De situatie in voormalig Joegoslavië; Verslag algemeen overleg
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22181, nr. 162

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

26-06-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

22181 nr. 162

06-06-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesAntwoord van de regeringOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22181Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 67 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 181De situatie in voormalig Joegoslaviënr. 162VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 6 juni 1996De vaste commissies voor Buitenlandse Zaken1
en voor Defensie2 hebben op 24 april 1996 overleg
gevoerd met minister Van Mierlo van Buitenlandse Zaken, minister Voorhoeve
van Defensie en staatssecretaris Schmitz van Justitie over de brieven inzake:– de (militaire) implementatie van het vredesakkoord voor Bosnië-Herzegovina
(kamerstuk 22 181, nrs. 147 en 148);– de humanitaire situatie en de identificatie van lacunes of knelpunten
in de hulpverlening en de beginnende wederopbouwactiviteiten in Bosnië-Herzegovina
(kamerstuk 22 181, nr. 150);– de donorconferentie over Bosnië-Herzegovina (kamerstuk 22 181,
nr. 153);– het UNHCR-repatriëringsplan voor Bosnië-Herzegovina
(kamerstuk 19 637, nr. 180);– de erkenning van de Federale Republiek Joegoslavië (kamerstuk
22 181, nrs. 152 en 155).Van het gevoerde overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissiesDe heer Valk (PvdA) ging ervan uit, dat evenals hij alle andere
leden van de delegatie van de vaste commissie voor Defensie die de voorgaande
dagen een bezoek aan Bosnië heeft gebracht, zeer onder de indruk zijn
geraakt van de inzet en motivatie van de Nederlandse soldaten aldaar. Hij
vroeg of er meer informatie kon worden verstrekt over het ongeluk dat de vorige
dag is gebeurd bij het ruimen van mijnen, waarbij twee Nederlandse soldaten
gewond zijn geraakt.Zijns inziens kunnen de activiteiten van de implementatiemacht (IFOR)
al tot een succes worden bestempeld. De wapenstilstand gedijt en dat was merkbaar
aan het straatbeeld in Sarajevo en aan de landbouwactiviteiten op het platteland.
Toch moet worden geconstateerd dat de vrede nog lang niet verzekerd is en
dat het niet denkbeeldig is dat de oorlog op langere termijn weer wordt hervat.
De kans bestaat dat het Servische deel van Bosnië, de zogenoemde Republika
Srpska, zich afscheidt, dat de Moslim-Kroatische Federatie uiteenvalt en dat
de Moslims en Kroaten weer de wapens tegen elkaar opnemen. Voor vrede is meer
nodig dan deze wapenstilstand. In de eerste plaats is voor vrede
een begin van economisch herstel nodig, evenals het investeren in het herstel
van vertrouwen tussen de diverse bevolkingsgroepen. Ook is voor vrede nodig
dat vluchtelingen kunnen terugkeren naar waar zij vandaan kwamen en dat de
oorlogsmisdadigers worden aangehouden, worden overgedragen aan het VN-Tribunaal
en worden berecht. Dat alles vergt een langdurig proces, waarvan de duur niet
spoort met de tijdsduur van het IFOR-mandaat (twaalf maanden).De heer Valk vreesde dat bij een vertrek van IFOR in december a.s. de
partijen die zich nu houden aan de wapenstilstand weer zullen vervallen in
«oude» normen en waarden en dus in oorlog. Hij was er na het bezoek
aan Bosnië van overtuigd geraakt, dat een voortijdig terugtrekken van
de implementatiemacht een historische vergissing zou kunnen zijn. Deelt het
kabinet die visie en, zo ja, welke initiatieven acht het dan nodig om verlenging
van het IFOR-mandaat op de politieke agenda te zetten?De heer Valk had niet de indruk dat IFOR koortsachtig activiteiten ontplooit
om oorlogsmisdadigers aan te houden. Dat zal trouwens ook moeilijk zijn aan
de hand van de onduidelijke foto's van oorlogsmisdadigers die onder IFOR-eenheden
zijn verspreid. Toch is een actief aanhoudingsbeleid een belangrijke voorwaarde
voor vrede op de langere termijn.In hoeverre kunnen ontheemden die willen terugkeren in het kader van het
Dayton-akkoord daadwerkelijk rekenen op bescherming van IFOR? Zou in dat kader
het mandaat moeten worden uitgebreid?De heer Valk complimenteerde de regering met haar actieve rol tijdens
de laatste donorconferentie. Hij had wel enige twijfels over de snelheid waarmee
de planning en de uitvoering van het hulpprogramma ter hand kunnen worden
genomen door de Hoge vertegenwoordiger, de heer Bildt. De urgentie van hulp
bij de economische wederopbouw kan niet hoog genoeg ingeschat worden. In dat
verband vroeg de heer Valk aandacht voor de rol die het Nederlandse bedrijfsleven
hierbij kan spelen. Hij wees in dat kader op de zogenaamde Task Force Bosnië
die onlangs door een groot aantal Nederlandse bedrijven is georganiseerd.Door de politieke conditionaliteit voor de hulpverlening komt de republiek
Srpska daarvoor niet in aanmerking, maar de Moslim-Kroatische Federatie wel.
In hoeverre schiet de federatie te kort als het gaat om de voorwaarde, dat
men meewerkt aan de terugkeer van ontheemden en vluchtelingen?Voor de economische wederopbouw van Bosnië is het van belang dat
gevlucht kader kan terugkeren. Het Nederlandse beleid inzake de terugkeer
van Bosnische vluchtelingen alhier spoort met de uitgangspunten van UNHCR.
Het zou goed zijn om voor Bosnische vluchtelingen alhier na te denken over
een terugkeeroptie, waarbij zij niet onmiddellijk hun verblijfsvergunning
verliezen en dus kunnen terugkomen op hun beslissing om naar Bosnië terug
te keren. Als die mogelijkheid er niet is, zal het voor velen moeilijk zijn
om tot terugkeer te besluiten. In hoeverre zijn er ideeën om terugkeer
aan te moedigen door het deze mensen financieel mogelijk te maken daar weer
een bestaan op te bouwen?De heer Valk constateerde dat erkenning van de Federale Republiek Joegoslavië
(FRJ) een consequentie is van de besluitvorming hierover in de Algemene Raad
van begin maart jl. Nederland kan dus moeilijk achterblijven, zeker waar het
te zijner tijd moeilijk als fungerend EU-voorzitter demarches richting de
FRJ kan ondernemen, zonder dit land zelf te hebben erkend.Ook de heer De Hoop Scheffer (CDA) had grote waardering voor
de activiteiten en motivatie van de Nederlandse militairen in Bosnië.
Graag hoorde hij nogmaals bevestigd dat Nederland een speciaal punt maakt
van het mijnenruimen, ook op de langere termijn. Volgens experts kan het nog tientallen jaren duren voordat normaal leven mogelijk is in zwaar
bemijnde gebieden.Dayton is militair gezien een succes; de wapens liggen opgeslagen en IFOR
boezemt ontzag in. Ook zijn fractie realiseert zich dat het Bosnië niet
ten goede zou komen, wanneer IFOR op 1 januari a.s. zou vertrekken. Anderzijds
moeten self-fulfilling prophecies worden voorkomen. Voor een follow-on is
de instemming van de drie betrokken partijen nodig. Speculatie daarover zou
een van de partijen tot afwijzing kunnen brengen. Bovendien speelt de Amerikaanse
positie een rol. De aanwezigheid van Amerikaanse troepen is essentieel voor
een succesvolle uitvoering van de IFOR-operatie, en dus ook voor een follow-on.
Wat is de huidige stand van zaken? Is het zinnig en dienstig om er nu over
te debatteren?In het kader van «Dayton» kan het streven wel gericht zijn
op een multi-etnisch Bosnië-Herzegovina, de ontwikkeling ter plaatse
gaat in tegengestelde richting. De enige methode om een vertrouwensbasis te
creëren is de civiele opbouw. Is de kritiek op de wijze waarop de Hoge
vertegenwoordiger zijn moeilijke taak in dezen uitvoert, terecht? Het leek
de heer De Hoop Scheffer nuttig met de VS te spreken over de mogelijkheid
om eventuele extra IFOR-capaciteit in te zetten voor de civiele opbouw. Dat
Nederland een forse bijdrage wil leveren aan de economische wederopbouw, is
zijns inziens terecht. Hij pleitte er overigens voor om meer gebonden hulp
te geven. Waar er in de stukken weinig wordt vermeld over de particuliere
sector, riep hij op tot een intensief contact tussen de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
en de VNO/NCW-Task Force voor Bosnië. Hoe is het gesteld met de verzekering
van politieke risico's?De heer De Hoop Scheffer wilde graag nadere informatie over de verkiezingen
en de vele vragen daaromtrent. Ook wilde hij een nadere toelichting op de
rol daarbij van oud-minister Van Thijn.Zijn fractie is ongelukkig met het besluit om de FRJ te erkennen. Waarom
is afgeweken van de door de Europese Unie zelf in 1991 opgestelde criteria?
Was dat besluit op dit moment echt nodig? Zijn er nog instrumenten over om
druk uit te oefenen, bijvoorbeeld in verband met de ontwikkelingen in Kosovo,
Vojvodina en Oost-Slavonië? Welke argumenten hanteren de VS om nog niet
tot erkenning over te gaan? Gevraagd wat niet-erkenning door Nederland als
enig EU-land zou hebben betekend voor de Nederlandse positie in de EU en of
die instrumenten niet eerder te vinden zijn in variatie van de betrekkingen,
antwoordde de heer De Hoop Scheffer dat Nederland had kunnen proberen de andere
landen ervan te overtuigen dat de FRJ nu nog niet moet worden erkend. De argumenten
tegen erkenning zijn sterker dan die ervoor. Volgens hem geeft de erkenning
Milosevic een zweem van respectabiliteit, hoewel deze onvoldoende doet als
het om Pale en Karadzic gaat. Als de laatste niet voor het Tribunaal wordt
gebracht, is de kans groot dat er bij de verkiezingen een stroman wordt ingezet
door deze voor oorlogsmisdaden aangeklaagde figuur. Ook de spanning tussen
de meer gematigden in Banja Luka en de hardliners in Pale maakt het nodig,
echt te proberen hem en anderen voor het Tribunaal te brengen. Waar mogelijk
moet de Nederlandse regering daartoe alles in het werk stellen, al is dat
gemakkelijker gezegd dan gedaan.De heer De Hoop Scheffer vroeg naar de huidige stand van zaken wat de
wapenbeheersing betreft, mede vanwege de kritiek op het Amerikaanse «equip
and train»-programma. Dat programma zou wel eens als splijtzwam kunnen
functioneren in de besprekingen tussen de VS en Europa over de toekomst van
IFOR.Ook zijn fractie is van mening dat voor de terugkeer van vluchtelingen
het programma van de Hoge commissaris voor de vluchtelingen moet worden gevolgd.
In sommige gebieden zouden vluchtelingen kunnen terugkeren, maar in andere
gebieden niet, bijvoorbeeld omdat die door de vele mijnen onbewoonbaar zijn
geworden. Het grootste probleem vormt evenwel de ontwikkeling
in de richting van sublimering van de etnische zuivering in plaats van in
de richting van multi-etniciteit. Dreigt er nog steeds een «Alleingang»
van Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland wat het terugzenden van vluchtelingen
betreft of nemen zij in dezen eenzelfde positie in als Nederland?De heer De Hoop Scheffer verzocht om nadere informatie over het werk van
de mensenrechtenrapporteur, mevrouw Rehn, en over het onder bescherming van
IFOR door personeel van het Joegoslavië Tribunaal openen van massagraven.
Tevens vroeg hij nadere verduidelijking van de relatie IFOR-UNTAES (United
Nations Transitional Authority for Eastern Slavonia, Baranja and Western Sirmium),
omdat er kennelijk een voorstel ophanden is over het beschikbaar stellen van
staffunctionarissen voor UNTAES.Ook de heer Blaauw (VVD) had tijdens het werkbezoek geconstateerd
dat de Nederlandse militairen op alle gebieden goed werk verrichten en daarbij
persoonlijke risico's lopen, zoals helaas zeer recentelijk is gebleken.Hij was het ermee eens dat de militaire uitvoering van het Dayton-akkoord
goed op schema ligt. Wat op 18 april jl. (D+120) moest zijn uitgevoerd, is
ook uitgevoerd onder het toeziend oog van IFOR, dat zo nodig resoluut militair
optrad. Hierdoor is er meer ruimte gekomen in de militaire taakstelling van
IFOR. Achter het uiterlijk vertoon van IFOR schuilen evenwel tekorten inzake
de geniecomponent en de hospitaalcomponent. Hierover zal op een ander moment
nader moeten worden gesproken.Nu er ruimte is in de militaire taakstelling van IFOR, is het zinnig om
na te gaan in hoeverre de toch aanwezige militairen kunnen worden ingezet
voor de uitvoering van de civiele component van het Dayton-akkoord. De heer
Blaauw memoreerde de interessante opmerking in dit kader van de commandant
van de Britse divisie, dus ook van het Nederlandse bataljon. De Pronk-projecten
zijn dan ook verheugend. Het verdroot de heer Blaauw dat minister Pronk wegens
drukke werkzaamheden niet in staat was aan dit overleg deel te nemen. IFOR
zal op dit stuk meer kunnen doen en daartoe ruimhartig in de gelegenheid moeten
worden gesteld. Zonder goede wederopbouw van Bosnië zal er na het vertrek
van IFOR waarschijnlijk niet veel vrede heersen, maar die wederopbouw verloopt
te traag. Op de recente donorconferentie zijn in ruime mate financiële
middelen toegezegd. De Nederlandse regering verdient ook wat dat betreft hulde.
Wel zouden de voorstellen uit het VNO-memorandum ruimhartiger kunnen worden
geïmplementeerd.Ook de heer Blaauw had het gevoel dat de heer Bildt wel erg in beslag
is genomen door allerlei activiteiten om voldoende geld op tafel te krijgen
en dat hij meer buiten dan binnen het gebied heeft gereisd. Waar de activiteiten
thans geconcentreerd zijn op Sarajevo en Mostar, is spreiding nodig over het
gehele land, inclusief het Servische deel. Gezien het hoge werkloosheidspercentage,
dat nog wordt versterkt door de vele gedemobiliseerde militairen die de arbeidsmarkt
opstromen, is de wederopbouw dringend noodzakelijk. Rust en orde gaan hand
in hand met economisch herstel, en economisch herstel is een voorwaarde voor
rust en orde.De Federatie lijkt alleen op papier te bestaan. Er is zeer veel wantrouwen
tussen de Kroaten en de Moslims, wier strijdkrachten zijn teruggetrokken in
kazernes en kampementen die tegenover elkaar liggen, terwijl het Federale
leger nauwelijks van de grond komt. Het is inderdaad de vraag of het «equip
and train»-programma in dezen wel goed is. Immers, de wapenbeheersingsonderhandelingen
moeten op 16 juni a.s. al voltooid zijn, omdat op die datum een automatisch
reductieproces van kracht moet worden, waarbij de Serviërs aan wapens
slechts de helft mogen hebben van wat de Federatie mag hebben. Hoe denkt men
dat te implementeren? Uiterlijk in september a.s. moeten er verkiezingen worden gehouden, die
in vijf vormen moeten worden georganiseerd. Het is vooral van belang wie waar
mag stemmen. De commissiedelegatie zijn drie versies voorgelegd. Welke versie
is de juiste? Of wordt er nog steeds over onderhandeld? De helft van de bevolking
bevindt zich thans niet meer op de plaats waar men zich in 1991 bevond. Het
gaat om 2 miljoen mensen. Velen daarvan bevinden zich zelfs buiten de landsgrenzen.
Als deze mensen niet mogen stemmen, zou in feite de etnische schoonmaak impliciet
worden erkend en zou daarmee de eis tot repatriëring van wie dat wil
conform de census van 1991, onhoudbaar worden. Dat er in Banja Luka 60 000
Servische vluchtelingen uit de Krajina zitten, maakt het probleem nog ingewikkelder.Kan nadere informatie worden verstrekt over de registratie ten behoeve
van de verkiezingen? Het is duidelijk dat er geen vrije media zijn in het
gebied en dat er alternatieve media moeten komen om oppositiegroeperingen
de kans te geven hun standpunten over te brengen aan de kiezer. Hier ligt
een belangrijke taak voor de heer Bildt en de heer Gyarmati van de OVSE. Misschien
kan de Nederlandse regering in dezen initiatieven ontwikkelen.Er gaan wel vluchtelingen terug naar Bosnië, maar dan naar de «eigen»
zone, waardoor de etnische scheiding de facto wordt bevestigd. Via alle gremia
moet worden geprobeerd beweging te krijgen in het vluchtelingendossier, zodat
het niet meer nodig is dat, zoals onlangs noodzakelijk was, IFOR-troepen zich
opstellen tussen vluchtelingen die naar hun huis willen terugkeren en Serviërs
die hun dat wilden beletten.Niemand in de area heeft een expliciet antwoord gegeven op de vraag of
IFOR ook na december moet blijven. Verwezen werd naar de Amerikaanse en Russische
verkiezingen. Er wordt weinig aandacht besteed aan de vraag of de lokale autoriteiten
het wel willen. De Bosnische regering heeft gezegd deze kwestie niet te vroeg
te willen bekijken, maar daarmee te willen wachten tot de verkiezingen in
Bosnië achter de rug zijn. Volgens de fractie van de heer Blaauw zou
voor een eventueel langer verblijf van IFOR in ieder geval daadwerkelijke
participatie van de Verenigde Staten nodig zijn.Hij was het ermee eens dat puur internationaal-rechtelijk gesproken de
FJR inderdaad zou kunnen worden erkend, maar betreurde het dat de Europese
Unie uiteindelijk de extra voorwaarden die zij daaraan had gesteld, heeft
losgelaten, wat Milosevic de al eerder geschetste ruimte biedt. In de EU-verklaring
wordt wel Kosovo genoemd, maar onvermeld zijn Vojvodina en Sandjak. Is het
het kabinet mogelijk om deze omissie te herstellen? Immers, men mag niet de
indruk krijgen dat de ene minderheidsgroepering anders wordt beschouwd dan
de andere.De heer Hoekema (D66) merkte op dat zijn fractie het voorgestelde
beleid inzake terugkeer van vluchtelingen ondersteunt. Hij wilde graag weten
om hoeveel mensen het zou kunnen gaan en welke bedragen er naar schatting
zullen zijn gemoeid met financiële steun aan vluchtelingen, die vrijwillig
willen terugkeren naar Bosnië. Blijven die bedragen binnen het budget?
Het zou betreurenswaardig zijn als Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk de
mogelijkheid van onvrijwillige terugkeer staande hielden.Ook hij vroeg of er al enig inzicht is in de toedracht van het ongeluk
met de twee Nederlandse mijnenruimende militairen? Bij het huidige mijnenruimtempo
zullen de 3 miljoen mijnen in het gebied in 2030 zijn opgeruimd. Er moet dus
meer gebeuren, met name door de partijen zelf, die daarbij wel hulp zal moeten
worden geboden. Wordt het VN-Mine Action Center in Sarajevo met zijn regionale
vestigingen wel voldoende internationaal gesteund? Kan Nederland daaraan niet
een extra steentje bijdragen?Ook de heer Hoekema complimenteerde het kabinet met de inzet en de motivatie
van de Nederlandse militairen. De uitrusting verdient eveneens een
compliment. Het is goed dat de aflossing op de geplande wijze zal geschieden.
Hij vroeg zich wel af, of het wel zo'n goed idee is om de genieconstructie-eenheid
nu terug te trekken. De contingentscommandant zou graag beschikken over een
politiek adviseur. Kan het kabinet zich in die wens vinden?De contacten van de Nederlandse militairen met de plaatselijke bevolking
worden steeds belangrijker in het kader van de nadere invulling van de IFOR-missie.
Voor de zogenaamde Pronk-projecten, waarover met veel waardering in het veld
wordt gesproken, is 1 mln. uitgetrokken. Is dat voldoende? Zouden er eventueel
nog meer projecten kunnen worden opgezet en gefinancierd?Terecht is in het algemeen door de Nederlandse regering een conditionaliteit
in de hulpverlening aangebracht, waarbij een uitzondering is gemaakt voor
humanitaire hulp, mijnenruiming en activiteiten die de samenwerking tussen
de entiteiten bevorderen. Is het denkbaar dat Nederlandse militairen in dat
kader met Pronk-projecten activiteiten ontwikkelen in gebieden, behorend tot
het Servische deel van Bosnië?De heer Hoekema vroeg opheldering over recente berichten als zou volgens
de NAVO 5% tot 20% van de zware wapens niet zijn teruggetrokken, terwijl tijdens
het commissiebezoek aan Bosnië allerwegen is gesteld, dat was voldaan
aan de eisen ten aanzien van D+120. Wel zijn er twee tijdbommen onder het
militaire deel van het Dayton-akkoord, in de vorm van het «equip and
train»-programma van de VS en een aantal islamitische landen en in de
vorm van de perspectieven van de wapenbeheersing. Met dat programma wordt
inbreuk gemaakt op het Dayton-beginsel van «even-handedness».
Het ziet ernaar uit dat met de onderhandelingen over wapenbeheersing en «governance-building
measures» de deadline (medio juni) niet zal worden gehaald. Na die deadline
zou een automatisch wapenbeheersingsregime in werking treden, dat moeilijk
te verteren zou zijn voor de Bosnische Serviërs. Wat zijn de perspectieven
voor een extra krachtsinspanning en een kans van slagen van de wapenbeheersingsonderhandelingen?Jammer genoeg ontwikkelt het politieke deel van het Dayton-akkoord zich
minder voorspoedig. De trend is niet multi-etniciteit, noch verzoening of
gerechtigheid. De trend is continuering van de etnische zuivering. De praktijk
leert hoe moeilijk het is tegen die stroom in te gaan. Helaas bestaan er weinig
alternatieven voor dat proces. Wel zal men moeten doen wat men kàn
doen en zal men de inspanningen moeten versterken inzake het vrije bewegen
van mensen, de terugkeer van de vluchtelingen, de wederopbouw en het stimuleren
van de economie. Ook zullen IFOR, de VN-politiemacht en de internationale
gemeenschap meer moeten doen om de gefotografeerde van oorlogsmisdaden verdachte
personen die op de IFOR-affiche voorkomen, aan te houden, hoe moeilijk dat
ook is. De politici die daaronder zijn, moeten bij de verkiezingen geen kans
krijgen en moeten voor het gerecht worden gedaagd. Dat is namelijk ook een
onderdeel van de verzoening. Een ander onderdeel daarvan is het lokaliseren
van massagraven, wat ook traag verloopt.Het is een bijna onmogelijke opgave om de verkiezingen goed te laten verlopen,
terwijl er bijna twee miljoen mensen op de vlucht zijn. Maar die verkiezingen
zijn een belangrijke testcase en een ijkmoment voor het proces van verzoening
en wederopbouw van het land. IFOR noch de Bosnische regering kon vertellen
hoe het zit met het werk van de verkiezingscommissie, het opstellen van de
kieslijsten en het hanteren van het beginsel waar men woont of verblijft in
relatie met de census van 1991. Kan het kabinet daarover helderheid geven?
Het is van belang dat iedereen die mág kiezen, ook gáát
kiezen. Dat betekent dat organisatorische belemmeringen uit de weg moeten
worden geruimd. Heeft de OVSE voldoende budget en instrumentarium voor het
uitvoeren van die belangrijke taak? In artikel 4 van Annex 3 van het Akkoord
van Dayton staat dat het door een vluchteling uitoefenen van het recht op
stemmen, wordt geïnterpreteerd als bevestiging van de intentie
van die vluchteling om naar Bosnië-Herzegovina terug te keren. Dat lijkt
een moeilijk uit te voeren bepaling. Is het een dode letter of niet?Naast goede kieslijsten zijn pluriformiteit en vrije media nodig voor
goede verkiezingen. Ook de heer Hoekema maakte zich daar zorgen over. De verschillende
politieke partijen in Bosnië moeten in de gelegenheid zijn om een beroep
te doen op hun potentiële kiezers. Derhalve moeten vrije media worden
gegarandeerd, evenals de toegankelijkheid daarvan voor de verschillende politieke
groeperingen. Graag verkreeg hij hierover verduidelijking én de toezegging
dat Nederland zal proberen daaraan bij te dragen.De bezetting van de VN-politiemacht is nog onvoldoende, wat een probleem
is, omdat deze politiemacht de rol van IFOR kan aanvullen. Om problemen rond
terugkerende vluchtelingen te voorkomen, kan men proberen de VN-politiemacht
de plaatselijke politie te laten assisteren en begeleiden.Wat de wederopbouw betreft, heeft Nederland zijn plicht gedaan, zij het
dat die 100 mln. dollar over vijf kwartalen niet meer zijn dan de 5% die Nederland
normaal gesproken bijdraagt. Zijn de bijdragen van de andere landen niet erg
achtergebleven bij hun normale percentages? Het lijkt erop, dat de lidstaten
van de Europese Unie een voortrekkersrol spelen en dat andere landen achterblijven
met (het nakomen van) hun beloften. Hoe kan worden bevorderd dat ook andere
landen worden aangesproken op het beschikbaar stellen van gelden? Hoe staat
het met de absorptiecapaciteit van Bosnië? Er kan wel voor de rest van
1996 1,2 mld. dollar worden beloofd, maar kan dat wel goed worden besteed?Ook de fractie van de heer Hoekema is er voorstander van om het Nederlandse
bedrijfsleven meer te betrekken bij de hulp aan en de wederopbouw van Bosnië.
Is het mogelijk de instrumenten van het ministerie van Economische Zaken voor
Oost-Europa in te zetten voor de hulp aan Bosnië?Voor de meeste landen van de Europese Unie is de erkenning van de FRJ
inmiddels een feit. De fractie is niet zo content met de manier waarop een
en ander verlopen is. Echter, als er eenmaal afspraken zijn gemaakt, moet
het verdere traject worden afgewerkt. Het zou moeilijk zijn voor één
EU-land om een ander standpunt in te nemen. Is het juist dat Nederland in
het begin van de discussie heeft getracht ruimere criteria te bereiken?Nu het besluit is genomen, gaat het erom dat de Unie-landen een gecoördineerd
programma van aanpak ontwikkelen. In het verdere traject van het uitbouwen
van de economische en de politieke betrekkingen zijn nog allerlei toetsingspunten
ingebouwd, zoals de mensenrechten, Kosovo en de rechten van de minderheden.
Daaraan moet wel daadwerkelijk invulling worden gegeven.De heer Hoekema had tijdens het bezoek aan Bosnië de indruk gekregen
dat IFOR-II onontkoombaar is, in welke variant ook. In december jl. had hij
al gesteld dat een IFOR-II in verkleinde vorm bespreekbaar en vermoedelijk
onontkoombaar zou zijn. Ook hem leek het goed, dat de VS daarin in de een
of andere vorm deelnemen, maar hij pleitte ervoor dat de NAVO-landen hun eigen
verantwoordelijkheid nemen voor de vermoedelijk noodzakelijke vorming van
IFOR-II.Ook de heer Rosenmöller (GroenLinks) merkte op dat het
vredesproces goed verloopt wat de puur militaire kant betreft. Het ongeluk
met de twee militairen toont evenwel aan, dat ook als het vrede is, de sporen
van de oorlog nog duidelijk zichtbaar zijn. Hij sloot zich aan bij de vragen
over de toestand van de militairen. Op het moment dat de wapens (nagenoeg)
zwijgen, komt de ontstane ravage, zowel materieel als immaterieel, pas echt
in het zicht. De wijze waarop het Dayton-akkoord wordt uitgevoerd is beneden
elk niveau. Dat geldt met name voor het door de Bosnische Serviërs aan
de Bosnische autoriteiten overdragen van de verantwoordelijkheid
voor wijken van Sarajevo. Alleen via democratische instituties en een cultuur
van openheid zal de droom van een multi-etnische samenleving in Bosnië
misschien kunnen worden gerealiseerd.De heer Rosenmöller was benieuwd naar het Nederlandse standpunt inzake
mogelijke verlenging van het IFOR-mandaat. Zijns inziens zal Nederland er
niet aan kunnen ontkomen om in internationaal verband in samenwerking met
anderen z'n verantwoordelijkheid te continueren om de militaire situatie na
1 januari 1997 verder te stabiliseren en om het wederopbouwproces te ondersteunen.Het ruimen van de vele mijnen is essentieel voor het naar Bosnië
kunnen terugkeren van vluchtelingen. IFOR schijnt bij het ruimen van mijnen
de voorrang te geven aan de routes die zij zelf gebruikt. Kunnen er geen extra
activiteiten worden ontplooid op het gebied van het mijnenruimen? Wat houdt
het Mine Action Center precies in?Het wapenembargo is voor de lichte wapens opgeheven en zal binnenkort
worden opgeheven voor de zware wapens. Is er al iets te zeggen over de effecten
van de opheffing voor lichte wapens? Hebben partijen zich daarmee herbewapend,
met alle gevaren van dien?De internationale politiemacht moet behulpzaam zijn bij het cruciale proces
tot transformatie van een macht van 40 000 paramilitaire politiemensen
naar een civiele politiemacht van 15 000 mensen. De heer Rosenmöller
sloot zich aan bij eerdere vragen in dezen. Hij had geen reden om kritisch
te zijn over het beschikbaar stellen van zes militairen voor UNTAES.Ook de heer Rosenmöller uitte zijn bezorgdheid over het feit dat
er momenteel slechts nationalistische partijen zijn. Het is de vraag hoe toegankelijk
het kiesstelsel voor nieuwe partijen is. Het zou slecht zijn als de verkiezingen
mislukten. Nodig zijn openbare objectieve informatie, recht van oppositie
en van vrije media. Het is positief dat het kabinet het belang van onafhankelijke
media heeft geschetst. De Nederlandse bemoeienis van de afgelopen periode
met Press Now was zeer positief. De heer Rosenmöller verzocht het kabinet
na te gaan, of het kan bijdragen aan het realiseren van de projectvoorstellen
die Press Now voor 1996 en 1997 heeft ingediend.Wat is de reactie van het kabinet op de uitspraak van president Milosevic
dat hij niets doet aan de opsporing van oorlogsmisdadigers?De donorconferenties hebben goede resultaten opgeleverd. Het is jammer
dat de Bosnische Serviërs zich van deelname daaraan uitsluiten. Ziet
het kabinet wat dat betreft enig licht aan het eind van de tunnel? Wanneer
komen de toegezegde bedragen te bestemder plekke?Wat de vluchtelingen betreft, ondersteunde de heer Rosenmöller de
beleidslijn van het kabinet om niet over te gaan tot gedwongen terugkeer van
in Nederland verblijvende mensen uit Bosnië met een vluchtelingenstatus.
Hij had wel problemen met het van de A-status uitsluiten van vluchtelingen
uit de tijd van voor «Dayton». Ook zijn fractie stemt in met het
UNHCR-plan. In de praktijk komt de oorspronkelijke woonplaats van vluchtelingen
in veel gevallen niet meer overeen met de huidige verdeling van het grondgebied.
Nederland heeft een speciale verantwoordelijkheid voor de overlevenden uit
Srebrenica. Het is verheugend dat minister Pronk tijdens zijn rondreis daaraan
grote aandacht heeft besteed. Wat kan Nederland nog doen voor deze mensen?De heer Rosenmöller kende de afwegingen in Europees verband om de
FRJ te erkennen, maar gezien de zorgwekkende situatie in bijvoorbeeld Kosovo,
vroeg hij zich af of het erkenningsproces wel goed getimed is. Hoe wil het
kabinet het besluit verdedigen?Ook de heer Van Middelkoop (GPV) sloot zich aan bij de woorden
van medeleven over de gewonde militairen.Tegen de achtergrond van de zeer recente geschiedenis is de tussenbalans
van de uitwerking van het Dayton-akkoord redelijk positief wat het militaire
deel betreft en enigszins positief wat het civiele deel betreft. Het is uiteraard
ondenkbaar dat een dergelijke operatie in een zo gehavend land vlekkeloos
verloopt. Over de toekomst kan men slechts somber zijn. De heer Van Middelkoop
bleef bij zijn stelling tijdens het plenaire debat van december jl., dat het
functioneel gezien onbegrijpelijk is dat de duur van de IFOR-operatie tot
één jaar is beperkt. Hij achtte het bijna ondenkbaar dat er
na één jaar geen implementatiemacht meer in Bosnië zou
zijn. Onder voorwaarde van samenwerking met het VK en de VS, zou Nederland
ook een bijdrage moeten leveren aan die nieuwe implementatiemacht.De oorlog heeft een etnisch bepaalde structuur in Bosnië gebracht,
die het land weinig overlevingscapaciteit geeft. Dat er drie krijgsmachten
zijn zonder centraal gezag daarboven, doet bij terugtrekking van de internationale
troepen het ergste vermoeden. Waar de partijen zich langs etnische lijnen
organiseren en de verkiezingen wellicht zullen worden gehouden op het moment
dat IFOR zich terugtrekt, kan er onder de huidige omstandigheden geen sprake
zijn van democratische verkiezingen.Ook de heer Van Middelkoop achtte het besluit tot erkenning van de FRJ
voorbarig. Bij die erkenning is niet vastgehouden aan de richtlijn, die de
Algemene EU-raad in 1991 heeft opgesteld voor de erkenning van nieuwe staten
in Oost- en Midden-Europa. Die richtlijn eist onder meer respect voor het
VN-Handvest, de Helsinki-documenten en grenzen en garanties voor de rechten
van etnische en nationale minderheden à la de OVSE. De voorgaande week
heeft de minister van Buitenlandse Zaken die richtlijn gekwalificeerd als
een theoretisch stuk papier. En dat, terwijl juist deze minister altijd veel
wil investeren in een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid.
Wie dit belangrijke GBVB-document als theoretisch stuk papier aanmerkt, zegt
dat in wezen ook van de Helsinki-documenten, het VN-Handvest en dergelijke,
aldus de heer Van Middelkoop.Bij interruptie werd gevraagd hoe hij het argument in de brief van de
minister beoordeelt, dat aan die beginselen recht zal worden gedaan bij het
eventueel verder uitbouwen van de betrekkingen. De heer Van Middelkoop herinnerde
aan een debatje dat hij in 1990 met de toenmalige minister van Buitenlandse
Zaken, Van den Broek, heeft gevoerd over het feit dat de Nederlandse regering
niet langer regeringen, maar staten zou gaan erkennen. De EU-richtlijn betreft
het erkennen van staten. Hij stemde ermee in, dat na het erkennen van staten
een zekere differentiatie wordt aangebracht in de wijze waarop daarmee betrekkingen
worden aangegaan. In brief nr. 147 staat dat internationale organisaties geen
contacten onderhouden met de bestuurders van de republiek Srpska en dat niets
van de Nederlandse bijdrage naar die republiek zal gaan, zolang geen medewerking
wordt verleend aan het Joegoslavië Tribunaal. In de een maand later verschenen
brief nr. 150 staat dat Nederland via de UNHCR de opvang van Servische ontheemden
in deze republiek wil ondersteunen. Heeft de UNHCR nu wel contacten met bestuurders
van de republiek en gaat Nederland nu wel geld geven voor projecten daarin?Minister Pronk heeft in brief nr. 150 een passage gewijd aan de exodus
van Serviërs uit de voorsteden van Sarajevo die op enig moment werd aangemoedigd
door de Bosnisch-Servische regering. Hij schreef dat kritiek mogelijk is op
het besluit van IFOR om deze exodus te begeleiden. Is dat een kabinetsstandpunt
en is die kritiek verwoord in de daarvoor in aanmerking komende Europese organen?Ook de heer Van Middelkoop steunde het streven naar terugkeer van vluchtelingen
op basis van vrijwilligheid. Ook stemde hij ermee in, dat Bosniërs die
willen meehelpen aan de wederopbouw niet direct hun verblijfstitel moeten
verliezen. Is daar een termijn voor gesteld? Overwogen wordt financiële
steun te geven aan mensen die willen terugkeren en willen meewerken aan de
wederopbouw. Omdat dat laatste criterium moeilijk te controleren zal zijn,
zal dit betekenen dat iedereen financiële steun krijgt.
Dan doet zich de vraag voor, of dan ook nog recht moet worden gegeven op het
behoud van de verblijfstitel.Sprekend over het verslag van de laatste donorconferentie, beaamde de
heer Van Middelkoop dat de Nederlandse bijdrage een regulier aandeel moet
worden genoemd. Waar geschat wordt dat er voor de wederopbouw op z'n minst
5 mld. dollar nodig zal zijn, zullen er nog verschillende donorconferenties
volgen. Betekent de uitspraak, dat de Nederlandse bijdrage een regulier aandeel
is, niet in feite dat in de meerjarenramingen voor de komende vier jaar ten
minste een bedrag van 100 mln. zou moeten worden opgenomen?In het kader van de politieke conditionaliteit van de wederopbouwsteun
wees de heer Van Middelkoop erop dat de heer Bildt prioriteit wil geven aan
de uitvoering van grote infrastructurele werken. Dat is begrijpelijk. Minister
Pronk heeft evenwel gezegd, dat de infrastructuur belangrijk is, maar dat
andere zaken wellicht urgenter zijn. Volgt Nederland de lijn-Bildt? Of wil
het, zo dat al mogelijk is, met eigen projecten komen?De heer Van Middelkoop herinnerde aan zijn in december al uitgesproken
verbazing over het opheffen van het wapenembargo, terwijl IFOR nog ter plekke
is. Wat is in dit kader het Nederlandse wapenexportbeleid? Is het denkbaar
dat er vanuit Nederland wapens worden geleverd aan partijen in Bosnië
en dat die dan tegen Nederlandse militairen zouden kunnen worden gebruikt? Antwoord van de regeringDe minister van Buitenlandse Zaken beaamde dat de implementatie
van de militaire aspecten van het Dayton-akkoord vrijwel conform het tijdschema
verloopt. Er is een kleine vertraging wat het terugtrekken van de zware wapens
in de kazernes betreft, maar die vertraging wordt beschouwd als een kortdurende
hapering, die een smet is op een verder goed verlopend proces. Het is zeer
goed mogelijk dat dit, zoals bij interruptie werd gesteld, geen gevolg is
van onwil, maar van onmacht. Het beleg van Sarajevo is ten einde en zal zich
waarschijnlijk nooit meer kunnen voordoen. De uitwisseling van krijgsgevangenen
heeft haar beslag gekregen, zij het met veel moeite en onder zware druk van
de Hoge vertegenwoordiger. Het Tribunaal ontwikkelt zich tot een functionerend
strafhof. Er is een memorandum of understanding in voorbereiding tussen het
Tribunaal en de NAVO. De laatste donorconferentie is zeer positief verlopen.
In Mostar gaan de zaken moeizaam, maar er is vooruitgang. Er is een statuut
voor de stad en er worden eind mei verkiezingen gehouden. Er zijn ook gezamenlijke
patrouilles. Dat de FRJ en Macedonië elkaar hebben erkend, verhoogt de
stabiliteit in de regio. In Oost-Slavonië is het rustig en begint het
overgangsbestuur te functioneren.Vervolgens ging de minister in op de negatieve punten. De entiteiten in
Bosnië drijven uit elkaar. De Serviërs zoeken zelf het isolement.
Kroatië en de federatie enerzijds en de republiek Srpska en de FRG anderszijds
sluiten handelsafspraken. Aldus ontstaan verschillende handelsregimes en dus
ook interne douanelijnen, wat slecht is voor het federaliseren van de gemeenschap
aldaar. Binnen de Federatie zelf loopt de samenwerking tussen de Kroaten en
de Moslims stroef. De kantons profileren zich steeds meer.Mensen die beschuldigd worden van oorlogsmisdaden, bekleden nog steeds
publieke functies. De participatie van de vluchtelingen in de verkiezingen
en de toegang van de politieke partijen tot de media zijn punten van grote
zorg.De terugkeer van de vluchtelingen levert grote problemen op, omdat veel
huizen vernield zijn en veel vluchtelingen in collectieve centra zitten of
in huizen van andere vluchtelingen. Aan de veiligheid van de omgeving schort
het in ernstige mate, evenals aan de werkgelegenheid. Vandaar dat de
incentives voor vluchtelingen om terug te keren gering zijn. Bovendien doen
ook nog eens 300 000 gedemobiliseerde militairen een beroep op de arbeidsmarkt.
UNHCR bepleit vrijwillige en gefaseerde terugkeer. Er zijn 30 000 vermisten
en 300 massagraven. Het Tribunaal zoekt bewijzen van oorlogsmisdaden. Nederland
helpt daarbij financieel waar het kan.De opbouw van de VN-politiemacht verloopt traag. Deze politiemacht is
er alleen om de plaatselijke politie te adviseren, wat hard nodig is. Er zijn
nog maar 1200 van de toegezegde 2000 politiemensen. Bovendien is er sprake
van kwalitatief te kort schieten.De verhoudingen bij Brcko in de Posavina-corridor zijn zeer gespannen,
omdat er over de grens nog arbitrage plaats moet vinden.De minister beaamde dat IFOR door het goede verloop van de primaire taakstelling
meer tijd heeft voor ondersteunende taken, zoals het scheppen van veilige
condities, het ondersteunen van andere organisaties zodat die hun werk kunnen
doen, het bevorderen van bewegingsvrijheid en het adviseren bij het ruimen
van mijnenvelden. De bewegingsvrijheid is van cruciale betekenis, maar is
nog lang niet geregeld. IFOR moet in toenemende mate «checkpoints»
(vrachtwagens met mitrailleur) verwijderen. Steeds meer doen zich incidenten
voor waarbij vluchtelingen de terugkeer wordt belemmerd. IFOR probeert die
incidenten een halt toe te roepen. Een beperkte bewegingsvrijheid zal eerlijke
en vrije verkiezingen sterk belemmeren, evenals de wederopbouw en het onderzoek
van het Tribunaal. Kortom, de gehele civiele implementatie van «Dayton»
wordt erdoor belemmerd. Het actief opsporen van oorlogsmisdadigers behoort
niet tot de taken van IFOR.De laatste donorconferentie was inderdaad een succes. Naast de bijdrage
aan de wederopbouw, geeft Nederland dit jaar nog 40 mln. dollar aan humanitaire
hulp. De prioriteiten voor de wederopbouw zijn: infrastructuur, huisvesting,
sociale voorzieningen, werkgelegenheid, salarissen van artsen en leraren en
de opbouw van een goed functionerende overheid. De minister had een positieve
indruk van de effectiviteit van de activiteiten van de heer Bildt. Het spreekt
betrekkelijk vanzelf dat het civiele gedeelte van de uitvoering achter ligt
op het militaire gedeelte. Immers, voor de civiele activiteiten is een lange
periode van voorbereiding nodig. Projecten moeten nu eenmaal eerst op papier
worden uitgewerkt. Er is alle reden om aan te nemen dat de komende zomer vele
projecten uitgevoerd zullen worden.Van de hulp via de Wereldbank is ongeveer 15% gebonden hulp. Het bedrijfsleven
kan ook meedoen aan andere projecten van de Wereldbank. De Wereldbank en de
multilaterale kanalen worden met name gebruikt, omdat die het snelst en effectiefst
kunnen worden ingezet. Of meer gebonden hulp kan worden verleend, zal worden
besproken met degenen die verantwoordelijk zijn voor de projecten. In een
korte notitie zal de Kamer worden geïnformeerd over het resultaat daarvan
en over de mogelijkheid van het op niet al te lange termijn bevorderen van
investeringen in Bosnië-Herzegovina en van het daarvoor beschikbaar stellen
van de instrumenten en faciliteiten die Economische Zaken in het algemeen
voor Oost-Europa ter beschikking staan.Zolang de mensenrechtensituatie en andere te veranderen situaties in de
republiek Srpska blijven bestaan, worden geen hulpgelden voor die republiek
aangewend, uitgezonderd voor humanitaire hulp, voor mijnenruiming en voor
projecten die de samenwerking tussen de entiteiten bevorderen. Bij interruptie
werd erop gewezen, dat ook de Federatie fors te kort schiet in het terugnemen
van ontheemden, het respect voor mensenrechten en dergelijke. Gevraagd werd,
of daarmee op de donorconferentie rekening is gehouden en of in verband daarmee
de druk op de Federatie, en vooral op Kroatië, niet moet worden opgevoerd.
De minister bevestigde dat wordt gepoogd om via de Hoge vertegenwoordiger
de betrokkenen onder druk te houden. Er is een verschil geconstateerd tussen
de situatie in de Federatie en die in de republiek Srpska. De aanhouding van verdachten van oorlogsmisdaden is in eerste instantie
een verantwoordelijkheid van de partijen zelf. IFOR houdt dergelijke verdachten
aan, wanneer zij daarop bij de uitvoering van haar taken stuit. In het in
voorbereiding zijnde memorandum of understanding tussen het Tribunaal en de
NAVO worden de juridische regels vastgelegd voor de concrete uitvoering van
die taak. Het opsporen van verdachten is niet in het Dayton-akkoord vermeld
als een van de primaire of ondersteunende taken van IFOR. Als die taak wel
aan IFOR was toebedeeld, zou dit akkoord niet tot stand zijn gekomen. De meeste
deelnemende landen voelen ook nu nog niets voor opneming van die taak. Immers,
dan zou IFOR worden ervaren als een soort bezettende macht, waardoor de uitvoering
van de primaire taken van IFOR én de veiligheid van het personeel in
gevaar zouden komen. Getracht zal moeten worden andere middelen te vinden
voor die opsporing. Een aantal landen buigt zich over dat probleem. Ook Nederland
vindt dat de opsporing van oorlogsmisdadigers eind 1996 een groter effect
moet hebben.Ingaande op de opmerkingen over het «equip and train»-programma,
zei de minister dat Nederland van oordeel is dat er ook na het vervallen van
de sancties geen wapenleveranties moeten plaatsvinden. De EU deelt die mening.
In OVSE-kader worden de wapenbeheersingsonderhandelingen gevoerd die in Dayton
zijn afgesproken. Getracht wordt een zo laag mogelijk niveau van bewapening
te bereiken. Als dat in juni niet is gelukt, gelden vervolgens de door hem
gespecificeerde limieten van «Dayton». In juni eindigt ook het
embargo op de zware wapens, zodat dan leveranties binnen de genoemde limieten
zijn toegestaan. Het is niet uitgesloten, dat de Serviërs zich niet zullen
houden aan de geldende limieten. Op grond van even-handedness en ervan uitgaande
dat IFOR in december vertrekt, zou het dan welhaast noodzakelijk zijn om een
einde te maken aan de destabiliserende ongelijke verhouding in de bewapening.
Deze redenering staakt haaks op het uitgangspunt om geen wapens te leveren.
Nederland houdt aan dat uitgangspunt vast en is derhalve slechts als waarnemer
aanwezig geweest bij de bijeenkomst over het «equip and train»-programma.
Mocht de genoemde situatie ontstaan, dan zal de zaak opnieuw moeten worden
bezien.Reagerend op een interruptie, stelde de minister dat de VS van opvatting
zijn dat IFOR eind dit jaar moet vertrekken en dat er dan een verantwoorde
situatie moet bestaan. Vandaar dat zij dat programma logisch vonden. Hij beaamde
dat de wapenbeheersingsonderhandelingen móeten slagen. Het is evenwel
de vraag of Servië wel bereid is om zijn bewapening met een kwart te
verminderen. Het opheffen van het embargo op lichte wapens heeft niet tot
noemenswaardige veranderingen geleid, want die wapens waren helaas al in overvloed
in deze regio aanwezig.De opmerkingen vanuit de Kamer over een eventuele verlenging van het IFOR-mandaat
werden door de minister als interessant betiteld. Zijns inziens is er evenwel
alle reden voor het kabinet om over dit onderwerp terughoudend te zijn. Gegeven
het Amerikaanse standpunt en de rol daarvan in de Amerikaanse verkiezingen,
is een openlijke discussie met de VS over deze materie op dit moment buitengewoon
moeilijk. Het kabinet is van oordeel dat wat in Dayton is bereikt, niet in
gevaar mag komen. Niet uitgesloten is, dat daarvoor een zekere internationale
militaire presentie gewenst is na het einde van dit jaar. In dat geval zou
een in de een of andere vorm voortgezette Europees-Amerikaanse betrokkenheid
vanzelfsprekend het beste zijn. De minister heeft in Europees verband naar
voren gebracht dat Europa in dezen een eigen standpunt moet ontwikkelen, vanuit
een eigen verantwoordelijkheid voor wat er in Bosnië gebeurt, en dat
het daarover dan met de VS moet overleggen, omdat de VS nu eenmaal vanuit
een andere belangenbeleving redeneren dan Europa. Men moet inderdaad zeer
voorzichtig zijn met speculaties in dezen. Desgevraagd bevestigde
hij dat binnen de EU wordt nagedacht over dit onderwerp.De minister stelde vast, dat de Kamer haar aarzeling over de wijsheid
van de erkenning van de FRJ niet heeft verbloemd. Nederland en Duitsland hebben
zich het meest terughoudend opgesteld wat die erkenning betreft. Alle EU-landen
gingen ervan uit dat er alleen sprake zou kunnen zijn van erkenning van de
FRJ als één van de opvolger-staten van het voormalige Joegoslavië,
en dat onder de voorwaarde, dat de FRJ Macedonië als staat erkende. Naast
deze door álle lidstaten onderschreven voorwaarden werden er door de
onderscheiden lidstaten voorwaarden genoemd, die niet door alle lidstaten
in dezelfde mate werden onderschreven. Een van de lidstaten wilde zonder meer
een ambassadeur naar Belgrado sturen onder het motto dat dit land de FRJ in
feite al steeds had erkend. Nederland legde sterk de nadruk op de medewerking
van de FRJ aan het opsporen van oorlogsmisdadigers. Gegeven het streven naar
één gezamenlijke standpuntbepaling van álle lidstaten,
heeft de EU mede onder druk van de Hoge vertegenwoordiger, die stelde dat
erkenning van de FRJ nodig was om de voor de implementatie van het vredesproces
noodzakelijke stabiliteit in de verhoudingen in het gebied te bereiken, besloten
de FRJ te erkennen. Daarbij zijn inderdaad de uitgangspunten uit 1991 ter
zijde geschoven. Met de kwalificatie «een theoretisch stuk papier»
had de minister niet bedoeld te zeggen dat het stuk uit 1991 geen betekenis
had, maar wél dat het te kort schoot in toepassingsmogelijkheden in
dit vredesproces, waarbij het belang van de gevolgen van erkenning zijns inziens
uitgingen boven het belang van het exact voldoen aan deze criteria. Hij wilde
die afwijking hiermee niet goed praten, maar wel verklaren.Bij interruptie werd erop gewezen, dat de richtlijn destijds is vastgesteld
omdat de Sovjet-Unie en Joegoslavië implodeerden en dat deze richtlijn
onverkort zou moeten gelden voor de erkenning van de FRJ. De minister wierp
tegen dat toepassing van de richtlijn geen bijdrage zou zijn geweest aan de
afronding van het vredesproces. Zijns inziens gaat de vrede voor de principes.
Hierop werd bij interruptie gevraagd of aannemelijk te maken is, dat niet-erkenning
van de FRJ op dit moment een bedreiging zou zijn van de vrede. De minister
wees erop, dat er sprake is van drie staten die een groot conflict met elkaar
hebben. Er moeten met die drie staten zaken worden gedaan. In het vredesproces
moest op een gegeven moment een gebaar worden gemaakt, waardoor de staten
meer in eenzelfde positie zouden komen te verkeren. Kroatië was al wel
erkend. Het gaat er nu om, of van een beginsel mag worden afgeweken als dat
functioneel is, niet of het gebruikte instrument functioneel is. Vervolgens
werd bij interruptie tegengeworpen dat als het vredesproces de enige reden
voor de erkenning is, die erkenning in Dayton geregeld had moeten worden,
zodat de VS en de EU gezamenlijk zouden zijn opgetrokken, terwijl de stellingname
van de EU nu, net als op sommige andere punten, afwijkt van die van de VS.
De minister beaamde dat er meer verschillen zijn in de stellingname van de
VS en de EU in dit drama, maar voegde eraan toe dat er gelukkig ook op veel
punten overeenstemming bestaat. Op het moment van de onderhandelingen in Dayton
was de erkenning onhaalbaar. In het huidige stadium van de ontwikkelingen
was erkenning naar het oordeel van de EU wel mogelijk, onder de voorwaarde
dat de FRJ de claim opgaf dat zij de enige opvolger-staat van voormalig Joegoslavië
is en dat zij de republiek Macedonië erkende. De EU baseerde zich mede
op de argumenten van de Hoge vertegenwoordiger en op het feit dat Kroatië
en de FRJ in Rome tijdens de laatste conferentie over Dayton met elkaar hebben
afgesproken een toenaderingsproces te beginnen, dat zou kunnen leiden tot
onderlinge erkenning. Toegegeven moet worden, dat er sinds de erkenning van
Kroatië daar nog steeds het nodige mis is, zodat men die erkenning zou
kunnen betreuren. In het kader van even-handedness en van het stabiliseringsproces
zou men zich dan ook kunnen voorstellen, dat er reden was om
te komen tot een gelijksoortige status van de partijen.De minister gaf toe, dat hij ook zwaar had laten wegen dat het nogal vreemd
zou zijn als Nederland begin 1997 tijdens zijn voorzitterschap van de EU,
als enige lidstaat de FRJ niet zou hebben erkend.Bij interruptie werd erop gewezen dat de Kamer met name over de voorwaarden
van erkenning had moeten spreken tijdens het overleg van 25 januari jl., voorafgaand
aan de Algemene Raad van 29 januari waarop die erkenning het hoofdonderwerp
van de besprekingen zou zijn.De minister merkte op dat Nederland van de FRJ respect voor de mensenrechten
vraagt en een grote mate van autonomie voor Kosovo. Kosovo had een grote mate
van autonomie tot 1989, maar dat was onder het communisme, waardoor er sprake
was van een gecontroleerde autonomie. Deze autonomie is een van de wezenlijke
randvoorwaarden voor de EU voor het aangaan van verdere handelsrelaties en
overeenkomsten voor hulpverlening. De Hoge vertegenwoordiger gaat naar Kosovo.
De voorzitter van de werkgroep minderheden van de Hoge vertegenwoordiger bezoekt
Kosovo regelmatig, evenals het personeel van de ambassades. Als de FRJ tot
de OVSE wil worden toegelaten, dan zal herstel van de OVSE-missie in Kosovo,
Vojvodina en Sandjak daarvoor voorwaarde zijn. In de EU-verklaring zijn de
laatste twee impliciet genoemd in het kader van de eis tot het respecteren
van de mensenrechten.In de Raad van Europa is hedenmiddag met nipte meerderheid een motie verworpen
tot vertraging van het proces tot toelating van Kroatië tot de Raad van
Europa. De Nederlandse parlementariërs van de PvdA, de VVD en D66 hebben
de motie gesteund; de Nederlandse parlementariërs van het CDA niet. Vervolgens
is een andere motie met een ruime tweederde meerderheid aanvaard, met steun
van de CDA-parlementariërs, terwijl de PvdA-, VVD- en D66-parlementariërs
zich daarbij van stemming hebben onthouden. De minister herhaalde zijn eerder
elders gemaakte opmerking dat er, gezien de precaire situatie in Kroatië,
Bosnië en FRJ, reden is om zich af te vragen of het onder de dreiging
van een interstatelijk conflict niet wijzer is nog even te wachten met toelating
van Kroatië. Hij wees erop dat er een wezenlijk verschil is met de situatie
waarin Rusland zich bevond, toen het werd toegelaten. Zijns inziens dient
de assemblee altijd het voortouw te hebben bij dit soort kwesties en is het
ongebruikelijk dat de ministers een andere houding aannemen dan de assemblee.
Dat heeft ook een rol gespeeld bij de toelating van Rusland. Op dit moment
is de situatie een iets andere, omdat de regeringen expliciet de bevoegdheid
hebben om in voormalig Joegoslavië een vredesproces te realiseren en
daarbij een aantal dingen op hun functionaliteit te beoordelen. Het zou functioneel
kunnen zijn om het proces van toetreding te vertragen. Nederland heeft in
dezen nog geen definitieve positie bepaald. Dat de assemblee de tweede motie
met een ruime tweederde meerderheid heeft aanvaard, telt uiteraard zwaar.De minister stelde vervolgens vast dat een ieder het onderwerp «verkiezingen
en media» beschouwt als het belangrijkste probleem. De census van 1991
geldt als criterium voor wie waar en hoe mag stemmen. Dat kan bizarre situaties
opleveren, zoals in het geval dat een Moslim, afkomstig uit Srebrenica, daar
schriftelijk zou willen stemmen, terwijl die hele bevolkingsgroep er niet
meer aanwezig is. Zou dat criterium evenwel niet worden gehanteerd, dan zou
de multi-etnische constructie worden ondergraven. Op zichzelf is het dus juist
om deze lijn te volgen. Het is mogelijk elders te stemmen dan daar waar men
in 1991 was, maar dat kan slechts als men zich persoonlijk in die andere plaats
vervoegt bij het stembureau. Als er meer zicht is op de verkiezingsregels
die de Provisional Election Commission in beeld weet te brengen, zal de Kamer
daarover zo snel mogelijk worden geïnformeerd. OVSE-teams steunen het
werk van de commissie in het hele land. Het kabinet heeft oud-minister Van Thijn gevraagd, de leiding op zich te nemen van het grote korps
waarnemers dat zich tijdens de verkiezingsperiode in het betrokken gebied
zal bevinden en daar een belangrijke functie zal vervullen. De minister onderschreef
de bij interruptie gemaakte opmerking, dat niet onder druk van bepaalde krachten
mag worden afgeweken van de afgesproken lijn, omdat iedere andere lijn bijna
zeker een de facto erkenning van de «ethnic cleansing» betekent.Het kabinet deelt de van verschillende kanten uitgesproken zorg over de
«etnologisering» van de politieke partijen, die alleen maar toeneemt.
Partijen die de multi-etniciteit willen benadrukken of juist niets over etniciteit
vermelden, hebben geen toegang tot de staatskanalen. De Hoge vertegenwoordiger
en de OVSE praten met de Bosnische regering over de toegang van die partijen
tot de media. Daarbij gaat het om zendtijd voor die politieke partijen op
het bestaande nationale kanaal in de Federatie en dat in de republiek Srpska
en om het opzetten van een nieuw nationaal kanaal, dat zal worden gevoed door
de lokale onafhankelijke zenders, waarop die partijen wel aan bod kunnen komen.
De minister was voornemens uitvoerig met de heer Bildt te spreken over wat
er kan verbeteren.Tot slot zegde de bewindsman toe, dat het kabinet de projectvoorstellen
van Press Now op dat terrein welwillend in ogenschouw zal nemen.De minister van Defensie ging in de eerste plaats in op het
ongeluk van de vorige dag, waarbij twee mijnenruimexperts gewond zijn geraakt,
van wie één ernstig. Betrokkene, wiens medische toestand stabiel
is, zal zijn rechtervoet moeten missen. De ander, die licht aan het gelaat
gewond is, heeft na de explosie nog twee mijnen geruimd om zijn zwaargewonde
collega te kunnen bereiken.De indruk is dat van de vele mijnen die her en der verspreid liggen, nog
slechts ongeveer een vijfde in kaart is gebracht. Van de in kaart gebrachte
mijnen is tot nu toe nog maar de helft geruimd. Dit geeft een indicatie van
de omvang van het probleem. Het ruimen zal nog jaren vergen en kan helaas
niet machinaal en zonder levensgevaar worden uitgevoerd. De autoriteiten ter
plaatse zullen zich tot het uiterste moeten inspannen om te bereiken dat,
met hulp van de internationale gemeenschap, zoveel mogelijk voormalige militairen
worden opgeleid tot mijnenruimer. Het Nederlandse genie- en EOD-personeel
leidt momenteel al plaatselijk personeel op om te helpen bij het ruimen van
mijnen. Er zijn al door Nederlanders opgeleide Bosnisch-Kroatische genisten
actief bij het ruimen van mijnen. Nederland draagt fors bij in de kosten van
het Mine Action Center, maar het bestaan van dit centrum is nog niet structureel
veilig gesteld.De minister voor Ontwikkelingssamenwerking heeft 1 mln. mark toegezegd
voor projecten, uitgevoerd door Nederlandse militairen ten behoeve van het
herstel van scholen, van een plaatselijk ziekenhuis en van de elektriciteitsvoorziening
dan wel van de waterleiding. Als blijkt, dat de militairen nog meer moeten
en kunnen doen, maar dat daarvoor onvoldoende geld beschikbaar is, dan is
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking bereid nieuwe verzoeken in overweging
te nemen. Nederland draagt daarnaast al veel bij aan de noodhulp en aan andere
vormen van civiele hulpverlening. Omdat er zeer veel tegelijkertijd moet worden
gedaan, is het noodzakelijk scherp prioriteiten te stellen.Het transportbataljon heeft een grotere capaciteit dan nu door UNHCR wordt
benut. Dat is een gevolg van het beleid van UNHCR en het Wereldvoedselprogramma
om zoveel mogelijk plaatselijke transportcapaciteit en -ondernemingen in te
zetten om de economie te bevorderen. Een andere reden is, dat bij het begin
van de IFOR-operatie aan beide instellingen is gezegd, dat militaire transportverzoeken
begrijpelijkerwijs voor zouden gaan. Nu IFOR ontplooid is, is er reservecapaciteit
die UNHCR zou kunnen gebruiken. Geëvalueerd wordt of die reservecapaciteit beter kan worden ingezet dan wel of de transportcapaciteit moet worden
verkleind. Bij interruptie werd gewezen op berichten als zou transportcapaciteit
van buiten Bosnië zijn aangevoerd, zodat niet de Bosnische economie wordt
geholpen en UNHCR bovendien onnodig duur uit is. De minister was hiermee niet
bekend. Dit punt zal worden betrokken bij de evaluatie.De genieconstructie-eenheid kan niet halverwege het jaar worden vervangen
vanwege de beperkte geniecapaciteit, en de regel «zes maanden uitzending,
twaalf maanden thuis». De eenheid was aan het gemechaniseerde bataljon
toegevoegd ter ondersteuning in de ontplooiingsfase. De vredesoperaties hebben
geleerd dat de behoefte aan geniecapaciteit, zowel voor de ondersteuning van
de eigen eenheden als voor het ruimen van mijnen en het herstel van infrastructuur,
groter is dan deze in de Prioriteitennota werd geschat. Om die reden heeft
de minister de bevelhebber van de landstrijdkrachten om een evaluatie op dit
stuk gevraagd en hem verzocht zo mogelijk al op korte termijn te komen met
voorstellen tot aanpassing. Het is niet gemakkelijk dergelijke knelpunten
op zeer korte termijn op te lossen, omdat daarvoor nu eenmaal goed opgeleid
personeel nodig is. Er zijn momenteel problemen bij het vervullen van de functies
militaire bouwmachine- en kraanmachinisten. Het opleiden van explosievenopruimingsdeskundigen
en ontmijningsinstructeurs kost tijd. Naarstig wordt nagegaan wat in dezen
nog voor de actualisering van de Prioriteitennota (in september 1998) kan
worden geregeld.De relatie tussen UNTAES en IFOR behelst in de eerste plaats close air
support en in de tweede plaats hulp als UNTAES onverhoopt moet worden geëvacueerd.
Gezien de zware uitrusting zal UNTAES zich overigens naar verwachting redelijk
goed zelf kunnen beschermen. Nederland is bereid om UNTAES ook bij te staan
in geval van medisch noodzakelijke evacuatie. Lokaal gezien, is er sprake
van een zekere escalatiedominantie van de UNTAES-troepen, maar het is uiteraard
noodzakelijk dat er goede afspraken zijn tussen VN en NAVO over steun van
de NAVO als deze VN-troepen in problemen geraken. De Nederlandse officieren
fungeren als liaisonofficieren tussen de VN-organisatie en IFOR. Gegeven de
structuur en de opdracht, kent deze VN-vredesoperatie niet de voordelen van
een NAVO-vredesoperatie.De situatie in Oost-Slavonië is danig gecompliceerd. De strijdende
groepen daar houden zich momenteel rustig, maar beschikken wel over zware
bewapening. Oost-Slavonië is helaas niet betrokken bij de vredesonderhandelingen
in Dayton. Gevraagd of de commandostructuur van UNTAES zodanig is dat deze
strijdmacht indien noodzakelijk ook snel een escalatie kan domineren, zei
de minister dat België het niet gemakkelijke pakket ten spijt, de verantwoordelijkheid
voor UNTAES heeft aanvaard, omdat iemand dat toch moet doen. Hoewel Nederland
geen omvangrijke steun kan verlenen, heeft het uit politieke solidariteit
in Benelux-verband, een aantal sleutelfuncties bezet.Tot slot deelde de bewindsman mee dat de VS inmiddels 85 politiefunctionarissen
hebben ingezet van de 200 die waren toegezegd voor de politiemonitoringeenheid.
Hiervan waren er overigens 50 bestemd voor UNTAES. Verwacht wordt dat de VS
binnenkort het verschil tussen het ingezette en het toegezegde aantal politiefunctionarissen
zullen wegwerken.De staatssecretaris van Justitie bevestigde dat het vluchtelingendossier
overal hoog op de politieke agenda staat. De JBZ-stuurgroep van de EU komt
de komende week weer bij elkaar om zo goed mogelijk voeling te houden omtrent
het te voeren beleid. Nederland heeft van meet af aan na de ondertekening
van het Dayton-akkoord in december aansluiting gezocht bij het beleid van
UNHCR. Een projectgroep van ambtenaren van Buitenlandse Zaken, voor Ontwikkelingssamenwerking en van Justitie stelt een plan van aanpak op, samen met de Nederlandse
vestiging van het IOM. Er wordt het een en ander gedaan om terugkeer aan te
moedigen, maar daar zal nog meer aan moeten worden gedaan. Uiteraard zullen
de mate van wederopbouw en de mate van veiligheid aldaar een rol spelen bij
de afweging met betrekking tot zich in Nederland bevindende vluchtelingen.
In december is meteen bij Justitie een meldpunt geopend waarbij mensen informatie
kunnen vragen en zich kunnen melden als zij terug willen. Zo'n duizend mensen
willen, afhankelijk van de financiële mogelijkheden, wel terug. Vrijwilligheid
staat nog steeds voorop in het terugkeerbeleid.Gedacht wordt over de mogelijkheid dat namens groepen uit een bepaalde
streek van voormalig Joegoslavië – groepen die vaak in asielzoekerscentra
bij elkaar zitten – een aantal mensen zich ter plaatse gaat oriënteren,
zonder hun vluchtelingenstatus te verliezen, zodat zij de andere vluchtelingen
kunnen informeren over de situatie ter plekke. De financiële bijdrage,
die ook als aanmoediging is bedoeld, komt uiteraard pas aan de orde als men
definitief beslist terug te gaan. Daar zijn algemene regels van het IOM voor
en daar zijn bedragen voor opgenomen op de begroting van Justitie. Uiteraard is vanwege het Dayton-akkoord voor de vluchtelingen afkomstig
uit Bosnië, een moment ingelast waarop men niet meer in aanmerking komt
voor de A-status, maar nog wel voor de voorlopige verblijfsvergunning. Dat
wil zeggen, dat men niet kan worden teruggestuurd, zolang het niet veilig
is. Het is overigens niet per definitie zo dat niemand uit dat gebied meer
voor een A-status in aanmerking komt. Er kunnen individuele omstandigheden
zijn, die iemand wél voor die status in aanmerking doen komen.De Scandinavische landen hebben zich net als Nederland van meet af aan
gehouden aan de UNHCR-lijn. Al snel heeft de Duitse regering gedwongen terugkeer
niet uitgesloten en gesteld dat de terugkeer op 1 juli a.s. moest starten.
Een commissie uit de Bondsdag heeft veel kritiek op dat besluit geleverd.
Er is nu sprake van, dat mensen niet voor 1997 zullen kunnen worden teruggestuurd
en dat de termijnen nog eens moeten worden bezien. Op grond van een bestuurlijk
bezoek aan Bosnië heeft de Oostenrijkse regering het voornemen gewijzigd
om met ingang van 31 augustus a.s. geen tijdelijke bescherming meer te bieden.
Deze bescherming zal voor de huidige vluchtelingen worden verlengd tot 31
augustus 1997. Zwitserland heeft besloten eind augustus al te beginnen met
het terugzenden van mensen, met name alleenstaanden en echtparen zonder kinderen.Bij interruptie werd, refererend aan artikel 4 van Annex 3 van het Verdrag
van Dayton, verondersteld dat voor Nederland zal gelden dat een vluchteling
die na oriëntatie ter plekke en na in een andere plaats te hebben gestemd,
naar Nederland wil terugkeren, dat ook kan doen. Dat leek de staatssecretaris
te passen in het kader van de aanmoediging van terugkeer, maar zij voegde
hieraan toe dat dit punt nog moet worden uitgewerkt. De fungerend voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse
Zaken,BukmanDe voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,KorthalsDe griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,Janssen XNoot1Samenstelling: Leden: Beinema (CDA), Van der Linden (CDA), Blaauw (VVD),
Weisglas (VVD), Van Heemskerck Pillis-Duvekot (VVD), H. Vos (PvdA), Van Traa
(PvdA), ondervoorzitter, Verspaget (PvdA), De Hoop Scheffer (CDA), Ybema (D66),
Apostolou (PvdA), Van Middelkoop (GPV), Valk (PvdA), Sipkes (GroenLinks),
Bukman (CDA), voorzitter, Boogaard (groep-Nijpels), Woltjer (PvdA), Hessing
(VVD), Van den Bos (D66), Hoekema (D66), Marijnissen (SP), Verhagen (CDA),
Roethof (D66), Rouvoet (RPF) en Van den Doel (VVD).Plv. leden: Leers (CDA), Bremmer (CDA), Kort- hals (VVD), Van der Stoel
(VVD), Voûte-Droste (VVD), Van Nieuwenhoven (PvdA), Dijksma (PvdA),
Lilipaly (PvdA), Gabor (CDA), De Graaf (D66), Van Gijzel (PvdA), Van den Berg
(SGP), Houda (PvdA), Rosenmöller (GroenLinks), Deetman (CDA), Hendriks,
Van Oven (PvdA), Hoogervorst (VVD), Dittrich (D66), Hillen (CDA), Van Ardenne-van
der Hoeven (CDA), Van Waning (D66), Leerkes (Unie 55+) en Bolkestein (VVD).XNoot2Samenstelling: Leden: Mateman (CDA), Wolters (CDA), Korthals (VVD), voorzitter,
Weisglas (VVD), H. Vos (PvdA), Van den Berg (SGP), Van Traa (PvdA), Van Gelder
(PvdA), Zijlstra (PvdA), Hillen (CDA), Valk (PvdA), Sipkes (GroenLinks), Van
Hoof (VVD), Bukman (CDA), Hoekema (D66), ondervoorzitter, Leerkes (Unie 55+),
De Koning (D66), Hessing (VVD), Van den Bos (D66), Van Ardenne-van der Hoeven
(CDA), Verkerk (AOV), Van Waning (D66), Sterk (PvdA) en Van den Doel (VVD).Plv. leden: Terpstra (CDA), Beinema (CDA), Van Rey (VVD), Van Heemskerck
Pillis-Duvekot (VVD), Dijksman (PvdA), Van Middelkoop (GPV), Houda (PvdA),
Middel (PvdA), Van Gijzel (PvdA), Verhagen (CDA), Woltjer (PvdA), Rosenmöller
(GroenLinks), Hoogervorst (VVD), Mulder-van Dam (CDA), Ter Veer (D66), Stellingwerf
(RPF), De Hoop Scheffer (CDA), Blaauw (VVD), Scheltema-de Nie (D66), Van der
Hoeven (CDA), Van Wingerden (AOV), Roethof (D66), Rehwinkel (PvdA), Keur (VVD)
en Marijnissen (SP). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22181-162.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl