Uitbreiding van de Europese Unie; Notitie over met name Turkije
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23987, nr. 43

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

09-12-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

23987 nr. 43

23-11-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamRoemeniëBulgarijeKroatiëTurkijeBetekenis van de inwerkingtreding van de zes wettenVoortgaande implementatie van de politieke hervormingen,
monitoring en noodremOverige elementen van het integrale besluitVrij verkeer van personenFinanciënBIJLAGE Kabinetsreactie op AIV- en WRR-rapporten;
informatie over DiyanetAIV rapportUitgangspunten van het vervolgadviesHervormingen sinds 1999, steun en duurzaamheidWaar is nog vooruitgang nodig?AanbevelingenAppreciatieWRR rapportDiyanet
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23987Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 50 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 987Uitbreiding van de Europese Unienr. 43BRIEF VAN DE MINISTER EN VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 23 november 2004Met het oog op het Algemeen Overleg op 24 november a.s. mogen wij
bijgaande notitie aanbieden. In deze notitie gaan wij onder meer in op verschillende
opmerkingen en toezeggingen gedaan tijdens het debat over de Staat van de
Unie op 10 november jl., alsmede op de rapporten over Turkije van de
Adviesraad Internationale Vraagstukken en de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid.De Minister van Buitenlandse Zaken,B. R. BotDe Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,A. Nicolaï RoemeniëNadat eerder dit jaar zowel in het Nederlands als in het Europees parlement
veel kritiek is geuit op het gebrek aan hervormingen in Roemenie, heeft de
Roemeense regering haar koers gewijzigd en vooruitgang geboekt inzake de door
de toetredingskandidatuur vereiste hervormingen. De Europese Commissie onderstreepte
in haar jaarlijkse voortgangsrapport van oktober 2004 deze voortgang, en kende
Roemenië de status van functionerende markteconomie toe (23 987,
nr. 40). Zij sprak voorts de verwachting uit dat, mits de hervormingen intensief
worden voortgezet, Roemenië op de geplande toetredingsdatum 1 januari
2007 klaar zal zijn om alle verplichtingen te vervullen die met een volwaardig
lidmaatschap van de Europese Unie gepaard gaan. In zijn brief aan de Tweede
Kamer op 15 oktober jl. (23 987, nr. 41) heeft het kabinet met deze
conclusie ingestemd.Wat betreft de toetredingsonderhandelingen over de overname en de implementatie
van het «acquis communautaire» moet Roemenië nog onderhandelen
over vier van de 31 hoofdstukken van het «acquis», nl. mededinging,
milieu, justitie en binnenlandse zaken en het hoofdstuk «overig».
De Europese Commissie verwacht vóór het einde van de maand november
ontwerp-gemeenschappelijke posities (DCP's) inzake de resterende hoofdstukken
aan de Raad kan voorleggen. Dit gebeurt op basis van eigen analyse van de
Europese Commissie en van door Roemenië geleverde informatie. De DCP's
inzake justitie en binnenlandse zaken en milieu werden op 18 november
ontvangen.Vóór toetreding zullen de voor de «Laken-10»
toegepaste voorzorgsmaatregelen, nl. de voortgezette monitoring door de Commissie
resulterend in de jaarlijkse rapporten aan de Raad vanaf najaar 2005, het
systeem van eventuele «early warning brieven» eveneens op Roemenië
van toepassing zijn. Roemenië heeft zulks aanvaard.De Roemeense regering heeft ook de al eerder met Bulgarije overeengekomen
uitstelclausule aanvaard. Deze aanvaarding zal worden bekrachtigd in het nog
te sluiten hoofdstuk «overig» en de uitstelclausule zal vervolgens
in het toetredingsverdrag worden opgenomen. De uitstelclausule geeft de Raad
het recht om op aanbeveling van de Europese Commissie en bij unaniem besluit
op enig moment vóór de geplande toetredingsdatum de toetreding
van Roemenië éénmalig met een jaar uit te stellen, indien
het land duidelijk niet gereed voor toetreding blijkt te zijn.Voorts heeft de Roemeense regering kenbaar gemaakt in te kunnen stemmen
met een lijst van actiepunten in het kader van het nog af te ronden hoofdstuk
«justitie en binnenlandse zaken». De Nederlandse regering steunt
het initiatief van de Europese Commissie om de sluiting van dit hoofdstuk
aan strikte voorwaarden te verbinden, zoals het overeenkomen van een actielijst
met duidelijke «benchmarks», een bijbehorend tijdpad en een versterkt
monitoringregime, gericht op verzekering van de uitvoering van de gemaakte
afspraken, en een heldere relatie aan te brengen tussen deze actielijst en
de mogelijkheid van het inroepen van de uitstelclausule.Na toetreding zullen de drie reeds van de Laken-tien bekende vrijwaringsclausules
inzake de algemene economische situatie, de interne markt en justitie en binnenlandse
zaken indien nodig ter beschikking staan. Daarnaast biedt Artikel 7 van het
Verdrag van de Europese Unie, zoals aangepast bij het Verdrag van Nice, mogelijkheden
om ook na toetreding gevolgen te verbinden aan ernstige misstanden in lidstaten
van de Unie. Allereerst kan de Raad op voorstel van een derde van de lidstaten,
het Europees Parlement of de Commissie, bij vier vijfde meerderheid
constateren dat een duidelijk gevaar bestaat voor een ernstige schending van
de EU-beginselen (verwoord in Artikel 6) en passende aanbevelingen doen. In
geval van ernstige en voortdurende schending van die beginselen door een lidstaat,
bij unanimiteit te constateren door de Raad in de samenstelling van staatshoofden
en regeringsleiders, kan de Raad bij gekwalificeerde meerderheid de rechten
van die lidstaat schorsen. Bij genoemde besluiten wordt geen rekening gehouden
met de stem van de lidstaat in kwestie. Het nieuwe Grondwettelijke Verdrag
bevat vergelijkbare bepalingen.De Europese Commissie heeft in oktober 2004 aangekondigd zich in te spannen
om de wens van de Europese Raad te vervullen, namelijk de onderhandelingen
met Bulgarije en Roemenië in 2004 af te ronden, op basis van eigen verdiensten.
De Nederlandse regering heeft met het oog hierop de Roemeense regering meermaals
aangemoedigd om haar hervormingen intensief voort te zetten en ten volle met
de Europese Commissie samen te werken, laatstelijk nog op 17 november
in een gesprek van staatssecretaris Nicolaï met de Roemeense minister
van Justitie. Op basis van de inhoud van de ontwerp- gemeenschappelijke posities
van de Europese Commissie voor de resterende hoofdstukken zal het kabinet
definitief kunnen bepalen of de geboekte vooruitgang en de vermelde voorzorgmaatregelen
voldoende garanties bieden dat Roemenië voor de daadwerkelijke toetreding
gereed en in staat zal zijn alle verplichtingen van het lidmaatschap te aanvaarden,
en of derhalve met de formele afronding van de toetredingsonderhandelingen
kan worden ingestemd. De Nederlandse regering deelt evenwel in het licht van
al het voorgaande de hoop en de verwachting van de Europese Commissie en andere
lidstaten dat het besluit tot de formele afronding van de onderhandelingen
met Roemenië door de Europese Raad van december a.s. kan worden genomen.BulgarijeIn juni 2004 zijn de technische toetredingsonderhandelingen met Bulgarije
over de overname en de implementatie van het «acquis communautaire»
afgerond. In het op 6 oktober verschenen voortgangsrapport heeft de Europese
Commissie de verwachting uitgesproken dat Bulgarije op de geplande toetredingsdatum
1 januari 2007 gereed zal zijn om alle verplichtingen te vervullen die
met een volwaardig lidmaatschap van de Europese Unie gepaard gaan.Zoals in haar brief aan de Tweede Kamer d.d. 15 oktober (23 987,
nr. 41) gemeld kan de Nederlandse regering met deze conclusie instemmen, waarbij
zij ervan uitgaat dat Bulgarije de in de toetredingsonderhandelingen afgesproken
tijdpaden strikt naleeft om de nog nodige hervormingen in de periode tot aan
toetreding te voltooien. Met het oog hierop heeft de Nederlandse regering
de opname van een uitstelclausule in het toetredingsverdrag gesteund, die
de Raad het recht geeft om op aanbeveling van de Europese Commissie en bij
unaniem besluit op enig moment vóór de geplande toetredingsdatum
de toetreding van Bulgarije éénmalig met een jaar uit te stellen,
indien het land duidelijk niet gereed voor toetreding blijkt te zijn.Daarnaast blijven van toepassing de voorzorgsmaatregelen die bij de toetreding
van de tien van Laken succesvol zijn gebleken, namelijk de voortzetting door
de Europese Commissie van haar monitoring tot aan de geplande toetredingsdatum,
met jaarlijks verslag aan de Raad en het eventueel sturen van «early
warning brieven» ingeval van vertraging bij de resterende hervormingen. Na toetreding zullen de drie vrijwaringsclausules inzake de algemene economische
situatie, de interne markt, en justitie en binnenlandse zaken die na toetreding
beschikbaar zijn, evenals de onder Roemenië reeds genoemde mogelijkheden
die Artikel 7 van het Unieverdrag biedt.In het licht van het bovenstaande kan de Nederlandse regering instemmen
met een besluit van de Europese Raad in december om de toetredingsonderhandelingen
met Bulgarije formeel af te ronden.Voor de goede orde zij verwezen naar de brief over het opstellen van één
toetredingsverdrag inzake Roemenie en Bulgarije die de Kamer op 9 november
2004 toeging (23 987, nr. 42).KroatiëIn de brief van 15 oktober jl. werd reeds geïndiceerd dat het
kabinet zich kan vinden in de voorstellen van de Commissie met betrekking
tot de pre-accessie strategie en het raamwerk voor toetredingsonderhandelingen
voor Kroatië. Het kabinet zal met de voorstellen kunnen instemmen. Het
kabinet heeft geen aanwijzigingen dat betrokken documenten tot veel discussie
tussen de lidstaten zullen leiden.Voor wat betreft de conditionaliteit van volledige samenwerking van Kroatië
met het Internationaal Joegoslaviëtribunaal (ICTY), waar het kabinet
zeer aan hecht, zal de presentatie van de Hoofd Aanklager van het ICTY, mevrouw
Del Ponte, voor de Veiligheidsraad op 23 november as. een belangrijk
ijkpunt vormen. Na de presentatie van mevrouw Del Ponte zal het Voorzitterschap
zich met de lidstaten beraden over de vraag welke consequenties het oordeel
van mevrouw Del Ponte zal hebben voor het openen van toetredingsonderhandelingen
met Kroatië begin 2005. Hierbij zullen eerdere conclusies van de Raad
over de noodzaak van volledige samenwerking van Kroatië met het ICTY
de belangrijkste leidraad zijn.TurkijeHet kabinet geeft met deze notitie invulling aan de in de brief van 8 november
jl. aangekondigde nadere standpuntbepaling over Turkije (29 800 V, nr.
61). Tevens gaat het in op de rapporten over Turkije van de Adviesraad Internationale
Vraagstukken (AIV) en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).
Beide rapporten dragen bij aan een geïnformeerde en evenwichtige waardering
van het perspectief van Turkse toetreding. Het AIV-rapport concentreert zich
op de vraag of met Turkije toetredingsonderhandelingen kunnen worden geopend.
Het rapport gaat daartoe in op het gehele spectrum van de politieke Kopenhagencriteria
en bevat veel overeenkomsten met het rapport van de Europese Commissie. Het
WRR-rapport gaat in op de specifieke vraag of het feit dat de overgrote meerderheid
van de Turkse bevolking moslim is een belemmering zou vormen voor Turkse toetreding
tot de Europese Unie. Het rapport beantwoordt deze vraag ontkennend. Een bespreking
van beide rapporten is als bijlage aan deze notitie toegevoegd, evenals specifieke
informatie over de Diyanet, waarnaar in de Kamer werd gevraagd.Zoals gesteld in zijn brief van 8 november jl. is het kabinet in
beginsel van mening dat door de Europese Raad in december a.s. een positief
besluit over het beginnen van toetredingsonderhandelingen met Turkije kan
worden genomen, conform de aanbeveling van de Commissie. Het kabinet koestert
de gerechtvaardigde verwachting dat voorafgaand aan de daadwerkelijke start
van de onderhandelingen in Turkije nog een zestal wetten in werking treedt,
waardoor Turkije in voldoende mate beantwoordt aan de politieke Kopenhagen
criteria om onderhandelingen te starten. Het besluit in december
dient evenwel op onlosmakelijke wijze maatregelen te bevatten over strikte
controle op praktische implementatie van wetgeving, de noodremprocedure, de
bepalingen van het onderhandelingskader – in het bijzonder het vrij
verkeer van personen en de financiën – en dergelijke. Het gaat
dus om een integraal besluit, dat in de resterende weken wordt voorbereid
maar uiteindelijk in de bijeenkomst van de Europese Raad zijn definitieve
vorm zal krijgen.De conclusies van de Europese Raad dienen, met andere woorden, naast het
besluit over de opening van onderhandelingen, aanwijzingen te bevatten met
betrekking tot de hierboven genoemde maatregelen.Hieronder wordt nader ingegaan op het besluit over de opening van onderhandelingen,
voortgaande implementatie van de politieke hervormingen, monitoring en noodrem
en het onderhandelingskader, in het bijzonder het vrij verkeer van personen
en de financiën.Betekenis van de inwerkingtreding van de zes wettenHet kabinet is van mening dat de Europese Raad in december a.s. kan besluiten
dat met Turkije toetredingsonderhandelingen kunnen worden geopend zodra de
bedoelde zes wetten in werking zullen zijn getreden, omdat alsdan Turkije
in voldoende mate aan de politieke Kopenhagencriteria beantwoordt. Het betreft
de volgende concrete wetgeving.Het nieuwe wetboek van strafrecht en het pakket wetten om de structuur
van de rechtspraak te hervormen (de wet op de instelling van beroepshoven
en daaraan gerelateerde aanpassingen aan het burgerlijk wetboek en de wet
op de gerechtelijke instellingen) zijn alle door het Turkse parlement aangenomen
en zullen op 1 april 2005 in werking treden. Dat laatste geldt ook voor
het nieuwe wetboek van strafvordering, dat nagenoeg klaar is om in het parlement
te worden behandeld.De wet op de tenuitvoerlegging van straffen en maatregelen zal nog vóór
17 december aan het Turkse parlement voorliggen, voorzover de zorgvuldigheid
dat toelaat. In verband met diezelfde zorgvuldigheid is het nog niet geheel
zeker of de wet op de justitiële politie als aparte wet zal worden aangenomen,
zoals beschreven in het voortgangsrapport van de Commissie, of dat de justitiële
politie zal worden gecreëerd via aanpassingen in bestaande wetgeving
op de organisatie van verschillende politie-onderdelen.De wet op de verenigingen is aangenomen door het Turkse parlement en President
Sezer zal deze naar verwachting zeer binnenkort ratificeren. Deze treedt dan
onmiddellijk in werking na publicatie in de Staatscourant.Overigens is, naast bovengenoemde zes wetten, een aparte wet op de stichtingen
in de maak. De Kamer heeft hier tijdens het debat over de Staat van de Unie
naar gevraagd. Het kabinet heeft van de Turkse autoriteiten vernomen dat het
de bedoeling is dat deze wet op afzienbare termijn wordt voorgelegd aan het
Turkse parlement. Het kabinet zal de Kamer hierover nader informeren.Voortgaande implementatie van de politieke hervormingen,
monitoring en noodremGedurende de fase tot het openen van de onderhandelingen, alsmede in de
periode daarna moet de implementatie van de politieke hervormingen worden
voortgezet. Nu reeds vindt monitoring daarvan plaats en vanaf het moment dat
onderhandelingen zijn begonnen kunnen deze worden onderbroken of zelfs geheel
gestopt (als daarvoor aanleiding bestaat). In het debat over de Staat van de Unie op 9 en 10 november jl. werden
in beide Kamers zorgen naar voren gebracht over de bestrijding van marteling
en de verzekering van godsdienstvrijheid. Het kabinet heeft genoemde zorgen,
die zij deelt, zoals het voorgestelde monitoringcomité en discriminatie
van Christenen bijvoorbeeld bij sollicitaties naar overheidsfuncties, zoals
toegezegd aan de Turkse regering overgebracht en haar gevraagd om nog voor
de Europese Raad daarop te reageren. De Kamer wordt op de hoogte gebracht
van de reactie zodra deze beschikbaar is.Het kabinet meent dat de Europese Unie ook na het starten van de onderhandelingen
met Turkije in het monitoringproces bijzondere aandacht moet blijven schenken
aan het wegnemen van de door de Commissie gesignaleerde tekortkomingen.Wanneer ten aanzien van deze of andere aspecten van de politieke criteria
de hervormingen niet voortvarend worden voortgezet of zelfs stagneren, moeten
de onderhandelingen kunnen worden geschorst. Deze nieuwe noodremprocedure,
die erop is gericht dat de lidstaten gezamenlijk kunnen besluiten tot opschorting,
komt te staan naast het recht dat iedere lidstaat afzonderlijk heeft. Immers,
de onderhandelingen hebben plaats in het kader van een intergouvernementele
conferentie (IGC) tussen de lidstaten en Turkije. Besluiten in een IGC vereisen
unanimiteit. Voor het openen en sluiten van ieder onderhandelingshoofdstuk
is derhalve een unaniem besluit van de gehele IGC nodig. Dat betekent dat
iedere individuele lidstaat ervoor kan zorgen dat op ieder moment de voortgang
van de onderhandelingen wordt geblokkeerd.De Commissie stelt voor dat over de hiervoor bedoelde nieuwe noodrem wordt
overlegd in Raadskader. Op voorstel van de Commissie zou de Raad dan een besluit
kunnen nemen bij gekwalificeerde meerderheid. Een dergelijk besluit zou vervolgens
door de lidstaten gezamenlijk worden uitgedragen in de IGC. Het kabinet is
er voorstander van dat ook individuele lidstaten een voorstel kunnen doen
tot het toepassen van de noodremprocedure.Overige elementen van het integrale besluitDit betreft het open einde karakter van de onderhandelingen (het doel
is toetreding, maar een gegarandeerd resultaat is vooraf niet te geven), de
politieke en culturele dialoog die de Commissie voorstelt, het vermogen van
de Unie nieuwe lidstaten op te nemen en de politieke aanwijzingen die de Europese
Raad kan geven voor het onderhandelingskader.Vrij verkeer van personenOnder het huidige acquis staan voor het beheersen van het vrij verkeer
van personen na toetreding van een nieuwe lidstaat twee instrumenten ter beschikking:
overgangsregelingen (die lang kunnen duren) en vrijwaringsclausules (die tot
nu toe beperkt waren in de tijd). De Commissie noemt in haar aanbeveling zelfs
de mogelijkheid van vrijwaringsclausules die permanent beschikbaar zijn, dat
wil zeggen op ieder moment na toetreding nog ingeroepen kunnen worden. Afspraken
over overgangstermijnen en vrijwaringsclausules worden in de toetredingsonderhandelingen
gemaakt en vastgelegd in het toetredingsverdrag. Vrij verkeer van personen
vormt een apart onderhandelingshoofdstuk. De afsluiting ervan vergt een apart
en unaniem besluit van de lidstaten. Voor Nederland is van essentieel belang
dat het Nederlandse integratie- en immigratiebeleid niet wordt doorkruist
door regelingen omtrent personenverkeer. Nederland zal zich in de onderhandelingen inzetten voor een zo groot mogelijke rol van de individuele lidstaten
om te kunnen bepalen wanneer wordt overgegaan tot vrij verkeer van personen.
De aanwijzingen van de ER met betrekking tot het onderhandelingskader dienen
hiervoor aanknopingspunten te bevatten.FinanciënEveneens van essentieel belang is voor Nederland dat voorafgaand aan een
eventuele toetreding een forse hervorming van de Europese financiën plaatsvindt.
De Commissie beveelt aan dat onderhandelingshoofdstukken met belangrijke financiële
implicaties eerst zullen kunnen worden gesloten nadat duidelijkheid bestaat
over de financiële perspectieven voor de periode vanaf 2014. Het
kabinet kan, evenals de regeringen van veel lidstaten, instemmen met deze
aanbeveling.BIJLAGE Kabinetsreactie op AIV- en WRR-rapporten;
informatie over DiyanetAIV rapportOp 25 augustus 2004 publiceerde de Adviesraad Internationale Vraagstukken
het vervolgadvies «Turkije. De weg naar het lidmaatschap van de Europese
Unie». Dit is een vervolg op het AIV-advies uit 1999. Het werd op initiatief
van de AIV uitgevoerd, omdat deze meende dat er in de context van de besluitvorming
in de Europese Raad over de toetredingsonderhandelingen met Turkije op 17 december
2004 behoefte bestond aan een geactualiseerd advies.Uitgangspunten van het vervolgadviesIn navolging van de conclusie van het advies van 1999 stelt de AIV dat
het feit dat Turkije een andere cultuur-historische en religieuze achtergrond
heeft dan de andere EU lidstaten geen reden mag zijn om toetreding tot de
EU af te wijzen. Ook is de AIV van mening dat de EU zodanige verwachtingen
bij Turkije heeft gecreëerd, dat ervan mag worden uitgegaan dat lidmaatschap
het uiteindelijke doel is.1Ook concludeerde de AIV in 1999 dat Turkije op veel terreinen nog een
lange weg te gaan had voordat het zou voldoen aan de Kopenhagencriteria. Het
ging hier met name om het ontbreken van een pluralistisch, democratisch stelsel.
Hieruit kwamen problemen voort op het gebied van de rechten van de mens en
de democratie, met name t.a.v. de verhouding tussen de civiele en militaire
delen van de samenleving en de behandeling van de Koerden.De AIV wijst erop dat er sinds 1999 veel is veranderd in de internationale
context. De relatie Turkije-Griekenland is sterk verbeterd, de kwestie Cyprus
is in de EU «geïmporteerd» op 1 mei, Turkije is minder
dan voorheen gericht op de regio en de VS en steeds meer op EU. In het vervolgadvies
bevestigt de AIV de conclusies uit het rapport van 1999 en gaat zij in op
de ontwikkelingen op de aandachtsterreinen tussen 1999 en 2004.Hervormingen sinds 1999, steun en duurzaamheidDe AIV is van mening dat Turkije op veel gebieden die in het rapport van
1999 genoemd werden vooruitgang geboekt heeft op weg naar het vervullen van
de politieke Kopenhagencriteria. Het land heeft maatschappelijke en juridische
hervormingen doorgevoerd, met name op het gebied van mensenrechten en democratisering.
De AIV is van mening dat de AKP, de partij van Premier Erdogan, de invoering
van hervormingen versneld heeft. De korte-termijn doelstellingen van de partij
lijken parallel te lopen met de door de EU gevraagde aanpassingen. De hervormingen
worden breed gesteund door de bevolking, en te verwachten valt daarom dat
hervormingen niet terug zullen worden gedraaid. Ook de legertop ondersteunt
(interne) hervormingen om een positief besluit in december niet in de weg
te staan, ook al betekent dit een inkrimping van de eigen rol.Waar is nog vooruitgang nodig?Ondanks de erkenning dat er significante vooruitgang is op deze gebieden,
wijst het rapport er tevens op dat Turkije er nog niet is. Woorden moeten
nog meer dan tot nu toe in daden worden omgezet. Er bestaan nog beperkingen
ten aanzien van de uitoefening van sommige burgerlijke, politieke en culturele
rechten. Ten aanzien van de mensenrechten en fundamententele vrijheden noemt
de AIV in dit verband vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging,
werknemers- en vakbondsrechten, het functioneren van instellingen
op het gebied van rechtshandhaving en de zorg omtrent verdwijningen, buitengerechtelijke
executies, wrede en onmenselijke behandeling en foltering, rechterlijke macht,
bescherming van culturele rechten en rechten van vrouwen. Liberalisering,
opheffing en vermindering van beperkingen, effectieve toepassing van wetswijzigingen,
verandering van houding en mentaliteit zijn de kernwoorden voor het oplossen
van de problemen op de bovengenoemde gebieden.De AIV wijdt een apart hoofdstuk aan het economisch perspectief, ondanks
het feit dat de economische Kopenhagencriteria geen voorwaarde zijn voor de
besluitvorming in december. Geconstateerd wordt dat de regering sinds 1999
een flink aantal verbeteringen heeft weten te bewerkstelligen, maar dat de
werking van de markteconomie nog niet optimaal is. Speciale aandacht is er
in die context voor migratiestromen. De AIV geeft aan dat de zorgen over toenemende
arbeidsmigratie reden voor aarzelingen over toetreding van Turkije vormen
bij verschillende landen, en acht deze zorgen reëel. De AIV verwacht
dat een positief besluit in december een positief economische effect zal hebben
en hervormingen zal helpen bestendigen. Lidmaatschap van de EU is evenwel
niet mogelijk voordat Turkije ook aan de economische Kopenhagencriteria voldoet.AanbevelingenIn algemene zin concludeert het rapport dat Turkije een lange weg heeft
afgelegd richting het lidmaatschap van de EU, waarvan het nooit een ander
signaal heeft gekregen dan dat het op termijn tot de Unie zal kunnen behoren.
De AIV stelt zich vervolgens de vraag of de onderhandelingen nu kunnen beginnen.
De AIV heeft om deze vraag te beantwoorden de volgende uitgangspunten gehanteerd:– Turkije mag rekenen op eenzelfde behandeling als onlangs toegetreden
lidstaten;– Turkije heeft tijd nodig en moet dit ook krijgen om volledig te
voldoen aan de eisen, dit om teleurstellingen te voorkomen;– de EU moet leren van fouten die bij de laatste toetredingsonderhandelingen
zijn gemaakt, al kan dit op gespannen voet staan met de gelijke behandeling;– de omvang en bijzondere ligging van Turkije zorgen voor meer risico's
bij onderhandelingen met de EU, m.n. van belang voor de opnamecapaciteiten,
handhaving van effectiviteit en bestuurbaarheid van de Unie. Bij uitbreiding
met Turkije zijn radicale aanpassingen van o.a. gemeenschappelijk landbouwbeleid,
structuur- en cohesiefondsen onvermijdelijk.Ook staat het rapport stil bij de kwestie Cyprus. Alhoewel dit geen voorwaarde
mag zijn voor het starten van de onderhandelingen, is het wel nodig dat een
bevredigende oplossing wordt gevonden vóór toetreding van Turkije.
De AIV adviseert dat het Nederlands Voorzitterschap probeert een Cypriotisch
veto te voorkomen. Daarnaast beveelt de AIV aan dat de EU initiatieven ontwikkelt
langs de lijnen van het verworpen Annan-plan. Ook beveelt de AIV aan dat de
EU-lidstaten met alle geëigende middelen druk blijven uitoefenen om een
werkbare oplossing te bereiken, waarbij Turkije zich moet realiseren dat dit
ook consequenties zal hebben voor zijn troepenmacht op het eiland.De AIV beveelt de Nederlandse regering aan dat de EU:1. Turkije meedeelt dat onderhandelingen over uiterlijk 24 maanden of
zoveel eerder als mogelijk is zullen aanvangen, indien het land heeft voldaan
aan een aantal gespecificeerde actiepunten, gebaseerd op de politieke Kopenhagencriteria.1 Daarbij zou de EU moeten aangeven dat hierna
geen nieuw Raadsbesluit nodig is voor het openen van de onderhandelingen;2. Turkije duidelijk maakt dat lidmaatschap aanzienlijk langer op zich
zal laten wachten dan bij andere toetreders het geval is geweest;3. geen toetredingsdatum noemt;4. ijkpunten inbouwt op het gebied van de politieke Kopenhagencriteria.
Met gebruik van een «ijkpuntenkaart» moet de nadruk liggen op
het meten van feitelijke toepassing van wetgeving;5. deze ijkpunten zo construeert dat de onderhandelingen worden opgeschort
telkens wanneer bij één van de ijkpunten blijkt dat Turkije
de overeengekomen doelstellingen (nog) niet heeft bereikt. Lidmaatschap is
nooit een onomkeerbaar automatisme na het begin van onderhandelingen maar
altijd het gezamenlijke doel;6. helder vaststelt dat de hoofdstukken van het acquis tijdens de onderhandelingsfase
daadwerkelijk en successievelijk dienen te worden afgesloten en dat de Unie
zich niet tevreden stelt met slechts toezeggingen en beloftes die dit doen.
De EU moet zich dus aan de eigen spelregels houden.AppreciatieHet kabinet waardeert het eigen initiatief van de AIV om in de aanloop
naar de Europese Raad in december een vervolgadvies over Turkije uit te brengen.
In combinatie met het eerste rapport geeft het een interessant overzicht van
de ontwikkelingen in Turkije over een langere periode. Het kabinet is van
mening dat het rapport een goede analyse geeft van de rol en positionering
van het leger in deze hervormingen. Het advies adresseert een aantal belangrijke
vragen en zorgen die in de Nederlandse maatschappij, evenals in diverse andere
lidstaten leven.Het vervolgadvies vormt in combinatie met de andere rapporten die dit
jaar verschenen (Commissie, WRR, SER) een nuttige bijdrage aan de formulering
van een gefundeerde en gebalanceerde Nederlandse positie.Het advies van de AIV aan het Voorzitterschap om te proberen een Cypriotisch
veto te voorkomen is in lijn met de Nederlandse doelstellingen. Dat geldt
echter niet voor het advies van de AIV aan het Voorzitterschap initiatieven
te ontwikkelen langs de lijnen van het Annan-plan. Het kabinet vindt dat het
mandaat hiervoor nog altijd bij de VN ligt. Ook is het kabinet van mening
dat een oplossing in eerste instantie van het eiland moet komen, en dat de
EU hierbij slechts een ondersteunende en stimulerende rol kan spelen.De aanbevelingen van de AIV komen op veel punten overeen met het Commissierapport
over Turkije dat op 6 oktober werd gepresenteerd. Er zijn echter ook
enkele belangrijke verschillen. Het Commissierapport stelt dat Turkije, op
voorwaarde dat zes gespecificeerde wetten in werking treden, in voldoende
mate beantwoordt aan de politieke Kopenhagencriteria, en adviseert tot het
openen van de onderhandelingen. De AIV stelt niet expliciet dat Turkije (in
voldoende mate) aan de politieke Kopenhagen criteria beantwoordt, maar noemt
een aantal aanbevelingen voor het moment waarop dat wel het geval zal zijn.
In tegenstelling tot de AIV, die een termijn van maximaal 24 maanden noemt,
geeft de Commissie geen termijn waarbinnen de onderhandelingen gestart zouden
moeten worden. Beide rapporten adviseren een controlemechanisme in te bouwen
in het onderhandelingskader (ijkpunten/monitoring, opschorting/noodrem) om
zo de voortgang van de hervormingen te controleren en te waarborgen. Ten aanzien
van de voorgestelde ijkpunten merkt het kabinet op dat een aantal van deze
punten inmiddels reeds verouderd is, aangezien het AIV advies veelal gebaseerd
is op gegevens die zijn gepubliceerd in 2003. Het kabinet is van mening dat de Europese Raad in december a.s. kan besluiten
dat met Turkije toetredingsonderhandelingen kunnen worden geopend zodra de
bedoelde zes wetten in werking zullen zijn getreden, omdat alsdan Turkije
in voldoende mate aan de politieke Kopenhagencriteria beantwoordt. Indien
dit niet het geval is wordt de start van de onderhandelingen uitgesteld tot
het moment waarop Turkije wél aan de voorwaarden voldoet. Het is mogelijk
dat dit langer dan 24 maanden duurt.Het kabinet onderschrijft de aanbeveling van de AIV dat, in het geval
van een positief besluit in december, het belangrijk is om eerlijk te zijn
over het feit dat er sprake zal zijn van een langdurig proces waarvoor de
tijd moet worden genomen om zo tegenslagen en teleurstellingen te voorkomen.
Het kabinet kan zich ook vinden in het advies geen streefdatum voor toetreding
te noemen.Het kabinet onderschrijft de aanbeveling dat er een mogelijkheid moet
worden ingebouwd om indien noodzakelijk de onderhandelingen op te schorten.
De modaliteiten hiervan zullen in samenspraak met de andere lidstaten en de
Commissie nader moeten worden gedefinieerd.Tot slot kan het kabinet zich vinden in de aanbeveling van de AIV dat
tijdens de onderhandelingsfase hoofdstukken dienen te worden afgesloten op
basis van daadwerkelijke aanpassing van wetgeving en implementatie van het
acquis. Ook de Commissie beveelt zulks aan.WRR rapportDe WRR heeft op 1 juni 2004 het rapport «De Europese Unie,
Turkije en de Islam» gepubliceerd, dat ingaat op de vraag of het feit
dat de meerderheid van de bevolking moslim is een belemmering vormt voor de
toetreding van Turkije tot de Europese Unie. Het kabinet verwelkomt dit rapport
als een positieve bijdrage aan de informatievoorziening betreffende de relatie
tussen Turkije en Europa, alsmede aan de discussie over dit onderwerp. Het
rapport is des te relevanter omdat ook in Nederland een debat – zowel
in maatschappelijke als politieke kringen – over dit onderwerp plaatsvindt.Het kabinet is van mening dat het rapport een goed inzicht geeft in de
plaats van de islam in de Turkse samenleving en de verhouding tussen staat
en godsdienst in Turkije. Een dergelijk inzicht is nuttig voor de discussie
over de relatie tussen Turkije en de EU; zoals de WRR zelf al constateert
dient wel een onderscheid gemaakt te worden tussen deze discussie en de beslissing
van de Europese Raad in december 2004 over het al of niet openen van onderhandelingen
met Turkije over EU-lidmaatschap. Deze laatste beslissing zal worden genomen
op grond van een oordeel over de vraag of Turkije aan de politieke Kopenhagencriteria
voldoet. De religie van de meerderheid van de Turkse bevolking is geen onderdeel
van deze criteria. Het kabinet acht het echter van belang – mede gezien
het belang van Europa als gemeenschap van waarden, waarover door de regering
een internationale discussie geëntameerd is – dat duidelijk wordt
dat de manier waarop religie zich in Turkije manifesteert niet strijdig is
met de waarden die ten grondslag liggen aan de Europese samenwerking. Het
WRR-rapport kan als aanvullende informatie worden gebruikt bij de analyse
in het rapport van de Commissie hierover.Het rapport bevat een aantal verhelderende observaties. Allereerst is
van belang dat wordt vastgesteld dat religie geen deel uitmaakt van de gemeenschappelijke
EU-waarden. Het is juist de vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst die
tot de grondrechten behoort1. Teneinde die vrijheid
te waarborgen is een scheiding van de bevoegdheidssferen van de geloofgemeenschap
en van de staat noodzakelijk, vaak geformuleerd als «scheiding van kerk
en staat». De manier waarop hier binnen de EU invulling aan gegeven
wordt blijkt uitermate divers. Er bestaat derhalve geen Europees
model waaraan Turkije kan worden getoetst. Wel kan worden bekeken of er zich
in Turkije ontwikkelingen voordoen die de verhouding van de Turkse Islam met
de voor de EU essentiële waarden negatief beïnvloeden.De WRR constateert dat de scheiding tussen kerk en staat in Turkije niet
minder rigoureus is dan in Frankrijk (waarvan het laïcisme overigens
model heeft gestaan voor de grondwet van de Republiek Turkije). Het principe
van de seculiere democratische rechtsstaat is in Turkije stevig geworteld.
In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht is de ontwikkeling van de democratische
rechtsstaat in Turkije niet iets van de laatste decennia of van de Republiek
Turkije. De ontwikkeling is al in gang gezet in de Ottomaanse tijd en vertoont
zowel een grote parallellie als een aanzienlijke gelijktijdigheid met de West-Europese
geschiedenis.Uit de analyse van de WRR blijkt dat de islam in Turkije de ontwikkeling
van een moderne rechtsstaat niet in de weg heeft gestaan, maar tot op heden
juist mee heeft helpen bevorderen. Van belang is de constatering dat de opkomst
van de islam als politiek relevant verschijnsel, zoals die zich in Turkije
heeft voorgedaan, niet zozeer voortkomt uit het karakter van de islam zelf
of uit een toegenomen godsdienstbeleving; deze opkomst lijkt meer te maken
te hebben met sociaal-economische factoren alsmede met het feit dat vanaf
de jaren zestig de belemmeringen binnen het democratische proces voor een
dergelijke beweging langzamerhand werden opgeheven. Tevens is de constatering
van belang dat de islam in Turkije divers is. Wanneer verwezen wordt naar
het «islamitisch» karakter van Turkije, dient men zich te realiseren
dat er een verscheidenheid aan islamitische stromingen bestaat, variërend
van zeer orthodox tot uitermate liberaal.Voor de islamitische politieke partijen
die de afgelopen decennia ontstonden, vormde het principe van scheiding van
religie en staat een belangrijk gegeven. De huidige regeringspartij AKP ziet
volgens de WRR secularisme als het principe van vrijheid dat verschillen van
geloof, cultuur en meningen mogelijk maakt. De WRR concludeert dat er geen
aanwijzingen zijn dat bij een versoepeling van de restricities op het democratisch
proces en een geleidelijk terugtreden van het leger de Turkse islam zijn over
het algemeen gematigde karakter zal verliezen. De overgrote meerderheid van
de bevolking steunt het seculiere karakter van de staat; gewelddadig islamitisch
fundamentalisme heeft slechts weinig aanhangers.Op grond van de bovenstaande overwegingen concludeert de WRR dat het gegeven
dat Turkije een land is met een bevolking van in meerderheid moslims, geen
belemmering vormt voor toetreding tot de EU.Het kabinet deelt deze conclusie. De Europese waardengemeenschap beperkt
zich niet tot bepaalde religies, zolang de religie de waarden erkent waarop
de gemeenschap gegrondvest is. De analyse van de WRR laat overtuigend zien
dat de islam zoals die door de bevolking van Turkije wordt aangehangen zeer
divers in zijn verschijningsvormen is. De overgrote meerderheid van de Turkse
bevolking hangt een gematigde vorm van de islam aan. Er zijn geen aanwijzingen
dat dit zal veranderen naarmate de thans nog in Turkije bestaande beperkingen
van de democratie en vrijheid van godsdienst verder versoepeld worden.Dit betekent niet dat het kabinet geen risico's ziet. Zoals in veel landen
bestaan er ook in Turkije personen en groeperingen die onder het mom van religie
geweld gebruiken. Dit dient echter veeleer als een misbruik van religie dan
als vorm van religie gezien worden. De regeringen van EU-lidstaten en kandidaatlidstaten
trachten met elkaar deze uitwassen te bestrijden. De WRR wijst er terecht
op dat in Turkije een spanningsveld bestaat tussen vergaande
controle van de staat op de religie – die onder meer als doel heeft
dergelijke uitwassen te voorkomen – en de vrijheid van godsdienst, één
van de basiswaarden van de Europese Unie. De Nederlandse regering deelt de
zorgen over de gevolgen van de staatscontrole op religie voor zowel islamitische
als niet-islamitische groeperingen en heeft in haar contacten met de Turkse
regering hier regelmatig uiting aan gegeven. De veranderingen van de afgelopen
jaren zijn hoopgevend, maar de Europese Unie zal, ook na het openen van toetredingsonderhandelingen,
nauwlettend blijven volgen of de mate van vrijheid van godsdienst –
niet alleen voor islamitische groeperingen, maar evenzeer voor niet-islamitische
groeperingen – ook in de praktijk aansluit bij de EU-uitgangspunten.
Dit zal gebeuren in het kader van het monitoringsproces van de politieke Kopenhagencritera.
Zoals bekend stelt de Commissie voor een «noodrem» toe te passen
in het geval de voortgang op gebied van de politieke criteria te wensen overlaat.De WRR sluit het rapport af met een vooruitblik over de vraag of een eventueel
EU-lidmaatschap van Turkije relevant is voor de relatie tussen het Westen
en de islamitische wereld. Zij kondigt aan hier in een apart rapport op terug
te komen. In hoofdlijnen steunt het kabinet de redenering van de WRR dat een
eventuele Turkse toetreding een positief signaal voor islamitische landen
is, dat de Europese waardengemeenschap geen exclusief christelijke club is;
tegelijk constateert de WRR terecht dat dit niet bekent dat Turkije ook meteen
een model voor andere landen zal zijn. Het kabinet is van mening dat het noch
het Westen noch de islamitische wereld een duidelijke eenheid vormen. De relatie
tussen het Westen en de islamitische wereld is gebaseerd op een groot aantal
verschillende factoren, waardoor het niet eenvoudig is te voorspellen welke
invloed een eventueel Turks lidmaatschap zal hebben. Het is derhalve te vroeg
om hier definitieve uitspraken over te doen. Het kabinet ziet een nader onderzoek
naar deze vraag door de WRR met belangstelling tegemoet.Concluderend kan gesteld worden dat het rapport steun geeft aan de visie
van het kabinet dat de religie van de Turkse bevolking geen belemmering is
voor een Turks EU-lidmaatschap. De terechte opmerkingen over de wijze waarop
de staat omgaat met religie sluiten aan bij de inzet van het kabinet dat ook
na de start van de onderhandelingen met Turkije godsdienstvrijheid een belangrijk
aandachtspunt blijft vormen bij de monitoring van de voortgang op gebied van
de politieke criteria. DiyanetDe Kamer heeft gevraagd naar nadere informatie over Diyanet en naar de
wijze waarop de werkzaamheden daarvan zich verhouden tot de politieke Kopenhagen-criteria
en met het acquis. De Diyanet is het Turkse Directoraat voor Religieuze Zaken
welke in 1924 bij wet opgericht. Het seculiere karakter van de Turkse Republiek
is destijds constitutioneel vastgelegd om deze tegen inmenging in staatszaken
door de islam te bewaken. In aanvulling op hetgeen al is gezegd in de paragraaf
over het WRR-rapport spreekt vanzelf dat het kabinet de interactie tussen
staat en godsdienst (die o.m. vorm krijgt in en door Diyanet) nauwlettend
blijft volgen omdat hervormingen op dit vlak met de nodige zorgvuldigheid
gepaard moeten gaan.Het is geen zelfstandig ministerie; het rapporteert aan een van de staatsministers,
momenteel Mehmet Aydin, die op zijn beurt verbonden is aan het Prime Ministers
Office. De Diyanet telt meer dan 88 000 stafleden, waarvan ruim 62 000
(incl. imams in binnen- en buitenland) verbonden zijn aan de meer dan 75 000
moskeeën die onder haar beheer vallen. Ook de zgn. religieuze attachés
van Turkse ambassades en consulaten zijn in dienst van dit directoraat,
dat een van de grootste budgetten van de Turkse (civiele) bureaucratie heeft.De Diyanet houdt zich vanouds bezig met zaken die het Islamitische geloof
van de Turken aangaan, incl. de wijze van het belijden van het geloof en morele
beginselen. Het informeert het publiek over religieuze zaken (o.m. d.m.v.
literatuur maar ook via een telefonische antwoorddienst ) en wijst de gebedsplaatsen
aan, waarvan het ook het beheer doet, organiseert Haji reizen, doet onderzoek,
organiseert korancursussen – als enige in Turkije daartoe gemachtigd,
houdt seminars en conferenties over o.a. inter-religieuze verdraagzaamheid
en begrip, enz. De Diyanet geeft ook zogenoemde fatwa's uit over de (slechte)
behandeling van vrouwen, dierenmishandeling en het slachten van dieren tijdens
het Offerfeest, incl. de sanitaire vereisten daarbij. Toen de discussie over
eerwraak (in vooral Zuid-oost Turkije) oplaaide zorgde de Diyanet ervoor dat
de imams daarover in de moskeeën een afwijzend standpunt verkondigen.De taken worden uitgeoefend volgens de beginselen van de Turkse grondwet,
dus in lijn met de seculiere gedachte: neutraal staan ten opzichte van politieke
standpunten in Turkije en daarbuiten; eenheid en verzoening nastreven en verschillen
accepteren als rijkdom; stabiliteit, vrede en nationale eenheid bevorderen;
ethisch gedrag stimuleren.XNoot1Dit is sinds 1999 benadrukt door de conclusies van de Raad in Helsinki,
waarin staat dat «Turkije een kandidaat-lidstaat is die voorbestemd
is om toe te treden tot de EU op basis van dezelfde criteria als die welke
voor andere kandidaat-lidstaten gelden», het sterke commitment van de
Turkse regering aan de Kopenhagencriteria, en de conclusies van de Raad van
Kopenhagen in 2002, waarin de ER van december 2004 wordt aangewezen als besluitmoment
t.a.v. het voldoen van Turkije aan de Kopenhagencriteria.XNoot1De AIV noemt een aantal actiepunten als minimumeisen, op het gebied van
rechtshandhaving, verenigingen die opkomen voor internationaal erkende culturele
rechten, intrekking van voorbehoud bij BUPO en ESOCUL rechten, effectieve
toegang tot radio- en televisie-uitzendingen in andere talen dan het Turks,
effectieve bestrijding en vervolging van foltering en wrede en onmenselijke
behandeling, aanpassing toezicht regering op verenigingen en NGO's op basis
van Raad van Europa jurisprudentie, uitroeiing van geweld tegen vrouwen, wijzigingen
strafwet, afschaffing staatsveiligheidsrechtbanken, procesgang in overeenstemming
brengen met EVRM, overname van werknemers- en vakbondsrechten van ILO en Raad
van Europa.XNoot1Hiermee wordt overigens geen uitspraak gedaan over de geschiedenis van
de totstandkoming van de waardengemeenschap en de rol van religie hierin;
het is een vaststelling van de huidige situatie. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23987-43.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl