Internationale bescherming van de vrijheid van godsdienst of overtuiging; Brief ministers met vervolgnotitie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25992, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

06-01-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

25992 nr. 3

15-12-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamInternationale bescherming van de vrijheid van godsdienst
of overtuiging: nieuwe ontwikkelingen sinds de notitie uit 19981. Samenvatting2. Inleiding3. Plaatsbepaling van de vrijheid van godsdienst of overtuiging4. Feitelijke ontwikkelingen met betrekking tot de naleving
van de vrijheid van godsdienst of overtuigingAlgemeenNoord Afrika en het Midden OostenSub-Sahara AfrikaAziëEuropaNoord- en Zuid-Amerika5. Ontwikkelingen in internationale foraVerenigde NatiesRaad van EuropaOVSEEuropese Unie6. De bevordering van religieuze verdraagzaamheid en het
voorkómen van misbruik van de vrijheid van godsdienst of overtuiging7. De rol van godsdienst of overtuiging in het Nederlandse
ontwikkelingsbeleid
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25992Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 78 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 992Internationale bescherming van de vrijheid van godsdienst of overtuigingnr. 3BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKINGAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 15 december 2003Graag bieden wij u hierbij de reactie aan op de motie Huizinga-Heringa
van 4 december 2002 met kenmerk TK 28 600V, Nr. 39 inzake een vervolgnotitie
internationale bescherming van de vrijheid van godsdienst of overtuiging.De Minister van Buitenlandse Zaken,B. R. BotDe Minister voor Ontwikkelingssamenwerking,A. M. A. van Ardenne-van der Hoeven Internationale bescherming van de vrijheid van godsdienst
of overtuiging: nieuwe ontwikkelingen sinds de notitie uit 19981. SamenvattingIn de afgelopen vijf jaar is het respect in de wereld voor de vrijheid
van godsdienst of overtuiging niet toegenomen. In een aantal landen en regio's
is deze vrijheid voor aanhangers van een godsdienst of overtuiging die niet
tot de hoofdstroom behoren, zelfs nog sterker onder druk komen te staan. Als
gevolg van de gebeurtenissen op 11 september 2001 is er bovendien sprake
van een toename van spanningen gebaseerd op godsdienst of overtuiging.Tegen deze achtergrond is de Nederlandse regering van mening dat de specifieke
aandacht die Nederland traditioneel in het kader van het buitenlands beleid
geeft aan de vrijheid van godsdienst of overtuiging, gehandhaafd moet blijven.
Daarbij zal een tweesporenbeleid worden gevoerd, waarbij enerzijds de zorgelijke
situatie met betrekking tot de bescherming en bevordering van deze vrijheid
in delen van de wereld en anderzijds de noodzaak tot bevordering van religieuze
verdraagzaamheid via interreligieuze dialoog en dialoog tussen beschavingen,
centraal staan. Bij de invulling van de dialoog zal de Nederlandse regering
overigens het beginsel van scheiding van Kerk en Staat ten volle blijven respecteren
en is het geenszins de bedoeling van de regering zich te mengen in interne
aangelegenheden van religieuze bewegingen. Het gaat hier om bevordering van
initiatieven van religieuze bewegingen zelf, alsmede om contacten op lokaal
niveau in het kader van de uitvoering van het ontwikkelingsbeleid.Bij dit alles moet wel bedacht worden dat Nederland veel van de initiatieven
nauw zal moeten afstemmen met de EU-partners. In het kader van de EU zal het
bestaande instrumentarium (démarches, verklaringen, e.d.) gericht moeten
worden ingezet.Ook in het ontwikkelingsbeleid zal, overigens binnen de kaders zoals uiteengezet
in de notitie «Aan Elkaar Verplicht» die op 3 oktober jl. aan
de Eerste en Tweede Kamer is gezonden, meer dan voorheen het geval is geweest,
aparte aandacht aan de rol van godsdienst of overtuiging gegeven gaan worden.
De uitkomsten van de activiteiten van het Bureau Beleidsvorming Ontwikkelingssamenwerking
(BBO)1 in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken (zie ook blz 24) op dat gebied zullen daarbij een belangrijke rol kunnen
spelen. Overigens zij in dit verband opgemerkt dat deze notitie niet gezien
moet worden als het definitieve antwoord op de recente discussie tussen de
minister voor Ontwikkelingssamenwerking en de Tweede Kamer over cultuur en
ontwikkeling. Cultuur omvat immers meer dan godsdienst of overtuiging en hierover
zal nog separaat worden bericht.Waar het de bescherming en bevordering van respect voor de vrijheid van
godsdienst of overtuiging in klassieke zin betreft, zal Nederland vooral het
bestaande beleid voortzetten. Ten aanzien van de activiteiten op het terrein
van de dialoog zullen enerzijds non-gouvernementele initiatieven worden aangemoedigd,
o.a. via het overleg met meest betrokken organisaties, en anderzijds zal zowel
in EU-, Raad van Europa- als in VN-kader ook op interstatelijk niveau aandacht
voor dit onderwerp worden gevraagd. 2. InleidingIn 1998 zond de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken een notitie
aan het Nederlandse parlement inzake de internationale bescherming van de
vrijheid van godsdienst of overtuiging1. In de
notitie werd een overzicht gegeven van de verschillende instrumenten die de
Nederlandse regering in kan zetten ter bevordering van de vrijheid van godsdienst
of overtuiging.Op 4 december 2002 nam de Tweede Kamer der Staten-Generaal de motie Huizinga-Heringa
aan2, waarin de regering werd verzocht een vervolgnotitie
op te stellen waarin met name ook wordt ingegaan op de vervolging van religieuze
minderheden. Daarbij werd onder meer het oordeel uitgesproken dat er in de
notitie uit 1998, naast een weergave van feiten, onvoldoende aandacht is voor
beoordeling en taxatie van ontwikkelingen en mogelijkheden die Nederland heeft
om op dit thema landen aan te spreken op hun gedrag.De huidige notitie vult de notitie uit 1998 op dit punt aan. Daarbij wordt
het internationale kader, zoals uiteengezet in de notitie uit 1998, als uitgangspunt
genomen. Na een aantal algemene overwegingen met betrekking tot de plaats
van de vrijheid van godsdienst of overtuiging in het mensenrechtenbeleid volgt
een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van de naleving
van de vrijheid van godsdienst of overtuiging sinds 1998, en van de ontwikkelingen
in de verschillende internationale fora. Daarna wordt aandacht besteed aan
een thema dat sinds 1998 alleen maar aan actualiteit heeft gewonnen, te weten
de bevordering van verdraagzaamheid en het voorkómen van misbruik van
godsdienst of overtuiging. Hoewel dit thema uitdrukkelijk is opgenomen in
de internationale normen inzake de vrijheid van godsdienst of overtuiging,
verdient het thans als gevolg van de nationale en internationale politieke
actualiteit een aparte plaats. Tenslotte wordt ingegaan op de rol van godsdienst
of overtuiging in het ontwikkelingsbeleid.De notitie gaat niet in op de situatie in Nederland. Volstaan wordt hier
met de opmerking dat op het gebied van godsdienst of overtuiging ook in de
Nederlandse situatie sprake is van een toename van spanningen, waarbij de
gebeurtenissen op 11 september 2001 een rol speelden en bovendien een
zekere botsing waargenomen kan worden tussen enerzijds het reeds decennia
bestaande secularisatieproces, en anderzijds, met name via immigratie, de
opkomst van godsdiensten die traditioneel in Nederland relatief weinig aanhang
kenden. Het kabinet zal komend voorjaar een nota uitbrengen over grondrechten
in een pluriforme samenleving. Daarin zal onder andere worden ingegaan op
de onderlinge verhouding tussen het discriminatieverbod, de vrijheid van godsdienst
of overtuiging en de vrijheid van meningsuiting, alsmede op de maatschappelijke
spanningen die daaromheen bestaan. De minister voor Bestuurlijke Vernieuwing
en Koninkrijksrelaties heeft het voortouw bij de totstandkoming van deze nota.In de notitie is voorts geen apart hoofdstuk opgenomen over antisemitisme.
Hoewel de toename van antisemitisme in delen van de wereld, waaronder Europa,
zorgelijk is, valt dit begrip niet direct onder de vrijheid van godsdienst
of overtuiging, maar houdt het meer direct verband met discriminatie op basis
van etnische afkomst. Deze benadering sluit aan bij de praktijk in zowel OVSE-
als VN-kader, waar antisemitisme apart behandeld wordt, dat wil zeggen los
van seminars, respectievelijk resoluties over godsdienstige verdraagzaamheid.
In deze notitie komt uiteraard wel de positie van joodse gemeenschappen aan
de orde, voor zover deze beperkt worden in hun vrijheid van godsdienst. 3. Plaatsbepaling van de vrijheid van godsdienst of overtuigingDe notitie uit 1998 gaat niet expliciet in op de vraag waarom naast de
algemene mensenrechtennotities een aparte notitie over de vrijheid van godsdienst
of overtuiging wenselijk geacht werd. Toch lijkt het juist om bij deze vraag
expliciet stil te staan, aangezien de regering immers ten volle de conclusies
onderschrijft van de Wereldconferentie inzake de Rechten van de Mens, die
in 1993 in Wenen werd gehouden, en die vaststelde dat de mensenrechten universeel,
ondeelbaar, onderling verbonden en onderling afhankelijk zijn.In de notitie «Mensenrechtenbeleid 2001»1 wordt ingegaan op de vraag of het wenselijk is binnen het mensenrechtenbeleid
prioriteiten te stellen. Uitgaande van het beginsel van universaliteit van
de mensenrechten wordt enerzijds geconstateerd dat van echte prioriteiten
niet kan worden gesproken, maar dat anderzijds wel keuzes moeten worden gemaakt.
De vrijheid van godsdienst of overtuiging wordt in dit verband genoemd als
een van de terreinen waaraan Nederland bijzondere aandacht geeft. Daarbij
wordt onder andere verwezen naar het feit dat Nederland een traditie hoog
te houden heeft op dit gebied en Nederland binnen de OVSE voor de EU woordvoerder
is voor dit onderwerp.In de afgelopen jaren is er een aantal redenen bijgekomen dat speciale
aandacht voor het recht op vrijheid van godsdienst of overtuiging rechtvaardigt.
In de eerste plaats dient in dit verband gewezen te worden op de hernieuwde
aandacht voor het belang van normen en waarden. De vrijheid van godsdienst
of overtuiging is erop gericht ieder gedachtegoed te beschermen dat beschouwd
kan worden als een samenstel van dergelijke normen en waarden en dat richting
geeft bij de inrichting van het leven. Daarbij gaat het niet alleen om traditionele
godsdiensten: ook overtuigingen die geen godsbeeld aanhangen, maar wel een
coherent stelsel van waarden en normen omvatten, worden door de vrijheid van
godsdienst of overtuiging beschermd. Daarbij valt te denken aan het humanisme
en atheïsme, maar in het kader van de rechtspraak van het Europese Hof
voor de Rechten van de Mens is bijvoorbeeld ook het pacifisme als een relevante
overtuiging erkend. Overigens is hier geen sprake van absolute bescherming:
uitingsvormen van godsdienst of overtuiging zijn onderworpen aan beperkingsgronden
en de internationale gemeenschap heeft voorts expliciet afstand genomen van
overtuigingen en aspecten van overtuigingen die in wezen schending van mensenrechten
beogen, zoals het nazisme.In de tweede plaats is er in de afgelopen jaren sprake van een dynamische
ontwikkeling, waarbij de grenzen van de vrijheid van godsdienst of overtuiging
vrijwel voortdurend in het nieuws zijn. Daarbij gaat het veelal om uitingsvormen
van deze vrijheid die botsen met andere mensenrechten, zoals bijvoorbeeld
de rechten van de vrouw. Daarnaast speelt in een aantal gevallen de verhouding
tussen godsdienst en de Staat een rol, waarbij bijvoorbeeld de vraag rijst
of het straf- of familierecht in bepaalde landen gebaseerd kan zijn op godsdienstige
voorschriften.In de derde plaats moet helaas geconstateerd worden dat het aantal conflicten
dat wordt uitgevochten uit naam van een of meer godsdiensten in de afgelopen
jaren eerder is toe- dan afgenomen. Ook in het internationale terrorisme wordt
vaak een beroep gedaan op godsdienstige motieven: Bin Laden presenteerde zich
bijvoorbeeld als hoeder van de «ware» islam, al vond hij daarvoor
in de islamitische wereld weinig bijval. Tegelijkertijd kunnen vertegenwoordigers
van godsdiensten en overtuigingen een rol spelen bij conflictpreventie en
-oplossing. Ook meer in het algemeen blijken godsdienst of overtuiging een
rol te spelen in tal van maatschappelijke ontwikkelingen. Tegen
deze achtergrond wordt thans ook bij de uitwerking van het ontwikkelingsbeleid
onderzocht hoe meer specifieke aandacht gegeven kan worden aan de rol van
godsdienst of overtuiging. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de rol, positief
dan wel negatief, die godsdienst of overtuiging kunnen spelen bij de bestrijding
van HIV/Aids, van endemische vormen van corruptie en bij de bevordering van
goed bestuur in het algemeen.Tegen deze achtergrond beperkt deze notitie zich niet tot de klassieke
bescherming van de vrijheid van godsdienst of overtuiging, maar wordt ook
specifiek aandacht besteed aan de rol van godsdienst of overtuiging bij conflicten
en in het ontwikkelingsbeleid. Via deze brede benadering is specifieke aandacht
voor godsdienst of overtuiging in het Nederlandse buitenlandse- en ontwikkelingsbeleid
gerechtvaardigd, uiteraard met behoud van het respect voor het beginsel van
universaliteit van de mensenrechten.4. Feitelijke ontwikkelingen met betrekking tot de naleving
van de vrijheid van godsdienst of overtuigingIn deze notitie wordt niet beoogd een uitputtend overzicht te geven van
individuele schendingen van de vrijheid van godsdienst of overtuiging in de
wereld. Hiervoor zijn andere instrumenten. Gewezen kan worden op het werk
van de Speciaal VN-Rapporteur inzake de vrijheid van godsdienst of overtuiging,
de heer Abdelfattah Amor1, alsmede op de jaarlijkse
rapportages van de United States Commission on International Religious Freedom.
In onderhavige paragraaf zullen vooral ontwikkelingen worden geschetst, alsmede
de wijze waarop hierop door Nederland is gereageerd.AlgemeenDe naleving van de vrijheid van godsdienst of overtuiging is in de afgelopen
jaren niet verbeterd. In tal van landen is de positie van minderheidsgroepen
die zich onderscheiden via hun godsdienst of overtuiging nog steeds precair.
Kernprobleem is meestal dat de Staat zich niet onafhankelijk opstelt en in
sommige gevallen zelfs actief meewerkt aan discriminatie en vervolging van
dergelijke minderheden.Hierna zal per regio een beeld worden geschetst van de situatie en recente
ontwikkelingen. Daarbij zal ook worden ingegaan op de door Nederland genomen
maatregelen. Door de toenemende Europese samenwerking moet daar evenwel direct
bij worden aangetekend dat eenzijdig Nederlands optreden eerder uitzondering
dan regel is geworden. Juist omdat demarches tegenwoordig vooral op Europees
niveau plaatsvinden, zijn eenzijdige stappen minder geloofwaardig: al gauw
zal immers door het betrokken land worden geconcludeerd dat in dergelijk geval
kennelijk geen consensus op Europees niveau kon worden bereikt. Ook zijn uiteraard
de gevolgen van Europese maatregelen voor betrokken landen vaak belangrijker
dan die van eenzijdige Nederlandse stappen. In de meeste gevallen richten
de activiteiten van Nederland zich dan ook op de bevordering van maatregelen
op Europees niveau.Er bestaan geen specifieke richtlijnen voor EU-optreden op het gebied
van de vrijheid van godsdienst of overtuiging, zoals deze bijvoorbeeld wel
zijn ontwikkeld ten aanzien van optreden tegen oplegging van de doodstraf.
Het voornaamste probleem is dat schendingen van de vrijheid van godsdienst
of overtuiging zoveel verschijningsvormen kunnen aannemen dat het moeilijk
zal zijn een en ander in hanteerbare richtlijnen neer te leggen. Gelet op
de praktische problemen die dit zowel bij de opstelling als de uitvoering
van eventuele richtlijnen oplevert, is de Nederlandse regering er voorshands
geen voorstander van dergelijke richtlijnen te ontwikkelen.Noord Afrika en het Midden OostenDe meeste landen in deze regio kennen geen duidelijke scheiding van religie
en staat, met uitzondering van Tunesië. In de meeste andere landen wordt
een religie (meestal de islam, in Israël het jodendom) genoemd als basis
van de staat of van het recht, ook als er geen sprake is van een staatsgodsdienst.
In een aantal landen wordt er daarbij overigens wel op gelet dat iedere erkende
religieuze groepering vertegenwoordigd wordt in het politieke leven. Het ontbreken
van een duidelijke scheiding van religie en staat betekent overigens niet
dat hiermee automatisch de vrijheid van godsdienst of overtuiging wordt geschonden.
De internationale mensenrechtennormen schrijven geen scheiding van godsdienst
en staat voor. Wel dienen regeringen erop toe te zien dat godsdiensten en
overtuigingen op gelijkwaardige, non-discriminatoire wijze worden behandeld.
Dit is niet in alle landen het geval.De meeste islamitische landen erkennen het christendom en het jodendom
als religies en staan toe dat deze godsdiensten openlijk beleden worden. Uitzondering
hierop is het Koninkrijk Saoedi-Arabië dat weliswaar deze godsdiensten
erkent, maar geen openbare uitingen, zoals de bouw van kerken en synagogen,
toestaat op zijn grondgebied. In Iran mogen deze godsdiensten weliswaar worden
uitgeoefend, maar niet op ostentatieve wijze. In de praktijk staan aanhangers
van deze godsdiensten wel bloot aan vormen van discriminatie. Over het algemeen
worden andere dan de drie monotheïstische godsdiensten niet toegestaan
in deze regio, waarbij het ene land zich overigens toleranter opstelt dan
het andere. Zo is de situatie voor bahái's in deze regio over het algemeen
precair, maar kunnen zij zich vrij bewegen in landen als bijvoorbeeld Israël
en Bahrein. In Iran wordt de leer van Zoroastriërs officieel erkend en
zijn er (evenals voor christenen en joden) speciaal voor deze groep zetels
gereserveerd in het parlement.Erkenning van de rechten van een bepaalde godsdienst of overtuiging betekent
overigens nog niet dat aanhangers van minderheidsgodsdiensten of -overtuigingen
zich ook daadwerkelijk vrij voelen om hun rechten uit te oefenen. Vaak is
er sprake van een sterke sociale controle of vindt er intimidatie plaats vanuit
extremistische hoek. Opvallend is de afname, als gevolg van emigratie, van
de omvang van christelijke gemeenschappen in overwegend islamitische landen.In veel landen in de regio is het familie- en erfrecht (gebaseerd op)
het religieuze recht. Moslims zijn dan aangewezen op de sharia, christenen
op hun kerkelijk recht, en joden op de thora. In dat geval is het niet mogelijk
een beroep te doen op seculiere regels. Hoewel het de bedoeling is dat iedere
groep in zijn waarde wordt gelaten, kan deze praktijk problemen opleveren,
met name voor diegenen die zich op basis van hun eigen overtuiging niet herkennen
in het religieuze recht. Overigens zijn rechtsregels die gebaseerd zijn op
(een interpretatie van) religieus recht niet noodzakelijkerwijs statisch:
de recente voorstellen voor aanpassing van het familierecht in Marokko, met
belangrijke positieve gevolgen voor de positie van de vrouw, zijn hiervan
een goed voorbeeld.In een zeer beperkt aantal landen (bijv. Saoedi-Arabië en Iran) speelt
deze problematiek van vermenging van godsdienst en staat ook in het strafrecht,
wanneer dat bijvoorbeeld is gebaseerd op de sharia. Een bijzonder probleem is het recht om van godsdienst of overtuiging te
veranderen. Reeds tijdens de onderhandelingen over de omschrijving van de
vrijheid van godsdienst of overtuiging in de belangrijkste internationale
mensenrechteninstrumenten bleek dat een dergelijk recht door in het bijzonder
islamitische landen niet wordt erkend. De positie van afvalligen is zowel
sociaal als juridisch penibel: zo kan het verlaten van de islamitische of,
in het geval van Israël, de joodse godsdienst gevolgen hebben op zowel
het gebied van het erfrecht als van het familierecht. In Iran staat op afvalligheid
zelfs de doodstraf.Binnen de islamitische gemeenschap is overigens evenmin sprake van volstrekt
gelijke behandeling. Daarbij spelen onder meer de verschillen tussen soennieten
en sjiieten een rol. De rechten van deze gemeenschappen kunnen in de knel
komen als een van hen een duidelijke meerderheidspositie in een land inneemt,
hetgeen door de concentratie van deze gemeenschappen in bepaalde landen ook
daadwerkelijk het geval is. Daarnaast is er al sinds jaar en dag sprake van
repressie van fundamentalistische stromingen. In Egypte zitten bijvoorbeeld
velen van hen in administratieve hechtenis, op grond van noodwetgeving, omdat
het vermoeden bestaat dat zij betrokken zouden kunnen raken bij verboden groeperingen.
Meer in het algemeen kan het toezicht op moskeeën worden genoemd: zowel
registratie van moskeeën via (nieuwe) vergunningensystemen als toezicht
op de inhoud van preken van imams worden gezien als maatregelen die noodzakelijk
zijn in het kader van het tegengaan van extremisme. In Syrië zijn dit
jaar tientallen mensen gearresteerd op verdenking van «religieuze samenscholing».
Het betrof hier aanhangers van de invoering van een islamitische staat.Ook de joodse gemeenschap in Israël is niet monolithisch. Daarbij
kan gewezen worden op de verschillen tussen orthodoxe en seculiere joden,
maar ook op de positie van de Ethiopische joden die zich niet volledig geaccepteerd
voelen.Uit bovenstaande overzicht blijkt dat de situatie in Noord Afrika en het
Midden Oosten vanuit het oogpunt van de bescherming van de vrijheid van godsdienst
of overtuiging nog te wensen overlaat. Bovendien is het volgens de betrokken
regeringen bijzonder moeilijk om hier op korte termijn een radicale wijziging
te bewerkstelligen. Religieuze tradities zijn vaak zo diep verankerd dat al
te snelle of ingrijpende veranderingen zouden kunnen leiden tot onrust onder
de bevolking. Toch mag dit in de ogen van de Nederlandse regering geen excuus
zijn om op dit gebied geen veranderingen in gang te zetten. Dergelijke veranderingen
zullen deel dienen uit te maken van een algeheel proces van hervorming en
democratisering waarover tussen de Europese Unie en veel van de betrokken
landen in het kader van de dialoog met de Arabische wereld wordt gesproken1.Tussen de Europese Unie en Iran vindt een dialoog plaats op het gebied
van de mensenrechten. In het kader daarvan is er ook aandacht voor het recht
op vrijheid van godsdienst of overtuiging. In haar verklaringen over de mensenrechtensituatie
in Iran wijst de EU consequent op het gebrek aan vrijheid van godsdienst of
overtuiging. Met betrekking tot Egypte heeft de EU bij de autoriteiten gewezen
op de problemen die christenen hadden bij het bouwen van kerken en is herhaaldelijk
gevraagd de hierboven genoemde noodwetgeving niet te verlengen.Bij de wederopbouw van Irak wordt specifiek aandacht besteed aan de positie
van religieuze minderheden. Door de val van het regime van Saddam Hoessein
is er een einde gekomen aan de overheersing van de sjiitische meerderheid
door de soennitische minderheid en kunnen de sjiieten openlijker
hun geloof belijden. De wederopbouw biedt echter ook mogelijkheden de positie
van andere godsdiensten en overtuigingen te verbeteren, terwijl de rechten
van de soennitische minderheid eveneens gewaarborgd dienen te blijven.Sub-Sahara AfrikaTen aanzien van de positie van onderscheiden godsdiensten en syncretische
of spirituele overtuigingen is de regio Sub-Sahara Afrika verre van homogeen.
Door de gehele Sahelregio, van Senegal in het westen tot Somalië in het
oosten heeft de islam door eeuwenoude contacten in veel landen een dominante
positie in de geloofsbeleving opgebouwd; alleen in Ethiopië en Eritrea
zijn islam en christendom ongeveer in gelijke mate aanwezig. Elders in Afrika
hebben de koloniale tijden tot een sterke, eveneens vaak dominante aanwezigheid
van verschillende vormen van het christendom geleid. Daarnaast zijn autochtone
syncretische of spirituele overtuigingen wijd verspreid in de gehele Sub-Sahara
regio, niet alleen naast maar ook binnen de gekerstende of geïslamiseerde
bevolking: er is sprake van symbiose tussen traditionele en geïmporteerde
geloofsbelevenissen, waarbij die laatste vaak worden beschreven – al
dan niet terecht – als «vernis» over de traditionele, sterk
verankerde overtuigingen. De zuid-Sahel, waar savanne overgaat in vochtiger
gebieden, maar ook de oostkust van Afrika waar langdurig contact tussen inwoners
van de Golfstaten en de lokale Afrikaanse bevolking tot aanzienlijke islamisering
heeft geleid, vormen overgangsgebieden tussen islam en christendom.Onderlinge tolerantie heeft de geloofsbelevenis in Afrika lange tijd gekarakteriseerd,
en doet dat ook thans nog in hoge mate. Niet alleen bleken de verschillende
godsdiensten of overtuigingen elkaar veelal uitstekend te kunnen verdragen,
maar het was – en is nog immer – niet ongewoon dat gezinsleden
in een en dezelfde familie verschillende geloofsovertuigingen beleden. Er
bestaat dus een rijk geschakeerd patroon van religieuze beleving in Afrika,
waarbinnen religies, al naar gelang het land, meerderheid dan wel een aanzienlijke
of marginale minderheid kunnen zijn, maar waarbinnen syncretische of spirituele
overtuigingen overal in sterkere of minder mate aanwezig zijn.Heden ten dage lijkt Afrika het theater te vormen van een sterke opmars
van religiositeit, of het nu de islam of de verschillende christelijke stromingen
betreft. De dynamiek van de christelijke bewegingen, waaronder steeds meer
lokaal gegroeide vormen, doet daarbij zeker niet onder voor die van de islam.
Meer dan in de toenemend seculiere westerse samenleving spelen godsdienst
en spiritualiteit een grote rol in het alledaagse leven. Charismatisch religieus
leiderschap neemt hier een belangrijke plaats in. Alhoewel geen eenvoudige
verklaringen voor de versterking van de rol van religie bestaan, is het wel
duidelijk dat velen geborgenheid, saamhorigheid en spiritualiteit zoeken in
een continent dat hevige veranderingen ondergaat, waar staten falen in het
uitvoeren van hun taken, waar leiderschap vaak onvoldoende morele inspiratie
biedt en waar velen geconfronteerd worden met een gebrek aan toekomstperspectief.Van staatswege bestaat veelal tolerantie voor de geloofsbelevenis van
de individuele burgers. Dit neemt niet weg dat ook hier een geschakeerd patroon
bestaat, van grote religieuze vrijheid tot vormen van intolerantie. In een
aantal Sahel-landen zoals Soedan of Niger streven de machtshebbers een beleid
van stringent naleven van islamitische gedragsregels en islamitisch proselitisme
na; de politieke islam is nadrukkelijk binnen de staatsmacht aanwezig. Niet-moslims
kennen beperkingen in onder andere hun geloofsbelijdenis, publieke geloofsuitingen,
gedragsregels, onderwijsmogelijkheden, of toegang tot overheidsfuncties. Bekeringsactiviteiten gericht op moslims zijn niet toegestaan, omgekeerd wel. Van gelijke
behandeling van man en vrouw is geen sprake. Niet alleen de vrijheid van godsdienst
of overtuiging zelf, maar ook de naleving van andere mensenrechten komen derhalve
in het gedrang. De invoering van de sharia, met bijvoorbeeld lijfstraffen
en dood door steniging, is een stap die kan leiden tot verharding van de relaties
tussen godsdiensten of overtuigingen. In dit verband kan gewezen worden op
de situatie in Nigeria, waar op lokaal niveau in een aantal gevallen vonnissen
werden gewezen die dood door steniging behelsden, ook al werden deze later
door het Hooggerechtshof herroepen. Bij de invoering van de sharia kan het
tot grootschalige geweldsuitbarstingen komen tussen moslims en zich bedreigd
voelende christelijke minderheden, zoals in een aantal noord-Nigeriaanse staten
het geval is. Alhoewel politisering van de islam zich zeker niet tot de hier
opgesomde landen beperkt en terreinwinst lijkt te boeken, dient men evenwel
te waken voor veralgemenisering: een aantal landen met een islamitische meerderheid,
zoals Senegal, kenmerkt zich juist door grote religieuze tolerantie. In dit
verband is de constatering van een recent onderzoek1
in verschillende Afrikaanse landen van belang dat uitwijst dat, in tegenstelling
tot veel gehoorde aannames, weinig substantiële verschillen vallen waar
te nemen in de houding van moslims en niet-moslims tegenover democratie. Een
duidelijke meerderheid van de ondervraagden is voorstander van democratie.In andere landen, bijvoorbeeld sommige aan de oost-Afrikaanse kust met
een gemengde christelijke en moslimbevolking, bestaan sterke gevoelens van
achterstelling bij die laatste groepering, in maatschappelijk opzicht maar
ook met betrekking tot toegang tot de macht. Hierbij kan evenwel niet zonder
meer van een bewust beleid van religieuze discriminatie tegenover de moslimbevolking
gesproken worden. Onder andere interetnische en historische/koloniale factoren
spelen bij (vermeende) achterstellingen een belangrijke rol.In een aantal landen in Afrika (bijv. Eritrea) beperkt de vrijheid van
godsdienst zich tot de grote wereldreligies, en strekt deze zich niet zonder
meer uit tot recentere, bijvoorbeeld christelijke, stromingen zoals zevendedagsadventisten
of Jehova's getuigen.Nederland zal, tezamen met Frankrijk, in de eerste helft van 2005 een
colloquium organiseren over de relatie tussen staat en islam in Afrika ten
zuiden van de Sahara. Een belangrijk deel van de alhier vermelde elementen
zal daarbij aan de orde komen. Uitgangspunt zullen casestudies in vijftien
landen in Afrika vormen.Godsdienstvrijheid in Afrika kan niet ontkoppeld worden van de tolerantie
die religies zelf belijden. In dit opzicht verdienen twee onderwerpen bijzondere
aandacht: Aids en homoseksualiteit. Aangaande Aids geven vele religieuze leiders
in Afrika blijk van een dogmatisme in hun benadering dat van weinig gevoeligheid
getuigt voor de immense problemen waar de HIV/Aids epidemie het continent
en individuele burgers voor stelt. Stigmatisering van slachtoffers, voorstelling
van Aids als een straf van hogerhand vereenvoudigen de strijd tegen verspreiding
van de ziekte niet, evenmin als opstellingen tegen het gebruik van voorbehoedsmiddelen.
Dat het ook anders kan laten religieuze leiders in bijvoorbeeld Senegal en
Mali te zien. In beide landen bespreken imams in nauw overleg met de overheid
de HIV/Aidsproblematiek met hun geloofsgemeenschappen. Op het gebied van HIV/Aids
ligt een belangrijke rol voor de medefinancieringsorganisaties die banden
met kerkelijke en zusterorganisaties in Afrika onderhouden. Homoseksualiteit
wordt in algemene zin in Afrika als uit het westen geïmporteerd gedrag
beschouwd. Vrijwel alle religieuze stromingen in Afrika zetten zich af tegen
homoseksualiteit, zoals de scherpe verwerping van het ordineren
in de Verenigde Staten van een homoseksuele anglicaanse bisschop recent weer
liet zien. Ook hier spelen de medefinancieringsorganisaties via hun banden
met organisaties in Afrika een belangrijke rol. De bevordering van de dialoog
met religieuze bewegingen op lokaal niveau, bij de uitvoering van het ontwikkelingsbeleid,
alsmede van de inter- en intrareligieuze dialoog is in dit opzicht van groot
belang. Meer in het algemeen kan in dit verband gewezen worden op de besprekingen
in de mensenrechtencommissie van de VN op basis van de dit jaar door Brazilië
ingediende ontwerpresolutie inzake homoseksualiteit. De regering hoopt dat
door dit soort initiatieven de verdraagzaamheid ten aanzien van homoseksualiteit
op den duur zal worden vergroot.AziëGelet op de omvang van deze regio is het moeilijk te spreken over algemene
ontwikkelingen. Alleen al door hun grootte nemen landen als China en India
een aparte plaats in. Daarnaast kan een onderscheid gemaakt worden tussen
landen met een overwegend islamitische, hindoeïstische of boeddhistische
bevolking en overige.De ontwikkelingen in landen met een overwegend islamitische bevolking
zijn in de afgelopen jaren turbulent geweest. Daarbij zijn de verschillen
tussen de betrokken landen overigens groot. Zonder uitputtend te kunnen zijn
zullen de meest in het oog springende ontwikkelingen thans kort worden weergegeven.In Afghanistan werd na de machtsovername door de Taliban, in 1996, aan
de sjiieten verboden hun geloof te belijden. Velen van hen vluchtten in deze
periode naar het buitenland. Andere religieuze minderheden, zoals de Hindoes
en sikhs, werden aanvankelijk geen beperkingen opgelegd ten aanzien van hun
vrijheid van godsdienst of overtuiging. Wel werden Hindoes tegen het einde
van de Taliban-periode verplicht een geel merkteken te dragen. Door de extreme
toepassing van wat de Taliban zag als islamitische voorschriften werden de
mensenrechten van velen, maar in het bijzonder van vrouwen, op flagrante wijze
geschonden. Bij het aantreden van de nieuwe regering onder leiding van president
Karzai waren de verwachtingen dat aan al deze misstanden een einde zou komen
hoog gespannen. Ongetwijfeld is de situatie in Afghanistan thans aanmerkelijk
verbeterd. Toch blijven er zorgen. In de eerste plaats is de veiligheid in
Afghanistan buiten de hoofdstad Kaboel nog niet verzekerd. Dit leidt ertoe
dat uit angst voor represailles van overgebleven aanhangers van de Taliban
en andere conservatieve krachten, vrouwen in de uitoefening van hun rechten
nog steeds op praktische problemen stuiten. Op 10 december a.s. zal de
Constitutionele Grote Raad (Constitutionele Loya Jirga) zich moeten uitspreken
over de nieuwe grondwet. Hoewel in de laatst bekende versie wel een bepaling
over de vrijheid van godsdienst of overtuiging is opgenomen, biedt deze geen
echte garanties op dit gebied. Tegelijkertijd bevat de ontwerpgrondwet de
algemene bepaling dat geen wet strijdig mag zijn met de beginselen van de
islam. Hoewel Afghanistan het recht heeft de islamitische traditie te laten
doorklinken in de wetgeving en in het beleid, zullen de rechten van religieuze
minderheden, alsmede de rechten van vrouwen nauwgezette en voortdurende aandacht
behoeven. Als een van de landen die is betrokken bij de wederopbouw van Afghanistan
zal Nederland zich dan ook blijven inzetten voor een goede naleving van de
internationale mensenrechtennormen op deze gebieden.De ontwikkelingen in Indonesië op het gebied van de vrijheid van
godsdienst of overtuiging zijn van groot belang, niet alleen voor het land
zelf, maar ook omdat Indonesië in de wereld het land is met de grootste
moslim-bevolking. Tijdens het bewind van president Soeharto is de leer van «Pancasila» ontwikkeld, waarbij alle godsdiensten
werden verenigd in het geloof in een goddelijke oppermacht. Doel hiervan was
individuele godsdiensten en politiek gescheiden te houden. Een belangrijk
neveneffect was en is dat het in Indonesië niet is toegestaan atheïstische
of non-theïstische overtuigingen aan te hangen. Islam, christendom, jodendom,
hindoeïsme en boeddhisme zijn officieel erkend, maar recentelijk kunnen
ook andere religieuze groeperingen (bahai's, Zoroastriërs, Jehovah's
getuigen) zich redelijk vrij bewegen, al genieten zij niet dezelfde rechten
als de hoofdgodsdiensten. Animisme wordt echter niet geaccepteerd als religieuze
beweging. Een specifiek probleem voor Indonesië vormen de spanningen
tussen christenen en moslims en tussen islamitische groeperingen onderling.
Algemeen wordt aangenomen dat eerstgenoemde spanningen, die zich vooral voordoen
op de Molukken en in Sulawesi, niet zozeer voortkomen uit religieuze tegenstellingen,
als wel worden aangewakkerd door van buitenaf opererende groepen. Daarbij
is ook de positie van het leger niet onbetwist, aangezien het ervan beschuldigd
wordt dergelijke spanningen te gebruiken om de eigen rol te vergroten. Overigens
lijken deze spanningen na afsluiting van «vredesakkoorden» thans
minder dan in de afgelopen jaren, maar onduidelijk is hoe stabiel de situatie
op langere termijn zal zijn. Binnen de islamitische gemeenschap staan de belangrijkste
bewegingen geen invoering van een islamitische Staat voor. Wel bestaat er
een onderscheid tussen diegenen die vast willen houden aan de Indonesische
traditie van integratie van de islam met de eigen culturele en religieuze
gebruiken, en diegenen die een meer op Arabische leest geschoeide islam aanhangen.
Daarnaast zijn er kleinere, maar militante extremistische bewegingen die het
geweld niet schuwen. De Nederlandse regering heeft in het licht van bovenstaande
ontwikkelingen gekozen voor een beleid waarbij het bevorderen van de dialoog
tussen de religieuze gemeenschappen in Indonesië voorop staat.De situatie in Pakistan wordt gekenmerkt door veel gewelddadigheden tegen
religieuze minderheden. Daarbij gaat het niet alleen om christenen, maar ook
om sjiieten en Ahmadi's. Laatstgenoemden zijn door de Pakistaanse autoriteiten
verboden zich als moslims uit te geven, hetgeen betekent dat zij in tegenstelling
tot wat zij zelf als essentiële geloofsuitingen zien, geen gebruik mogen
maken van islamitische symbolen of rituelen. De gewelddadigheden tegen religieuze
minderheden worden uitgevoerd door extremistische soennieten. De regering
probeert weliswaar het extremisme terug te dringen, maar is hierin weinig
succesvol. Afgezien van de vervolging van Ahmadi's, indien deze zich toch
bedienen van islamitische symbolen of rituelen, voert de regering op zichzelf
een beleid dat de vrijheid van godsdienst of overtuiging respecteert. Zorgelijk
zijn evenwel de strafrechtelijke bepalingen inzake blasfemie. Bij belediging
van de Profeet Mohammed kan de doodstraf worden opgelegd, bij belediging van
de Koran levenslange gevangenisstraf. Deze bepalingen worden onder druk van
extremistische groepen in de praktijk nogal eens misbruikt ter intimidatie
en vervolging van leden van religieuze minderheden. De vrijheid van godsdienst
of overtuiging en de positie van religieuze minderheden maakt onderdeel uit
van de dialoog die Nederland, zelfstandig en in EU-verband, met de Pakistaanse
regering voert.Het zou te ver voeren om in het kader van deze notitie uitvoerig in te
gaan op de situatie in andere overwegend islamitische landen in de Aziatische
regio. In het algemeen kan gesteld worden dat de regeringen in die landen
de vrijheid van godsdienst of overtuiging respecteren, hetgeen niet betekent
dat er geen spanningen zijn tussen verschillende religieuze groeperingen.
Zo is de toename van geweld tegen Hindoes en christenen in Bangladesh verontrustend. Hoewel meer dan 80% van de Indiase bevolking het hindoeïsme aanhangt,
zijn er een belangrijke islamitische minderheid (meer dan 10%) en kleinere
christelijke en andere religieuze groeperingen. India kent een traditie als
seculiere Staat, maar als gevolg van de radicalisering onder delen van de
Hindoe-bevolking, en de politieke vertaling daarvan via de regerende Bharatiya
Janata Party is er een zekere tendens waar te nemen in de richting van toenemende
verbondenheid tussen de Staat en het hindoeïsme. Toch kan gesteld worden
dat op nationaal niveau de vrijheid van godsdienst of overtuiging zowel juridisch
als in de praktijk gerespecteerd wordt. Problematischer zijn de ontwikkelingen
op deelstaat en lokaal niveau. Zorgelijk is de recente wetgeving in een aantal
deelstaten waarbij «gedwongen» bekeringen aan banden worden gelegd.
De interpretatie en uitvoering van dergelijke wetgeving lijken intimidatie
in de hand te werken. Een en ander houdt waarschijnlijk verband met de ontwikkeling
waarbij dalits zich tot het christendom of het boeddhisme bekeren om zo aan
de voor hen nadelige gevolgen van het kastensysteem te ontsnappen. Niet verbonden
met deze wetgeving, maar potentieel even intimiderend zijn de recente activiteiten
op deelstaatniveau om woon- en/of verblijfplaatsen van christenen in kaart
te brengen. Begin 2002 leidden spanningen tussen moslims en Hindoes in de
deelstaat Gujarat tot veel slachtoffers onder met name de moslim-bevolking.
Hierover heeft de EU bij verschillende gelegenheden haar zorg uitgesproken.
Hoewel de rust inmiddels is teruggekeerd, zijn de moslims teruggedrongen in
de arme wijken waarin zij als in getto's leven. Het is moeilijk om met de
Indiase regering een open discussie over deze mensenrechtenschendingen aan
te gaan. Meestal wordt in dergelijke gevallen verwezen naar de nationale (grond)wetgeving
die inderdaad goed aansluit bij de internationale mensenrechtennormen. De
Nederlandse ambassade ter plaatse volgt de ontwikkelingen echter nauwgezet,
waarbij gebruik gemaakt wordt van directe contacten met onder andere christelijke
organisaties.De situatie in de overwegend boeddhistische landen in Azië is onderling
moeilijk te vergelijken. Hieronder wordt daarom in het kort op die landen
ingegaan, waar de situatie op het gebied van de vrijheid van godsdienst of
overtuiging te wensen overlaat. De burgeroorlog in Sri Lanka is weliswaar
geen religieus conflict, al zijn de Singalezen overwegend boeddhisten en de
Tamils Hindoes. Naar verwachting zullen zich, indien de vredesbesprekingen
met positief resultaat kunnen worden afgerond, op het gebied van de vrijheid
van godsdienst of overtuiging geen grote problemen voor behoeven te doen,
aangezien zowel in de grondwet van Sri Lanka als in het praktische regeringsbeleid
deze vrijheid gerespecteerd wordt. De bedroevende mensenrechtensituatie in
Myanmar leidt tot op zekere hoogte ook tot beperking van de activiteiten van
religieuze minderheden. Het bewind in Myanmar heeft daarbij getracht door
aansluiting te zoeken bij het boeddhisme zijn populariteit te vergroten. De
inspanningen van de Nederlandse regering zijn er uiteraard op gericht de algehele
mensenrechtensituatie in dit land te verbeteren. Op het gebied van de vrijheid
van godsdienst of overtuiging worden daarnaast geen aparte maatregelen overwogen.Laos, Noord-Korea en Vietnam zijn alle Staten die door een communistische
regering worden geleid, al is de feitelijke situatie er niet vergelijkbaar.
In Noord-Korea en Laos is sprake van een algehele slechte mensenrechtensituatie,
terwijl in Vietnam de situatie over het geheel genomen beter is, al houdt
de regering zorgen ten aanzien van de naleving door Vietnam van de vrijheid
van godsdienst of overtuiging. De schending van de vrijheid van godsdienst
of overtuiging in Noord-Korea is een van de vele schendingen van mensenrechten,
waartegen Nederland o.a. in EU-verband actie onderneemt. In het geval van
Laos is aanleiding specifiek aandacht te besteden aan de vrijheid van godsdienst
of overtuiging doordat de rechten van religieuze minderheden
er sterk onder druk staan. In het bijzonder keert de regering zich tegen die
minderheden die een sterke band met het buitenland onderhouden. De christelijke
gemeenschap in Laos heeft hierdoor soms te maken met directe vervolging, soms
met beperking van haar rechten. In 2001 is door de EU een démarche
uitgevoerd waarbij Laos onder andere is aangespoord tot verbetering van de
naleving van de vrijheid van godsdienst of overtuiging. Ook in het kader van
de politieke dialoog die de EU met Laos onderhoudt, is het onderwerp opgebracht.
Hoewel Vietnam de vrijheid van godsdienst of overtuiging erkent, probeert
de regering in de praktijk controle uit te oefenen op godsdienstige groeperingen
door voor alle belangrijke godsdiensten officiële organisaties in het
leven te roepen en activiteiten buiten deze organisaties om te verbieden.
De vrijheid van godsdienst of overtuiging is een regulier onderwerp van gesprek
in de mensenrechtendialoog tussen de EU (via de ambassades ter plaatse) en
Vietnam. In oktober van dit jaar heeft de EU-troïka een officiële
démarche uitgevoerd naar aanleiding van recente spanningen tussen de
Vietnamese autoriteiten en vertegenwoordigers van de Unified Buddhist Church.
Op aanwijzingen dat de plaatsvervangend patriarch van deze kerk in een pagode
zou worden vastgehouden, blijft de Nederlandse ambassade ter plaatse deze
zaak nauwgezet volgen en vraagt zij regelmatig aandacht hiervoor bij de Vietnamese
regering.De Chinese regering zag in de rol die de rooms-katholieke kerk speelde
bij de val van het communisme in Centraal- en Oost-Europa een bevestiging
van de dreiging die van de in China groeiende religieuze bewegingen zou kunnen
uitgaan. In 1997 verklaarde zij in een «White Paper» dat de vrijheid
van godsdienst of overtuiging weliswaar gerespecteerd zou worden, maar dat
van religieuze groepen wel werd verwacht dat zij de ontwikkeling van China
als modern socialistisch land met typisch Chinese eigenschappen zouden erkennen.
In de praktijk heeft China aan dit uitgangspunt vorm gegeven door verplichte
registratie van alle religieuze gemeenschappen. Bij de bouw van gebedshuizen,
of bij de import van buitenlands religieus materiaal ondervinden gemeenschappen
vaak problemen doordat zij hiervoor niet de vereiste toestemming ontvangen.
Niet-geregistreerde gemeenschappen, die toch activiteiten ontplooien, krijgen
te maken met repressie. Zo zijn er zware straffen, waaronder de doodstraf,
opgelegd aan christelijke (zowel protestantse als rooms-katholieke) religieuze
leiders, maar ook andere bewegingen die in China verboden zijn, zoals de Falun
Gong, hebben te maken met ernstige vormen van repressie. Daarbij werd steeds
een beroep gedaan op de sektewetgeving die in 1999 in China is ingevoerd.
Een geheel eigen plaats neemt Tibet in: hoewel formeel de rechten van de Tibetaanse,
van oorsprong boeddhistische gemeenschap worden erkend, is er in de praktijk
sprake van onderdrukking. Ook de immigratie vanuit andere delen van China
leidt tot een verzwakking van de oorspronkelijke boeddhistische cultuur. De
vrijheid van godsdienst of overtuiging komt zeer regelmatig aan de orde in
het kader van de mensenrechtendialoog tussen de EU en China. Daarnaast worden
er EU-démarches uitgevoerd naar aanleiding van specifieke incidenten.
Dergelijke démarches werden bijvoorbeeld uitgevoerd om aandacht te
vragen voor mensenrechtenschendingen van leden van christelijke huisgemeenten.
Voorts werd aandacht gevraagd voor de schendingen gericht tegen aanhangers
van de Falun Gong. In juli jl. is specifieke aandacht gevraagd voor de gezondheidstoestand
van een in hechtenis genomen christelijke voorganger. Deze démarche
volgde op gesprekken die de Nederlandse mensenrechtenambassadeur in februari
jl. had tijdens haar bezoek aan China, waarbij zij ook meer in het algemeen
aandacht vroeg voor de vrijheid van godsdienst of overtuiging. EuropaVoor deze notitie wordt onder Europa het grondgebied van de bij de OVSE
aangesloten landen begrepen, met uitzondering van de VS en Canada. Voor de
Nederlandse regering is deze regio van bijzonder belang, niet alleen door
de nabuurschap van de betrokken landen, maar ook omdat Nederland thans voorzitter
is van het Comité van Ministers van de Raad van Europa en in de tweede
helft van 2004 voorzitter wordt van de EU. Daarnaast speelde gedurende 2003
een rol dat Nederland chairman-in-office was van de OVSE.De meeste problemen rond de naleving van de vrijheid van godsdienst of
overtuiging in de Europese regio hangen samen met wetgeving die ertoe leidt
dat godsdienstige gemeenschappen geregistreerd moeten zijn, voordat zij volledig
van hun rechten gebruik kunnen maken. Het AIV-advies over dit onderwerp1 stelt terecht dat «gemeenschappen op het gebied
van godsdienst of overtuiging niet mogen worden verplicht zich te registreren
voor het kunnen uitoefenen van het recht op godsdienst of overtuiging»
en dat«een dergelijke verplichting slechts kan bestaan met het oog op
verwerving van rechtspersoonlijkheid, wat kan leiden tot bijkomende rechten,
voorrechten en verantwoordelijkheden». Dit advies is in een aantal talen,
waaronder het Russisch, vertaald en heeft met name via de OVSE ruime verspreiding
gekregen.De problemen rond de registratie van godsdiensten doen zich vooral voor
in Oost-Europa, maar niet alleen daar: ook in een aantal West- en Centraal-Europese
landen, zoals bijvoorbeeld Roemenië en Bulgarije, is er sprake van wetgeving
die een registratiesysteem introduceert. Hoewel de motieven achter de registratiesystemen
verschillend kunnen zijn, is het effect uiteindelijk overal hetzelfde: dergelijke
systemen brengen regeringen in de bij voorbaat hachelijke positie dat zij
zich zullen dienen uit te spreken over de legitimiteit van een bepaalde godsdienst
of overtuiging.In landen als Frankrijk, België en Oostenrijk wordt daarbij getracht
de opkomst van sektes tegen te gaan, met name indien binnen de sektes sprake
is van dwang of geweld. Daarbij blijkt dat religieuze bewegingen in het ene
land wel als zodanig erkend worden en in het andere land niet. Een en ander
toont aan hoe subjectief de overheidsbemoeienis in dit opzicht is: de Nederlandse
regering is er dan ook geen voorstander van de overheid in een dergelijke
positie te plaatsen. In plaats daarvan dient het algemene recht van vrijheid
van godsdienst of overtuiging erkend te worden, en dient het overheidsoptreden
zich te richten op beperking van uitingsvormen met het oog op de bescherming
van de openbare orde etcetera, conform de beperkingsgronden zoals neergelegd
in de internationale mensenrechteninstrumenten.Overigens is het beleid van België, Frankrijk en Oostenrijk ten aanzien
van sektes wel verzacht. De activiteiten van de commissies die zich met sektes
bezighouden, zijn niet langer gericht op restricties van overheidswege, maar
liggen inmiddels meer in de informatieve sfeer, waarbij personen die overwegen
zich bij een sekte aan te sluiten of op andere wijze met een sekte te maken
krijgen, informatie verstrekt wordt over de activiteiten en gewoonten van
de betrokken sekte. Dit is uiteraard een veel minder zware procedure die bovendien
lijkt te voorzien in een daadwerkelijke behoefte. Anderzijds is in Frankrijk
in juni 2001 een wet aangenomen waarmee de mogelijkheden worden versterkt
om sekten strafrechtelijk te vervolgen indien zij zich schuldig maken aan
onder andere oplichting, fraude, inbreuk op het leven, de fysieke of psychische
integriteit en waardigheid van hun leden en het in gevaar brengen
van hun leden. Op dit ogenblik bestaat nog geen goed inzicht in de uitwerking
van deze nieuwe wetgeving.De belangrijkste reden waarom voorts in een aantal West-Europese landen
religieuze gemeenschappen formeel als zodanig worden aangemerkt, houdt verband
met mogelijke fiscale of andere voordelen die de overheid aan dergelijke gemeenschappen
toekent. Ook hierover ontstaan regelmatig geschillen, die echter in het algemeen
via de nationale rechter kunnen worden beslecht. Veel aandacht heeft in dit
verband de behandeling van de Scientology-kerk in Duitsland gekregen: aangezien
deze niet als gemeenschap op het gebied van godsdienst of overtuiging wordt
gekwalificeerd, komt zij niet in aanmerking voor toepassing van bijvoorbeeld
arbeids- of belastingrechtelijke voorrechten die voor dergelijke gemeenschappen
gelden. Overigens heeft in dit geval de Duitse rechter (Bundesarbeitsgericht)
de staat in het gelijk gesteld en wordt de Scientology-kerk ook in een aantal
andere Europese landen niet als gemeenschap op basis van godsdienst of overtuiging
aangemerkt.In bepaalde West-Europese landen geniet de dominante geloofsgemeenschap
(de lutherse staatskerk in Noorwegen en Denemarken, de Grieks-orthodoxe kerk
in Griekenland en op Cyprus en de rooms-katholieke kerk in Spanje en Portugal)
een bevoorrechte positie. Dit komt in laatste vier genoemde landen onder meer
tot uitdrukking bij het onderwijs waar godsdienstonderwijs op basis van de
dominante overtuiging wordt gegeven, hoewel deelname veelal niet verplicht
is. Vooral uit Griekenland komen er veel klachten van aanhangers van minderheidsgodsdiensten
die zich in vele opzichten achtergesteld voelen, zoals in carrière
perspectieven in bredere zin, dit ondanks het feit dat een paar jaar geleden
de verplichte vermelding van godsdienstige affiliatie op de nationale identiteitskaart
is komen te vervallen. Ook het verbod op zendingswerk levert vooral voor kleinere
groepen veel praktische problemen op. Tenslotte ondervinden vooral moslims,
ondanks het feit dat hun positie in het Verdrag van Lausanne van 1992 goed
is geregeld, vaak bureaucratische tegenwerking van de Griekse autoriteiten.
Voor de situatie in Griekenland zij voorts verwezen naar de jurisprudentie
van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, die in de paragraaf over
de Raad van Europa is verwerkt.Hoewel in Turkije de wettelijke garanties met betrekking tot de vrijheid
van godsdienst of overtuiging in de praktijk worden gerespecteerd, kunnen
religieuze minderheden worden geconfronteerd met praktische beperkingen zoals
administratieve moeilijkheden bij beheer van kerkgebouwen of andere onroerende
zaken. Onlangs is wetgeving aangenomen die het onder andere mogelijk maakt
eigendom aan religieuze minderheden terug te geven, maar er is op dit gebied
nog onvoldoende voortgang geboekt. Ten aanzien van Turkije richten de inspanningen
van de Europese Unie zich daarom vooral op het justitiële apparaat dat
doordrongen moet raken van de noodzaak om op basis van de nieuwe wetgeving
te handelen. De minister-president heeft tijdens zijn bezoek aan Turkije,
begin oktober van dit jaar, hier nadrukkelijk op gewezen en aandacht gevraagd
voor de positie van religieuze minderheden die genoemde beperkingen ondervinden.Tenslotte dient voor wat de situatie in West-Europa betreft, nog verwezen
te worden naar het rapport dat de Speciaal Rapporteur van de VN inzake hedendaagse
vormen van racisme, Doudou Diène, in januari van dit jaar uitbracht
over de positie van moslims in verschillende delen van de wereld na de gebeurtenissen
van 11 september 20011. Daarin meldt hij
onder andere dat in een aantal West-Europese landen, waaronder Nederland,
sprake is geweest van gewelddadige incidenten gericht tegen aanhangers
van de islam. In het bijzonder vrouwen en meisjes die aan hun geloof uiting
geven door het dragen van een hoofddoek, alsmede moskeeën waren volgens
de Rapporteur doelwit geweest van dergelijk geweld. Het gaat hier uiteraard
niet om mensenrechtenschendingen in de strikte zin van het woord, aangezien
hier geen sprake is van actieve staatsbemoeienis, maar wel rust op de regeringen
van de betrokken landen de plicht om alles in het werk te stellen stigmatisering
van of intolerantie jegens de Islamitische gemeenschap te voorkomen en daders
van strafbare feiten op te sporen en te vervolgen. Hetzelfde geldt ten aanzien
van dergelijke verschijnselen gericht op de joodse gemeenschap. Hoewel anti-semitisme
niet in eerste instantie samenhangt met de joodse religie, maar eerder met
de joodse etniciteit, valt niet te ontkennen dat joden die zich bijvoorbeeld
door het dragen van een keppeltje onderscheiden, de laatste jaren in toenemende
mate te maken hebben gekregen met intimidatie en geweld. Hetzelfde geldt voor
synagogen, waarop onder andere in Frankrijk en Turkije aanslagen zijn gepleegd.In een aantal Centraal-Europese landen1,
maar zeker in veel van de landen van de voormalige Sovjet-Unie2 gaat het bij de invoering van registratiesystemen voor religieuze
organisaties niet alleen om het voorkomen van de opkomst van sektes, maar
lijkt er sprake te zijn van een meer algemene wens van de overheid om controle
te behouden of te verkrijgen over de activiteiten van religieuze gemeenschappen.
In een aantal Oost-Europese landen voert de Russisch-orthodoxe Kerk bovendien
een actief beleid ter vergroting van de eigen positie, waarbij er onder meer
voor wordt gepleit in het onderwijs vooral aandacht te geven aan de Orthodoxe
traditie. In het algemeen leidde de nieuwe wet- en regelgeving inzake registratie
ertoe dat organisaties die ten tijde van de Sovjet-Unie nog niet of niet officieel
bestonden, in de opvolgerstaten van de Sovjet-Unie op problemen stuitten bij
hun (her)registratie als rechtspersoon. Dit was onder meer het gevolg van
eisen die werden gesteld aan de periode gedurende welke een organisatie geacht
werd reeds (met of zonder rechtspersoonlijkheid) gefunctioneerd te hebben
om als rechtspersoon (opnieuw) geregistreerd te kunnen worden. De registratievereisten
maken het voor veel kleinere protestants-christelijke organisaties, maar ook
voor bijvoorbeeld de rooms-katholieke kerk moeilijk daadwerkelijk de eigen
godsdienst te belijden. De positie van organisaties als de Jehovah's getuigen
is in dit opzicht mogelijk nog kwetsbaarder. In een groot aantal landen wordt
het kleinere religieuze bewegingen eenvoudig onmogelijk gemaakt zich te organiseren
en te manifesteren. Dergelijke kleinere bewegingen hebben in sommige gevallen
ook te lijden onder al dan niet regelrecht fysiek geweld vanuit de bevolking,
waartegen de overheid niet of onvoldoende optreedt.Waar de algehele mensenrechtensituatie sterk te wensen overlaat, zoals
in Belarus en Turkmenistan, is ook de vrijheid van godsdienst of overtuiging
in het geding. In beide landen worden religieuze uitingen zoveel mogelijk
tegengegaan. In Belarus is in 2002 een nieuwe godsdienstwet ingevoerd die
resulteert in een beperking van de vrijheid van godsdienst of overtuiging,
onder andere door invoering van een nieuw registratiesysteem en van censuur
bij religieuze publicaties. Tegelijkertijd was de overheid van Belarus, samen
met de media een actieve campagne begonnen tegen godsdiensten anders dan de
officiële orthodoxe kerk van Belarus. In Turkmenistan worden uitsluitend
activiteiten van Soennieten en van de Russisch-orthodoxe Kerk toegestaan,
en ook dan nog slechts met mate. Een nieuwe godsdienstwet die dit jaar is
aangenomen, voorziet zelfs in strafsancties voor religieuze activiteiten waarvoor
geen expliciete toestemming is verkregen.De regering onderneemt in bepaalde gevallen actie in de vorm van (EU-)démarches.
Zo is in 2002 door de EU in Belarus gedémarcheerd. In EU-verband
werden voorts in de jaren 2000 en 2001 verschillende démarches uitgevoerd
ten aanzien van de Russische Federatie. Aanleiding vormde de herregistratie
van religieuze organisaties, op basis van de nieuwe wet op gewetensvrijheid
en religieuze associaties van 1997. Ook voorafgaand aan de aanneming van deze
wet was door de EU al gedémarcheerd. Bij de démarches is in
het bijzonder aangedrongen op het belang van een transparante afhandeling
van onder meer de herregistratie van het Leger des Heils.Daarnaast maakt de regering vooral gebruik van het Raad van Europa- en
OVSE-kanaal om druk uit te oefenen op de betrokken landen hun beleid ten aanzien
van in het bijzonder registratie van godsdiensten te wijzigen. Voor dit type
activiteiten zij verwezen naar de paragraaf in deze notitie die de ontwikkelingen
in OVSE-kader beschrijft.Noord- en Zuid-AmerikaWat Noord-Amerika betreft kan gesteld worden dat de implementatie van
de vrijheid van godsdienst of overtuiging in het algemeen geen problemen oplevert.
Wel dient gewezen te worden op de gevolgen van de gebeurtenissen op 11 september
2001 voor de positie van de moslim-bevolking in de VS. Het hierboven genoemde
rapport Diène vermeldt dat ondanks de inspanningen van de Amerikaanse
President en het Congres gericht op het voorkomen van discriminatie van moslims,
er toch sprake is geweest van een groot aantal incidenten. Dit blijft dan
ook een permanent aandachtspunt. Daarnaast uit de Rapporteur zorg over maatregelen
van de Amerikaanse inlichtingen- en immigratiediensten. Vooral direct na 11
september werden op grote schaal moslims ondervraagd over hun eventuele betrokkenheid
bij de aanslagen. Ook bij het al dan niet verlenen van visa worden moslims,
zeker als zij uit bepaalde risicolanden afkomstig zijn, onderworpen aan selectieve
controles. Overigens wijst de Rapporteur terecht op de rol van Amerikaanse
mensenrechtenorganisaties die zowel in algemene zin, als in individuele gevallen
discriminatie op grond van godsdienst aan de orde stellen. De Nederlandse
regering vertrouwt erop dat via het systeem van onafhankelijke rechtspraak
en de rol van dit soort organisaties eventuele misstanden kunnen worden opgelost.Ten aanzien van Midden- en Zuid-Amerika is het beeld gecompliceerder.
In de eerste plaats moet gewezen worden op de dominante plaats die de rooms-katholieke
kerk hier inneemt. In de jaren '70 en '80 van de vorige eeuw deed de zogeheten
bevrijdingstheologie zich sterk gelden, met Monseigneur Romero in El Salvador
als belangrijkste protagonist. Nadien hebben meer conservatieve stromingen
aan kracht gewonnen. Opus Dei kent in veel landen in Midden- en Zuid-Amerika
nationale afdelingen. Het krachtenveld tussen de conservatieve en progressieve
vleugels van de kerk is per land verschillend. Niettemin zijn pastores op
lokaal niveau veelal zeer actief op het gebied van de bevordering van mensenrechten
en armoedebestrijding via onderwijs- of sociaal-economische ontwikkelingsprogramma's.
De richtingenstrijd in de rooms-katholieke kerk wordt nogal eens gepolitiseerd.
Dientengevolge stelt de Staat zich in sommige landen niet altijd onafhankelijk
hier tegenover op en werkt hij mee aan discriminatie of repressie van deze
of gene stroming.Daarnaast is er sprake van een sterke opkomst van evangelische bewegingen,
zoals de pinkstergemeenten en de zevendedagsadventisten. In het bijzonder
bij de inheemse bevolking zijn de bekeringsprogramma's van deze bewegingen
buitengewoon succesvol. In de meeste landen neemt de Staat jegens deze bewegingen
een ambivalente positie in: voor zover zij een sterke politieke signatuur
kennen, worden zij met het nodige wantrouwen bejegend; in andere
gevallen kunnen zij hun activiteiten zonder overheidsinmenging uitoefenen.In het bijzonder waar het de reproductieve rechten en gezondheid van mensen
betreft, vormt de opkomst van conservatieve en evangelische bewegingen een
complicerende factor. Het Nederlandse beleid dat uitgaat van de Caïro-agenda
die in 1994 werd opgesteld tijdens de «International Conference on Population
and Development» houdt onverkort vast aan de bevordering van reproductieve
rechten. Zowel via dialoog met de betrokken bewegingen, als door gerichte
steunverlening zal het Nederlandse ontwikkelingsbeleid de verwezenlijking
van de Caïro-agenda blijven bevorderen.5. Ontwikkelingen in internationale foraZoals hierboven al werd gesteld, bouwt onderhavige notitie voort op die
uit 1998. Het in laatstgenoemde notitie opgenomen overzicht van de algemene
rol van de verschillende internationale organisaties op het gebied van de
vrijheid van godsdienst of overtuiging wordt hier dan ook niet herhaald. Voor
Nederland is het belangrijk op strategische wijze gebruik te maken van de
mogelijkheden die de verschillende internationale organisaties bieden. Zoals
al eerder aangegeven, is optreden samen met de partners van de Europese Unie
voor de effectiviteit van het beleid cruciaal. Daarnaast bieden regionale
organisaties als de Raad van Europa en de OVSE de mogelijkheid voor gedetailleerde
bespreking van vermeende schendingen en van het beleid inzake de vrijheid
van godsdienst of overtuiging in het algemeen. De Verenigde Naties zijn uiteraard
het forum voor een wereldwijde dialoog. Hieronder wordt een overzicht gegeven
van de recente activiteiten van elk van deze organisaties.Verenigde NatiesDe vraag of in aanvulling op het bestaande VN-instrumentarium een apart
verdrag inzake de vrijheid van godsdienst of overtuiging zou moeten worden
opgesteld, is in de afgelopen jaren niet meer expliciet aan de orde geweest.
Zoals in de notitie uit 1998 al werd uiteengezet, stonden ideologische en
politieke verschillen van inzicht de totstandkoming van een dergelijk instrument
in het verleden in de weg. De Nederlandse regering is ook geen voorstander
van een dergelijke exercitie, zolang het gevaar bestaat dat codificatie de
huidige normen eerder zou verzwakken dan versterken.De aandacht van de VN is dan ook vooral gericht op de bevordering van
de implementatie van de bestaande mensenrechtenverplichtingen met betrekking
tot de vrijheid van godsdienst of overtuiging. In dat verband dient allereerst
gewezen te worden op de activiteiten van de Speciale Rapporteur inzake de
vrijheid van godsdienst of overtuiging (voorheen: SR voor godsdienstige onverdraagzaamheid)
die in 1986 door de VN-Mensenrechtencommissie is ingesteld. Hoewel de Rapporteur
zich in zijn rapportage niet beklaagt over gebrek aan medewerking van de betrokken
landen, zoals in de notitie uit 1998 nog moest worden vermeld, is het moeilijk
een precies oordeel te geven over de effectiviteit van zijn rapportages. Geconstateerd
moet worden dat er sprake is van een intensief berichtenverkeer tussen de
rapporteur en een aantal landen, waarover concrete aanwijzingen van schendingen
bestaan, zonder dat de algemene situatie in die landen daadwerkelijk lijkt
te verbeteren. Opvallend is dat de Rapporteur in zijn meest recente rapportages
veel aandacht schenkt aan de effecten van de gebeurtenissen op 11 september
2001 voor wetgeving en maatregelen op het gebied van godsdienst of overtuiging.
Volgens de Rapporteur zou een aantal landen het anti-terrorisme argument gebruiken voor het aan banden leggen van de activiteiten van religieuze organisaties,
terwijl de vrijheid van godsdienst of overtuiging in het kader van het BUPO-Verdrag
behoort tot de non-derogabele rechten, waardoor zelfs in tijden van openbare
noodsituatie deze vrijheid niet geheel ongedaan gemaakt mag worden. Uiteraard
kunnen wel de beperkingsgronden worden ingeroepen, indien sprake is van activiteiten
die de openbare veiligheid in gevaar brengen. De Nederlandse regering hecht
grote waarde aan de activiteiten van de Speciaal Rapporteur. Ook als de effectiviteit
van zijn rapporten niet exact meetbaar is, leveren deze in elk geval nuttige
informatie op en gaat er ongetwijfeld een zekere druk van uit op die landen
die de vrijheid van godsdienst of overtuiging schenden.Zowel de VN-Mensenrechtencommissie als de AVVN nemen jaarlijks een resolutie
aan ter voorkoming en bestrijding van religieuze discriminatie en onverdraagzaamheid
in de wereld. Hoewel Ierland traditioneel hoofdsponsor is van deze resoluties,
werkt Nederland actief mee aan zowel de redactie als de consultaties daarover.
Aangezien Ierland in de eerste helft van 2004 voorzitter is van de Europese
Unie, zal Nederland de rol van hoofdsponsor voor de resolutie in de VN-Mensenrechtencommissie
in 2004 voor één keer van Ierland overnemen.Speciale aandacht is in VN-kader uitgegaan naar de rol van het onderwijs
bij de bevordering van religieuze verdraagzaamheid. Op 25 november 2001
werd tijdens een internationale raadplegende conferentie over dit onderwerp1, waarbij Nederland door de mensenrechtenambassadeur
vertegenwoordigd was, een verklaring aangenomen, waarin het belang van het
bevorderen van religieuze verdraagzaamheid door het gebruik van specifiek
lesmateriaal wordt onderstreept. Door de Oslo Coalition on Freedom of Religion
or Belief is via een aantal kleinschalige seminars getracht aan de operationalisering
van deze verklaring een bijdrage te leveren.Raad van EuropaIn het kader van de Raad van Europa is allereerst het Europese Hof voor
de Rechten van de Mens van belang. Regelmatig krijgt het Hof zaken voorgelegd
die betrekking hebben op vermeende schendingen van de vrijheid van godsdienst
of overtuiging. In de afgelopen vijf jaar heeft het Hof in een aantal gevallen
schending geconstateerd van art. 9 EVRM, waarin de vrijheid van godsdienst
of overtuiging is neergelegd. In 2001 oordeelde het Hof in de zaak van de
Metropolitische Kerk van Bessarabië en anderen tegen Moldavië2 dat afwijzing van het registratieverzoek van deze Kerk
en het als gevolg daarvan onmogelijk maken van het geven van uiting aan de
vrijheid van godsdienst of overtuiging voor de aanhangers daarvan niet voldeed
aan de beperkingsgronden bij art. 9 en derhalve schending van de vrijheid
van godsdienst of overtuiging oplevert. Inmiddels is de Kerk door Moldavië
alsnog erkend. In de zaak Serif tegen Griekenland constateerde het Hof in
19993 schending van art. 9 door Griekenland.
De zaak hield verband met de benoeming van de moefti als religieus leider
voor de moslims in Griekenland. In tegenstelling tot joden en christenen die
aldaar zelf hun leiders kunnen kiezen, wordt de moefti door de Griekse autoriteiten
benoemd. Uit onvrede met deze situatie had Serif zich uitgegeven als de ware
religieuze leider. Het Hof constateerde onder andere dat de Staat in een democratische
samenleving niet de verantwoordelijkheid heeft voor het behoud van de eenheid
van een specifieke geloofsgemeenschap en dat derhalve Serif ten onrechte door
de Griekse autoriteiten was veroordeeld. De bemoeienis van de Griekse autoriteiten
met de aanstelling van een moefti kwam in 2002 eveneens aan de orde in de
zaak Agga tegen Griekenland, waarbij het Hof wederom schending van art. 9
vaststelde4.Tegen de achtergrond van deze jurisprudentie is het te verwachten dat
het Hof zich kritisch zal blijven opstellen ten aanzien van het onthouden
van registratie aan religieuze organisaties, alsmede tegenover bemoeienis
van de overheid bij interne organisatorische kwesties binnen dergelijke organisaties.
Hiermee wordt een belangrijk middel in handen gegeven van dergelijke religieuze
organisaties om alsnog geregistreerd te worden, indien dat in de nationale
context vereist is en de autoriteiten in eerste instantie een dergelijk registratieverzoek
hebben afgewezen. Hoewel de nationale rechtsmiddelen eerst dienen te zijn
uitgeput, voordat het Hof een zaak in behandeling kan nemen, en de totale
procedure vele jaren in beslag kan nemen, levert de Straatsburgse jurisprudentie
hiermee toch een belangrijke bijdrage aan het tegengaan van een van de meest
belangrijke vormen van inperking van de vrijheid van godsdienst of overtuiging
in Europa.Daarnaast heeft het Comité van Ministers op 3 juli 20031 een bespreking gewijd aan de naleving van de vrijheid
van godsdienst of overtuiging door de Lidstaten. Hoewel de bespreking in een
goede sfeer verliep, beklaagde de voorzitter van het Comité zich wel
over het feit dat er niet tijdig door bepaalde Lidstaten op schriftelijke
vragen was gereageerd. Overigens wordt in het kader van de Raad van Europa
thans in meer algemene zin nagedacht over de effectiviteit van deze procedure,
waarbij steeds de naleving van één van de rechten uit het EVRM
aan een nader onderzoek wordt onderworpen.Op 20 en 21 november 2003 is in Den Haag een speciale conferentie gehouden
over grondrechten en de rechten van de mens in een pluriforme samenleving.
Hoewel de thematiek van de conferentie breder was dan de vrijheid van godsdienst
of overtuiging, werd wel ingegaan op een aantal botsingen tussen deze vrijheid
en andere fundamentele mensenrechten. Ten aanzien daarvan werd in de voorzittersverklaring
van de conferentie werd onder andere gerefereerd aan de Straatsburgse jurisprudentie
terzake. De resultaten van de conferentie zullen worden meegenomen bij de
totstandkoming van de hiervoor al genoemde notitie over grondrechten in een
pluriforme samenleving.OVSEIn de afgelopen vijf jaar heeft de OVSE veel aandacht besteed aan de vrijheid
van godsdienst of overtuiging. Daartoe is binnen het Office for Democratic
Institutions and Human Rights (ODIHR) de nodige menskracht vrijgemaakt, waarbij
het bovendien gebruik kon maken van de expertise van het begin 2000 opgerichte
«Advisory Panel on Freedom of Religion or Belief». In dit panel
is Nederland via twee leden vertegenwoordigd. Het Panel houdt zich vooral
bezig met bestudering van en advisering over ontwerp-wetgeving op het gebied
van de vrijheid van godsdienst of overtuiging, de bevordering van dialoog
en verdraagzaamheid, en de opstelling en onderhoud van een webpagina (www.religlaw.org)
waarin veel informatie over «best practices» inzake relevante
wetgeving is opgenomen. Via het panel is ook een webpagina opgezet met informatiemateriaal
over de bevordering van religieuze verdraagzaamheid (http://tolerance.research.uj.edu.pl).Nederland is in de afgelopen jaren voor de EU geruime tijd opgetreden
als chef-de-file op het onderwerp vrijheid van godsdienst of overtuiging.
Dit betekende dat tijdens de jaarlijkse implementatiebijeenkomsten in het
kader van de menselijke dimensie Nederland een interventie voorbereidde, alsmede
een achtergronddocument waarin de belangrijkste zorgen van de EU op dit gebied
werden verwoord. Als chairman-in-office van de OVSE in 2003 was het voor Nederland
uiteraard niet mogelijk namens de EU op te treden, maar heeft
Nederland wel speciale aandacht geschonken aan de vrijheid van godsdienst
of overtuiging, met name door de keuze van dit onderwerp voor een van de OVSE-bijeenkomsten
op het gebied van de menselijke dimensie in dat jaar.De registratie van religieuze organisaties heeft tijdens de verschillende
OVSE-bijeenkomsten in de afgelopen jaren een centrale plaats ingenomen. Daarbij
is niet geschuwd de betrokken landen bij name te noemen. Uit de reacties op
dit soort interventies mag worden afgeleid dat hiervan een zekere politieke
druk uitgaat, hoewel een en ander niet heeft kunnen verhinderen dat de wetgeving
in een aantal Europese landen nog steeds te wensen overlaat, zoals hierboven
reeds werd beschreven.In 1999 werd in Wenen een specifieke aanvullende bijeenkomst in het kader
van de menselijke dimensie gehouden over de vrijheid van godsdienst of overtuiging.
In 2001 organiseerde Nederland, samen met de toenmalige Roemeense chairman-in-office
een speciaal seminar over de uitdagingen in wetgeving en in de praktijk rond
deze vrijheid. Ook tijdens deze bijeenkomsten stonden de gevolgen van registratiewetgeving
centraal. Daarbij bleek dat het overgrote deel van de OVSE-landen onderschrijven
dat registratie niet mag leiden tot uitholling van de vrijheid van godsdienst
of overtuiging. In die zin is er dan ook sprake van consensus. Hoewel dit
niet verhindert dat zich in de praktijk toch ongewenste registratiepraktijken
blijven voordoen, maakt de uitkomst van deze bijeenkomsten het echter wel
mogelijk bij de betrokken landen nog gerichter aandacht te vragen voor de
noodzaak de internationale verplichtingen na te komen. Ook kan deze als inspiratie
dienen bij nationale en internationale jurisprudentie, waarbij vooral gedacht
moet worden aan het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.Tijdens de bijeenkomst die in juli 2003 in Wenen werd gehouden werd in
het bijzonder ook nog aandacht besteed aan de bevordering van religieuze verdraagzaamheid
en de rol van de media daarbij. Over dit laatste aspect liepen de meningen
uiteen. Aan de ene kant is er sprake van een grote terughoudendheid om media
voor te schrijven hoe zij zich dienen te gedragen, aangezien een dergelijk
beleid al snel op gespannen voet komt te staan met de vrijheid van meningsuiting.
Aan de andere kant werd het belang van een goede verslaggeving allerwegen
erkend. De ontwikkeling van eigen normen en standaarden door de media over
de beste wijze om over gevoelige onderwerpen te berichten werd dan ook in
het algemeen onderschreven.Tenslotte dient nog gewezen te worden op de OVSE-conferentie over de rol
van de vrijheid van godsdienst en overtuiging in een democratische samenleving
die op 10 en 11 oktober 2002 in Bakoe (Azerbaijdjan) werd gehouden. Tijdens
deze conferentie werd vooral ingegaan op de rol van godsdienst en overtuiging
in relatie tot de strijd tegen het terrorisme. Tijdens de conferentie werd
enerzijds geconstateerd dat terroristische acties geen legitimiteit kunnen
ontlenen aan onder andere religieuze motieven, en anderzijds werden landen
opgeroepen de strijd tegen het terrorisme niet te gebruiken als dekmantel
voor maatregelen die de mensenrechten in het algemeen en de vrijheid van godsdienst
of overtuiging in het bijzonder ondermijnen.Europese UnieIn het kader van de Europese Unie is de aandacht voor de vrijheid van
godsdienst of overtuiging vooral terug te vinden in het landenbeleid. Zo komt
de bescherming van deze vrijheid regelmatig aan de orde in de mensenrechtendialoog
die de EU onderhoudt met Iran en China. Zoals in paragraaf 4
van deze notitie al is aangegeven, is de EU in een aantal gevallen overgegaan
tot démarches of verklaringen ten aanzien van de situatie in bepaalde
landen.De vrijheid van godsdienst of overtuiging leent zich niet goed voor de
ontwikkeling van algemene richtlijnen, zoals deze bijvoorbeeld bestaan met
betrekking tot EU-optreden inzake de toepassing van de doodstraf. Daarvoor
is het terrein dat door de vrijheid van godsdienst of overtuiging wordt bestreken
te groot, en is de situatie in landen waar schendingen plaatsvinden, onderling
te weinig vergelijkbaar. Indien er sprake is van bepaalde trends, zoals met
betrekking tot de registratie van godsdienstige gemeenschappen in Oost-Europa,
is het overigens in de praktijk mogelijk te komen tot een eenduidig EU-optreden,
in zowel het bilaterale beleid als in de meest betrokken multilaterale fora,
zoals de OVSE.6. De bevordering van religieuze verdraagzaamheid en het
voorkómen van misbruik van de vrijheid van godsdienst of overtuigingMede als gevolg van de gebeurtenissen op 11 september 2001 zijn religieuze
spanningen in de wereld toegenomen. Aangezien organisaties als Al-Qaeda zich
bedienen van religieuze argumenten, kan de strijd tegen het terrorisme al
snel worden uitgelegd als strijd tegen een bepaalde godsdienst, in dit geval
de Islam. Door de internationale coalitie tegen het terrorisme is steeds nadrukkelijk
afstand genomen van een dergelijke interpretatie. Ook de Nederlandse regering
wenst iedere indruk te vermijden, als zou de strijd tegen het terrorisme een
strijd tegen een bepaalde godsdienstige stroming vertegenwoordigen. Toch kan
niet ontkend worden dat bij terroristische aanslagen die uit naam van een
bepaalde interpretatie van de islam worden gepleegd, in de samenleving spanningen
tussen moslims en niet-moslims kunnen toenemen. Ook kan juist in Islamitische
landen onder de bevolking sprake zijn van een zekere mate van sympathie voor
terroristen die de Islam inroepen als motief voor hun wandaden. Tegen deze
achtergrond is een actief beleid dan ook geboden. Hoekstenen van een dergelijk
beleid moeten zijn: de bevordering van interreligieuze dialoog om spanningen
in de samenleving te voorkomen, c.q. weg te nemen, en bevordering van een
dialoog tussen culturen om het onderling begrip te vergroten en duidelijk
te maken wanneer er sprake is van misbruik van een bepaalde godsdienst voor
extremistische en/of terroristische doeleinden.Tussen het recht op non-discriminatie en de vrijheid van godsdienst of
overtuiging bestaat spanning. Deze komt vooral tot uitdrukking bij thema's
als genderverhoudingen en de acceptatie van homoseksualiteit. Dit kan leiden
tot onverdraagzaamheid op basis van godsdienst of overtuiging en staat haaks
op het Nederlandse beleid dat juist het respect voor de gelijke rechten van
vrouwen en meisjes, alsmede van homoseksuelen voorstaat. Ook de opvattingen
van bepaalde godsdiensten ten aanzien van reproductieve rechten en gezondheid
kunnen problemen opleveren, zoals hierboven al werd beschreven. Hier staat
tegenover dat religieuze bewegingen ook een belangrijke rol kunnen spelen
bij het tegengaan van drankmisbruik alsmede van het geweld in het huishouden.Door het Nederlandse Ministerie van Buitenlandse Zaken wordt voor de periode
2004–2007 de International Association for Religious Freedom financieel
ondersteund voor het ontwikkelen van activiteiten op «grass roots level»
gericht op interreligieuze dialoog. Deze organisatie werkt aan gericht trainingsmateriaal
dat in een aantal landen wordt ingezet, waarbij een spin-off werking wordt
beoogd door lokale trainers vertrouwd te maken met dit materiaal, zodat zij
dit op hun beurt kunnen doorgeven. Ook onderhoudt het ministerie
nauw contact met de World Conference for Religion and Peace die juist op het
niveau van religieuze leiders opereert. Zo is een conferentie van vrouwelijke
religieuze leiders die in november 2003 in Pnom Penh is gehouden mede door
het ministerie gefinancierd. Financiering van dit type activiteiten op mondiaal
niveau weerspiegelt de opvatting van de regering dat religieuze organisaties
een eigen verantwoordelijkheid hebben en deze ook moeten oppakken.Binnenkort zal een eerste overleg tussen het ministerie en een aantal
specifieke ngo's op het gebied van de godsdienstvrijheid van start gaan. Het
in 2001 (als uitvloeisel van het OVSE-seminar) opgerichte platform voor de
internationale vrijheid van godsdienst of overtuiging waarin vertegenwoordigers
van de belangrijkste religieuze stromingen zitting hebben zal voor een dergelijk
overleg worden uitgenodigd. Hetzelfde geldt voor de dit jaar opgerichte Arabische
organisatie voor de mensenrechten in Nederland, AGNI (organisatie die opkomt
voor de rechten van Hindoes in de wereld) en Jubilee Campaign Nederland (christelijke
mensenrechtenorganisatie). Ook andere organisaties die zich inzetten voor
de vrijheid van godsdienst of overtuiging in het kader van het buitenlands
beleid zullen aan dit overleg kunnen gaan deelnemen. Inzet van de regering
is hierbij te bevorderen dat zoveel mogelijk initiatieven genomen worden door
en met non-gouvernementele organisaties voor doelgerichte actie ter bevordering
van religieuze verdraagzaamheid.Op het interstatelijk niveau zal de regering aandacht voor het thema religieuze
verdraagzaamheid en dialoog tussen beschavingen eveneens blijven bevorderen.
Voor de betrekkingen met de islamitische wereld is sinds begin dit jaar op
het ministerie van Buitenlandse Zaken een speciale adviseur werkzaam die initiatieven
ontwikkelt voor een dialoog met de Islamitische, en in het bijzonder de Arabische
wereld. In dat verband kan met name worden gewezen op de activiteiten in het
kader van Euromed. Dit kader voorziet in een nauwere dialoog tussen de Europese
Unie en de meeste mediterrane landen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten.
Een speciale Euromed-stichting zal zich gaan bezighouden met de dialoog tussen
beschavingen, waarbij het ijkpunt zal zijn dat er van de activiteiten van
de stichting een werking zal uitgaan op de samenlevingen als zodanig en er
niet vanuit een ivoren toren gewerkt zal worden. De stichting zal haar werkzaamheden
baseren op de richtlijnen die een groep van wijzen in opdracht van de Europese
Commissie heeft uitgewerkt. Daarbij zal zij vooral een netwerkfunctie vervullen
en vanuit die positie werken als katalysator voor activiteiten die het begrip
tussen de respectievelijke samenlevingen kunnen bevorderen. Tijdens het Nederlandse
EU-voorzitterschap, in de tweede helft van 2004, zal Nederland samen met Tunesië
een Euromed-conferentie over godsdienst en politiek organiseren.Daarnaast komt het onderwerp dialoog tussen beschavingen ook in de VN
aan de orde. Tijdens de afgelopen bijeenkomst van de VN-mensenrechtencommissie
heeft Nederland opgeroepen tot revitalisering van dit proces, dat enkele jaren
geleden op basis van een resolutie van de Algemene Vergadering in het leven
is geroepen. Vanuit de Islamitische wereld is positief op de Nederlandse oproep
gereageerd. Hoewel in de afgelopen jaren een aantal afzonderlijke activiteiten
in het kader van de dialoog door de VN zijn gefinancierd, kan tot nu toe nog
niet gesproken worden van een succes. Daarbij doet zich vooral het dilemma
voor dat noch grote internationale conferenties, noch versnipperde lokale
initiatieven zoden aan de dijk zetten. De regering is voornemens om samen
met geïnteresseerde VN Lidstaten en het bureau van de Hoge Commissaris
voor de Mensenrechten te bezien of een meer effectieve methode kan worden
ontwikkeld om de dialoog vorm te geven. Daarbij kan gedacht worden aan kleinere,
regionale bijeenkomsten, waar openlijk kan worden gesproken over
de belangrijkste maatschappelijke ontwikkelingen op het gebied van godsdienst
of overtuiging en waar «best practices» ontwikkeld kunnen worden
om het onderling begrip en in het bijzonder de religieuze verdraagzaamheid
te bevorderen. Tenslotte dient als concrete, reeds bestaande VN-activiteit
op dit gebied gewezen te worden op de VN cyber schoolbus1 die al enige tijd trainingsmateriaal ontwikkelt op het gebied van
religieuze tolerantie. Wellicht dat op het terrein van educatie door de VN
ook nadere initiatieven kunnen worden ontplooid.7. De rol van godsdienst of overtuiging in het Nederlandse
ontwikkelingsbeleidHoewel de aandacht voor godsdienst of overtuiging, en voor culturele tradities
in het algemeen voor het ontwikkelingsbeleid geen nieuw thema is, en bij de
ontwikkeling van projecten en programma's altijd op de achtergrond een rol
heeft gespeeld, is recent de expliciete aandacht hiervoor toegenomen.In 2002 en 2003 is in opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken
door het Bureau Beleidsvorming Ontwikkelingssamenwerking (BBO) een onderzoek
gedaan naar de rol van religie in ontwikkelingsprocessen. In oktober 2002
werd tijdens een seminar in het kader van dit onderzoek onder meer geconcludeerd
dat het aanbeveling zou verdienen zowel binnen het ministerie als bij non-gouvernementele
organisaties op systematische wijze na te gaan welke kennis over het thema
religie en OS beschikbaar is, en op basis van deze analyse meer samenhang
in het beleid te brengen.Na het seminar is via een reeks interviews door het BBO een dergelijke
analyse verricht. Als belangrijkste beleidsaanbevelingen pleitte het BBO op
basis van deze analyse onder andere voor:a. het opzetten van een werkgroep binnen het ministerie die zich op permanente
basis bezighoudt met de incorporatie van het element religie in het beleid;b. het organiseren van interne trainingsdagen over dit thema;c. het starten (door het BBO) van een speciale website over religie en
OS;d. het instellen van een jaarlijkse rapportage door de posten over de
«social fabric» (waaronder de religieuze situatie) in hun regio,
alsmede de ontwikkeling van een «toolbox»;e. gerichte samenwerking met kennisinstellingen en ngo's.De samenbundeling van expertise binnen het departement, alsmede de uitbreiding
van gerichte samenwerking met externe partners zijn aanbevelingen die door
het ministerie reeds zijn overgenomen. Aangezien in het huidige beleid juist
wordt getracht de posten te ontlasten van al teveel standaardrapportages,
is aanbeveling d. niet onmiddellijk overgenomen. Wel zou op termijn gedacht
kunnen worden aan het ontsluiten van de binnen en buiten het departement aanwezige
expertise, zodat posten aangemoedigd worden, waar relevant, de rol van religie
in hun activiteiten mee te nemen. Het BBO is inmiddels begonnen met de bouw
van de website.Door het BBO is, met medewerking van het ministerie van Buitenlandse Zaken,
een vervolg gegeven op het eerdere onderzoek door de organisatie, samen met
ICCO en Prisma, van vier vervolgbijeenkomsten over deelthema's. Daarbij zullen
de volgende onderwerpen aan de orde komen:a. de rol van religie bij de bestrijding van corruptie en de bevordering
van integriteit;b. de rol van religie in conflictsituaties en bij conflictpreventie; c. religie en HIV/AIDS;d. religie en zingeving (meer algemene, afsluitende bijeenkomst).Hoewel de uitkomst van deze bijeenkomsten eerst nog moet worden afgewacht,
lijkt een meer bewuste aandacht voor de rol van godsdienst of overtuiging
in ontwikkelingslanden bij verschillende ontwikkelingsprogramma's van belang.
Een en ander zal overigens dienen te geschieden binnen de kaders zoals uiteengezet
in de notitie «Aan Elkaar Verplicht» die op 3 oktober jl.
aan de Eerste en Tweede Kamer is aangeboden. Daarbij zouden meer dan voorheen
religieuze organisaties en instituties in ontwikkelingslanden betrokken kunnen
worden. Zo is op het gebied van integriteitsbevordering onmiskenbaar een ethisch/religieuze
component aanwezig. Juist bij endemische vormen van corruptie wordt of is
dit fenomeen vaak onderdeel van de plaatselijke cultuur en gaat het derhalve
deels wel degelijk over de overdracht van bepaalde waarden. De rol van religie
bij conflicten kan zowel positief als negatief zijn: conflicten kunnen een
religieuze oorzaak hebben, maar tegelijkertijd spannen religieuze leiders
en hun bewegingen zich ook vaak in voor het behoud of herwinnen van de vrede.
Bij religieus georiënteerde conflicten zou de betrokkenheid van de religies
zelf kunnen helpen bij conflictoplossing. Ook ten aanzien van HIV/AIDS spelen
waarden een rol: de bestrijding van AIDS via voorlichting en bevordering van
reproductieve rechten kan op religieuze bezwaren stuiten. Ook op dat punt
is een grotere betrokkenheid van religieuze organisaties en een rechtstreekse
dialoog met hen dan van belang. Het ontwikkelingsbeleid zal daarom actieve
aandacht besteden aan culturele opvattingen, tradities en religieuze overtuigingen
en de invloed daarvan op het bereiken van de «Millennium Development
Goals». Dit vertaalt zich onder andere in de organisatie, in maart 2004,
van een conferentie over reproductieve rechten en cultuur, waarin expliciete
aandacht zal worden besteed aan godsdienst of overtuiging. Ook zal het onderwerp
tijdens het EU-Voorzitterschap door Nederland op de agenda worden gezet.Op dit ogenblik is het nog te vroeg om te kunnen voorspellen waar de BBO-activiteiten
precies in zullen uitmonden. Daarvoor dienen eerst de resultaten van de genoemde
deelbijeenkomsten te worden afgewacht. Niettemin lijkt de erkenning van de
rol van religies in ontwikkelingsprocessen van belang voor de bevordering
van de effectiviteit van het ontwikkelingsbeleid. Daarbij kan worden aangesloten
bij de afspraak die de minister voor Ontwikkelingssamenwerking op 19 november
2003 met de directeuren van de medefinancierings-organisaties en de TMF-Stuurgroep
maakte om een van de in te stellen kennisfora te wijden aan het onderwerp
religie. Door middel van de kennisfora wordt overigens niet alleen getracht
de kennis op een bepaald deelterrein te bundelen, maar wordt als hoger doel
het tot stand brengen van daadwerkelijke partnerschappen nagestreefd. Hiermee
kan worden bereikt dat de erkenning van de rol van religies in ontwikkelingsprocessen
concrete invulling krijgt. XNoot1Het BBO is een non-gouvernementele organisatie die kerkelijke en ook andere
organisaties ondersteunt die werken aan duurzame ontwikkeling, bij hun activiteiten
voor beleidsbeïnvloeding in politiek en samenleving.XNoot1Kamerstuk 1997–1998, 25 992, nr. 1, Tweede Kamer.XNoot2Kamerstuk 2002–2003, 28 600 V, Tweede Kamer.XNoot1Kamerstuk 2000–2001, 27 742, nr. 1, Tweede Kamer.XNoot1De meest recente rapportage van de Rapporteur kan gevonden worden in VN-document
A/58/296 (19 augustus 2003).XNoot1In paragraaf 6 van deze notitie wordt nader ingegaan op het aspect
van de dialoog, zoals hier bedoeld.XNoot1Afro-barometer in African Affairs van juli 2003.XNoot1Advies No. 21, juni 2001, van de Adviesraad Internationale Vraagstukken,
getiteld «Registratie van gemeenschappen op het gebied van godsdienst
of overtuiging».XNoot1E/CN.4/2003/23.XNoot1De registratieproblematiek speelt vooral in Tsjechië en Bulgarije.XNoot2Als voorbeelden van landen met restrictieve registratiesystemen kunnen
worden genoemd: de Russische Federatie, Belarus, Moldavië, Oekraïne,
Azerbaidjan, Georgië, en de Centraal-Aziatische republieken. In de Russische
Federatie speelt bovendien het effect van de recente invoering van anti-terrorisme
wetgeving op de vrijheid van religieuze gemeenschappen.XNoot1International Consultative Conference on School Education in relation
with Freedom of Religion and Belief, Tolerance and Non-discrimination.XNoot2No. 45 701/99, uitspraak van 13 december 2001.XNoot3No. 38 178/97, uitspraak van 14 december 1999.XNoot4No. 50 776/99, uitspraak van 17 oktober 2002.XNoot1Het verslag van de besprekingen is neergelegd in document CM/Del/Act(2003)846.XNoot1http://www.un.org/cyberschoolbus/ index.asp. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25992-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl