Kwaliteitszorg hoger onderwijs; Rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27010, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

17-02-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

27010 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoud 1 EINDCONCLUSIES EN AANBEVELINGEN1.1 Het onderzoek1.2 Conclusies1.3 Aanbevelingen1.4 Slotopmerking1.5 Reacties minister, VSNU en HBO-Raad1.6 Nawoord Rekenkamer2 HET EXTERNE KWALITEITSZORGSTELSEL3 INZICHT MINISTER IN KWALITEIT HOGER ONDERWIJS3.1 Inleiding3.2 Visitatierapporten3.3 Rapportages Inspectie3.4 Nieuwe afspraken3.5 Verwerking adviezen Inspectie door ministerie3.5.1 Algemeen3.5.2 Opleidingsbevindingen3.5.3 Stelselbevindingen3.6 Conclusie4 KWALITEITSVERBETERING OPLEIDINGEN4.1 Inleiding4.2 Opvolgen aanbevelingenTabel: Invoering maatregel per opleiding 4.3 Van aanbeveling tot maatregel4.4 Waardering visitatiecommissies4.5 Conclusie
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27010Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 54 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 010Kwaliteitszorg hoger onderwijsnr. 2RAPPORTInhoud 1Eindconclusies en aanbevelingen41.1Het onderzoek4 1.2Conclusies4 1.3Aanbevelingen51.4Slotopmerking6 1.5Reacties minister, VSNU en HBO-Raad6 1.6Nawoord Rekenkamer7    2Het externe kwaliteitszorgstelsel8   3Inzicht minister in kwaliteit hoger onderwijs103.1Inleiding10 3.2Visitatierapporten103.3Rapportages Inspectie10 3.4Nieuwe afspraken11 3.5Verwerking adviezen Inspectie door ministerie12 3.5.1Algemeen123.5.2Opleidingsbevindingen123.5.3Stelselbevindingen12 3.6Conclusie13   4Kwaliteitsverbetering opleidingen154.1Inleiding15 4.2Opvolgen aanbevelingen154.3Van aanbeveling tot maatregel16 4.4Waardering visitatiecommissies16 4.5Conclusie171 EINDCONCLUSIES EN AANBEVELINGEN1.1 Het onderzoekHet hoger onderwijs bestaat uit het wetenschappelijk onderwijs (WO) en
het hoger beroepsonderwijs (HBO). De instellingen in het hoger onderwijs hebben
vanaf 1985 meer bestuurlijke autonomie gekregen, mét de verplichting
om zich te verantwoorden over de kwaliteit van het onderwijs. Er kwam een
kwaliteitszorgstelsel, dat door de onderwijsinstellingen zelf onderhouden
zou worden. Dit stelsel bestaat uit een periodieke cyclus van zelfevaluaties
door de instellingen en daarop aansluitende beoordeling van het onderwijs
door een visitatiecommissie van externe deskundigen. De rapporten over de
visitaties zijn openbaar. Het geheel wordt georganiseerd en gecoördineerd
door de Vereniging van Nederlandse universiteiten (VSNU) en door de HBO-Raad.
De Inspectie van het onderwijs ziet namens de minister toe op het stelsel.De Rekenkamer heeft onderzocht:• of het externe-kwaliteitszorgstelsel de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen1 zoals de bedoeling is
in staat stelt om de kwaliteit in het hoger onderwijs te volgen. Hij moet
immers mede op basis van dit stelsel zijn wettelijke verantwoordelijkheid
dragen voor de deugdelijkheid van het onderwijs en voor de besteding van de
publieke middelen door het hoger onderwijs;• of de onderwijsinstellingen de aanbevelingen ter verbetering die
de externe kwaliteitszorg oplevert daadwerkelijk uitvoeren.1.2 ConclusiesUit het onderzoek bleek dat het stelsel van externe kwaliteitszorg in
het hoger onderwijs een toereikend instrument is voor de minister om tegen
relatief geringe kosten te bewaken dat de instellingen de hen toebedeelde
verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het onderwijs waarmaken. De minister
krijgt een van de beoordeling door de visitatiecommissie afgeleid beeld van
de kwaliteit van individuele opleidingen. De Inspectie beoordeelt de visitatierapporten,
adviseert op basis van de oordelen in deze rapporten de minister en houdt
toezicht op het uitvoeren van verbeteringsmaatregelen door de onderwijsinstellingen.
De Rekenkamer is van mening dat het stelsel de minister in staat stelt om
binnen de wettelijke en bestuurlijke kaders van het hoger onderwijs zijn verantwoordelijkheid
te dragen voor de deugdelijkheid van het onderwijs en voor de besteding van
de publieke middelen die het hoger onderwijs ontvangt.De verbeterfunctie van het stelsel komt goed tot haar recht. In de onderzochte
gevallen bleken de aanbevelingen uit de visitatierapporten aantoonbaar en
in voldoende mate door te werken in het onderwijskundig proces.Ondanks haar overwegend positieve algemene oordeel over het kwaliteitszorgstelsel,
heeft de Rekenkamer enkele belangrijke aanmerkingen op de werking ervan.• De visitatierapporten in het WO zijn slecht onderling vergelijkbaar.
Dit geldt zowel voor rapporten over opleidingen in dezelfde visitatiedomeinen,
als voor opeenvolgende rapporten over één onderwijsinstelling.
Die onderlinge vergelijkbaarheid van visitatierapporten vindt de Rekenkamer
een belangrijk punt, omdat op die manier een beeld kan worden gevormd van
de ontwikkelingen in de kwaliteit van het onderwijs door de jaren heen. Dat
dit beeld nu ontbreekt vindt de Rekenkamer een gemis.• Juist de onderwijsinstellingen waar het kwaliteitszorgsysteem al
behoorlijk ontwikkeld is bleken zich minder aangesproken te voelen door de
beoordelingen van de visitatiecommissie. Een onderscheiding voldoende/onvoldoende
blijkt in de praktijk wel een voldoende prikkel voor opleidingen die zich
op die grens bevinden, maar opleidingen die «voldoende» scoren
biedt het geen stimulans voor verdere verbetering• De wijze waarop de Inspectie beslist of een onderwijsinstelling
in aanmerking komt voor toezichtsactiviteiten vormt een zwakke schakel. Uitgaand
van de oordelen in de visitatierapporten beoordeelt de Inspectie de toereikendheid
van de reacties die de onderwijsinstellingen hierop geven. Wanneer zij zo'n
reactie niet toereikend vindt, komt de onderwijsinstelling in aanmerking voor
het predikaat «zorglijk». Hoe de oordelen uit het visitatierapport
en de reactie van de onderwijsinstelling worden gewogen om tot deze beslissing
te komen, wordt niet vastgelegd. Regels om in soortgelijke gevallen uniform
te handelen zijn er niet. Het is dus ook niet duidelijk of deze beslissingen
onderling vergelijkbaar zijn.1.3 AanbevelingenOm de vergelijkbaarheid van de visitatierapporten te verbeteren beveelt
de Rekenkamer de VSNU en de HBO-raad aan de definities en normen nauwkeuriger
te formuleren. De visitatiecommissies zouden deze uitgewerkte normen en definities
zorgvuldig moeten toepassen.Om de stimulerende werking van het kwaliteitzorgstelsel voor met name
de «betere» opleidingen te vergroten zou er een meer uitgewerkt
beoordelingssysteem moeten komen. Daarmee zou ook de onderlinge vergelijkbaarheid
van de opleidingen gediend zijn. Het visitatieprotocol 2000–2005 voor
het wetenschappelijk onderwijs en het basis-beoordelingskader voor visitaties
in het HBO komen aan beide punten reeds tegemoet: deze bevatten meer uitgewerkte
concrete normen met een meerpuntsschaal om het oordeel op te scoren.Bij de Inspectie zijn maatregelen nodig om het inzicht in de totstandkoming
van haar oordelen te verbeteren. Een aantal maatregelen zijn reeds in gang
gezet. Dit is des te meer van belang omdat door de nieuwe afspraken die in
december 1998 tussen alle betrokken partijen zijn gemaakt het verkeer tussen
de inspectie en instellingen directer is geworden.De Rekenkamer heeft naast de bovengenoemde aanbevelingen om de werking
van het kwaliteitszorgstelsel nog verder te verbeteren ook nog enkele aanbevelingen
om de uitvoering van het stelsel te verbeteren.Ten eerste zou de Inspectie zich erop moeten toeleggen om meer binnen
de behandeltermijnen te werken, zeker nu op basis van nieuwe afspraken met
de VSNU en de HBO-Raad de procedures verder worden gestroomlijnd.Ten tweede zouden de Inspectie en VSNU/HBO-Raad tot een afspraak moeten
komen over het toezicht op de volledigheid van de visitaties. Nu denkt iedere
partij dat de ander daarop toeziet, zodat niet gewaarborgd is dat alle onderwijsinstellingen
die gevisiteerd moeten worden ook echt een visitatiecommissie op bezoek krijgen.De minister van Onderwijs ten slotte zou jaarlijks uit eigen beweging
(en niet zoals nu op verzoek van de Kamer) in reactie op de bevindingen van
de inspectie een jaarlijks beleidsstandpunt moeten formuleren over de kwaliteit
van het hoger onderwijs en de ontwikkelingen daarin.1.4 SlotopmerkingDe minister streeft naar een verdere autonomievergroting van onderwijsinstellingen
en deregulering van onderwijswetgeving. Dat vereist een nieuw evenwicht tussen
autonomie en verantwoording van onderwijsinstellingen. Tegen die achtergrond
schetst de minister in de nota «Variëteit en waarborg: voorstellen
voor de ontwikkeling van het toezicht op onderwijs» de vernieuwde rol
en positie van de Inspectie. Er komt een toezichtwet waarin als toetsingskader
voor de Inspectie de kenmerken van goed onderwijs worden vastgelegd. Dat houdt
voor het onderwijs in dat er uitgewerkte kenmerken, normen en indicatoren
komen voor de minimale eisen van de onderwijskwaliteit. Vooralsnog is geen
onderwijssector hiervan uitgezonderd.Voor het Hoger Onderwijs zal de inhoud van de toezichtswet mede afhangen
van de uitwerking van de plannen voor een accrediteringsstelsel in het hoger
onderwijs die werden aangekondigd in het HOOP 2000.Over de nota «Variëteit en waarborg» moet nog besluitvorming
plaats vinden in de Tweede Kamer. Ook heeft de Onderwijsraad advies uitgebracht
over deze nota. De Onderwijsraad is van mening dat geen onderscheid gemaakt
mag worden tussen deugdelijkheidseisen en overige kwaliteitseisen en dat bovendien
alle kwaliteitseisen een wettelijke basis dienen te hebben. Het feit dat de
ontwikkeling van het stelsel er mede toe heeft geleid dat de normen in de
loop der tijd scherper en duidelijker zijn geworden, kan naar de mening van
de RekenkamerAls vingerwijzing worden gezien dat er in ieder geval een nadere specificatie
van kwaliteitseisen moet plaatsvinden. Het specificeren van kwaliteitseisen
bevordert volgens de Rekenkamer de vergelijkbaarheid en inzichtelijkheid van
de rapportage van de Inspectie en de visitatiecommissies.1.5 Reacties minister, VSNU en HBO-RaadDe minister onderschreef de conclusies en de aanbevelingen van de Rekenkamer.
Hij was van mening dat deze eveneens goed aansloten bij de plannen voor vernieuwing
van de kwaliteitszorg in het HOOP 2000.De minister deelde mede dat de aanbevelingen reeds werden uitgevoerd of
dat er acties waren gestart ter verbetering van het toezicht. In reactie op
de aanbeveling om jaarlijks een beleidsstandpunt te formuleren over de kwaliteitszorg
zei de minister dat hij de bestaande praktijk voort wil zetten en alleen een
standpunt formuleert als daartoe aanleiding is.De VSNU was verheugd met de conclusie van de Rekenkamer dat de externe
kwaliteitszorg in het WO in grote lijnen goed functioneert. De aanbevelingen
sloten naar haar mening aan op de in gang gezette ontwikkelingen binnen de
externe kwaliteitszorg. Het viel haar op dat er in het onderzoek geen aandacht
is besteed aan de samenhang met de externe kwaliteitsbeoordeling van het onderzoek
in het WO. Er zou verder behoedzaamheid betracht moeten worden bij het vastleggen
van minimumkwaliteitseisen. door een expliciet geformuleerd beoordelingskader,
waarbij ook standaarden worden beoordeeld zullen naar verwachting van de vsnu
visitatiecommissies nog meer op vergelijkbare wijze de kwaliteit van opleidingen
vaststellen. De VSNU zei in de toekomst geen invloed meer te hebben op de
volledige dekkendheid van het stelsel omdat instellingen zich ook door andere
instanties dan de vsnu kunnen laten beoordelen. Zij achtte het een taak van
de inspectie om er op toe te zien dat iedere opleiding een kwaliteitskeurmerk
verwerft.De HBO-raad wees in zijn reactie op een aantal feitelijke onjuistheden.
Het rapport is op die punten herzien.Verder schreef de raad dat de conclusie van de Rekenkamer dat het stelsel
geen stimulans biedt voor verdere verbetering voor opleidingen die voldoende
scoren, voor de HBO-Raad geen herkenbaar punt was.1.6 Nawoord RekenkamerDe Rekenkamer is verheugd met de instemmende reacties van de minister
van OC&W, de VSNU en de HBO-Raad op haar conclusies en aanbevelingen.De minister volgde de aanbeveling niet op om jaarlijks een standpunt te
formuleren over de kwaliteit van het hoger onderwijs. Volgens de VSNU en de
HBO-Raad leiden de nieuwe richtlijnen voor de visitaties tot een betere vergelijkbaarheid
van oordelen en visitatierapporten. De Rekenkamer roept de minister daarom
op om de aanbeveling te heroverwegen. Als de visitatiecommissies deze richtlijnen
toepassen dan zou de minister op basis van de rapporten, in combinatie met
de bevindingen van de inspectie, systematisch en periodiek een standpunt moeten
kunnen innemen over de ontwikkeling van de kwaliteit van het hoger onderwijs. ConclusieAanbevelingToezegging Het stelsel stelt
de minister in staat om verantwoordelijkheid te dragen voor de deugdelijkheid
van het hoger onderwijs en voor de besteding van de publieke middelen     De Rekenkamer mist een jaarlijks beleidsstandpunt van de minister over de
ontwikkeling van de kwaliteit van het hoger onderwijsDe minister zou jaarlijks uit eigen beweging een beleidsstandpunt moeten formuleren
over de kwaliteit van het hoger onderwijs en de ontwikkelingen daarinDe minister geeft er de voorkeur aan om de bestaande praktijk
voort te zetten   Aanbevelingen uit de visitatierapporten
werken aantoonbaar en in voldoende mate door in het onderwijskundig proces     De visitatierapporten in het wetenschappelijk onderwijs waren
slecht vergelijkbaar en leveren geen beeld op van de ontwikkelingen in de
kwaliteitVSNU en HBO-Raad moeten hun definities
en normen nauwkeuriger definiëren De visitatiecommissies zouden die zorgvuldig
moeten toepassenDe vergelijkbaarheid van de visitatierapporten
zal toenemen met de invoering van het visitatieprotocol 2000–2005 (VSNU)
en het basis-beoordelingskader (HBO-raad).    Er is onvoldoende
stimulans voor verdere verbetering voor onderwijsinstellingen met een behoorlijk
ontwikkeld kwaliteitszorgsysteemEr moet een meer
uitgewerkt beoordelingssysteem moeten komen. Het visitatieprotocol 2000–2005 en het basis-beoordelingskader voorzien
ook hierin.   De inspectie legt niet duidelijk
vast hoe zij op basis van het visitatierapport en de reactie daarop van de
instellingen een beslissing neemt over toezichtactiviteiten. Inspectie moet maatregelen treffen om inzicht in de totstandkoming
van oordelen te verbeterenDe inspectie heeft procedures
en formats vastgelegd in een intern handboek. Er wordt een referentiekader
voor inspecteurs en medewerkers ontwikkeld. Er komen rapporten van bevindingen
op basis waarvan de inspectie tot een oordeel komt. Implementeren van een
werkwijze waarin de intersubjectiviteit in de projectteams groter wordt.    De inspectie werkt niet altijd binnen de afgesproken
behandeltermijnenInspectie moet maatregelen treffen
om meer binnen de behandeltermijnen te werken    Het is niet duidelijk wie controleert of alle onderwijsinstellingen
ook daadwerkelijk gevisiteerd wordenInspectie,
VSNU en HBO-Raad moeten afspraken maken over het toezicht op de volledigheid
van de visitatiesDe inspectie rapporteert over
de volledigheid van het visitatiestelsel met ingang van de jaarverslagen 1998
(verschenen in 1999)2 HET EXTERNE KWALITEITSZORGSTELSELHet externe kwaliteitszorgstelsel heeft twee functies:– Via regelmatige, openbare, betrouwbare en onafhankelijke oordelen
over de kwaliteit leggen de opleidingen verantwoording af over de besteding
van de publieke middelen (de verantwoordingsfunctie);– De kwaliteitszorg moet de opleidingen helpen bij het bepalen van
de kwaliteit van de werkzaamheden en het nemen van maatregelen voor verbetering
van de kwaliteit (de verbeterfunctie).Het stelsel moet landelijk dekkend zijn voor alle disciplines, opleidingsclusters
en -sectoren in het hoger onderwijs.De Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW, Staatsblad
1992, 593) legt de verantwoordelijkheid voor de kwaliteitszorg bij de onderwijsinstellingen
Deze kiezen zelf hoe zij vorm geven aan de kwaliteitszorg met inachtneming
van het in de wet gestelde. De instellingen hebben ervoor gekozen om de externe
kwaliteitszorg door hun koepelorganisaties (de VSNU en de HBO-Raad) te organiseren.
Die stellen onder andere in overleg met de opleidingen de visitatiecommissie
in, bewaken de procedures volgens het visitatieprotocol en brengen het eindrapport
uit.De Inspectie gaat na of de visitaties voldoen aan de eisen1.Zij bekijkt aan de hand van de bevindingen van de visitatiecommissie welke
tekortkomingen er zijn bij de opleidingen. Als er ernstige tekortkomingen
zijn, vraagt de inspectie de opleidingen om een reactie op het rapport en
naar de voorgenomen maatregelen voor verbetering. Heeft de inspectie onvoldoende
vertrouwen in de kunde en de wil van het opleidingsbestuur om de problemen
op te lossen dan meldt zij dit aan de minister. De minister overlegt met die
opleidingen en maakt met hen zo nodig afspraken voor verbeteringen. De Inspectie
gaat twee jaar na publicatie van het visitatierapport na wat er terecht is
gekomen van de maatregelen die door de instellingen zijn aangekondigd in reactie
op het rapport. Zo nodig informeert de Inspectie de minister. De minister
kan de opleidingen een waarschuwing geven en rechten ontnemen als blijkt dat
het onderwijs «gedurende een reeks van jaren» onvoldoende is.De Inspectie publiceert haar bevindingen over de toetsing van de visitaties
van het afgelopen jaar en de evaluatie van de maatregelen van de visitaties
van twee jaar daarvoor jaarlijks in rapporten over de kwaliteitszorg in het
WO en in het HBO. De Inspectie neemt de hoofdlijnen van de rapporten kwaliteitszorg
op in het jaarlijkse Onderwijsverslag waarin zij rapporteert over de staat
van het onderwijs in ons land.De minister formuleert als de Tweede Kamer daarom vraagt een beleidsstandpunt
over de jaarlijkse Inspectierapporten voor het WO en HBO dat hij aan de Tweede
Kamer stuurt.Kenmerkend voor het stelsel en de bestuurlijke verhoudingen waarbinnen
het functioneert is dat er geen (wettelijke) definitie van kwaliteit is in
het hoger onderwijs. Er zijn wel richtlijnen van de VSNU en HBO-Raad voor
de visitatiecommissies, de zogenaamde visitatieprotocollen respectievelijk
basis-beoordelingskaders. Deze sluiten aan bij de vier ijkpunten waarmee de
Inspectie de visitatierapporten beoordeelt.Vervolgens stelt in het WO de visitatiecommissie een referentiekader en
kwaliteitseisen op voor de beoordeling van de opleidingen binnen een onderwijsdiscipline.
In het HBO maken de visitatiecommissies het basis-beoordelingskader domeinspecifiek.De onderwijsinstellingen dragen het merendeel van de stelselkosten. De
uitvoering van het stelsel heeft in 1997 ruim f 19,7 miljoen gekost.
Dat is 0,4% van de f 4,7 miljard aan onderwijsuitgaven in dat jaar voor
het HBO en WO. Ter vergelijking wordt vermeld dat de universiteiten in de
Verenigde Staten gemiddeld 10% van hun budget besteden aan kwaliteitszorg1.In het bedrag van f 19,7 miljoen zijn de kosten voor de maatregelen
ter verbetering van de kwaliteit niet meegeteld, maar beschouwd als reguliere
kosten van het onderwijs. Wel zijn meegenomen de (soms geschatte) kosten van
de instellingen, de VSNU en de HBO-Raad, de Inspectie en de desbetreffende
beleidsdirecties.3 INZICHT MINISTER IN KWALITEIT HOGER ONDERWIJS3.1 InleidingOnder de verantwoordelijkheid van de minister vallen zowel de afzonderlijke
opleidingen als de inrichting en het functioneren van het stelsel. Inzicht
in de kwaliteit van het hoger onderwijs impliceert dus zowel inzicht in de
kwaliteit van de afzonderlijke opleidingen als in de kwaliteitsontwikkelingen
op het niveau van de sector hoger onderwijs. Deze inzichten moeten tot stand
komen op basis van de rapportages van de Inspectie over de visitatierapporten
en over de verwerking van de aanbevelingen uit die rapporten door de onderwijsinstellingen.3.2 VisitatierapportenDe visitatierapporten vormen niet meer dan momentopnamen van de kwaliteit
van het hoger onderwijs voor een onderwijscluster in een bepaald jaar. Zij
geven geen beeld van ontwikkelingen in die kwaliteit. De Rekenkamer ging na
in hoeverre het mogelijk was om veranderingen in de kwaliteit door de jaren
heen in beeld te brengen door visitatierapporten uit een eerste en tweede
visitatieronde met elkaar te vergelijken. In het HBO was nog geen tweede visitatieronde
van start gegaan, dus op dit punt beperkte het onderzoek zich tot die opleidingen
in het WO waar een tweede visitatie was geweest. Het bleek dat de visitatierapporten
uit de eerste en die uit de tweede ronde niet zinnig met elkaar vergeleken
konden worden om uitspraken te kunnen doen over de ontwikkeling in de kwaliteit.
De paren visitatierapporten bleken niet over dezelfde onderwerpen informatie
te bevatten. Waar dat al het geval was, was niet duidelijk of de visitatiecommissie
in de eerste en tweede ronde op basis van dezelfde indicatoren had geoordeeld.Uit het Rekenkameronderzoek bleek dat de visitatierapporten aan de wettelijke
eisen van openbaarheid en regelmaat voldeden, en dat de door het rijk bekostigde
opleidingen die in aanmerking kwamen voor visitatie op enkele beargumenteerde
gevallen na alle waren gevisiteerd.Wel bleek dat geen van de betrokken partijen (VSNU en HBO-Raad, Inspectie
en beleidsdirecties) het zich tot taak rekende om te bewaken dat alle daarvoor
in aanmerking komende opleidingen worden gevisiteerd. De VSNU en de HBO-Raad
wisten aan de hand van de raadpleging van het Centraal register Opleidingen
Hoger Onderwijs, waarin alle door het rijk bekostigde opleidingen en alle
aangewezen opleidingen vermeld staan, te garanderen dat alle opleidingen in de planning van de visitaties zaten. Maar zij hadden de
verantwoordelijkheid noch het systeem om te garanderen dat die volledigheid
ook werd gerealiseerd.Of alle opleidingen werden gevisiteerd was voor de Inspectie noch voor
de beide betrokken beleidsdirecties een vraag die structureel en op systematische
wijze aandacht kreeg. Zowel de Inspectie als de beleidsdirecties gingen ervan
uit dat de VSNU en de HBO-Raad dit in de gaten hielden. De beleidsdirecties
namen op hun beurt aan dat de Inspectie hier inzicht in had en dit bewaakte.3.3 Rapportages InspectieHet toezicht van de Inspectie op de individuele instellingen voor hoger
en wetenschappelijk onderwijs wordt vormgegeven aan de hand van de visitatierapporten.
Projectteams van inspecteurs en inspectiemedewerkers in wisselende samenstelling
beoordelen of de visitatierapporten conform het visitatieprotocol
tot stand zijn gekomen. Zij gaan na of vier kwaliteitsbepalende indicatoren
in de visitatierapporten aan bod komen, namelijk:• De doelstelling en eindtermen van het onderwijs;• de inhoud van het onderwijs;• het onderwijsproces en de studeerbaarheid;• het rendement van de opleiding.Wanneer dit niet het geval is dan keurt de Inspectie het visitatierapport
af en moet er een nieuwe of een aanvullende visitatie worden gedaan. De Inspectie
bleek de visitatierapporten op hoofdlijnen consistent te hebben beoordeeld.
Dit kon worden afgeleid uit de vergelijking van de kritiekpunten in de beoordelingen
van de goedgekeurde met die in de beoordelingen van de afgekeurde visitatierapporten.Wanneer een visitatierapport is goedgekeurd, wordt op basis van de kwaliteitsoordelen
uit dat rapport én met name op basis van de reacties van individuele
onderwijsinstellingen op negatieve oordelen bekeken of mogelijk sprake is
van een zorglijke situatie bij een onderwijsinstelling. Ieder teamlid formuleert
hierover zelfstandig een mening en vervolgens worden deze met elkaar geconfronteerd
om tot een beslissing te komen of het predikaat «zorglijk» van
toepassing is. Hiermee is wel de gewenste intersubjectiviteit gewaarborgd,
maar niet de inzichtelijkheid van de besluitvorming, want hierover wordt niets
vastgelegd. Ook zijn er geen regels om te waarborgen dat in soortgelijke situaties
op dezelfde manier wordt gehandeld.De Rekenkamer vindt het een belangrijk gemis dat de rapportages van de
Inspectie geen inzicht geven in de totstandkoming van de toezichtkeuzen.Het bleek dat de Inspectie haar werkzaamheden voor de onderzochte clusters
en opleidingen niet in alle gevallen binnen de daarvoor gestelde termijnen
had afgerond. Dit kwam deels doordat de Inspectie termijnen uit eigen werkvoorschriften
overschreed, deels doordat anderen hun stukken te laat bij de Inspectie indienden.
De Rekenkamer is van mening dat de Inspectie meer aan bewaking van de tijdigheid
zou kunnen doen, zowel voor zichzelf als voor anderen die stukken moeten aanleveren.3.4 Nieuwe afsprakenOnder andere op basis van overleg tussen de Inspectie en de VSNU is inmiddels
een nieuw controleprotocol voor het Wetenschappelijk Onderwijs tot stand gekomen
met meer uitgewerkte concrete normen en een tienpuntsschaal om het oordeel
op te scoren. Dit protocol zal met ingang van het jaar 2000 de basis gaan
vormen voor de visitaties. Voor het HBO is sinds 1998 een basis-beoordelingskader
ingevoerd voor alle visitatiecommissies en voor hogescholen ten behoeve van
het opstellen van hun zelfevaluatierapporten.Verder zijn er in december 1998 afspraken met de VSNU en HBO-Raad gemaakt
over de rol van de Inspectie in het kwaliteitszorgstelsel en over een versnelling
van het bestuurlijk natraject van de visitatieprocedure. Het verkeer tussen
de inspectie en de instellingen is directer geworden. De minister wordt alleen
dan betrokken als de inspectie aanleiding ziet voor een advies aan de minister
om tot een waarschuwing tot het intrekken van rechten over te gaan.Hierdoor neemt het belang van de inzichtelijkheid van de besluitvorming
door de Inspectie toe.Verder wordt het bestuurlijk natraject in de aangescherpte procedure bekort tot één jaar waar die in de praktijk soms meer
dan twee jaar duurde. Hierdoor neemt het belang van de tijdigheid toe.De Inspectie wil de werkwijze van de inspectieteams in de sectoren WO
en HBO mede in het licht van deze nieuwe procedure protocolleren en uniformeren.
Zij wil gaan werken met zogenaamde rapporten van bevindingen waarin ook de
conclusies van de Inspectie worden vastgelegd en met een (uitgebreide) checklist
voor de evaluatie van de wijze waarop besturen van onderwijsinstellingen met
de oordelen in de visitatierapporten omgaan. Deze nieuwe afspraken (en de
daarmee samenhangende aanpassingen in de werkwijze van de Inspectie) konden
niet meer worden betrokken in de beoordeling van de opzet en uitvoering van
het toezicht.3.5 Verwerking adviezen Inspectie door ministerie3.5.1 AlgemeenDe Rekenkamer stelde in de eerste plaats vast dat de betrokken beleidsdirecties
van het ministerie geen expliciete deadlines of inhoudelijke toetsingskaders
gebruikten voor de adviezen van de Inspectie. De directies gingen er van uit
dat de Inspectie voor haar toezicht de openbaar gemaakte toetsingskaders gebruikte.
Men maakte een bestuurlijke afweging en keek daarbij of het advies «redelijk
en billijk» was. De beleidsdirecties stelde ook geen eisen aan de vastlegging
of reconstructie van de werkzaamheden van de Inspectie en toetsten de adviezen
ook niet op deze punten.3.5.2 OpleidingsbevindingenHet (negatieve) advies van de Inspectie kan de minister aanleiding geven
tot nadere acties. Als de kwaliteit van het onderwijs onder de maat blijft,
kan de minister de rechten van de opleiding intrekken (na een voorafgaande
waarschuwing). In de meeste gevallen leidt (schriftelijk) overleg van de minister
met de opleiding tot nadere voorstellen voor verbetering van de kwaliteit.
De Rekenkamer ging na of deze stappen van de minister tijdig gebeurden en
aansloten bij de adviezen van de Inspectie over de afzonderlijke opleidingen.
Zij stelde vast dat de directies de adviezen in de onderzochte gevallen integraal
overnamen, maar daarbij niet in alle gevallen tijdig handelden. De actie van
de minister moet namelijk binnen acht weken na het advies van de Inspectie
volgen. Die termijn vloeide voort uit de bestuurlijke afspraken uit 1994 tussen
de minister en de instellingen over de bestuurlijke hantering van de visitaties.
Het bleek dat voor zeven van de vijftien onderzochte adviezen de termijn met
gemiddeld vier weken werd overschreden. Overigens legde de minister in voorkomende
gevallen de opleidingen wel een reactietermijn op die stringent werd bewaakt.3.5.3 StelselbevindingenAls er structurele tekortkomingen van het stelsel naar voren komen uit
het toezicht, moet de minister maatregelen treffen door bijvoorbeeld de wet-
en regelgeving aan te passen of passende bestuurlijke afspraken te maken met
de instellingen in het hoger onderwijs. In haar jaarlijkse rapport over de
kwaliteitszorg in het WO en in het HBO geeft de Inspectie een indruk van het
functioneren van het stelsel. De rapporten kwaliteitszorg worden ook aan de
Tweede Kamer aangeboden. De minister deelt de Tweede Kamer in een reactie
op die rapporten mee hoe hij naar aanleiding van de bevindingen
van de Inspectie handelde of denkt te gaan handelen. Voornemens tot maatregelen
op stelselniveau kondigt hij in de regel aan in het tweejaarlijkse ontwerp
Hoger onderwijs- en onderzoeksplan (ontwerp-HOOP).De Rekenkamer ging na hoe de opmerkingen uit de rapporten kwaliteitszorg
van de Inspectie over de jaren 1994 tot en met 1997 zich vertaalden in acties
of maatregelen op stelselniveau. Zij stelde vast dat de structurele stelselopmerking
van de Inspectie in die rapporten in het WO en in het HBO tot maatregelen
en/of acties hadden geleid om het stelsel te verbeteren. Het betrof onder
meer opmerkingen over:• het (langdurige) bestuurlijke natraject van de visitatieprocedure;• het referentiekader van de visitatiecommissies (HBO en WO);• de beoordeling van het stelsel van interne kwaliteitszorg (WO);• de kwaliteit van de bestuurlijke reacties van de opleidingen (WO);• het inzicht in rendementcijfers en de realisatie van eindtermen
van opleidingen (HBO).De Rekenkamer analyseerde ook de kwaliteit van de reactie van de minister
op de rapporten kwaliteitszorg van de Inspectie over 1994 tot en met 1997.
Zij was van mening dat die te weinig informatieve waarde hadden. In de regel
beperkte de reactie zich tot het samenvatten van de conclusies en aanbevelingen
van de Inspectie. De Rekenkamer was van mening dat de reactie een concreter
zicht zou moeten geven op de maatregelen of plannen van de minister in reactie
op de opmerkingen van de Inspectie. Het ontwerp-HOOP 1998 was in dat opzicht
waardevoller en informatiever omdat het een speciale passage bevatte over
de voorgenomen maatregelen rond kwaliteitszorg. Het HOOP is echter geen goed
alternatief voor de jaarlijks reactie, omdat er met ingang van het HOOP-2000
een vierjaarlijkse plancyclus is en het HOOP dan nog minder dan nu aansluit
bij de jaarlijkse rapporten kwaliteitszorg.Het belang van de paragraaf over kwaliteitszorg in het jaarverslag van
de onderwijsinstelling neemt toe. De Inspectie constateerde een gebrekkige
naleving van de bestaande (wettelijke) eisen op dit punt. Tot de nieuwe bestuurlijke
afspraken tussen de minister en de VSNU en HBO-Raad van december 1998 behoort
ook dat de instellingen hun bestuurlijke reactie op het visitatierapport opnemen
in het jaarverslag of een separate reactie opstellen als daar aanleiding toe
bestaat. De beleidsdirecties gaan de naleving hiervan in de toekomst verscherpte
aandacht geven. Zij hadden echter nog niet nagedacht over een gelijktijdige
aanscherping van of herbezinning op de sanctiemaatregelen voor het geval de
instellingen het in de praktijk alsnog af laten weten op dit punt.3.6 ConclusieHet stelsel voldoet aan de wettelijke eisen van openbaarheid, periodiciteit
en volledigheid.Een punt van kritiek op het systeem van visitaties is dat het niet voorziet
in een mogelijkheid om een beeld van de ontwikkelingen te geven. Uit vergelijkingen
van visitatierapporten van opeenvolgende visitaties bij één
onderwijsinstelling zou zo'n beeld te distilleren zijn, maar die vergelijking
bleek in het WO niet mogelijk te zijn. Ook de rapporten over opleidingen in
dezelfde onderwijssector waren niet of moeilijk onderling vergelijkbaar.De rapportages van de Inspectie geven ieder jaar een beeld van de werking
van het kwaliteitszorgstelsel, door middel van een toetsing van de visitatierapporten
aan de visitatieprotocollen en toezichtsrapportage over de verwerking van
de aanbevelingen uit die rapporten door de onderwijsinstellingen. Een punt
van kritiek op de Inspectie is dat zij de beoordeling of een onderwijsinstelling
een adequate reactie op het visitatierapport heeft geformuleerd niet voldoende
documenteert. Wanneer die beoordeling negatief uitvalt krijgt de onderwijsinstelling
het predicaat «zorglijk» en komt in aanmerking voor nader toezicht.
De Inspectie legt niet vast hoe zij de verschillende relevante aspecten laat
meewegen in haar oordelen. Ook zijn er geen regels om in soortgelijke gevallen
uniform te handelen. Het is dus ook niet duidelijk of deze oordelen onderling
vergelijkbaar zijn.Dit is een belangrijk minpunt, omdat in december 1998 is afgesproken dat
de inspectie de minster alleen nog betrekt in het toezicht als de inspectie
hem adviseert om een waarschuwing tot het intrekken van rechten te geven.Dit maakt het nog meer van belang dat de onderliggende besluitvorming
uniform en transparant is.De minister nam de adviezen op basis van de toezichtbevindingen van de
Inspectie integraal over en ondernam in alle onderzochte gevallen maatregelen
gericht op de opleidingen en maatregelen om het stelsel te verbeteren. De
Rekenkamer is echter van mening dat de minister daarnaast uit eigen beweging
een reactie op de rapportages van de Inspectie zou moeten formuleren, waarin
wordt ingegaan op de kwaliteit van het hoger onderwijs en de visie van de
minister daarop. Er moet nog aandacht worden geschonken aan het sanctiebeleid
voor instellingen die in hun jaarverslag niet de voorgeschreven aandacht geven
aan het vervolgproces van de visitaties.4 KWALITEITSVERBETERING OPLEIDINGEN4.1 InleidingDe Rekenkamer onderzocht de doorwerking van de externe kwaliteitszorg
in de onderwijskundige niveaus van de hogeronderwijsinstellingen door te kijken
naar het «lot» van visitatieaanbevelingen vanaf het moment dat
zij bekend gemaakt werden aan de gevisiteerde opleiding tot en met hun eventuele
uitvoering in de onderwijsorganisatie. Dit werd onderzocht bij vier paren
opleidingen, twee paren wetenschappelijke opleidingen (een paar alfa-opleidingen
en een paar gamma/bèta-opleidingen) en twee paren hoger beroepsopleidingen
(een paar in de sociale sector en een paar technische opleidingen). In elk
paar was er een door visitatiecommissie ongunstige (zogenaamde «zorglijke»)
en een gunstig beoordeelde opleiding.4.2 Opvolgen aanbevelingenUit het onderzoek bleek dat de uitspraken van de visitatiecommissies een
belangrijk element vormden in de besluitvorming van opleidingen op het gebied
van onderwijskwaliteit. Op enkele kleine uitzonderingen na hadden alle aanbevelingen
op het gebied van curriculumverandering binnen een periode van gemiddeld vier
jaar tot concrete maatregelen geleid. Er werden geen gevallen aangetroffen
waarin de instelling naar aanleiding van de aanbevelingen bepaalde maatregelen
had toegezegd en vervolgens niet uitvoerde. De niet overgenomen aanbevelingen
werden altijd beargumenteerd verworpen. In alle vier opleidingen die (voor
een bepaalde periode) onder de categorie «zorglijk» vielen waren
de maatregelen zeer omvangrijk en ingrijpend van aard. Het programma was in
alle vier gevallen grondig geherstructureerd. De specifieke aanbevelingen
uit de visitatierapporten waren duidelijk herkenbaar in de nieuwe programma's.In de tabel staan de meest ingrijpende maatregelen die naar aanleiding
van de visitatierapporten werden genomen.Tabel: Invoering maatregel per opleiding OpleidingBelang rijkste
ingevoerde maatregelNiet ingevoerde
MaatregelRol InspectieHTVerbetering onderwijs op het gebied van communicatieve vaardighedenGeenMonitor HTZVolledige herstructurering
programmaFusie met andere opleiding (wel geprobeerd)IngreepHSBevordering samenhang en integratie van het
programmaGeenDreiging HSZVolledige
herstructurering programmaGeenIngreep UAUitvoeren bestaande plannen herprogrammeringAanstelling
extra hoogleraarMonitorUAZVolledige herstructurering programmaInvoeren sommige verplichte vakkenDreiging UGFusie met een soortgelijke opleidingInvoering beroepsgeoriënteerde stageMonitorUGZVolledige
herstructurering opleidingGeenIngreepDe Inspectie heeft in de onderzochte gevallen verschillende rollen gespeeld
in het proces van verwerking van de aanbevelingen tot maatregelen.
De Inspectie heeft uitsluitend een functie van monitor vervuld bij opleidingen waarvan zij tot de conclusie kwam dat er
geen reden voor zorg was. Bij sommige opleidingen heeft de inspectie gedreigd met een zorglijkheidsverklaring. Dit leidde tot
een reactie van de instelling die bevredigend was, zodat een zorglijkheidsverklaring
achterwege kon blijven. In drie andere gevallen ging de bemoeienis van de
inspectie verder en stelde zij specifieke en hardere eisen aan de zorglijke
opleidingen omdat de aanvankelijke reactie en plannen in de ogen van de inspectie
niet toereikend waren. Hier was duidelijk sprake van een ingreep.4.3 Van aanbeveling tot maatregelEr bleken grote verschillen te zijn in de manier waarop de opleidingen
uitkomsten van de visitatie omzetten in maatregelen. De verschillen bleken
door twee zaken te worden bepaald:• door het stadium waarin de opleiding zich bevond
in het ontwikkelen van haar eigen kwaliteitszorg.De grootste effecten traden op waar vóór de visitatie weinig
structurele aandacht was voor kwaliteit. In deze gevallen bracht de voorbereiding
of een kritische visitatie een cultuuromslag op gang, al dan niet versterkt
door een ingreep van de Inspectie. Bij de tweede visitatieronde was vaker
sprake van anticiperend gedrag en waren er meer indicaties van integratie
van de visitaties in het kwaliteitsbeleid van de opleiding en de instelling.Bij opleidingen die al een goed functionerend kwaliteitszorg systeem hadden
lag de meerwaarde van het visitatierapport vooral in het bevestigen van buitenaf
van intern reeds aanwezige inzichten en van bekende problemen. Deze opleidingen
hadden behoefte aan meer discriminerende beoordelingen die het verschil tussen
de goede en de beste opleidingen scherper zouden kunnen aantonen.• door het soort aanbevelingenDe opleidingen maakten impliciet of expliciet onderscheid tussen twee
grote groepen aanbevelingen. In de eerste groep vielen aanbevelingen die te
maken hadden met concrete problemen met de opleiding in kwestie en nadrukkelijk
niet met de bredere doelstellingen van het programma. In de tweede groep vielen
de aanbevelingen die de problemen van de opleiding juist wel in een bredere
context plaatsten van bijvoorbeeld de hele discipline. Denk bijvoorbeeld aan
een oordeel over de relevantie van de programma-doelstellingen en de daaruit
afgeleide criteria voor succes en kwaliteit vanuit het oogpunt van de specifieke
eisen van de studenten, de arbeidsmarkt, de maatschappij in het algemeen.Precies op deze scheidslijn tussen «concrete» en «principiële»
aanbevelingen lag het verschil tussen onmiddellijke actie en voorzichtige
overweging door de opleidingen.Structurele belemmeringen om aanbevelingen op te volgen werden niet veel
aangetroffen. Behalve het gebrek aan geld werden de beperkingen van het personeelsbeleid
als de grootste belemmeringen genoemd door de opleidingen.4.4 Waardering visitatiecommissiesOver het algemeen was er een hoge waardering voor de zorgvuldigheid en
de professionaliteit van het optreden van de visitatiecommissies. Deze algemene
uitspraak betekent niet dat elke individuele visitatiecommissie dezelfde
hoge waardering krijgt. Er «hangt veel van de visitatiecommissie af»,
zoals een aantal opleidingen opmerkte. Soms vond men ook dat de visitatiecommissies
niet voldoende gevoelig waren voor de institutionele context van de gevisiteerde
opleidingen. Financiële en institutionele haalbaarheid werden door de
visitatiecommissies (en de Inspectie) vaak als «ruis» terzijde
geschoven. Voornamelijk voor de interdisciplinaire opleidingen, die vaak een
complexe structuur hebben, was dat een reëel probleem dat de doorwerking
van een visitatieoordeel negatief beïnvloedde4.5 ConclusieDe onderzochte aanbevelingen van visitatiecommissies over het curriculum
hadden tot concrete maatregelen geleid. Er werd geen structurele belemmering
aangetroffen voor de doorwerking van de aanbevelingen. Wel was het heel duidelijk
dat het meer moeite en tijd kost om ingrijpende aanbevelingen, die betrekking
hadden op de brede context van bijvoorbeeld de hele discipline, op te volgen,
dan om aanbevelingen die meer concrete zaken betroffen om te zetten in maatregelen.
Bij opleidingen met een goed functionerend kwaliteitszorgsysteem is behoefte
aan een beoordeling die meer rekening houdt met deze omstandigheid en het
verschil tussen goede en beste opleidingen scherper zou aantonen. XNoot1De kwaliteitszorg bij de onderwijsinstellingen die onder de verantwoordelijkheid
van de minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij vallen, is niet in
het onderzoek meegenomen.XNoot1In het onderzoek van de Rekenkamer zijn de feitelijke juistheid en de
volledigheid van de bevindingen uit de zelfevaluaties van de opleidingen en
van de visitatiecommissies buiten beschouwing gebleven.XNoot1Vroeijenstijn, A.I. Autonomie en waarborg voor kwaliteit: keerzijde van
dezelfde medaille. In: Heijnen, G.W.H., Th. Joosten en A.I. Vroeijenstijn,
Kwaliteitszorg waarborg voor kwaliteit in het Hoger Onderwijs Groningen 1990. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27010-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl