Wet dwangsom bij niet tijdig beslissen; Gewijzigde memorie van toelichting zoals gewijzigd n.a.v. het advies van de Raad van State
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29934, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

26-07-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

29934 nr. 6

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. AlgemeenMogelijke alternatievenFinanciële gevolgen2. Hoofdlijnen van het wetsvoorstelBereik van de regeling en plaats in de AwbHet vereiste van voorafgaande ingebrekestellingRechtsbeschermingGevallen waarin geen dwangsom verschuldigd isFacultatief karakter van de regeling3. ArtikelenArtikel I (wijziging Algemene wet bestuursrecht)Onderdeel A (opschrift afdeling 4.1.3)Onderdeel B (paragraaf 4.1.3.1)Onderdeel C (paragraaf 4.1.3.2)Artikel 4:16Artikel 4:17Eerste en tweede lidDerde lidVierde lidVijfde lidZesde lidZevende lidArtikel 4:18Artikel 4:19Artikel 4:20Onderdeel D (wijziging artikel 7:14)Artikel 7:14Onderdeel E (artikel 7:14a)Artikel 7:14aArtikel II (vervallen van artikel 4:16 Awb vijf jaar na
inwerkingtreding)Artikel III (overgangsbepaling)Artikel IV (inwerkingtreding)Artikel V (citeertitel)
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29934Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 63 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 934Voorstel van wet van de leden Wolfsen en Luchtenveld tot aanvulling
van de Algemene wet bestuursrecht met de mogelijkheid van een dwangsom bij
niet tijdig beslissen door een bestuursorgaan (Wet dwangsom bij niet tijdig
beslissen)nr. 6MEMORIE VAN TOELICHTING ZOALS GEWIJZIGD NAAR AANLEIDING VAN HET ADVIES
VAN DE RAAD VAN STATE1. AlgemeenDit voorstel wil burgers een effectiever rechtsmiddel geven tegen te trage
besluitvorming door het bestuur. Dit voorstel beoogt het bestuur te sanctioneren
met het opleggen van een dwangsom bij het niet naleven van de wettelijke voorgeschreven
beslistermijnen.De Algemene wet bestuursrecht (Awb) geeft termijnen waarbinnen de overheid
moet beslissen. Deze termijnen beschermen burgers tegen onbehoorlijk gedrag
van de overheid. Ze verschaffen tevens rechtszekerheid, omdat burgers zo weten
binnen welke termijn ze duidelijkheid krijgen over het standpunt van de overheid.Uit verschillende publicaties – van onder andere Hoge Colleges van
Staat – blijkt dat het bestuur veelvuldig deze wettelijke termijnen
overschrijdt.De Nationale Ombudsman stelt vast dat gebrek aan voortvarendheid bij bestuursorganen
sinds het bestaan van de Nationale Ombudsman met afstand de meest voorkomende
reden vormt om een klacht in te dienen1. De overheid
is overigens niet verplicht om gevolgen te verbinden aan zijn uitspraken.
Met de introductie van een financiële sanctie op termijnoverschrijding
door het bestuur zal naar verwachting de belasting van de Nationale Ombudsman
verminderen.Ook de Algemene Rekenkamer ging in verschillende publicaties uitgebreid
in op gesignaleerde tekortkomingen in de bepaling en naleving van beslistermijnen2. Daarnaast kwam uit beide evaluaties van de Algemene
wet bestuursrecht naar voren dat het bestuur de wettelijke termijnen voor
het nemen van beslissingen veelvuldig overschrijdt3.Ondanks aanbevelingen van de Hoge Colleges van Staat blijft het probleem
van niet tijdig beslissen op grote schaal voortbestaan. Een burger die geconfronteerd
wordt met een bestuur dat (te lang) stilzit, beschikt in de praktijk niet
over een adequaat rechtsmiddel. Weliswaar kan die burger bezwaar of beroep
instellen tegen het niet tijdig nemen van een besluit, maar dit beroep blijkt
in de praktijk onvoldoende effectief. Dat komt neer op een voortdurende uitholling
van de rechtsbescherming van de burger. Overigens zij opgemerkt dat voor de
burger wél zware sancties aan termijnoverschrijding verbonden zijn
zoals de niet-ontvankelijkheid. De overheid is herhaaldelijk door de Hoge Colleges van Staat aangesproken
op haar verantwoordelijkheid betreffende forse termijnoverschrijdingen. Juist
het hardnekkige karakter van het probleem van niet-tijdig beslissen vraagt
naar de mening van de indiener veeleer om wetgeving dan organisatorische maatregelen.
Bovendien dateren de signalen van de regelmatige forse termijnoverschrijdingen
al van 19951. In bijna tien jaar is het bestuur
er niet in geslaagd met de aangekondigde maatregelen aan de wettelijke termijnen
te voldoen.Het primaat ligt bij de wetgever en het bestuur draagt zorg voor de uitvoering.
De wetgever heeft wettelijke beslistermijnen vastgelegd die veelvuldig niet
gehaald worden. Het is daarom noodzakelijk dat de wetgever de regelgeving
zodanig aanpast dat er aanvullend een sterke financiële prikkel wordt
toegevoegd aan de wet, zodat de termijnen in het bestuursrecht beter worden
nageleefd.De indieners zijn zich er van bewust dat termijnoverschrijding in sommige
gevallen inderdaad te wijten kan zijn aan korte beslistermijnen; zeker wanneer
sprake is van complexe aanvragen of bezwaren of het bestuursorgaan afhankelijk
is van de medewerking van derden. Echter zijn zij van mening dat hierin niet
de kern van het probleem van termijnoverschrijdingen kan worden gevonden.
Al in 2000 concludeerde het toenmalige kabinet (in de «notitie termijnen
voor bestuur en rechter», kamerstuk nr. 27 461, nr. 1) dat
de oplossing van het probleem dat sommige beslissingen lang uitbleven moest
«worden gevonden in organisatorische en kwaliteitsbevorderende maatregelen»
bij de betreffende bestuursorganen. Verder delen de indieners de mening dat
«in de eerste plaats bestuursorganen en rechterlijke colleges zelf meer
prioriteit dienen te geven aan tijdigheid van de besluitvorming door de interne
werkprocessen zodanig in te richten dat onnodige vertragingen worden voorkomen.»
De Algemene Rekenkamer heeft zich in 2004 (Beslistermijnen. Waar blijft de
tijd, kamerstuk nr. 29 495, nr. 2) in gelijkaardige woorden uitgelaten:
«Zij is van mening dat veel overschrijdingen van de beslistermijn kunnen
worden voorkomen. Voorwaarde daarvoor is dat het bestuur, het management en
de medewerkers het belang van het halen van de termijnen erkennen en zich
daadwerkelijk inspannen om de termijnen te halen. Om termijnoverschrijdingen
te voorkomen zijn vooral organisatorische aanpassingen nodig.» Het onderhavige
voorstel richt zich ook op het stimuleren van dergelijke aanpassingen. Daarnaast
menen de indieners dat als er – hoe incidenteel ook – sprake mocht
zijn van te korte beslistermijnen dat er binnen de experimenteerfase van vijf
jaar voldoende tijd is om hierover inzicht te verkrijgen. Zij geven het bestuur
met in overweging wetgeving te initiëren die daar dan aan tegemoet kan
komen. Het daartoe benodigde onderzoek valt echter buiten de werkingssfeer
van dit voorstel.Tenslotte wijzen de indieners op een van de doelstellingen van het Programma
«Andere Overheid», namelijk dat overheden beter zullen moeten
presteren. «Het gaat om concretere prestaties, die ook zichtbaar en
herkenbaar zijn voor de burger» aldus in dit verband de website van
het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.2 Met dit wetsvoorstel beogen de indieners mede deze doelstelling te
ondersteunen. Om deze reden prefereren de indieners de minister voor Bestuurlijke
Vernieuwing, verantwoordelijk voor het Programma «Andere Overheid»,
als eerste ondertekenaar van het wetsvoorstel. Deze minister zal bovendien
op grond van dit wetsvoorstel ook verslag doen aan de Tweede Kamer.Mogelijke alternatievenDe indieners willen op deze plaats aandacht schenken aan twee mogelijke
alternatieve wijzen waarmee de besluitvorming van bestuursorganen eveneens
versneld zou kunnen worden.Op de eerste plaats kan hier gedacht worden aan de in de door de Tweede
Kamer aangenomen motie-Koopmans/De Krom die pleit voor de introductie van
fatale termijnen in de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Indien deze motie
tot wet zou zijn verheven zou na het verstrijken van een fatale termijn een
besluit van rechtswege ontstaan namelijk toekenning van een aanvraag.De indieners achten de gedachte achter het alternatief-Koopmans/De Krom
begrijpelijk en sympathiek. Waarom zouden burgers immers langer dan de wettelijke
beslistermijnen op een beschikking moeten wachten, daar waar zij zelf meestal
strikt gehouden worden aan termijnen? Het te laat indienen van een verzoek
kan dat verzoek niet-ontvankelijk maken. Waarom zou er voor burgers wel een
«fatale termijn» bestaan en voor bestuursorganen niet? Deze vraag
dient inderdaad beantwoord te worden, te meer daar de indieners van mening
zijn dat het alternatief-Koopmans/De Krom als drukmiddel om bestuursorganen
tot sneller beslissen aan te zetten waarschijnlijk effectiever zal zijn dan
de door de indieners voorgestelde dwangsomregeling. Waarom hebben de indieners
dan toch niet gekozen voor het alternatief-Koopmans/De Krom? Bij de beantwoording
van deze vraag verwijzen de indieners naar de bezwaren die de Raad in het
advies bij dit wetsvoorstel aanvoert. De indieners kunnen zich volledig in
die bezwaren vinden. Zoals de Raad terecht stelt zouden al deze bezwaren van
minder gewicht zijn als de beschikking van rechtswege geen nadelige gevolgen
zou hebben voor derden of voor het algemeen belang. Maar zelfs al mag men
er vanuit gaan dat door invoering van het alternatief-Koopmans/De Krom het
aantal termijnoverschrijdingen sterk gereduceerd zou worden, dan nog is het
naar de mening van de indieners te riskant om bij overschrijding van die termijnen
er voetstoots vanuit te gaan dat er geen belangen van derden of het algemeen
belang worden geschaad. De indieners zien niet in hoe in het alternatief-Koopmans/De
Krom het schaden van deze belangen voorkomen zou kunnen worden. Daarom geven
zij in de afweging tussen sneller beslissen enerzijds en zorgvuldigheid, rechtszekerheid
en bescherming van het belang van anderen anderzijds, de voorkeur aan het
onderhavige voorstel.Een tweede alternatief kan mogelijk worden gevonden in een voorstel van
de commissie-Scheltema. Volgens dit voorontwerp kan de aanvrager zich bij
termijnoverschrijding meteen tot de rechter wenden, zelfs met overslaan van
de bezwaarfase. Alvorens in te gaan op het voorstel van de commissie-Scheltema,
merken de indieners op dat zij inmiddels uit een persbericht van de regering
hebben begrepen dat het kabinet heeft ingestemd met een wetsvoorstel dat in
hoofdlijnen de voorstellen van de commissie-Scheltema lijkt te willen implementeren.
Dit wetsvoorstel is voor advies naar de Raad van State gezonden en derhalve
nog niet openbaar. De indieners van het initiatiefwetsvoorstel zullen voor
hun opmerkingen over de voorstellen van de commissie-Scheltema daarom gebruik
maken van het voorontwerp «Beroep bij niet tijding beslissen»
uit maart 2002. Overigens zijn de indieners verheugd dat het kabinet blijkens
het voornemen tot indienen van het genoemde wetsvoorstel – dat gebaseerd
is op een advies uit 2002 – na indiening van het initiatief-wetsvoorstel
Wolfsen-Luchtenveld, nu ook zelf de noodzaak van sneller beslissen door bestuursorganen
onder ogen ziet in die zin dat ook het kabinet kennelijk inmiddels erkent
dat de aard van dit probleem niet meer kan zonder nieuwe wetgeving.Zowel de voorstellen van de commissie-Scheltema als die van de initiatiefnemers
richten zich op het verbeteren van de rechtsbescherming van burgers bij niet
tijdig beslissen door bestuursorganen. Dit is een probleem dat al lang bestaat
en door onafhankelijke instanties zoals de Nationale Ombudsman of de Algemene
Rekenkamer jaar op jaar wordt geconstateerd. Zoals de Raad van
State in zijn advies terecht opmerkt gaat van het initiatiefvoorstel een sterkere
aansporende werking uit dan van de voorstellen van de commissie-Scheltema.
Zeker nu drie jaar nadat de commissie-Scheltema haar voorstellen deed, nog
blijkt dat het probleem van niet tijdig beslissen aan urgentie niet heeft
ingeboet, is een regeling met sterke aansporende werking meer dan ooit actueel.
Daar waar echter de commissie-Scheltema er vanuit gaat dat de burger zijn
recht op tijdig beslissen moet gaan effectueren bij de rechter, zij het dat
daarvoor de fase van bezwaar kan worden overgeslagen, gaat het onderhavige
initiatiefvoorstel er vanuit dat de burgers vanaf het overschrijden van een
wettelijke beslistermijn dat recht kracht bij kan zetten doordat de voorgestelde
dwangsomregeling meteen gaat werken. Zoals de Raad van State meldt gaat de
teller dan automatisch tikken. Met name dat automatisme zien de indieners
als een groot voordeel voor de burgers en als een ontlasting van de rechterlijke
macht. Net zoals het kabinet zijn ook de indieners van mening dat het groeiend
beroep op de rechter in banen moet worden geleid en de druk op de rechter
dient te worden verkleind.1 Geschillen tussen
burgers en bestuursorganen dienen daarom ook in de eerste plaats op dat niveau
te worden opgelost, als het nodig is daartoe aangezet door de beoogde dwangsomregeling.Het kabinet is van mening dat ook in het kader van de modernisering van
het bestuursrecht «het proces van effectieve en definitieve geschilbeslechting»
moet worden ondersteund2. In dit verband wijst
het kabinet naar alternatieve vormen van geschilbeslechting zoals bedoeld
in de nota «Mediation en het rechtsbestel»3. De indieners zijn van mening dat hun voorstel als een vorm van alternatieve
geschilbeslechting waarmee de druk op de rechter zal doen verminderen, moet
worden gezien.In de voorstellen van de commissie-Scheltema is dat niet het geval. De
burger moet nog steeds het initiatief nemen door zich tot de rechter te wenden.
Dit achten de indieners een verkeerd uitgangspunt, temeer daar waar het overschrijden
van termijnen door burgers niet zelden wel al meteen zware consequenties zoals
boetes of het niet-ontvankelijk verklaren zijn verbonden. De verantwoordelijkheid
voor de vaak forse termijnoverschrijdingen door de overheid ligt in de meeste
gevallen ook bij die overheid en het is daarom ook niet goed in te zien waarom
in die gevallen de burger het initiatief moet nemen door naar de rechter te
stappen. Overigens is met verkorting van de bezwaar- en beroepsfase nog niet
gezegd dat bestuursorganen structureel worden aangezet om voortaan wel binnen
de wettelijke termijnen te beslissen. De bestuursorganen kunnen immers de
gang naar de rechter (blijven) afwachten.In het initiatiefvoorstel ligt door de vormgeving van de dwangsomregeling
vanaf het moment de beslistermijn is overschreden de bal bij het bestuursorgaan.
De burger kan uitgaan van die dwangsom, tenzij het bestuursorgaan kan aantonen
dat er goede redenen zijn om van de beslistermijn af te wijken. Het is aan
het bestuursorgaan zelf om het besluit te nemen waarbij de verbeurde dwangsom
wordt vastgesteld. De gang naar de rechter staat in geval van meningsverschillen
tussen bestuursorgaan en burger over de interpretatie van de uitzonderingen
open. Het risico dat de Raad van State ziet dat de burger alsnog bij de rechter
uitkomt bestaat inderdaad. Echter gaan de initiatiefnemers er vanuit dat dit
risico beperkt zal blijven. De hoofdregel is dat vanaf het overschrijden van
de wettelijke beslistermijn de teller gaat tikken, het bestuursorgaan kan
daar alleen met goed omklede redenen van af wijken. Het vertrouwen bestaat
bij de initiatiefnemers dat bestuursorganen niet omwille van het vermijden
van de dwangsommen op willekeurige wijze gebruik zullen gaan maken van een
aantal uitzonderingen voor de dwangsomregeling die in het initiatiefvoorstel
zijn opgenomen. Sommige van deze uitzonderingen bieden weliswaar ruimte voor
interpretatie, maar dat betekent nog niet dat daarmee in zijn algemeenheid
de hoofdregel meteen terzijde wordt gesteld. De indieners hebben
er vertrouwen in dat bestuursorganen ook zullen handelen in de geest van deze
wet.De eerste uitzonderingen op de dwangsomregeling is dat geen dwangsom verschuldigd
is als het bestuursorgaan onredelijk laat in gebreke is gesteld. In de term
«onredelijk» zit weliswaar ruimte voor interpretatie, maar men
mag toch aannemen dat, omdat de burger daar doorgaans belang bij heeft, zo
snel mogelijk nadat de beslistermijn is verlopen, wellicht hooguit enkele
weken, het bestuursorgaan in gebreke zal stellen. In zijn algemeenheid zal
dit niet snel leiden tot meningsverschil over het onredelijk laat in gebreke
stellen. Het uitgangspunt is dat de burger er belang bij heeft dat het door
hem gevraagde besluit zo snel mogelijk en in ieder geval binnen de wettelijke
termijnen wordt genomen. Overigens bestaat ook in de voorstellen van de commissie-Scheltema
het vereiste van een ingebrekestelling. Een belanghebbende hoeft in dat voorstel
echter geen ingebrekestelling te verzenden indien dat «redelijkerwijs»
niet van hem kan worden verwacht.Een andere uitzondering betreft overmacht. Hoewel ook dit begrip open
staat voor interpretatie, gaan de indieners er niet vanuit dat bestuursorganen
zich snel op overmacht zullen beroepen in geval zij te laat zijn met een beslissing.
Overmacht mag niet snel worden aangenomen. Zie hiervoor voorts de toelichting
bij artikel 4:17 lid 5. Slechts wanneer een bestuursorgaan door uitzonderlijke
en onvoorziene omstandigheden buiten zijn toedoen die in redelijkheid niet
voor zijn risico dienen te komen niet in staat is een beschikking te geven,
kan overmacht worden aangenomen. Het valt daarom niet goed in te zien dat
een bestuursorgaan met enige kans op succes zich op willekeurige wijze op
overmacht kan of zal beroepen, louter om aan de dwangsomregeling te kunnen
ontkomen. Twee overige uitzonderingen zijn naar de mening van de initiatiefnemers
voldoende objectiveerbaar om te voorkomen dat bestuursorganen hier ter wille
van ontwijking van de dwangsomregeling snel op zullen teruggrijpen. Dit betreft
de uitzondering dat een dwangsom niet verschuldigd is aan niet-belanghebbenden
of indien de aanvrager zelf akkoord is gegaan met uitstel van een beslissing
buiten de wettelijke termijn.In de voorstellen van de commissie-Scheltema kan de hoogte van de dwangsom
worden afgestemd op het concrete geval: de rechter kan de dwangsom afstemmen
op de «zwaarte van het geschonden belang». Daarmee zou de prikkel
om tijdig te beslissen kunnen worden vergroot. De initiatiefnemers zijn echter
van mening dat niet op voorhand van die grotere prikkel kan worden uitgegaan.
Hoewel de dwangsom opgelegd door een rechter hoger kan uitvallen dan de € 20
per dag uit het initiatiefvoorstel is eerst nog een rechterlijke uitspraak
nodig om tot een dwangsom te komen. Die weg blijft uiteraard open voor de
burgers. Als er grote belangen op het spel staan zal die burger waarschijnlijk
niet schromen gebruik te maken van die mogelijkheid.In geval van de voorstellen van de commissie-Scheltema is op het moment
van overschrijding van de beslistermijn nog niet zeker dat de rechter een
dwangsom zal gaan opleggen, alleen al omdat nog niet zeker is dat de burger
in beroep zal gaan. Mogelijk zal een burger er vanaf zien om in beroep te
gaan tegen het uitblijven van een beslissing uit vrees dat hij daarmee het
bestuursorgaan «tegen de haren strijkt» en daarmee uiteindelijk
zijn belangen zou schaden. Het rechtsmiddel dat de commissie-Scheltema voorziet,
de gang naar de rechter, werpt een hogere drempel op dan het initiatiefvoorstel
waar de burger als het ware automatisch het recht op een dwangsom heeft. Voor
dat laatste heeft hij genoeg aan het verzenden van een schriftelijke ingebrekestelling,
wat overigens ook in de ogen van de commissie-Scheltema nodig blijft.Ook zij opgemerkt dat de dwangsom niet in de plaats van een eventuele
schadevergoeding komt. Immers: mocht uit het uitblijven van een beschikking
schade ontstaan dan kan de rechter – wel gerelateerd aan het geschonden
belang – afzonderlijk de hoogte van de werkelijk geleden schade in een
normale procedure bepalen. Voor de vraag of niet-tijdig beslissen aanspraak
op schadevergoeding geeft, gelden de gangbare regels voor onrechtmatige daad.
Dat wil zeggen dat het niet-tijdig beslissen onrechtmatig moet zijn, het moet
het bestuursorgaan kunnen worden toegerekend (de schuldvraag) en er moet sprake
zijn van causaal verband en er moet schade zijn. Dit wetsvoorstel doet dan
ook niets af aan de mogelijkheid om schadevergoeding te vorderen terzake van
niet-tijdig beslissen bij de daarvoor bevoegde rechter.Het bovenstaande overwegende brengt de indieners tot de mening dat het
risico dat er ondanks de dwangsomregeling toch nog met een zekere regelmaat
beroep op de rechter zal worden gedaan aanvaardbaar is. De indieners zijn
bovendien van mening dat de voorstellen van de commissie-Scheltema waar het
rechtsmiddel alleen de gang naar de rechter betreft in ieder geval een zwaarder
beroep op de rechterlijke macht zal doen, hetgeen in tijden waarin de rechterlijke
macht toch al zwaar belast wordt ongewenst is.Ten slotte menen de indieners dat het voorstel van de commissie-Scheltema
ter verkorting van de bezwaar- en beroepsfase naast het met dit initiatief
voorgestelde kan samengaan. De indieners willen immers niet dat hun voorstel
in de plaats komt van de bezwaar- en beroepsfase, maar zien het als aanvulling
daarop. Het ene voorstel sluit het andere niet uit en mogelijk versterken
zij elkaar. Zoals Marseille al opmerkte: «Het beroep tegen het niet
tijdig beslissen zorgt er voor dat bestuur een besluit neemt, de tijdens de
beroepsprocedure verbeurde dwangsommen vergroten de kans dat het snel gebeurt».
Wellicht kan de regering in de memorie van toelichting bij haar wetsvoorstel
ingaan op de supplementariteit tussen beide voorstellen.Financiële gevolgenDit wetsvoorstel heeft naar verwachting geen grote financiële gevolgen
voor bestuursorganen of voor de bestuursrechtspraak.Wat de bestuursorganen betreft, mogen we ervan uitgaan dat zij over voldoende
middelen beschikken om hun taken naar behoren uit te voeren, dus ook binnen
de gestelde termijnen. Bovendien is de regeling de eerste vijf jaar facultatief.
Pas daarna wordt zij van toepassing op alle bestuursorganen (de zogenaamde
valbijlconstructie). Na de valbijl ondervinden uitsluitend de bestuursorganen
die hun zaakjes dan nog niet op orde hebben, financiële gevolgen in de
zin van het betalen van dwangsommen. Dit is te voorkomen of te beperken door
in de aanloopfase waar nodig organisatorische maatregelen te treffen –
die ook los van dit wetsvoorstel al nodig zouden zijn – of door waar
nodig wettelijke termijnen aan te passen opdat die in alle gevallen haalbaar
zijn.Voor de rechtspraak zullen de financiële voordelen naar verwachting
in balans zijn met de financiële nadelen. Bestuursorganen zullen door
de financiële prikkel eerder geneigd zijn alsnog te beslissen. Hierdoor
zullen minder aanvragers met een beroep op artikel 6:2, onder b, Awb bij de
bestuursrechter aankloppen om langs die weg het bestuur te bewegen alsnog
een besluit te nemen. Het is waarschijnlijk dat de belasting van de rechterlijke
macht hierdoor zal afnemen. Tegelijkertijd zal door dit wetsvoorstel de belasting
van de rechterlijke macht kunnen toenemen door procedures over de hoogte en
verschuldigdheid van de dwangsom.De indieners gaan er niet vanuit dat de dwangsommen moeten dienen als
(quasi-)schadevergoedingen voor burgers, maar veel meer als middel om bestuursorganen
tot sneller beslissen aan te zetten. Derhalve is gekozen voor een gefixeerd
bedrag van € 20 per dag met een maximum van € 1000 na
50 dagen. Voor bestuursorganen zal € 1000 voor het individuele geval
mogelijk niet in verhouding staan tot het financiële belang van
de gevraagde beschikking, maar voor bestuursorganen die in veel gevallen te
laat beslissen kan wel degelijk een aanzienlijke financiële dreiging
ontstaan. Notoire late beslissers zullen daarom geconfronteerd kunnen worden
met een financieel risico. Bovendien dient de dwangsom tevens als signaal
naar burgers maar zeker ook naar bestuurders en volksvertegenwoordigers dat
het bestuursorgaan te laat heeft beslist. Volksvertegenwoordigers zullen een
dergelijk signaal hopelijk aangrijpen voor besprekingen in gemeenteraad, provinciale
staten of Tweede Kamer. € 20 per dag is naar de mening van de indieners
een minimumbedrag waarbij nog wel sprake is van een serieus te nemen signaal.
Met in totaal maximum € 1000 kunnen burgers de financiering van
verdere juridische procedures bovendien tenminste gedeeltelijk betalen. Bij
lagere bedragen zal er al snel sprake zijn van bagatelbedragen. Bij een hoger
gefixeerd bedrag dan € 20 per dag of een maximum van € 1000
zal er eerder sprake zijn dat de dwangsom – hoewel die daar uitdrukkelijk
niet voor bedoeld is – ten onrechte gezien zal gaan worden als een surrogaat
voor een eventueel door de rechter vast te stellen schadevergoeding. Mocht
de prikkel in de praktijk te zijner tijd als te laag worden ervaren dan zullen
de indieners overigens niet aarzelen om via een tweede initiatief verhoging
van de bedragen voor te stellen.2. Hoofdlijnen van het wetsvoorstelBereik van de regeling en plaats in de AwbVoorgesteld is de dwangsomregeling op te nemen als een aparte paragraaf
in afdeling 4.1.3 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb), aansluitend bij
de daar al opgenomen termijnbepalingen, en deze paragraaf tevens van toepassing
te verklaren op beslissingen op bezwaar (zie artikel I, onderdelen C en D).
Gevolg daarvan is dat de regeling zal gelden voor alle beschikkingen op aanvraag
en voor alle beslissingen op bezwaar die het karakter van een beschikking
hebben. De regeling is dus niet van toepassing op besluiten van algemene strekking
of op ambtshalve beschikkingen, tenzij uiteraard de betrokken bijzondere wet
een bepaling bevat die de regeling van overeenkomstige toepassing verklaart.Ter vermijding van misverstanden zij benadrukt dat het bij deze regeling
om een heel andere dwangsom gaat dan de last onder dwangsom van afdeling 5.4
Awb, en dat de bepalingen van die afdeling derhalve hier niet van toepassing
zijn, evenmin als dat het geval is bij de dwangsom die door de bestuursrechter
wordt opgelegd uit hoofde van artikel 8:72, zevende lid, Awb.Het vereiste van voorafgaande ingebrekestellingDe dwangsomregeling beoogt een financiële prikkel in de Awb op te
nemen voor bestuursorganen om te besluiten binnen de geldende beslistermijnen.
Een aanvrager van een beschikking krijgt de mogelijkheid om een bestuursorgaan
dat verzuimt tijdig te beslissen, aan te sporen dit binnen een periode van
twee weken alsnog te doen. Doet het bestuursorgaan dat niet, dan verbeurt
het een dwangsom voor elke dag dat een beslissing nog langer uitblijft (zie
artikel 4:17, eerste lid).Het enkele feit dat het bestuursorgaan de beslistermijn heeft overschreden
zonder een beslissing te nemen, is dus niet voldoende voor het verbeuren van
een dwangsom aan de aanvrager. Alvorens de dwangsom gaat lopen, moet de aanvrager
van de beschikking het bestuur schriftelijk in gebreke stellen. De aanvrager
moet de dwangsomregeling als het ware activeren.Het bestuursorgaan wordt door de ingebrekestelling bekend met het feit
dat de beslistermijn in de ogen van de aanvrager is overschreden. Behoudens
de eis van schriftelijkheid, is de ingebrekestelling vormvrij. Voor de ingebrekestelling geldt geen termijn, al mag ze ook weer niet onredelijk
laat plaatsvinden (zie artikel 4: 17, vijfde lid, onderdeel a). Inherent aan
een ingebrekestelling is dat er nog een termijn gegund wordt om aan de verplichtingen
te voldoen. In de voorgestelde regeling is deze termijn gefixeerd op twee
weken. Daarmee kan naar verwachting tevens een aanzienlijk deel van de eventuele
geschillen over het al of niet verlopen zijn van een beslistermijn worden
ondervangen, doordat veel bestuursorganen binnen de ingebrekestellingstermijn
van twee weken alsnog zullen beslissen. Als echter na die twee weken het bestuursorgaan
nog niet heeft beslist, gaat de dwangsom lopen: voor elke dag waarop het bestuursorgaan
daarna nog in gebreke is, verbeurt het een bedrag van € 20,–
tot een maximum van € 1000,–.Op het moment dat een ingebrekestelling wordt ontvangen zou een bestuursorgaan,
ter voorkoming van het moeten betalen van een dwangsom, snel en mogelijk niet
goed onderbouwd een afwijzend besluit kunnen nemen. Hiermee wordt dan meteen
de bezwaarfase gestart, waardoor het bestuursorgaan zichzelf als het ware
meer tijd tot nadenken verschaft. Het risico van dergelijk vertragend en «calculerend»
gedrag door bestuursorganen dient echter niet hoog te worden ingeschat. Men
mag immers aannemen dat door deze wet de vertegenwoordigende lichamen (gemeenteraden,
provinciale staten enzovoorts) actief zullen gaan volgen hoe colleges van
Burgemeester en Wethouders, Gedeputeerde Staten en dergelijke in de praktijk
omgaan met het nemen van besluiten en het nakomen van beslistermijnen. Het
is niet aantrekkelijk om veel dwangsommen te moeten betalen of om bij te verstrekken
overzichten te moeten melden dat veel slecht gemotiveerde besluiten blijken
te zijn genomen. Hierdoor zal, naast de financiële, er ook sprake zijn
van een politieke prikkel om zowel binnen de wettelijke termijnen als ook
zorgvuldig te beslissen.RechtsbeschermingHet bestuursorgaan bepaalt of er sprake is van verschuldigde termijnoverschrijding,
stelt de hoogte van de dwangsom bij beschikking vast en keert de verbeurde
dwangsom uit aan de aanvrager. Hiervoor is geen verdere tussenkomst van de
aanvrager vereist. De bestuursrechter is bevoegd te oordelen over geschillen
over de hoogte of het verschuldigd zijn van de dwangsom. Het kan voorkomen
dat de aanvrager bezwaar of beroep heeft ingesteld tegen de inhoudelijke beschikking
en tevens wil opkomen tegen de dwangsombeschikking. Voor die gevallen is bepaald
dat het bezwaar of beroep tegen de inhoudelijke beschikking mede betrekking
heeft op de beschikking inzake de dwangsom (zie artikel 4:19).Naast de ingebrekestelling blijft tevens bezwaar of beroep mogelijk tegen
het niet tijdig beslissen (artikel 6:2, onderdeel b, Awb).Gevallen waarin geen dwangsom verschuldigd isDe dwangsomregeling geldt uiteraard niet voor die gevallen waarin een
wettelijke regeling uitdrukkelijk bepaalt dat een beschikking met een bepaalde
inhoud geacht wordt te zijn gegeven, zodra het bestuursorgaan niet binnen
de daarvoor gestelde termijn heeft beslist. Er is dan immers per definitie
tijdig een inhoudelijk besluit. Voorbeelden van deze figuur zijn te vinden
in artikel 46, vierde lid, van de Woningwet en in artikel 16, vijfde lid,
van de Monumentenwet. Op basis van deze bepalingen wordt na ommekomst van
de beslistermijn de betrokken vergunning geacht te zijn verleend en is het
bestuur niet langer bevoegd te beslissen. Zie voor een ander voorbeeld artikel
4:71, vierde lid, Awb.Daarnaast is een aantal uitzonderingen in het voorstel zelf opgenomen
(artikel 4:17, vijfde lid), deels met als doel om misbruik van de dwangsommogelijkheid tegen te gaan. Hiervoor werd al gememoreerd dat geen dwangsom
verschuldigd is als de ingebrekestelling onredelijk laat plaatsvindt. Een
dwangsom is evenmin verschuldigd indien het bestuursorgaan door toedoen van
de aanvrager zelf niet in staat is geweest om tijdig te beslissen, indien
de aanvrager geen belanghebbende is in de zin van de wet, indien de aanvraag
kennelijk niet-ontvankelijk is of kennelijk ongegrond, indien de aanvrager
met uitstel akkoord is gegaan, of indien het bestuursorgaan door overmacht
niet in staat is een beschikking te geven. Zie over een en ander ook de toelichting
op het vijfde lid van artikel 4:17.Facultatief karakter van de regelingDe eerste vijf jaar na inwerkingtreding van de wet heeft de voorgestelde
regeling een facultatief karakter: ze zal uitsluitend van toepassing zijn
indien dit bij wettelijk voorschrift is bepaald of indien het bevoegde bestuursorgaan
de regeling uitdrukkelijk van toepassing heeft verklaard op door hem te geven
beschikkingen (zie het voorgestelde artikel 4:16). Na vijf jaar gaat de regeling
van rechtswege gelden voor alle beschikkingen op aanvraag en voor alle beslissingen
op bezwaar die het karakter van een beschikking hebben (zie artikel II, eerste
lid). Bestuursorganen hebben dus vijf jaar de tijd om zich voor te bereiden
op het volledig van kracht worden van de dwangsomregeling en om de daarvoor
noodzakelijke organisatorische maatregelen te treffen. Zodra en voorzover
zij daarvoor gereed zijn, kunnen zij in de aanloop naar het volledig van toepassing
worden van de dwangsomregeling, alvast overgaan tot het vrijwillig toepassen
ervan. Dit kan ook bij wettelijk voorschrift worden bepaald. Mocht het daarbij
nodig of wenselijk blijken om wettelijke termijnen aan te passen of te differentiëren,
dan kan dat eveneens in deze periode van vijf jaar gebeuren.3. ArtikelenArtikel I (wijziging Algemene wet bestuursrecht)Onderdeel A (opschrift afdeling 4.1.3)De aanvulling van het opschrift van afdeling 4.1.3 vloeit voort uit de
toevoeging van de nieuwe paragraaf «Dwangsom bij niet tijdig beslissen»
(zie hierna onderdeel C).Onderdeel B (paragraaf 4.1.3.1)De invoeging van een nieuwe paragraaf in afdeling 4.1.3 maakt het nodig
om de huidige tekst van die afdeling eveneens in een paragraaf onder te brengen.Onderdeel C (paragraaf 4.1.3.2)Artikel 4:16Artikel 4:16 regelt in welke gevallen de dwangsomregeling van toepassing
is. Dat is alleen het geval wanneer een wettelijk voorschrift dit bepaalt
of het bestuursorgaan daartoe uitdrukkelijk besloten heeft. Vergelijk de bepalingen
over de toepasselijkheid van de uniforme openbare voorbereidingsprocedure
(artikel 3:10 Awb). Het gaat ook hier dus om een zogenoemde facultatieve regeling.Het van toepassing verklaren van paragraaf 4.1.3.2 bij wettelijk
voorschrift kan gebeuren door (een daartoe strekkende wijziging van) een bijzondere
formele wet, maar ook bijvoorbeeld bij een gemeentelijke verordening voor
daarin geregelde aanvraagprocedures. Daarnaast kan een bestuursorgaan
paragraaf 4.1.3.2 ook bij besluit – niet zijnde een wettelijk voorschrift –
van toepassing verklaren op daarbij aangegeven aanvraagprocedures.Krachtens artikel II van het wetsvoorstel zal artikel 4:16 vijf jaar na
inwerkingtreding van rechtswege vervallen. Dat betekent dat vanaf dat moment
de regeling van paragraaf 4.1.3.2 niet langer facultatief is. Zie hierover
ook hoofdstuk 2 van deze memorie.Artikel 4:17Artikel 4:17 bevat de kern van de eigenlijke dwangsomregeling. Het regelt
de verschuldigdheid en de hoogte van de dwangsom. Zoals in hoofdstuk 2 van
deze memorie is uiteengezet, is de regeling alleen van toepassing op beschikkingen
op aanvraag en op beslissingen op bezwaar. De toepasselijkheid op beschikkingen
op aanvraag is in dit artikel geregeld. De toepasselijkheid op beslissingen
op bezwaar vloeit voort uit de voorgestelde wijziging van artikel 7:14 (zie
hierna onderdeel D).Eerste en tweede lidEen bestuursorgaan is in gebreke zodra het een beschikking op aanvraag
«niet tijdig» geeft. Vergelijk artikel 6:2, onderdeel b, Awb,
waar deze term ook gebruikt is met het oog op het beroep bij niet tijdig beslissen.
Op welk moment dit het geval is, kan worden afgeleid uit de artikelen 4:13
tot en met 4:15 Awb.Artikel 4:13, eerste lid, bepaalt dat een beschikking gegeven moet worden
binnen de bij wettelijk voorschrift bepaalde termijn of, als er geen wettelijke
termijn is, binnen een redelijke termijn na ontvangst van de aanvraag. In
de gevallen waarin een wettelijke termijn geldt, is de situatie in beginsel
duidelijk: er is dan niet tijdig beslist wanneer het bestuursorgaan de in
het betrokken wettelijk voorschrift genoemde termijn heeft overschreden. Geeft
de wet een mogelijkheid tot verlenging, dan zal daarvan binnen de oorspronkelijke
beslistermijn gebruik moeten worden gemaakt. In dit verband is nog van belang
dat artikel 4:14, eerste lid, uitdrukkelijk niet beoogt om (extra) verlenging
van beslistermijnen mogelijk te maken. Deze bepaling verplicht het bestuursorgaan
uitsluitend om de aanvrager te informeren indien een beschikking niet binnen
de wettelijke termijn kan worden gegeven, en hem daarbij ook te informeren
over het tijdstip waarop de beschikking wel genomen zal kunnen worden. Het
gaat hier dus niet om verlenging, maar juist om een uitdrukkelijke erkenning
door het bestuursorgaan dat het in gebreke is. Voor de aanvrager is dit onder
andere van belang in verband met de mogelijkheid van bezwaar en beroep. Ook
de toepassing van de voorgestelde dwangsomregeling zal door deze mededelingsplicht
vergemakkelijkt worden.Een bijzondere variant van de wettelijke termijn is het geval waarin de
betrokken wet bepaalt dat een aanvraag bij overschrijding van de in de wet
gestelde termijn van rechtswege is gehonoreerd of geweigerd (zie bijvoorbeeld
artikel 46, vierde lid, Woningwet voor de bouwvergunning). In zo'n geval komt
het per definitie niet voor dat een bestuursorgaan te laat beslist. Er is
in die gevallen (van rechtswege) immers een beschikking uiterlijk op het tijdstip
dat de beslistermijn afloopt. Daarna is het bestuursorgaan ook niet meer tot
beslissen bevoegd. De mededelingsplicht van artikel 4:14, eerste lid, geldt
in dit geval ook niet (zie artikel 4:14, tweede lid).Wanneer er geen wettelijke termijn geldt, dient het bestuursorgaan te
beslissen binnen de redelijke termijn van artikel 4:13, eerste lid. De lengte
van die termijn kan zeer variëren afhankelijk van vooral de complexiteit
van de besluitvorming en het belang dat de aanvrager heeft bij een snelle
beslissing. Voor de toepassing van de dwangsomregeling hoeft dit een minder
groot bezwaar te zijn dan dit op het eerste gezicht kan lijken. In de praktijk zal de aanvrager namelijk houvast hebben aan de voorschriften
van artikel 4:13, tweede lid, en 4:14, derde lid. Daaruit volgt als hoofdregel
dat het bestuursorgaan de aanvrager dient te informeren over de redelijke
termijn die zal worden gehanteerd. Dit informeren moet binnen acht weken na
ontvangst van de aanvraag gebeuren en het mag alleen achterwege blijven als
binnen die acht weken de beschikking zelf al genomen wordt. Een ingebrekestelling
wegens niet tijdig beslissen zal bij het ontbreken van een wettelijke termijn
dus in elk geval mogelijk zijn zodra de door het bestuur meegedeelde redelijke
termijn is verstreken of – als het bestuur geen mededeling doet –
zodra acht weken zijn verstreken na de ontvangst van de aanvraag door het
bestuursorgaan.Naast of in plaats van een ingebrekestelling blijft ook bezwaar en beroep
wegens niet tijdig beslissen mogelijk (artikel 6:2, onderdeel b, Awb). Dat
kan met name zinvol zijn indien er onenigheid bestaat over de redelijkheid
van de door het bestuur gehanteerde termijn. Zie over de samenloop van dwangsom
en bezwaar ook het vierde lid en de toelichting daarop.Als de vertraging veroorzaakt wordt doordat de aanvrager een aanvraag
heeft ingediend die onvolledig is of die zonder vertaling of samenvatting
niet beoordeeld kan worden, dan kan dit uiteraard niet aan het bestuur worden
toegerekend. Daarvoor zorgt artikel 4:15, waarin is bepaald dat de beslistermijn
wordt opgeschort met ingang van de dag waarop het bestuursorgaan om aanvulling
van de aanvraag heeft verzocht, tot de dag waarop de aanvraag is aangevuld
of de daarvoor gestelde termijn ongebruikt is verstreken.Opschorting van de beslistermijn kan in sommige gevallen ook uit andere
wettelijke bepalingen voortvloeien. Zo worden wettelijke termijnen krachtens
artikel 31 van de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar
bestuur (Wet bibob) opgeschort indien een bestuursorgaan zich gehouden voelt
een zogenaamd bibob-advies te vragen teneinde de betrouwbaarheid van een aanvrager
vast te stellen.Wanneer de bestuursrechter een eerder besluit van het bestuursorgaan heeft
vernietigd en het bestuursorgaan een nieuw besluit moet nemen, gelden daarvoor
dezelfde termijnen als voor het oorspronkelijke besluit (zie bijvoorbeeld
Vz CBB 30 januari 2004, JB 2004/138), tenzij de rechter in zijn uitspraak
een termijn heeft gesteld voor het nemen van een nieuw besluit. In het laatste
geval is de door de rechter gestelde termijn uiteraard maatgevend voor de
beoordeling van de tijdigheid van het nieuwe besluit.In het eerste lid is tevens de hoogte van de dwangsom geregeld en is het
vereiste van een schriftelijke ingebrekestelling neergelegd (zie ook hoofdstuk
2 van deze memorie). Om aanspraak te kunnen maken op de dwangsom, moet de
aanvrager het bestuursorgaan schriftelijk in gebreke stellen. Daarbij dient
hij het bestuursorgaan nog enige tijd te gunnen om alsnog te beslissen, anders
heeft de ingebrekestelling immers geen zin.Ter wille van de duidelijkheid is deze termijn in het tweede lid gefixeerd
op twee weken. De termijn van twee weken vangt aan op de dag na die waarop
de ingebrekestelling door het bestuursorgaan is ontvangen. Indien het bestuursorgaan
bijvoorbeeld op maandag 2 augustus een ingebrekestelling ontvangt, is
de eerste dag van de termijn dinsdag 3 augustus. De laatste dag van de
termijn is dan maandag 16 augustus, zodat op dinsdag 17 augustus
voor de eerste keer de dwangsom wordt verbeurd, indien nog steeds geen besluit
is genomen.De ingebrekestelling moet schriftelijk gebeuren. Dat kan ook langs elektronische
weg, indien het bestuur de elektronische weg hiervoor heeft opengesteld (artikel
2:15 Awb). Zie voorts de memorie van toelichting bij wet elektronisch bestuurlijk
verkeer (Kamerstukken II 2001/2002, 28 483, nr. 3, p. 6 e.v.) op dit
punt. Expliciet wordt daar onder andere gesteld dat «een schriftelijk
stuk in de zin van deze wet op papier [kan] staan, maar ook een elektronisch
document zijn.» De wijze van verzending van de ingebrekestelling is aan de aanvrager overgelaten.
Als de aanvrager alle onduidelijkheid over het tijdstip van ontvangst door
het bestuursorgaan wil uitsluiten, kan hij bijvoorbeeld kiezen voor aangetekende
verzending met ontvangstbevestiging. Mogelijk is ook dat de aanvrager zelf
de ingebrekestelling bij het bestuursorgaan aflevert en daar een schriftelijke
ontvangstbevestiging krijgt. Zo kunnen latere bewijsproblemen worden voorkomen.Het is gebruikelijk om dwangsommen te limiteren. Zo ook hier. Het maximaal
verschuldigde bedrag is gesteld op duizend euro, wat overeenkomt met vijftig
dagen na afloop van de ingebrekestellingstermijn. Indien het bestuursorgaan
binnen die periode op de aanvraag beslist, dan is de dag waarop de beschikking
aan de aanvrager is verzonden, de laatste dag waarover nog betaald moet worden.Aan de inhoud van de ingebrekestelling zijn geen bijzondere wettelijke
eisen gesteld. Het spreekt echter vanzelf dat van een ingebrekestelling in
de zin van de wet slechts sprake kan zijn, indien voldoende duidelijk is op
welk te nemen besluit zij betrekking heeft.Als de aanvrager wegens het niet tijdig beslissen bezwaar instelt (artikel
6:2, onderdeel b, Awb) of daarover een schriftelijke klacht indient bij het
bestuursorgaan (artikel 9:4 Awb), is daarmee tevens voldaan aan het vereiste
van schriftelijke ingebrekestelling.Zoals hiervoor al gezegd, is een bestuursorgaan dat de wettelijke termijn
voor het geven van een beschikking op aanvraag overschrijdt, ook zelf verplicht
de aanvrager daarop te wijzen en daarbij een zo kort mogelijke termijn te
noemen waarbinnen de beschikking alsnog zal worden gegeven (artikel 4:14,
eerste lid, Awb). Naar aanleiding van deze informatie kan de aanvrager beslissen
of hij het bestuursorgaan al dan niet in gebreke zal stellen.Derde lidDe aanvrager kan het bestuursorgaan in gebreke stellen zodra hij redelijkerwijs
kan menen dat het bestuursorgaan in gebreke is. Het is dus niet mogelijk om
bij een aanvraag het bestuursorgaan al bij voorbaat in gebreke te stellen
voor het geval niet tijdig zal worden beslist. Dan zou de ingebrekestelling
immers zijn functie niet meer kunnen vervullen.Artikel 4:3a wordt van overeenkomstige toepassing verklaard. Dit artikel
bepaalt dat een bestuursorgaan de ontvangst van een elektronisch ingediende
aanvraag bevestigt. Aangezien een ingebrekestelling niet een «aanvraag»
in de zin van de Awb is, is artikel 4.3a is dus niet zonder meer van toepassing.
De indieners zijn van mening dat de ontvangstbevestiging de betrouwbaarheid
van het elektronisch berichtenverkeer – in dit geval een ingebrekestelling –
vergroot. De burger kan dan immers weten dat de ingebrekestelling is gearriveerd.
Aangezien de ontvangstbevestiging van een elektronische ingebrekestelling
automatisch kan plaatsvinden, zullen de bestuurslasten nagenoeg nihil zijn.Vierde lidDeze bepaling stelt buiten twijfel dat de dwangsom doorloopt indien de
aanvrager tevens bezwaar of beroep heeft ingesteld tegen niet tijdig beslissen.
Weliswaar is het bestuursorgaan gedurende de periode dat het bezwaar aanhangig
is, niet wettelijk verplicht een (primair) besluit op de aanvraag te nemen
(zie artikel 6:20, tweede lid, onderdeel a, Awb), maar deze uitzondering is
uitsluitend gemaakt om het bestuursorgaan de keuze te bieden om de beslissing
al of niet te incorporeren in de beslissing op bezwaar, en niet om extra uitstel
te bewerkstelligen. De dwangsom eindigt uiteraard wel in het geval een bestuursorgaan
niet langer verplicht is om een primair besluit op de aanvraag
te nemen omdat de beslissing op de aanvraag reeds is vervat in de beslissing
op het ingestelde bezwaar (vgl. artikel 6:20, tweede lid, onderdeel b).Het komt wel voor dat een bestuursorgaan dat in gebreke is tijdig een
primaire beschikking te nemen op een aanvraag, opnieuw in gebreke is bij het
tijdig beslissen op een daartegen ingesteld bezwaar. In dat geval kan het
bestuursorgaan uit hoofde van deze regeling niet alleen een dwangsom verschuldigd
zijn wegens het uitblijven van de primaire beschikking, maar daarnaast opnieuw
wegens het niet tijdig beslissen op het bezwaar. Voor dat laatste is dan wel
opnieuw een ingebrekestelling vereist.Vijfde lidHet vijfde lid geeft een aantal uitzonderingen op de dwangsomregeling.
In paragraaf 2 van deze memorie is hierop al in algemene zin ingegaan.Ten eerste is geen dwangsom verschuldigd als het bestuursorgaan onredelijk
laat in gebreke is gesteld (onderdeel a). Een overeenkomstige bepaling is
opgenomen in artikel 6:12, derde lid, Awb voor het bezwaar of beroep tegen
niet tijdig beslissen. Wat onredelijk laat is, kan niet in zijn algemeenheid
worden bepaald. Daarvoor is niet zonder meer doorslaggevend wanneer de oorspronkelijke
aanvraag of het bezwaar is ingediend. Wel is van belang of en hoe er nadien
van gedachten is gewisseld tussen aanvrager en bestuursorgaan (Zie bijvoorbeeld
CRvB 26 februari 2004, LJN AO4639, en ABRvS 20 februari 2002, JB
2002/113).Ook is geen dwangsom verschuldigd als het niet tijdig beslissen te wijten
is aan de aanvrager zelf (onderdeel b). Als het bestuursorgaan bijvoorbeeld
niet tijdig kon beslissen doordat de aanvrager een dag voor afloop van de
beslistermijn ineens nog allerlei nadere gegevens heeft opgestuurd, of doordat
de aanvrager zelf bij herhaling om uitstel van een hoorzitting of om nader
onderzoek heeft gevraagd, en het bestuursorgaan heeft zich hierin bereidwillig
getoond, dan moet het vervolgens niet onmiddellijk na afloop van de beslistermijn
met een ingebrekestelling overvallen kunnen worden. Deze bepaling strekt er
mede toe misbruik van de dwangsomregeling te voorkomen. Een aanvrager moet
geen financieel voordeel kunnen ondervinden van het tegenwerken van een tijdige
beslissing door hemzelf.Verder is geen dwangsom verschuldigd indien de aanvrager geen belanghebbende
is in de zin van de Awb of indien de aanvraag (of het bezwaar) kennelijk niet-ontvankelijk
is of kennelijk ongegrond (onderdeel c). Wie huursubsidie aanvraagt terwijl
hij in een koophuis woont, ontvangt geen dwangsom als het bestuursorgaan daar
te laat achter komt. Het is immers niet de bedoeling dat de dwangsomregeling
tot gevolg heeft dat het lucratief wordt om maar zoveel mogelijk beschikkingen
aan te vragen en bezwaren in te dienen in de hoop dat er zo hier en daar wel
een – met dit soort aanvragen en bezwaren overladen – bestuursorgaan
niet tijdig zal kunnen beslissen. Ook deze bepaling strekt er vooral toe misbruik
te voorkomen.Een dwangsom is evenmin verschuldigd, indien het bestuursorgaan door overmacht
niet in staat is een beschikking te geven (onderdeel d). Doel van de dwangsom
is het onder druk zetten van het bestuursorgaan teneinde verdere vertraging
te voorkomen. Dit karakter van drukmiddel is inherent aan elke dwangsom. Het
gaat hier dus niet om een genoegdoening, al zal het door de aanvrager wel
mede zo gevoeld kunnen worden. Dit betekent ook dat een dwangsom geen zin
heeft als daarmee het doel ervan met geen mogelijkheid bereikt kan worden
doordat het bestuursorgaan zich in een overmachtsituatie bevindt
(vgl. maar dan voor de omgekeerde situatie: Voorzitter ABRvS 25 februari
1999, JM 1999/66).Dat van overmacht sprake is, zal overigens niet snel mogen worden aangenomen.
Het zal moeten gaan om een onmogelijkheid om te beslissen die veroorzaakt
wordt door uitzonderlijke en onvoorziene omstandigheden buiten toedoen van
het bestuursorgaan en ook buiten zijn risicosfeer liggen. Met deze formulering
is beoogd aan te sluiten bij de huidige jurisprudentie over omstandigheden
waaronder termijnoverschrijdingen aanvaardbaar kunnen zijn. Van overmacht
zal bijvoorbeeld wel sprake kunnen zijn wanneer het gemeentehuis is afgebrand
of onder water gelopen, maar uit de jurisprudentie inzake termijnoverschrijdingen
kan worden afgeleid dat ziekteverzuim, voorzienbare pieken in het werkaanbod
en administratieve of organisatorische problemen binnen de invloedssfeer van
het bestuursorgaan in het algemeen niet een beroep op overmacht zullen rechtvaardigen,
ook niet als zij van structurele aard zijn, omdat zij immers in de regel voorzienbaar
zijn, zodat maatregelen hadden kunnen worden getroffen, en omdat ze ook overigens
in beginsel tot de risicosfeer van het bestuur gerekend zullen moeten worden.
(Zie bijvoorbeeld Vz CBB 28 april 1995, JB 1995/136, en Rechtbank Roermond
9 februari 1996, JB 1996/102). Dat een bestuursorgaan een rechterlijke
beslissing in een andere zaak wilde afwachten (ABRvS 5 november 2003,
JB 2004/11), of zijn beslissing had uitgesteld op verzoek van de Europese
Commissie (Vz CBB 30 januari 2004, JM 2004/87 en JB 2004/138) is in de
jurisprudentie evenmin aanvaard als rechtvaardiging voor een te late beslissing.
In een andere uitspraak nam de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van
State echter zonder meer aan dat aan de eis van een integrale beoordeling
in onderlinge samenhang van ruim tweeduizend bezwaarschriften, onmogelijk
binnen de wettelijke termijn kon worden voldaan (ABRvS 19 november 2003,
JB 2004/19).In hoeverre het niet tijdig ter beschikking komen van informatie van een
derde mag worden beschouwd als overmacht, zal van de omstandigheden afhangen.
De rechter lijkt in elk geval geneigd dit tot de risicosfeer van het bestuursorgaan
te rekenen indien het gaat om informatie van een ander bestuursorgaan (zie
bijvoorbeeld CBB 25 november 2003, LJN AO1044). In het algemeen kan worden
gesteld dat een wettelijke regeling die voor haar uitvoering in sterke mate
afhankelijk is van informatie op de verstrekking waarvan de overheid geen
of weinig invloed kan uitoefenen – bij voorbeeld wanneer het gaat om
informatie uit bepaalde andere landen – zelf daarvoor in de termijnstelling
een adequate voorziening zou moeten treffen.Ten slotte is geen dwangsom verschuldigd indien de aanvrager met uitstel
akkoord is gegaan (onderdeel e). Deze uitzondering spreekt voor zich: wie
zelf met een periode van uitstel instemt, bijvoorbeeld opdat nader onderzoek
kan worden gedaan, moet vervolgens niet een ingebrekestelling kunnen sturen
binnen die periode. De instemming met uitstel zal uiteraard wel uitdrukkelijk
moeten zijn gegeven of zonder twijfel moeten kunnen worden afgeleid uit de
gang van zaken.Zesde lidIn het – overigens zeldzame – geval dat een aanvraag door
meer dan één aanvrager is ingediend, wordt de dwangsom niet
evenzoveel keer uitgekeerd, doch evenredig over de aanvragers verdeeld. Per
beschikking zal dus in elk geval nooit meer dan eenmaal de maximale dwangsom
van het eerste lid verschuldigd zijn. Voor de goede orde: deze bepaling heeft
dus niet betrekking op de situatie dat er meerdere aanvragers zijn die elk –
min of meer gelijktijdig – een eigen en dus afzonderlijke aanvraag hebben
ingediend, bijvoorbeeld een aanvraag om een financiële bijdrage uit een
bepaalde subsidiepot. In dat geval moet immers op elke aanvraag afzonderlijk worden beschikt en geldt dus ook voor elk van die beschikkingen
afzonderlijk dat een dwangsom verschuldigd kan zijn. Slechts indien er meerdere
aanvragers samen één aanvraag indienen zal er sprake zijn van
het verdelen van de dwangsom. Dit geldt ook als het gaat om bezwaarschriften.
Zie op dit laatste punt de toelichting bij artikel 7:14.Zevende lidNa verloop van tijd kan het gewenst zijn om de hoogte van de dwangsom
aan te passen in verband met een gewijzigd algemeen prijspeil. Het zevende
lid maakt het mogelijk om dit te doen bij algemene maatregel van bestuur.
Vergelijk overeenkomstige bepalingen in het wetsvoorstel voor de vierde tranche
Awb (artikel 4.4.2.2, derde lid; 4.4.4.1.2, derde lid). Aanpassing zal niet
elk jaar nodig zijn, omdat het hier niet om een vergoeding van werkelijke
kosten gaat.Artikel 4:18Het bestuursorgaan moet de verschuldigdheid en de hoogte van de dwangsom
eigener beweging bij beschikking vaststellen (eerste lid). Wanneer het bestuursorgaan
alsnog een beschikking heeft genomen op de aanvraag of op het bezwaar, zal
het de hoogte van de dwangsom in veel gevallen tegelijk met die beschikking
kunnen vaststellen en bekend maken. Is dit niet mogelijk, dan zal het dit
in elk geval moeten doen binnen twee weken na de dag waarop de alsnog genomen
beschikking aan de aanvrager is verzonden. Die dag is immers de laatste dag
waarover in dat geval de dwangsom verschuldigd is, tenzij al eerder het maximumbedrag
van € 1000 werd bereikt. In dat laatste geval moet de vaststellingsbeschikking
genomen worden binnen twee weken na de dag waarop het maximum is bereikt.De termijn waarbinnen betaald moet worden is gesteld op zes weken (tweede
lid). Deze bepaling is gelijkluidend aan artikel 4.4.1.3 uit het wetsvoorstel
vierde tranche Awb (Kamerstukken II 2003–2004, 29 702, nrs. 1–2).
De lengte van de betalingstermijn is daarmee gelijk aan die voor het instellen
van bezwaar of beroep in artikel 6:7 Awb. Ook het tijdstip waarop de betalingstermijn
ingaat wordt in beginsel op dezelfde wijze bepaald als bij de bezwaar- en
beroepstermijn, doordat in aansluiting op artikel 6:8, eerste lid, de betalingstermijn
gaat lopen nadat de beschikking op de voorgeschreven wijze is bekendgemaakt.De betaling moet binnen de gestelde termijn geschieden. Bij overschrijving
op een bank- of girorekening betekent dit, overeenkomstig hetgeen ook in het
privaatrecht geldt, dat tijdig is betaald indien het verschuldigde bedrag
binnen de termijn op de rekening van de aanvrager is bijgeschreven.Indien de aanvrager het niet eens is met de berekening van de hoogte van
de dwangsom, kan hij daartegen op de normale wijze bezwaar of beroep instellen.Artikel 4:19Dit artikel bewerkstelligt dat de aanvrager, in het geval hij bezwaar
of beroep heeft ingesteld tegen de beschikking op de aanvraag, zijn eventuele
bezwaren tegen de beschikking ter vaststelling van de hoogte van de dwangsom
in die procedure kan inbrengen. Hij hoeft daarvoor dan dus niet een afzonderlijke
procedure te starten. Deze bepaling dient de proceseconomie. Vergelijkbare
bepalingen zijn in het wetsvoorstel voor de vierde tranche Awb opgenomen voor
gevallen van samenloop van met elkaar verband houdende beschikkingen (zie
de in dat wetsvoorstel voorgestelde artikelen 4.4.5.1, 5:31c en 5:39 en de
daarop gegeven toelichting). Artikel 4:20In dit artikel is met zoveel woorden bepaald dat het bestuursorgaan onverschuldigd
betaalde dwangsommen kan terugvorderen. Gevolg van deze bepaling is dat terugvorderingsbesluiten
die voortvloeien uit een eerder besluit tot vaststelling van de verschuldigdheid
en de hoogte van een dwangsom, vatbaar zijn voor bezwaar en beroep bij de
bestuursrechter. Met het oog op de rechtszekerheid bevat dit artikel een verjaringstermijn
van vijf jaar, die aanvangt de dag nadat de hoogte en verschuldigdheid van
de dwangsom bij beschikking zijn vastgesteld. Vergelijk artikel 4:57 Awb,
dat eenzelfde bepaling bevat voor onverschuldigd betaalde subsidiebedragen.In de praktijk zal deze situatie zich overigens niet snel voordoen, omdat
bij onenigheid tussen bestuursorgaan en belanghebbende over het algemeen en
uit de aard der zaak door het bestuursorgaan niet meer betaald zal worden
dan het bedrag dat het zelf meent verschuldigd te zijn. Het kan echter een
enkele keer voorkomen dat de bestuursrechter in eerste aanleg een dwangsom
verschuldigd acht of een hoger bedrag voor een verschuldigde dwangsom bepaalt,
waarna dit door de rechter in hoger beroep weer ongedaan wordt gemaakt. In
dat geval moet het teveel betaalde teruggevorderd kunnen worden.Onderdeel D (wijziging artikel 7:14)Artikel 7:14Door de voorgestelde aanvulling van artikel 7:14 wordt de regeling van
de nieuwe paragraaf 4.1.3.2 tevens van toepassing op beslissingen op
bezwaar die het karakter van een beschikking hebben. Dat geldt dus voor alle beslissingen op bezwaarschriften tegen beschikkingen.
Daarbij is het dus niet van belang of het besluit waartegen bezwaar is ingesteld
die – primaire – beschikkingen al of niet op aanvraag is zijn
gegeven. Het bezwaarschrift is immers zelf een aanvraag in de zin van de Awb
(Parl. Gesch. Awb I, blz. 282). Ook het rechtskarakter van de primaire beslissing
is niet bepalend voor de vraag of paragraaf 4.1.3.2 van toepassing is
op de beslissing op bezwaar. Een beslissing op bezwaar is altijd een besluit
in de zin van de Awb (ABRS 24 januari 1995, JB 1995, 101) en waarschijnlijk
zelfs altijd een beschikking, zoals de Raad van State in zijn advies over
dit wetsvoorstel heeft opgemerkt, beslissingen op bezwaarschriften tegen een
besluit van algemene strekking worden onder de Algemene wet bestuursrecht
(anders dan destijds onder de Wet Arob) als een beschikking aangemerkt.Voor de toepassing van de dwangsomregeling in de bezwaarfase geldt mutatis
mutandis hetzelfde als hetgeen hiervoor is opgemerkt over de toepassing bij
beschikkingen op aanvraag. Twee aspecten verdienen hier nog apart vermelding.Ten eerste de regeling van de beslistermijn voor de beslissing op bezwaar
in artikel 7:10 Awb. Daarin is de mogelijkheid opgenomen om met instemming
van de indiener van het bezwaarschrift de beslissing op het bezwaar verder
uit te stellen dan de eenmalige verdagingsmogelijkheid die het artikel sowieso
al biedt (zie het derde en het vierde lid van artikel 7:10 Awb). Die instemming
moet dan wel gevraagd worden binnen de reguliere beslistermijn of de termijn
waarmee (tijdig) is verdaagd. De instemming hoeft niet in alle gevallen ook
uitdrukkelijk te zijn verleend. De rechtspraak pleegt uit de omstandigheden
van het geval af te leiden of het bestuursorgaan ervan mocht uitgaan dat de
instemming aanwezig was (recent bijvoorbeeld ABRvS 26 mei 2004, LJN AP0019).
Dit kan soms ook uit de «proceshouding» van de bezwaarmaker worden
afgeleid (zoals in Vz CBB 28 december 1998, LJN AA3411). Heeft de indiener
van het bezwaarschrift met verder uitstel ingestemd, dan kan hij het bestuursorgaan tijdens de uitstelperiode niet ineens en zonder bijzondere
aanleiding toch voor de rechter dagen wegens niet tijdig beslissen (zie bijvoorbeeld
CRvB 3 januari 2001, JB 2001/52). Hetzelfde zal opgaan voor een ingebrekestelling
ter inleiding van een dwangsom.Ten tweede verdient de toepassing van artikel 4:17, zesde lid, in de bezwaarfase
de aandacht. Voor de primaire beslissing is in dat artikellid bepaald dat
een verschuldigde dwangsom, indien een aanvraag door meer dan één
aanvrager is ingediend, in gelijke delen, over de aanvragers wordt verdeeld.
Niet elk aanvrager krijgt in dat geval dus de volledige dwangsom. Deze bepaling
is krachtens artikel 7:14 tevens van toepassing in de bezwaarfase. Ook in
dat geval geldt dus dat de dwangsom per bezwaarschrift slechts eenmaal verschuldigd
kan zijn. In het geval dat meerdere personen samen een bezwaarschrift indienen,
wordt de dwangsom niet evenzoveel keer uitgekeerd, doch evenredig over die
personen verdeeld. Voor de goede orde: deze bepaling heeft dus niet betrekking
op de situatie dat er meerdere personen zijn die elk een eigen en dus afzonderlijke
bezwaarschrift hebben ingediend. Die personen kunnen wel ieder voor zich aanspraak
maken op de volledige dwangsom.Onderdeel E (artikel 7:14a)Artikel 7:14aDit artikel ziet op de situatie dat een derde-belanghebbende een bezwaarschrift
heeft ingediend tegen een besluit dat op aanvraag is genomen, maar de aanvrager
van dat besluit niet. In die situatie heeft niet alleen de derde-belanghebbende,
maar ook de oorspronkelijke aanvrager een wettelijk te erkennen belang bij
een tijdige beslissing op het bezwaar. Artikel 7.14a waarborgt daarom dat
in dat geval ook de oorspronkelijke aanvrager het recht heeft om het bestuursorgaan
in gebreke te stellen.Artikel II (vervallen van artikel 4:16 Awb vijf jaar na
inwerkingtreding)De voorgestelde regeling heeft alleen de eerste vijf jaar na inwerkingtreding
een facultatief karakter. Artikel II bewerkstelligt dit door te bepalen dat
artikel 4:16 Awb vijf jaar na inwerkingtreding weer vervalt.Gedurende die vijf jaar zal enkele malen verslag worden uitgebracht aan
de Staten-Generaal over de toepassing van artikel 4:16. Dit zal elk jaar uiterlijk
op 1 maart gebeuren, zodat de Kamers deze rapportages kunnen betrekken
bij het bespreken van de jaarverslagen van de Nationale ombudsman. De eerste
rapportage zal uiterlijk drie jaar na de datum van inwerkingtreding moeten
plaatsvinden, omdat eerdere rapportage weinig zinvol lijkt. De opdracht om
verslag uit te brengen is toebedeeld aan de Minister voor Bestuurlijke Vernieuwing
en Koninkrijksrelaties in verband met de nauwe samenhang met het «Programma
Andere Overheid».Artikel III (overgangsbepaling)De dwangsomregeling kan op drie manieren van kracht worden: gedurende
de eerste vijf jaar na inwerkingtreding door een daartoe strekkend wettelijk
voorschrift of bij besluit van het bevoegde bestuursorgaan krachtens artikel
4:16 Awb en voor het overige, met ingang van de vijfde verjaardag van de wet,
van rechtswege door het vervallen van artikel 4:16 Awb. In al deze gevallen
geldt krachtens artikel III dezelfde overgangsregeling: de regeling zal alleen
van toepassing zijn voor beslissingen op aanvragen en op bezwaarschriften
die na het toepasselijke tijdstip van inwerkingtreding zijn ingediend en dus
niet op procedures die op dat tijdstip al lopen. Artikel IV (inwerkingtreding)Omdat de voorgestelde regeling de eerste tijd een facultatief karakter
heeft, kan de wet onmiddellijk in werking treden.Artikel V (citeertitel)Vanwege de rapportageverplichting (artikel II, tweede lid) is een citeertitel
wenselijk.WolfsenLuchtenveldXNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 260, nrs. 1–2.XNoot2Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 29 495, nrs. 1–2.XNoot3Toepassingen en effecten van de Algemene wet bestuursrecht 1994–1996,
verslag van de commissie evaluatie Awb, 18 december 1996; Toepassingen
en effecten van de Algemene wet bestuursrecht 1997–2001, verslag van
de commissie evaluatie Awb II, 18 december 2001.XNoot1Asielbeleid, ARK-rapport, Tweede Kamer, vergaderjaar 1995–1996,
kamerstuk 24 440, nrs. 1–2.XNoot2http://www.minbzk.nl/openbaar_bestuur/ programma_andereXNoot1Rechtsstaat en rechtsorde, Reactie van het kabinet op het WRR-rapport
«De toekomst van de nationale rechtsstaat».XNoot2Kamerstukken 29 279 nr. 16, Rechtsstaat en Rechtsorde. Brief van
van de ministers van Justitie en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
19 juli 2004.XNoot3Kamerstukken II 2003/04, 29 528, nr. 1. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29934-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl