke
leeftijdgenoten.Gedrag verandert langzamerDe verandering in opvattingen over man-vrouw rollen mag dan in beweging
zijn, in het gedrag blijft vaak nog veel bij het oude. Zo ligt de huwelijksleeftijd
van Turkse en Marokkaanse vrouwen in Nederland nog steeds veel lager dan die
van autochtone vrouwen1. Ook krijgen ze nog op
veel vroegere leeftijd kinderen en is het aantal kinderen dat ze krijgen groter.
Er is wel een tendens naar convergentie, maar de verschillen zijn nog steeds
aanzienlijk. Veel van de modernere opvattingen over partnerkeuze, werken en
taakverdeling in het huishouden die meisjes van de tweede generatie er in
hun middelbare schooljaren op na houden sneuvelen in een praktijk die sterk
wordt bepaald door de verwachtingen en de daarmee verbonden sociale druk van
hun sociale omgeving. Een van de gevolgen daarvan is het trouwen in eigen
kring, in veel gevallen met een partner die nog in het herkomstland woont,
waardoor het integratieproces weer van voor af aan kan beginnen. Eerder in
deze jaarnota is hier al het nodige over gezegd (par. 2.4).Geringe arbeidsdeelnameIn samenhang met de andere opvattingen over de rol van vrouwen in het
huishouden en in de samenleving is de arbeidsparticipatie van Turkse (33%)
en Marokkaanse (28%) vrouwen zo'n 25 procentpunten lager dan die van autochtone
(56%) vrouwen2. Daarbij moet overigens wel worden
bedacht dat ook onder de autochtone bevolking veel minder vrouwen dan mannen
(76%) aan het werk zijn. Uitgedrukt in procentpunten is de kloof in arbeidsdeelname
tussen mannen en vrouwen onder Turken en Marokkanen daardoor niet veel groter
dan onder de autochtone bevolking.Uitwassen geen uitzonderingPremoderne opvattingen, gebruiken en gewoonten over de rol van vrouwen
in niet-westerse gemeenschappen hebben effecten op het opleidingsniveau, de
taalvaardigheid in het Nederlands en de arbeidsparticipatie van niet-westerse
vrouwen, maar ze kunnen ook diep en soms dramatisch ingrijpen in het persoonlijk
leven en de lichamelijke integriteit van de vrouwen. Uitwassen als eergerelateerd
geweld, het verstoten van vrouwen tijdens een verblijf in het
herkomst land, vrouwenbesnijdenis en gedwongen huwelijken zijn helaas geen
zeldzame uitzonderingen.Extra beleidsinzet voor emancipatie van allochtone vrouwen
blijft nodigZonder emancipatie geen integratie. Daarom is de emancipatie van vrouwen
uit etnische minderheden een van de speerpunten van het integratiebeleid.
Dit emancipatiebeleid richt zich in de eerste plaats op het doorbreken van
het isolement ten opzichte van de Nederlandse samenleving waarin veel niet-westerse
vrouwen zich bevinden.Het emancipatiebeleid voor vrouwen is een verantwoordelijkheid van de
minister van SZW. Dit emancipatiebeleid is de afgelopen jaren meer en meer
toegespitst op vrouwen uit niet-westerse groeperingen. Gezamenlijk hebben
de minister van SZW en ik een actieprogramma in werking gezet dat allochtone
vrouwen die in een kansarme positie verkeren uit hun isolement moet halen.
Gemeenten vervullen hierin een sleutelrol. Zij worden ondersteund met concrete
acties om deze vrouwen te bereiken.Lang niet alle vrouwen uit niet-westerse groepen staan zo ver van de samenleving
af dat we al blij mogen zijn als het lukt om hun basiscompetenties tot deelname
aan de samenleving enigszins te vergroten. Een aanzienlijk deel van de vrouwen
is uitstekend in staat om deel te nemen aan de arbeidsmarkt en het maatschappelijke
leven mits ze daarvoor een extra zetje krijgen in de vorm enige aanvullende
toerusting. De Commissie PaVEM heeft hiervoor in de afgelopen jaren een reeks
van activiteiten ontwikkeld. In de komende jaren moeten de resultaten hiervan
zichtbaar worden.Dieptestrategie nodig voor het tegengaan van uitwassenDe beleidsinzet op de emancipatie van niet-westerse vrouwen die tot dusver
is geschetst is aan te duiden als een breedtestrategie. In het voorgaande
heb ik gewezen op uitwassen in de omgang met vrouwen in sommige niet westerse
groeperingen. Meer in het bijzonder heb ik daarbij eergerelateerd geweld en
het verstoten van vrouwen in het herkomstland op het oog. Deze praktijken
passen absoluut niet in een samenleving als de onze. Dat geldt overigens ook
voor vrouwenbesnijdenis en gedwongen huwelijken.Voor deze aspecten van het leven van allochtone vrouwen is een dieptestrategie
nodig. In samenspraak met de minister van Justitie is een aantal trajecten
in werking gesteld om deze praktijken tegen te gaan en de getroffen vrouwen
behulpzaam te zijn. De trajecten hebben als eerste doel om meer zicht te krijgen
op deze praktijken en op de mogelijkheden om er iets tegen te doen. Inmiddels
is gestart met de ontwikkeling van een concrete aanpak.Emancipatie agenderenDe eigen ervaring met emancipatie in Nederland heeft geleerd dat de emancipatie
van vrouwen niet in de eerste plaats wordt gerealiseerd door overheidsbeleid
en overheidsmaatregelen. Doorslaggevend is vooral het bewustzijn van vrouwen
van hun eigen positie, hun mogelijkheden daar verandering in te brengen en
hun bereidheid zich daarvoor in te zetten. Maar emancipatie in niet-westerse
bevolkingsgroepen is niet alleen een zaak van vrouwen. Ook mannen spelen hun
rol. Zij dienen zich te realiseren dat de traditionele voorrechten die in
veel niet-westerse samenlevingen aan mannen worden toegekend hier niet meer
passen.Bewustwording van de rollen die aan vrouwen en mannen worden toegekend
gaat niet alleen over vragen als wie het huishouden moet doen, wie het geld
beheert, hoe je met anderen behoort om te gaan, wie moet werken. Het gaat
ook over seksuele voorkeuren en keuzen. Homoseksualiteit ligt in veel niet-westerse
groepen moeilijk. In samenhang hiermee is negatieve bejegening van homoseksuelen
door niet-westerse allochtonen geen zeldzaamheid. Ook dit vormt een sta in
de weg voor integratie. Het is nodig dat homoseksualiteit onder niet-westerse
groepen bespreekbaar wordt. FORUM ontwikkelt hiervoor een aanpak.Mijn eigen inzet is erop gericht om naast de al genoemde initiatieven
in mijn contacten met allochtone groepen keer op keer kwesties die te maken
hebben met de emancipatie van allochtone vrouwen (en mannen) te agenderen.
Ik spreek daar ook de allochtone mannen op aan. Dat doe ik in mijn overleg
met de partners van het Landelijk Overleg Minderheden, met de religieuze organisaties,
tijdens mijn werkbezoeken aan gemeenten, tijdens mijn bezoeken aan de herkomstlanden,
kortom bij elke gelegenheid die zich voordoet. Want emancipatie is vooral
ook bewustwording, is vooral ook praten.3 CONCLUSIES: KANSEN VOOR INTEGRATIETwee jaar geleden heeft het kabinet een omslag in het integratiebeleid
ingezet. Het kabinet maakt zich sterk voor een meer verplichtend, meer resultaatgericht
en meer eenheidzoekend beleid. Uit de gegevens die ik in deze jaarnota heb
gepresenteerd blijkt dat de noodzaak voor de beleidsomslag nog niets van zijn
actualiteit heeft verloren. We hebben te maken met een verhoudingsgewijs snel
groeiende niet-westerse bevolking, die in toenemende mate geconcentreerd leeft
in onze grote en middelgrote steden. De sociale en culturele integratie van
de niet-westerse allochtonen stagneert en als gevolg van de tegenwerkende
conjunctuur kost het niet-westerse allochtonen grote moeite om aan het werk
te komen of te blijven. Tegelijkertijd voelen burgers zich bedreigd door terroristisch
geweld dat wordt bedreven uit naam van de godsdienst die in het dagelijks
leven van een groot deel van onze allochtone medeburgers zo'n centrale rol
speelt.Toch heb ik er vertrouwen in dat we, mede als gevolg van het ingezette
beleid, een keer ten goede kunnen bewerkstelligen. Want tegenover negatieve
ontwikkelingen staan ook positieve signalen. Het bewustzijn dat wij, allochtonen
en autochtonen, er samen voor staan om de samenleving voor ons allemaal leefbaar
te houden wint naar mijn indruk veld. Het Breed Initiatief Maatschappelijke
Binding heeft die indruk in het afgelopen jaar versterkt. Velen voelen zich
aangesproken en uitgelokt door het beroep dat het kabinet doet op de eigen
verantwoordelijkheid en het eigen initiatief van allochtone en autochtone
burgers. Voor de toekomst vind ik de positieve ontwikkeling van de schoolprestaties
en schoolloopbanen van allochtone leerlingen van grote betekenis. Hierdoor
ontwikkelt zich een allochtone intellectuele voorhoede die de negatieve beeldvorming
over niet-westerse allochtonen kan doen kantelen. Zeer positief is ook dat
zoveel allochtonen niet bij de pakken neer gaan zitten, maar hun nek uitsteken,
onder andere door zelf een bedrijf te beginnen. Positief ook zijn de reacties
van moslims en hun organisaties op de nieuwe bedreigingen tegen de samenleving
door een kleine groep ideologisch verdwaasde jongeren. Actieve moslims verzetten
zich tegen het misbruik van de islam voor doelen die niet de hunne zijn, met
middelen die zij verafschuwen.Deze positieve ontwikkelingen ondersteunen en versterken, dat is naar
mijn opvatting op dit moment het beste antwoord dat het integratiebeleid kan
geven. Ik meen dat we daarmee op de goede weg zijn. In deze nota heb ik aangegeven
welk beleid er op de kerngebieden van het integratiebeleid van mij, van ons,
de komende twee jaar te verwachten is. Met wat er op de rol staat kan de integratie
naar mijn overtuiging precies die impuls krijgen die we op dit moment nodig
hebben. Dan kunnen we ook bereiken dat de grauwsluier van pessimisme die er
nu enigszins over hangt plaats maakt voor een meer positieve uitstraling.BIJLAGE 1BELEIDSONTWIKKELING OP KERNONDERWERPEN1 InburgeringsbeleidNederland kent sinds 1996 een inburgeringsbeleid voor nieuwkomers. Waar
aanvankelijk op basis van vrijwilligheid deel werd genomen aan programma's
is in 1998 voor de nieuwkomers de plicht tot inburgering geïntroduceerd.
In dat jaar is de Wet inburgering nieuwkomers (WIN) ingevoerd. In 1999 is
ook de inburgering van personen die reeds langer in Nederland verblijven,
de zogeheten oudkomers, in gang gezet. Het nieuwe inburgeringsstelsel zal
naar verwachting in 2006 in werking treden. Het jaar 2005 is dan ook een overgangsjaar.Op basis van de thans nog vigerende WIN zijn nieuwkomers verplicht een
inburgeringsprogramma te volgen. Het doel van het programma is educatieve,
professionele, of maatschappelijke zelfredzaamheid.In 2004 zijn 22 687 nieuwkomers meldingsplichtig geworden voor deelname
aan een inburgeringsprogramma. In datzelfde jaar zijn 2 315 deelnemers
uitgevallen. In procenten is de uitval 5%. De uitval is beduidend lager dan
het streefgetal van 15% voor 2004.Van de nieuwkomers die het programma in 2004 hebben voltooid heeft 43%
NT2-niveau 2 of hoger behaald.Uit de door de gemeenten aangeleverde gegevens blijkt dat in 2004 19 875
oudkomers aan een inburgeringsprogramma zijn begonnen. Dat is ruim 500 meer
dan in 2003. In 2004 hebben 12 980 oudkomers hun traject afgerond. In
2003 waren dit er nog 6 788. In de periode vanaf 2000–2004
hebben in totaal ruim 64 000 oudkomers een start gemaakt met een inburgeringsprogramma.
Bijna 28 000 oudkomers hebben hun programma inmiddels afgerond.Voortzetting huidige inburgeringsstelselTot het nieuwe inburgeringsstelsel in werking treedt wordt het beleid
uitgevoerd conform de huidige wet- en regelgeving. Ook in 2005 ontvangen de
gemeenten daarom de rijksbijdragen op de wijze die is vastgelegd in de WIN
en de regelingen Oudkomers. Wel is voorzien in een wijziging van het bekostigingsbesluit
inburgering nieuwkomers. Deze wijziging houdt in dat de gemeenten niet langer
worden gefinancierd op basis van de t-2-systematiek. Met ingang van 2005 worden
ze bevoorschot en gefinancierd op basis van de daadwerkelijk gerealiseerde
output; dat is het aantal afgesloten inburgeringsprogramma's en het aantal
afgeronde trajecten.OudkomersSinds 1999 is structureel geïnvesteerd in het oudkomersbeleid. Om
het oudkomersbeleid vorm te geven zijn de afgelopen jaren via diverse specifieke
bijdrageregelingen middelen ter beschikking gesteld aan gemeenten. Ook voor
2005 worden 55 grote gemeenten (G54 + Emmen) in staat gesteld om oudkomers
inburgeringstrajecten aan te bieden.Vanaf het jaar 2005 maakt de inburgering deel uit van het Grotestedenbeleid
(GSB). Daarom krijgen de G30-gemeenten in 2005 de middelen voor de inburgering
van oudkomers als onderdeel van de Brede Doeluitkering Sociaal, Integratie
en Veilig (BDU SIV). Inmiddels is al een regeling van kracht waarin nadere
regels worden gesteld ten aanzien van het inburgeringsbeleid voor oudkomers
in de G30.De oudkomersprogramma's die onder de nieuwe regeling vallen moeten uiterlijk
31 december 2006 zijn afgerond en moeten ten minste 300 uren beslaan. Ook
hier vindt de financiële verantwoording plaats op basis van output. Er
worden twee prestatie-indicatoren gehanteerd: het aantal oudkomers waarmee
een overeenkomst wordt gesloten en het aantal afgeronde trajecten. De prestaties
van de gemeenten worden eenmaal per jaar gemeten via de monitor oudkomers.Met een afzonderlijke Regeling inburgering G25 2005 (Staatscourant
17 maart 2005, nr. 54:12), krijgen in 2005 ook 25 gemeenten die buiten het
grote stedenbeleid vallen de mogelijkheid om oudkomers een programma aan te
bieden.Resultaten inburgeringsbeleidDe gemeenten rapporteren ieder jaar in de periode februari-mei over de
resultaten van hun inburgeringsbeleid. Dit gebeurt door openstelling van de
applicatie monitor inburgering op de website www.monitorinburgering.nl. De
monitor inburgering is een database met een aantal specifieke vragenlijsten
over de inburgering. De vragenlijsten bestaan uit de volgende vragen:– het aantal starters aan inburgeringsprogramma's;– de kenmerken van de deelnemers;– de kenmerken van de programma's;– de resultaten (afronding, blijft in programma en uitval);– de uit- en doorstroomgegevens;– het behaalde taalniveau van de deelnemers bij aanvang en bij afronding
van het programma.Op basis van de ingevulde vragenlijsten zijn over 2004 de volgende resultaten
te melden.NieuwkomersIn 2004 hebben 20 512 nieuwkomers (44% van alle deelnemers) het inburgeringstraject
afgerond. Eerder is al aangegeven dat de uitval in 2004 met 5% beduidend lager
is geweest dan het ambitieniveau van 15% dat in de begroting voor 2004 is
vermeld.Eind 2004 zijn 22 639 nieuwkomers (49% van het totaal aantal deelnemers)
in het traject gebleven. Van de overige nieuwkomers (2%) is het resultaat
onbekend. Deze aantallen en percentages zijn vergelijkbaar met 2003. In 2003
rondde 41% van de deelnemers het traject af, viel 7% voortijdig uit en bleef
aan het eind van het van het jaar 52% in het programma.Voor wat betreft het niveau van taalvaardigheid in het Nederlands zijn
de volgende gegevens relevant. Bij de start van het inburgeringsprogramma
had 77% van degenen die het programma in 2004 hebben afgerond NT2-niveau 0;
15% had NT2-niveau 1 en 8% had niveau 2 of hoger. Het gemiddeld NT2-niveau
bij aanvang van het inburgeringsprogramma is met 0,32 gelijk aan het startniveau
van de afronders in 2003.Bij afronding van het inburgeringsprogramma had 43% NT2-niveau 2 of hoger.
Van de afronders is in 2004 32% geëindigd op NT2-niveau 1. Een kwart
(25%) heeft bij afronding NT2-niveau 0. Het gemiddelde eindniveau bij afronding
is met 1,31 ongeveer gelijk aan 2003. Toen lag het gemiddelde eindniveau bij
afronding op 1,32.OudkomersIn 2004 hebben 12 980 oudkomers (33% van de deelnemers) hun traject afgerond. In 2003 waren dit er nog 6 788. Rond 11% van de deelnemers
in 2004 is voortijdig uitgevallen. In 2003 lag het uitval percentage rond
9%. De uitval is dus iets gestegen.Van de deelnemers in 2004 bleef aan het eind van het jaar de helft in
het programma. Van 6% van de deelnemers is het resultaat onbekend.Eerder is al vermeld dat in de periode vanaf 2000 tot en met 2004
in totaal ruim 64 000 oudkomers een start hebben gemaakt met een inburgeringsprogramma
en dat bijna 28 000 oudkomers hun programma inmiddels hebben afgerond.De helft van de oudkomers in de G54 die in 2004 een programma hebben afgerond
had bij aanvang NT2-niveau 0 (variërend van 46% bij het taalonderdeel
schrijven tot 55% bij het onderdeel spreken). Bij 30% was het start niveau
1 en 13% startte met niveau 2. Het gemiddeld beginniveau varieerde van 0,68
voor spreken tot 0,75 voor het onderdeel schrijven. In de vorige meting lag
het gemiddelde beginniveau net iets hoger (tussen de 0,82 en 0,96).Van de afronders is gemiddeld 25% op NT2-niveau 0 gebleven, gemiddeld
35% is geëindigd op niveau 1 en 25% op niveau 2. Van de afronders heeft
15 % niveau 3 gehaald. Het gemiddeld eindniveau bij afronding varieert tussen
1,26 voor spreken en 1,36 voor het taalonderdeel luisteren. In de vorige meting
lag het gemiddelde eindniveau bij afronding tussen 1,27 voor lezen en 1,42
voor luisteren.Naar een nieuw inburgeringsstelselIn de jaren 2005–2006 zal het inburgeringstelsel worden gewijzigd.
Om er zorg voor te dragen dat gezinsherenigers en gezinsvormers het land binnenkomen
met een basisniveau aan beheersing van het Nederlands en kennis van de samenleving
is het de bedoeling om in 2005 de nieuwe Wet Inburgering Buitenland te implementeren.
Na binnenkomst zal aan de startkwalificatie die in het herkomstland is gerealiseerd
een vervolg worden gegeven door middel van de inburgeringsplicht in Nederland.
Volgens de planning op het moment dat deze jaarnota is geschreven zal de nieuwe
Wet Inburgering Nederland naar verwachting in april 2006 in werking treden.Inburgering in het buitenlandVooruitlopend op het nieuwe stelsel geldt dat voor gezinsherenigers en
gezinsvormers een basisexamen in het land van herkomst verplicht is. Het toelatingsvereiste
is opgenomen in een wijziging op de Vreemdelingenwet 2000 (Wet Inburgering
Buitenland). Met de wet wordt beoogd dat vreemdelingen, na te zijn geslaagd
voor het basisexamen inburgering, sneller in de Nederlandse samenleving kunnen
inburgeren. Voordat een gezinshereniger of gezinsvormer naar Nederland komt,
moet deze basiskennis hebben verworven van de Nederlandse taal én van
de Nederlandse samenleving en daarvan blijk hebben gegeven door het behalen
van het basisexamen inburgering in het buitenland. Kandidaten bepalen zelf
op welke wijze zij zich voorbereiden op het examen. Zij kunnen een informatiepakket
aanschaffen dat een drietal proefexamens voor het examenonderdeel Nederlandse
taal bevat en ook het examenprogramma voor het onderdeel kennis van de Nederlandse
samenleving. De wet Inburgering Buitenland is op 22 maart 2005 door de Tweede
Kamer aangenomen. Het examenstelsel voor het buitenland zal na goedkeuring
door de Eerste Kamer operationeel worden. De minister voor Vreemdelingenzaken
en Integratie zal halfjaarlijks aan de Tweede Kamer rapporteren over de uitvoering
van de wet. Twee jaar na invoering van de wet vindt een evaluatie van de werking
van het examensysteem plaats. Inburgering in het binnenlandHet kabinet staat met de Wet inburgering in Nederland de invoering van
een meer verplichtende en resultaatgerichte inburgeringsplicht voor. De eigen
verantwoordelijkheid van de inburgeringsplichtige staat voorop. Het doel van
de nieuwe inburgeringsplicht is om de taalachterstanden van nieuwkomers en
oudkomers te overbruggen en nieuwe achterstanden te voorkomen en om hen beter
op de hoogte te brengen van de Nederlandse samenleving. Gemeenten hebben bij
de inburgering een spilfunctie.Kern van de nieuwe opzet van de inburgering is het inburgeringsexamen.
Aan de inburgeringsplicht is voldaan als het inburgeringsexamen is behaald.
In het inburgeringsexamen worden taalvaardigheid in het Nederlands en Kennis
van de Nederlandse samenleving getoetst. De eisen die aan de mondelinge en
schriftelijke taalvaardigheid van de inburgeringsplichtige worden gesteld,
zijn vastgesteld op het niveau A2 van het Europese Raamwerk voor Moderne Vreemde
Talen. Voor oudkomers wordt de lees- en schrijfvaardigheid op A1 gesteld,
conform het advies van de Commissie-Franssen. Door de inrichting van het examenstelsel
zal van inburgeraars ook worden gevraagd dat zij de taalvaardigheid, die zij
opdoen, ook in praktijksituaties moeten kunnen tonen.De huidige verplichte inkoop door de gemeenten van inburgeringscursussen
voor nieuwkomers bij de roc's, de zogenaamde «gedwongen winkelnering»,
vervalt met ingang van het nieuwe stelsel. Gemeenten hebben dan keuzevrijheid
bij de inkoop van cursussen voor geprioriteerde groepen. Vanzelfsprekend geldt
dat ook voor individuele inburgeringsplichtigen. Beoogd resultaat is een toename
van het cursusaanbod beoogd, een betere prijs/kwaliteitsverhouding en meer
maatwerk.Op 23 april 2004 is de Contourennota «Herziening van het inburgeringsstelsel»
aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstukken II, 2003/2004, 29 543, nr.
1 en 2). Op 7 december 2004 volgde de nadere uitwerking van het nieuwe inburgeringsstelsel
(Kamerstukken, 2004/2005, 29 543, nr. 4). De Wet Inburgering Nederland
zal na goedkeuring door het parlement in 2006 in werking treden.Inburgering van geestelijke bedienarenNieuwkomers die als geestelijk bedienaar naar Nederland komen vallen sinds
1 januari 2002 onder de huidige Wet Inburgering Nederland. Voor hen is, naast
het reguliere programma, aanvullend een oriëntatieprogramma ontwikkeld.
Geestelijk bedienaren die oudkomer zijn, zijn niet verplicht om in te burgeren.
Een deel van hen neemt op basis van vrijwilligheid deel aan een inburgeringstraject
en het oriëntatieprogramma.Ook in het nieuwe inburgeringsstelsel vormen de geestelijk bedienaren
een prioritaire groep. Zij zijn inburgeringsplichtig en krijgen van de gemeente
een aanbod. Het streven is om ook de geestelijke bedienaren onder de oudkomers,
die hier al langer verblijven, te verplichten tot het volgen van de specifiek
op hun functie-uitoefening gerichte cursus.Ten aanzien van de groep oudkomers heeft de ACVZ onderzoek gedaan naar
de juridische mogelijkheden van een aanvullende inburgering. Het advies van
de commissie is eind juli 2005 opgeleverd. Een kabinetsreactie is in voorbereiding.2 Huisvesting en lokaal integratiebeleidWoonsituatie van niet-westerse allochtonen verbeterdDe objectieve woonpositie van niet-westerse allochtonen is in vergelijking
met enkele decennia geleden sterk verbeterd. Wel bestaat er momenteel nog
een achterstand ten opzichte van autochtonen, óók wanneer de
vergelijking wordt gemaakt met vergelijkbare autochtonen.
Allochtonen zijn bijvoorbeeld oververtegenwoordigd in kleinere woningen. Verder
is het aandeel dat in een eengezinswoning woont onevenredig laag. Het aandeel
allochtonen dat feitelijk in een eengezinswoning woont is aanzienlijk kleiner
dan wat mag worden verwacht op basis van hun achtergrondkenmerken (zie figuur
2.1).Figuur 2.1 Het feitelijke en verwachte aandeel dat in
een eengezinswoning woont per bevolkingsgroepDe huisvestingspositie van de tweede generatie is in het algemeen overigens
aanmerkelijk beter dan die van de eerste generatie. Dat rechtvaardigt de verwachting
dat de objectieve woonpositie van niet-westerse allochtonen met het verstrijken
van de jaren verder zal verbeteren, en de achterstand zal worden ingelopen
c.q. weggewerkt. Overigens is hierbij de kanttekening op zijn plaats dat de
instroom van nieuwe immigrantengroepen deze ontwikkeling kan versluieren.ConcentratieBinnen de steden zijn niet-westerse allochtonen voornamelijk woonachtig
in enkele specifieke wijken. Van alle gemeenten in Nederland met meer dan
50 000 inwoners kan twaalf procent van de postcodegebieden als concentratiewijk
worden aangeduid (in totaal ongeveer 140). Het gaat hier om wijken waarin
minimaal 20 procent niet-westerse allochtonen wonen én dit aandeel
ten minste eenderde hoger is dan het stadsgemiddelde. Ofschoon deze postcodegebieden
geografisch gezien niet exact samenvallen met de grenzen van de zogenaamde
56 prioritaire wijken waar het Actieprogramma Herstructurering op van toepassing
is, maken zij daar grosso modo wel onderdeel van uit. Veelal kenmerken deze
wijken zich door de aanwezigheid van een concentratie van huishoudens met
een laag inkomen, mede als gevolg van een eenzijdige woningvoorraad met veel
goedkope huurwoningen.Ruimtelijke segregatieNaast de concentratie van migrantengroepen is voor de integratie ook de
ruimtelijke segregatie van belang. Woonsegregatie is de mate waarin twee of
meer groepen apart van elkaar leven in verschillende delen van een stad.Tabel 2.1 Segregatie-indices voor Turken, Marokkanen, Surinamers
en Antillianen, 2003 TurkenMarokkanenSurinamersAntillianenAmsterdam42403335Rotterdam45402230 Den Haag51483428 Utrecht42432216Gem >100 00039382324 Gem 50 000–100 00035362023Bron: GBA, 2003De segregatie-index in tabel 4.1 geeft het percentage van de desbetreffende
bevolkingsgroep weer dat zou moeten verhuizen, om een evenredige verdeling
over de stad tot stand te brengen. In het op 5 april 2005 mede door de minister
van VROM aan uw Kamer toegestuurde onderzoek «de buurt als belemmering?»
(VROM 050 471) wordt geconstateerd dat de ruimtelijke segregatie van
allochtone bevolkingsgroepen in Nederland laag tot gematigd is. Indices tot
30 staan voor een lage mate van segregatie, die tussen 30 en 60 voor een gematigde,
en indices daarboven weerspiegelen een hoge mate van segregatie. Van de klassieke
groepen migranten wonen Turken het meest gesegregeerd.Sinds 1998 zijn er cijfers beschikbaar, waarmee de ontwikkelingen op het
terrein van de segregatie op postcodeniveau kunnen worden beschreven. Wat
betreft de Turkse en Marokkaanse bevolkingsgroep geldt, dat de ruimtelijke
segregatie in Rotterdam flink is afgenomen, terwijl Amsterdam en Utrecht een
stijging kennen. De segregatie in Den Haag is onverminderd hoog en stabiel.
Bij de Surinamers is sprake van een licht dalende segregatie, behalve in Utrecht
waar sinds 2000 een stijging plaatsvindt. Wat betreft de Antilliaanse bevolkingsgroep,
is er sprake van een licht dalende trend in Amsterdam en Utrecht en een licht
stijgende in Rotterdam en Den Haag.Effecten van segregatieIn het genoemde onderzoek is nagegaan of ruimtelijke segregatie een belemmering
vormt voor de integratie van niet-westerse allochtonen in de Nederlandse
samenleving. Ofschoon opleiding en werk een veel grotere invloed op integratie
hebben, wordt in het onderzoek geconcludeerd dat ook het wonen in een concentratiewijk
wel degelijk belemmerend werkt ten aanzien van de structurele integratie (onderwijs-
en arbeidsmarktpositie) als de culturele integratie (taalbeheersing en afstand
tot westerse normen en waarden). Het buurteffect is klein maar wel betekenisvol
en verloopt via contacten die allochtonen met autochtonen onderhouden. Allochtonen
die in concentratiewijken wonen hebben een geringere kans om met autochtonen
in contact te komen en juist die contacten blijken volgens het onderzoek bepalend
voor integratie. Tegelijkertijd wordt in het onderzoek geconcludeerd, dat
sociale contacten direct bijdragen aan de leefbaarheid van wijken. Juist de
relatief slechte leefbaarheid van de concentratiewijken is een belangrijke
push-factor voor verhuizen naar andere, betere wijken, met het risico dat
een zichzelf versterkend effect ontstaat voor de concentratiewijken. In de
periode 1998–2003 is het potentiële contact van Turken en Marokkanen
met leden van de eigen groep flink toegenomen, terwijl zij tegelijkertijd
steeds minder kans hebben autochtonen te ontmoeten.Twee-sporenbeleidIn zijn reactie op het rapport Bruggen Bouwen van de Commissie Blok heeft
het kabinet aangegeven, dat de problematiek van achterstandswijken hoog op
zijn agenda staat. Het geconcentreerd wonen van allochtonen in grote stadswijken
kan naar het oordeel van het kabinet in het integratiebeleid niet langer worden
genegeerd. Voor de aanpak van de concentratieproblematiek staat het kabinet
twee centrale en evenwaardige invalshoeken voor: het verminderen van de concentratie
van lage inkomens in woonwijken én het tegengaan van negatieve effecten
van de concentratie van allochtonen op hun integratie. Het kabinet zet hierbij
in op drie acties:• Differentiatie van eenzijdige woningvoorraad in concentratiewijken• Randgemeenten rond grote steden dragen bij aan huisvesten lage
inkomensgroepen• Reguleren instroom lage inkomensgroepen in bepaalde (concentratie-)wijken.Actieprogramma HerstructureringDe uitvoering van het Actieprogramma Herstructurering, inclusief de 56
wijkenaanpak, heeft tot doel om door middel van een focus op 56 prioritaire
wijken tempo, versnelling en voorbeeldwerking te genereren om zodoende de
stedelijke vernieuwing vlot te trekken. De wijkenaanpak staat niet op zich
zelf; het is de vooruit geschoven post om tempo en versnelling te genereren
in de betrokken 30 grote steden binnen het totaal van de stedelijke vernieuwing
als onderdeel van de op 11 maart 2005 ondertekende prestatieconvenanten Grotestedenbeleid
2005–2009 (GSB III).Randgemeenten moeten meer bijdragenHet kabinet staat op het standpunt dat randgemeenten rond de grote steden
moeten bijdragen aan het oplossen van de grootstedelijke problemen, bijvoorbeeld
door hun verantwoordelijkheid te nemen in de huisvesting van lage inkomensgroepen.
De regionale samenhang in de omvang en samenstelling van de gemeentelijke
woningbouwprogramma's moet zorgen voor een evenwichtig aanbod. Daarbij gaat
het om volume, maar vooral ook om variëteit in prijs en
kwaliteit, aandacht voor lage inkomensgroepen, starters en andere specifieke
doelgroepen. Recentelijk heeft de minister van VROM met de stedelijke regio's
de convenanten over de regionale woningbouwafspraken getekend (TK, 2004–2005,
27 562, nr.6). Alle centrumsteden hebben door medeondertekening van de
woningbouwafspraken aangegeven, dat de regionale afstemming – en daarmee
de bijdrage van de randgemeenten in de sociale woningbouw – afdoende
is gewaarborgd. Deze regionale afstemming heeft ook plaatsgevonden in de Meerjaren
Ontwikkelingsplannen van het Grotestedenbeleid. Op deze wijze is tevens invulling
gegeven aan de motie Bos, zoals die werd ingediend tijdens het debat over
de kabinetsreactie op het rapport Bruggen Bouwen van de Commissie Blok.Regulering woningaanbod en bevordering van leefbaarheidEen belangrijk onderdeel van de grootstedelijke problematiek is de zogenaamde
selectieve migratie, waarbij huishoudens uit de hogere inkomensgroepen wegtrekken,
terwijl nieuwkomers en achterblijvers in de wijk vaak tot de lagere inkomensgroepen
behoren en aangewezen zijn op een uitkering. Het gevolg hiervan is een toenemende
concentratie van uitkeringsgerechtigden en lage inkomensgroepen in bepaalde
wijken in de grote steden. Recentelijk heeft het kabinet het Wetsvoorstel
bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek naar de Tweede Kamer gestuurd.
De maatregelen, die dit wetsvoorstel beoogt mogelijk te maken, zijn er op
gericht om via regulering van het aanbod aan woonruimte de segregatie van
inkomens actief tegen te gaan en zo het leefklimaat in concentratiewijken
op korte termijn te verbeteren. De maatregelen zijn aanvullend ten opzichte
van de langere-termijn maatregelen van het Grotestedenbeleid.In bepaalde concentratiewijken zijn al diverse maatregelen in voorbereiding
of in gang gezet om de integratie van bewoners te bevorderen en de leefbaarheid
te verbeteren. De beschikbare middelen en capaciteit van betrokken gemeenten
zijn echter aan grenzen gebonden. Juist in een dergelijke situatie kan het
nodig zijn om een bepaalde wijk rust en tijd te bieden, zodat de gemeente
met de aanwezige bewoners daadwerkelijk tot resultaten kan komen wat betreft
integratie en leefbaarheid. De tijdelijke inperking van de instroom van nieuwe
bewoners in een sociaal-economisch zwakke positie, zoals genoemd wetsvoorstel
voorstelt, vormt een passende maatregel om deze «adempauze» tot
stand te brengen.De minister van VROM heeft aangegeven dat zij bij de herziening van de
Huisvestingswet de mogelijkheid zal creëren dat gemeenten kunnen sturen
op een gedifferentieerde bevolkingssamenstelling van wijken. De vigerende
Huisvestingswet mist immers de ruimte en de slagkracht om dit te realiseren.
De kaders voor de herziene wet worden in 2005 aan de Tweede Kamer kenbaar
gemaakt.Lokaal integratiebeleidIntegratie vindt met name plaats op lokaal niveau: allochtonen en autochtonen
ontmoeten elkaar, werken en leven samen in de wijken van steden en gemeenten.
Integratie van minderheden is dan ook niet alleen een taak van de Rijksoverheid,
maar vooral ook van gemeenten. Gemeenten worden enerzijds geconfronteerd met
lokale effecten van landelijke ontwikkelingen. Anderzijds geven
gemeenten aan dat er op lokaal niveau andere soorten vraagstukken spelen.De gemeenten beschikken over mogelijkheden om het integratiebeleid op
lokaal niveau vorm te geven bij de uitvoering van een groot scala aan landelijke
wetgeving. Dit geldt onder meer ten aanzien van maatregelen op het gebied
van welzijn, onderwijs, reïntegratie en werkloosheid, en inburgering.
Gemeenten kunnen bij de uitvoering hiervan meer of minder prioriteit toekennen
aan het integratievraagstuk. Het werken met een lokale integratieagenda kan
hierbij van dienst zijn. De 30 grote steden hebben een lokale integratieagenda
opgesteld in de meerjarenontwikkelingsprogramma's van het Grotestedenbeleid
2005–2009. Hiermee is in de GSB-convenanten vastgelegd in hoeverre gemeenten
een samenhangend integratiebeleid voeren, wat het huidige beleid is een welke
plannen zij hebben voor de toekomst.De lokale integratieagenda zal de komende jaren verder worden ontwikkeld
en vormt een basis voor verder gesprek over integratiebeleid tussen Rijk en
gemeenten. Uit de Meerjarenontwikkelingsprogramma's van de G30 blijkt in de
eerste plaats dat gemeenten steeds vaker proberen samenhang te brengen in
de verschillende beleidsterreinen die belangrijk zijn voor de integratie van
minderheden. De wijze waarop gemeenten hierin slagen varieert en de aanpak
is een kwestie van maatwerk. Dit kan inhouden dat er beleid gevoerd wordt
dat specifiek gericht is op minderheden, maar het kan ook meer generiek doch
inclusief beleid zijn.Steeds meer gemeenten hebben een begin gemaakt met het ontwikkelen of
actualiseren van de lokale integratieagenda. Maar op lokaal niveau wordt nog
vaak aan samenhangende strategie en visie op het integratievraagstuk gemist.
Integratiebeleid krijgt mede daardoor niet altijd de beleidsmatige prioriteit
die het nodig heeft. Ook op lokaal niveau is een integratiebeleid nodig dat
zich richt op het versterken van de sociale cohesie en dat gedeeld burgerschap
centraal stelt.Een effectief integratiebeleid vergt niet alleen ambtelijke overeenstemming,
maar ook bestuurlijke betrokkenheid. Het Rijk wil gemeenten ondersteunen en
stimuleren bij deze lastige opgave. Dat houdt onder andere in helderheid verschaffen
ten aanzien van het landelijke beleid en de kennisuitwisseling bevorderen.Het Lokaal Integratiebeleid van de minister voor V&I is er op gericht
om gemeenten te stimuleren en te faciliteren bij het vormgeven van hun lokale
integratieagenda. In het kader van dit Lokaal Integratiebeleid worden verschillende
instrumenten ontwikkeld die in samenhang kunnen worden aangewend door gemeenten.
In de eerste plaats wordt nog dit jaar een beleidskader ten behoeve van het
Lokaal Integratiebeleid uitgebracht. Daarin wordt een overzicht gegeven van
maatregelen en voorzieningen die er op rijksniveau zijn en van de wijze waarop
gemeenten daarvan gebruik kunnen maken. Daarnaast zal de samenhang van de
verschillende thema's worden benadrukt en zullen de concrete mogelijkheden
voor gemeenten worden aangegeven. Deze nota komt in samenspraak met VNG en
gemeenten tot stand.De Kadernota zal eind 2005 aan gemeenten worden aangeboden in samenwerking
met het Servicecentrum Integratie. Op zowel ambtelijk en bestuurlijk niveau
zal de minister voor V&I met gemeenten contact onderhouden over het lokaal
integratiebeleid ter stimulering van beleidsontwikkeling. In dit kader is
er het voornemen om een aantal gemeenten te selecteren voor een pilotproject.
In deze pilots zal aan enkele gemeenten zowel inhoudelijk als
financieel ondersteuning worden geboden bij het ontwikkelen en/of actualiseren
van de lokale integratieagenda. Om een goede analyse te kunnen maken van de
stand van zaken op integratiegebied wordt bovendien een analyse-instrument
ontwikkelen dat gemeenten kunnen gebruiken: de lokale integratiekaart. Deze
lokale integratiekaart is een bewerking van de landelijke integratiekaart.
Eind 2005 zullen met medewerking gemeenten enkele pilots starten om de lokale
integratiekaart te beproeven. Bovengenoemde instrumenten worden aan gemeenten
aangeboden.Het al genoemde Servicecentrum Integratie is een nieuwe dienstverlening
die wordt aangeboden door FORUM. Het Servicecentrum zal gemeenten ondersteunen
in het formuleren, ontwikkelen, uitvoeren, en evalueren van het lokale integratiebeleid.
Het Servicecentrum biedt gemeenten persoonlijke consultatie, een telefonische
helpdesk, een website waarop gemeenten ervaringen kunnen uitwisselen, ondersteuning
bij de uitvoering van landelijke beleidsinstrumenten en organiseert kennisbijeenkomsten.
Ten behoeve van kennisverspreiding over integratie en integratiebeleid is
het Kennnisnetwerk Integratiebeleid en Etnische Minderheden (KIEM) actief.
De website www.integratie.net en bijeenkomsten van KIEM worden druk bezocht.
KIEM zal vanaf 2006 zijn activiteiten uitbreiden en meer aandacht besteden
aan actuele thema's zoals het tegengaan van radicalisering.3 Bestrijding racisme en discriminatieIn december 2003 heb is het Nationaal Actieplan tegen Racisme (NAP) aangeboden
aan de Tweede Kamer. Het NAP bevat een dertigtal concrete actiepunten. De
monitoring van de uitvoering van actiepunten heeft in het voorjaar van 2005
plaatsgevonden; veel actiepunten zijn in 2004 en 2005 afgerond, dan wel onderdeel
van lopend beleid. Het voorlopige resultaat is in een voortgangsrapportage
in juni 2005 aan de Tweede Kamer gezonden.Gezien de maatschappelijke ontwikkelingen in de afgelopen tijd, is het
nodig om blijvend aandacht te vragen voor het bestrijden van discriminatie
en vooroordelen. De minister voor V&I heeft samen met collega-bewindslieden
dan ook de nodige acties ondernomen. De eenheid van de samenleving, de dialoog
tussen verschillende bevolkingsgroepen en het belang van binding staan hierin
centraal. In november 2004 heeft onder het Nederlandse EU-Voorzitterschap
een grote conferentie plaatsgevonden over gelijkheid en non-discriminatie
in een uitgebreide Europese Unie. Het belang van coherent beleid voor het
bestrijden van discriminatie op álle gronden is daarbij benadrukt.In het voorjaar van 2005 is een regiegroep toekomst antidiscriminatiebureaus
(ADB's) opgericht. Dit initiatief is voortgekomen uit afspraken tussen de
minister voor V&I en de VNG en het IPO. De regiegroep had tot taak om
binnen drie maanden een plan van aanpak te schrijven over de toekomst van
de ADB's. ADB's voorzien in de behoefte van burgers aan laagdrempelige voorzieningen
voor klachten over discriminatie. In de regiegroep hebben vertegenwoordigers
van diverse instanties zitting, zoals het rijk, de VNG, het IPO, het openbaar
ministerie, de politie, de federatie LBR-LV en de Commissie Gelijke Behandeling.
Oud-minister van VWS, mevrouw E. Borst, zit de regiegroep voor. De resultaten
van het plan van aanpak en de aanbevelingen worden in het najaar van 2005
besproken in het bestuurlijk overleg tussen het rijk, de VNG en het IPO. Afhankelijk van de uitkomsten hiervan zal worden bekeken hoe verder
te gaan met de ADB's.Het sinds 2002 opgerichte Nationaal Platform voor overleg en samenwerking
tegen Racisme en Discriminatie (NPRD) is begin 2005 geëvalueerd. Het
NPRD heeft onder andere een belangrijke bijdrage geleverd aan de totstandkoming
van het Nationaal Actieplan tegen Racisme. Uit de evaluatie bleek dat het
NPRD een grote meerwaarde heeft. Daarom is besloten dit platform voort te
zetten met meer ruimte voor samenwerking en afstemming met het veld. Het platform
zal zich sterk maken voor het bevorderen van een mentaliteitsverandering bij
de samenleving. Het NPRD zal in 2005 haar werkplan afronden.De eveneens in het NAP aangekondigde bewustmakingscampagne «Discriminatie?
Bel gelijk!» is op 29 juni 2004 van start gegaan. De campagne stimuleert
(potentiële) slachtoffers van discriminatie en personen die discriminatie
in hun omgeving waarnemen, rechtstreeks te bellen naar een landelijk nummer
en te surfen naar een website voor advies en informatie. Achter het landelijke
telefoonnummer staat een netwerk van expertise-organisaties op het terrein
van gelijke behandeling en non-discriminatie, die daartoe met elkaar samenwerken
en de nodige expertise uitwisselen. De gezamenlijke anti-discriminatiebureaus
zorgen voor de bemensing van dit nummer en bieden informatie en hulp in voorkomende
vervallen. Ook verwijzen zij zo nodig door naar de landelijke NGO's voor de
verschillende discriminatiegronden en de Commissie Gelijke Behandeling (CGB).De uitvoering van dit project ligt bij Radar via de Landelijke Vereniging
van Antidiscriminatiebureaus en Meldpunten. De campagne is voor 80% gefinancierd
uit het Europese Actieprogramma ter bestrijding van discriminatie (artikel
13 EG-Verdrag) en voor 20% gezamenlijk door de ministeries van BZK, VWS, Justitie
en SZW. De campagne is in januari 2005 geëindigd. Op 29 maart 2005 is
de eindrapportage naar de Tweede Kamer gezonden (brief SZW/AV/IR/2005/16 729).
Het landelijke telefoonnummer en de website blijven ook na afloop van de campagne
voortbestaan.Op 1 december 2004 is vervolgens een andere campagne gestart: «Discriminatie?
Niet met mij!». Deze campagne wordt eveneens voor 80% gefinancierd uit
het Europese Actieprogramma ter bestrijding van discriminatie (artikel 13
EG-Verdrag) en voor 20% door de ministeries van BZK, VWS, Justitie (V&I)
en SZW. Deze campagne richt zich in eerste instantie op personen die kwetsbaar
kunnen zijn voor discriminatie en ongelijke behandeling. Het gaat evenals
bij de campagne «Bel gelijk» om alle discriminatiegronden. De
campagne verschaft de doelgroep informatie over hoe zij met discriminerend
gedrag kunnen omgaan, op zodanige wijze dat het hen zo min mogelijk belemmert
in hun functioneren en hun weerbaarheid vergroot. Daarbij is het de bedoeling
dat zij tegenwicht kunnen bieden aan personen die discriminerend gedrag al
dan niet bewust vertonen.In tweede instantie richt de campagne zich op de omgeving waarin discriminerend
gedrag plaatsvindt. Hiertoe wordt «commitment» van organisaties
op verschillende maatschappelijke terreinen (waaronder arbeid) gezocht. Van
hen wordt gevraagd om als stakeholders te functioneren
en hun achterban te stimuleren om discriminatie en uitsluiting tegen te gaan
door actief beleid. Ook bij deze campagne zal gebruik worden gemaakt van het
landelijke telefoonnummer van de «Bel gelijk»-campagne en het
netwerk van antidiscriminatiebureaus, landelijke NGO's en de
CGB. Het LBR voert dit project uit in samenwerking met genoemde organisaties.In 2005 is onderzoek gedaan naar discriminatie van etnische minderheden
op de arbeidsmarkt. Het kabinet heeft in een brief van 12 mei 2005 een uitgebreide
reactie gegeven, inclusief vele maatregelen en voornemens om discriminatie
op dit terrein aan te pakken (zie ook hierna in paragraaf 8, Arbeidsmarktbeleid
etnische minderheden). In de zomer van 2005 heeft de Tweede Kamer een brief
ontvangen inzake horecadiscriminatie. De brief bevat ook de visie van het
kabinet op de aanpak van dit probleem. In het kader van beeldvorming en het
bestrijden van bestaande vooroordelen wordt begin 2006 nog een plan van aanpak
aan de Kamer gezonden. Eind 2005 gaat ook de integratiecampagne van start
die goede voorbeelden van interactie tussen verschillende bevolkingsgroepen
in de samenleving zal belichten (zie ook paragraaf 2.6).Een van de actiepunten uit het Nationaal Actieplan tegen Racisme betreft
het ontwikkelen en tot stand brengen van een nieuwe Monitor Racisme die breder
is dan de Monitor Racisme en Extreem-rechts, zoals die in de afgelopen jaren
is uitgebracht. Aan de totstandkoming van deze nieuwe Monitor wordt samengewerkt
tussen het Landelijk Bureau ter Bestrijding van Rassendiscriminatie, de Universiteit
Leiden en de Anne Frank Stichting. In 2006 zal deze monitor aan de Tweede
Kamer worden aangeboden.Het thema racisme en discriminatie is ook aan de orde geweest in het onderzoek
naar discriminatie op de arbeidsmarkt. Uit het onderzoek blijkt dat negatieve
beeldvorming en discriminatie, naast andere factoren, een rol spelen bij de
instroom op de arbeidsmarkt. Er is sprake van risicomijdend gedrag van werkgevers
als het gaat om het aannemen van allochtonen.Discriminatie komt al voor tijdens de opleiding. Uit verschillende bronnen
is naar voren gekomen dat allochtone jongeren meer moeite hebben bij het vinden
van een geschikte stageplaats dan autochtone jongeren. Dit is vooral zorgelijk
omdat stages een goede voorbereiding vormen op de arbeidsmarkt en niet zelden
resulteren in een dienstverband. Ook bij het solliciteren ondervinden allochtonen
de negatieve gevolgen van beeldvorming. Discriminatie bij het vinden van een
stageplaats en/of een baan komt overigens niet alleen ten opzichte van laaggeschoolde
allochtonen voor maar ook ten opzichte van hooggeschoolde allochtonen. Door
negatieve beelden over allochtonen hebben zij minder kans om te worden uitgenodigd
voor een gesprek en aangenomen te worden. Negatieve beeldvorming blijkt met
name voor te komen bij werkgevers die geen ervaring hebben met allochtone
werknemers. Werkgevers met allochtonen in dienst zijn positiever. Ook spelen
culturele codes bij de onderlinge communicatie een rol waardoor er tijdens
het sollicitatieproces het nodige kan misgaan.Tijdens het Breed Initiatief Maatschappelijke Binding zijn afspraken gemaakt
over het thema «Samenwerken aan integratie op de werkvloer». Met
de betrokken organisaties worden vervolgacties uitgevoerd. Een deel daarvan
is erop gericht de beeldvorming over allochtonen te verbeteren en de communicatie
hierover op de werkvloer op gang te brengen.Door het ministerie SZW is subsidie verstrekt aan het Landelijk Bureau
ter bestrijding van Rassendiscriminatie (LBR) om samen met het Nederlands
Instituut voor Psychologen (NIP) een procedure te ontwikkelen rond het gebruik
en afnemen van psychologische tests bij (potentiële) werknemers uit etnische minderheden. Ook zal een overzicht worden opgesteld van
beschikbare tests met inzicht in en aanbevelingen voor de toepassingsmogelijkheden
daarvan voor etnische minderheden. De verwachting is dat dit project een bijdrage
zal leveren aan een betere en objectievere beoordeling van de vaardigheden
en capaciteiten van (potentiële) werknemers uit etnische minderheden.
De daarbij beoogde verbetering zal niet alleen ten goede komt aan allochtone
werknemers, maar aan alle werknemers. Een beschrijving van de ontwikkelde
procedure en het overzicht van tests zijn inmiddels naar de Kamer gezonden.Diversiteit bij de overheidBinnen de sector Rijk is in 2004 het aandeel van minderheden binnen het
personeelsbestand licht gestegen naar 9%. Tot eind 2003 was de wet SAMEN het
voornaamste richtsnoer bij de registratie. Hoewel deze wet afgeschaft is,
rapporteren de departementen nog steeds aan het ministerie van BZK over het
aandeel etnische minderheden. Hierbij wordt gebruikgemaakt van de doelgroepdefinitie
en systematiek van de voormalige wet SAMEN. Het voortzetten van de registratie
door de sector Rijk is vastgesteld tijdens een bewindsliedenoverleg tussen
de minister van BZK en de Staatssecretaris van SZW en de minister voor V&I
op 5 december 2003. Registratie naar etniciteit is daarbij geen doel op zich,
maar een middel tot het voeren van diversiteitsmanagement.Het kabinet streeft naar een representatief personeelsbestand van het
Rijk voor de Nederlandse bevolking. Dat is van belang voor de rijksoverheid
zelf maar hangt ook nauw samen met de voorbeeldfunctie die het Rijk heeft.
Een goed diversiteitmanagement is dan ook een must. Het gaat hierbij om het
creëren van een optimaal werkklimaat met maximale kansen voor alle werknemers.
Dit betekent dat groepen als etnische minderheden, jongeren, ouderen en vrouwen
voldoende aan bod komen. Het Rijk richt zijn inspanningen vooral op mensen
uit etnische minderheidsgroepen.De toename van het aantal etnische minderheden in rijksdienst is om meerdere
redenen een goede ontwikkeling. Allochtone burgers moeten zichzelf kunnen
herkennen in de ambtenaren die voor hen werken. Ook bevordert een divers samengesteld
personeelsbestand de creativiteit van de organisatie. Diversiteit vormt een
tegenwicht tegen het kritiekloos blijven bewandelen van platgetreden
paden. Verder is er het wervingsaspect: als gevolg van de ontgroening en verkleuring
zal de rijksoverheid allochtone medewerkers in de toekomst hard nodig hebben.
Zeker op de wat hogere functies waar allochtonen nu nog in sterke mate ondervertegenwoordigd
zijn.In 2004 is het plan van aanpak Rijk en Diversiteit opgesteld, met de ondertitel «Geen voorkeursbeleid maar professionaliteit».
In dit plan is een inventarisatie gemaakt van succesvolle projecten binnen
het Rijk. Verschillende rijksonderdelen zoals de Belastingdienst en het ministerie
van BZK hebben uitgebreide netwerken en methodieken ontwikkeld om allochtonen
te bereiken.De Belastingdienst werkt aan het in kaart brengen van plekken in de organisatie
waar divers samengestelde teams zeer gewenst zijn. Het ministerie van BZK
heeft in 2004 de TalentenBank KleurRijk in het
leven geroepen. Dit initiatief is bestemd voor allochtonen die toe zijn aan
een tweede stap in hun carrière. De talentenbank moet resulteren in
een verhoging van de instroom van hoger opgeleide allochtonen. Dergelijke
projecten hebben ertoe bijgedragen dat in 2004 veel medewerkers van allochtone
afkomst zijn aangenomen. Naar verwachting zal dit aandeel verder stijgen ook
in de hogere schalen: de arbeidsmarkt is ingrijpend veranderd en het Rijk
zal actiever gebruik gaan maken van het arbeidspotentieel onder de allochtone
(hoogopgeleide) jongeren. De plaatsvervangende secretarissen generaal geven
uitvoering aan het Plan van aanpak.Het ambassadeursnetwerk DiversiteitOp 24 mei 2005 is het startsein gegeven aan het ambassadeursnetwerk diversiteit.
Dit netwerk is opgericht door de minister voor SZW en dient als follow-up
op de Wet Samen. Het ambassadeursnetwerk bestaat uit MKB werkgevers, vertegenwoordigers
van grote ondernemingen en van het Rijk. Het netwerk zal werkgevers in de
profit en non-profit moeten inspireren en stimuleren om diversiteit te verankeren
in de organisatie, vooral binnen ondernemingen en brancheorganisaties met
een sterke nadruk op MKB bedrijven.Het netwerk zal een heldere missie en strategie hebben en aansluiten bij
de behoeften van werkgevers. De winst van het verankeren van diversiteit (zowel
economisch als maatschappelijk) zal worden benadrukt richting werkgevers.
De ambassadeurs hebben ervaring en affiniteit met het voeren van diversiteitsmanagement
en zullen onder andere ook best practices verspreiden. Om de uitvoering en
continuïteit van de actiepunten te waarborgen zal het DIV dit netwerk
aansturen en ondersteunen. In het eerste jaar zal de focus liggen op etnische
diversiteit. Het netwerk zal in eerste instantie twee jaar opereren van 2005
tot 2007. Aan de roep richting werkgevers om meer initiatief te nemen om de
binding van allochtone(n) (jongeren) met de samenleving te helpen versterken,
en de hoge werkloosheid onder etnische minderheden te helpen bestrijden zal
het netwerk concreet gehoor geven. Daarbij zal het netwerk ondersteuning bieden
aan initiatieven gericht op het creëren van meer banen voor allochtone
vrouwen en ook nieuwe initiatieven hiertoe ondernemen. Het spreekt voor zich
dat dit netwerk ook de overheidswerkgevers zal benaderen en ondersteunen in
het invoeren van diversiteitsbeleid. In 2007 zal het ambassadeursnetwerk rapporteren
over de resultaten van haar werk.4 Godsdienst en levensovertuigingIn Nederland wonen naar schatting 1 miljoen moslims. De islam is de laatste
jaren meer en meer in het brandpunt van de publieke belangstelling komen te
staan. Sinds de aanslagen van 11/9 in New York en 11/3 in Madrid en sinds
de moord op Theo van Gogh is het bewustzijn gegroeid dat voor de islam een
factor is in de integratie. In korte tijd is er veel over moslims geschreven,
is er uitgebreid onderzoek gedaan (Moslim in Nederland, SCP, 2004). Duidelijk
is geworden dat de afstand tussen moslims en de samenleving die er op veel
gebieden is overbrugd moet worden. Het op gang brengen van de dialoog hierover
is daarvoor een eerste stap. Daarom is er door de overheid contact gezocht
met moslims en hun organisaties.Om als gesprektspartner te kunnen functioneren was het nodig dat de bestaande
versnippering en versplintering in de moslimwereld werd doorbroken. Vanuit
het integratiebeleid zijn hiervoor initiatieven ontplooid. Eind 2004 is de
eerste van de twee moslim-contactorganen door de overheid erkend: het Contactorgaan
Moslims en Overheid (CMO). Het CMO bestaat uit 7 koepelorganisaties van overwegend
soennieten (mogelijk binnenkort 8 als de Shiietische Islamitische Raad (SIR)
zich erbij aansluit).Begin 2005 is vervolgens de Contactgroep Islam (CGI), met vier koepelorganisaties
van alevieten, soennieten, shiieten en ahmadiyya, erkend.Sinds begin van dit jaar is een aantal keren overleg gevoerd, aanvankelijk
afzonderlijk met het CMO en de CGI, en de laatste keer gezamenlijk. Het is
de bedoeling dat er in de toekomst één contactorgaan tot stand
komt. Beide contactorganen hebben subsidie ontvangen; deels voor de oprichting
van de organisatie, en deels voor het uitvoeren van activiteiten. Het is de
bedoeling dat beide organisaties zoveel mogelijk worden betrokken bij de uitwerking
van de plannen in het kader van de versterking van weerbaarheid van moslims.Naast het overleg met de beide moslimorganisaties is er contact met de
Hindoeraad, als vertegenwoordiger van de Hindoegemeenschap in Nederland.Eén van de prioriteiten van dit kabinet is om binnen afzienbare
periode een imamopleiding in Nederland op te zetten. Imams spelen een belangrijke
rol in de integratie, met name met betrekking tot islamitische jongeren. Imams
die het Nederlands onvoldoende beheersen en de Nederlandse samenleving onvoldoende
kennen kunnen hieraan geen bijdrage leveren. Het kabinet streeft daarom naar
een imamopleiding die imams kan afleveren die wel op deze taak zijn berekend.De staatssecretaris van Onderwijs heeft in februari van dit jaar aan de
Vrije Universiteit van Amsterdam subsidie verleend voor het opzetten van een
master islamitisch geestelijk verzorger. Deze opleiding kan op termijn worden
uitgebouwd tot een imamopleiding.Daarnaast heeft de minister voor V&I samen met de staatssecretaris
van Onderwijs een subsidieregeling opgesteld om islamitische organisaties
en onderwijsinstellingen te ondersteunen bij de uitwerking van een beroepsprofiel
voor imams en een curriculum voor een imamopleiding. Koppels van islamitische
organisaties en erkende onderwijsinstellingen hebben voorstellen ingediend.
Over de voorstellen is advies uitgebracht door een speciaal daartoe in het
leven geroepen onafhankelijke adviescommissie. In het najaar van 2005 wordt
een kwartiermaker aangesteld om het proces te ondersteunen. Naar
verwachting kunnen in 2006 de eerste studenten beginnen met hun opleiding
tot imam.Om de instroom van Turkse imams van Diyanet in de toekomst af te bouwen,
zal de minister voor V&I eind 2005 een gesprek voeren met de Turkse Minister
voor Godsdienstzaken.In de kabinetsreactie op het rapport van de Commissie Blok is aangekondigd
dat er een «brede frontvorming» nodig is tegen de radicalisering
van moslimjongeren. Na de moord op Theo van Gogh heeft het kabinet deze inzet
ingebed in de drie sporen van het anti-terrorismebeleid. Naast de repressieve
strafrechtelijke en bestuurlijke aanpak, is de preventieve aanpak middels
versterking van de weerbaarheid van de samenleving tegen radicaliseringsinvloeden
het derde spoor. Dit spoor is uitgewerkt in de nota Weerbaarheid van moslimjongeren
tegen radicalisering die op 25 maart 2005 naar de Kamer is verzonden. In deze
nota is een reeks van activiteiten aangekondigd op het gebied van kennisvermeerdering,
competentievergroting en versterking van de sociale cohesie. De Kamer heeft
tijdens het algemeen overleg van 13 april 2005 aangedrongen op een bredere
en meer concrete notitie waarin ook de samenhang met rechtsextremisme is betrokken.
Daarin zou het cruciale belang van het preventief aanpakken van de voedingsbodems
voor radicalisme een meer centrale plaats dienen te krijgen.Bij de behandeling van het verslag van het overleg zijn vervolgens moties
ingediend inzake de versterking van de rol van instellingen op het gebied
van onderwijs en welzijn en inzake het betrekken van zelforganisaties en jongeren
bij de ontwikkeling van de plannen.De preventieve strategie ter versterking van de weerbaarheid tegen radicalisering
heeft inmiddels verder vorm gekregen. De Kamer is hierover onlangs geïnformeerd
door middel van de nota Weerbaarheid en Integratiebeleid. De nota beschrijft
een reeks van projecten die zijn ontwikkeld in samenwerking met FORUM, de
minderhedenorganisaties verenigd in het LOM, en de moslimorganisaties CMO
en CGI. Doel is de samenleving weerbaarder te maken tegen radicaliseringsinvloeden
door:– het vergroten van kennis over de Islam– het versterken van competenties van jongeren, ouders, eerste-lijnswerkers
en bestuurders om radicaliseringsprocessen te herkennen en ermee om te gaan,
en– het gericht verstevigen van de sociale binding in de samenleving.De eerste aandacht gaat uit naar radicaliseringsprocessen onder moslimjongeren.
Op onderdelen is echter ook aandacht voor de verschijnselen van rechtsradicalisme
die her en der in het land de kop opsteken. Bij de activiteiten, die de komende
drie jaar worden uitgevoerd, zijn organisaties en groeperingen uit de samenleving
en in het bijzonder de moslimgemeenschap nauw betrokken. Samen met de vele
initiatieven die ook op lokaal niveau plaatsvinden, wordt zo een brede positieve
beweging in gang gezet om de maatschappelijke binding te versterken en de
democratische rechtsorde te beschermen.5 Criminaliteitsbestrijding allochtone jongerenAllochtone jongeren en jong-volwassenen staan vaker als verdachte geregistreerd
bij de politie dan autochtone jongeren. Voor de 12–17 jarigen bedragen
de percentages resp. 3,1% en 1,3%, bij de 18–24 jarigen resp. 4,4% en
2,2%. Bij de Marokkaanse jongeren zijn zowel de eerste als de tweede generatie
veel vaker dan autochtone jongeren en de meeste andere herkomstgroepen verdacht
van een misdrijf. Bij Antilliaanse jongeren zijn er hoge verdachtenpercentages
bij jongeren van de eerste generatie, terwijl het bij Joegoslavische jongeren
de tweede generatie betreft.Het grootste gedeelte van de verdachten van de eerste generatie kan worden
bestempeld als «first offender». Er zijn hierin geen grote verschillen
tussen herkomstgroeperingen. Een uitzondering hierop vormen de Marokkaanse
jongeren. Van hen is zowel onder de eerste als de tweede generatie de meerderheid
meer- of veelpleger.De leeftijd waarop allochtone jongeren een eerste proces verbaal krijgen
ligt lager dan bij autochtone jongeren. Daarbij moet wel bedacht worden dat
in dit onderzoek niet is gekeken naar Halt-jongeren, maar alleen naar verdachten
die in het HKS-systeem staan geregistreerd. Voor Halt-jongeren geldt dat autochtonen
oververtegenwoordigd zijn en bovendien dat deze jongeren relatief jong zijn.
Het is daarom mogelijk dat de jeugdige startleeftijd van allochtone jongeren,
op basis van het HKS-systeem, iets is overschat (Uit het rapport Herkomst
van verdachten van criminaliteit, zie TK 2004–2005, 25 726 en 29 387,
nr. 21).Een deel van de verschillen in criminaliteit hangt samen met sociaal-economische
kenmerken, zoals inkomen, scholing en werk. De conclusie dat allochtonen in
het algemeen vaker verdacht worden van criminaliteit verandert hierdoor niet,
maar als er rekening wordt gehouden met deze achtergrondfactoren worden de
verschillen wel kleiner, zonder overigens geheel te verdwijnen.Naast herkomst, leeftijd en geslacht speelt schooluitval (diplomabezit)
een belangrijke rol. Voortijdig schoolverlaters zijn oververtegenwoordigd
onder de verdachten van een misdrijf.De conclusie is dat er flinke verschillen zijn in de mate waarin personen
uit diverse bevolkingsgroepen door de politie worden geregistreerd als verdachte
van het plegen van misdrijf. Vooral specifieke groepen personen met een Afrikaanse
herkomst springen er uit. Bevestigd wordt dat onder de Marokkaanse en Antilliaanse
jongeren relatief veel verdachten te vinden zijn.Het beeld van «forse oververtegenwoordiging» van allochtone
groepen verdient nuancering vanwege de verschillen in criminaliteit tussen
bevolkingsgroepen. Een belangrijk gegeven is dat de criminaliteit van jongeren
van de tweede generatie van Marokkaanse en Turkse afkomst hoger ligt dan van
de eerste generatie. Dit zijn immers jongeren, die in Nederland zijn geboren,
de taal spreken en in Nederland zijn opgeleid. Opvallend is dat allochtonen
van Aziatische afkomst ondervertegenwoordigd zijn
in de HKS-verdachtenregistratie.Aanpak criminaliteit allochtone jongerenDe samenhang tussen de criminaliteitscijfers en verschillende sociaal-economische
factoren bevestigt de noodzaak tot een samenhangende aanpak op een breed front
van overheden en betrokken organisaties. Onder andere in het veiligheidsprogramma,
Jeugd terecht, Operatie Jong en het Integratiebeleid wordt hieraan vorm gegeven.Sedert 2002 zijn belangrijke beleidsinitiatieven genomen ter bestrijding
van de criminaliteit. Vooral het Veiligheidsprogramma en het actieprogramma
Jeugd terecht van de minister van Justitie zijn hiervoor van belang. Deze
programma's bevatten een reeks van acties, die deels reeds in uitvoering zijn,
deels nog in voorbereiding. De acties zijn veelal niet specifiek gericht op
speciale groepen, maar vergroten de mogelijkheden om risicogroepen en individuele
criminelen te identificeren en gericht aan te pakken. Deze acties
hebben onder meer betrekking op de volgende punten.– het verbeteren van vroegtijdige signalering van probleemjongeren
en het voorzien in een netwerk van justitiële en niet-justitiële
organisaties dat adequaat op deze signalen reageert. Hierbij is zowel de uitbreiding
van de mogelijkheden aan strafrechtelijke interventies en gedragsbeïnvloedende
maatregelen voor jeugdigen van belang als het leveren van meer maatwerk door
het aanscherpen van de regelgeving op het terrein van inbeslagname en verbeurdverklaring.
Juist van deze maatregelen wordt bij bepaalde doelgroepen effect verwacht.
(zie de recente brief van de minister van Justitie (TK 2004–2005, 24 587
en 28 741, nr. 112)) aan de Tweede Kamer over Jeugdsancties Nieuwe Stijl;– het verbeteren van de effectiviteit van strafrechtelijke interventies
om recidive te verminderen. Interventies zullen worden getoetst op effectiviteit
en beoordeeld door een nog te installeren erkenningscommissie. Hierbij zal
ook expliciet gekeken worden naar de effectiviteit voor allochtone doelgroepen;– het aanbieden van opvoedingsondersteuning en het scheppen van
de mogelijkheid deze met de zogenaamde drangmodule af te dwingen. Hierbij
wordt expliciet gelet op het bereik onder allochtone doelgroepen;– de ondersteuning van de inspanningen op lokaal niveau, onder andere
door het beschikbaar stellen van celcapaciteit en het maken van afspraken
over nazorg;– het sinds juni 2004 landelijk beschikbaar stellen van ITB (Individuele
Traject Begeleiding) voor niet-westerse allochtone jongeren;– de aanpak van volwassen en jeugdige veelplegers;– het verbeteren van de onderlinge afstemming en samenwerking tussen
ketenpartners;– het bijeenbrengen van gegevens door informatiesystemen te koppelen
en het daarmee realiseren van een persoonsgerichte aanpak;– als een van de onderdelen van Jeugdsancties Nieuwe Stijl is het
wetsvoorstel Gedragsbeïnvloeding Jeugdigen voor advies toegezonden aan
de Raad van State;– ten aanzien van de aanpak van de groep Antilliaanse risicojongeren
is aan de Tweede Kamer op 4 oktober 2004 een «Notitie Antilliaanse risicojongeren»
(TK 2004–2005, 26 283, nr. 19) toegezonden.Bovengenoemde acties maken deel uit van het Veiligheidsprogramma en Jeugd
terecht. Deze programma's zijn in 2003 van start gegaan en lopen nog tot en
met 2006. De hiervoor weergegeven cijfers over betrokkenheid van allochtone
jongeren bij criminaliteit betreffen de toestand voorafgaand aan de in werkingtreding
van de programma's.De omvang en aard van de oververtegenwoordiging van allochtone jongeren
in de criminaliteit geven een verontrustend beeld en vergen een duidelijk
antwoord. Een antwoord dat aansluit bij de specifieke problemen die deze jongeren
ervaren bij hun participatie in deze maatschappij. De cijfers maken duidelijk
dat de problematiek van bepaalde groepen jongeren er kwantitatief en kwalitatief
duidelijk uitspringt. Om die reden concentreert het beleid zich in het bijzonder
op deze groepen. De groepen waar we het hier over hebben zijn zodanig verscheiden
dat een groepsgerichte aanpak nodig is. De generieke aanpak sluit niet voldoende
aan bij deze groep criminele jongeren.Ondanks de extra beleidsactiviteiten zijn de recente cijfers dermate ernstig
dat aanvullende maatregelen worden overwogen, zonodig gericht op specifieke
probleemgroepen. Dat is ook al aangekondigd in de brief van de minister van
Justitie van 9 maart 2005 aan de Kamer (TK 2004–2005, 30 023, nr.1)
over de recidive naar aanleiding van rapporten van het WODC hierover (de recidivemonitor).
Het is nodig om in samenspraak met deskundigen en vertegenwoordigers van de
allochtone gemeenschap te zoeken naar oplossingen en de relevante partners
te mobiliseren om de problematiek krachtig en sluitend te kunnen aanpakken.
Daartoe zijn gesprekken gevoerd met deskundigen, onder meer uit de Marokkaanse
gemeenschap behoren.Net zoals voor Antillianen (zie hieronder) zullen ook voor andere allochtone
groepen, waaronder in ieder geval Marokkanen, afspraken worden gemaakt met
gemeenten. Het is de bedoeling om te komen tot een geconcentreerde aanpak
op wijk- of stadsdeelniveau, om te beginnen in enkele probleemwijken in de
vier grote steden. Het gaat om een aanpak die zowel repressief als preventief
is. Een duidelijke reactie op normoverschrijdend gedrag moet eerder, vaker
en consequenter worden toegepast en mag niet achterwege blijven omdat een
vervolg ontbreekt door onvoldoende afstemming in de keten van instanties die
een bijdrage moeten leveren. Een effectieve aanpak kan alleen worden gerealiseerd
door een gezamenlijke inspanning van de strafrechtsketen en instellingen die
zich richten op versterking van positieve factoren in opvoeding, vrije tijd,
scholing en toeleiding naar werk. De Kamer wordt nader geïnformeerd over
deze aanpak.Antilliaanse jongerenDe oververtegenwoordiging van Antilliaanse jongeren in de criminaliteit
vergt een eigen aanpak. Op 4 oktober 2004 heeft de minister voor V&I de
notitie Antilliaanse Risicojongeren de Tweede Kamer doen toekomen. Het in
deze notitie vastgelegde beleid tot en met 2008 bevat drie duidelijke componenten.
Ten eerste worden bestuurlijke arrangementen met gemeenten afgesloten. In
de arrangementen wordt vastgelegd dat door gemeenten, met co-financiering
door de minister voor V&I, activiteiten worden ondernomen om schooluitval,
werkloosheid en criminaliteit onder Antilliaanse jongeren terug te dringen.
Ten tweede zal het rijk op bovenregionaal niveau een aantal initiatieven ondersteunen
die primair bedoeld zijn om de uitvoering van de arrangementen op gemeentelijk
niveau te ondersteunen. Ten derde zullen mogelijk aanvullende maatregelen
worden genomen om te voorkomen dat Antilliaanse jongeren onvoldoende voorbereid
naar Nederland komen, ofwel naar de Antillen worden teruggestuurd indien hun
verblijf in Nederland niet houdbaar is.De bestuurlijke arrangementen met in totaal 21 Antillianengemeenten zijn
inmiddels bekrachtigd. De plannen van gemeenten geven een gedetailleerd beeld
van de activiteiten die de komende jaren zullen worden uitgevoerd. In elk
gemeentelijk plan wordt tevens ingegaan op de integraliteit van het gemeentelijk
beleid, de participatie van de Antilliaanse gemeente en de inzet om een stabiele
thuissituatie te creëren. Voor veel Antilliaanse risicojongeren is het
ontbreken hiervan een belangrijk onderdeel – zo niet de oorzaak –
van de problemen waar zij mee worstelen. Een tussenevaluatie van de arrangementen
zal plaatsvinden eind 2006.Op bovenregionaal (rijks)niveau is een aantal acties genomen: in maart
2005 heeft het kennisnetwerk Integratiebeleid en Etnische Minderheden in mijn opdracht een state-of-the art studie
laten uitvoeren die door gemeenten is gebruikt bij het opstellen van de arrangementen.
Een quick scan naar niet in Nederland ingeschreven Antillianen, zoals aangekondigd
in de notitie Antilliaanse risicojongeren is uitgevoerd. Voorts is de Kamer
op 13 mei 2005 per brief geïnformeerd over aanvullende maatregelen ten
aanzien van Antilliaanse risicojongeren. Daarmee wordt tegemoet gekomen aan
de motie van de Tweede Kamer waarin verzocht werd om een toelatingsregeling.In de brief aan de Kamer wordt een drietal maatregelen aangekondigd. In
de eerste plaats komt er een aanscherping van de voogdijregeling voor Antilliaanse
en Arubaanse minderjarigen. In de regeling wordt de mogelijkheid geschapen
een minderjarige die zonder voogd in Nederland wordt aangetroffen naar zijn
gezagsdrager terug te sturen leiden indien het belang van de minderjarige
zich daartegen niet verzet.In de tweede plaats komt er een wettelijke maatregel die het mogelijk
maakt om Antilliaanse en Arubaanse jongeren van 16 tot 24 jaar die zich in
Nederland willen vestigen terug te zenden. Het gaat daarbij om jongeren die
geen afgeronde vooropleiding hebben, die geen opleiding in Nederland willen
volgen en geen baan hebben. Tot slot krijgt de strafrechter de mogelijkheid
bij ernstige feiten, bijvoorbeeld diefstal, geweldpleging, drugsdelicten terugkeer
als bijkomende straf op te leggen.Deze brief en de eerder genoemde notitie zijn beide in de Kamer behandeld
op 17 mei 2005 en door de Kamer positief beoordeeld. Samengevat kan worden
gesteld dat het beleid ten aanzien van Antilliaanse Risicojongeren in 2004
is aangekondigd en in 2005 stevig op de rails is gezet.6 ParticipatieTen behoeve van het overleg en de afstemming over het integratiebeleid
bestaat het Landelijk Overleg Minderheden (LOM). Dit is een regulier overleg
met de verschillende etnische minderheidsgroepen onder voorzitterschap van
de minister voor V&I. Vooraf of na afloop van het formele LOM-overleg
vinden overleggen plaats tussen LOM-samenwerkingsverbanden en maatschappelijke
organisaties over gezamenlijke activiteiten op maatschappelijke terreinen.
Een goed voorbeeld van een gezamenlijke activiteit is de voorgenomen samenwerking
tussen de LOM-samenwerkingsverbanden en het Nationaal Comité 4/5 Mei,
om minderheden meer te betrekken bij de Vijf Mei-viering.Representativiteitstoetsen van de tot het LOM toegelaten
samenwerkingsverbanden.Op 30 juni 2003 lichtte de minister voor V&I de Tweede Kamer geïnformeerd
over de representativiteitstoets. De toets heeft tot doel vast te stellen
of de samenwerkingsverbanden hun achterban in voldoende mate representeren.
Inmiddels zijn álle tot het LOM toegelaten samenwerkingsverbanden onderworpen
aan een dergelijke representativiteitstoets. De LOM-samenwerkingsverbanden
voldoen met uitzondering van één samenwerkingsverband aan de
criteria voor representativiteit zoals die vastgesteld zijn in de WOM.Naar een IntegratieraadBij de bijeenkomst op woensdag 26 januari 2005 in het kader van het Breed
Initiatief Maatschappelijke Binding is afgesproken dat het Landelijk Overleg
Minderheden zal worden verbreed tot een Integratieraad met ook autochtone
organisaties (zie TK 2004–2005, 30 054, nr.1, pag. 8) De vraag
is hoe en via welk traject een dergelijke Integratieraad vorm moet worden
gegeven, mede in het licht van de Wet Overleg Minderhedenbeleid. In goed overleg
tussen mij met de LOM-samenwerkingsverbanden is op 11 april 2005 gekozen voor
een model waarbij reeds dit jaar feitelijk van start kan worden gegaan met
een Integratieraad. Daarbij worden maatschappelijke organisaties, afhankelijk
van het te bespreken thema, uitgenodigd worden om deel te nemen. Vervolgens
wordt op basis van de opgedane ervaring en evaluatie bezien, hoe de Integratieraad
een meer definitieve vorm kan krijgen.Het LOM-plan vóór Binding en tegen RadicaliseringAls uitvloeisel van de goedkeuring door de Tweede Kamer van de brief met
betrekking tot terrorismebestrijding van 23 januari 2005 (TK 2004–2005),
hebben de LOM-samenwerkingsverbanden voor de periode 2005 tot en met 2007
een tijdelijke extra taak gekregen namelijk: het versterken van de binding
en dialoog tussen autochtonen en allochtonen en het tegengaan van radicalisering.De LOM-samenwerkingsverbanden beschikken over een achterban die gemobiliseerd
kan worden om in contact te treden met autochtonen. Daarom zijn zij bij uitstek
in staat om binding te bevorderen.De LOM-samenwerkingsverbanden hebben een gezamenlijk plan opgesteld waarin
vier programmalijnen zijn te onderscheiden, namelijk: arbeid en scholing;
onderwijs, educatie en opvoeding; cultuur en identiteit; wijkinitiatieven.
In het plan is per activiteit een nadere inhoudelijke uitwerking gegeven.
Verder is de organisatie van de activiteit gespecificeerd en zijn de strategische
partners aangegeven. Tot de strategische partners behoren onder meer de Nederlandse
Gezinsraad en het Nationaal Comité 4/5 Mei.In de vier programmalijnen komen de actiepunten terug die zijn vastgesteld
de bijeenkomst van het Breed Initiatief Maatschappelijke Binding op 26 januari
2005. Het gaat om de volgende punten.• Programma's en projecten ter versterking van wederzijdse loyaliteit
en burgerschap• Initiatieven om islamitische radicalisering in eigen kring bespreekbaar
te maken• Vergroten van de openheid van bestaande netwerken en organisaties
voor nieuwe Nederlanders Initiatieven ontwikkelen die er aan bijdragen dat
ouders hun opgroeiende kinderen beter kunnen begeleiden in het omgaan met
cultuurverschillen.De Integratieraad en het LOM-plan vóór Binding en tegen
Radicalisering staan niet los van elkaar. In het LOM-overleg van maandag 11
april 2005 is een verbinding aangebracht tussen de realisering van de Integratieraad
en dit LOM-plan. Afhankelijk van het thema in de Integratieraad, kunnen de
strategische partners bij het LOM-plan ook betrokken worden bij de Integratieraad.FORUM en Vereniging Vluchtelingenwerk NederlandIn 2004 is de subsidierelatie tussen het Ministerie van VWS en het expertise
centrum FORUM beëindigd. FORUM ressorteert vanaf 2004 onder de minister
voor V&I. In het werkplan van FORUM zijn speerpunten van het integratiebeleid
opgenomen. Er worden verschillende programma's uitgevoerd, zoals het actieprogramma
ter versterking van de weerbaarheid tegen radicalisering, preventiebeleid
jongeren, emancipatie van vrouwen en lokaal integratiebeleid.Tevens is aan FORUM opdracht verleend om in 2005 een masterplan «bespreekbaar
maken van homoseksualiteit in etnische kringen» te ontwikkelen en uit
te voeren. De ontwikkelde kennis op dit terrein zal bij Forum worden verankerd.De Vereniging Vluchtelingenwerk Nederland (VVN) wordt ondermeer ondersteund
om vrijwilligers in te zetten die de integratie van toegelaten vluchtelingen
(statushouders) bevorderen. Het bevorderen van de werkgelegenheid onder vluchtelingen
zal in samenwerking met de VVN worden geïntensiveerd.7 Onderwijs en cultuurPrimair en Voortgezet OnderwijsIn de brief Onderwijs, Integratie en Burgerschap van 23 april 2004 (29 536,
nr.1) is aangekondigd dat scholen voor primair en voortgezet onderwijs de
wettelijke opdracht krijgen om het onderwijs te richten op actief burgerschap
en sociale integratie. Op verzoek van de Tweede Kamer heeft hierover overleg
plaatsgevonden met de indieners van het initiatiefwetsvoorstel 29 666.
Dit overleg heeft erin geresulteerd dat de opdracht voor scholen om het onderwijs
mede te richten op actief burgerschap en sociale integratie is opgenomen in
het initiatiefwetsvoorstel van de leden Hamer, Dijsselbloem en Kraneveldt
(Kamerstukken II 2003/04, 29 666). Dit initiatiefwetsvoorstel is inmiddels
aan de Eerste Kamer aangeboden. De inspectie zal er op gaan toe zien dat scholen
dit actief in hun programma opnemen.Platform allochtone oudersOuderbetrokkenheid staat hoog op de agenda als het gaat om het bevorderen
van leerprestaties, maar ook als het gaat om maatschappelijke binding. Met
de onderwijs- en ouderorganisaties is afgesproken dat zij zich zullen inspannen
om de ouderbetrokkenheid van moeilijk bereikbare autochtone en van allochtone
ouders te verbeteren en zichtbaar te maken in de bestuursstructuur. De landelijke
ouderorganisaties bezien samen met FORUM hoe de schoolouderbetrokkenheid van
allochtone ouders kan worden versterkt. Daartoe wordt een tijdelijk platform
allochtone ouders opgericht, dat de ouderorganisaties op weg helpt om de belangen
en vertegenwoordiging van deze groepen ouders te bestendigen. Aan dit platform
nemen naast de ouderorganisaties en FORUM ook vertegenwoordigers van allochtone
organisaties deel. In het najaar van 2005 komen de landelijke ouderorganisaties
met een plan van aanpak.Onderwijsachterstandenbeleid en het voorkomen van voortijdig
schoolverlatenScholen worden geconfronteerd met allochtone en autochtone «risicoleerlingen» die bij de entree van het basisonderwijs te maken
hebben met een grote taalachterstand. In een aantal gezinnen wordt om verschillende
redenen niet of nauwelijks Nederlands gesproken. De achterstand is gemiddeld
2 jaar, die gedurende de verdere schoolloopbaan haast niet meer wordt ingelopen.
Het is van belang dat deze kinderen op jonge leeftijd een voor- en vroegschoolse
(VVE) voorziening bezoeken waar gewerkt wordt met een gestructureerde didactische
aanpak gericht op het inlopen van de (taal) achterstanden. Gemeenten ontvangen
middelen voor de organisatie en inrichting van VVE. Vanaf augustus 2005 ontvangen
schoolbesturen middelen voor het bestrijden van (taal)achterstanden bij leerlingen
in de jongste leeftijdsgroepen. Deze middelen zijn via de gewichtenregeling
beschikbaar gesteld. Naast VVE zal het mogelijk worden om in het primair onderwijs
schakelklassen in te richten voor leerlingen die een dusdanige grote taalachterstand
hebben dat zij niet kunnen deelnemen aan het reguliere onderwijsprogramma.
Een wetswijziging wordt voorbereid waarmee het werken met schakelklassen in
het primair onderwijs mogelijk wordt gemaakt. In een schakelklas wordt gedurendeéén
jaar intensief taalonderwijs geboden waardoor leerlingen zo snel mogelijk
de taalachterstand kunnen inlopen en weer met succes kunnen deelnemen aan
het onderwijs. Een schakelklas betekent dat extra leertijd wordt georganiseerd,
ofwel in de vorm van een extra leerjaar ofwel in de vorm van een verlengde
schooldag. Aan gemeenten zal jaarlijks, naar verwachting met ingang van het
schooljaar 2006–2007, een budget voor het inrichten van schakelklassen
beschikbaar worden gesteld. Over de inzet van de middelen voeren zij overleg
met de schoolbesturen. Daarnaast worden gemeenten en schoolbesturen verplicht
gezamenlijk overleg te voeren over het bevorderen van integratie en het tegengaan
van segregatie. Dit geldt zowel voor het basisonderwijs als voor het voortgezet
onderwijs.Voor het voortgezet onderwijs (VO) zal per 1 januari 2007 een nieuw onderwijsachterstandenbeleid
in werking treden; het Leerplusarrangement VO. Dit Leerplusarrangement vervangt
de huidige Regeling aanvullende personele bekostiging culturele minderheidsgroepen
en anderstalige leerlingen (Cumi-VO-regeling). Uitgangspunt van het Leerplusarrangement
VO is dat de middelen terecht komen op de scholen die het het hardste nodig
hebben. Dit zijn scholen die te maken hebben met «probleemcumulatie»;
de ene school heeft het zwaarder dan de andere door andere factoren dan feitelijke
leerachterstanden. Dit uit zich onder meer in spijbelen, zittenblijven, jeugdzorgproblematiek,
criminaliteit en voortijdig schoolverlaten. Om te bepalen op welke scholen
sprake is van probleemcumulatie zal gebruik worden gemaakt van de armoedeprobleemcumulatiegebieden
uit de armoedemonitor van CBS en SCP. Via het Leerplusarrangement VO krijgen
scholen voor voortgezet onderwijs extra geld als minimaal 30% van hun leerlingen
afkomstig is uit deze gebieden.Het Leerplusarrangement is van toepassing op alle schoolsoorten in het
voortgezet onderwijs. Doelstellingen van de extra middelen zijn het leveren
van maatwerk aan de leerling, maximaliseren van de leerprestaties door onder
andere het stimuleren van expliciet taalbeleid en het tegengaan van voortijdig
schoolverlaten. Voorkomen van voortijdig schoolverlaten vindt daarnaast plaats
door handhaving van de leerplicht en door versterking van de regionale meld-
en coördinatiefunctie (rmc-functie) alsmede door het beschikbaar stellen
van extra middelen voor de intensivering van trajectbegeleiding bij de rmc-functies.
Ook krijgen vmbo-scholen, om voortijdig schoolverlaten van leerlingen tegen
te gaan, meer ruimte voor het verzorgen van leren in de praktijk. Verder wordt
de afstemming tussen de vmbo-programma's en die in het mbo geïntensiveerd
om uitval in de eerste jaren van de mbo-opleiding te verlagen.Voor nieuwkomers, leerlingen in het voortgezet onderwijs die korter dan
twee jaar in Nederland zijn, wordt een aparte nieuwkomersregeling ingericht.
Deze voorziet in een aparte tweejarige vergoeding voor nieuwkomers met het
doel ze de Nederlandse taal te leren en zo snel mogelijk te laten instromen
in het reguliere onderwijs.Plan van aanpak veiligheidHet «Plan van aanpak veiligheid in het onderwijs en de opvang van
risicoleerlingen» is in mei 2004 naar de Tweede Kamer gestuurd (2003–2004,
29 240, nr. 5). Dit plan van aanpak bevat maatregelen ter bevordering
van de veiligheid in het primair en het voortgezet onderwijs. Ingezet wordt
op een driesporenbeleid bestaand uit preventieve, curatieve en repressieve
maatregelen. Zo wordt bijvoorbeeld ingezet op deskundigheidsbevordering van
docenten en versterking van de sociale competenties van leerlingen. Daarnaast
ontvangen scholen vanaf eind 2004 middelen voor versterking van leerlingbegeleiding
ten behoeve van signalering en laagdrempelige hulpverlening. Verder worden
vanaf dit jaar reboundvoorzieningen gecreëerd die tijdelijke opvang bieden
aan gedragsmoeilijke leerlingen. Gedurende de periode in de reboundvoorziening
wordt ingezet op gedragsverandering, herstel van gezagsverhoudingen en verbetering
van leerprestaties. Doel is dat leerlingen na deze periode weer teruggaan
naar het regulier onderwijs. Een laatste belangrijke maatregel is uitbreiding
van het aantal ZMOK-plaatsen voor zeer gedragsmoeilijke leerlingen waarvan
verwacht wordt dat terugkeer naar het regulier onderwijs niet meer mogelijk
is. Het gaat om plaatsen voor leerlingen die nu net buiten de criteria voor
het ZMOK vallen. Voor de uitvoering van het plan van aanpak is een bedrag
beschikbaar oplopend tot bijna € 90 miljoen per jaar vanaf 2006.
Een tussenrapportage over de uitvoering van het plan van aanpak is in juni
2005 naar de Tweede Kamer gestuurd (2004–2005, 29 240, nr. 8).Ronde tafels en meldpunt discriminatie en extremismeIn de periode van 16 maart tot en met 7 april 2005 heeft de Inspectie
van het Onderwijs in samenwerking met het Ministerie van OCW een zevental
regionale rondetafel conferenties georganiseerd. Aanleiding voor deze conferenties
vormde de maatschappelijke onrust na de moord op de heer T. van Gogh en de
doorwerking daarvan in het onderwijs, getuige incidenten als de bomaanslag
op basisschool El Tarieq in Eindhoven en de brandstichting in de Bedirschool
in Uden. De samenstelling van de deelnemers bestond niet alleen uit vertegenwoordigers
van scholen en onderwijsinstellingen maar ook uit vertegenwoordigers van instanties
in de omgeving van de scholen die een taak hebben ten aanzien van de zorg
voor jonge kinderen zoals maatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg, politie
en justitie, enzovoorts. De opbrengst van deze bijeenkomsten levert een schat
aan informatie op, niet alleen op het terrein van veiligheid en onderwijs
maar ook op het terrein van integratie en sociale cohesie. Op dit moment wordt
bezien in hoeverre de signalen reeds binnen het bestaande beleid worden opgepakt
en indien dit niet het geval blijkt te zijn of er additionele maatregelen
mogelijk en/of noodzakelijk zijn.Op 23 maart 2005 is het huidige meldpunt discriminatie bij de Inspectie
van het Onderwijs uitgebreid tot het meldpunt discriminatie en extremisme.
Vanuit de scholen bestaat thans de mogelijkheid om ook uitingen van extremisme
en radicalisering te melden, de vertrouwensinspecteurs die een dergelijke
melding in behandeling hebben verwijzen betrokkene dan door naar de daartoe
betreffende hulpverlenende organisatie. Tevens rapporteert men periodiek over
de aantallen en de aard van de meldingen aan het Ministerie van OCW.Lerarenbeleid: Full ColorIn het schooljaar 2002–2003 was 15% van de kinderen op de basisscholen
in Nederland van allochtone herkomst. In de grote steden ligt dit percentage
zelfs op 50% of meer. Van het huidige bestand onderwijzend personeel is slechts
3% van allochtone herkomst. Het project Full Color 1 (FC1) richtte zich vooral
op een hogere instroom van allochtone studenten op de lerarenopleidingen om
te komen tot instroom van allochtone werknemers in het lerarenberoep en in
leidinggevende posities in het onderwijs, waardoor op termijn het evenredigheidspercentage
in alle functies kan worden gerealiseerd. Medio 2004 liepen de laatste projecten
binnen het 4-jarig project FC1 af. In juli 2004 is het vervolgproject Full
Color 2 (FC2) van start gegaan. Uit de evaluatie van FC1 bleek dat uitval
tijdens de studie het grote knelpunt is, waarvan het stageprobleem een belangrijk
onderdeel was. Daarom heeft FC2 als speerpunten het bevorderen van een sterke
stijging van de uitstroom van gekwalificeerde allochtone leerkrachten vanuit
de lerarenopleidingen en het stimuleren dat deze groep leraren na het afstuderen
daadwerkelijk in het onderwijs gaat en blijft werken (beroepsrendement). Veel
aandacht zal daarbij worden besteed aan het bestrijden van de problemen rond
de stage. Om tot een goed leer-/werkklimaat voor zowel de student als voor
de school te kunnen komen, worden praktijkbegeleiders getraind in het begeleiden
van allochtone stagiaires en leraren klaargestoomd voor het werken in multiculturele
teams. De projecten worden in opdracht van OCW door het SBO (Sector Bestuur
Onderwijs) uitgevoerd.Full Color & het Breed Initiatief Maatschappelijke
BindingVanouds af heeft het onderwijs een belangrijke rol gespeeld in binding
en integratie met andere groepen in onze samenleving (educatief en opvoedkundig).
Nu merkbaar wordt dat een toenemende kloof ontstaat tussen onderwijs/maatschappij,
onderwijspersoneel/leerling die voor een steeds moeizamere onderlinge aansluiting
zorgt, is het van groot belang dat de bindingskracht van het onderwijs wordt
behouden/versterkt. Het is meer dan wenselijk dat het personeelsbestand een
afspiegeling van de samenleving wordt. Leraren met een «dubbele»
culturele achtergrond kunnen een brugfunctie vervullen tussen school en allochtone
leerlingen en zijn daarom onmisbaar in het integratieproces. Het SBO is gevraagd
om rond deze bindingskracht FC2 te verbreden naar professionele integratie
en een nieuw deelprojectplan te schrijven. Dit deelprojectplan moet nog nader
worden besproken.Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie: inburgeringIn het jaar 2005 is een bedrag van € 244 miljoen aan educatiemiddelen
over de gemeenten verdeeld. Een deel van deze middelen wordt door gemeenten
ingezet voor integratie van allochtonen.In april 2004 heeft de Ministerraad er bij de behandeling van de Contourennota
Herziening van het inburgeringsstelsel mee ingestemd dat het deel van het
educatiebudget, dat wordt ingezet voor de opleidingen Nederlands
als tweede taal, niveaus 1 en 2, voor inburgering, structureel wordt overgeheveld
naar het ministerie van Justitie c.q. de minister voor Vreemdelingenzaken
en Integratie. Met de brief van 12 november 2004 is aan de Tweede Kamer gemeld
dat de overheveling van middelen plaats heeft op het moment dat het nieuwe
inburgeringsstelsel in 2006 wordt ingevoerd.Hierdoor valt de totale inburgering onder de verantwoordelijkheid van
de minister voor V&I. Ook wordt hiermee voorkomen dat NT2 gratis via de
educatie wordt aangeboden terwijl inburgeringsplichtigen in het kader van
het nieuwe inburgeringsstelsel voor NT2 moeten betalen. De NT2-opleidingen
op de niveaus 3, 4 en 5 blijven onderdeel van educatie. De NT2 niveau 3 is
nodig voor het volgen van een (vervolg)beroepsopleiding (op het niveau 3 en
4 van de kwalificatiestructuur beroepsonderwijs). NT2 op niveau 4/5 geeft
toegang tot het Hoger Onderwijs en het Wetenschappelijk Onderwijs, mits het
staatsexamen programma II – met goed gevolg is afgelegd.Om de overheveling van het hier bedoelde deel van het educatiebudget naar
het ministerie van Justitie mogelijk te maken is het noodzakelijk de Wet educatie
en beroepsonderwijs (Web) te wijzigen. Ook zal in verband met de overheveling
de verdeelsleutel worden aangepast. Hiervoor is wijziging van het Uitvoeringsbesluit
Web nodig. Beide trajecten zijn in gang gezet en zullen naar verwachting in
december 2005 worden geëffectueerd.In paragraaf 1 van deze bijlage is al aangegeven dat met de invoering
van het nieuwe inburgeringsstelsel in 2006 de verplichte inkoop van inburgeringstrajecten
voor nieuwkomers door gemeenten bij roc's afgeschaft. Dit kan nadelige gevolgen
hebben voor de positie van de roc's. Om ervoor te zorgen dat de roc's marktconform
kunnen gaan opereren en een adequate startpositie kunnen innemen op de vrije
markt heeft het kabinet een overgangsbudget beschikbaar gesteld. Dit overgangsbudget
moet worden gemeld bij de Europese Commissie, omdat het kan worden beschouwd
als een vorm van staatssteun. De Europese Commissie beoordeelt of de maatregel
al dan niet verenigbaar is met het Europese recht.Tot de invoering van het nieuwe inburgeringsstelsel in 2006 blijft educatie
een belangrijke rol vervullen bij de integratie van allochtonen. De roc's
hebben in de afgelopen jaren een aanzienlijke expertise opgebouwd op dit terrein.
Naar verwachting zullen de roc's -mede door het beschikbaar stellen van het
overgangsbudget- deze deskundigheid kunnen blijven inzetten op de inburgeringsmarkt.Hoger onderwijsDe kennissamenleving vraagt om het verhogen van het kennispeil van onze
beroepsbevolking. De demografische ontwikkelingen laten zien dat een groeiend
deel van de beroepsbevolking van allochtone herkomst zal zijn. Deze groep
is blijkens het Hoger onderwijs en onderzoekplan 2004 (HOOP 2004) onmisbaar
met het oog op de toekomstige arbeidsmarktbehoefte. Er is sprake van een toename
van allochtone studenten in het hoger onderwijs, vooral in het hoger beroepsonderwijs.
Het percentage niet-westerse allochtone studenten in het hbo is in de periode
1995/'96 gestegen van 6 naar 9,5 procent in 2002/2003 (van 19–23 jarigen).
Vooral niet-westerse allochtonen van de tweede generatie zorgen voor het inhalen
van hun achterstand. Ook in het wetenschappelijk onderwijs is de deelname
van deze groepen aan het stijgen, zij het minder sterk: van 4 naar
5 procent tussen 1996/'97 en 2002/'203 (van 20–25 jarigen). In tegenstelling
tot het hoger beroepsonderwijs wordt de achterstand van niet-westerse allochtonen
in het wetenschappelijk onderwijs dus amper verbeterd. Het percentage tweede
generatie nam zelfs iets af (CBS, Allochtonen in Nederland 2004).De instroom van allochtone studenten in het hoger onderwijs neemt de laatste
jaren toe; dit komt onder meer omdat binnen de opleidingen meer aandacht wordt
geschonken aan de specifieke behoeften van allochtone studenten, zoals taalondersteuning.
Gelet op de demografische ontwikkelingen wordt verwacht dat de instroom in
de periode tot 2010 verder toeneemt naar ongeveer 10 procent. In het HOOP
2004 is het streven geformuleerd om in de periode tot aan 2010 de uitval van
allochtonen uit het hoger onderwijs terug te brengen tot het niveau van autochtonen
(het verschil is nu 5 procent meer in het hoger beroepsonderwijs en 2 procent
meer in het wetenschappelijk onderwijs, na twee jaar). In het verlengde van
het HOOP 2004 worden in 2005 door de instellingen in het hoger onderwijs landelijke
ambities geformuleerd over instroom en doorstroom van allochtone studenten.
Door OCW is hiervoor in de periode 2005 tot en met 2007 jaarlijks € 1,5
miljoen beschikbaar gesteld. De instellingen kunnen zich bij het realiseren
van deze ambities laten ondersteunen door ECHO (Expertisecentrum diversiteitsbeleid).
Om de ontwikkelingen van in- en doorstroom van allochtone studenten te volgen
zal ECHO eind 2005 een vervolgonderzoek laten doen van een onderzoek dat over
1997-2001 is verricht, ditmaal over de periode 1997–2004. In april 2005
heeft ECHO een ambassadeursnetwerk opgericht, een netwerk van allochtone studenten
en afgestudeerden. Voor de start hiervan heeft OCW € 300 000
beschikbaar gesteld, dat gematcht zal worden door het bedrijfsleven. Het ambassadeursnetwerk
zal deel uitmaken van de eind 2005 op te richten ECHO Foundation: een fonds
waarin overheid en bedrijfsleven via sponsoring participeren, met het doel
meerdere activiteiten op te zetten voor excellent allochtoon talent.ImamopleidingenOCW en V&I werken samen aan het tot stand brengen van opleidingen
voor islamitische geestelijke verzorgers en imams. Hierover is al in paragraaf 4
van deze bijlage bericht.Cultuur algemeenCulturele diversiteit is een van de beleidsprioriteiten van de staatssecretaris
Cultuur voor de komende periode. In het najaar van 2005 zal zij een brief
naar de Tweede Kamer sturen over dit onderwerp.De staatssecretaris werkt samen met de staatssecretaris van Buitenlandse
zaken aan een onderzoeksopdracht om de mogelijkheden voor een «huis
voor de mediterrane cultuur» te verkennen, geïnspireerd door het
Institut du Monde Arabe in Parijs. Het onderzoek zal dit najaar worden uitgevoerd.Kunsten en ErfgoedIn de cultuursector worden drie initiatieven met een bijzondere opdracht
op het gebied van culturele diversiteit ondersteund door het ministerie van
OCW.• Atana is gericht op de vergroting van
de bestuurlijke kwaliteit en diversiteit in besturen en adviesraden. Atana
scout mensen met een dubbele culturele achtergrond. Sinds de oprichting in
2000 hebben deelnemers aan het ATANA-programma 149 functies vervuld
in besturen en adviescommissies in de cultuursector. In januari 2005 bleek
uit een onderzoek dat de culturele diversiteit in besturen en Raden van Toezicht
van culturele instellingen tussen 1999 en 2003 met 56% is toegenomen van 8
naar 12,5 %.• Netwerk CS heeft tot doel om binnen
culturele instellingen de deskundigheid op het terrein van culturele diversiteit
te bevorderen en uitwisseling van ervaringen mogelijk te maken. Het gaat hierbij
vooral om personeelsbeleid, programmering, benadering van het publiek en de
relatie tussen deze drie elementen.• Het Programma «Van Talent naar Beroep» is bedoeld om de doorstroom van allochtoon talent te bevorderen.
Het programma is in 2005 van start gegaan en wordt gezamenlijk uitgevoerd
door de stichting Kunstenaars & Co, die allochtoon talent zal ondersteunen
bij de zakelijke kanten van de beroepspraktijk en Netwerk CS, dat een rol
krijgt in het stimuleren van cultureel divers talent en het ontwikkelen van
expertise op dit punt. Met dit programma wordt nieuwe invulling gegeven aan
een aantal taken die eerst door de Phenix Foundation werden uitgevoerd, die
per 2005 is opgehouden te bestaan.Daarnaast hebben de publieke cultuurfondsen de opdracht gekregen om in
de periode 2005–2008 extra inspanningen te verrichten om de interculturele
programmering in de cultuur- en mediasector de vergroten. De regeling Cultureel
Erfgoed Minderheden, die door de Mondriaan Stichting wordt uitgevoerd, wordt
in de cultuurnotaperiode 2005–2008 voortgezet.Letteren en BibliothekenHet is een normaal verschijnsel geworden dat auteurs van allochtone herkomst
optreden op vrijwel alle literaire festivals. Deze auteurs maken integraal
onderdeel uit van de Nederlandse literatuur. Een aantal literaire organisaties
richt zich speciaal op een allochtoon publiek. Ook de letterenfondsen kennen
subsidieregelingen ten behoeve van schrijvers, die de Nederlandse taal nog
onvoldoende beheersen en zij proberen uitgevers voor hun werk te interesseren.
Het aanbod en de verkoop van het werk van allochtone schrijvers ontwikkelt
zich zeer gunstig. Over het leesgedrag van allochtone jongeren bestaan geen
landelijke cijfers, maar hun leesfrequentie zal waarschijnlijk op hetzelfde
lage peil staan als dat van jongeren met een lage opleiding in het algemeen.
Niet etniciteit, maar opleiding bepaalt in hoge mate de cultuurparticipatie.De bibliotheek is de door allochtonen meest bezochte culturele instelling.
Het is de bedoeling de sterke positie die de bibliotheek voor deze groepen
reeds heeft, nog beter in te zetten. Speerpunten voor 2005–2008 zijn:
de collectie service voor anderstalige burgers handhaven, verbeteren opleidings-
en arbeidsmarktpositie via ESF-middelen, openen virtuele inburgeringsloketten
bij zoveel mogelijk bibliotheken, informatie voor anderstaligen verzamelen
en toegankelijk maken via www.bibliotheek.nl, en het ontwikkelen van een virtueel
leerplatform.MediaDe landelijke publieke omroep streeft er naar om in overleg met alle betrokkenen
een breed gedragen en wettelijk gefundeerde verantwoording af te leggen over
de wijze waarop hij in zijn programma's omgaat met de multiculturele samenleving.
De publieke omroep heeft in 2002 en 2003 gerapporteerd over het multiculturele
aspect in de programmering. In de Meerjarenbegroting 2004–2008
van de Publieke Omroep is het bereik onder minderheden nadrukkelijk als speerpunt
opgenomen. Een eerder aangekondigd onderzoek naar het mediagebruik onder etnische
publieksgroepen (het zogeheten MEP-onderzoek) is recentelijk beschikbaar gekomen.
Tevens werkt de publieke omroep, in samenwerking met FunX, aan de oprichting
van een landelijk radiostation gericht op multiculturele jongeren. Bij de
herverdeling van radiofrequenties is voor de lokale publieke omroepen in de
vier grote steden extra frequentieruimte gereserveerd voor lokale radio gericht
op minderheden. Dit heeft per januari 2003 geresulteerd in het grootstedelijke
radiostation FunX, een multicultureel station voor jongeren (15–35 jarigen)
uit de vier grote steden, met een mix van plaatselijke informatie en onderscheidende
muziek. Om de televisie gericht op de grote minderheidsgroepen in de vier
grote steden te versterken is in 2001 de productiemaatschappij MTNL (Multiculturele
Televisie Nederland, Amsterdam) van start gegaan. Dit initiatief wordt gefinancierd
door drie van de vier grote steden en OCW. MTNL werkt samen met regionale
en lokale omroepen en producenten om programma's te maken voor de vier grote
doelgroepen: Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen. De gekozen organisatiestructuur
is een combinatie van centrale en decentrale productie waarin de overloop
en uitwisseling tussen reguliere omroep en migrantenomroep wordt gestimuleerd,
zowel onder publiek als personeel. Momenteel wordt gewerkt aan de verlenging
van het bestuursconvenant voor de periode 2005–2008.Het Bedrijfsfonds voor de Pers is in de loop van 2002 gestart met een
experimentele regeling ter ondersteuning van uitgaven gericht op minderheden.
Deze regeling zal voor vier jaar gelden waarvoor maximaal ruim € 2,7
miljoen is gereserveerd binnen de huidige middelen van het Fonds.Het Stimuleringsfonds voor Nederlandse Culturele Omroepproducties heeft
een beleid om multicultureel talent te scouten en op te leiden. Hoewel programma's
in de Nederlandse taal moeten zijn om in aanmerking te komen voor subsidie,
maakt het fonds een uitzondering wanneer anderstaligheid voortvloeit uit een
multiculturele thematiek en/of de herkomst van de maker, mits wonend in Nederland.Het ministerie van OCW zet het beleid voort om uiteenlopende projecten
op het terrein van media en minderheden te subsidiëren. Hiervoor was
in 2004 in totaal een budget van € 400 000 gereserveerd.Van dit bedrag is € 227 000 onder voorwaarden beschikbaar
voor specifieke projecten van de media- en minderhedenorganisatie Mira Media
(Utrecht), die daarnaast uit de Cultuurnota 2001–2004 een vierjarige
instellingssubsidie krijgt van in totaal € 1 956 350.8 Arbeidsmarktbeleid etnische minderhedenOp de huidige arbeidsmarkt is de positie van etnische minderheden kwetsbaar
gebleken. Van een inhaalslag ten opzichte van autochtonen is sinds enkele
jaren geen sprake meer. Ook wanneer rekening wordt gehouden met verschillen
in gerealiseerd onderwijs, blijft de positie van allochtonen achter bij die
van autochtonen. Hierbij moet worden benadrukt dat «de» allochtoon
niet bestaat. Er bestaan duidelijk verschillen tussen de etnische minderheden
onderling en tussen mannen en vrouwen. Ook blijkt de tweede generatie vaak
een duidelijk betere arbeidsmarktpositie te hebben dan de eerste generatie.Participatie Turkse en Surinaamse vrouwen neemt toeIn 2004 is de arbeidsdeelname van autochtonen met 0,8 procentpunt gedaald
naar 66,5 procent. Onder niet-westerse allochtonen bedroeg de daling van de
arbeidsdeelname 1,1 procentpunt en onder westerse allochtonen 1,3 procentpunt.
Vooral de arbeidsparticipatie van Marokkaanse mannen en Antilliaanse/Arubaanse
vrouwen nam af. De arbeidsdeelname van Turkse en Surinaamse vrouwen nam juist
toe.Verschillen tussen allochtone en autochtone jongeren minder
grootJongeren (15–24 jaar) zijn vaker werkloos dan gemiddeld. De verschillen
in werkloosheid tussen allochtonen en autochtonen zijn onder de jongeren echter
minder groot dan onder oudere personen. In 2004 zijn Marokkaanse jongeren
tweemaal zo vaak werkloos als autochtone jongeren. Maar in de totale beroepsbevolking
(15–64 jaar) zijn Marokkanen viermaal vaker werkloos dan alle autochtonen.
Ook onder Arubanen, Antillianen en Turken zijn de werkloosheidsverschillen
onder jongeren minder groot.Tweede generatie doet het beterNiet-westerse allochtonen die tot de tweede generatie behoren doen het
beter op de arbeidsmarkt dan de eerste generatie. Dat komt doordat zij beter
zijn opgeleid. Van de tweede generatie Turken en Marokkanen heeft ongeveer
30 procent minimaal middelbaar-hoog onderwijs. Onder de eerste generatie is
dit 20 procent. Veel tweede generatie kinderen gaan nog naar school. Hun uiteindelijke
opleidingsniveau zal dus nog hoger kunnen uitvallen. Daarmee vergroten zij
hun kansen op de arbeidsmarkt nog verder. Ongeveer 60 procent van de autochtone
bevolking heeft een middelbare of hoge opleiding.Positie kwetsbaar, maar op lange termijn bezien verbeterdOp langere termijn bezien is de arbeidsmarktpositie van niet-westerse
allochtonen verbeterd. In de periode 1994–2001 steeg de netto-participatie
van niet-westerse allochtonen van 37 naar 50 procent, tegenover een stijging
onder autochtonen van 58 naar 67 procent. In de periode 2001–2004 is
deze inhaalslag onder allochtonen gevolgd door een daling met 2,6 en 0,9 procentpunt.
Per saldo is er dus sprake van een verbetering.Hetzelfde beeld is er bij de werkloosheid. Onder niet-westerse allochtonen
daalde de werkloosheid in de periode 1994–2001 van 25 tot 9 procent,
en onder autochtonen van 7 naar 3 procent. In de periode 2001–2004 nam
de werkloosheid onder niet-westerse allochtonen weer toe met 7,1 procentpunten
en onder autochtonen met 2,4 procentpunt. Ook hiervoor geldt dat voor allochtonen
de situatie over de gehele periode 1994–2004 is verbeterd.Hoewel de positie van etnische minderheden op de arbeidsmarkt over het
algemeen kwetsbaar is, moet niet uit het oog worden verloren dat er ook positieve
ontwikkelingen zijn. Genoemd zijn bijvoorbeeld de participatie van Turkse
en Surinaamse vrouwen en het onderwijsniveau van de tweede generatie.Er is door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid reeds beleid
ingezet dat tegemoet komt aan de zojuist beschreven beleidsopgaven. Enkele
voorbeelden van recente initiatieven.Landelijk Netwerk DiversiteitmanagementDe missie van Div, het Landelijk Netwerk Diversiteitmanagement,
is werkgevers bewust te maken van de meerwaarde van diversiteit. Gedurende
twee jaar zullen ambassadeurs diversiteit MKB-bedrijven benaderen, stimuleren
en ondersteunen in het verankeren van diversiteit in het eigen bedrijf. De
ambassadeurs zijn zelf werkgevers uit het MKB en zullen naast eigen acties
binnen de eigen branche good practices verspreiden bij andere MKB bedrijven
gericht op diversiteit.Maatwerk in bemiddelingHet UWV heeft recent een succesvolle methode ontwikkeld om lager opgeleide,
allochtone vrouwen met een WAO-uitkering te reïntegreren. Deze methodiek
zal voortaan worden meegenomen in het programma van eisen bij aanbesteding.CWI differentieert de dienstverlening aan etnische minderheden al langer.
Met behulp van een uitgebreide intake maakt CWI de wensen en mogelijkheden
van inburgeraars ten aanzien van arbeidstoeleiding, (bij)scholing en een duaal
traject in een vroegtijdig stadium van het inburgeringsprogramma inzichtelijk.
Daarbij past ook de inzet van Internationale Diplomawaardering (IDW).Duale trajectenAls instrument is het duale traject bij uitstek geschikt voor een snelle
integratie van allochtonen. Met name voor die groep die de taal nog onvoldoende
beheerst, bieden duale trajecten de mogelijkheid het leren van de taal en
werken te combineren. Voor inburgeraars gaat het hierbij om samenlooptrajecten
reïntegratie/inburgering. Het kabinet zal de toepassing van duale trajecten
gaan stimuleren door partijen op lokaal en regionaal niveau bij elkaar te
brengen en tot actie te bewegen, praktische ondersteuning te organiseren en
belemmerende regels zoveel mogelijk weg te nemen.Inbedding ontwikkelde instrumenten PaVEMHet Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zal de door de commissie
PaVEM ontwikkelde instrumenten gericht op het stimuleren van arbeidsparticipatie
toepassen. Het gaat dan om coaching, de PaVEM-cocktail (bij elkaar brengen
van vraag en aanbod) en de afspraken over aanvullende impulsen met gemeenten,
UWV, CWI en werkgevers.Stimuleren ondernemerschapAllochtonen zijn eerder geneigd te kiezen voor ondernemerschap dan autochtonen.
Sinds 1 maart 2005 is binnen SZW de projectgroep «Stimulering Ondernemerschap»
gestart met een looptijd van 1 jaar. Deze heeft de opdracht om met voorstellen
te komen die ondernemerschap stimuleren op de verscheidene beleidsvelden die
binnen de invloedssfeer van SZW liggen. Kortom, meer mensen aan het werk als
ondernemer.Hoger opgeleide vluchtelingenOp 6 april 2005 heeft SZW de rapportage over de activiteiten ter bevordering
van arbeidsdeelname van hoger opgeleide vluchtelingen aan de Tweede
Kamer gestuurd. In deze rapportage zijn de volgende streefdoelen aangekondigd:• In een periode van 3 jaar worden minimaal 300 hoger opgeleide vluchtelingen
via de verkorte opleidingsprogramma's zodanig opgeleid dat ze hun elders gehaalde
diploma's/competenties in Nederland kunnen inzetten, zodat ze op hun eigen
niveau duurzaam werk kunnen vinden.• Steun door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
voor het banenoffensief van Emplooi, VWN, UAF en CWI om 2 500 vluchtelingen
extra te bemiddelen naar een arbeidsplaats van tenminste 6 maanden gedurende
de periode 1 juli 2005 tot en met 31 december 2008.Taskforce JeugdwerkloosheidDe Taskforce Jeugdwerkloosheid moedigt werkgevers aan om jeugdbanen beschikbaar
te stellen en vacatures voor jongeren te melden. De Taskforce maakt zicht
verder sterk voor een sluitende aanpak voor schoolverlaters. De Taskforce
richt zich in haar aanpak niet specifiek op allochtone jongeren. De Taskforce
verzorgt maatwerk. Dit leidt ertoe dat in een regio waar veel allochtone jongeren
werkzoekend zijn, de extra opgehaalde banen ook ter beschikking komen van
deze doelgroep. Daarnaast heeft de Taskforce enkele acties ingezet, waarmee
met name allochtone jongeren worden bereikt, zoals: adopteer een CV, coaching
van jongeren en adoptie van VMBO-scholen.Initiatieven in het kader van het Breed Initiatief Maatschappelijke
BindingIn het kader van het Breed Initiatief Maatschappelijk Binding zijn afspraken
gemaakt over acties ter verbetering van de arbeidsmarktpositie van niet-westerse
allochtonen. Onderdeel van de voorgenomen acties vormt ook het opsporen en
tegengaan van mogelijke vormen van discriminatie op de arbeidsmarkt. De staatssecretaris
van SZW heeft de Kamer op 12 mei 2005 over de activiteiten geïnformeerd.
Het gaat hierbij onder meer om de volgende initiatieven.• Banenoffensief vluchtelingen: Vluchtelingenwerk Nederland gaat
samen met de Stichting Emplooi, UAF en het CWI een banenplan voor vluchtelingen
uitwerken om in drie jaar 2500 vluchtelingen te bemiddelen tot duurzame arbeid;• Pilot ABU/CWI/gemeenten: de branche-organisatie van uitzendbureaus
(ABU) en CWI hebben toegezegd een opzet te maken voor experimenten op een
aantal locaties, om moeilijk bemiddelbare werkzoekenden (veelal jongeren zonder
uitkering) die zich bij een uitzendbureau melden, via het CWI aan passende
scholing of ander reïntegratietraject te helpen.• Coachingstraject hoogopgeleide allochtone jongeren: Forum, De Baak
en de Taskforce Jeugdwerkloosheid hebben gezamenlijk een coachingstraject
voor hoogopgeleide allochtone jongeren opgezet om deze jongeren weerbaarder
te maken en te introduceren in netwerken van ondernemers.• Project «on stage»: Op initiatief van Borea en de Taskforce
Jeugdwerkloosheid gaan reïntegratiebedrijven een VMBO school adopteren.
Het project zal ingaan in het schooljaar 2005/2006.• Coaching van VMBO jongeren: De Taskforce Jeugdwerkloosheid werkt
samen met Borea en het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt (SBO) een voorstel
uit om te bewerkstelligen dat jongeren op VMBO-scholen meer wegwijs worden
gemaakt in hun arbeidsmarktperspectieven. Coaches uit het veld
zullen jongeren onder hun hoede nemen om deze te helpen hun weg te vinden
op de arbeidsmarkt.• Gesprekken op de werkvloer: De FNV heeft een instructieboek opgesteld
en verspreid om het gesprek tussen autochtonen en allochtonen op de werkvloer
(weer) op gang te krijgen. De FNV-bonden hebben kaderleden geschoold in het
begeleiden van gesprekken tussen allochtonen en autochtonen. In de publieke
sector worden bijeenkomsten georganiseerd, waarbij ook samenwerking is gezocht
met CNV en Forum.• Mobiliseren van personeelsfunctionarissen: De Nederlandse Vereniging
voor Personeelsmanagement & Organisatieontwikkeling (NVP), branche-organisatie
van uitzendbureaus (ABU) en FNV werken een voorstel uit om door middel van
een «warme overdracht» van CV's door uitzendconsulenten aan personeelsfunctionarissen
feitelijke verbeteringen aan te brengen in de arbeidsmarktmogelijkheden van
allochtonen.• Uitbreiden adviestaak van de Commissie Gelijke Behandeling: Naast
de handhavingsfunctie heeft de CGB ook een adviserende rol. De Commissie zal
meer aandacht besteden aan haar adviesrol richting bedrijven. Bedrijven kunnen
hiervan profiteren en kunnen hiermee handelingen in strijd met de Wet Gelijke
Behandeling voorkomen.• Bundeling rapportage discriminatie: De Landelijke Vereniging van
Anti Discriminatie Bureaus en Meldpunten heeft het initiatief genomen om de
mogelijkheid te bezien klachten, meldingen en signalen, die bij verschillende
organisaties binnenkomen, bij elkaar te brengen en daarover jaarlijks te rapporteren.
Hiervoor is de samenwerking gezocht met een aantal organisaties zoals de Commissie
Gelijke Behandeling.Het Landelijk Netwerk Diversiteitsmanagement vervult een belangrijke rol
bij het verspreiden van de good practices die deze initiatieven opleveren.9 Vrouwen uit etnische minderhedenVrouwen uit etnische minderheidsgroepen vervullen een sleutelrol in het
integratieproces. Een vrouw die actief is in de samenleving telt voor drie.
Ze integreert zelf, is een voorbeeld voor haar familie en eventuele kinderen
en motiveert andere vrouwen hetzelfde te doen.Nederland telt 789 000 vrouwen uit etnische minderheidsgroepen;• De Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en Antilliaanse vrouwen vormen
met in totaal 537 000 vrouwen de vier grootste groeperingen;• Van de vrouwen uit deze vier groepen zijn 365 400 tussen de
15 en 64 jaar. Daarvan:– bevindt zich ruim de helft (circa 51%) in een kansarme positie.
Het overgrote deel van hen is van Turkse en Marokkaanse afkomst. Ook horen
relatief veel alleenstaande moeders van Surinaamse en Antilliaanse afkomst
tot de kansarme groep;– behoort circa 26% tot de «kwetsbare» groep. Zij hebben
wat betere perspectieven dan de kansarmen: zij hebben werk, maar zijn vaak
laaggeschoold en/of hebben tijdelijke contracten. Een aanzienlijk deel van
hen is niet economisch zelfstandig;– ruim 22 % bevindt zich in een maatschappelijk succesvolle positie.
Zij zijn relatief hoog opgeleid, hebben een goede baan en verdienen genoeg
geld om zichzelf te onderhouden. Deze vrouwen kunnen een voorbeeldfunctie
vervullen voor vrouwen die er minder goed voorstaan.(Bron: Sociaal en Cultureel Planbureau/Instituut voor Sociologisch-Economisch
Onderzoek: «Emancipatie in estafette», februari 2004).Integratie vindt daar plaats waar mensen met verschillende achtergronden
elkaar ontmoeten, zoals op het werk, op school en in de buurt. Gemeenten spelen
dan ook een belangrijke rol in het bereiken van vrouwen uit etnische minderheidsgroepen.
Steeds meer gemeenten zijn zich bewust van de noodzaak om vrouwen en meisjes
uit etnische minderheidsgroepen die voornamelijk thuiszitten, te activeren.
Er is behoefte aan meer inzicht in de doelgroep en aan concrete instrumenten
om de doelgroep te bereiken. Om gemeenten op dit terrein te ondersteunen,
heeft de minister voor V&I samen met de minister van SZW het plan van
aanpak «Emancipatie en Integratie» ontwikkeld. Dit plan is speciaal
bestemd voor de emancipatie van kwetsbare en kansarme vrouwen. Dit zijn vrouwen
met geen of een lage opleiding. Ze zijn economisch niet zelfstandig (vanwege
werkloosheid of het hebben van een slecht betaalde baan), ze beheersen het
Nederlands slecht en ze hebben nauwelijks contact met autochtonen. Het lijkt
weinig realistisch om te veronderstellen dat het veel van deze vrouwen lukt
direct in te stromen in een opleiding of in werk. Er is daarom een set instrumenten
ontwikkeld die gemeenten in staat stellen om deze vrouwen te bereiken en deel
te laten nemen aan laagdrempelige activiteiten. Omdat veel gemeenten aangeven
niet altijd zicht te hebben op deze doelgroep, is er voor gekozen instrumenten
te ontwikkelen, die gemeenten ondersteunen deze doelgroep beter te bereiken
en ze een gepast aanbod te geven. Onderdelen van dit instrumentarium zijn:• een herziene emancipatiesubsidieregeling en maatjesprojecten. Een
van de drie thema's waaronder subsidieverzoeken voor projecten kunnen worden
ingediend is «maatschappelijke participatie». Het gaat om projecten
waarbij maatschappelijke participatie wordt gezien als voorwaarde voor, of
belangrijke eerste stap op weg naar arbeidsparticipatie. Denk hierbij aan
projecten die een bijdrage leveren aan het doorbreken van het isolement, verhoogde
participatie in vrijwilligersactiviteiten, verbetering van contacten van de
doelgroep met formele instanties, het bespreekbaar maken van traditionele
rolopvattingen, verhoogde participatie in formele en informele scholing en
verbeterde randvoorwaarden voor arbeid buitenshuis;• de Toolkit Participatie en het rapport «emancipatie in estafette»
van het SCP. Deze geven de gemeente inzicht in de doelgroep en helpen de gemeenten
om beleidskeuzes te maken voor de komende jaren;• de campagne en de website «Doe Mee». Deze ondersteunen
gemeenten in het bereiken en werven van vrouwen voor (laagdrempelige) activiteiten;• discussieleiders uit eigen kring en methodieken voor mannen uit
etnische minderheden. Deze worden ingezet om taboes te doorbreken die de emancipatie
en integratie van vrouwen belemmeren;• de groepsgewijze trainingen voor allochtone (herintredende) vrouwen:
het CWI voert zes pilots uit waarin groepsgewijze trainingen worden gegeven
aan vrouwen, gericht op het vergroten van de zelfwerkzaamheid en zelfredzaamheid
bij het vinden van een baan.De minister van SZW heeft voor de G30-gemeenten gezamenlijk eenmalig een
bedrag van €1,5 miljoen. beschikbaar gesteld (periode 1 december 2004
tot en met 30 november 2006) en stelt als voorwaarde 50% cofinanciering door
de gemeente. Twintig gemeenten van de G30 doen mee. Tien andere gemeenten
hebben geen subsidie aangevraagd, maar hebben wel kenbaar gemaakt mee te willen
doen aan het plan van aanpak. Ook gemeenten buiten de G30 hebben hun interesse
getoond en waar mogelijk kunnen zij gebruik maken van de instrumenten uit
het plan van aanpak. PaVEMDe commissie PaVEM is per 1 juli 2005 ontbonden. Tijdens de afsluitende
bijeenkomst van de Commissie op 9 juni 2005 zijn de resultaten overhandigd
in de vorm van de Participatie-agenda 2010. Twee jaar lang heeft de Commissie
zich ingespannen om de participatie van allochtone vrouwen hoog op de lokale
en landelijke agenda's te krijgen. De Commissie is geslaagd in haar aanjaagfunctie.
De integratie van allochtone vrouwen staat overal hoog op de agenda en er
is meer dan ooit de overtuiging dat het écht nodig is dat allochtone
vrouwen meedoen in de samenleving. Er zijn aansprekende contracten gesloten
met verschillende werkgevers, met gemeenten zijn participatie-agenda's afgesloten
en in het kader van het Nationaal Actieplan Taal ToTaal hebben verschillende
partijen aangeven te willen investeren in het wegwerken van de taalachterstand
van allochtone vrouwen.Voor allochtone vrouwen die kunnen instromen in taaltrajecten of die aan
het werk willen, maar dit (nog) niet op eigen kracht kunnen regelen, heeft
de Commissie PaVEM de afgelopen 2 jaar concrete afspraken gemaakt met gemeenten
die tot de G30 behoren. De afspraken betreffen het aanbieden van taalcursussen
of werk. Ze richten zich op de vier hoofdthema's van de commissie PaVEM: TaalPlus,
Werk, Dialoog en Net.Op het thema werk is bereikt dat achttien steden zich samen met het CWI
en de werkgevers gaan inspannen voor meer werk voor allochtone vrouwen. Dit
gebeurt onder meer door de organisatie van netwerkbijeenkomsten en banenmarkten,
de uitgave van CV-boekjes en het afsluiten van een convenant. Deze reeks instrumenten
is inmiddels bekend onder de naam PaVEM-cocktail. In Amsterdam, Den Haag,
Eindhoven, Haarlem, Nijmegen, Rotterdam en Tilburg hebben al bijeenkomsten
plaatsgevonden. Gemeenten gaan hierbij verschillend te werk: de ene stad werft
vacatures en stageplekken die ter vervulling bij het CWI worden aangeboden,
de andere stad reserveert vacatures rechtstreeks voor allochtone vrouwen.
In Amsterdam heeft dit geleid tot het aanbieden van 500 banen en in Den Haag
tot 250.De Commissie PaVEM heeft daarnaast met het CWI een coachingstraject ontwikkeld
dat specifiek is bestemd voor allochtone vrouwen die een goede uitgangspositie
op de arbeidsmarkt hebben, die meer dan 12 uur willen werken en ingeschreven
staan als werkzoekend bij het CWI. Het traject houdt in dat allochtone vrouwelijke
medewerkers van het CWI allochtone vrouwelijke werkzoekenden coachen in het
vinden van een baan. Een tiental grote werkgevers, verbonden aan de Stichting
Samenleving en Bedrijf, waaronder Rabobank, ABN AMRO, Fortis, ING en Ordina
gaat dit voorbeeld van coaching (voor allochtone werkneemsters) volgen. Als
gevolg van de verschillende initiatieven zijn de afgelopen twee jaar in totaal
2 500–3 000 allochtone vrouwen extra in het arbeidsproces
gaan participeren.Het kabinet zal een Stuurgroep Allochtone Vrouwen en Arbeid in het leven
roepen om de acties te bewaken die de Commissie Participatie van vrouwen uit
etnische minderheidsgroepen (PAVEM) de afgelopen jaren in gang heeft gezet.
Tegelijkertijd moet de stuurgroep voor de verbinding zorgen tussen de verschillende
partijen die betrokken zijn bij de participatie van allochtone vrouwen.Voorlichtingscampagne achtergelaten vrouwenMet regelmaat gebeurt het dat allochtone mannen hun vrouwen in het herkomstland
verstoten en daar zonder middelen van bestaan achterlaten. De achterlatingsproblematiek
is complex en veelvoudig. Achterlating vindt veelal plaats binnen relaties
waarin sprake is van echtelijke en opvoedkundige problemen, waarbij de vrouw
afhankelijk is van de man die van die positie misbruik maakt. De ACVZ heeft
over deze problematiek een advies uitgebracht. Kern van dit advies is dat
er preventief beleid ontwikkeld moet worden gericht op voorlichting en tijdige
signalering.Het fenomeen van achterlating moet over een breed front worden aangepakt.
Dit gebeurt in samenwerking met verschillende departementen. Op korte termijn
is ingezet op voorlichting over achterlating en de preventie. Er wordt voor
een praktische invalshoek gekozen, gericht op de vrouwen en meisjes zelf.
De vrouwen worden door hun eigen netwerken en organisaties actief benaderd
om deel te nemen aan informatiebijeenkomsten over het fenomeen van achterlating.
Daarbij wordt bijvoorbeeld gebruik wordt gemaakt van het spreekuur van de
Marokkaanse Vrouwenvereniging Nederland en ook van de voorlichtingsactiviteiten
opgezet voor informatieverstrekking over de Muddawannah (het Marokkaans familierecht).
Hulpverleners zullen ook in staat worden gesteld om correcte preventieve en
curatieve informatie te verstrekken. Verder wordt er een protocol opgezet
voor hulpverlening bij betrokkene instellingen en ambassades.Eergerelateerd geweldGeweld omwille van de familie-eer vindt in de hedendaagse Nederlandse
samenleving met een zekere regelmaat plaats in sommige groeperingen van niet-westerse
allochtonen. Eergerelateerd geweld is in Nederland onaanvaardbaar. Daarom
heeft het kabinet, mede naar aanleiding van een aantal eergerelateerde incidenten
met dodelijke afloop, acties ondernomen om werkenderweg het inzicht in de
problematiek en de mogelijke aanpak ervan te vergroten.In 2004 is in twee politieregio's een pilotproject van start gegaan dat
doorloopt tot maart 2006. Het project heeft tot doel het zicht op de aard
en omvang van eergerelateerd geweld te vergroten en de politieaanpak te versterken.
Daarnaast heeft het onderzoeksbureau COT 20 eergerelateerde geweldzaken onderzocht.
Daarbij is gekeken naar op het verloop, de wijze van samenwerking tussen betrokken
instanties en de wijze van opsporing en berechting van plegers. Ter ondersteuning
van de aanpak heeft bureau Beke de volgende werkdefinitie opgesteld van eergerelateerd
geweld. Eergerelateerd geweld is elke vorm van geestelijk
of lichamelijk geweld gepleegd vanuit een collectieve mentaliteit in reactie
op een (dreiging van) schending van de eer van een man of vrouw en daarmee
van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op de hoogte is of dreigt
te raken. Deze (werk)definitie vormt het uitgangspunt voor het beleid.In het voorjaar van 2005 is de eerste rapportage van het pilotproject
in de twee politieregio's verschenen. Daaruit blijkt dat de helpdesk van de
politie Haaglanden die voor de pilot is opgezet in de periode oktober 2004-maart
2005 79 zaken heeft behandeld waarbij familie-eer een belangrijke rol speelde.
Het betreft incidenten van binnen en buiten de deelnemende politieregio's
Haaglanden en Zuid Holland-Zuid. In 11 gevallen betrof het zaken met een dodelijke
afloop. Van deze 79 zaken had 43% betrekking op personen met
een Turkse achtergrond. Een nadere analyse van de 79 zaken wordt nog dit najaar
verwacht.Uit het casusonderzoek van het COT is duidelijk geworden dat in gevallen
van eerwraak vaak signalen worden afgegeven die vroegtijdig ingrijpen mogelijk
maken. In de helft van de gevallen waarbij diensten, zoals politie of gezondheidszorg,
op een kritisch moment betrokken raakten – dat is in 12 van de 20 zaken
het geval – leidden interventies tot een afname van de dreiging. Assertiviteit
van de slachtoffers, effectief inschattingsvermogen van professionals en goed
gebruik van de deskundigheid van experts blijken doorslaggevende factoren
te zijn voor succes bij interventies.Ten aanzien van de aanpak is duidelijk geworden dat in eerste instantie
dient te worden gezorgd voor de veiligheid van slachtoffers. De aanpak moet
daarnaast zijn gericht op het voorkómen van moord en doodslag en een
optimale benutting van preventieve mogelijkheden. Dit vraagt om een kabinetsbrede
inzet, die zal worden gecoördineerd door de minister voor V&I.Voor de tweede helft van 2005 en 2006 wordt ingezet op een versterkte
preventie en een grotere deskundigheid bij onder andere de politie en de vrouwenopvang.
Landelijk gebruik van een protocol, dat in de tweede helft van 2005 gereed
zal zijn en dat onder meer zal voorzien in afspraken over samenwerking, rollen
en verantwoordelijkheden van betrokken partijen, interventiemogelijkheden
en contactpersonen, zal worden gestimuleerd. De vrouwenopvang realiseert een
dekkend aanbod van plaatsen voor noodopvang, en start met de registratie van
eergerelateerd geweld. Daarnaast wordt geïnvesteerd in scholing en training
om bij professionals de kennis te bevorderen en de signalering van eergerelateerd
geweld te verbeteren.Het pilotproject resulteert in 2006 onder meer in een overdraagbare werkwijze
en methodiekomschrijvingen voor de politie-aanpak van eergerelelateerd geweld.
Het College van procureurs-generaal zal de Aanwijzing huiselijk geweld uitbreiden
met richtlijnen voor de aanpak van eergerelateerd geweld.Ter versterking van de preventie en de veiligheid van potentiële
slachtoffers wordt ook een beroep gedaan op burgers. Aangezien eergerelateerde
zaken zich vooral afspelen in homogene, gesloten kringen, kan de sociale omgeving
een risico vormen voor potentiële slachtoffers, maar er kan ook een beschermende
werking van uitgaan. Om de positieve invloed van de sociale omgeving van slachtoffers
en daders te versterken zullen initiatieven worden gesubsidieerd die bijdragen
aan een beter handelen van burgers uit de betreffende groeperingen die in
hun omgeving te maken krijgen met eergerelateerd geweld. Ook wordt ingezet
op een verbetering van de informatiepositie van potentiële slachtoffers.
De Tweede Kamer wordt rond de jaarwisseling geïnformeerd over de voortgang.10 OverigGezondheidszorgIn 2005 zijn de voorstellen uit de beleidsbrief «Allochtonen in
de gezondheidszorg», die op 16 maart 2004 door de minister van VWS aan
de Tweede Kamer is gestuurd, uitgewerkt. Uitgangspunt voor dat beleid is de
decentrale verantwoordelijkheid die ligt bij de afzonderlijke partijen (zorgvragers, – verleners en -verzekeraars). De rol van de rijksoverheid
is het stellen van randvoorwaarden waarbinnen deze partijen hun verantwoordelijkheden
kunnen uitoefenen, waaronder het bewaken van de kwaliteit van de zorg.Het wegnemen van de onbekendheid bij allochtone zorgvragers en de wederzijdse
onbekendheid tussen allochtone zorgvragers en (autochtone) zorgverleners is
een van de belangrijkste aandachtspunten om te bevorderen dat deze partijen
daadwerkelijk hun eigen verantwoordelijkheid kunnen nemen.Het ministerie van VWS heeft voor de periode 2005–2007 een stimuleringssubsidie
van maximaal € 150 000 per jaar beschikbaar gesteld. De onderzoeksinstelling ZonMw is gevraagd deze middelen in te zetten voor een
praktijkprogramma gericht op het uitwisselen en versterken van de praktische
kennis in de gezondheidszorg over allochtonen en hun zorgvraag. In het najaar
van 2005 zal ZonMw een voorstel doen voor de invulling
van een dergelijk programma. Het moet daarbij gaan om de implementatie van
al beschikbare kennis en kunde. Verder moet het programma zich niet richten
op de toerusting van zorgverleners, maar vooral ook op de toerusting van zorgvragers
(zie brief aan de Tweede Kamer, 10 januari 2005).Een tweede voornemen uit de beleidsbrief is het volgen van de ontwikkelingen
bij de verschillende sectoren. In het verlengde hiervan heeft het RIVM de
opdracht gekregen twee factsheets op te stellen, waarin een samenvatting wordt
gegeven van de beschikbare literatuur en huidige kennis. Één
factsheet betreft het zorggebruik van allochtonen, een tweede factsheet de
gezondheidstoestand en de zorgvraag van allochtonen.De eerste factsheet is klaar en geeft het volgende beeld: allochtonen
gebruiken eerder minder dan meer zorg dan autochtonen. Zij gebruiken ook minder
medicijnen. De huisarts en de medisch specialist zijn voldoende laagdrempelig;
alleen oudere Turken en Marokkanen bezoeken de medisch specialist minder dan
autochtone 55+-ers. Allochtonen maken over het algemeen minder gebruik van
fysiotherapie en thuiszorg dan autochtonen. Dat geldt met name voor Marokkanen.De tweede factsheet wordt in het najaar van 2005 verwacht.Belangrijke beleidsopgave is om te beginnen het vaststellen van de invulling
van het praktijkprogramma bij ZonMw. Hierover zal intensief met ZonMw worden
overlegd. Daarnaast zal op basis van de gegevens van de RIVM factsheets worden
bezien op welke wijze de gezondheidssituatie, de zorgvraag en het zorggebruik
van allochtonen het beste kan worden gevolgd en met name op welke thema's
monitoring nodig is. Uitgangspunt is om geen aparte, nieuwe monitor op te
zetten, maar gebruik te maken van beschikbare gegevens uit andere periodieke
dataverzamelingen, waaronder de nationale monitor volksgezondheid en de monitor
gezondheidsachterstanden. Hierover zal in het najaar van 2005 worden overlegd
met het LOM.RemigratieIn de Remigratiewet is een tegemoetkoming geregeld voor specifieke categorieën
remigranten. De remigratie is de laatste jaren toegenomen. In 2004 is het
aantal aanvragen verdubbeld. De aanvragen zijn in 2005 nog niet veel gedaald.
De verklaring voor deze ontwikkeling is tweeledig.In zijn algemeenheid is er een toenemende neiging om te emigreren. Bij de voorlichting over de Remigratiewet blijkt, dat vaker ook als reden
voor het vertrek uit Nederland wordt aangegeven, dat men de sfeer hier niet
meer prettig vindt. Vooral remigratie naar Turkije is om die reden toegenomen.
Daarnaast heeft het wetsvoorstel tot intrekking van de Remigratiewet in 2004
een hausse van aanvragen veroorzaakt met een overloop in 2005. Dit wetsvoorstel
is inmiddels ingetrokken.XNoot1Tweede Kamer, 2003–2004, 29 203, nr. 1.XNoot2Tweede Kamer, 2003–2004, 28 689, nr. 17.XNoot1Tweede Kamer, 2004–2005, 30 054, nr. 1.XNoot1SCP, WODC, CBS. Jaarrapport Integratie 2005. Den Haag: SCP, WODC, CBS,
pag. 16. Jaarrapport Integratie wordt verder afgekort als JI 2005.XNoot2JI 2005, pag. 18.XNoot3JI 2005, pag. 19.XNoot4zie noot 4.XNoot5CBS, Statline, 2005.XNoot1CBS, Statline, 2005.XNoot2JI 2005, pag. 149.XNoot1CBS, Statline, 2005.XNoot2J. Dagevos, M. Gijsberts, C. van Praag (2003). Rapportage Minderheden
2003. Den Haag: SCP.XNoot1CBS, Statline, 2005.XNoot2J. de Beer (1997). Internationale migratie: recente ontwikkelingen, achtergronden
en veronderstellingen over de toekomst. Maandstatistiek van de Bevolking,
CBS, april 1997.XNoot3P. Scheepers (1995), Maatschappelijke vooroordelen in perspectief. Nijmegen:
ITS.XNoot1CBS, statline, 2005.XNoot2E. van den Reek et al. (2003). Verhuisgedrag van Somaliërs naar Engeland.
Tilburg: KUB.XNoot1S. ter Bekke, H. van Dalen, K. Henkens. Emigratie van Nederlanders. Geprikkeld
door bevolkingsdruk. Demos, (NIDI), april 2005, pag. 25–28.XNoot1JI, 2005, pag. 181.XNoot2L. Sterkx en C. Bouw (2005). Liefde op maat. Partnerkeuze van Turkse en
Marokkaanse jongeren. Amsterdam: Spinhuis.XNoot1JI, 2005, pag. 135.XNoot2JI, 2005, pag. 139.XNoot3JI, 2005,. pag. 141.XNoot4JI, 2005, pag. 140.XNoot1G.Bolt (2001). Wooncarrières van Turken en Marokkanen in ruimtelijk
perspectief. Utrecht: UU.XNoot2W. van der Laan Bouma-Doff (2005). De buurt als belemmering? Assen: Koninklijke
van Gorcum, p. 60–62.XNoot3M. Gijsberts en J. Dagevos (2005). Uit elkaars buurt. Den Haag: SCP, p.
54–60.XNoot4G.J.N. Bruinsma (1997). Het belang van de groep in jeugdcriminaliteit.
Tijdschrift voor Groepsthearapie, 39, 1, p. 24–31.XNoot1JI, 2005, pag. 134.XNoot2M. Gijsberts en J. Dagevos (2005). Uit elkaars buurt. Den Haag: SCP, p.
36–44.XNoot3W. van der Laan Bouma-Doff (2005). De buurt als belemmering? Assen: Koninklijke
van Gorcum.XNoot4M. Gijsberts en J. Dagevos (2005). Uit elkaars buurt. Den Haag: SCP, p.45–64.XNoot5Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2005). Eenheid, verscheidenheid
en binding. Over concentratie en integratie in Nederland. Den Haag: SDU Uitgevers,
advies 35.XNoot1Justitie Issuemonitor, 2003–2005, alle afleveringen.XNoot2Sociaal en Cultureel Planbureau (2004). In het zicht van de toekomst.
Sociaal en Cultureel Rapport 2004. Den Haag: SCP, pag. 167, 168.XNoot1JI, 2005, pag. 196.XNoot2JI, 2005, pag. 198.XNoot3JI, 2005, pag. 117.XNoot4JI, 2005, pag. 119.XNoot5JI, 2005, pag. 121.XNoot1Gemeente Amsterdam (2005). Interculturele verhoudingen op scholen voor
basis- voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs in Amsterdam. Amsterdam:
Bestuursdienst, Directie Openbare Orde en Veiligheid.XNoot2R. van der Hoeven (2005). Theologie en integratie. Dan liever achter de
geraniums. Amsterdam: De Groene Amsterdammer, 08-07-2005.XNoot1JI, 2005, pag. 108.XNoot1M. Coenders et al. (2004). Jaaroverzicht discriminatieklachten bij antidiscriminatiebureaus
en meldpunten. Kerncijfers 2003. Amsterdam: Landelijke vereniging van ADB's.XNoot2JI, 2005, pag. 197.XNoot3JI, 2005, pag. 122.XNoot4JI, 2005, pag. 122.XNoot1M. Junger en W. Polder (1991). Achtergronden van crimineel gedrag onder
jongens uit etnische minderheden II. Arnhem: Gouda Quint.XNoot2M. Scholten (2004). Jongeren en criminaliteit. In: V. van den Maagdenberg
(red.). Jaarrapport Integratie 2004. Rotterdam: ISEO, pag 87–94.XNoot3JI, 2005, pag. 151.XNoot4H. Werdmölder (2005). Marokkaanse lieverdjes. Amsterdam: Uitgeverij
Balans.XNoot1JI, 2005, pag. 61–63.XNoot1JI, 2005, pag. 64.XNoot2JI, 2005, pag. 74.XNoot3JI, 2005, pag. 70–71.XNoot4JI, 2005, pag. 71.XNoot5JI, 2005, pag. 69.XNoot1CBS, Statline, 2005.XNoot2JI, 2005, pag. 82–90.XNoot1Klaver et al. (2005). Etnische minderheden op de arbeidsmarkt. Beelden
en feiten, belemmeringen en oplossingen. Amsterdam: Regioplan.XNoot2CBS, Statline 2005.XNoot3JI, 2005, pag. 87.XNoot4JI, 2005, pag. 83.XNoot5JI, 2005, pag. 97–98.XNoot1Klaver et al. (2005). Etnische minderheden op de arbeidsmarkt. Beelden
en feiten, belemmeringen en oplossingen. Amsterdam: Regioplan.XNoot2EIM (2004). Monitor etnisch ondernemerschap. Zoetermeer: EIM.XNoot3EIM (2004). Monitor etnisch ondernemerschap. Zoetermeer: EIM, pag. 15.XNoot4Klaver et al. (2005). Etnische minderheden op de arbeidsmarkt. Beelden
en feiten, belemmeringen en oplossingen. Amsterdam: Regioplan.XNoot1M. Gijsberts en A. Merens (2004). Emancipatie in estafette. De positie
van vrouwen uit etnische minderheden. Den Haag/Rotterdam: SCP/ISEO.XNoot1JI, 2005, pag. 167.XNoot2JI, 2005, pag. 175. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30304-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl